وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 4889 429384 390891 2026-11-06T22:17:40Z Intisar Ali 8681 429384 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = چين راءِ سامي | native_name = ڀائي چين راءِ بچومل لنڊ | other_names = چين راءِ بچومل، چين راءِ دتاراماڻي، سامي | birth_date = 1743ع (اختلافي؛ ٻيو بيان 1731ع) | birth_place = [[شڪارپور]]، [[سنڌ]] | death_date = 1850ع | death_place = [[شڪارپور]]، سنڌ | religion = [[هندومت]] | occupation = شاعر، روحاني مفڪر | language = [[سنڌي ٻولي]] | known_for = [[ساميءَ جا سلوڪ]] | movement = [[ويدانت]]، [[ڀڳتي تحريڪ]] | notable_works = ساميءَ جا سلوڪ | influences = سوامي مينگهراج ٻانڀڻ، ويدانتي فڪر }} '''چين راءِ سامي''' (عام طور 1743ع–1850ع)، جنهن جو اصل نالو '''ڀائي چين راءِ بچومل لنڊ''' هو، سنڌي ٻوليءَ جو ڪلاسيڪي ويدانتي شاعر ۽ روحاني مفڪر هو. سندس جنم [[شڪارپور]]، [[سنڌ]] ۾ ٿيو. هو [[هندومت]] سان لاڳاپيل هو ۽ سندس شاعريءَ ۾ ويدانتي فڪر، روحاني سڃاڻپ، انساني وحدت ۽ اخلاقي تعليم جا موضوع نمايان آهن. هن ويدانت جي فڪري تعليم کي سنڌي سلوڪن جي صورت ۾ پيش ڪيو ۽ سنسڪرت جي شلوڪ واري روايت کي سنڌي بيت جي هيئت سان هم آهنگ ڪيو. سنڌي ادب ۾ هن کي [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[سچل سرمست]] سان گڏ ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مشهور ٽمورتي، يعني '''شاهه، سچل ۽ سامي'''، ۾ شمار ڪيو ويندو آهي.<ref name="SindhianaSami">{{cite encyclopedia |title=سامي چئنراءِ لُنڊ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سامي%20چئنراءِ%20لُنڊ |language=sd }}</ref><ref name="Paniker1997">{{cite book |last=Paniker |first=K. Ayyappa |title=Medieval Indian Literature: Surveys and Selections |publisher=Sahitya Akademi |year=1997 |isbn=9788126003655 |url=https://books.google.com.pk/books?id=KYLpvaKJIMEC |language=en }}</ref><ref name="Veesrio2024">{{cite journal |last=Veesrio |first=Manzoor Ali |title=Importance of Sami’s Poetry in Modern Times |journal=Kalich Research Journal |volume=9 |year=2024 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/KALICH/article/view/6947 |language=en }}</ref> ساميءَ جي شاعريءَ جو مشهور مجموعو ''[[ساميءَ جا سلوڪ]]'' آهي. سندس ڪلام ۾ خودشناسي، روحاني وحدت، انساني برابري، محبت، اخلاقي پاڪيزگي ۽ دنياوي لالچ کان پاسو ڪرڻ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="Veesrio2024"/><ref name="Bhatti2012">{{cite book |last=Bhatti |first=Rasheed |title=Sufism and Classical Sindhi Poetry |year=2012 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sufism_And_Classical_Sindhi_Poetry-Rasheed_Bhatti-2012-cs.pdf }}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ساميءَ جو اصل نالو چين راءِ هو ۽ سندس والد جو نالو بچومل هو. سندس مڪمل نالو ڀائي چين راءِ بچومل لنڊ ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن ته ڪجهه ماخذن ۾ چين راءِ دتاراماڻي جي صورت پڻ ملي ٿي. سنڌي ادبي تاريخ ۾ هو پنهنجي تخلص '''سامي''' سان مشهور ٿيو.<ref name="SindhianaSami"/> سامي تخلص اختيار ڪرڻ بابت روايت آهي ته هن پنهنجي روحاني استاد، سوامي مينگهراج ٻانڀڻ، جي نالي کي عزت ڏيڻ لاءِ اهو نالو اختيار ڪيو. سندس شاعريءَ ۾ ڪٿي ڪٿي ''ٻانڀڻ'' جو لفظ پڻ تخلص يا روحاني نسبت طور استعمال ٿيل ملي ٿو.<ref name="Shahani1945">{{cite journal |last=Shahani |first=S. L. |title=S’ami—The Saint-Singer of Sind |journal=Triveni |date=1945-03 |url=https://trivenijournal.org/CD%20%26%20WEB/samithesaintsingerofsindmar45.htm |language=en }}</ref> == شروعاتي زندگي == ساميءَ جو جنم عام طور 1743ع ۾ شڪارپور ۾ ڄاڻايو وڃي ٿو. شڪارپور ان دور ۾ سنڌ جو هڪ اهم واپاري مرڪز هو. سندس والد بچومل هڪ خوشحال واپاري هو. ساميءَ جي ننڍپڻ جو زمانو ڪلهوڙن جي حڪومت سان تعلق رکي ٿو، جڏهن ته هن پنهنجي حياتيءَ جو وڏو حصو [[ٽالپر شاهي خاندان|ٽالپرن جي دور]] ۾ گذاريو.<ref name="SindhianaSami"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ساميءَ ننڍپڻ ۾ گرمکيءَ جي بنيادي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ اباڻي ڪرت، ڪپڙي جي واپار، سان لاڳاپيل ٿيو. هو شڪارپور جي هڪ واپاريءَ وٽ پڻ ڪم ڪندو هو، جنهن جا خراسان سان واپاري لاڳاپا هئا.<ref name="SindhianaSami"/> ساميءَ جو لاڙو ننڍپڻ کان ئي روحاني فڪر ڏانهن هو. اڳتي هلي هن سوامي مينگهراج ٻانڀڻ کان روحاني سکيا ورتي ۽ ويدانت جي مطالعي ۾ دلچسپي ورتائين.<ref name="Shahani1945"/> == مذهبي ۽ روحاني پسمنظر == سامي هندومت سان لاڳاپيل هو ۽ سندس شاعريءَ ۾ [[ويدانت]] ۽ [[ڀڳتي تحريڪ|ڀڳتيءَ]] جي فڪري روايتن جو اثر نمايان آهي. سندس روحاني تعليم ۾ سوامي مينگهراج ٻانڀڻ جو اهم ڪردار بيان ڪيو ويو آهي. هن جي تعليم جو مرڪز باطني سڃاڻپ، دنياوي موهه کان ڇوٽڪارو ۽ روحاني حقيقت جي ڳولا هو.<ref name="Shahani1945"/> ساميءَ جي شاعريءَ ۾ ويدانت جي تصورن سان گڏ سنڌ جي صوفي روايتن سان مشابهت پڻ ملي ٿي. سندس ڪلام ۾ ظاهري مذهبي رسمن کان وڌيڪ اندروني پاڪيزگي ۽ سچائيءَ تي زور ڏنو ويو آهي.<ref name="Bhatti2012"/> پروفيسر ناگپال جي تحقيقي مقالي موجب ساميءَ جي فڪري تربيت ۾ سنسڪرت ادب، ويدانت ۽ ڀڳتي تحريڪ جي شاعرن جي اثرن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Nagpal">{{cite journal |last=Nagpal |title=ساميءَ جي سچيا جو سارُ |journal=ڪلاچي تحقيقي جرنل |url=https://www.krjsalbc.org.pk/index_htm_files/06-Prof.%20Nagpal.pdf |language=sd }}</ref> == شاعري == === سلوڪ جي صنف === ساميءَ پنهنجي شاعريءَ لاءِ ''سلوڪ'' جي صنف اختيار ڪئي. سلوڪ جو تعلق سنسڪرت جي ''شلوڪ'' واري روايت سان آهي، پر ساميءَ ان کي سنڌي شاعريءَ جي بيت واري هيئت سان هم آهنگ ڪيو. سندس سلوڪ عام طور ٽن يا چئن سٽن تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Shahani1945"/><ref name="Nagpal"/> هن جي شاعريءَ ۾ فلسفيانه خيال، اخلاقي نصيحت ۽ روحاني تجربا مختصر منظوم صورت ۾ پيش ٿين ٿا.<ref name="Veesrio2024"/> ساميءَ جي سلوڪن ۾ ويدن ۽ ويدانتي فلسفي جي تعليم کي سنڌي ٻوليءَ ۾ عام فهم انداز سان پيش ڪرڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي.<ref name="Paniker1997"/> === ويدانت ۽ وحدت === ساميءَ جي شاعريءَ جو اهم موضوع روح ۽ الاهي حقيقت جي وچ ۾ تعلق آهي. ويدانت جي فڪر موجب ظاهري دنيا جي تبديليءَ ۽ انسان جي اندروني سڃاڻپ تي غور ڪرڻ روحاني علم جو حصو آهي. ساميءَ پنهنجي سلوڪن ۾ انساني روح جي پاڪيزگي، موهه ۽ لالچ کان آزادي، ۽ روحاني وحدت جي سڃاڻپ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Veesrio2024"/> === خودشناسي === ساميءَ جي ڪلام ۾ انسان کي پنهنجي اندر ڏسڻ ۽ روحاني سڃاڻپ حاصل ڪرڻ جي تلقين ملي ٿي. هن ظاهري رسمن ۽ مذهبي دعوائن جي مقابلي ۾ باطني سچائيءَ کي اهميت ڏني.<ref name="Bhatti2012"/> === اخلاقي تعليم === ساميءَ جي شاعريءَ ۾ لالچ، ڪاوڙ، هٺ، موهه ۽ خودغرضيءَ کان پاسو ڪرڻ جا موضوع نمايان آهن. سندس سلوڪ انساني زندگيءَ ۾ سچائي، نيڪ عمل، محبت ۽ اخلاقي ذميواريءَ تي زور ڏين ٿا.<ref name="Veesrio2024"/> === سماجي تنقيد === رشيد ڀٽيءَ جي مطالعي موجب ساميءَ جي شاعريءَ ۾ مذهبي پيشوائيت، منافقت ۽ ظاهري عبادت جي نالي ۾ ٿيندڙ فريب تي تنقيد ملي ٿي. سندس فڪر ۾ انسان جي اندروني حالت کي ظاهري مذهبي حيثيت کان وڌيڪ اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Bhatti2012"/> == ٻولي ۽ اسلوب == ساميءَ جي شاعريءَ جي ٻوليءَ تي شڪارپوري لهجي ۽ هندومت جي مذهبي ۽ فلسفيانه اصطلاحن جو اثر ملي ٿو. سندس سلوڪن ۾ سنسڪرت ۽ هنديءَ سان لاڳاپيل لفظن جو استعمال پڻ نمايان آهي.<ref name="Soomro2017">{{cite journal |last=سومرو |first=زبر |title=ساميءَ جي لهجي ۽ اسلوب جو لساني جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |year=2017 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/libraries/pdf_journal/1517984411_PDF_BoliJournal2017-12-01.pdf |language=sd }}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ارتقا بابت تحقيقي مطالعي ۾ ساميءَ جي شاعريءَ ۾ ڪم، ڪروڌ، لوڀ، موهه، اهنڪار، ويراڳ، ڀڳت، ستگرو ۽ ٻين اصطلاحن جي استعمال جي نشاندهي ڪئي وئي آهي.<ref name="EvolutionSindhi">{{cite book |title=Evolution of Sindhi Language |chapter=The Period of Sachal Sarmast and Sami |url=https://library.sindhila.org/public/book/44/read/1307 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=en }}</ref> زبر سومري جي لساني مطالعي موجب ساميءَ جي اسلوب ۾ شڪارپور جي مقامي ٻولي، هندو ثقافتي روايت ۽ روحاني فڪر جو ميلاپ ملي ٿو.<ref name="Soomro2017"/> == ساميءَ جا سلوڪ == ''[[ساميءَ جا سلوڪ]]'' ساميءَ جي شاعريءَ جو مشهور مجموعو آهي. سندس سلوڪ وفات کان پوءِ گڏ ڪري ڇپايا ويا. ڊاڪٽر منظور علي ويسريي جي تحقيق موجب ساميءَ جي وفات کان لڳ ڀڳ 35 سال پوءِ ڪوڙيمل کلناڻيءَ 2100 سلوڪ گڏ ڪري مقدمي سان شايع ڪيا.<ref name="Veesrio2024"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ساميءَ جي ڪلام تي ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ تحقيقي ڪم ٿيو. شڪارپور جي سي اينڊ ايس ڪاليج سان لاڳاپيل محققن جهامنداس دوارڪا داس ۽ ڀوڄراج هوتچند ناگراڻي پڻ ساميءَ تي تحقيق شروع ڪئي، پر ورهاڱي سبب سندن ڪم مڪمل صورت ۾ شايع نه ٿي سگهيو.<ref name="SindhianaSalok">{{cite encyclopedia |title=ساميءَ جا سلوڪ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساميءَ%20جا%20سلوڪ |language=sd }}</ref> == سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ حيثيت == سنڌي ادب جي تاريخ ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ ساميءَ کي گڏجي ''شاهه، سچل، سامي'' جي ٽمورتي طور ياد ڪيو ويندو آهي. انهن ٽنهي شاعرن جي فڪر ۾ محبت، روحاني سڃاڻپ ۽ انساني وحدت جا موضوع اهم آهن، جيتوڻيڪ سندن مذهبي ۽ فلسفيانه پسمنظر هڪجهڙا نه هئا.<ref name="Sahapedia">{{cite web |title=Post-Partition Sindhi Literature in India: A Historical Overview |url=https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview |website=Sahapedia |language=en }}</ref> ساميءَ جي خصوصيت ويدانت جي فلسفيانه تصورن کي سنڌي سلوڪن ۾ بيان ڪرڻ آهي. هن روحاني فڪر کي سنڌي ٻوليءَ جي مقامي شعري روايت سان ڳنڍيو.<ref name="Nagpal"/><ref name="Soomro2017"/> == جنم جي سال بابت اختلاف == ساميءَ جي جنم جو سال عام طور 1743ع ڄاڻايو وڃي ٿو، پر ان بابت محققن ۾ مڪمل اتفاق نه آهي. ڪوڙيمل کلناڻيءَ جي حساب موجب سندس جنم 1743ع ۾ ٿيو، جڏهن ته مولچند گياڻيءَ 1731ع جو سال ڄاڻايو آهي.<ref name="SamiSindhCourier">{{cite web |title=Sami – A distinguished Sufi Poet of Sindh |url=https://sindhcourier.com/sami-a-distinguished-sufi-poet-of-sindh/ |website=Sindh Courier |date=2025-02-26 |language=en }}</ref> پروفيسر ناگپال جي تحقيقي مقالي ۾ پڻ 1731ع ۽ 1743ع جي اختلاف جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Nagpal"/> == وفات == ساميءَ جي وفات 1850ع ۾ شڪارپور ۾ ٿي. عام طور سندس ڄمار 107 سال ڄاڻائي وڃي ٿي، جيڪا 1743ع واري جنم سال ۽ 1850ع واري وفات جي سال جي فرق تي ٻڌل آهي. جنم ۽ وفات جون مڪمل تاريخون نه ملڻ سبب وفات وقت سندس صحيح عمر قطعي طور مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي. 1731ع واري متبادل جنم سال کي قبول ڪرڻ جي صورت ۾ سندس ڄمار مختلف ٿئي ٿي.<ref name="SindhianaSami"/><ref name="SamiSindhCourier"/> == ادبي ورثو == ساميءَ جا سلوڪ سنڌي ڪلاسيڪي ادب جي روحاني ۽ اخلاقي شاعريءَ جو اهم حصو آهن. سندس ڪلام ۾ ويدانت، ڀڳتي ۽ سنڌ جي صوفي روايتن سان مشابهت رکندڙ فڪر ملي ٿو. سنڌ يونيورسٽيءَ جي تحقيقي رسالي ۾ شايع ٿيل ڊاڪٽر منظور علي ويسريي جي مقالي موجب ساميءَ جو پيغام محبت، ڀائيچاري، برابري، رواداري ۽ امن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Veesrio2024"/> == پڻ ڏسو == * [[ساميءَ جا سلوڪ]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سچل سرمست]] * [[ويدانت]] * [[تصوف]] * [[هندومت]] * [[ڀڳتي تحريڪ]] * [[سنڌي شاعري]] * [[شڪارپور]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/author/967 ڀائي چين راءِ سامي — سنڌسلامت ڪتاب گهر] * [https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/KALICH/article/view/6947 جديد دور ۾ ساميءَ جي شاعريءَ جي اهميت] [[زمرو:1743ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1850ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي ڪلاسيڪي شاعر]] [[زمرو:شڪارپور جون شخصيتون]] [[زمرو:ويدانتي شاعر]] qok6zwf09t4drzzrpobs277wpayyv9e 0 18795 429413 428307 2026-11-07T08:59:34Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429413 wikitext text/x-wiki '''اجنتا جون غارون''' [[مهاراشٽر|مھاراشٽر رياست]] ([[ڀارت]]) جي اورنگ آباد ضلعي جي اجنتا ڳوٺ ۾ ٻڌن جون جبلن کي ٽُڪي ٺاهيل غارون، جيڪي خانقاهن ۽ عبادتگاهن طور استعمال ٿينديون هيون. هيءَ غارون اورنگ آباد کان 105 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اتر - اوڀر طرف آهن. هنن غارن جو اهم سلسلو لڳ ڀڳ پھرين صدي (ق. م) کان ستين صدي عيسويءَ جي وچ واري عرصي جو آهي. هيءَ غار ۽ مندر سخت ٽڪرين کي ٽُڪي ٺاهيا ويا هئا، مندرن جي ڀتين تي مهاتما ٻُڌ جي زندگيءَ بابت ڪيتريون تصويرون ٺھيل آهن، جن کي اوڀر جي مصوريءَ جي فن جو شاهڪار سڏجي ٿو. اهي چٽساليون، مهاتما ٻڌ جي زندگيءَ جي مختلف واقعن کي اجاگر ڪن ٿيون، اهي مندر ڪيترين صدين تائين مٽيءَ جي تھن ۾ ڍڪيل رهيا. انهن غارن جو سڀ کان اول.چون ٿا تہ جي. فرگوسن 1743ع ۾ انھن قديم آثارن جو پنھنجي ڪتاب ۾ ذڪر ڪيو آهي. انھن غارن جو تعداد 301 آهي، جن مان ڪن غارن ۾ چترڪاريءَ جا خوبصورت نمونا ملن ٿا، ڪن ۾ ٻڌ ڀڪشوئن جي رهائش هوندي آهي.<ref>{{Citation |title=اجنتا جون غارون : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%AC%D9%86%D8%AA%D8%A7%20%D8%AC%D9%88%D9%86%20%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86 |access-date=2016-05-20 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409214459/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%AC%D9%86%D8%AA%D8%A7%20%D8%AC%D9%88%D9%86%20%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86 |url-status=dead}}</ref><ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Ajanta_Caves Ajanta Caves - Wikipedia<!-- Bot generated title -->]</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] tpmdl3l609k0chxu0cuahf459rscns5 429414 429413 2026-11-07T09:03:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 429414 wikitext text/x-wiki [[File:061 Cave 4, Side View (34280359075).jpg|thumb|Cave 4: a monastery, or [[vihara]], with its square hall surrounded by monks' cells]] '''اجنتا جون غارون''' [[مهاراشٽر|مھاراشٽر رياست]] ([[ڀارت]]) جي اورنگ آباد ضلعي جي اجنتا ڳوٺ ۾ ٻڌن جون جبلن کي ٽُڪي ٺاهيل غارون، جيڪي خانقاهن ۽ عبادتگاهن طور استعمال ٿينديون هيون. هيءَ غارون اورنگ آباد کان 105 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اتر-اوڀر طرف آهن. هنن غارن جو اهم سلسلو لڳ ڀڳ پھرين صدي (ق. م) کان ستين صدي عيسويءَ جي وچ واري عرصي جو آهي. هيءَ غار ۽ مندر سخت ٽڪرين کي ٽُڪي ٺاهيا ويا هئا، مندرن جي ڀتين تي مهاتما ٻُڌ جي زندگيءَ بابت ڪيتريون تصويرون ٺھيل آهن، جن کي اوڀر جي مصوريءَ جي فن جو شاهڪار سڏجي ٿو. اهي چٽساليون، مهاتما ٻڌ جي زندگيءَ جي مختلف واقعن کي اجاگر ڪن ٿيون، اهي مندر ڪيترين صدين تائين مٽيءَ جي تھن ۾ ڍڪيل رهيا. انهن غارن جو سڀ کان اول.چون ٿا تہ جي. فرگوسن 1743ع ۾ انھن قديم آثارن جو پنھنجي ڪتاب ۾ ذڪر ڪيو آهي. انھن غارن جو تعداد 301 آهي، جن مان ڪن غارن ۾ چترڪاريءَ جا خوبصورت نمونا ملن ٿا، ڪن ۾ ٻڌ ڀڪشوئن جي رهائش هوندي آهي.<ref>{{Citation |title=اجنتا جون غارون : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%AC%D9%86%D8%AA%D8%A7%20%D8%AC%D9%88%D9%86%20%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86 |access-date=2016-05-20 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409214459/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%AC%D9%86%D8%AA%D8%A7%20%D8%AC%D9%88%D9%86%20%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86 |url-status=dead}}</ref><ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Ajanta_Caves Ajanta Caves - Wikipedia<!-- Bot generated title -->]</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] 5r8suxn7xob9uyd0zl1dui46i0cklyh 10 47915 429267 281485 2026-11-06T12:14:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 429267 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox school/short description |type={{{type|{{{schooltype|School}}}}}} |country={{if empty|{{{country|}}}|{{{country1|}}}}} |city={{if empty|{{{city|}}}|{{{town|}}}|{{{city/town|}}}}} |county={{{county|}}} |state={{{state|}}} |province={{{province|}}} }} {{Infobox | bodyclass = vcard | bodystyle = width:310px; max-width:100%; border:1px solid #9bb7d5; border-radius:15px; overflow:hidden; background:#ffffff; box-shadow:0 5px 13px rgba(25,55,100,0.16); font-family:inherit; font-size:90%; line-height:1.6; {{{box_style|}}} | aboveclass = fn org | abovestyle = background:linear-gradient(135deg,#123c75,#2872b8,#28a6b4); color:#ffffff; padding:14px 8px; font-size:125%; font-weight:bold; text-align:center; text-shadow:0 1px 2px #17385a; border-bottom:3px solid #e7b44e | above = {{br separated entries |1={{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} |2={{#if:{{{native_name|}}}|<div style="font-size:85%;font-weight:normal">{{{native_name}}}</div>}} |3={{#if:{{{latin_name|}}}|<div style="font-size:80%;font-weight:normal">{{{latin_name}}}</div>}} }} | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|upright=1|alt={{{logo_alt|}}}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{seal_image|}}}|size={{{seal_size|}}}|upright=1|alt={{{seal_alt|}}}}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{if empty|{{{image|}}}|{{{image_name|}}}|{{{imagewikilink|}}}}}|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{image size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|upright={{{image_upright|1.14}}}|sizedefault=270px|maxsize=325px|alt={{{alt|}}}}} | caption{{#if:{{{image|}}}{{{image_name|}}}{{{imagewikilink|}}}|3|{{#if:{{{seal_image|}}}|2|{{#if:{{{logo|}}}|1|5}}}}}} = {{{caption|}}} | headerstyle = background:linear-gradient(90deg,#d8e8fb,#f0f6ff); color:#163d70; font-weight:bold; text-align:center; border-top:1px solid #b7d0eb; border-bottom:1px solid #b7d0eb; padding:6px | labelstyle = width:39%; background:#f0f6fc; color:#194b76; font-weight:600; padding:5px 7px; border-bottom:1px solid #e2ebf4 | datastyle = background:#ffffff; color:#27394c; padding:5px 7px; border-bottom:1px solid #e2ebf4 | autoheaders = y <!-- هنڌ ۽ جاگرافي --> | header1 = {{#if:{{{address|}}}{{{streetaddress|}}}{{{street|}}}{{{location|}}}{{{city|}}}|هنڌ ۽ جاگرافي|}} | data3 = {{#invoke:Infobox mapframe|auto |onByDefault={{#ifeq:{{{coordinates|}}}||yes|{{#ifeq:{{#invoke:coordinates|coord2text|{{{coordinates|}}}|lat}}||no|yes}}}} |mapframe-marker=school |mapframe-zoom=13 |mapframe-wikidata=yes }} | data4 = {{#invoke:Infobox mapframe|autocaption|onByDefault=yes}} | rowclass5 = adr | data5 = {{br separated entries |1={{if empty|{{{address|}}}|{{{streetaddress|}}}|{{{street|}}}}} |2={{{location|}}} |3={{{region|}}} |4={{comma separated entries |1={{if empty|{{{city|}}}|{{{town|}}}|{{{city/town|}}}}} |2={{{county|}}} |3={{{state|}}} |4={{{province|}}} |5={{if empty|{{{postcode|}}}|{{{postalcode|}}}|{{{zipcode|}}}}} }} |5={{if empty|{{{country|}}}|{{{country1|}}}}} }} | label6 = جاگرافيائي بيهڪ | data6 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:edu}}{{{coordinates_footnotes|}}}}} <!-- بنيادي ڄاڻ --> | header7 = بنيادي ڄاڻ | label8 = ٻيا نالا | data8 = {{if empty|{{{other_names|}}}|{{{other_name|}}}}} | label9 = اڳوڻا نالا | data9 = {{if empty|{{{former_names|}}}|{{{former_name|}}}}} | label10 = اداري جو قسم | data10 = {{if empty|{{{schooltype|}}}|{{{fundingtype|}}}|{{{type|}}}}} | label11 = تعليمي نعرو | data11 = {{br separated entries|1={{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}}}|2={{{motto_translation|}}}}} | label12 = مذهبي وابستگي | data12 = {{if empty|{{{religious_affiliation|}}}|{{{religion|}}}}} | label13 = مذهبي فرقو | data13 = {{{denomination|}}} | label14 = سرپرست بزرگ | data14 = {{{patron|}}} | label15 = قيام | data15 = {{if empty|{{{established|}}}|{{{founded|}}}|{{{opened|}}}}} | label16 = باني | data16 = {{if empty|{{{founder|}}}|{{{founders|}}}}} | label17 = موجوده حالت | data17 = {{{status|}}} | label18 = بند ٿيڻ جي تاريخ | data18 = {{{closed|}}} | label19 = مقامي علائقو | data19 = {{{locale|}}} | label20 = ڀائيوار اسڪول | data20 = {{{sister_school|}}} <!-- انتظام ۽ وابستگي --> | header21 = انتظام ۽ وابستگي | label22 = تعليمي بورڊ | data22 = {{if empty|{{{school_board|}}}|{{{schoolboard|}}}}} | label23 = تعليمي ضلعو | data23 = {{{district|}}} | label24 = مقامي انتظامي ادارو | data24 = {{if empty|{{{local_authority|}}}|{{{LEA|}}}}} | label25 = انتظامي اختيار | data25 = {{{authority|}}} | label26 = تعليمي نگران ادارو | data26 = {{if empty|{{{educational_authority|}}}|{{{educational authority|}}}}} | label27 = درجو | data27 = {{{category|}}} | label28 = نگراني | data28 = {{{oversight|}}} | label29 = ٽرسٽ | data29 = {{{trust|}}} | label30 = منظوري ڏيندڙ ادارو | data30 = {{{authorizer|}}} | label31 = اعليٰ نگران | data31 = {{{superintendent|}}} | label32 = علائقائي ٽرسٽي | data32 = {{{trustee|}}} | label33 = ماهر | data33 = {{if empty|{{{specialist|}}}|{{{specialists|}}}}} | label34 = تعليمي سيشن | data34 = {{{session|}}} | label35 = اسڪول نمبر | data35 = {{if empty|{{{school_number|}}}|{{{schoolnumber|}}}|{{{number|}}}}} | label36 = اسڪول ڪوڊ | data36 = {{if empty|{{{school_code|}}}|{{{school code|}}}}} <!-- تعليمي قيادت --> | header42 = انتظامي قيادت | label43 = صدر | data43 = {{{president|}}} | label44 = چيئر | data44 = {{{chair|}}} | label45 = چيئرمين | data45 = {{{chairman|}}} | label46 = چيئرپرسن | data46 = {{{chairperson|}}} | label47 = تعليمي سربراهه | data47 = {{{dean|}}} | label48 = منتظم | data48 = {{{administrator|}}} | label49 = ريڪٽر | data49 = {{{rector|}}} | label50 = ڊائريڪٽر | data50 = {{{director|}}} | label51 = پرنسپال | data51 = {{{principal|}}} | label52 = ڪيمپس ڊائريڪٽر | data52 = {{if empty|{{{campus_director|}}}|{{{campus director|}}}}} | label53 = هيڊ ماسترياڻي | data53 = {{{headmistress|}}} | label54 = هيڊ ماستر | data54 = {{{headmaster|}}} | label55 = اسڪول جو سربراهه | data55 = {{if empty|{{{head_of_school|}}}|{{{head of school|}}}}} | label56 = هيڊ ٽيچر | data56 = {{if empty|{{{head_teacher|}}}|{{{headteacher|}}}}} | label57 = قائم مقام سربراهه | data57 = {{{acting_headteacher|}}} | label58 = انچارج آفيسر | data58 = {{{officer_in_charge|}}} <!-- استاد ۽ عملي --> | header60 = استاد ۽ عملو | label61 = عملي جو تعداد | data61 = {{if empty|{{{staff|}}}|{{{number_of_staff|}}}|{{{number of staff|}}}}} | label62 = تدريسي عملو | data62 = {{{faculty|}}} | label63 = استاد | data63 = {{{teaching_staff|}}} | label64 = ملازم | data64 = {{if empty|{{{employees|}}}|{{{num_employ|}}}}} | label65 = اهم شخصيتون | data65 = {{{key_people|}}} <!-- تعليمي نظام --> | header70 = تعليمي نظام | label71 = درجا | data71 = {{{grades|}}} | label72 = پڙهايا ويندڙ سال | data72 = {{if empty|{{{years_taught|}}}|{{{years taught|}}}|{{{years|}}}}} | label73 = شاگردن جي جنس | data73 = {{{gender|}}} | label74 = عمر جي حد | data74 = {{if empty|{{{age_range|}}}|{{{age range|}}}}} | label75 = شاگردن جو تعداد | data75 = {{if empty|{{{enrollment|}}}|{{{enrolment|}}}|{{{students|}}}|{{{pupils|}}}|{{{school_roll|}}}|{{{roll|}}}}}{{#if:{{{enrollment_as_of|}}}{{{enrolment_as_of|}}}{{{students_as_of|}}}| ({{if empty|{{{enrollment_as_of|}}}|{{{enrolment_as_of|}}}|{{{students_as_of|}}}}})}} | label76 = داخلا جي گنجائش | data76 = {{{capacity|}}} | label77 = ڪلاسن جو تعداد | data77 = {{{classes|}}} | label78 = سراسري ڪلاس جو تعداد | data78 = {{if empty|{{{average_class_size|}}}|{{{avg_class_size|}}}|{{{class|}}}}} | label79 = استاد ۽ شاگردن جو تناسب | data79 = {{{ratio|}}} | label80 = تعليمي سرشتو | data80 = {{{system|}}} | label81 = پيش ڪيل ڪلاس | data81 = {{if empty|{{{classes_offered|}}}|{{{classes offered|}}}}} | label82 = تدريس جي ٻولي | data82 = {{if empty|{{{language|}}}|{{{medium_of_language|}}}|{{{medium of language|}}}|{{{medium|}}}|{{{mediums|}}}}} | label83 = اسڪول جو شيڊول | data83 = {{{schedule|}}} | label84 = روزاني تدريسي ڪلاڪ | data84 = {{{hours_in_day|}}} <!-- عمارت ۽ ڪيمپس --> | header90 = عمارت ۽ سهولتون | label91 = ڪلاس روم | data91 = {{{classrooms|}}} | label92 = ڪيمپس | data92 = {{if empty|{{{campuses|}}}|{{{campus|}}}}} | label93 = ڪيمپس جي ايراضي | data93 = {{if empty|{{{campus_size|}}}|{{{campus size|}}}|{{{area|}}}}} | label94 = ڪيمپس جو قسم | data94 = {{if empty|{{{campus_type|}}}|{{{campus type|}}}}} | label95 = شاگردن جا هائوس | data95 = {{{houses|}}} | label96 = شاگرد يونين | data96 = {{{student_union|}}} <!-- سڃاڻپ ۽ سرگرميون --> | header110 = سڃاڻپ ۽ سرگرميون | label111 = اداري جا رنگ | data111 = {{if empty|{{{colors|}}}|{{{colours|}}}|{{{school_colors|}}}|{{{school_colours|}}}}} | label112 = شعار | data112 = {{{slogan|}}} | label113 = اسڪول جو گيت | data113 = {{{song|}}} | label114 = راندين جون سرگرميون | data114 = {{if empty|{{{sports|}}}|{{{athletics|}}}}} | label115 = سڃاڻپ وارو لقب | data115 = {{{nickname|}}} | label116 = ٽيمون | data116 = {{{teams|}}} | label117 = تعليمي منظوري | data117 = {{if empty|{{{accreditation|}}}|{{{accreditations|}}}}} | label118 = قومي درجابندي | data118 = {{{national_ranking|}}} <!-- اشاعتون --> | header130 = اشاعتون ۽ مالي ڄاڻ | label131 = رسالو | data131 = {{{publication|}}} | label132 = اخبار | data132 = {{{newspaper|}}} | label133 = ساليانو ڪتاب | data133 = {{{yearbook|}}} | label134 = بجيٽ | data134 = {{{budget|}}} | label135 = اسڪول فيس | data135 = {{{fees|}}} | label136 = سالياني ٽيوشن فيس | data136 = {{if empty|{{{annual_tuition|}}}|{{{annual tuition|}}}|{{{tuition|}}}}} | label137 = آمدني | data137 = {{{revenue|}}} <!-- اڳوڻا شاگرد --> | header150 = اڳوڻا شاگرد ۽ لاڳاپا | label151 = اڳوڻا شاگرد | data151 = {{{alumni|}}} | label152 = اڳوڻن شاگردن جي سڃاڻپ | data152 = {{{alumni_name|}}} | label153 = فارغ التحصيل شاگرد | data153 = {{{graduates|}}} | label154 = لاڳاپيل ادارا | data154 = {{if empty|{{{affiliation|}}}|{{{affiliations|}}}}} | label155 = لاڳاپيل برادريون | data155 = {{{communities|}}} | label156 = داخلا موڪليندڙ اسڪول | data156 = {{if empty|{{{feeder_schools|}}}|{{{feeders|}}}}} <!-- اضافي ڄاڻ --> | header160 = اضافي معلومات | label161 = ٻيون معلومات | data161 = {{{information|}}} | label162 = {{if empty|{{{free_label|}}}|ٻي ڄاڻ}} | data162 = {{if empty|{{{free|}}}|{{{free_text|}}}}} | label163 = {{if empty|{{{free_label1|}}}|{{{free_label_1|}}}}} | data163 = {{if empty|{{{free_1|}}}|{{{free_text1|}}}}} | label164 = {{if empty|{{{free_label2|}}}|{{{free_label_2|}}}}} | data164 = {{if empty|{{{free_2|}}}|{{{free_text2|}}}}} | label165 = {{if empty|{{{free_label3|}}}|{{{free_label_3|}}}}} | data165 = {{if empty|{{{free_3|}}}|{{{free_text3|}}}}} | label166 = {{if empty|{{{free_label4|}}}|{{{free_label_4|}}}}} | data166 = {{if empty|{{{free_4|}}}|{{{free_text4|}}}}} | label167 = {{if empty|{{{free_label5|}}}|{{{free_label_5|}}}}} | data167 = {{if empty|{{{free_5|}}}|{{{free_text5|}}}}} | label168 = ويب سائيٽ | data168 = {{if empty|{{{website|}}}|{{{homepage|}}}|{{{url|}}}}} | header170 = _BLANK_ | data171 = {{{footnotes|}}} | data172 = {{#if:{{{picture|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{picture}}}}}{{#if:{{{picture_caption|}}}|<br />{{{picture_caption}}}}}}} | data173 = {{#if:{{{picture2|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{picture2}}}}}{{#if:{{{picture_caption2|}}}|<br />{{{picture_caption2}}}}}}} | data174 = {{{module|}}} | below = {{#if:{{{lastupdate|}}}|آخري ڀيرو تازه ڪاري: {{{lastupdate}}}}} }}</includeonly> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> 7edzah4fnw1st7l3o7o8qv7e6m2p4b9 0 58146 429310 355619 2026-11-06T14:05:27Z Intisar Ali 8681 429310 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ ۾ لاڙڪاڻي ڀرسان رستن جي سنگم تي واقع ڳوٺاڻي وسندي}} {{Infobox settlement | name = ٺوف چوسول | native_name = ٺوف چوسول | other_name = Thoof Chosul | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label = ٺوف چوسول | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ٺوف چوسول جي بيهڪ | coordinates = {{coord|27.70552|68.18030|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = علائقو | subdivision_name2 = لاڙڪاڻي ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي سرحدي پاسي | population_total = | population_as_of = | elevation_m = 53 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ٺوف چوسول''' (انگريزي: ''Thoof Chosul'' يا ''Toph Chosul'') [[سنڌ]] ۾ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ڀرسان واقع هڪ ڳوٺاڻي وسندي ۽ رستن جو سنگم آهي. هي ماڳ رتوديرو–لاڙڪاڻو، ڳڙهي خيرو–لاڙڪاڻو ۽ ميروخان–لاڙڪاڻو رستن جي ڳانڍاپي واري علائقي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيسن موجب ان جي بيهڪ لڳ ڀڳ 27.7055 درجا اتر ۽ 68.1803 درجا اوڀر آهي.<ref name="Mapcarta">{{cite web |title=Thoof Chosul |url=https://mapcarta.com/N10082936076 |website=Mapcarta |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ڳوٺ جي نالي جون مختلف صورتون ''ٺوف چوسول''، ''Thoof Chosul''، ''Toph Chosul'' ۽ ''Chosul'' ملن ٿيون.<ref name="GeoNames">{{cite web |title=Toph Chosul |url=https://mapcarta.com/14669726 |website=Mapcarta |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ٺوف چوسول جو نالو مختلف جاگرافيائي ۽ انتظامي رڪارڊن ۾ مختلف صورتن سان لکيل آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيس ۾ ''Toph Chosul'' سان گڏ ''Chosū Ghūf''، ''Chosūl'' ۽ ''Thūf'' جهڙيون صورتون پڻ درج آهن.<ref name="GeoNames"/> ڳوٺ جي نالي جي اصل سبب، ڪنهن بانيءَ جي نسبت يا نالي جي تاريخي معنيٰ بابت مستند ثبوت نه مليا آهن. == جاگرافي == ٺوف چوسول لاڙڪاڻي شهر جي اتر اولهه طرف، رتوديرو، ميروخان ۽ ڳڙهي خيرو ڏانهن ويندڙ رستن جي سنگم واري علائقي ۾ واقع آهي. OpenStreetMap جي مقامي داخلا موجب ماڳ جا نقاط 27.70552° اتر ۽ 68.18030° اوڀر آهن. GeoNames جي الڳ داخلا موجب ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 53 ميٽر آهي.<ref name="Mapcarta"/><ref name="GeoNames"/> ڀرپاسي جي آبادين ۾ محبوب جو بنگلو، حافظ آباد، قيصر خان بروهي ۽ ٻين ڳوٺن جا نالا جاگرافيائي نقشن ۾ ملن ٿا.<ref name="Mapcarta"/> == انتظامي حيثيت == ٺوف چوسول جي ضلعي ۽ تعلقي واري سڃاڻپ بابت مختلف نقشن ۽ انتظامي ماخذن ۾ فرق ملي ٿو. Mapcarta جي هڪ داخلا ۾ ٺوف چوسول کي ضلعي لاڙڪاڻي ۾ ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته ويجهن ماڳن جي ڪجهه داخلائن ۾ قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو نالو موجود آهي.<ref name="Mapcarta"/><ref name="Nearby">{{cite web |title=Toop Bazar |url=https://mapcarta.com/N12691842151 |website=Mapcarta |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> پاڪستان جي آڊيٽر جنرل جي سرڪاري آڊٽ رپورٽ ۾ ''UC Chosul'' کي ضلعي قمبر شهدادڪوٽ جي يونين ڪائونسلن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Audit">{{cite report |title=Audit Report on Union Councils, 2016–17 |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/UC%20REPORT%202016-17%20after%20%20Internal%20QCC.pdf |publisher=Auditor General of Pakistan |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> يونين ڪائونسل جي نالي ۽ ڳوٺ جي جاگرافيائي حدن کي لازمي طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. ڳوٺ جي موجوده انتظامي حدبنديءَ لاءِ سنڌ حڪومت جي جديد بلدياتي نوٽيفڪيشن جي ضرورت آهي. == رستا ۽ آمدرفت == ٺوف چوسول پنهنجي جاگرافيائي بيهڪ سبب لاڙڪاڻي، رتيديري، ميروخان ۽ ڳڙهي خيرو ڏانهن ويندڙ رستن سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي Monitoring and Evaluation Cell جي سالياني رپورٽ 2022ع–2023ع ۾ ٺوف چوسول کان ڀنڊ چوڪ، محمود آباد پوليس چوڪي ۽ ميروخان ڏانهن ويندڙ رستي جي ست ڪلوميٽر حصي جي بحاليءَ جو منصوبو درج آهي.<ref name="MEC">{{cite report |title=Annual Report 2022–23 |url=https://mecsindh.gov.pk/downloads/MEC-AR-2022-23.pdf |publisher=Monitoring and Evaluation Cell, Government of Sindh |year=2023 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> هي منصوبو علائقي جي رستن جي سرڪاري ترقياتي رڪارڊ ۾ موجودگيءَ جو ثبوت آهي. منصوبي جي مڪمل ٿيڻ يا موجوده رستي جي حالت بابت الڳ تصديق گهربل آهي. == تاريخي ۽ سماجي پسمنظر == محمد جمن ڄامڙي جي ڪتاب ''سپاهيءَ کان وفاقي سيڪريٽري تائين'' ۾ ٺوف چوسول جو ذڪر 1980ع واري ڏهاڪي جي بلدياتي ۽ سياسي سرگرمين جي حوالي سان ملي ٿو. ليکڪ، جيڪو 1987ع ۾ لاڙڪاڻي جو ڊپٽي ڪمشنر رهيو، پنهنجي يادگيرين ۾ ٺوف چوسول جي هڪ چيئرمين جو ذڪر ڪري ٿو. ڪتاب جي بلدياتي چونڊن واري باب ۾ پڻ ٺوف چوسول جو نالو چونڊن دوران انتظامي نگرانيءَ جي حوالي سان آيو آهي.<ref name="Jamro">{{cite book |last=ڄامڙو |first=محمد جمن |title=سپاهيءَ کان وفاقي سيڪريٽري تائين |chapter=شاهه محمد پاشا، ممتاز ڀٽو ۽ قاضي اختر سان ڪچهريون |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1605/read/60180 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="Election">{{cite book |last=ڄامڙو |first=محمد جمن |title=سپاهيءَ کان وفاقي سيڪريٽري تائين |chapter=بلدياتي چونڊن جو انتظام |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1605/read/60174 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> هي حوالا علائقي جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ بابت آهن، پر انهن مان ڳوٺ جي قيام جو سال يا آباديءَ جو قديم انگ ثابت نٿو ٿئي. == تعليم == مقامي نقشن ۾ ٺوف چوسول هاءِ اسڪول ۽ گورنمينٽ بچل مهيسر اسڪول جا نالا درج آهن. انهن ادارن جي موجوده درجي، شاگردن جي تعداد، SEMIS ڪوڊن ۽ انتظامي حيثيت بابت سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽريءَ مان وڌيڪ تصديق ضروري آهي. == صحت جون سهولتون == مقامي نقشن ۾ ٺوف چوسول جي نالي سان هڪ صحت مرڪز جي نشاندهي موجود آهي. مرڪز جي سرڪاري نالي، رجسٽريشن، عملي ۽ موجوده طبي خدمتن بابت سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جو تفصيلي رڪارڊ گهربل آهي. == مذهبي ماڳ == مقامي نقشن ۾ ''جامع مسجد انوار مصطفىٰ'' جو نالو ٺوف چوسول جي آباديءَ اندر درج آهي. مسجد جي تعمير، تاريخ ۽ انتظام بابت آزاد تاريخي ماخذ موجود نه هجڻ سبب وڌيڪ تفصيل شامل نه ڪيا ويا آهن. == آبادي == جاگرافيائي ويب سائيٽ Mapcarta ۾ ٺوف چوسول لاءِ لڳ ڀڳ 3,000 رهواسين جو اندازو ڏنو ويو آهي.<ref name="Mapcarta"/> اهو انگ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري تصديق ٿيل ڳوٺ وار آدمشماريءَ جو انگ نه آهي. تنهنڪري معلوماتي خاني ۾ آباديءَ جو قطعي انگ درج نه ڪيو ويو آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري ڳوٺ وار آدمشماريءَ ۾ هن مخصوص وسندي جي آباديءَ جي تصديق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="PBS">{{cite web |title=Population and Housing Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == اهم دستاويزي حوالا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#286c61;color:white"| دور يا سال ! style="background:#286c61;color:white"| دستاويزي ڄاڻ ! style="background:#286c61;color:white"| ماخذ |- | 1980ع وارو ڏهاڪو | ٺوف چوسول جي بلدياتي ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر | محمد جمن ڄامڙي جون يادگيريون |- | 2016ع–2017ع | چوسول يونين ڪائونسل جو سرڪاري آڊٽ رڪارڊ | آڊيٽر جنرل پاڪستان |- | 2022ع–2023ع | ٺوف چوسول–ڀنڊ چوڪ–ميروخان رستي جي بحاليءَ جو منصوبو | سنڌ حڪومت |- | جاگرافيائي رڪارڊ | ٺوف چوسول جي بيهڪ ۽ نالي جون مختلف صورتون | OpenStreetMap ۽ GeoNames |} == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[رتوديرو]] * [[ميروخان]] * [[ڳڙهي خيرو]] * [[ضلعو قمبر شهدادڪوٽ]] * [[سنڌ جا ڳوٺ]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://mapcarta.com/N10082936076 ٺوف چوسول جو جاگرافيائي نقشو] * [https://mapcarta.com/14669726 ٺوف چوسول جي متبادل جاگرافيائي داخلا] * [https://mecsindh.gov.pk/downloads/MEC-AR-2022-23.pdf سنڌ حڪومت جي سالياني ترقياتي رپورٽ] * [https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/UC%20REPORT%202016-17%20after%20%20Internal%20QCC.pdf يونين ڪائونسلن بابت سرڪاري آڊٽ رپورٽ] * [https://www.pbs.gov.pk/census/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Thoof%20Chosul وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:لاڙڪاڻي جي ڀرپاسي جون وسنديون]] jz6vc6ozgny485etmtnm3mkdvxmf64v 0 75425 429266 377350 2026-11-06T12:12:28Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Dia_Mirza_in_grace_the_IIFA_2020_press_conference_(5).jpg|Dia_Mirza_in_grace_the_IIFA_2020_press_conference_(5).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Moheen|Moheen]] because: Unused and implausible [[:c:COM:REDIRECT|redir 429266 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- |[[فائل:2019-05-18_Fußball,_Frauen,_UEFA_Women's_Champions_League,_Olympique_Lyonnais_-_FC_Barcelona_StP_0032_LR10_by_Stepro_(cropped).jpg|125x125 عڪسلون]] |ہہہہہہہہہہ Bonmati |{{جهنڊو|Spain}} |فٽبالر، بالون ڊی آر جو فاتح ۽ سال جو اڳوڻو UEFA پلیئرسال جو UEFA پلیئر |- | |[[Antinisca Cenci|انتوناسڪا سینسی]] |{{جهنڊو|Italy}} |ایڪریو ویڊلر |- | |[[Andreza Delgado|اندریسا ڊیلگاڊو]] |{{جهنڊو|Brazil}} |ڪارگر ۽ سنسڪرتیء جو پرڌان۔ Perifacon جی بانیPerifacon (انگریزی) |- |[[فائل:Desak_Made_IFSC_Asia_Qual_2023.jpg|138x138 عڪسلون]] |دیسڪ ریتا ڪسم دیوی کی بڻایو |{{جهنڊو|Indonesia}} |رفتار جو ڪلائمبر |- |[[فائل:AmericaFerreraHSApr10.jpg|100x100 عڪسلون]] |امریڪھ فریرا |{{جهنڊو|USA}} |اداڪار ۽ لاطینی حقن جو وڪیل |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |این گرال | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|France}} | style="background:#EEFFE6;" |ڪمڊین |- | |جارجیا ہیریسن |{{جهنڊو|UK}} |ٽیلیویزن جی شخصیت مخالف فحش فحش |- |[[فائل:Harmanpreet_Kaur_2017_(sq_cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |ہرمنپریت ڪور |{{جهنڊو|India}} |ڪرڪٽر |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |[[Dayeon Lee|دیئن لی]] | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|South Korea}} | style="background:#EEFFE6;" |Kpop4Planet لاء [[عالمي گرميءَ ۾ واڌ|موسمیاتی تبدیلی]] جی مہم |- | |جسٽینا میلز |{{جهنڊو|USA}} |ڊور اداڪار |- | |دیا مرزا |{{جهنڊو|India}} |اداڪار آھی [[گڏيل قومن جي ماحولياتي پروگرام جو ادارو|گڏیل قومن جو ماحولیاتی پروگرام]] لاء خیرسگالی سفیر ۽ سینچری نیچر فائونڊیشن جو بورڊ میمبر |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |Zandile Ndhlovu (انگریزی ٻولی) | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|South Africa}} | style="background:#EEFFE6;" |آزاد ڪرڻ وارو استاد |- | |ایلس اویمان |{{جهنڊو|UK}} |انعام حاصل ڪندڙ لیکڪ، مصور ۽ اسڪرین رائیٽر |- | |پیرامیڊا |{{جهنڊو|Germany}} |DJ ۽ میوزڪ پروڊیوسر |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |ڪملیا پیرلی | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|Paraguay}} | style="background:#EEFFE6;" |اولمپڪ ہیپتاٿلیٽ ۽ [[EcoAthlete Champion|ایڪو ایٿلیٽ چیمپئن]] |- |[[فائل:Aziza-Sbaity_(cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |ازیسا سبائیٽی |{{جهنڊو|Lebanon}} |اسپرنٽر |- | |خنی ھنن وائی |{{جهنڊو|Myanmar}} |اداڪار ۽ سرگرم ڪارڪن |- |[[فائل:Bianca_Williams_2018.jpg|162x162 عڪسلون]] |ولیمس بیڪن |{{جهنڊو|UK}} |ائٿلیٽ |} {{Infobox recurring event|name=''100 عورتون''|logo=BBC 100 Women and Wikipedia freebies.jpg|status=سرگرم|last={{start date|2023|11}}|frequency=سالانه|location=|years_active=11 ۾2023|first={{start date|df=yes|2013|10|22}}|attendance=|organized=|website=[https://www.bbc.com/news/world-24371433 100 Women]}}100 ومین 2013 ۾ قائم ڪیل [[بي بي سي|بی بی سی]] جی گھڻ-فارمیٽ سیریز آھی سالیانی سلسلو 21 صدی ۾ عورتن جی ڪردار جو جائزو وٺی ٿو ۽ [[لنڊن]] ۾ واقعا شامل ڪیا آھن ۽ [[ميڪسيڪو|میڪسیڪو]] ۾<ref name="BBCNews-100Women-WhoIsTakingPart-2013">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-24579511|title=100 Women: Who is taking part?|date=22 October 2013|work=[[BBC News]]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.bbc.co.uk/news/world-24579511 "100 Women: Who is taking part?"]. ''[[بي بي سي نيوز|BBC News]]''. 22 October 2013.</cite></ref><ref name="BBCNews-100Women-Mexico-2016">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-38101195|title=100 Women 2016: Mexico festival draws thousands|last=Low|first=Harry|date=25 November 2016|work=[[BBC News]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.inmujeres.cdmx.gob.mx/participa-inmujerescdmx-en-festival-100-women-de-la-bbc/|title=Participa Inmujeres CDMX en el festival 100 Women de la BBC|date=24 November 2016|work=CDMX|access-date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220091507/http://www.inmujeres.cdmx.gob.mx/participa-inmujerescdmx-en-festival-100-women-de-la-bbc/|archive-date=20 December 2016|language=es|accessdate=29 March 2024|archivedate=20 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220091507/http://www.inmujeres.cdmx.gob.mx/participa-inmujerescdmx-en-festival-100-women-de-la-bbc/}}</ref> ھن فھرست جو اعلان بین ال-اقوامی "بی۔ بی۔ سی جی عورتن جی موسم" جی شروعات آھی، جیڪا ٽن ہفتن تائین ھلندی آھی، جنہن ۾ عورتن جی موضوع تی نشر، آنلائین رپورٽ، بحث ۽ صحافت شامل آھن۔<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/Saalumarada-Thimmakka-in-BBCs-100-Women-list/articleshow/55573030.cms|title=Saalumarada Thimmakka in BBC's 100 Women list|date=23 November 2016|work=[[The Times of India]]}}</ref> سڄی دنیا ۾ عورتن کی ٽویٽر ذریعی حصو وٺڻ ۽ لسٽ تی تبصرو ڪرڻ جی لاء ہمٿایو ویو آھی، گڏوگڏ انٽرویو ۽ بحثن تی جیڪی لسٽ جی رلیز جی پٺیان آھن<ref name="LebanonStar-2014">{{Cite news|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/Oct-28/275679-lebanon-makes-its-mark-on-bbcs-100-women-list.ashx|title=Lebanon makes its mark on BBC's 100 Women list|last=Stoughton|first=India|date=28 October 2014|work=[[The Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]]|access-date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161210000901/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/Oct-28/275679-lebanon-makes-its-mark-on-bbcs-100-women-list.ashx|archive-date=10 December 2016|location=Beirut, Lebanon}}</ref> == تاريخ == دهلي ۾ 2012 جي اجتماعي ريپ کان پوءِ، بي بي سي جي ڪنٽرولر لليان لينڊر، <ref name="Guardian-LandorExit-20162">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/media/2016/jun/16/bbc-world-service-languages-boss-and-diversity-champion-quits|title=BBC World Service Language Boss and Diversity Champion Quits|last1=Martinson|first1=Jane|date=16 June 2016|work=[[The Guardian]]}}</ref> بي بي سي جي ايڊيٽر فيونا ڪريڪ[7] ۽ ٻين صحافين، اڄ جي سماج ۾ عورتن جي مسئلن ۽ ڪاميابين تي ڌيان ڏيڻ لاءِ هڪ سيريز ٺاهڻ لاءِ متاثر ٿيا.<ref name="Guardian-BBC100-20132">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/women-in-leadership/2013/oct/31/bbc-100-women-series|title=100 BBC 100 Women: a series borne out of suffering and violence|last1=Crack|first1=Fiona|date=31 October 2013|work=[[The Guardian]]}}</ref>انهن محسوس ڪيو ته عورتن کي درپيش ڪيترن ئي مسئلن جي تفصيلي ڪوريج نه ملي رهي آهي، ۽ مارچ 2013 ۾ بي بي سي پاران 'عورتن جي ٻڌندڙن جي راءِ جو سيلاب' حاصل ڪيو ويو ته ڪارپوريشن کي وڌيڪ 'عورتن کان ۽ انهن بابت مواد' مهيا ڪرڻ گهرجي'<ref name="KhaleejTimes-BBC100-20132">{{cite news|url=http://www.khaleejtimes.com/article/20131025/ARTICLE/310259879/1002|title=BBC assembles 100 women to get them talking on issues|last1=Fisher|first1=Amanda|date=26 October 2013|work=[[Khaleej Times]]|access-date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082307/http://www.khaleejtimes.com/article/20131025/ARTICLE/310259879/1002|archive-date=20 December 2016|url-status=dead|accessdate=29 March 2024|archivedate=20 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220082307/http://www.khaleejtimes.com/article/20131025/ARTICLE/310259879/1002}}</ref> بي بي سي 2013 ۾ ميڊيا ۾ عورتن جي گهٽ نمائندگي کي منهن ڏيڻ لاءِ هي سلسلو شروع ڪيو.<ref name="Guardian-BBC100-20133">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/women-in-leadership/2013/oct/31/bbc-100-women-series|title=100 BBC 100 Women: a series borne out of suffering and violence|last1=Crack|first1=Fiona|date=31 October 2013|work=[[The Guardian]]}}</ref> <ref name="OpenUniversity-CaseStudy-Sociology-20142">{{cite report|title=Impact case study (REF3b): Impact on strategy and institutional memory at the BBC World Service|date=2014|url=http://impact.ref.ac.uk/casestudies2/refservice.svc/GetCaseStudyPDF/32060|publisher=C23 Sociology, [[Open University]]|access-date=2024-03-29|archive-date=2016-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161210000909/http://impact.ref.ac.uk/casestudies2/refservice.svc/GetCaseStudyPDF/32060|url-status=dead}}</ref>پهرين پروگرام ۾ حصو وٺڻ لاءِ عورتن کي 26 مختلف ٻولين جي خدمتن ۾ سروي ذريعي چونڊيو ويو.<ref name="KhaleejTimes-BBC100-20133">{{cite news|url=http://www.khaleejtimes.com/article/20131025/ARTICLE/310259879/1002|title=BBC assembles 100 women to get them talking on issues|last1=Fisher|first1=Amanda|date=26 October 2013|work=[[Khaleej Times]]|access-date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082307/http://www.khaleejtimes.com/article/20131025/ARTICLE/310259879/1002|archive-date=20 December 2016|url-status=dead|accessdate=29 March 2024|archivedate=20 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220082307/http://www.khaleejtimes.com/article/20131025/ARTICLE/310259879/1002}}</ref>پروگرامنگ هڪ مهيني دوران هلي، 25 آڪٽوبر تي منعقد هڪ ڪانفرنس ۾ پڄاڻيءَ تي پهتي، جنهن ۾ سڄي دنيا مان 100 عورتن انهن مسئلن تي خيالن جي ڏي وٺ ڪئي، جيڪي انهن شيئر ڪيون.موضوعن جي هڪ وسيع رينج تي بحث ڪيو ويو جنهن ۾ روزگار جي چئلينجز، فيمينزم، مادريت، ۽ مذهب،<ref name="Cosmo-100Women-20132">{{cite journal|last1=Fletcher|first1=Becky|date=3 November 2013|title=11 things you need to know about #100Women|url=http://www.cosmopolitan.co.uk/reports/a23843/100-women-conference-2013/|journal=[[Cosmopolitan (magazine)|Cosmopolitan]]}}</ref> ٻنهي ثقافتي ۽ سماجي چئلينجن کي جانچڻ لاءِ عورتن کي انهن جي زندگي گذارڻ ۾ درپيش مشڪلاتون شامل آهن.<ref name="DhakaTrib-20132">{{cite news|url=http://archive.dhakatribune.com/bangladesh/2013/oct/25/bangladeshi-entrepreneur-among-bbc%E2%80%99s-100-women|title=Rubana among BBC's 100 Women|date=26 October 2013|work=[[Dhaka Tribune]]|access-date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161210000914/http://archive.dhakatribune.com/bangladesh/2013/oct/25/bangladeshi-entrepreneur-among-bbc%E2%80%99s-100-women|archive-date=10 December 2016|location=Dhaka, Bangladesh|url-status=dead}}</ref> '''100 وومين''' هڪ بي بي سي جي ملٽي فارميٽ سيريز آهي جيڪا 2013 ۾ قائم ڪئي وئي هئي. سالياني سيريز 21 هين صدي ۾ عورتن جي ڪردار کي جانچيندي آهي ۽ ان ۾ لنڊن<ref name="BBCNews-100Women-WhoIsTakingPart-20132">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-24579511|title=100 Women: Who is taking part?|date=22 October 2013|work=[[BBC News]]}}</ref> ۽ ميڪسيڪو ۾ واقعن کي شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="BBCNews-100Women-Mexico-20162">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-38101195|title=100 Women 2016: Mexico festival draws thousands|last1=Low|first1=Harry|date=25 November 2016|work=[[BBC News]]}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.inmujeres.cdmx.gob.mx/participa-inmujerescdmx-en-festival-100-women-de-la-bbc/|title=Participa Inmujeres CDMX en el festival 100 Women de la BBC|date=24 November 2016|work=CDMX|access-date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220091507/http://www.inmujeres.cdmx.gob.mx/participa-inmujerescdmx-en-festival-100-women-de-la-bbc/|archive-date=20 December 2016|language=es|url-status=dead|accessdate=29 March 2024|archivedate=20 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220091507/http://www.inmujeres.cdmx.gob.mx/participa-inmujerescdmx-en-festival-100-women-de-la-bbc/}}</ref>فھرست جو اعلان هڪ بين الاقوامي ”بي بي سي جي عورتن جي سيزن“ جي شروعات آهي، جيڪو ٽن هفتن تائين جاري رهندي، جنهن ۾ عورتن جي موضوع تي نشريات، <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/Saalumarada-Thimmakka-in-BBCs-100-Women-list/articleshow/55573030.cms|title=Saalumarada Thimmakka in BBC's 100 Women list|date=23 November 2016|work=[[The Times of India]]}}</ref>آن لائين رپورٽون، بحث مباحثا ۽ صحافت شامل آهن.سڄي دنيا ۾ عورتن کي ٽوئيٽر(ايڪس) ذريعي حصو وٺڻ ۽ فھرست تي تبصرو ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪئي وئي آهي،.<ref name="LebanonStar-20142">{{cite news|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/Oct-28/275679-lebanon-makes-its-mark-on-bbcs-100-women-list.ashx|title=Lebanon makes its mark on BBC's 100 Women list|last=Stoughton|first=India|date=28 October 2014|newspaper=[[The Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]]|access-date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161210000901/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2014/Oct-28/275679-lebanon-makes-its-mark-on-bbcs-100-women-list.ashx|archive-date=10 December 2016|location=Beirut, Lebanon|url-status=dead}}</ref> == انعام ڏيندڙ == === 2023 === 2023 جي فهرست 21 نومبر تي جاري ڪئي وئي ۽ ان ۾ 21 عورتن کي شامل ڪيو ويو جيڪي موسمياتي تبديلي سان لاڳاپيل آهن. انعام حاصل ڪندڙن ۾ ڀارتي ڪرڪيٽر هرمن پريت ڪور، ايتانا بونماٽي، مشيل اوباما، امل ڪلوني، ٽمنت گبرو، ٽرن گيم ۽ هودا ڪتن شامل آهن.لسٽ کي چئن ڀاڱن ۾ ورهايو ويو: ڪلچر ۽ تعليم، تفريح ۽ راند، سياست ۽ وکالت ۽ سائنس، صحت ۽ ٽيڪنالاجي، جن مان 28 انعام ڏيندڙن کي آبهوا جي علمبردار قرار ڏنو ويو آهي (هيٺ سائي قطارن وانگر ڏيکاريل آهي).<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-02d9060e-15dc-426c-bfe0-86a6437e5234|title=BBC 100 Women 2023: Who is on the list this year? - BBC News|website=News|language=en-GB|access-date=2023-11-21}}</ref> ==== سياست ۽ وکالت ==== {| class="wikitable sortable" !Image !Name !Country of birth !Description |- |[[فائل:Tom_Lantos_Human_Rights_Commission_Briefing_Bahrain_Seven_Years_Later_(39406688745).jpg|100x100 عڪسلون]] |Maryam Al-Khawaja |{{جهنڊو|Bahrain}} (also a citizen of {{جهنڊو|Denmark}}) |Human rights campaigner, board member of Civicus and the International Service for Human Rights |- | |Shamsa Araweelo |{{جهنڊو|Somalia}} (also a citizen of the {{جهنڊو|UK}}) |Anti-FGM campaigner |- | |Yasmina Benslimane |{{جهنڊو|Morocco}} |Founder of Politics4Her and gender equality campaigner |- | |Yael Braudo-Bahat |{{جهنڊو|Israel}} |Peace activist and co-director at Women Wage Peace |- |[[فائل:Alicia_Cahuiya,_Caso_Tagaeri_y_Taromenani-2.jpg|100x100 عڪسلون]] |Alicia Cahuiya |{{جهنڊو|Ecuador}} |Indigenous rights activist |- |[[فائل:Amal_Clooney_02_(cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |Amal Clooney |{{جهنڊو|Lebanon}} (also a citizen of the {{جهنڊو|UK}}) |Human rights lawyer |- |[[فائل:Official_portrait_of_Dehenna_Davison_MP_crop_3.jpg|100x100 عڪسلون]] |Dehenna Davison |{{جهنڊو|UK}} |Member of Parliament |- |[[فائل:Christiana_Figueres_2011_(cropped).jpg|117x117 عڪسلون]] |Christiana Figueres |{{جهنڊو|Costa Rica}} |Diplomat and climate policy negotiator with the United Nations Framework Convention on Climate Change |- |[[فائل:2019-03-15_Bella_Gallhos.jpg|100x100 عڪسلون]] |Bella Galhos |{{جهنڊو|East Timor}} |Political activist and LGBTQ+ rights advocate |- | |Rina Gonoi<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2023/11/22/japan/rina-gonoi-bbc-100-women/|title=Ex-SDF member Rina Gonoi makes BBC's 100 Women list|last=|first=|date=2023-11-22|website=The Japan Times|language=en|access-date=2023-11-23}}</ref> |{{جهنڊو|Japan}} |Former military officer and anti-sexual harassment activist |- |[[فائل:Sônia_Guajajara_.jpg|100x100 عڪسلون]] |Sonia Guajajara |{{جهنڊو|Brazil}} |State minister for native peoples and indigenous rights campaigner |- | |Renita Holmes |{{جهنڊو|USA}} |Housing rights campaigner |- |[[فائل:Natasa_Kandic-mc.rs.jpg|100x100 عڪسلون]] |Nataša Kandić |{{جهنڊو|Serbia}} |Lawyer and human rights activist. Founder of the Humanitarian Law Center |- |[[فائل:Guthi_Bill_Protest_Rukshana_Kapali.jpg|125x125 عڪسلون]] |Rukshana Kapali |{{جهنڊو|Nepal}} |Housing rights campaigner and transgender human rights activist |- | |[[Sofia Kosachyova]] |{{جهنڊو|Russia}} |Firefighter |- |[[فائل:Monica+mcwilliams.jpg|127x127 عڪسلون]] |Monica McWilliams |{{جهنڊو|UK}} |Former politician and peace negotiator during the Good Friday Agreement talks. Co-founder of the Northern Ireland Women's Coalition |- | |Najla Mohamed-Lamin |{{جهنڊو|Western Sahara}} |Women's rights and climate activist in the Saharawi refugee camps |- | |Ulanda Mtamba |{{جهنڊو|Malawi}} |Campaigner against child marriage |- | |[[Tamar Museridze]] |{{جهنڊو|Georgia}} |Investigative journalist |- | |Neema Namadamu |{{جهنڊو|Democratic Republic of Congo}} |Disability rights campaigner |- |[[فائل:Michelle_Obama_in_2014_(cropped).jpg|137x137 عڪسلون]] |Michelle Obama |{{جهنڊو|USA}} |Attorney, author and campaigner |- | |Sepideh Rashnu<ref>{{Cite news|url=https://iranwire.com/en/women/122723-iranian-woman-opposed-to-forced-hijab-in-bbcs-100-women-2023-list/|title=Iranian Woman Opposed to Forced Hijab in BBC's "100 Women 2023" List|date=2023-11-21|work=IRANWIRE|access-date=2023-11-23}}</ref> |{{جهنڊو|Iran}} |Writer and artist |- | |Bernadette Smith |{{جهنڊو|Canada}} |Advocate for families of missing indigenous women and girls. Co-founder of Drag the Red |- | |Iryna Stavchuk |{{جهنڊو|Ukraine}} |Climate policy adviser at the European Climate Foundation |- |[[فائل:Gloria_Steinem_crop.jpg|100x100 عڪسلون]] |Gloria Steinem |{{جهنڊو|USA}} |Feminist leader and co-founder of ''Ms.'' magazine |- | |Summia Tora |{{جهنڊو|Afghanistan}} |Refugee rights campaigner |- | |Xu Zaozao |{{جهنڊو|China}} |Egg freezing campaigner. Advocate for single women's reproductive rights and bodily autonomy |} ==== وندر ۽ راند ==== {| class="wikitable sortable" !Image !Name !Country of birth !Description |- |[[فائل:2019-05-18_Fußball,_Frauen,_UEFA_Women's_Champions_League,_Olympique_Lyonnais_-_FC_Barcelona_StP_0032_LR10_by_Stepro_(cropped).jpg|125x125 عڪسلون]] |Aitana Bonmatí |{{جهنڊو|Spain}} |Footballer, winner of the Ballon d'Or and former UEFA player of the year |- | |[[Antinisca Cenci]] |{{جهنڊو|Italy}} |Equestrian vaulter |- | |[[Andreza Delgado]] |{{جهنڊو|Brazil}} |Curator and cultural manager. Co-founder of PerifaCon |- |[[فائل:Desak_Made_IFSC_Asia_Qual_2023.jpg|138x138 عڪسلون]] |Desak Made Rita Kusuma Dewi |{{جهنڊو|Indonesia}} |Speed climber |- |[[فائل:AmericaFerreraHSApr10.jpg|100x100 عڪسلون]] |America Ferrera |{{جهنڊو|USA}} |Actor and Latino rights advocate |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |Anne Grall | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|France}} | style="background:#EEFFE6;" |Comedian |- | |Georgia Harrison |{{جهنڊو|UK}} |TV personality. Anti-revenge porn campaigner |- |[[فائل:Harmanpreet_Kaur_2017_(sq_cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |Harmanpreet Kaur |{{جهنڊو|India}} |Cricketer |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |[[Dayeon Lee]] | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|South Korea}} | style="background:#EEFFE6;" |[[عالمي گرميءَ ۾ واڌ|Climate change]] campaigner for Kpop4Planet |- | |Justina Miles |{{جهنڊو|USA}} |Deaf performer |- | |Dia Mirza |{{جهنڊو|India}} |Actor. Goodwill Ambassador for the [[گڏيل قومن جي ماحولياتي پروگرام جو ادارو|United Nations Environment Programme]] and a board member of the Sanctuary Nature Foundation |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |Zandile Ndhlovu | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|South Africa}} | style="background:#EEFFE6;" |Freediving instructor |- | |Alice Oseman |{{جهنڊو|UK}} |Award-winning author, illustrator and screenwriter |- | |Paramida |{{جهنڊو|Germany}} |DJ and music producer |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |Camila Pirelli | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|Paraguay}} | style="background:#EEFFE6;" |Olympic heptathlete and [[EcoAthlete Champion]] |- |[[فائل:Aziza-Sbaity_(cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |Aziza Sbaity |{{جهنڊو|Lebanon}} |Sprinter |- | |Khine Hnin Wai |{{جهنڊو|Myanmar}} |Actor and activist |- |[[فائل:Bianca_Williams_2018.jpg|162x162 عڪسلون]] |Bianca Williams |{{جهنڊو|UK}} |Athlete |} ==== ثقافت ۽ تعليم ==== {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- |[[فائل:Afroze_Numa_(Taseer_Beyg).jpg|100x100 عڪسلون]] |افروز-نوما |{{جهنڊو|Pakistan}} |شیفرڊس |- | |حسین احمد زائی |{{جهنڊو|Afghanistan}} |سمشد ٽی وی تی پیش ڪندڙ |- | |ایزی بوباسا |{{جهنڊو|Ghana}} |مڇی مارڻ وارو |- |[[فائل:Chila_Burman.jpg|100x100 عڪسلون]] |چیلا ڪماری برمن |{{جهنڊو|UK}} |ڪلاڪار |- |[[فائل:Paulina_Chiziane_by_Otávio_de_Souza.jpg|150x150 عڪسلون]] |پولینا چیزائین |{{جهنڊو|Mozambique}} |لیکڪ۔ ڪامیو انعام حاصل ڪیوڪموز انعام |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |[[Susanne Etti|سوسان ایٽی]] | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|Australia}} | style="background:#EEFFE6;" |پائیدار سیاحت ماہر |- | |[[Licia Fertz|لائشیا فرٽز]] |{{جهنڊو|Italy}} |مخالف عمر، فیمینزم ۽ LGBTQ + سرگرم |- | |جناتول ڦیردوس |{{جهنڊو|Bangladesh}} |برنز سروائیور، فلم میڪر، لیکڪ ۽ معذورن جا حق جی مہم ڪندڙ |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |[[Natalia Idrisova|نتالیہ ادریسووا]] | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|Tajikistan}} | style="background:#EEFFE6;" |سبز توانائی صلاحڪار |- |[[فائل:Head_and_shoulder_shot_of_Vee_Kativhu.jpg|100x100 عڪسلون]] |وای ڪاتیو | (پڻ جو ہڪ شہری) {{جهنڊو|Zimbabwe}}{{جهنڊو|UK}} |مواد خالق ۽ YouTuberYouTuber یو ٽیوبر |- | |ہہہہہہہہہہ قتن |{{جهنڊو|USA}} |Huda خوبصورتی جی بانیحدا خوبصورتی |- | style="background:#EEFFE6;" |[[فائل:Sophia_Kianni_in_dorm_for_Vogue_Arabia.jpg|100x100 عڪسلون]] | style="background:#EEFFE6;" |صوفیہ ڪانی | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|USA}} | style="background:#EEFFE6;" |شاگرد ۽ سماجی ادیوگڪار |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |آرتی ڪمار-راو | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|India}} | style="background:#EEFFE6;" |فوٽوگرافر |- | style="background:#EEFFE6;" |[[فائل:Louise_Mabulo_UN_Young_Champion_of_the_Earth_Award_Ceremony_Speech_2_(50749798578).jpg|100x100 عڪسلون]] | style="background:#EEFFE6;" |لوئس میبولو | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|Philippines}} | style="background:#EEFFE6;" |ڦاس‍تی ۽ ادیوگڪار۔ [[گڏيل قومن جي ماحولياتي پروگرام جو ادارو|گڏیل قومن جو ماحولیاتی پروگرام]] پاران تسلیم ڪیو ویو آھی زمین جو نوجوان چیمپئن |- | |ماریجتا موجاشویڪ |{{جهنڊو|Montenegro}} |اپاہج حقن جی سرگرم ڪارڪن |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |[[Sarah Ott|سارہ اوٽ]] | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|USA}} | style="background:#EEFFE6;" |اسڪول جی استاد ۽ موسمیاتی تبدیلی سفیر نیشنل سینٽر سائنس تعلیم سانسائنس تعلیم لاء قومی مرڪز |- |[[فائل:Palmo_-_Cropped.jpg|111x111 عڪسلون]] |جیتسنما ٽینزین پالمو<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.cnbctv18.com/lifestyle/bbc-100-women-2023-jetsunma-tenzin-palmo-spiritual-odyssey-from-london-to-the-himalayas-18388141.htm|title=BBC 100 Women 2023: Jetsunma Tenzin Palmo's spiritual odyssey from London to the Himalayas|last=Yadav|first=Pihu|date=2023-11-22|website=cnbctv18.com|language=en|access-date=2023-11-23}}</ref> | جو شہری (انگریزی ٻولی: Citizen of India) {{جهنڊو|India}} |ڀڪشو ٻڌ ڌرم نون |- | |لالا پسقینیلی |{{جهنڊو|Argentina}} |ڪلاڪار، وڪیل، شاعر، ہم جنس پرست ۽ نسوانی ڪارڪن |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |[[Jess Pepper|جیس پیپر]] | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|UK}} | style="background:#EEFFE6;" |موسمیاتی ڪیفی جو بانی ۽ رائل سوسائٽی آف آرٽس جو ساٿی |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |ماچا ڦورن-ان | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|Thailand}} | style="background:#EEFFE6;" |مقامی ۽ LGBTQ + حق لاء مہم |- | |ڪیرولینا ڊیاز پیمنٹل |{{جهنڊو|Peru}} |ماہر صحافی نیورو ڊیورجننس ۽ ذہنی صحت جی ڪوریج ۾ |- | |[[Shairbu Sagynbaeva|شایربو سگنبیوا]] |{{جهنڊو|Kyrgyzstan}} |لائف سیلنگ شاپ لاء ڪو-بانی |- |[[فائل:Daria_Serenko_-_MIBF_2019_-_3110.jpg|98x98 عڪسلون]] |ڊاریا سیرینڪو |{{جهنڊو|Russia}} |شاعر، لیکڪ ۽ سیاسی ڪارڪن نسوانی مخالف جنگ مزاحمتنسوانی جنگ مخالف |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |ڪیرا شیروڊ-او 'ریگن | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|New Zealand}} | style="background:#EEFFE6;" |مقامی حقن ۽ معذورن جی وڪیل |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |سگریڪا سریرام | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|United Arab Emirates}} | style="background:#EEFFE6;" |ماہر تعلیم و آب و ہوا |- | |[[Clara Elizabeth Fragoso Ugarte|ڪلارا ایلزابٿ فریگوسو یوگرٽی]] |{{جهنڊو|Mexico}} |ٽرڪ ڊرائیور |- |[[فائل:Oksana_Zabuzhko_(2019).jpg|125x125 عڪسلون]] |اوکسانا زبوژڪو |{{جهنڊو|Ukraine}} |لیکڪ |} {| class="wikitable sortable" !Image !Name !Country of birth !Description |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |Basima Abdulrahman | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|Iraq}} | style="background:#EEFFE6;" |Green building entrepreneur |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |Bayang | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|China}} | style="background:#EEFFE6;" |Diarist and sustainability advocate |- | |[[Amina Al-Bish]] |{{جهنڊو|Syria}} |Volunteer rescue worker with the Syria Civil Defence |- |[[فائل:Rumaitha_Al_Busaidi_at_Sustainable_Development_Impact_Summit_2021.png|99x99 عڪسلون]] |Rumaitha Al Busaidi |{{جهنڊو|Oman}} |Scientist |- | |[[Sara Al-Saqqa]] |{{جهنڊو|Palestine}} |General surgeon |- | |Susan Chomba |{{جهنڊو|Kenya}} |Scientist and director at the World Resources Institute |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |[[Leanne Cullen-Unsworth]] | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|UK}} | style="background:#EEFFE6;" |Marine scientist |- |[[فائل:Dagdeviren_in_front_of_YellowBox_(cropped).jpg|99x99 عڪسلون]] |Canan Dagdeviren<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.media.mit.edu/posts/bbc-100-women-2023-canan-dagdeviren/|title=BBC 100 Women 2023: Canan Dagdeviren|last=Diehl|first=Amanda|date=2023-11-21|website=MIT Media Lab|access-date=2023-11-23}}</ref><ref>{{حوالو ويب|url=https://bianet.org/haber/prof-canan-dagdeviren-featured-in-bbc-s-100-women-list-288357|title=Prof. Canan Dağdeviren featured in BBC's 100 Women list|date=2023-11-23|website=bianet.org|language=en|access-date=2023-11-23}}</ref> |{{جهنڊو|Turkey}} |Scientist and inventor |- | |Izabela Dłużyk |{{جهنڊو|Poland}} |Sound recordist |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |Marcela Fernández | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|Colombia}} | style="background:#EEFFE6;" |Expedition guide |- |[[فائل:P4120036_Anamaria_Font.jpg|99x99 عڪسلون]] |Anamaría Font Villarroel |{{جهنڊو|Venezuela}} |Particle physicist |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |[[Trần Gấm]] | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|Vietnam}} | style="background:#EEFFE6;" |[[بايو گئس|Biogas]] business owner |- |[[فائل:Timnit_Gebru_crop.jpg|131x131 عڪسلون]] |Timnit Gebru |{{جهنڊو|Ethiopia}} (citizen of {{جهنڊو|USA}}) |[[ھٿرادو ذھانت|AI]] expert |- |[[فائل:Claudia_Goldin_Headshot.jpg|98x98 عڪسلون]] |Claudia Goldin |{{جهنڊو|USA}} |Economist and recipient of Nobel Prize in Economics |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |[[Anna Huttunen]] | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|Finland}} | style="background:#EEFFE6;" |Carbon impact tech expert |- | style="background:#EEFFE6;" |[[فائل:Gladys_Kalema_Zikusoka.jpg|128x128 عڪسلون]] | style="background:#EEFFE6;" |Gladys Kalema-Zikusoka | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|Uganda}} | style="background:#EEFFE6;" |Veterinarian and conservationist. Founder of Conservation Through Public Health. Recognised by the [[گڏيل قومن جي ماحولياتي پروگرام جو ادارو|United Nations Environment Programme]] as a Champion of the Earth in 2021 |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |[[Sonia Kastner]] | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|USA}} | style="background:#EEFFE6;" |Wildfire detection tech developer |- | |Astrid Linder |{{جهنڊو|Sweden}} |Professor of traffic safety |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |Neha Mankani | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|Pakistan}} | style="background:#EEFFE6;" |Midwife |- | style="background:#EEFFE6;" |[[فائل:Wanjira_Mathai_at_Global_Scholars_Symposium_2013.jpg|110x110 عڪسلون]] | style="background:#EEFFE6;" |Wanjira Mathai | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|Kenya}} | style="background:#EEFFE6;" |Environmental adviser. Former leader of the Green Belt Movement. Managing director for Africa & Global Partnerships at the World Resources Institute and adviser to the Clean Cooking Alliance and the European Climate Foundation |- | |[[Isabel Farías Meyer]] |{{جهنڊو|Chile}} |Journalist and early menopause campaigner |- | |Natalie Psaila |{{جهنڊو|Malta}} |Medical doctor |- | |Olena Rozvadovska |{{جهنڊو|Ukraine}} |[[ٻارن جا حق|Children's rights]] advocate |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |[[Sumini]] | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|Indonesia}} | style="background:#EEFFE6;" |Forest manager |- | |[[Fabiola Trejo]] |{{جهنڊو|Mexico}} |Social psychologist |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |[[Jennifer Uchendu]] | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|Nigeria}} | style="background:#EEFFE6;" |Mental health advocate. Founder of SustyVibes |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |Qiyun Woo | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|Singapore}} | style="background:#EEFFE6;" |Storyteller and environmentalist |- | style="background:#EEFFE6;" | | style="background:#EEFFE6;" |[[Elham Youssefian]] | style="background:#EEFFE6;" |{{جهنڊو|Iran}} (citizen of {{جهنڊو|USA}}) | style="background:#EEFFE6;" |Human rights lawyer, adviser on climate and adviser on disability to the International Disability Alliance |} === 2022 === 2022 جی فھرست 6 ڊسمبر تی جاری ڪئی وئی ھن سال عورتن ۾ یوڪرائین جی اولینا زیلنسڪا ننا درڪوا سیکییاما ڳائڻی بلی ایلش [[پريانڪا چوپڙا|پریانڪا چوپڙا جوناس]] سلما بلیئر لینا ابو اکلیح الا پگچیوا ایلناز ریکابی ۽ یولیمر روجاس شامل ھیون ھن فهرست کي چئن ڀاڱن ۾ ورهايو ويو: ثقافت ۽ رانديون، سرگرمي ۽ وڪالت، سياست ۽ تعليم ۽ صحت ۽ سائنس.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-75af095e-21f7-41b0-9c5f-a96a5e0615c1|title=BBC 100 Women 2022: Who is on the list this year? - BBC News|website=News|language=en-GB|access-date=2022-12-07}}</ref> ==== سياست ۽ تعليم ==== {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- | |معین العبیدی |{{جهنڊو|Yemen}} |وڪیل ۽ ثالث |- | |[[Fatima Amiri|فاطمہ امیر]] |{{جهنڊو|Afghanistan}} |شاگرد |- |[[فائل:Versailles_-_Sœur_Nathalie_Becquart_-_1.jpg|133x133 عڪسلون]] |ناتالی بیڪارٽ | (پڻ جو ہڪ شہری) {{جهنڊو|France}}{{جهنڊو|Vatican City}} |نون Xaviers جی جماعت ۾ ۽ پہرین عورت پادریء جی سنڊ جی ماتحت سیڪریٽری |- | |تائسیہ Bekbulatova |{{جهنڊو|Russia}} |صحافی آزاد میڊیا آئوٽلیٽ ھولوڊ جو بانی |- | |[[Kristina Berdynskykh|ڪرسٽینا برڊینسڪ]] |{{جهنڊو|Ukraine}} |صحافی |- | |ماریا فرنینڊا ڪاسترو مایا |{{جهنڊو|Mexico}} |معذورن جی حقن جو وڪیل |- | |چینل مواد<ref>{{حوالو ويب|url=https://neoskosmos.com/en/2022/12/15/news/australia/chanel-contos-included-in-bbc-100-women-list-for-2022/|title=Chanel Contos included in BBC 100 Women list for 2022|date=2022-12-15|website=NEOS KOSMOS|language=en|access-date=2023-11-23}}</ref> |{{جهنڊو|Australia}} |جنسی رضامندی وارو سرگرم ڪارڪن |- |[[فائل:Mónica_Eva_Copa_Murga_(Official_Photo,_2015)_Alejandra_Vaca,_Chamber_of_Senators_of_Bolivia.jpg|133x133 عڪسلون]] |ایوا ڪوپا |{{جهنڊو|Bolivia}} |سیاستدان ۽ میئر آف ایل الٽو آف آئمارا نسل |- | |خوش ایزییلو |{{جهنڊو|Nigeria}} |قانون پروفیسر ۽ اڳوڻی گڏیل قومن جی خاص رپوٽر تی اسمگلنگ تی |- | |Ibijoke فابوروڊ |{{جهنڊو|Nigeria}} |الیڪٽر جو بانی |- |[[فائل:Erika_Hilton_em_2019.jpg|99x99 عڪسلون]] |ایریڪا ہیلٽن |{{جهنڊو|Brazil}} |ڪاری ۽ LGBT حقن لاء سیاستدان ۽ مہم جو برازیل جی نیشنل ڪانگریس ۾ سیٽ تی چونڊیل پہرین ڪاری ٽرانس عورتبرازیلی قومی ڪانگریس |- |[[فائل:민주당_전국여성위원회,_블루스타트포럼_발족식_2_(cropped).jpg|129x129 عڪسلون]] |پارڪ جی-ہیون |{{جهنڊو|South Korea}} |سیاسی سڌارڪ |- | |زحرا جویا |{{جهنڊو|Afghanistan}} |صحافی ۽ بانی رخشانا میڊیا |- |[[فائل:Official_Portrait_of_Ursula_von_der_Leyen.jpg|150x150 عڪسلون]] |ارسلا وان در لیئن |{{جهنڊو|Germany}} |یورپی ڪمیشن جی پہرین عورت صدریورپی ڪمیشن جی صدر |- |[[فائل:Naomi_Long_MLA.jpg|133x133 عڪسلون]] |نومی لانگ | (یو ڪی جو پاسپورٽ استعمال ڪری ٿو{{جهنڊو|Northern Ireland|union}}{{جهنڊو|UK}} |سیاستدان ۽ اڳوڻی لارڊ میئر بیلفاسٽبیلفاسٽ جو لارڊ میئر |- | |عائشہ ملڪ |{{جهنڊو|Pakistan}} |[[سپريم ڪورٽ پاڪستان|پاڪستان جی سپریم ڪورٽ]] ۾ پہرین عورت جج |- | |زرہ محمد |{{جهنڊو|Iran}} |ڪردش ٻولی جو استاد |- |[[فائل:Mia_Mottley_(2021)_(cropped).jpg|137x137 عڪسلون]] |میا موٽلی |{{جهنڊو|Barbados}} |بارباڊوس جی پہرین عورت وزیراعظمبارباڊوس جو وزیر اعظم |- |[[فائل:Sepideh_Gholian_6.jpg|frameless|127x127 عڪسلون]] |سیپیدہ ڪولیان |{{جهنڊو|Iran}} |سیاسی مہم جو ۽ مزدورن جی حقن جو وڪیل |- |[[فائل:Roza_Salih_campaigning_for_equal_access_to_abortion_in_Ireland_(cropped).png|131x131 عڪسلون]] |روزا صالح | (فعال ۾ Scotland, UK) {{جهنڊو|Iraq}}{{جهنڊو|Scotland}}{{جهنڊو|UK}} |سیاستدان ۽ سرگرم گروپ جی میمبر گلاسگو گرلزگلاسگو ڇوڪرین |- | |سیمون ٽیبیٽ |{{جهنڊو|Brazil}} |برازیلی وفاقی مجلس جی میمبر |- | |ڪسانیت ٽیڊروس |{{جهنڊو|Eritrea}} |تعلیمی ادیوگڪار ۽ ٽیگرنان ڊجیٽل مواد خالق |- |[[فائل:Dharma_Master_Shih_Cheng_Yen.jpg|150x150 عڪسلون]] |چینگ ین |{{جهنڊو|Taiwan}} |بوڌ انسان دوست، ز‍یو چی انسان دوست تنظیم جو بانی |- |[[فائل:Nazanin_Zaghari-Ratcliffe.jpg|139x139 عڪسلون]] |نازنین زگاری-رتڪلف | (پڻ جو ہڪ شہری) {{جهنڊو|Iran}}{{جهنڊو|UK}} |خیراتی ڪم ڪندڙ |- |[[فائل:Участь_Президента_України_у_другому_Саміті_перших_леді_та_джентльменів_45.jpg|100x100 عڪسلون]] |اولینا زیلنسڪا |{{جهنڊو|Ukraine}} |پہرین عورت، معمار ۽ اسڪرین رائیٽر |} ==== راند ==== {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- | |دما اڪتا |{{جهنڊو|Syria}} |ریفیوجی ۽ پیراٿلیٽ |- |[[فائل:Holy_Spider_Red_Carpet_-_The_75th_Cannes_Film_Festival_04_(cropped).png|161x161 عڪسلون]] |امیر ابراہیم |{{جهنڊو|Iran}} |اداڪار ۽ بانی المبڪ پروڊڪشن |- |[[فائل:Selma_Blair,_May_2010_(sq_cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |سلما بلیئر |{{جهنڊو|USA}} |اداڪار ۽ ملٽیپل اسڪلروسیس آگاہی مہمڪار |- |[[فائل:Ona_Carbonell_(ESP)_2022.jpg|105x105 عڪسلون]] |اونہ کاربونیل |{{جهنڊو|Spain}} |اولمپڪ تمغھ کٽڻ وارو ہم وقت ساز ترڻ وارو |- | |سارہ چان |{{جهنڊو|South Sudan}} |NBA اسڪواٽ ۽ اڳوڻی پروفیشنل باسڪیٽ بال پلیئر تعلیم ۽ راندین لاء وڪیل |- |[[فائل:Priyanka_Chopra_promoting_The_Sky_Is_Pink.jpg|104x104 عڪسلون]] |[[پريانڪا چوپڙا|پریانڪا چوپڙا]] |{{جهنڊو|India}} |اداڪار ۽ پروڊیوسر یونیسیف جی خیرسگالی سفیر ڇوڪرین جی حقن ۽ تعلیم لاء مہم |- |[[فائل:Billie_Eilish_@Pukkelpop_2019_(48590585507).jpg|100x100 عڪسلون]] |بلی ایلش |{{جهنڊو|USA}} |سنگیت ۽ سنگیت جا گیت |- |[[فائل:Ons_Jabeur_(51313423151)_(cropped2).jpg|131x131 عڪسلون]] |اونس جبیور |{{جهنڊو|Tunisia}} |ٽینس پلیئر |- | |[[Sneha Jawale|سنیہا جوالی]] |{{جهنڊو|India}} |سماجی ڪم ڪندڙ |- |[[فائل:Reema_Juffali_(cropped).jpg|133x133 عڪسلون]] |ریما جوفالی |{{جهنڊو|Saudi Arabia}} |ڪار جی موٽر سائیڪل ۽ موٽر سائیڪل جو بانیدیبا موٽرسپورٽ |- | |[[Kadri Keung|ڪدری ڪیانگ]] |{{جهنڊو|Hong Kong}} |فیشن ڊیزائنر |- | |[[Mie Kyung (Miky) Lee|می ڪیگ (میڪی لی)]] |{{جهنڊو|South Korea}} |پروڊیوسر، آرڪیٽیڪچر KCON میوزڪ فیسٽیول ۽ نائب صدر CJ ENM |- |[[فائل:Professor_Laura_McAllister_(8552094408).jpg|100x100 عڪسلون]] |لورا میڪلسٽر |{{جهنڊو|Wales}}{{جهنڊو|UK}} |پروفیسر ۽ اڳوڻی فوٽبالر LGBTQ + راندین سفیر |- |[[فائل:Thai_rapper_Milli.jpg|100x100 عڪسلون]] |مللی |{{جهنڊو|Thailand}} |رپی ڪلاڪار |- |[[فائل:Rita_Moreno_2014.jpg|134x134 عڪسلون]] |ریتا مورینو |{{جهنڊو|Puerto Rico}}{{جهنڊو|USA}} |ایگوٽ کٽڻ وارو اداڪار |- |[[فائل:Salima_Rhadia_Mukansanga.jpg|108x108 عڪسلون]] |سلیمہ رڊیا موڪنسانگا |{{جهنڊو|Rwanda}} |فٽبال ریفری |- |[[فائل:Alla_Pugacheva_on_Slavianski_Bazaar_in_Vitebsk_01_(cropped).jpg|130x130 عڪسلون]] |الا پگچیوا |{{جهنڊو|Russia}} |سنگیتڪار |- |[[فائل:ElnazRekabi2019.jpg|100x100 عڪسلون]] |ایلناز ریکابی |{{جهنڊو|Iran}} |کوہ پیما، ایرانی قانون جی ڀڃڪڙی ڪندی ایشین چیمپئن شپ ۾ بغیر ھجب جی ظاھر ٿیو ۽ گرفتار ڪیو ویو ڇاڪاڻ تہ ھن جی عمل کی ایرانی حڪومت پاران ایران ۾ ان وقت جی نسوانی احتجاج ڪندڙن جی حوالی سان قانون جی خلاف خاموش احتجاج جی طئور تی بیان ڪیو ویو |- |[[فائل:Yulimar_Rojas_-_Triple_saut_Femmes_(48614911652)_(cropped).jpg|139x139 عڪسلون]] |یولیمر روجاس |{{جهنڊو|Venezuela}} |اولمپڪ تمغھ کٽڻ واری ٽرپل جمپر ۽ LGBTQ + حق جی وڪیل |- | |سیلی اسڪیل |{{جهنڊو|Australia}} |پتنججارتجران ڪلاڪار |- |[[فائل:Nana_Darkoa_Sekyiamah.jpg|150x150 عڪسلون]] |ننا درڪوا سیکییاما |{{جهنڊو|Ghana}} |لیکڪ ۽ عورت پرست ڪارڪننسوانی سرگرم ڪارڪن |- |[[فائل:Geetanjali.jpg|101x101 عڪسلون]] |گیتانجلی شری |{{جهنڊو|India}} |لیکڪ ۽ بین ال-اقوامی بکر پرائز جو فاتح |- | |الیگزینڈر اسڪوچیلینڪو |{{جهنڊو|Russia}} |یوڪرائین تی روسی حملی خلاف احتجاج ڪرڻ تی روسی حڪومت پاران قید ڪیل فنڪاریوڪرین تی روسی حملو |- |[[فائل:Velia_Vidal_R.jpg|130x130 عڪسلون]] |ویلا ویڊل |{{جهنڊو|Colombia}} |لیکڪ ۽ ایل چوڪو ثقافتی ۽ تعلیمی مہمڪار |- | |[[Esraa Warda|ایسوا وردا]] |{{جهنڊو|Algeria}}{{جهنڊو|USA}} |ڊانسر ۽ رائی جو حامی، ھڪ بنیادی صنف تاریخی طئور تی سماجی احتجاج سان جڙیل آھی |} ==== سرگرم ۽ وڪالت ==== {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- | |لینا ابو اکلیح |{{جهنڊو|Palestine}} |انسانی حقن جی وڪیل |- | |ولماریری بامبری |{{جهنڊو|Indonesia}} |عورت ۽ عورت حقن جی مہم |- |[[فائل:Tarana_Burke_2018_Disobedience_Awards_at_the_MIT_Media_Lab_(cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |ترانا برڪی |{{جهنڊو|USA}} |سرگرم ڪارڪن۔ ھن MeToo تحریڪ شروع ڪئی. |- | |[[Sanjida Choya|سنجدہ اسلام چویا]] |{{جهنڊو|Bangladesh}} |شاگرد |- |[[فائل:Heidi_Crowter_2021_(cropped).jpg|133x133 عڪسلون]] |ھیڊی ڪروٽر |{{جهنڊو|UK}} |ڊائون سنڊروم تی زور ڏیڻ سان معذور حقن جی مہم |- |[[فائل:Sandya_Eknelygoda_IWOC_2.jpg|125x125 عڪسلون]] |سانڊیا ایڪنیلیگوڊا |{{جهنڊو|Sri Lanka}} |انسانی حقن جی سرگرم ڪارڪن |- |[[فائل:Gohar_Eshghi.jpg|100x100 عڪسلون]] |گوہر اشگھی |{{جهنڊو|Iran}} |سول سرگرم ۽ ایرانی شڪایت ڪندڙ ماء |- |[[فائل:Cecilia_Patricia_Flores_Armenta_junio_2022_cropped.jpg|100x100 عڪسلون]] |[[Ceci Flores|سیسی فلوریس]] |{{جهنڊو|Mexico}} |سرگرم ۽ میمبر مدرس بسڪاڊورس ڊی سونورا اجتماعی |- | |[[Geraldina Guerra Garcés|Geraldina Guerra Garces جی تی تی تی]] |{{جهنڊو|Ecuador}} |عورتن جی حقن ۽ عورتن جی قتل خلاف سرگرم ڪارڪن |- | |موڌ گوبا |{{جهنڊو|UK}} |LGBTQ + ۽ انسانی حقن جی سرگرم ڪارڪن برطانیہ جی ڪاری فخر جی بانی میمبربرطانیہ ڪارو فخر |- |[[فائل:Solidarity_with_Iranian_Protests_(52383249999).jpg|100x100 عڪسلون]] |عورتون بال ڪٽندیون آھن |{{جهنڊو|Iran}} |عورتن جی خلاف ایرانی قانونن جی خلاف احتجاج ڪندڙ گروپ (خاص طئور تی قانون جیڪو عورتن کی ہر وقت ھجب پائڻ جو حڪم ڏئی ٿو) ۽ ان جی پابندی واری قانونن ۽ عام طئور سان مذہبی حڪومت جی خلاف |- | |[[Gehad Hamdy|غید ھامدی]] |{{جهنڊو|Egypt}} |دندان ۽ انسان دوست |- |[[فائل:Judith_Heumann,_2014_(cropped).jpg|124x124 عڪسلون]] |جوڊٿ ہومن |{{جهنڊو|USA}} |معذورن جا حق جو وڪیل |- | |جبیانا یاسمن اسلام |{{جهنڊو|UK}} |عورتن جی حفاظت لاء مہم |- | |لیلی (فرضی نالو) |{{جهنڊو|Iran}} |احتجاج ڪندڙ |- |[[فائل:Hadizatou_Mani_(Niger).png|100x100 عڪسلون]] |حدزاتو منی |{{جهنڊو|Niger}} |غلاظت مخالف مہم |- |[[فائل:Oleksandra_Matviichuk.jpg|100x100 عڪسلون]] |Oleksandra Matviichuk (انگریزی ٻولی) |{{جهنڊو|Ukraine}} |انسانی حقن جی وڪیل ۽ جمہوریت جی حمایت ڪندڙ سرگرم ڪارڪن سینٽر فار سول لبرٽیز ۾ یوڪرین تی روسی حملو جی نتیجی ۾ روسی ظلم جی ثبوت دستاویز ڪرڻ ۾ مدد ڪری ٿو |- |[[فائل:Narges_Mohammadi_(cropped1).jpg|136x136 عڪسلون]] |نرگس محمد |{{جهنڊو|Iran}} |صحافی ۽ انسانی حقن جی مہم جو عوامی حقن جی اداری جی صدرانسانی حقن جی مرڪز |- | |تمانا زریاب پریانی |{{جهنڊو|Afghanistan}} |انسانی حقن جی سرگرم ڪارڪن |- | |السیپڪ |{{جهنڊو|Brazil}} |مقامی حق جی سرگرم ڪارڪن ۽ موسمیاتی مہم |- | |[[Roya Piraei|رویا پیرائی]] |{{جهنڊو|Iran}} |ڪردش حقن جی سرگرم ڪارڪن |- |[[فائل:V0A3581.jpg|150x150 عڪسلون]] |یولیا سچڪ |{{جهنڊو|Ukraine}} |معذورن جی حقن جو وڪیل |- | |[[Suvada Selimović|سوواڊا سلیمویڪ]] |{{جهنڊو|Bosnia and Herzegovina}} |امن مہم |- |[[فائل:אפרת_טילמה_בבית_השגריר_הבריטי_(cropped).jpg|101x101 عڪسلون]] |افراٽ تلما |{{جهنڊو|Israel}} |LGBTQ + ۽ ٽرانسجنر سرگرم |- |[[فائل:Xianzi_(2022)_2_(cropped).png|109x109 عڪسلون]] |Zhou Ziaoxuan Zhou Xiaoxuan جی طرف Zhou Xiaomi |{{جهنڊو|China}} |عورت پرست سرگرم |} ==== صحت ۽ سائنس ==== {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- | |ایہ نیین تو |{{جهنڊو|Myanmar}} |طبیب |- | |سریشا بنڊلا |{{جهنڊو|India}} |ایرووناٽڪ انجنیئر |- | |[[Victoria Baptiste|وڪٽوریا بیپٽسٽ]] |{{جهنڊو|USA}} |نرس ۽ ویڪسین ٽیچر سروائیڪل ڪینسر جی خاتمی لاء ڊبلیو ایڇ او جی خیرسگالی سفیر |- | |نیلوفر بیاانی |{{جهنڊو|Iran}} |فارسی وائلڊ لائیف ہیریٹیج فائونڊیشن ۾ ماحولیاتی ماہر ۽ پروگرام مینیجر |- | |سنڊی ڪیبریرا آرٽیگا |{{جهنڊو|Honduras}} |جنسی ۽ تولیدی حقن جی وڪیل |- | |سمراوت ڦڪرو |{{جهنڊو|Ethiopia}} |تڪنیڪی ادیوگڪار |- | |[[Wegahta Gebreyohannes Abera|ویگاٽا گیبریہوانس ابرا]] |{{جهنڊو|Ethiopia}} |انسانی مدد ملازم |- | |دیلڪ گرسوئی |{{جهنڊو|Germany}} |دل جو سرجن |- | |صوفیہ ہینونون |{{جهنڊو|Argentina}} |تحفظ پسند |- | |ڪیمیڪو ہیراتا |{{جهنڊو|Japan}} |ماحولیاتی تبدیلی جی سرگرم ڪارڪن گولڊمین ماحولیاتی انعام حاصل ڪندڙ |- | |جوڊی ڪیہومبا |{{جهنڊو|Kenya}} |نشانی ٻولی مترجم |- |[[فائل:Marie_Christina_Kolo...jpg|158x158 عڪسلون]] |میری ڪرسٽینا ڪولو |{{جهنڊو|Madagascar}} |ماحولیاتی صنعتڪار ۽ ماحولیاتی عورت |- | |[[Iryna Kondratova|ارینا ڪندراٽووا]] |{{جهنڊو|Ukraine}} |Karkiv علائقائی Perinatal سینٽر ۾ ٻارن جو طبیب |- | |[[Asonele Kotu|اسونیل ڪوتو]] |{{جهنڊو|South Africa}} |تڪنیڪی ادیوگڪار |- | |ایریڪا لیریانو |{{جهنڊو|Dominican Republic}} |ڪوڪو انٽرپرینیور |- | |ناجا لیبرٿ |{{جهنڊو|Greenland}} |ماہر نفسیات و صدمتی علاج |- | |نگار مارف |{{جهنڊو|Iraq}} |نرس |- |[[فائل:Monica_Musonda,_Founder_&_CEO,_Business_Java_Foods_20200120144838_GMCB9983_(49419178233)_(cropped).jpg|140x140 عڪسلون]] |مونیڪا موسونڊا |{{جهنڊو|Zambia}} |عورت ۽ غذائیت وڪیل |- | |ایفوما اوزوما |{{جهنڊو|USA}} |عوامی سیاست ۽ تڪنیڪ ماہر |- |[[فائل:Yuliia_Paievska_December_2022.jpg|116x116 عڪسلون]] |یولیا پییوسڪا |{{جهنڊو|Ukraine}} |پیرامیڊ ۽ ٽائراز اینجلز جو بانی |- |[[فائل:Jane_Rigby_2023.jpg|140x140 عڪسلون]] |جین رگبی |{{جهنڊو|USA}} |ماہر فلکیات و ماہر فلکیات STEM ۾ برابری ۽ شمولیت لاء وڪیل |- | |[[Ainura Sagyn|عینورا ساگین]] |{{جهنڊو|Kyrgyzstan}} |ڪمپیوٽر انجنیئر ۽ ماحولیاتی عورتماحولیاتی عورت |- | |مونیڪا سمپسن |{{جهنڊو|USA}} |پنروتپادن انصاف جی سرگرم ڪارڪن SisterSong جی ایگزیڪیوٽو ڊائریڪٽرڀیڻ گیت |- |[[فائل:Maryna_Vazovska_MFO_2013_crop.jpg|100x100 عڪسلون]] |مریم ویازوسڪا |{{جهنڊو|Ukraine}} |ریاضیدان۔ فیلڊز مئڊل جو فاتح |- |[[فائل:March_of_Ukraine's_Defenders_in_Kiev,_2019.08.24_-_36crop.jpg|125x125 عڪسلون]] |Yana Zinkevych جی تصویر |{{جهنڊو|Ukraine}} |سیاستدان، فرنٽ لائن طبی رضاڪار ۽ فوجی ماہر |} === 2021 === نه هر ڪنهن جو اصل نالو سندن حفاظت لاءِ استعمال ڪيو ويو. تخلص انعام حاصل ڪندڙن کي هيٺ ڏنل جدول ۾ ستاري سان نشان لڳايو ويو آهي. ==== ثقافت ۽ تعلیم ==== {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- | |[[Lima Aafshid|لیما آصف]] |{{جهنڊو|Afghanistan}} |شاعر ۽ لیکڪ |- | |[[Oluyemi Adetiba-Orija|اولومی ادیتبا-اوریا]]<ref name=":5">{{حوالو ويب|url=https://www.bellanaija.com/2021/12/bbc-100-most-inspiring-women-for-2021/|title=Chimamanda Ngozi Adichie, Oluyemi Adetiba-Orija, Lynn Ngugi named BBC 100 Most Inspiring Women for 2021|last=|date=2021-12-08|website=BellaNaija|language=en-US|access-date=2023-11-22}}</ref> |{{جهنڊو|Nigeria}} |وڪیل ۽ بانی س-ومین لا فرم ہیڊفورٽ فائونڊیشن |- | |رادا اڪبر |{{جهنڊو|Afghanistan}} |ڪلاڪار |- | |ڪترینا ڪورلیس |{{جهنڊو|Ireland}} |مقامی تاریخ نویس |- | |پاشتانا درانی |{{جهنڊو|Afghanistan}} |استاد، بانی ۽ ایگزیڪیوٽو ڊائریڪٽر آف افغانستان سکو |- | |س‍ید ا‍تیباری |{{جهنڊو|Afghanistan}} |زیور ڊیزائنر |- | |سہار فیترات |{{جهنڊو|Afghanistan}} |عورت پرست سرگرم لیکڪ ۽ فلم ساز |- |[[فائل:Chatham_House_Prize_2014_(15848093031)_(sq_cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |Melinda فرانسیسی گیٽ |{{جهنڊو|United States}} |فلیٽ ۽ ڪاروباری عورت |- | |ساگھی گھرمن |{{جهنڊو|Iran}} |شاعر ۽ ڪو-بانی ایرانی ڪویر تنظیم |- | |[[Angela Ghayour|انجیلا غیور]] |{{جهنڊو|Afghanistan}} |استاد ۽ بانی دی ھیرت آن لائن اسڪول |- | |[[Najlla Habibyar|نجلا حبیبیار]] |{{جهنڊو|Afghanistan}} |ادیوگڪار |- |[[فائل:Secret_Series_at_Kabul,_Afghanistan.jpg|100x100 عڪسلون]] |شمیھ حسنی |{{جهنڊو|Afghanistan}} |اسٽریٽ آرٽسٽ |- | |[[Mugdha Kalra|موگڌ ڪلرا]] |{{جهنڊو|India}} |آٽزم-حقن جی سرگرم ڪارڪن ۽ ڪو-بانی نہ تہ مختلف |- | |فریشتا کریم |{{جهنڊو|Afghanistan}} |ٻارن جی حقن جی سرگرم ڪارڪن ۽ چرماغز موبائیل لائبریری جو بانی |- | |[[Aliya Kazimy|علیھ ڪزیمی]] |{{جهنڊو|Afghanistan}} |ماستری |- |[[فائل:Official_portrait_of_Baroness_Kennedy_of_The_Shaws_crop_2,_2019.jpg|133x133 عڪسلون]] |بارونیس ہیلینا ڪینیڊی QC |{{جهنڊو|United Kingdom}} |ڊائریڪٽر، انٽرنیشنل بار ایسوسیئیشن جی انسانی حقن جی اداری |- | |ایمان لی ڪیئر |{{جهنڊو|Egypt}} |ہم عصر ڊانسر، ڪوریوگرافر ۽ LGBTQ + سرگرم ڪارڪن بانی، ٽرانس اسیلیاس |- | |ڊپلشا ٿامس میڪ گرڊر |{{جهنڊو|United States}} |ڪارو بائوز یونائٽیڊ جی ماما جی بانی، فورڊ فائونڊیشن جی COO |- | |[[Fahima Mirzaie|فاہیما مرزا]] |{{جهنڊو|Afghanistan}} |وای-ڊیرویش ڊانسر |- |[[فائل:2020_-_Chimamanda_Ngozi_Adichie_(sq_cropped)_(cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |چیمانڊا نگوزی ادیچی<ref name=":5" /> |{{جهنڊو|Nigeria}} |لیکڪ |- | |[[Lynn Ngugi|لین نگی]]<ref name=":5" /> |{{جهنڊو|Kenya}} |صحافی |- |[[فائل:ATrentin201906250124.jpg|100x100 عڪسلون]] |[[Rehana Popal|ریھانا پوپل]] |{{جهنڊو|Afghanistan}} |بیرسٽر |- | |روہیلا |{{جهنڊو|Afghanistan}} |اسڪول جی ڇوڪری |- |[[فائل:Alba_Rueda_en_GNetwork360_-_2022.png|118x118 عڪسلون]] |البا روید |{{جهنڊو|Argentina}} |[[ٽرانسجينڊر حقن جي تحريڪ|ٽرانسٽیٽر]] |- |[[فائل:ElifShafak_Ask_EbruBilun_Wiki_cropped.jpg|100x100 عڪسلون]] |ایلف شفق |{{جهنڊو|France}} |عورتن ۽ LGBTQ + حقن لاء ناول نگار ۽ وڪیل |- | |[[Anisa Shaheed|انیسا شاہد]] |{{جهنڊو|Afghanistan}} |صحافی |- |[[فائل:The_Three_New_Archdeacons_(9764190886)_(Mina_Smallman_cropped).jpg|109x109 عڪسلون]] |مینا سمالمین |{{جهنڊو|United Kingdom}} |پادری ۽ استاد |- | |باربرا Smolinska |{{جهنڊو|Poland}} |ریبورن شوگر بیبیز جو بانی |- | |[[Adelaide Lala Tam|ایڊلیڊ لالا تام]] |{{جهنڊو|China}} |ڪلاڪار ۽ کاڌی ڊیزائنر |- |[[فائل:Vera_Wang_2009_portrait_Tribeca.jpg|140x140 عڪسلون]] |ویرا وانگ |{{جهنڊو|United States}} |فیشن ڊیزائنر |- |[[فائل:Malala_Yousafzai_2015.jpg|100x100 عڪسلون]] |[[ملالا یوسفزئي|ملالہ یوسفزئی]] |{{جهنڊو|Pakistan}} |[[نوبل امن انعام]] ماڻیندڙ، ملال فنڊ جی گڏیل بانی ۽ ڇوڪرین جی تعلیم جی سرگرم ڪارڪن |} {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- |[[فائل:Halima_Aden_Paris_Fashion_Week_Autumn_Winter_2019.jpg|149x149 عڪسلون]] |حلیما عدن |{{جهنڊو|Kenya}} |انسانی ۽ اڳوڻی ماڊل ٻارن جی حقن لاء [[يونيسيف|یونیسیف]] جو سفیر |- |[[فائل:Leena_Alam_Festival_gpeg2016_(cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |لینا عالم |{{جهنڊو|Afghanistan}} |اداڪار ۽ انسانی حقن جی سرگرم ڪارڪن |- | |سیودا الٽونولوڪ |{{جهنڊو|Turkey}} |پروفیشنل گول بال پلیئر ۽ پیرا اولمپڪ چیمپئن |- |[[فائل:Nilofar_Bayat_(sq_cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |نیلوفر بیات |{{جهنڊو|Afghanistan}} |عورتن لاء فٽبال ۽ فٽبال جی راندین جو ہڪ گروپ |- | |ڪیرولینا گارسیا |{{جهنڊو|Argentina}} |ڊائریڪٽر، نیٽ فلڪسNetflix جی ہڪ تصویر |- | |[[Ghawgha Taban|غاوگھا تبان]] |{{جهنڊو|Afghanistan}} |سنگیتڪار |- | |لوپیس گومز |{{جهنڊو|France}} |[[ناٽڪ ناچ|بیلیٽ]] ڊانسر |- | |تانیا موزنڊا<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.herald.co.zw/tanya-makes-top-100-influential-bbcs-women-list/|title=Tanya makes top 100 influential BBC's women list|date=2021-12-09|website=The Herald|language=en|access-date=2023-11-22}}</ref> |{{جهنڊو|Zimbabwe}} |موٽروڪل چیمپئن |- | |* رزم |{{جهنڊو|Afghanistan}} |سنگیتڪار |- |[[فائل:Roya_Sadat_(Afghanistan).jpg|141x141 عڪسلون]] |رویا صدات |{{جهنڊو|Afghanistan}} |فلم ساز |- | |[[Shogufa Safi|شوگفا صافی]] |{{جهنڊو|Afghanistan}} |آرڪیسٽرا ڪنڊڪٽر |- | |* سہار |{{جهنڊو|Afghanistan}} |فوٽبالر |- | |[[Fatima Sultani|فاطمہ سلطان]] |{{جهنڊو|Afghanistan}} |ماہر ۽ مارشل آرٽ ماہر |- |[[فائل:Alison_Klayman-Nanfu_Wang-Justine_Nagan_-_Hooligan_Sparrow_(cropped)_-_Nanfu_Wang.jpg|132x132 عڪسلون]] |نانفو وانگ |{{جهنڊو|China}} |فلم ساز |- |[[فائل:Ming-Na_Wen_(48379221082)_(cropped)_(2).jpg|111x111 عڪسلون]] |منگ-نا وین |{{جهنڊو|Macau}}<br /><small> () {{جهنڊو|China}}</small> |اداڪار |- |[[فائل:Rebel_Wilson_2019_3.png|132x132 عڪسلون]] |[[ريبل ولسن|باغی ولسن]] |{{جهنڊو|Australia}} |اداڪارا، لیکڪ ۽ پروڊیوسر |} ==== سياست ۽ سرگرمي ==== {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- | |مقدادا احمدزئی |{{جهنڊو|Afghanistan}} |سماجی ۽ سیاسی سرگرم ڪارڪن N-PEACE انعام حاصل ڪندڙN-پیس ایوارڊ |- | |ابویہ اکرم |{{جهنڊو|Pakistan}} |اپاہج حقن جی سرگرم ڪارڪن |- | |[[Dr Alema|ڊاڪٽر الما]] |{{جهنڊو|Afghanistan}} |[[فلسفو|فلسفی]] مہمڪار ۽ عورتن جی حقن جی وڪیل |- | |وایدامری |{{جهنڊو|Afghanistan}} |ڪتاب نویس ۽ احتجاج ڪندڙ |- |[[فائل:Natasha-asghar.jpg|100x100 عڪسلون]] |نیتاشا اصگر |{{جهنڊو|United Kingdom}} |میمبر آف دی ویلش سینڊSened |- |[[فائل:Marcelina_Bautista_Bautista_cropped.jpg|120x120 عڪسلون]] |مارسیلینا باٽستا |{{جهنڊو|Mexico}} |عوامی ۽ یونین جی اڳواڻ |- |[[فائل:Crystal_Bayat_(sq_cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |کرسٽل بیٽ |{{جهنڊو|Afghanistan}} |سماجی ڪارڪن ۽ انسانی حقن جی وڪیل |- | |رزیہ بارڪزئی |{{جهنڊو|Afghanistan}} |احتجاج ڪندڙ |- |[[فائل:Najla_Mangoush-Headshot-e1645841738656-332x332.jpg|100x100 عڪسلون]] |نجلا ال منگش | {{جهنڊو|United Kingdom}}<br />{{جهنڊو|Libya}} |لبیا جی پرڏیہی معاملن جو وزیر |- | |شیلا اینسنڊوسٽ |{{جهنڊو|Afghanistan}} |ماسترن ۽ عورتن جی حقن بابت آلاتر آلاتر |- | |فاطمہ گلانی |{{جهنڊو|Afghanistan}} |امن جی واقء |- | |[[Momena Ibrahimi|مومینہ ابراہیم]] |{{جهنڊو|Afghanistan}} |عورت پلس |- | |ہودا خموش |{{جهنڊو|Iran}} |دور جی مہمڪار، شاعر ۽ صحافی |- |[[فائل:Elisa_Loncon_2021.jpg|100x100 عڪسلون]] |ایلیسا Loncón Antileo |{{جهنڊو|Chile}} |صدر، آئینی ڪنوینشنآئینی سمبنھ |- | |* مارال |{{جهنڊو|Afghanistan}} |مہمڪار |- | |* مس‍یوما |{{جهنڊو|Afghanistan}} |عوامی وڪیل |- |[[فائل:Hon._Fiamē_Naomi_Mata'afa_(cropped1).jpg|111x111 عڪسلون]] |Naomi Matʻafa جی نالی سان مشہور |{{جهنڊو|Samoa}} |ساموا جی آزاد ریاست جو وزیر اعظم |- |[[فائل:220504_Salima_Mazari.jpg|149x149 عڪسلون]] |سلیمہ مزاری |{{جهنڊو|Iran}} |سیاستدان ۽ اڳوڻی گورنر چرڪنٽ ضلعوضلعی چارڪنٽ |- |[[فائل:Amanda_Nguyen_at_House_Judiciary_Committee.jpg|113x113 عڪسلون]] |Amanda Nguyen جی طرف کان |{{جهنڊو|United States}} |سماجی ادیوگڪار شہری حقن جی سرگرم ڪارڪن ۽ رائز جو بانیاٿیو |- | |باسیرا پیگھم |{{جهنڊو|Afghanistan}} |جنسی برابری ۽ جنسی-اقلیتی سرگرم ڪارڪن |- | |مونیڪا پالس |{{جهنڊو|Papua New Guinea}} |جادوگری جی الزام سان لاڳاپیل تشدد جی خلاف مہم |- |[[فائل:Manjula_Pradeep_addresses_a_crowd_(sq_cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |منجولا پردیپ |{{جهنڊو|India}} |وڪیل ۽ انسانی حقن جی سرگرم ڪارڪن نوسرجن ٽرسٽ جی ڊائریڪٽر |- | |حلیما صدف ڪریمی |{{جهنڊو|Afghanistan}} |عورتن جی حقن لاء مہم ہلائڻ وارو سیاستدان ۽ اڳوڻو ایم پی |- | |سوما سارا |{{جهنڊو|United Kingdom}} |سڀنی جی مدعو ڪیل بانیسڀنی کی دعوت ڏنی ویئی آھی۔ |- | |[[محبوبه سراج|مبوبا سیراج]] |{{جهنڊو|Afghanistan}} |عورتن ۽ ٻارن جی حقن جی سرگرم ڪارڪن بانی، افغان عورتن جو نیٽورڪافغان عورتن جی نیٽ ورڪ |- | |* عین مئی |{{جهنڊو|Myanmar}} |جمہوریت پسند سرگرم ڪارڪن |- | |پیپر سٽیج نیلسن |{{جهنڊو|United States}} |عورتن جی حقن جی سرگرم ڪارڪن ۽ عوامی حڪمت عملی آفیسر سیف الائنس ۾ |- | |سسٽر این روز نو تونگ <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.vaticannews.va/en/world/news/2021-12/bbc-110-women-of-2021-myanmar-cathholic-nun-tawng.html|title=Myanmar nun among BBC's 100 Women of 2021 - Vatican News|last=Gomes|first=Robin|date=2021-12-09|website=www.vaticannews.va|language=en|access-date=2023-11-22}}</ref> |{{جهنڊو|Myanmar}} |ڪیٿولڪ نون |- |[[فائل:Emma_Theofelus_et_Asekantsler_Mariin_Ratniku_(visiit_Namiibiasse_26-29.03.2023)_(cropped).jpg|126x126 عڪسلون]] |ایمما تھیوفیلس |{{جهنڊو|Namibia}} |سیاستدان |- | |بنافشا یاقوبی |{{جهنڊو|Afghanistan}} |معذور حقن جی وڪیل |- | |زیل ززائی |{{جهنڊو|Afghanistan}} |عورت پلس |} {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- |[[فائل:Monica_Araya_donated_by_Dave_Malkoff_(sq_cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |[[مونيڪا آريا|منڪا آرای]] |{{جهنڊو|Costa Rica}} |اخراج کان پاڪ ٽرانسپورٽ وڪیل |- | |زوہل آتمر |{{جهنڊو|Afghanistan}} |گلیل-ای-مرسل جی بحالیء جو بانی ۽ بانی |- | |جوس بویز |{{جهنڊو|United Kingdom}} |آرڪیٽیڪچر |- | |فایزا درڪشانی |{{جهنڊو|Afghanistan}} |عورت ۽ ماحول جی حقن جی وڪیل |- |[[فائل:Azmina_Dhrodia_(sq_cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |عزمینہ درودیا |{{جهنڊو|Canada}} |بمبل ۾ حفاظت واری پالسی جی اڳواڻی |- | |جمیلا گورڊن |{{جهنڊو|Somalia}} |بانی ۽ بانی لوماچین |- | |لیلا حیدر |{{جهنڊو|Pakistan}} |عورتن جی حقن جی وڪیل ۽ مدر ڪئمپ جو بانی، منشیات جی بحالی مرڪز |- | |[[Zarlasht Halaimzai|زرلاشت حلیمزئی]] |{{جهنڊو|Afghanistan}} |فئڪٽری ۽ چیف ایگزیڪیوٽو آف ٽروما انوائریشن |- | |نسرین حسین |{{جهنڊو|Afghanistan}} |جانورن جو طبیب |- | |[[Amena Karimyan|امینا ڪریمن]] |{{جهنڊو|Afghanistan}} |خلیاتدان |- | |میا ڪرشنا پرتیوی |{{جهنڊو|Indonesia}} |ماحولیاتی ۽ ماحولیاتی سرگرم |- |[[فائل:Heidi_Larson_for_World_Economic_Forum.jpg|100x100 عڪسلون]] |ھائیڊ لارسن |{{جهنڊو|United States}} |ماہر بشریات ۽ ڊائریڪٽر ویڪسین اعتماد پروجیڪٽ ایڈنبرا ایوارڊ حاصل ڪندڙایڊینبرگ مئڊل |- | |ہہہہہہہہہہ ارنسٽائن لائیڪیکی |{{جهنڊو|Cameroon}} |موسمیاتی سرگرم |- | |* مہرا |{{جهنڊو|Afghanistan}} |طبیب |- | |[[Mulu Mesfin|Mulu Mesfin (انگریزی ٻولی)]] |{{جهنڊو|Ethiopia}} |نرس |- | |[[Mohadese Mirzaee|محمد مرزا]] |{{جهنڊو|Afghanistan}} |پائلٽ |- |[[فائل:Tlaleng_Mofokeng_at_RightsCon.jpg|100x100 عڪسلون]] |تللانگ موفوڪنگ |{{جهنڊو|South Africa}} |صحت جو حق تی گڏیل قومن جی خاص رپوٽر ۽ عالمی صحت رسائی وڪیل |- |[[فائل:Natalia_Pasternak_IQC_2019_(sq_).jpg|100x100 عڪسلون]] |Natalia Pasternak Taschner (ناتالیا پاسٽرنڪ تاشڪر) |{{جهنڊو|Brazil}} |سائنس ۽ سائنس جی ماہر |- | |* رکسانا |{{جهنڊو|Afghanistan}} |سرجن |- | |[[Sara Wahedi|سارا واھیدی]] |{{جهنڊو|Afghanistan}} |چیف ایگزیڪیوٽو آف ایہتساب |- | |روشنڪ وردڪ |{{جهنڊو|Afghanistan}} |پریشانیء ۽ اڳوڻی راجیہ پ پ پ پارنڌ |- | |ی‍ما |{{جهنڊو|Turkmenistan}} |ماہر نفسیات ۽ LGBTQ + سرگرمLGBTQ + فعالیت |} 2020 جي فهرست کي 'مختلف' طور بيان ڪيو ويو ان کان اڳ جو اعلان ڪيو ويو 24 نومبر 2020 تي، <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-48623037|title=100 Women News|date=2020-11-16|work=BBC News|access-date=2020-11-22|language=en-GB}}</ref> پر اهو هڪ ڏينهن اڳ جاري ڪيو ويو.لسٽ ۾ هڪ نالو خالي رهجي ويو آهي ته جيئن دنيا جي بيشمار عورتن کي خراج تحسين پيش ڪجي جن ٻين جي مدد لاءِ قربانيون ڏنيون.فهرست کي چئن ڀاڱن ۾ ورهايو ويو: علم، قيادت، تخليق ۽ سڃاڻپ.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-55042935|title=BBC 100 Women 2020: Who is on the list this year?|date=2020-11-23|work=BBC News|access-date=2020-11-23|language=en-GB}}</ref> {| class="wikitable sortable" !تصوير ! نالو ! ڄمڻ جو ملڪ ! وضاحت <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-55042935|title=BBC 100 Women 2020: Who is on the list this year?|date=2020-11-23|work=BBC News|access-date=2020-11-24|language=en-GB}}</ref> |- | | اڻ ڄاتل هيرو | سڄي دنيا ۾ | "دنيا جي بيشمار عورتن" جو اعتراف، جن "ٻين جي مدد ڪرڻ لاءِ قرباني ڏني آهي" هن "غير معمولي سال" ۾، جن ۾ اهي به شامل آهن جيڪي "فرق ڪرڻ دوران پنهنجون زندگيون وڃائي ويٺا آهن." |} ==== علم ==== {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- | |رینا اڪٽر |{{جهنڊو|Bangladesh}} |بنگلادیشی جنسی ڪم ڪندڙ انسان دوست بڻجی وئی |- |[[فائل:Sarah_Amiri_-_Sustaining_the_Space_Economy_-_2019_(48177030097)_(cropped).jpg|150x150 عڪسلون]] |سارہ ال امیری |{{جهنڊو|UAE}} |صدر، یو ای ای اسپیس ایجنسی |- |[[فائل:Just_Adriana_Albini_at_TEDx_Foggia_(cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |ایدیریانا البینی |{{جهنڊو|Italy}} |ماہر فایب و پریشانیءڦینسڪر |- | |نسرین الون |{{جهنڊو|Iraq}}{{جهنڊو|United Kingdom}} |عوامی صحت ذریعی عورتن جی صحت ۽ ڀلائی |- |[[فائل:Elizabeth_Anionwu_portrait_2017(cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |الیشبٿ انیونو |{{جهنڊو|United Kingdom}} |Sickle cell ۽ ٿالیسیمیا نرس ماہر |- |[[فائل:Baroness_Barran_Official_Portrait.jpg|133x133 عڪسلون]] |ڊائینا باران |{{جهنڊو|United Kingdom}} |سول سوسائٽی جو وزیر ۽ سیف لائیفس جو بانی، ہڪ قومی خیرات گہریلو بدسلوڪی کی ختم ڪرڻ لاء وقف |- | |میڪنلی بٽنسن |{{جهنڊو|Australia}} |ایجاد ڪندڙ |- |[[فائل:Fang_Fang_(cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |فنگ فنگ |{{جهنڊو|China}} |لیکڪ |- | |سومیا فاروقی |{{جهنڊو|Afghanistan}} |روبوٽڪ ٽیم جو اڳواڻ |- | |لارین گارڊنی |{{جهنڊو|USA}} |ایپیڊمیولوجسٽ |- | |[[Iman Ghaleb Al-Hamli|ایمان غالب الحملی]] |{{جهنڊو|Yemen}} |عورتن جی ھڪ ننڍی فئوج جی فئوجمائڪرگرڊ |- |[[فائل:Dr.Sarah_Gilbert.jpg|100x100 عڪسلون]] |سارہ گلبرٽ |{{جهنڊو|United Kingdom}} |سائنسدان جنہن ہڪ COVID-19 ویڪسین تیار ڪئی[[ڪووڊ-١٩ ويڪسين|COVID-19 ویڪسینس]] |- |[[فائل:Rebeca_Gyumi.png|100x100 عڪسلون]] |ریبیڪا گیومی |{{جهنڊو|Tanzania}} |وڪیل ۽ ڇوڪرین جی حقن جی تنظیم مسچانا انیشیٽو جو بانی |- | |جمینہ کر‍یوکی |{{جهنڊو|Kenya}} |ڊاڪٽر ۽ فری ویلس فار لائیف ایمبولینس سروس جو خالق |- | |صفھ ڪماری |{{جهنڊو|Syria}} |پلانٽ وائرولوجسٽ |- |[[فائل:Lakhani_side_profile.jpg|100x100 عڪسلون]] |اشتر لکانی |{{جهنڊو|South Africa}} |عورت پرست سرگرم |- | |لوسی موناگھان |{{جهنڊو|United Kingdom}} |جنسی تشدد خلاف مہم |- | |ہہہہہہہہہہ نامون امبی |[[عوامي جمهوريا ڪانگو|DRC]]{{جهنڊو عڪس|DRC}} |سماجی صنعتڪار، صحافی ۽ سرگرم ڪارڪن |- |[[فائل:Dr_Etheldreda_Nakmuli_Mpungu_Uganda_(sq_cropped).png|100x100 عڪسلون]] |¶ ¶   à  nkimouli- é  à  ē  ¬  ¥  ̃  ¶ é é à é ē é è é ü é ε é η é æ é ¬ é е é í é िबلی é ¥ é ̃ é á é ı é œ é ö é िनि é e é ۓ é ئو é वाड é ea é ery é à é et é ese é α é est é ळक é ئ é ے é ئی é ç é ळॆ é ْ |{{جهنڊو|Uganda}} |ذہنی صحت پروگرام |- | |ورنیٽا ایم نی موبرلی |{{جهنڊو|United States}} |انوپیڪ ماحولیاتی ڪارڪن |- |[[فائل:Sania_Nishtar_at_the_World_Economic_Forum_on_India_2012_(cropped).jpg|120x120 عڪسلون]] |ثانیہ نشتر<ref name=":3">{{حوالو ويب|url=https://images.dawn.com/news/1186064|title=Mahira Khan, Sania Nishtar featured on BBC's list of 100 inspiring and influential women for 2020|last=|first=|date=2020-11-24|website=Images|language=en|access-date=2023-11-22}}</ref> |{{جهنڊو|Pakistan}} |عالمی صحت اڳواڻ |- | |لورنا پرینڊرگاسٽ |{{جهنڊو|Australia}} |ڊمینشیا محقق |- | |سوزانا رافلی |{{جهنڊو|Venezuela}} |اپاہج ماڻہن کی خوراڪ پہچائڻ |- | |سپنا روڪا مگر<ref>{{حوالو ويب|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/101242/|title=Nepal's Sapana Roka Magar among BBC's 100 inspiring women|last=|date=2020-11-24|website=My Republica|language=en|access-date=2023-11-22}}</ref> |{{جهنڊو|Nepal}} |سمھڻ جو تڪنیشین |- |[[فائل:Pardis-Sierra-Leone.jpg|ساڄو|100x100 عڪسلون]] |پارد سبتی |{{جهنڊو|Iran}} |ڪمپیوٽر جی جینیات |- | |[[Febfi Setyawati|فبی سیتیوتی]] |{{جهنڊو|Indonesia}} |سرگرم، <ID1 جو بانی |- |[[فائل:RShady.jpg|ساڄو|100x100 عڪسلون]] |روٿ شیڊی |{{جهنڊو|Peru}} |آثار قدیمہ |- |[[فائل:Kathryn_Sullivan,_PCAST_Member_(cropped).jpg|ساڄو|112x112 عڪسلون]] |ڪیٿی سلیوان |{{جهنڊو|United States}} |سائنسدان ۽ خلاباز |- | |ریما سلطان ریمو |{{جهنڊو|Bangladesh}} |[[روهنگيا|روہنگیا]] پناہگیرن سان گڏ ڪم ڪندڙ استاد ۽ انسانی ڪارڪن |- | |Anastasia Volkova (انگریزی ٻولی) |{{جهنڊو|Ukraine}} |زرعی جدت FluroSat جی بانی |- |[[فائل:Siouxsie_Wiles_MNZN_(cropped).jpg|145x145 عڪسلون]] |سیوڪسسی وائلس<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.stuff.co.nz/national/health/coronavirus/300166874/covid19-siouxsie-wiles-makes-bbcs-list-of-100-inspiring-women-for-2020|title=Covid-19: Siouxsie Wiles makes BBC's list of 100 inspiring women for 2020|last=|first=|date=2020-11-24|website=Stuff|language=en|access-date=2023-11-22}}</ref> |{{جهنڊو|UK}} |سائنسی ۽ عوامی صحت جی مواصلاتی |- |[[فائل:Leo_Yee_Sin_at_SG50_Infectious_Diseases.jpg|103x103 عڪسلون]] |Yee-Sin لیو |{{جهنڊو|Singapore}} |ڊاڪٽر ۽ ریسرچ اڳواڻ |} ==== قيادت ==== {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- | |لوزا ابرا گینور |{{جهنڊو|Ethiopia}} |ایسوسیئیشن فوٽبالر |- |[[فائل:Christina_Adane_on_The_British_Library.jpg|100x100 عڪسلون]] |ڪرسٽینا ایڊین |{{جهنڊو|Netherlands}} |کاڌی جو نظام جی نا انصافین خلاف مہم ہلائڻ (مفت اسڪول جو کاڌو) |- | |Yvonne Aki-Sawyerr جی طرف کان |{{جهنڊو|Sierra Leone}} |فری ٽائون جو میئر |- |[[فائل:Ubah_Ali.jpg|100x100 عڪسلون]] |علی علی علی |{{جهنڊو|Somaliland}} |عورت جی جنسی ختنہ خلاف وڪیلعورت جی جنسیت جو میوٽیشن |- |[[فائل:Nadeen_Ashraf_American_University_in_Cairo_AUC_Conference_Panel_On_Sexual_Harassment_(cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |نادین مشرف |{{جهنڊو|Egypt}} |جنسی ہراسانی خلاف وڪیل |- | |بلقیس دادی |{{جهنڊو|India}} |احتجاج جو اڳواڻ |- |[[فائل:EvelinaCabrera.jpg|133x133 عڪسلون]] |ایولینا ڪیبریرا |{{جهنڊو|Argentina}} |فٽبال ڪوچ ۽ مینیجر |- | |ڪیرولینا ڪاسترو |{{جهنڊو|Argentina}} |جنس جی برابری لاء وڪیل |- |[[فائل:Agnes_Chow_on_Tim_Mei_Avenue_(cropped).jpg|140x140 عڪسلون]] |اگنیس چو |{{جهنڊو|Hong Kong}} |جمہوریت پسند سرگرم ڪارڪن |- | |نومی ڊڪسسن |{{جهنڊو|UK}} |گہریلو بدسلوڪی کان متاثر یہودی عورتن ۽ ٻارن لاء وڪیل |- |[[فائل:Ilwadelman2_(cropped).jpg|132x132 عڪسلون]] |الواڊ المان |{{جهنڊو|Somalia}} |امن جی سرگرم ڪارڪن |- |[[فائل:Jeong_Eun-kyeong_KDCA_정은경.jpg|100x100 عڪسلون]] |جیونگ یون-ڪیوانگ |{{جهنڊو|South Korea}} |ڪوریا جی بیمارین جی ڪنٽرول ۽ روڪ ایجنسی ڪمشنر، COVID-19 جی جواب جی اڳواڻی ڪئی |- |[[فائل:Mama_Maggie_in_2019_(cropped).jpg|ساڄو|145x145 عڪسلون]] |میگی گوبران |{{جهنڊو|Egypt}} |ڪوپٽڪ نن ۽ ٻارن جی ڀلائی وڪیل |- |[[فائل:Deta Hedman on Darts Planet TV in 2018.jpg|ساڄو|100x100 عڪسلون]] |ڊیٽا ہیڊمن |{{جهنڊو|Jamaica}} |ڊارٽس چیمپئن |- |[[فائل:Mansi_Joshi_in_2020_(sq_cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |مانسی جوشی |{{جهنڊو|India}} |پیرا بیڊمنٽن چیمپئن |- | |سلسیبیلا خیرونیسا |{{جهنڊو|Indonesia}} |موسمیاتی اڳواڻ لاء ماحولیاتی مہمڪار ۽ اسڪول جی ہڙتال |- | |ڪلائوڊیا لوپیز Hernández |{{جهنڊو|Colombia}} |[[بگوٽا|بوگوٽا]] جو میئر |- |[[فائل:Prime_Minister_of_Finland_Sanna_Marin_2019_(cropped).jpg|134x134 عڪسلون]] |سانا مارین |{{جهنڊو|Finland}} |فنلینڊ جو وزیر اعظم |- |[[فائل:Vanessa_Nakate.jpg|ساڄو|133x133 عڪسلون]] |وینیسا نائڪات |{{جهنڊو|Uganda}} |موسمیاتی سرگرم |- | |Nemonte Nenquimo (نمنتی نینڪومو) |{{جهنڊو|Ecuador}} |واورانی سرگرم |- |[[فائل:Phyllis_Omido,_2014_(cropped).JPG|141x141 عڪسلون]] |Phyllis اومیڊو |{{جهنڊو|Kenya}} |ماحولیاتی سرگرم ڪارڪن گولڊمین ماحولیاتی انعام حاصل ڪیو |- | |ریڌما پانڊی |{{جهنڊو|India}} |موسمیاتی سرگرم |- |[[فائل:2019_Oksana_Pushkina.png|ساڄو|120x120 عڪسلون]] |اوکسانا پشڪنا |{{جهنڊو|Russia}} |سیاستدان، ریاست ڊوما جو میمبر |- |[[فائل:รุ้ง_ปนัสยา_สิทธิจิรวัฒนกุล_Rung_Panusaya_Sithijirawattanakul.jpg|133x133 عڪسلون]] |پانوسایہ سیتجیراواتناڪول |{{جهنڊو|Thailand}} |شاگرد سرگرم |- |[[فائل:Nasrin_Sotoudeh.jpg|134x134 عڪسلون]] |نسرین ستودیھ |{{جهنڊو|Iran}} |وڪیل ۽ انسانی حقن جی سرگرم ڪارڪن |- |[[فائل:Sviatlana_Tsikhanouskaya,_2020.jpg|133x133 عڪسلون]] |Sviatlana Tsikhanouskaya (سویاتلانا Tsikhanouskaya) |{{جهنڊو|Belarus}} |جلاوطن بیلاروسی سیاستدان |- | |ارس‍ت‍ت‍تہ |{{جهنڊو|Mexico}} |عورت جی قتل خلاف مہمعورت قتل |- |[[فائل:Aisha_Yesufu.png|133x133 عڪسلون]] |عیسی عیسی<ref name=":4">{{حوالو ويب|url=https://www.bellanaija.com/2020/11/bbc-100-women-2020/|title=Aisha Yesufu, Angelique Kidjo, Uyaiedu Ikpe-Etim named in BBC's "100 Women" 2020 List|last=|date=2020-11-24|website=BellaNaija|language=en-US|access-date=2023-11-22}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.bellanaija.com/2020/11/bbc-100-women-2020/ "Aisha Yesufu, Angelique Kidjo, Uyaiedu Ikpe-Etim named in BBC's "100 Women" 2020 List"]. ''BellaNaija''. 24 November 2020<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 November</span> 2023</span>.</cite></ref> |{{جهنڊو|Nigeria}} |سرگرم ڪارڪن، 'اسان جی ڇوڪرین کی واپس آڻیو۔' مہم جو گڏیل منتظمین |- | |گلیناز ززبیوا |{{جهنڊو|Kyrgyzstan}} |اپاہج ڪاریگری |} ==== تخليقيت ==== {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- |[[فائل:Houda_Abouz.png|140x140 عڪسلون]] |ابو حبید<ref>{{حوالو ويب|url=https://en.yabiladi.com/articles/details/102086/moroccan-rapper-khtek-makes-bbc-s.html|title=Moroccan rapper khtek makes it to the BBC's 100 women of 2020|last=Latifa|first=Babas|date=2020-11-24|website=en.yabiladi.com|language=en|access-date=2023-11-22}}</ref> |{{جهنڊو|Morocco}} |عورت جی حقن ۽ جنسی برابری لاء وڪیل |- |[[فائل:Waad_Al-Kateab_-_2020.jpg|133x133 عڪسلون]] |وعد الکاطیب |{{جهنڊو|Syria}} |سرگرم، صحافی ۽ فلمساز |- |[[فائل:Tsitsi_Dangarembga_2006-11.jpg|108x108 عڪسلون]] |سنگتی سنگتی سنگ آہن |{{جهنڊو|Zimbabwe}} |ناول نگار ۽ فلمساز |- | |ڪارین ڊولوا |{{جهنڊو|Norway}} |چیف ایگزیڪیوٽو ۽ ڪو-بانی No Isolation |- |[[فائل:Jane_Fonda_Cannes_2015.jpg|147x147 عڪسلون]] |جین ڦونڊا |{{جهنڊو|United States}} |اداڪار ۽ سماجی ڪارڪن |- |[[فائل:Madame_Gandhi_performing_during_the_Lesbians_Who_Tech_&_Allies_Summit.jpg|133x133 عڪسلون]] |ڪرن گانڌی |{{جهنڊو|United States}} |سنگیت سنگیت جا ماہر، سنگیت جا ماہر ۽ سماجڪ آزادیء جا سرگرم ڪارڪن |- | |می‍ہو امادا |{{جهنڊو|Japan}} |ماسٽر ساڪی بریور |- | |اشیوانی |[[ڀارت|ہندستان]]{{جهنڊو عڪس|India}} |گاانا گایڪ ۽ سیاسی مہمڪار |- | |نادین ڪادن |{{جهنڊو|France}} |ٻارن جو لیکڪ ۽ مصور |- |[[فائل:Mulenga_Kapwepwe_II.jpg|ساڄو|125x125 عڪسلون]] |مولنگا ڪپویپی |{{جهنڊو|Zambia}} |عورت ۽ [[Zambian Women's History Museum|عورتن جی تاریخ میوزیم]] جی بانی |- |[[فائل:Installation_of_Chancellor_Professor_Jackie_Kay_MBE_-_University_of_Salford,_Peel_Hall_(17320850932)_(cropped).jpg|ساڄو|113x113 عڪسلون]] |جیڪ ڪی |{{جهنڊو|United Kingdom}} |ناٽڪ نویس، ناول نگار ۽ قومی شاعر آف اسڪوٽینڊ[[اسڪاٽلينڊ|سکاٽینڊ]] |- |[[فائل:Mahira_Khan_at_Masala_Awards_(cropped).jpg|ساڄو|151x151 عڪسلون]] |ماہرا خان<ref name=":3">{{حوالو ويب|url=https://images.dawn.com/news/1186064|title=Mahira Khan, Sania Nishtar featured on BBC's list of 100 inspiring and influential women for 2020|last=|first=|date=2020-11-24|website=Images|language=en|access-date=2023-11-22}}</ref> |{{جهنڊو|Pakistan}} |اداڪار ۽ سرگرم ڪارڪن ۽ یو این ایڇ سی آر جی خیرسگالی سفیرUNHCR جی خیرسگالی سفیر |- |[[فائل:Angélique_Kidjo_Gershwin_2023.jpg|138x138 عڪسلون]] |انجلیزی ڪدو |{{جهنڊو|Benin}} |موسیقار ۽ یونیسیف سفیر |- | |چو ڪم ڊیوڪ |{{جهنڊو|Vietnam}} |آلاتر ۽ ٻارن جی ڀلائی لاء سرگرم ڪارڪن |- |[[فائل:Zahara_Nairobi_(cropped).JPG|125x125 عڪسلون]] |بللوا میڪوتوکانا<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.ecr.co.za/music/zahara-makes-it-bbc-100-women-2020-list/|title=Zahara makes it onto the BBC 100 Women 2020 list|last=Malema|first=Poelano|date=2020-11-27|website=ECR|access-date=2023-11-22}}</ref> |{{جهنڊو|South Africa}} |سنگیت جا گیت |- |[[فائل:Send_fay_(cropped).jpg|ساڄو|100x100 عڪسلون]] |ندر |{{جهنڊو|Myanmar}} |عورت پرست سرگرم |- |[[فائل:Anita_tijoux.jpg|ساڄو|151x151 عڪسلون]] |انا تیجوڪس |{{جهنڊو|France}} |چلی ھپ ہاپ احتجاج ڪندڙ |- |[[فائل:Yulia_Tsvetkova_on_Radio_(cropped).png|ساڄو|100x100 عڪسلون]] |یولیا Tsvetkova |{{جهنڊو|Russia}} |سرگرم، سیاسی قیدی |- |[[فائل:Kotchakorn_Voraakhom_(sq_cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |ڪوتچڪرون ووراخوم |{{جهنڊو|Thailand}} |زمین جی تزئین جو معمار |- |[[فائل:Elinwilliams_(cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |ایلن ولیمز |{{جهنڊو|United Kingdom}} |اپاہج حقن جی سرگرم ڪارڪن |- |[[فائل:Michelle_Yeoh_Cannes_2017_2_(cropped).jpg|142x142 عڪسلون]] |مشیل یئو |{{جهنڊو|Malaysia}} |اداڪار ۽ گڏیل قومن جی خیرسگالی سفیر |} ==== سڃاڻپ ==== {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- | |معصری عبدلحید (ص) |{{CHN}} |یوگور لیکڪ ۽ ٻولی جی سرگرم ڪارڪن |- |[[فائل:TechCrunch_Disrupt_NY_2016_-_Day_1_(26310041414).jpg|100x100 عڪسلون]] |ایریڪا بکر |{{جهنڊو|Germany}} |سافٽ ویئر انجنیئر |- |[[فائل:Portrait_of_Cindy_Bishop_(cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |سنڊی بشپ |{{جهنڊو|Thailand}} |گڏیل قومن جی خیرسگالی سفیر ۽ ماڊل |- | |وینڊی بیٽریز ڪیشپال جیڪو |{{جهنڊو|El Salvador}} |اپاہج ماڻہن جی حقن لاء وڪیل |- |[[فائل:Patrisse_Cullors.jpg|101x101 عڪسلون]] |پیٽریس ڪلرز |{{جهنڊو|USA}} |انسانی حقن جی سرگرم ڪارڪن بانی ۽ ایگزیڪیوٽو ڊائریڪٽر بلیڪ لیوز مئٽر گلوبل نیٽورڪ فائونڊیشن |- |[[فائل:Shani_Dhanda_Headshot.jpg|133x133 عڪسلون]] |شنی دھنڊا |{{جهنڊو|UK}} |اپاہج ڪاریگری |- |[[فائل:Eileen_Flynn_2020.jpg|133x133 عڪسلون]] |ایلن فلن |{{جهنڊو|Ireland}} |سیاستدان ۽ سماجی ڪارڪن |- |[[فائل:Alicia_Garza.jpg|120x120 عڪسلون]] |الیشیا گارزا |{{جهنڊو|USA}} |انسانی حقن جی سرگرم ڪارڪن Black Lives Matter ۽بلیڪ لیوز مئٽر گلوبل نیٽ ورڪ |- | |Ikpe-Etim جی طرف<ref name=":4">{{حوالو ويب|url=https://www.bellanaija.com/2020/11/bbc-100-women-2020/|title=Aisha Yesufu, Angelique Kidjo, Uyaiedu Ikpe-Etim named in BBC's "100 Women" 2020 List|last=|date=2020-11-24|website=BellaNaija|language=en-US|access-date=2023-11-22}}</ref> |[[نائيجيريا|نائجیریا]]{{جهنڊو عڪس|Nigeria}} |LGBTQ فلم ڊائریڪٽر ۽ سرگرم ڪارڪن |- |[[فائل:Gülsüm_Kav_2.jpg|ساڄو|151x151 عڪسلون]] |غلم ڪوو |{{جهنڊو|Turkey}} |ڊاڪٽر، سرگرم ڪارڪن، ہم بانی عورتن جی قتل کی روڪی ڇڏیندا |- | |جوسینا میچل |{{جهنڊو|Mozambique}} |انسانی حقن جی سرگرم ڪارڪن |- | |حیات مرزا |{{جهنڊو|Lebanon}} |عورت پرست سرگرم ڪارڪن، صحافی، فی-مرد اجتماعی جو گڏیل بانی |- | |لالیھ عثمان |{{جهنڊو|Afghanistan}} |عورتن جی حقن جی سرگرم ڪارڪن ۽ <ID1 مہم جی بانی |- | |[[Cibele Racy|سیبل ریسی]] |{{جهنڊو|Brazil}} |استاد، نسلی برابری واری سرگرم ڪارڪن |- |[[فائل:22_-_Lea_T-001_(17107157436)_(cropped).jpg|alt=22 - Lea T-001 (17107157436) (cropped).jpg|132x132 عڪسلون|17107157436 (لی T-001) (ڪروپیڊ) ]] |[[لئا تي|لیہ T]] |{{جهنڊو|Brazil}} |ٽرانسجنر حقن جی وڪیل ۽ ماڊل |- |[[فائل:Opal_Tometi.jpg|100x100 عڪسلون]] | (ہہہہہہہہہہ) یا تومیتی |{{جهنڊو|USA}} |انسانی حقن جی سرگرم ڪارڪن Black Lives Matter (ڪاری زندگی جی معاملن) ڪاری زندگی جو ڪم |- |[[فائل:Alice_Wong_via_robot_(cropped_again).jpg|100x100 عڪسلون]] |ایلس وانگ |{{جهنڊو|United States}} |معذورن جی حقن لاء سرگرم ڪارڪن Disability Visibility پروجیڪٽ جی وضاحت |} === 2019 === 2019 جي فهرست جو اعلان ڪيو ويو 16 آڪٽوبر 2019 تي. بي بي سي جي مختلف ٻولين جي ٽيمن پاران 2020 جي موضوع کي استعمال ڪندي نامزد ڪيل اميدوارن مان اميدوارن جي لسٽ چونڊي وئي جيڪا هئي ”عورت جو مستقبل“.فهرست کي ڇهن ڀاڱن ۾ ورهايو ويو هو: ڌرتي، علم، قيادت، تخليق، راند ۽ سڃاڻپ.<ref name=":02">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-50042279|title=BBC 100 Women 2019: Who is on the list this year?|date=16 October 2019|work=BBC News|access-date=16 October 2019}}</ref> ==== ڌرتي ==== {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- | |جوڊٿ بڪریا | یوگینڊا |عورت ۽ عورت حقن جی سرگرم ڪارڪن |- | |ایلا دیش | یونائٽیڊ ڪنگڊ |ماحولیاتی ۽ مخالف پلاسٽڪ مہم |- |[[فائل:Katrina_Johnston_Zimmerman_Urban_Anthropologist_2019_at_BBC_(sq_cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |ڪترینا جانسٽن-زیمرمین | امریڪھ |شہری ماہر بشریات ۽ عورتن جی اڳواڻی ۾ شہرن جی شروعات جو گڏیل بانی |- |[[فائل:Gada_Kadoda_with_flowers_after_KMCA2012.jpg|143x143 عڪسلون]] |گڊا ڪدودا |{{SUD}} |سوڈانی Knowledge Society جو بانی ۽ ڪمیونٽی انجنیئرز جو ٽرینر |- | |جمی مارگولن | امریڪھ |موسمیاتی تبدیلی جی سرگرم ڪارڪن ۽ زیرو ڪلاڪ تحریڪ جو گڏیل بانی |- |[[فائل:(Francia_Márquez)_F70A6326_(49199213312)_(cropped).jpg|133x133 عڪسلون]] |فرانسیا مارڪز | ڪولمبیا |افرو-ڪولمبیا جی ماحولیاتی ماہر ۽ 10 ڏینھن، 350 میل عورتن جی مارچ جی اڳواڻ گولڊمین ماحولیاتی انعام حاصل ڪیو |- |[[فائل:Trang_at_Burger_Zoo_(cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |Trang Nguyen جی باری ۾ | ویتنام |فئوج ۽ فئوج جو بانی |- | |خزاں پیلیٽیئر | ڪئناڊا |صاف پاڻی وڪیل |- | |سویاتنیا پسپا لیستاری |{{IDN}} |غوطہ خور صاف ایڪشن فائونڊیشن ۽ مخالف اسٽرا مہم جو بانی |- | |چارلین رین |{{CHN}} |صاف پاڻی وڪیل، MyH2O جو خالق |- |[[فائل:Najat_Aoun_Saliba_(sq_cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |نجیت سلبا | لبنان |ہوائی آلودگی محقق ۽ ڪیمیائی پروفیسر |- |[[فائل:Dr._Vandana_Shiva_DS.jpg|150x150 عڪسلون]] |وندنا شیوا |{{IND}} |بین ال-اقوامی نوبل امن انعام حاصل ڪندڙ ۽ ماحولیاتی اڳواڻ |- |[[فائل:Greta_Thunberg_02_cropped.jpg|116x116 عڪسلون]] |گریتا ٿنبرگ | سویڊن |موسمیاتی تبدیلی جی سرگرم ڪارڪن |- |[[فائل:MarilynWaring2012.jpg|124x124 عڪسلون]] |مارلن وارنگ | نیوزیلینڊ |عورت ۽ ماحولیاتی ماہر |} ==== علم ==== {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- |[[فائل:MiMi_Aung.jpg|100x100 عڪسلون]] |میمی آنگ | امریڪھ |ناسا پروجیڪٽ مینیجر ۽ انجنیئر |- |[[فائل:EduTech_Asia_Raya_Bidshahri_(cropped).jpg|158x158 عڪسلون]] |ریھ بیدشیاری |{{IRN}} |آلاتر تعلیمی و آلاتر آلاتر |- |[[فائل:Katie_Bouman_answers_questions_about_the_Event_Horizon_Telescope_project.jpg|100x100 عڪسلون]] |ڪیٽی بومن | امریڪھ |ڪاری سوراخ جی پہرین تصویر تی عمل ڪیو ویو |- |[[فائل:BBC_100_Women_Lisa_Campo-Engelstein_PhD_(cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |لیزا ڪئمپو-اینجلسٽن | امریڪھ |بایوٿسٽسٽ ۽ زرخیزی ۽ حمل جی روڪٿام محقق |- |[[فائل:El_Kaliouby.jpg|121x121 عڪسلون]] |رانع ال ڪلیوبی |{{EGY}} |مصنوعی جذباتی ذہانت جو بانی ایفیڪٽوا جو بانیاثر (Effectiva) |- |[[فائل:Amy_Karle._Artist,_Bioartist,_Futurist.jpg|126x126 عڪسلون]] |ایمی ڪارلی | امریڪھ |3D ڊیزائنر ۽ ڊیزائنر |- |[[فائل:Fei-Fei_Li_at_AI_for_Good_2017.jpg|149x149 عڪسلون]] |فای-فئی لی | امریڪھ |[[ھٿرادو ذھانت|مصنوعی ذہانت]] جو بانی جیڪو عورتن ۽ اقلیتن کی AI ٺاہڻ لاء ہمٿ ڏیاری ٿو |- |[[فائل:Fogarty-nih-50th-symposium-speaker-julie-makani_(41926010224).jpg|100x100 عڪسلون]] |جولی میڪانی | تنزانیا |Sickle سیل بیماری جو علاجSickle cell بیماری |- | |سارہ مارٽین دا سلوا | یونائٽیڊ ڪنگڊ |ماہر زچگی و زچگی، ماہر زچگگی و تحقیق |- |[[فائل:Dr._Susmita_Mohanty.jpg|133x133 عڪسلون]] |سشمیتا موہنتی |{{IND}} |اسپیس شپ ڊیزائنر، انٽرپرینیور ۽ پرجوش موسمیاتی عمل وڪیل |- | |Benedicte Mundele (انگریزی ٻولی) | جمہوری جمہوریہ کانگو |تازا کاڌی جی صنعتڪار ۽ بانی جی حیرت واری ٽراپڪل |- | |Zehra Sayers (ص) جی تی سی) |{{TUR}} |بایو فزیسیسٽ ۽ SEAME پروجیڪٽ جو صدر |- | |حیاف صدر | تونس‍تنی |ادیوگڪار ۽ گڏیل قومن جی صنفی برابری مہمڪار |- |[[فائل:Noor_Shaker_(cropped).png|99x99 عڪسلون]] |نور شاڪر | شام |مصنوعی ذہانت ایجاد ڪندڙ |- |[[فائل:Bonita_Sharma.jpg|100x100 عڪسلون]] |بونیتا شرما<ref>{{حوالو ويب|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/77191/|title=Bonita Sharma in 'BBC 100 women 2019' list|last=Republica|date=2019-10-16|website=My City|language=en|access-date=2023-11-22}}</ref> |{{NPL}} |سماجی تبدیلی ٺاہڻ وارن ۽ ایجاد ڪندڙن جو بانی |- |[[فائل:Véronique_Thouvenot_WSIS_Forum_2013_-_(WHO,_ITU)_(cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |ویرونیڪ تووینٽ |{{CHL}} |'زیرو مدرز ڊی' جی شروعات |- |[[فائل:Paola_Villarreal.jpg|100x100 عڪسلون]] |پاولا ولاریال |{{MEX}} |ڪمپیوٽر پروگرامر جنہن انصاف لاء ڊیٽا تیار ڪئی |- |[[فائل:AmyWebb.jpg|122x122 عڪسلون]] |ایمی ویب | امریڪھ |مستقبل |} {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- | |ال‍ن‍‍ن ال‍ن | ڪویت |عورتن جی حقن جی سرگرم ڪارڪن نیشنل آرڊر آف میرٽ جو فاتح |- |[[فائل:Tabata_Amaral_em_abril_de_2019_(recorte).jpg|145x145 عڪسلون]] |تباٽا امرال |{{BRA}} |تعلیم، عورتن جی حقن، سیاسی جدت ۽ پائیدار مستقبل لاء ڪم ڪندڙ سیاستدان |- |[[فائل:Dhammananda09.jpg|100x100 عڪسلون]] |ڌمانندا ڀڪڻی | ٿائلینڊ |پہرین عورت ٿائی ٻڌ ڌرم جی ڀڪڻی (ڀڪخونی ۽ سونگڌمڪلین خانقاہ جی ایبیسسونگڌمڪلین مئناسٽری |- |[[فائل:Mabel_Bianco.jpg|133x133 عڪسلون]] |میبل بیاڪو |{{ARG}} |عورت ڊاڪٽر ۽ عورتن جی حقن جی سرگرم ڪارڪن عورتن تی اڀیاس ۽ تحقیق جی فائونڊیشن (FEIM) |- |[[فائل:Entrevista_de_Canciller_María_Fernanda_Espinosa_(36388035054)_(cropped).jpg|122x122 عڪسلون]] |ماریا فرنینڊا ایسپینوسا | ایڪواڊور |گڏیل قومن جی جنرل اسیمبلی جی چوٿین عورت صدرگڏیل قومن جی عام اسیمبلی |- | |ڀیڻ Gerard فرنینڊس | سنگاپور |رومن ڪیٿولڪ نون ۽ موت جی قطار صلاحڪار |- |[[فائل:Secretary_Pompeo,_First_Lady_Melania_Trump,_and_Zarifa_Ghafari_Pose_for_a_Photo_(49619393902)_(cropped).jpg|125x125 عڪسلون]] |زرفا غفار |{{AFG}} |افغانستان جی پہرین عورت میئر صاف شہر جی وڪیل |- |[[فائل:Secretary_Pompeo,_First_Lady_Melania_Trump,_and_Jalilah_Haider_Pose_for_a_Photo_(49618619623)_(cropped).jpg|117x117 عڪسلون]] |[[جليلا حيدر|جلیلا حیدر]] |{{PAK}} |عورت ۽ انسانی حقن جی وڪیل |- | |اسماء جیمس | سیرا لیون |عورت ۽ عورت حقن جی سرگرم ڪارڪن |- | |احلام خدر |{{SUD}} |انسانی حقن جی احتجاج جو اڳواڻ |- | |ای‍سا‍سا لام |{{MRT}} |مالی ماہر ۽ عورتن جی حقن جی وڪیل |- |[[فائل:이수정_교수.jpg|130x130 عڪسلون]] |سو جنگ لی | ڏکڻ ڪوریا |فارینسیڪ نفسیات ۽ وڪیل مخالف بل لاء |- |[[فائل:Gina_Martin,_December_2019.jpg|100x100 عڪسلون]] |جینا مارٽین | یونائٽیڊ ڪنگڊ |انگلینڊ ۽ ویلز ۾ اپ سکرٽنگ کی غیر قانونی بڻائڻ لاء مہم |- | |وان دی نگئین | ویتنام |ول ٽو لائیو سینٽر جی بانی |- |[[فائل:Alexandria_Ocasio-Cortez_Official_Portrait.jpg|125x125 عڪسلون]] |الیگزینڈر اوڪیسیو-ڪورٽیز | امریڪھ |ڪانگریس ۾ چونڊیل سڀ کان ننڍی عورت |- |[[فائل:Onjali_Raúf_at_the_Emirates_Airline_Festival_of_Literature_(cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |اونجلی ق. رؤف | یونائٽیڊ ڪنگڊ |لیکڪ ۽ بانی جی تاریخ ٺاہڻ |- |[[فائل:Maria_Ressa.jpg|134x134 عڪسلون]] |مریم ریسا | فلپائن |صحافی ۽ ریپلر جو بانی، ہڪ ویب سائیٽ جعلی خبرون ظاہر ڪری ٿی |- |[[فائل:Соболь,_Любовь.png|133x133 عڪسلون]] |لیوبو سوبول |{{RUS}} |وڪیل ۽ مخالف بدعنوانی سرگرم |- | |سامھ سوبی | یمن |جن خاندانن جا ٻار 'گم ٿی ویا آھن، انھن جی مدد ڪرڻ وارو وڪیل |} ==== تخليقيت ==== {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- |[[فائل:Precious_Adams.jpg|100x100 عڪسلون]] |قیمتی آدم | امریڪھ |[[ناٽڪ ناچ|بیلیٽ]] ڊانسر |- |[[فائل:Manal_Al_Dowayan_Soft_Power.jpg|104x104 عڪسلون]] |منال ال دوویان | سعودی عرب |سعودی فئوگرافر ۽ ڪلاڪار |- | |مربۃ السیبون | شام |معمار جیڪو صرف عربی ویب سائیٽ کی تعمیراتی خبرن لاء ہلائی ٿو پرنس ڪلاز ایوارڊ |- |[[فائل:Yalitza_Aparicio_(31374009897).jpg|142x142 عڪسلون]] |یالزع اپاریسیو |{{MEX}} |اداڪارا ۽ انسانی حقن جی سرگرم ڪارڪن |- |[[فائل:Dayna_Ash_2020.jpg|100x100 عڪسلون]] |دیانا ایش | لبنان |شاعر ۽ سنسڪرتیء جی سرگرم ڪارڪن |- |[[فائل:Ayah_Bdeir.jpg|117x117 عڪسلون]] |ہہہہہہہہہہ | لبنان<br /> ڪئناڊا |LittleBits ۽ STEM وڪیل جو بانی |- |[[فائل:Scarlett_Curtis_(cropped).jpg|100x100 عڪسلون]] |سڪارلیٽ ڪرٽس | یونائٽیڊ ڪنگڊ |Pink احتجاج جی بانی |- | |لوچیتا ھورتادو |{{VEN}} |ماہر ۽ ماحولیاتی وڪیل |- | |ارنیا جوہر |{{IND}} |بیٽ شاعر جیڪو صنفی برابری، ذہنی صحت ۽ جسم جی مثبتیت بابت لکی ٿو |- |[[فائل:Erika_lust.jpg|100x100 عڪسلون]] |ایریڪا ہوس | سویڊن |فلم ڊائریڪٽر، پروڊیوسر ۽ پروڊیوسر |- | |لارین ماہون | یونائٽیڊ ڪنگڊ |ڪینسر سروائیور ۽ پوڊ ڪاسٽر |- | |لیزا مینڊمیڪر | نیدرلینڊ |مصنوعی رحم جی نمونی ڊیزائنر |- | |راجا میزائین |{{DZA}} |سماجی نا انصافیء، بدانتظامی ۽ نا برابری بابت حڪومت مخالف گیت |- | |اشچاریہ پیریز |{{LKA}} |بلائنڊ فیشن ڊیزائنر ۽ محرڪ اسپیڪر |- | |دانت پیلگ | اسرائیل |3D لباس جی ڊیزائن |- | |ڪلس‍ت سی |{{SEN}} |ٽیلیویزن سیریز جی اسڪرین رائیٽر Mistress of a Married Man''ہڪ شادی شدہ مرد جی زال'' |- |[[فائل:Ida_Vitale_at_Texas_A&M_University.jpg|100x100 عڪسلون]] |Ida Vitale (انگریزی ٻولی) | یوراگوئی |شاعر ۽ پنجین عورت کی سیروانٽس پرائز لائیف ٽائیم رائیٽنگ اچیومینٽ لاء |} ==== راندين جي ٽيم ۾ جنس پرست ==== {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !جنم جو ملڪ !وضاحت |- | |جیسمن اڪٽر | بنگلادیش<br /> یونائٽیڊ ڪنگڊ |[[روهنگيا|روہنگیا]] مہاجر ۽ ڪرڪیٽ راندیگر |- |[[فائل:Taekwondo_at_the_2016_Summer_Olympics_women_Kimia_Alizadeh.jpg|100x100 عڪسلون]] |علی الیاد |{{IRN}} |اولمپڪ مئڊل ۾ پہریون ڀیرو ایرانی عورت |- |[[فائل:Dina_AsherSmith_Euro_Champs_2018.JPG|122x122 عڪسلون]] |دینا ایشر-سمٿ | یونائٽیڊ ڪنگڊ |برتانوی تاریخ ۾ سڀ کان وڌیڪ عورت |- |[[فائل:Salwa_Eid_Naser_2017.jpg|150x150 عڪسلون]] |سالوا عید ناصر |{{NGA}}<br /> باربیان |400m ورلڊ چیمپئن |- |[[فائل:Bethany_Firth_Rio2016.jpg|129x129 عڪسلون]] |بیٿنی ڦیرٿ | یونائٽیڊ ڪنگڊ |پیرالمپڪ چیمپئن ترڻ وارو |- |[[فائل:Shelly-Ann_Fraser-Pryce_2015_(1_av_2).jpg|127x127 عڪسلون]] |شیلی-این فریزر-پرائس |{{JAM}} |100m عالمی چیمپئن شپ چیمپئن شپ چیمپئن |- |[[فائل:Tayla_Harris_11.03.18.jpg|141x141 عڪسلون]] |تائلا ہیرس |{{AUS}} |آسٽریلیا جی رولز فوٽبالر ۽ باڪسر |- | |ہوانگ وینسی |{{CHN}} |پیشیور باڪسر |- | |فیونا ڪولبنگر | جرمنی |ٽرانس ڪانٽینینٽل ریس کٽڻ واری پہرین عورت سائڪلسٽبین ال-براعظمی ریس |- | |ہہہہہہہہہہ | جاپان |سومو پہلوان |- |[[فائل:Farida_mauritius_003.jpg|100x100 عڪسلون]] |فریدہ عثمان |{{EGY}} |ترڻ جو تمغھ کٽڻ واری مصر جی پہرین عورت |- |[[فائل:Megan_Rapinoe_(May_2019)_(cropped).jpg|125x125 عڪسلون]] |میگھن ریپینو | امریڪھ |ورلڊ ڪپ جو فاتح ۽ فٽبال ۾ برابری جی وڪیل |- | |جواہیر روبل | صومالیہ<br /> یونائٽیڊ ڪنگڊ |برطانیہ جی پہرین مسلمان ڪاری عورت، حجاب پائڻ واری ریفری [وضاحت جی ضرورت آھی]{{Clarify|date=January 2020}} |} ==== سڃاڻپ ==== === 2018 === === 2017 === ==== شيشي جي ڇت ٽيم ==== ==== عورتن جي اڻ پڙهيل ٽيم ==== ==== اسٽريٽ هارسمينٽ ٽيم ==== === 2016 === ==== تخليقي ==== ==== اثرائتو ==== ==== پائيدار ==== ==== لچڪدار ==== === 2015 === ==== 100 عورتن جا انٽرويو (پنج هاءِ پروفائيل عورتون) ==== ==== 30 کان گهٽ 30 انٽرپرينيوئرز ==== ==== 'سٺي ڇوڪري' فلم ساز ==== {| class="wikitable sortable" !تصویر !نالو !ملڪ !ڪاروبار |- | |نومی بیاومب | ریپبلڪ آف ڪانگ |شاگرد |- | |ماسیلی شاویز |{{VEN}} |شاگرد |- | |عائشہ اشطاق |{{PAK}} |شاگرد |- | |ڊیلانی اوسبورن | امریڪھ |شاگرد |- | |لوبوف رسڪینا |{{RUS}} |رینڊیر نوماڊ |- | |نور ([[عرف|سدو نالو]]) | شام |ریڦیوجی |} ==== پراڻيون عورتون (آڪٽوجنيئر) ==== ==== نرسون ==== ==== وڌيڪ وحي ==== === 2014 === {{حوالو}} === 2013 === == ٻيا شرڪت ڪندڙ == {| class="wikitable sortable" !نالو ! پيشو |- | سارا واکر | طوائفن جي انگلش ڪليڪشن جو سربراهه <ref name="BBCNews-100Women-WhoIsTakingPart-2013"/> |- | ڪيري برنيل | ٻارن جي ٽيليويزن پيش ڪندڙ <ref name="BBCNews-100Women-WhoIsTakingPart-2013" /> |- | سلما جيمس | ليکڪ ۽ ڪارڪن <ref name="BBCNews-100Women-WhoIsTakingPart-2013" /> |} == پڻ ڏسو == * عورتن جي اعزازن جي فهرست == حوالا == * بي بي سي آن لائن تي [https://www.bbc.com/news/world-24371433 100 عورتون] * وڪيميڊيا برطانيه تي [[metawiki:Wikimedia UK/Events/BBC 100 Women|بي بي سي 100 عورتون]] * بي بي سي 100 وومين آن لائن انيشيٽيو تي WikiProject Women in Red - 21 نومبر کان 15 ڊسمبر 2016 [[زمرو:عورت]] cjar8c5uw0nr39gg2ef6mctq7rhzr3s 0 80763 429334 376344 2026-11-06T20:10:56Z Intisar Ali 8681 429334 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزادي جي جدوجهد == دولترام [[ايني بيسنت]] ۽ [[محمد علي جناح]] جي اڳواڻي ۾ [[هوم رول تحريڪ]] ۾ ڪارڪن بڻجي ويو، جيڪو برطانوي سامراج اندر هندستان لاءِ '[[هوم رول]]' يا خود مختياري ۽ ڊومينين جو درجو ڏيڻ جو مطالبو ڪندو هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس ۾ به شامل ٿيو، جيڪا هندستان جي سڀ کان وڏي سياسي تنظيم هئي. دولترام مهاتما گانڌيءَ جي فلسفي کان تمام گهڻو متاثر ٿيو، جيڪو سادي زندگي گذارڻ جي وڪالت ڪندو هو ، ۽ اهنسا (عدم تشدد) ۽ ستياگره ذريعي آزادي لاءِ جدوجهد ڪندو هو. [1] شايد گانڌيءَ جا سڀ کان مٺا لاڳاپا دولترام سان هئا. 1919ع ۾ ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هڪ پاسي گانڌيءَ ۽ ٻئي پاسي تلک، سي آر داس ۽ محمد علي جي وچ ۾ سڌارن جي ٺهراءَ تي شديد اختلاف پيدا ٿي چڪا هئا. سالن کان پوءِ گانڌيءَ کي ياد آيو: 'جيرام داس، جيڪو ٿڌو مٿي وارو سنڌي هو، بچاءَ لاءِ آيو. هن مون کي هڪ پرچي پاس ڪئي جنهن ۾ هڪ مشورو هو ۽ هڪ سمجھوتي جي درخواست ڪئي. مون کيس شايد ئي سڃاتو. هن جي اکين ۽ چهري جي ڪا شيءِ مون کي مسحور ڪري ڇڏي. مون مشورو پڙهيو. اهو سٺو هو. مون ان کي ديسبندو کي منتقل ڪيو. 'ها، جيڪڏهن منهنجي پارٽي ان کي قبول ڪندي' هن جو جواب هو. لومانيا چيو، 'مان ان کي ڏسڻ نه ٿو چاهيان. جيڪڏهن داس منظور ڪيو آهي، ته اهو مون لاء ڪافي آهي.' مالويا (جيڪا پريشانيءَ سان صدارت ڪري رهي هئي) ان کي ٻڌي، منهنجي هٿن مان ڪاغذ کسي ورتو ۽ ڳاڙهي خوشين جي وچ ۾ اعلان ڪيو ته معاهدو ٿي چڪو آهي.' جڏهن گانڌي 1930ع ۾ لوڻ مارچ شروع ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولترام کي لکيو، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو: 'مون پرڏيهي ڪپڙن جي بائيڪاٽ واري ڪميٽي جو چارج ورتو آهي. مون کي هڪ پورو وقت سيڪريٽري هجڻ گهرجي، جيڪڏهن اهو ڪم ڪرڻو آهي. ۽ آءٌ اوھان جھڙو ڪو به ايترو مناسب نه سوچي سگھان ٿو.' دولترام هڪدم پنهنجي سيٽ تان استعيفيٰ ڏئي، نئون چارج کنيو ۽ پرڏيهي ڪپڙن جي بائيڪاٽ جي زبردست ڪاميابي ماڻي. دولترام عدم تعاون جي تحريڪ (1920-1922) ۾ حصو ورتو، غير متشدد سول نافرماني ذريعي برطانوي حڪمراني خلاف تحريڪ ڪئي. دولترام ڪانگريس جي صفن ۾ اڀريو ۽ سنڌ مان ان جو اهم اڳواڻ بڻجي ويو. هو لوڻ مارچ (1930-31) ۽ هندستان ڇڏ تحريڪ (1942-45) ۾ هڪ اهم ڪارڪن هو، جنهن کي برطانوي اختيارين قيد ڪري ڇڏيو هو. دولترام کي 1930ع ۾ مئجسٽريٽ جي ڪورٽ جي ٻاهران احتجاج ڪندڙ رستن تي پوليس جي فائرنگ سبب ران ۾ گوليون هڻي زخمي ڪري ڇڏيو هو. <ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو.<ref name="NehruArchive"/> سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> == هندستان جي دستور ساز اسيمبلي == دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == ميراث == دولترام 1979ع ۾ وفات ڪئي. چيو ويندو هو ته هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == حوالو == {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] m8zyuzo6fo6olnjyur50u2el2hmfx9p 429335 429334 2026-11-06T20:12:46Z Intisar Ali 8681 429335 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزادي جي جدوجهد == دولترام [[ايني بيسنت]] ۽ [[محمد علي جناح]] جي اڳواڻي ۾ [[هوم رول تحريڪ]] ۾ ڪارڪن بڻجي ويو، جيڪو برطانوي سامراج اندر هندستان لاءِ '[[هوم رول]]' يا خود مختياري ۽ ڊومينين جو درجو ڏيڻ جو مطالبو ڪندو هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس ۾ به شامل ٿيو، جيڪا هندستان جي سڀ کان وڏي سياسي تنظيم هئي. دولترام مهاتما گانڌيءَ جي فلسفي کان تمام گهڻو متاثر ٿيو، جيڪو سادي زندگي گذارڻ جي وڪالت ڪندو هو ، ۽ اهنسا (عدم تشدد) ۽ ستياگره ذريعي آزادي لاءِ جدوجهد ڪندو هو. [1] شايد گانڌيءَ جا سڀ کان مٺا لاڳاپا دولترام سان هئا. 1919ع ۾ ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هڪ پاسي گانڌيءَ ۽ ٻئي پاسي تلک، سي آر داس ۽ محمد علي جي وچ ۾ سڌارن جي ٺهراءَ تي شديد اختلاف پيدا ٿي چڪا هئا. سالن کان پوءِ گانڌيءَ کي ياد آيو: 'جيرام داس، جيڪو ٿڌو مٿي وارو سنڌي هو، بچاءَ لاءِ آيو. هن مون کي هڪ پرچي پاس ڪئي جنهن ۾ هڪ مشورو هو ۽ هڪ سمجھوتي جي درخواست ڪئي. مون کيس شايد ئي سڃاتو. هن جي اکين ۽ چهري جي ڪا شيءِ مون کي مسحور ڪري ڇڏي. مون مشورو پڙهيو. اهو سٺو هو. مون ان کي ديسبندو کي منتقل ڪيو. 'ها، جيڪڏهن منهنجي پارٽي ان کي قبول ڪندي' هن جو جواب هو. لومانيا چيو، 'مان ان کي ڏسڻ نه ٿو چاهيان. جيڪڏهن داس منظور ڪيو آهي، ته اهو مون لاء ڪافي آهي.' مالويا (جيڪا پريشانيءَ سان صدارت ڪري رهي هئي) ان کي ٻڌي، منهنجي هٿن مان ڪاغذ کسي ورتو ۽ ڳاڙهي خوشين جي وچ ۾ اعلان ڪيو ته معاهدو ٿي چڪو آهي.' جڏهن گانڌي 1930ع ۾ لوڻ مارچ شروع ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولترام کي لکيو، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو: 'مون پرڏيهي ڪپڙن جي بائيڪاٽ واري ڪميٽي جو چارج ورتو آهي. مون کي هڪ پورو وقت سيڪريٽري هجڻ گهرجي، جيڪڏهن اهو ڪم ڪرڻو آهي. ۽ آءٌ اوھان جھڙو ڪو به ايترو مناسب نه سوچي سگھان ٿو.' دولترام هڪدم پنهنجي سيٽ تان استعيفيٰ ڏئي، نئون چارج کنيو ۽ پرڏيهي ڪپڙن جي بائيڪاٽ جي زبردست ڪاميابي ماڻي. دولترام عدم تعاون جي تحريڪ (1920-1922) ۾ حصو ورتو، غير متشدد سول نافرماني ذريعي برطانوي حڪمراني خلاف تحريڪ ڪئي. دولترام ڪانگريس جي صفن ۾ اڀريو ۽ سنڌ مان ان جو اهم اڳواڻ بڻجي ويو. هو لوڻ مارچ (1930-31) ۽ هندستان ڇڏ تحريڪ (1942-45) ۾ هڪ اهم ڪارڪن هو، جنهن کي برطانوي اختيارين قيد ڪري ڇڏيو هو. دولترام کي 1930ع ۾ مئجسٽريٽ جي ڪورٽ جي ٻاهران احتجاج ڪندڙ رستن تي پوليس جي فائرنگ سبب ران ۾ گوليون هڻي زخمي ڪري ڇڏيو هو. <ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو.<ref name="NehruArchive"/> سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> == هندستان جي دستور ساز اسيمبلي == دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == ميراث == دولترام 1979ع ۾ وفات ڪئي. چيو ويندو هو ته هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == سرڪاري ۽ سياسي عهدا == هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دولت رام 15 آگسٽ 1947ع کان 11 جنوري 1948ع تائين بهار جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ هن مرڪزي حڪومت ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت سنڀالي. 27 مئي 1950ع کان 15 مئي 1956ع تائين هو آسام جو گورنر رهيو. بعد ۾ 1959ع کان 1976ع تائين راجيه سڀا جو نامزد ميمبر رهيو.<ref name="BiharGov">{{cite report|title=Post-Independence Period: Governors of Bihar|publisher=Government of Bihar|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s324917db15c4e37e421866448c9ab23d8/uploads/2021/11/2021112591.pdf|language=en}}</ref><ref name="PMML"/> == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == وفات ۽ يادگار == == حوالو == {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] 48m4hnxpjltgckx6a12skvdlko0n9f3 429336 429335 2026-11-06T20:14:52Z Intisar Ali 8681 429336 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزادي جي جدوجهد == دولترام [[ايني بيسنت]] ۽ [[محمد علي جناح]] جي اڳواڻي ۾ [[هوم رول تحريڪ]] ۾ ڪارڪن بڻجي ويو، جيڪو برطانوي سامراج اندر هندستان لاءِ '[[هوم رول]]' يا خود مختياري ۽ ڊومينين جو درجو ڏيڻ جو مطالبو ڪندو هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس ۾ به شامل ٿيو، جيڪا هندستان جي سڀ کان وڏي سياسي تنظيم هئي. دولترام مهاتما گانڌيءَ جي فلسفي کان تمام گهڻو متاثر ٿيو، جيڪو سادي زندگي گذارڻ جي وڪالت ڪندو هو ، ۽ اهنسا (عدم تشدد) ۽ ستياگره ذريعي آزادي لاءِ جدوجهد ڪندو هو. [1] شايد گانڌيءَ جا سڀ کان مٺا لاڳاپا دولترام سان هئا. 1919ع ۾ ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هڪ پاسي گانڌيءَ ۽ ٻئي پاسي تلک، سي آر داس ۽ محمد علي جي وچ ۾ سڌارن جي ٺهراءَ تي شديد اختلاف پيدا ٿي چڪا هئا. سالن کان پوءِ گانڌيءَ کي ياد آيو: 'جيرام داس، جيڪو ٿڌو مٿي وارو سنڌي هو، بچاءَ لاءِ آيو. هن مون کي هڪ پرچي پاس ڪئي جنهن ۾ هڪ مشورو هو ۽ هڪ سمجھوتي جي درخواست ڪئي. مون کيس شايد ئي سڃاتو. هن جي اکين ۽ چهري جي ڪا شيءِ مون کي مسحور ڪري ڇڏي. مون مشورو پڙهيو. اهو سٺو هو. مون ان کي ديسبندو کي منتقل ڪيو. 'ها، جيڪڏهن منهنجي پارٽي ان کي قبول ڪندي' هن جو جواب هو. لومانيا چيو، 'مان ان کي ڏسڻ نه ٿو چاهيان. جيڪڏهن داس منظور ڪيو آهي، ته اهو مون لاء ڪافي آهي.' مالويا (جيڪا پريشانيءَ سان صدارت ڪري رهي هئي) ان کي ٻڌي، منهنجي هٿن مان ڪاغذ کسي ورتو ۽ ڳاڙهي خوشين جي وچ ۾ اعلان ڪيو ته معاهدو ٿي چڪو آهي.' جڏهن گانڌي 1930ع ۾ لوڻ مارچ شروع ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولترام کي لکيو، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو: 'مون پرڏيهي ڪپڙن جي بائيڪاٽ واري ڪميٽي جو چارج ورتو آهي. مون کي هڪ پورو وقت سيڪريٽري هجڻ گهرجي، جيڪڏهن اهو ڪم ڪرڻو آهي. ۽ آءٌ اوھان جھڙو ڪو به ايترو مناسب نه سوچي سگھان ٿو.' دولترام هڪدم پنهنجي سيٽ تان استعيفيٰ ڏئي، نئون چارج کنيو ۽ پرڏيهي ڪپڙن جي بائيڪاٽ جي زبردست ڪاميابي ماڻي. دولترام عدم تعاون جي تحريڪ (1920-1922) ۾ حصو ورتو، غير متشدد سول نافرماني ذريعي برطانوي حڪمراني خلاف تحريڪ ڪئي. دولترام ڪانگريس جي صفن ۾ اڀريو ۽ سنڌ مان ان جو اهم اڳواڻ بڻجي ويو. هو لوڻ مارچ (1930-31) ۽ هندستان ڇڏ تحريڪ (1942-45) ۾ هڪ اهم ڪارڪن هو، جنهن کي برطانوي اختيارين قيد ڪري ڇڏيو هو. دولترام کي 1930ع ۾ مئجسٽريٽ جي ڪورٽ جي ٻاهران احتجاج ڪندڙ رستن تي پوليس جي فائرنگ سبب ران ۾ گوليون هڻي زخمي ڪري ڇڏيو هو. <ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو.<ref name="NehruArchive"/> سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> == هندستان جي دستور ساز اسيمبلي == دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == وفات ۽ يادگار == جئرامداس دولت رام پهرين مارچ 1979ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هندستان جي حڪومت 1985ع ۾ سندس ياد ۾ هڪ ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.<ref name="PIB2023"/> == لاڳاپيل تصنيفون == * ''[[سنڌ جي کوج]]'' — تحقيقي مضمونن جو مجموعو، 1993ع. * ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' — گانڌيءَ سان جيل ۾ گذاريل وقت بابت يادگيريون، 1969ع. چيو ويندو هو ته وفات وقت هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == سرڪاري ۽ سياسي عهدا == هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دولت رام 15 آگسٽ 1947ع کان 11 جنوري 1948ع تائين بهار جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ هن مرڪزي حڪومت ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت سنڀالي. 27 مئي 1950ع کان 15 مئي 1956ع تائين هو آسام جو گورنر رهيو. بعد ۾ 1959ع کان 1976ع تائين راجيه سڀا جو نامزد ميمبر رهيو.<ref name="BiharGov">{{cite report|title=Post-Independence Period: Governors of Bihar|publisher=Government of Bihar|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s324917db15c4e37e421866448c9ab23d8/uploads/2021/11/2021112591.pdf|language=en}}</ref><ref name="PMML"/> == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == وفات ۽ يادگار == == حوالو == {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] s6m3gdqc4j6gslbtlvs2uhgu8gl343t 429337 429336 2026-11-06T20:15:25Z Intisar Ali 8681 429337 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزادي جي جدوجهد == دولترام [[ايني بيسنت]] ۽ [[محمد علي جناح]] جي اڳواڻي ۾ [[هوم رول تحريڪ]] ۾ ڪارڪن بڻجي ويو، جيڪو برطانوي سامراج اندر هندستان لاءِ '[[هوم رول]]' يا خود مختياري ۽ ڊومينين جو درجو ڏيڻ جو مطالبو ڪندو هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس ۾ به شامل ٿيو، جيڪا هندستان جي سڀ کان وڏي سياسي تنظيم هئي. دولترام مهاتما گانڌيءَ جي فلسفي کان تمام گهڻو متاثر ٿيو، جيڪو سادي زندگي گذارڻ جي وڪالت ڪندو هو ، ۽ اهنسا (عدم تشدد) ۽ ستياگره ذريعي آزادي لاءِ جدوجهد ڪندو هو. [1] شايد گانڌيءَ جا سڀ کان مٺا لاڳاپا دولترام سان هئا. 1919ع ۾ ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هڪ پاسي گانڌيءَ ۽ ٻئي پاسي تلک، سي آر داس ۽ محمد علي جي وچ ۾ سڌارن جي ٺهراءَ تي شديد اختلاف پيدا ٿي چڪا هئا. سالن کان پوءِ گانڌيءَ کي ياد آيو: 'جيرام داس، جيڪو ٿڌو مٿي وارو سنڌي هو، بچاءَ لاءِ آيو. هن مون کي هڪ پرچي پاس ڪئي جنهن ۾ هڪ مشورو هو ۽ هڪ سمجھوتي جي درخواست ڪئي. مون کيس شايد ئي سڃاتو. هن جي اکين ۽ چهري جي ڪا شيءِ مون کي مسحور ڪري ڇڏي. مون مشورو پڙهيو. اهو سٺو هو. مون ان کي ديسبندو کي منتقل ڪيو. 'ها، جيڪڏهن منهنجي پارٽي ان کي قبول ڪندي' هن جو جواب هو. لومانيا چيو، 'مان ان کي ڏسڻ نه ٿو چاهيان. جيڪڏهن داس منظور ڪيو آهي، ته اهو مون لاء ڪافي آهي.' مالويا (جيڪا پريشانيءَ سان صدارت ڪري رهي هئي) ان کي ٻڌي، منهنجي هٿن مان ڪاغذ کسي ورتو ۽ ڳاڙهي خوشين جي وچ ۾ اعلان ڪيو ته معاهدو ٿي چڪو آهي.' جڏهن گانڌي 1930ع ۾ لوڻ مارچ شروع ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولترام کي لکيو، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو: 'مون پرڏيهي ڪپڙن جي بائيڪاٽ واري ڪميٽي جو چارج ورتو آهي. مون کي هڪ پورو وقت سيڪريٽري هجڻ گهرجي، جيڪڏهن اهو ڪم ڪرڻو آهي. ۽ آءٌ اوھان جھڙو ڪو به ايترو مناسب نه سوچي سگھان ٿو.' دولترام هڪدم پنهنجي سيٽ تان استعيفيٰ ڏئي، نئون چارج کنيو ۽ پرڏيهي ڪپڙن جي بائيڪاٽ جي زبردست ڪاميابي ماڻي. دولترام عدم تعاون جي تحريڪ (1920-1922) ۾ حصو ورتو، غير متشدد سول نافرماني ذريعي برطانوي حڪمراني خلاف تحريڪ ڪئي. دولترام ڪانگريس جي صفن ۾ اڀريو ۽ سنڌ مان ان جو اهم اڳواڻ بڻجي ويو. هو لوڻ مارچ (1930-31) ۽ هندستان ڇڏ تحريڪ (1942-45) ۾ هڪ اهم ڪارڪن هو، جنهن کي برطانوي اختيارين قيد ڪري ڇڏيو هو. دولترام کي 1930ع ۾ مئجسٽريٽ جي ڪورٽ جي ٻاهران احتجاج ڪندڙ رستن تي پوليس جي فائرنگ سبب ران ۾ گوليون هڻي زخمي ڪري ڇڏيو هو. <ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو.<ref name="NehruArchive"/> سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> == هندستان جي دستور ساز اسيمبلي == دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == وفات ۽ يادگار == جئرامداس دولت رام پهرين مارچ 1979ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هندستان جي حڪومت 1985ع ۾ سندس ياد ۾ هڪ ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.<ref name="PIB2023"/> == لاڳاپيل تصنيفون == * ''[[سنڌ جي کوج]]'' — تحقيقي مضمونن جو مجموعو، 1993ع. * ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' — گانڌيءَ سان جيل ۾ گذاريل وقت بابت يادگيريون، 1969ع. چيو ويندو هو ته وفات وقت هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == سرڪاري ۽ سياسي عهدا == هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دولت رام 15 آگسٽ 1947ع کان 11 جنوري 1948ع تائين بهار جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ هن مرڪزي حڪومت ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت سنڀالي. 27 مئي 1950ع کان 15 مئي 1956ع تائين هو آسام جو گورنر رهيو. بعد ۾ 1959ع کان 1976ع تائين راجيه سڀا جو نامزد ميمبر رهيو.<ref name="BiharGov">{{cite report|title=Post-Independence Period: Governors of Bihar|publisher=Government of Bihar|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s324917db15c4e37e421866448c9ab23d8/uploads/2021/11/2021112591.pdf|language=en}}</ref><ref name="PMML"/> == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == حوالو == {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] egs021iojn79tn8ifjwdrbgtcabr91x 429338 429337 2026-11-06T20:21:40Z Intisar Ali 8681 429338 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزادي جي جدوجهد == دولترام [[ايني بيسنت]] ۽ [[محمد علي جناح]] جي اڳواڻي ۾ [[هوم رول تحريڪ]] ۾ ڪارڪن بڻجي ويو، جيڪو برطانوي سامراج اندر هندستان لاءِ '[[هوم رول]]' يا خود مختياري ۽ ڊومينين جو درجو ڏيڻ جو مطالبو ڪندو هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس ۾ به شامل ٿيو، جيڪا هندستان جي سڀ کان وڏي سياسي تنظيم هئي. دولترام مهاتما گانڌيءَ جي فلسفي کان تمام گهڻو متاثر ٿيو، جيڪو سادي زندگي گذارڻ جي وڪالت ڪندو هو ، ۽ اهنسا (عدم تشدد) ۽ ستياگره ذريعي آزادي لاءِ جدوجهد ڪندو هو. [1] شايد گانڌيءَ جا سڀ کان مٺا لاڳاپا دولترام سان هئا. 1919ع ۾ ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هڪ پاسي گانڌيءَ ۽ ٻئي پاسي تلک، سي آر داس ۽ محمد علي جي وچ ۾ سڌارن جي ٺهراءَ تي شديد اختلاف پيدا ٿي چڪا هئا. سالن کان پوءِ گانڌيءَ کي ياد آيو: 'جيرام داس، جيڪو ٿڌو مٿي وارو سنڌي هو، بچاءَ لاءِ آيو. هن مون کي هڪ پرچي پاس ڪئي جنهن ۾ هڪ مشورو هو ۽ هڪ سمجھوتي جي درخواست ڪئي. مون کيس شايد ئي سڃاتو. هن جي اکين ۽ چهري جي ڪا شيءِ مون کي مسحور ڪري ڇڏي. مون مشورو پڙهيو. اهو سٺو هو. مون ان کي ديسبندو کي منتقل ڪيو. 'ها، جيڪڏهن منهنجي پارٽي ان کي قبول ڪندي' هن جو جواب هو. لومانيا چيو، 'مان ان کي ڏسڻ نه ٿو چاهيان. جيڪڏهن داس منظور ڪيو آهي، ته اهو مون لاء ڪافي آهي.' مالويا (جيڪا پريشانيءَ سان صدارت ڪري رهي هئي) ان کي ٻڌي، منهنجي هٿن مان ڪاغذ کسي ورتو ۽ ڳاڙهي خوشين جي وچ ۾ اعلان ڪيو ته معاهدو ٿي چڪو آهي.' جڏهن گانڌي 1930ع ۾ لوڻ مارچ شروع ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولترام کي لکيو، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو: 'مون پرڏيهي ڪپڙن جي بائيڪاٽ واري ڪميٽي جو چارج ورتو آهي. مون کي هڪ پورو وقت سيڪريٽري هجڻ گهرجي، جيڪڏهن اهو ڪم ڪرڻو آهي. ۽ آءٌ اوھان جھڙو ڪو به ايترو مناسب نه سوچي سگھان ٿو.' دولترام هڪدم پنهنجي سيٽ تان استعيفيٰ ڏئي، نئون چارج کنيو ۽ پرڏيهي ڪپڙن جي بائيڪاٽ جي زبردست ڪاميابي ماڻي. دولترام عدم تعاون جي تحريڪ (1920-1922) ۾ حصو ورتو، غير متشدد سول نافرماني ذريعي برطانوي حڪمراني خلاف تحريڪ ڪئي. دولترام ڪانگريس جي صفن ۾ اڀريو ۽ سنڌ مان ان جو اهم اڳواڻ بڻجي ويو. هو لوڻ مارچ (1930-31) ۽ هندستان ڇڏ تحريڪ (1942-45) ۾ هڪ اهم ڪارڪن هو، جنهن کي برطانوي اختيارين قيد ڪري ڇڏيو هو. دولترام کي 1930ع ۾ مئجسٽريٽ جي ڪورٽ جي ٻاهران احتجاج ڪندڙ رستن تي پوليس جي فائرنگ سبب ران ۾ گوليون هڻي زخمي ڪري ڇڏيو هو. <ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو. name="NehruArchive">{{cite web|title=Jairamdas Doulatram|website=The Nehru Archive|url=https://nehruarchive.in/people/jairamdas-doulatram|language=en}}</ref> سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو..<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> == هندستان جي دستور ساز اسيمبلي == دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == وفات ۽ يادگار == جئرامداس دولت رام پهرين مارچ 1979ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هندستان جي حڪومت 1985ع ۾ سندس ياد ۾ هڪ ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.<ref name="PIB2023"/> == لاڳاپيل تصنيفون == * ''[[سنڌ جي کوج]]'' — تحقيقي مضمونن جو مجموعو، 1993ع. * ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' — گانڌيءَ سان جيل ۾ گذاريل وقت بابت يادگيريون، 1969ع. چيو ويندو هو ته وفات وقت هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == سرڪاري ۽ سياسي عهدا == هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دولت رام 15 آگسٽ 1947ع کان 11 جنوري 1948ع تائين بهار جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ هن مرڪزي حڪومت ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت سنڀالي. 27 مئي 1950ع کان 15 مئي 1956ع تائين هو آسام جو گورنر رهيو. بعد ۾ 1959ع کان 1976ع تائين راجيه سڀا جو نامزد ميمبر رهيو.<ref name="BiharGov">{{cite report|title=Post-Independence Period: Governors of Bihar|publisher=Government of Bihar|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s324917db15c4e37e421866448c9ab23d8/uploads/2021/11/2021112591.pdf|language=en}}</ref><ref name="PMML"/> == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == حوالو == {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] 7n20pbweghio0p9mebebs8r3wo3frze 429339 429338 2026-11-06T20:24:23Z Intisar Ali 8681 429339 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزاديءَ جي تحريڪ == جئرامداس دولت رام هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1915ع ۾ سندس ملاقات [[مهاتما گانڌي]] سان ٿي، جنهن جي سادي زندگيءَ، [[عدم تشدد]] (اهنسا) ۽ [[ستياگرهه]] جي اصولن کان هو گهڻو متاثر ٿيو. دولت رام [[ايني بيسنٽ]] ۽ [[محمد علي جناح]] سان لاڳاپيل [[هوم رول تحريڪ]] ۾ پڻ سرگرم ٿيو. هن تحريڪ جو مقصد برطانوي سلطنت جي دائري اندر هندستان لاءِ خود حڪومت ۽ ڊومينين جو درجو حاصل ڪرڻ هو. بعد ۾ هو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيو ۽ سنڌ ۾ ان جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو.<ref name="PIB2023"/><ref name="NehruArchive"/> 1919ع ۾ ڪانگريس جي [[امرتسر]] واري اجلاس دوران آئيني سڌارن بابت اڳواڻن ۾ سخت اختلاف پيدا ٿيا. هڪ پاسي گانڌي ۽ ٻئي پاسي [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[چترنجن داس]] ۽ [[محمد علي]] هئا. ان موقعي تي دولت رام هڪ ٺاهه واري تجويز لکي گانڌيءَ ڏانهن موڪلي. گانڌيءَ بعد ۾ هن واقعي کي ياد ڪندي دولت رام کي ٿڌي دماغ وارو سنڌي قرار ڏنو، جنهن جي تجويز اختلاف ختم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي. گانڌيءَ اها تجويز چترنجن داس ڏانهن موڪلي، جنهن مشروط رضامندي ظاهر ڪئي، جڏهن ته تلڪ چيو ته جيڪڏهن داس ان کي قبول ڪري ٿو ته کيس به اعتراض نه آهي. [[مدن موهن مالويا]] اجلاس ۾ ٺاهه جو اعلان ڪيو، جنهن تي شرڪت ڪندڙن خوشيءَ جو اظهار ڪيو.<ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> دولت رام 1920ع کان 1922ع تائين [[عدم تعاون جي تحريڪ]] ۾ حصو ورتو، جنهن جو مقصد پرامن احتجاج، سول نافرماني ۽ برطانوي ادارن سان عدم تعاون ذريعي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت ڪرڻ هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس جي ورڪنگ ڪميٽيءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ پارٽيءَ جي جنرل سيڪريٽريءَ جون ذميواريون نڀايائين. هن پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ ۽ مقامي پيداوار جي استعمال کي هٿي ڏيڻ وارين مهمن ۾ به حصو ورتو.<ref name="NehruArchive"/> 1930ع ۾ جڏهن گانڌي [[لوڻ ستياگرهه]] جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولت رام کي، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو، پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري ڪميٽيءَ جي مڪمل وقت سيڪريٽريءَ طور ڪم ڪرڻ جي درخواست ڪئي. گانڌيءَ پنهنجي خط ۾ ڄاڻايو ته هن بائيڪاٽ ڪميٽيءَ جي ذميواري سنڀالي آهي ۽ ان ڪم لاءِ کيس دولت رام کان وڌيڪ مناسب شخص نظر نٿو اچي. دولت رام اها درخواست قبول ڪندي قانون ساز ڪائونسل جي رڪنيت تان استعيفا ڏني ۽ بائيڪاٽ مهم جي انتظامي ذميواري سنڀالي. سندس اڳواڻيءَ ۾ پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري مهم کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Goswami"/> 1930ع ۾ ڪراچيءَ ۾ هڪ مئجسٽريٽ جي عدالت ٻاهران احتجاج دوران پوليس جي فائرنگ ۾ دولت رام جي ران ۾ گولي لڳي، جنهن سبب هو زخمي ٿيو. هن 1930ع کان 1931ع تائين سول نافرمانيءَ ۽ لوڻ ستياگرهه سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. آزاديءَ جي تحريڪ دوران برطانوي اختيارين کيس ڪيترائي ڀيرا گرفتار ڪيو ۽ قيد ۾ رکيو.<ref name="PIB2023"/><ref name="Goswami"/> 1942ع ۾ شروع ٿيل [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران پڻ دولت رام سرگرم رهيو. ان تحريڪ جو مقصد برطانوي حڪومت کان هندستان ڇڏڻ جو مطالبو ڪرڻ هو. دولت رام کي ٻين ڪانگريسي اڳواڻن سان گڏ گرفتار ڪري نظربند ڪيو ويو. آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندس ڪردار سنڌ جي سياسي سرگرمين ۽ هندستان جي قومي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپي جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="PIB2023"/><ref name="NehruArchive"/> == صحافت ۽ ادارت == جئرامداس دولت رام سياسي سرگرمين سان گڏ صحافت ۽ ادارت سان پڻ گهري وابستگي رکندو هو. هن مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪم ڪيو، جن ۾ ''Hindustan Times''، ''Young India'' ۽ سنڌي اخبار ''Hindu'' شامل هيون. هو 1925ع کان 1926ع تائين ''Hindustan Times'' جو ايڊيٽر رهيو. سندس صحافتي سرگرميون هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ، قومي سياسي شعور ۽ عوامي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="PMML">{{cite web|title=Individual Collections|website=Prime Ministers Museum and Library|url=https://pmml.nic.in/downloadNmmlManuscripts|language=en}}</ref> دولت رام جي صحافتي ۽ ادبي دلچسپين جو دائرو سياست تائين محدود نه هو. هن سنڌي ٻوليءَ، ادب، تاريخ ۽ ثقافتي ورثي بابت پڻ مضمون لکيا. سندس اهڙيون تحريرون سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا ۽ ادبي روايتن جي مطالعي لاءِ اهم مواد آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو. name="NehruArchive">{{cite web|title=Jairamdas Doulatram|website=The Nehru Archive|url=https://nehruarchive.in/people/jairamdas-doulatram|language=en}}</ref> سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو..<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> == هندستان جي دستور ساز اسيمبلي == دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == وفات ۽ يادگار == جئرامداس دولت رام پهرين مارچ 1979ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هندستان جي حڪومت 1985ع ۾ سندس ياد ۾ هڪ ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.<ref name="PIB2023"/> == لاڳاپيل تصنيفون == * ''[[سنڌ جي کوج]]'' — تحقيقي مضمونن جو مجموعو، 1993ع. * ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' — گانڌيءَ سان جيل ۾ گذاريل وقت بابت يادگيريون، 1969ع. چيو ويندو هو ته وفات وقت هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == سرڪاري ۽ سياسي عهدا == هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دولت رام 15 آگسٽ 1947ع کان 11 جنوري 1948ع تائين بهار جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ هن مرڪزي حڪومت ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت سنڀالي. 27 مئي 1950ع کان 15 مئي 1956ع تائين هو آسام جو گورنر رهيو. بعد ۾ 1959ع کان 1976ع تائين راجيه سڀا جو نامزد ميمبر رهيو.<ref name="BiharGov">{{cite report|title=Post-Independence Period: Governors of Bihar|publisher=Government of Bihar|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s324917db15c4e37e421866448c9ab23d8/uploads/2021/11/2021112591.pdf|language=en}}</ref><ref name="PMML"/> == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == حوالو == {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] kwaom1so9nbbnn7jw8shq61xy7okg1i 429340 429339 2026-11-06T20:25:23Z Intisar Ali 8681 429340 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزاديءَ جي تحريڪ == جئرامداس دولت رام هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1915ع ۾ سندس ملاقات [[مهاتما گانڌي]] سان ٿي، جنهن جي سادي زندگيءَ، [[عدم تشدد]] (اهنسا) ۽ [[ستياگرهه]] جي اصولن کان هو گهڻو متاثر ٿيو. دولت رام [[ايني بيسنٽ]] ۽ [[محمد علي جناح]] سان لاڳاپيل [[هوم رول تحريڪ]] ۾ پڻ سرگرم ٿيو. هن تحريڪ جو مقصد برطانوي سلطنت جي دائري اندر هندستان لاءِ خود حڪومت ۽ ڊومينين جو درجو حاصل ڪرڻ هو. بعد ۾ هو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيو ۽ سنڌ ۾ ان جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو.<ref name="PIB2023"/><ref name="NehruArchive"/> 1919ع ۾ ڪانگريس جي [[امرتسر]] واري اجلاس دوران آئيني سڌارن بابت اڳواڻن ۾ سخت اختلاف پيدا ٿيا. هڪ پاسي گانڌي ۽ ٻئي پاسي [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[چترنجن داس]] ۽ [[محمد علي]] هئا. ان موقعي تي دولت رام هڪ ٺاهه واري تجويز لکي گانڌيءَ ڏانهن موڪلي. گانڌيءَ بعد ۾ هن واقعي کي ياد ڪندي دولت رام کي ٿڌي دماغ وارو سنڌي قرار ڏنو، جنهن جي تجويز اختلاف ختم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي. گانڌيءَ اها تجويز چترنجن داس ڏانهن موڪلي، جنهن مشروط رضامندي ظاهر ڪئي، جڏهن ته تلڪ چيو ته جيڪڏهن داس ان کي قبول ڪري ٿو ته کيس به اعتراض نه آهي. [[مدن موهن مالويا]] اجلاس ۾ ٺاهه جو اعلان ڪيو، جنهن تي شرڪت ڪندڙن خوشيءَ جو اظهار ڪيو.<ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> دولت رام 1920ع کان 1922ع تائين [[عدم تعاون جي تحريڪ]] ۾ حصو ورتو، جنهن جو مقصد پرامن احتجاج، سول نافرماني ۽ برطانوي ادارن سان عدم تعاون ذريعي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت ڪرڻ هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس جي ورڪنگ ڪميٽيءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ پارٽيءَ جي جنرل سيڪريٽريءَ جون ذميواريون نڀايائين. هن پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ ۽ مقامي پيداوار جي استعمال کي هٿي ڏيڻ وارين مهمن ۾ به حصو ورتو.<ref name="NehruArchive"/> 1930ع ۾ جڏهن گانڌي [[لوڻ ستياگرهه]] جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولت رام کي، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو، پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري ڪميٽيءَ جي مڪمل وقت سيڪريٽريءَ طور ڪم ڪرڻ جي درخواست ڪئي. گانڌيءَ پنهنجي خط ۾ ڄاڻايو ته هن بائيڪاٽ ڪميٽيءَ جي ذميواري سنڀالي آهي ۽ ان ڪم لاءِ کيس دولت رام کان وڌيڪ مناسب شخص نظر نٿو اچي. دولت رام اها درخواست قبول ڪندي قانون ساز ڪائونسل جي رڪنيت تان استعيفا ڏني ۽ بائيڪاٽ مهم جي انتظامي ذميواري سنڀالي. سندس اڳواڻيءَ ۾ پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري مهم کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Goswami"/> 1930ع ۾ ڪراچيءَ ۾ هڪ مئجسٽريٽ جي عدالت ٻاهران احتجاج دوران پوليس جي فائرنگ ۾ دولت رام جي ران ۾ گولي لڳي، جنهن سبب هو زخمي ٿيو. هن 1930ع کان 1931ع تائين سول نافرمانيءَ ۽ لوڻ ستياگرهه سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. آزاديءَ جي تحريڪ دوران برطانوي اختيارين کيس ڪيترائي ڀيرا گرفتار ڪيو ۽ قيد ۾ رکيو.<ref name="PIB2023"/><ref name="Goswami"/> 1942ع ۾ شروع ٿيل [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران پڻ دولت رام سرگرم رهيو. ان تحريڪ جو مقصد برطانوي حڪومت کان هندستان ڇڏڻ جو مطالبو ڪرڻ هو. دولت رام کي ٻين ڪانگريسي اڳواڻن سان گڏ گرفتار ڪري نظربند ڪيو ويو. آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندس ڪردار سنڌ جي سياسي سرگرمين ۽ هندستان جي قومي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپي جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="PIB2023"/><ref name="NehruArchive"/> == صحافت ۽ ادارت == جئرامداس دولت رام سياسي سرگرمين سان گڏ صحافت ۽ ادارت سان پڻ گهري وابستگي رکندو هو. هن مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪم ڪيو، جن ۾ ''Hindustan Times''، ''Young India'' ۽ سنڌي اخبار ''Hindu'' شامل هيون. هو 1925ع کان 1926ع تائين ''Hindustan Times'' جو ايڊيٽر رهيو. سندس صحافتي سرگرميون هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ، قومي سياسي شعور ۽ عوامي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="PMML">{{cite web|title=Individual Collections|website=Prime Ministers Museum and Library|url=https://pmml.nic.in/downloadNmmlManuscripts|language=en}}</ref> دولت رام جي صحافتي ۽ ادبي دلچسپين جو دائرو سياست تائين محدود نه هو. هن سنڌي ٻوليءَ، ادب، تاريخ ۽ ثقافتي ورثي بابت پڻ مضمون لکيا. سندس اهڙيون تحريرون سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا ۽ ادبي روايتن جي مطالعي لاءِ اهم مواد آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو. name="NehruArchive">{{cite web|title=Jairamdas Doulatram|website=The Nehru Archive|url=https://nehruarchive.in/people/jairamdas-doulatram|language=en}}</ref> سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو..<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> == هندستان جي دستور ساز اسيمبلي == دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == وفات ۽ يادگار == جئرامداس دولت رام پهرين مارچ 1979ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هندستان جي حڪومت 1985ع ۾ سندس ياد ۾ هڪ ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.<ref name="PIB2023"/> == لاڳاپيل تصنيفون == * ''[[سنڌ جي کوج]]'' — تحقيقي مضمونن جو مجموعو، 1993ع. * ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' — گانڌيءَ سان جيل ۾ گذاريل وقت بابت يادگيريون، 1969ع. چيو ويندو هو ته وفات وقت هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == سرڪاري ۽ سياسي عهدا == هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دولت رام 15 آگسٽ 1947ع کان 11 جنوري 1948ع تائين بهار جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ هن مرڪزي حڪومت ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت سنڀالي. 27 مئي 1950ع کان 15 مئي 1956ع تائين هو آسام جو گورنر رهيو. بعد ۾ 1959ع کان 1976ع تائين راجيه سڀا جو نامزد ميمبر رهيو.<ref name="BiharGov">{{cite report|title=Post-Independence Period: Governors of Bihar|publisher=Government of Bihar|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s324917db15c4e37e421866448c9ab23d8/uploads/2021/11/2021112591.pdf|language=en}}</ref><ref name="PMML"/> == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == حوالو == ==خارجي ڳنڍڻا== {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] cnfqgh7lt6rkqz9gw4lk58n7gxulq7w 429341 429340 2026-11-06T20:25:54Z Intisar Ali 8681 429341 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزاديءَ جي تحريڪ == جئرامداس دولت رام هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1915ع ۾ سندس ملاقات [[مهاتما گانڌي]] سان ٿي، جنهن جي سادي زندگيءَ، [[عدم تشدد]] (اهنسا) ۽ [[ستياگرهه]] جي اصولن کان هو گهڻو متاثر ٿيو. دولت رام [[ايني بيسنٽ]] ۽ [[محمد علي جناح]] سان لاڳاپيل [[هوم رول تحريڪ]] ۾ پڻ سرگرم ٿيو. هن تحريڪ جو مقصد برطانوي سلطنت جي دائري اندر هندستان لاءِ خود حڪومت ۽ ڊومينين جو درجو حاصل ڪرڻ هو. بعد ۾ هو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيو ۽ سنڌ ۾ ان جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو.<ref name="PIB2023"/><ref name="NehruArchive"/> 1919ع ۾ ڪانگريس جي [[امرتسر]] واري اجلاس دوران آئيني سڌارن بابت اڳواڻن ۾ سخت اختلاف پيدا ٿيا. هڪ پاسي گانڌي ۽ ٻئي پاسي [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[چترنجن داس]] ۽ [[محمد علي]] هئا. ان موقعي تي دولت رام هڪ ٺاهه واري تجويز لکي گانڌيءَ ڏانهن موڪلي. گانڌيءَ بعد ۾ هن واقعي کي ياد ڪندي دولت رام کي ٿڌي دماغ وارو سنڌي قرار ڏنو، جنهن جي تجويز اختلاف ختم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي. گانڌيءَ اها تجويز چترنجن داس ڏانهن موڪلي، جنهن مشروط رضامندي ظاهر ڪئي، جڏهن ته تلڪ چيو ته جيڪڏهن داس ان کي قبول ڪري ٿو ته کيس به اعتراض نه آهي. [[مدن موهن مالويا]] اجلاس ۾ ٺاهه جو اعلان ڪيو، جنهن تي شرڪت ڪندڙن خوشيءَ جو اظهار ڪيو.<ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> دولت رام 1920ع کان 1922ع تائين [[عدم تعاون جي تحريڪ]] ۾ حصو ورتو، جنهن جو مقصد پرامن احتجاج، سول نافرماني ۽ برطانوي ادارن سان عدم تعاون ذريعي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت ڪرڻ هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس جي ورڪنگ ڪميٽيءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ پارٽيءَ جي جنرل سيڪريٽريءَ جون ذميواريون نڀايائين. هن پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ ۽ مقامي پيداوار جي استعمال کي هٿي ڏيڻ وارين مهمن ۾ به حصو ورتو.<ref name="NehruArchive"/> 1930ع ۾ جڏهن گانڌي [[لوڻ ستياگرهه]] جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولت رام کي، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو، پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري ڪميٽيءَ جي مڪمل وقت سيڪريٽريءَ طور ڪم ڪرڻ جي درخواست ڪئي. گانڌيءَ پنهنجي خط ۾ ڄاڻايو ته هن بائيڪاٽ ڪميٽيءَ جي ذميواري سنڀالي آهي ۽ ان ڪم لاءِ کيس دولت رام کان وڌيڪ مناسب شخص نظر نٿو اچي. دولت رام اها درخواست قبول ڪندي قانون ساز ڪائونسل جي رڪنيت تان استعيفا ڏني ۽ بائيڪاٽ مهم جي انتظامي ذميواري سنڀالي. سندس اڳواڻيءَ ۾ پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري مهم کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Goswami"/> 1930ع ۾ ڪراچيءَ ۾ هڪ مئجسٽريٽ جي عدالت ٻاهران احتجاج دوران پوليس جي فائرنگ ۾ دولت رام جي ران ۾ گولي لڳي، جنهن سبب هو زخمي ٿيو. هن 1930ع کان 1931ع تائين سول نافرمانيءَ ۽ لوڻ ستياگرهه سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. آزاديءَ جي تحريڪ دوران برطانوي اختيارين کيس ڪيترائي ڀيرا گرفتار ڪيو ۽ قيد ۾ رکيو.<ref name="PIB2023"/><ref name="Goswami"/> 1942ع ۾ شروع ٿيل [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران پڻ دولت رام سرگرم رهيو. ان تحريڪ جو مقصد برطانوي حڪومت کان هندستان ڇڏڻ جو مطالبو ڪرڻ هو. دولت رام کي ٻين ڪانگريسي اڳواڻن سان گڏ گرفتار ڪري نظربند ڪيو ويو. آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندس ڪردار سنڌ جي سياسي سرگرمين ۽ هندستان جي قومي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپي جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="PIB2023"/><ref name="NehruArchive"/> == صحافت ۽ ادارت == جئرامداس دولت رام سياسي سرگرمين سان گڏ صحافت ۽ ادارت سان پڻ گهري وابستگي رکندو هو. هن مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪم ڪيو، جن ۾ ''Hindustan Times''، ''Young India'' ۽ سنڌي اخبار ''Hindu'' شامل هيون. هو 1925ع کان 1926ع تائين ''Hindustan Times'' جو ايڊيٽر رهيو. سندس صحافتي سرگرميون هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ، قومي سياسي شعور ۽ عوامي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="PMML">{{cite web|title=Individual Collections|website=Prime Ministers Museum and Library|url=https://pmml.nic.in/downloadNmmlManuscripts|language=en}}</ref> دولت رام جي صحافتي ۽ ادبي دلچسپين جو دائرو سياست تائين محدود نه هو. هن سنڌي ٻوليءَ، ادب، تاريخ ۽ ثقافتي ورثي بابت پڻ مضمون لکيا. سندس اهڙيون تحريرون سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا ۽ ادبي روايتن جي مطالعي لاءِ اهم مواد آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو. name="NehruArchive">{{cite web|title=Jairamdas Doulatram|website=The Nehru Archive|url=https://nehruarchive.in/people/jairamdas-doulatram|language=en}}</ref> سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو..<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> == هندستان جي دستور ساز اسيمبلي == دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == وفات ۽ يادگار == جئرامداس دولت رام پهرين مارچ 1979ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هندستان جي حڪومت 1985ع ۾ سندس ياد ۾ هڪ ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.<ref name="PIB2023"/> == لاڳاپيل تصنيفون == * ''[[سنڌ جي کوج]]'' — تحقيقي مضمونن جو مجموعو، 1993ع. * ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' — گانڌيءَ سان جيل ۾ گذاريل وقت بابت يادگيريون، 1969ع. چيو ويندو هو ته وفات وقت هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == سرڪاري ۽ سياسي عهدا == هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دولت رام 15 آگسٽ 1947ع کان 11 جنوري 1948ع تائين بهار جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ هن مرڪزي حڪومت ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت سنڀالي. 27 مئي 1950ع کان 15 مئي 1956ع تائين هو آسام جو گورنر رهيو. بعد ۾ 1959ع کان 1976ع تائين راجيه سڀا جو نامزد ميمبر رهيو.<ref name="BiharGov">{{cite report|title=Post-Independence Period: Governors of Bihar|publisher=Government of Bihar|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s324917db15c4e37e421866448c9ab23d8/uploads/2021/11/2021112591.pdf|language=en}}</ref><ref name="PMML"/> == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == حوالو == {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] 9unzkiy4fnbju4x4tldbezedt6eqbj0 429342 429341 2026-11-06T20:27:11Z Intisar Ali 8681 429342 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزاديءَ جي تحريڪ == جئرامداس دولت رام هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1915ع ۾ سندس ملاقات [[مهاتما گانڌي]] سان ٿي، جنهن جي سادي زندگيءَ، [[عدم تشدد]] (اهنسا) ۽ [[ستياگرهه]] جي اصولن کان هو گهڻو متاثر ٿيو. دولت رام [[ايني بيسنٽ]] ۽ [[محمد علي جناح]] سان لاڳاپيل [[هوم رول تحريڪ]] ۾ پڻ سرگرم ٿيو. هن تحريڪ جو مقصد برطانوي سلطنت جي دائري اندر هندستان لاءِ خود حڪومت ۽ ڊومينين جو درجو حاصل ڪرڻ هو. بعد ۾ هو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيو ۽ سنڌ ۾ ان جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو.<ref name="PIB2023">{{cite magazine|title=Jairamdas Daulatram: He Was Shot by the British During the Salt Satyagraha|magazine=New India Samachar|publisher=Government of India|date=2023-03-01|pages=42|url=https://newindiasamachar.pib.gov.in/WriteReadData/Magazine/2023/Mar/M202303011.pdf|language=en}}</ref><ref <ref name="NehruArchive"/> 1919ع ۾ ڪانگريس جي [[امرتسر]] واري اجلاس دوران آئيني سڌارن بابت اڳواڻن ۾ سخت اختلاف پيدا ٿيا. هڪ پاسي گانڌي ۽ ٻئي پاسي [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[چترنجن داس]] ۽ [[محمد علي]] هئا. ان موقعي تي دولت رام هڪ ٺاهه واري تجويز لکي گانڌيءَ ڏانهن موڪلي. گانڌيءَ بعد ۾ هن واقعي کي ياد ڪندي دولت رام کي ٿڌي دماغ وارو سنڌي قرار ڏنو، جنهن جي تجويز اختلاف ختم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي. گانڌيءَ اها تجويز چترنجن داس ڏانهن موڪلي، جنهن مشروط رضامندي ظاهر ڪئي، جڏهن ته تلڪ چيو ته جيڪڏهن داس ان کي قبول ڪري ٿو ته کيس به اعتراض نه آهي. [[مدن موهن مالويا]] اجلاس ۾ ٺاهه جو اعلان ڪيو، جنهن تي شرڪت ڪندڙن خوشيءَ جو اظهار ڪيو.<ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> دولت رام 1920ع کان 1922ع تائين [[عدم تعاون جي تحريڪ]] ۾ حصو ورتو، جنهن جو مقصد پرامن احتجاج، سول نافرماني ۽ برطانوي ادارن سان عدم تعاون ذريعي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت ڪرڻ هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس جي ورڪنگ ڪميٽيءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ پارٽيءَ جي جنرل سيڪريٽريءَ جون ذميواريون نڀايائين. هن پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ ۽ مقامي پيداوار جي استعمال کي هٿي ڏيڻ وارين مهمن ۾ به حصو ورتو.<ref name="NehruArchive"/> 1930ع ۾ جڏهن گانڌي [[لوڻ ستياگرهه]] جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولت رام کي، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو، پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري ڪميٽيءَ جي مڪمل وقت سيڪريٽريءَ طور ڪم ڪرڻ جي درخواست ڪئي. گانڌيءَ پنهنجي خط ۾ ڄاڻايو ته هن بائيڪاٽ ڪميٽيءَ جي ذميواري سنڀالي آهي ۽ ان ڪم لاءِ کيس دولت رام کان وڌيڪ مناسب شخص نظر نٿو اچي. دولت رام اها درخواست قبول ڪندي قانون ساز ڪائونسل جي رڪنيت تان استعيفا ڏني ۽ بائيڪاٽ مهم جي انتظامي ذميواري سنڀالي. سندس اڳواڻيءَ ۾ پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري مهم کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Goswami"/> 1930ع ۾ ڪراچيءَ ۾ هڪ مئجسٽريٽ جي عدالت ٻاهران احتجاج دوران پوليس جي فائرنگ ۾ دولت رام جي ران ۾ گولي لڳي، جنهن سبب هو زخمي ٿيو. هن 1930ع کان 1931ع تائين سول نافرمانيءَ ۽ لوڻ ستياگرهه سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. آزاديءَ جي تحريڪ دوران برطانوي اختيارين کيس ڪيترائي ڀيرا گرفتار ڪيو ۽ قيد ۾ رکيو.<ref name="PIB2023"/><ref name="Goswami"/> 1942ع ۾ شروع ٿيل [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران پڻ دولت رام سرگرم رهيو. ان تحريڪ جو مقصد برطانوي حڪومت کان هندستان ڇڏڻ جو مطالبو ڪرڻ هو. دولت رام کي ٻين ڪانگريسي اڳواڻن سان گڏ گرفتار ڪري نظربند ڪيو ويو. آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندس ڪردار سنڌ جي سياسي سرگرمين ۽ هندستان جي قومي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپي جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="PIB2023"/><ref name="NehruArchive"/> == صحافت ۽ ادارت == جئرامداس دولت رام سياسي سرگرمين سان گڏ صحافت ۽ ادارت سان پڻ گهري وابستگي رکندو هو. هن مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪم ڪيو، جن ۾ ''Hindustan Times''، ''Young India'' ۽ سنڌي اخبار ''Hindu'' شامل هيون. هو 1925ع کان 1926ع تائين ''Hindustan Times'' جو ايڊيٽر رهيو. سندس صحافتي سرگرميون هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ، قومي سياسي شعور ۽ عوامي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="PMML">{{cite web|title=Individual Collections|website=Prime Ministers Museum and Library|url=https://pmml.nic.in/downloadNmmlManuscripts|language=en}}</ref> دولت رام جي صحافتي ۽ ادبي دلچسپين جو دائرو سياست تائين محدود نه هو. هن سنڌي ٻوليءَ، ادب، تاريخ ۽ ثقافتي ورثي بابت پڻ مضمون لکيا. سندس اهڙيون تحريرون سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا ۽ ادبي روايتن جي مطالعي لاءِ اهم مواد آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو. name="NehruArchive">{{cite web|title=Jairamdas Doulatram|website=The Nehru Archive|url=https://nehruarchive.in/people/jairamdas-doulatram|language=en}}</ref> سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو..<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> == هندستان جي دستور ساز اسيمبلي == دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == وفات ۽ يادگار == جئرامداس دولت رام پهرين مارچ 1979ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هندستان جي حڪومت 1985ع ۾ سندس ياد ۾ هڪ ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.<ref name="PIB2023"/> == لاڳاپيل تصنيفون == * ''[[سنڌ جي کوج]]'' — تحقيقي مضمونن جو مجموعو، 1993ع. * ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' — گانڌيءَ سان جيل ۾ گذاريل وقت بابت يادگيريون، 1969ع. چيو ويندو هو ته وفات وقت هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == سرڪاري ۽ سياسي عهدا == هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دولت رام 15 آگسٽ 1947ع کان 11 جنوري 1948ع تائين بهار جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ هن مرڪزي حڪومت ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت سنڀالي. 27 مئي 1950ع کان 15 مئي 1956ع تائين هو آسام جو گورنر رهيو. بعد ۾ 1959ع کان 1976ع تائين راجيه سڀا جو نامزد ميمبر رهيو.<ref name="BiharGov">{{cite report|title=Post-Independence Period: Governors of Bihar|publisher=Government of Bihar|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s324917db15c4e37e421866448c9ab23d8/uploads/2021/11/2021112591.pdf|language=en}}</ref><ref name="PMML"/> == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == حوالو == {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] gcwux77n2movp0zdv84j39rjiqi0gxa 429343 429342 2026-11-06T20:31:25Z Intisar Ali 8681 /* مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو */ 429343 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزاديءَ جي تحريڪ == جئرامداس دولت رام هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1915ع ۾ سندس ملاقات [[مهاتما گانڌي]] سان ٿي، جنهن جي سادي زندگيءَ، [[عدم تشدد]] (اهنسا) ۽ [[ستياگرهه]] جي اصولن کان هو گهڻو متاثر ٿيو. دولت رام [[ايني بيسنٽ]] ۽ [[محمد علي جناح]] سان لاڳاپيل [[هوم رول تحريڪ]] ۾ پڻ سرگرم ٿيو. هن تحريڪ جو مقصد برطانوي سلطنت جي دائري اندر هندستان لاءِ خود حڪومت ۽ ڊومينين جو درجو حاصل ڪرڻ هو. بعد ۾ هو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيو ۽ سنڌ ۾ ان جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو.<ref name="PIB2023">{{cite magazine|title=Jairamdas Daulatram: He Was Shot by the British During the Salt Satyagraha|magazine=New India Samachar|publisher=Government of India|date=2023-03-01|pages=42|url=https://newindiasamachar.pib.gov.in/WriteReadData/Magazine/2023/Mar/M202303011.pdf|language=en}}</ref><ref <ref name="NehruArchive"/> 1919ع ۾ ڪانگريس جي [[امرتسر]] واري اجلاس دوران آئيني سڌارن بابت اڳواڻن ۾ سخت اختلاف پيدا ٿيا. هڪ پاسي گانڌي ۽ ٻئي پاسي [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[چترنجن داس]] ۽ [[محمد علي]] هئا. ان موقعي تي دولت رام هڪ ٺاهه واري تجويز لکي گانڌيءَ ڏانهن موڪلي. گانڌيءَ بعد ۾ هن واقعي کي ياد ڪندي دولت رام کي ٿڌي دماغ وارو سنڌي قرار ڏنو، جنهن جي تجويز اختلاف ختم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي. گانڌيءَ اها تجويز چترنجن داس ڏانهن موڪلي، جنهن مشروط رضامندي ظاهر ڪئي، جڏهن ته تلڪ چيو ته جيڪڏهن داس ان کي قبول ڪري ٿو ته کيس به اعتراض نه آهي. [[مدن موهن مالويا]] اجلاس ۾ ٺاهه جو اعلان ڪيو، جنهن تي شرڪت ڪندڙن خوشيءَ جو اظهار ڪيو.<ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> دولت رام 1920ع کان 1922ع تائين [[عدم تعاون جي تحريڪ]] ۾ حصو ورتو، جنهن جو مقصد پرامن احتجاج، سول نافرماني ۽ برطانوي ادارن سان عدم تعاون ذريعي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت ڪرڻ هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس جي ورڪنگ ڪميٽيءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ پارٽيءَ جي جنرل سيڪريٽريءَ جون ذميواريون نڀايائين. هن پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ ۽ مقامي پيداوار جي استعمال کي هٿي ڏيڻ وارين مهمن ۾ به حصو ورتو.<ref name="NehruArchive"/> 1930ع ۾ جڏهن گانڌي [[لوڻ ستياگرهه]] جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولت رام کي، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو، پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري ڪميٽيءَ جي مڪمل وقت سيڪريٽريءَ طور ڪم ڪرڻ جي درخواست ڪئي. گانڌيءَ پنهنجي خط ۾ ڄاڻايو ته هن بائيڪاٽ ڪميٽيءَ جي ذميواري سنڀالي آهي ۽ ان ڪم لاءِ کيس دولت رام کان وڌيڪ مناسب شخص نظر نٿو اچي. دولت رام اها درخواست قبول ڪندي قانون ساز ڪائونسل جي رڪنيت تان استعيفا ڏني ۽ بائيڪاٽ مهم جي انتظامي ذميواري سنڀالي. سندس اڳواڻيءَ ۾ پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري مهم کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Goswami"/> 1930ع ۾ ڪراچيءَ ۾ هڪ مئجسٽريٽ جي عدالت ٻاهران احتجاج دوران پوليس جي فائرنگ ۾ دولت رام جي ران ۾ گولي لڳي، جنهن سبب هو زخمي ٿيو. هن 1930ع کان 1931ع تائين سول نافرمانيءَ ۽ لوڻ ستياگرهه سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. آزاديءَ جي تحريڪ دوران برطانوي اختيارين کيس ڪيترائي ڀيرا گرفتار ڪيو ۽ قيد ۾ رکيو.<ref name="PIB2023"/><ref name="Goswami"/> 1942ع ۾ شروع ٿيل [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران پڻ دولت رام سرگرم رهيو. ان تحريڪ جو مقصد برطانوي حڪومت کان هندستان ڇڏڻ جو مطالبو ڪرڻ هو. دولت رام کي ٻين ڪانگريسي اڳواڻن سان گڏ گرفتار ڪري نظربند ڪيو ويو. آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندس ڪردار سنڌ جي سياسي سرگرمين ۽ هندستان جي قومي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپي جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="PIB2023"/><ref name="NehruArchive"/> == صحافت ۽ ادارت == جئرامداس دولت رام سياسي سرگرمين سان گڏ صحافت ۽ ادارت سان پڻ گهري وابستگي رکندو هو. هن مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪم ڪيو، جن ۾ ''Hindustan Times''، ''Young India'' ۽ سنڌي اخبار ''Hindu'' شامل هيون. هو 1925ع کان 1926ع تائين ''Hindustan Times'' جو ايڊيٽر رهيو. سندس صحافتي سرگرميون هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ، قومي سياسي شعور ۽ عوامي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="PMML">{{cite web|title=Individual Collections|website=Prime Ministers Museum and Library|url=https://pmml.nic.in/downloadNmmlManuscripts|language=en}}</ref> دولت رام جي صحافتي ۽ ادبي دلچسپين جو دائرو سياست تائين محدود نه هو. هن سنڌي ٻوليءَ، ادب، تاريخ ۽ ثقافتي ورثي بابت پڻ مضمون لکيا. سندس اهڙيون تحريرون سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا ۽ ادبي روايتن جي مطالعي لاءِ اهم مواد آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو.<ref name="NehruArchive">{{cite web|title=Jairamdas Doulatram|website=The Nehru Archive|url=https://nehruarchive.in/people/jairamdas-doulatram|language=en}}</ref> سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو..<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> == هندستان جي دستور ساز اسيمبلي == دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == وفات ۽ يادگار == جئرامداس دولت رام پهرين مارچ 1979ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هندستان جي حڪومت 1985ع ۾ سندس ياد ۾ هڪ ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.<ref name="PIB2023"/> == لاڳاپيل تصنيفون == * ''[[سنڌ جي کوج]]'' — تحقيقي مضمونن جو مجموعو، 1993ع. * ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' — گانڌيءَ سان جيل ۾ گذاريل وقت بابت يادگيريون، 1969ع. چيو ويندو هو ته وفات وقت هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == سرڪاري ۽ سياسي عهدا == هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دولت رام 15 آگسٽ 1947ع کان 11 جنوري 1948ع تائين بهار جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ هن مرڪزي حڪومت ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت سنڀالي. 27 مئي 1950ع کان 15 مئي 1956ع تائين هو آسام جو گورنر رهيو. بعد ۾ 1959ع کان 1976ع تائين راجيه سڀا جو نامزد ميمبر رهيو.<ref name="BiharGov">{{cite report|title=Post-Independence Period: Governors of Bihar|publisher=Government of Bihar|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s324917db15c4e37e421866448c9ab23d8/uploads/2021/11/2021112591.pdf|language=en}}</ref><ref name="PMML"/> == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == حوالو == {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] twe48vzwzo4arhg3jvpzknycj482emp 429344 429343 2026-11-06T20:33:12Z Intisar Ali 8681 429344 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزاديءَ جي تحريڪ == جئرامداس دولت رام هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1915ع ۾ سندس ملاقات [[مهاتما گانڌي]] سان ٿي، جنهن جي سادي زندگيءَ، [[عدم تشدد]] (اهنسا) ۽ [[ستياگرهه]] جي اصولن کان هو گهڻو متاثر ٿيو. دولت رام [[ايني بيسنٽ]] ۽ [[محمد علي جناح]] سان لاڳاپيل [[هوم رول تحريڪ]] ۾ پڻ سرگرم ٿيو. هن تحريڪ جو مقصد برطانوي سلطنت جي دائري اندر هندستان لاءِ خود حڪومت ۽ ڊومينين جو درجو حاصل ڪرڻ هو. بعد ۾ هو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيو ۽ سنڌ ۾ ان جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو.<ref name="PIB2023">{{cite magazine|title=Jairamdas Daulatram: He Was Shot by the British During the Salt Satyagraha|magazine=New India Samachar|publisher=Government of India|date=2023-03-01|pages=42|url=https://newindiasamachar.pib.gov.in/WriteReadData/Magazine/2023/Mar/M202303011.pdf|language=en}}</ref><ref <ref name="NehruArchive"/> 1919ع ۾ ڪانگريس جي [[امرتسر]] واري اجلاس دوران آئيني سڌارن بابت اڳواڻن ۾ سخت اختلاف پيدا ٿيا. هڪ پاسي گانڌي ۽ ٻئي پاسي [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[چترنجن داس]] ۽ [[محمد علي]] هئا. ان موقعي تي دولت رام هڪ ٺاهه واري تجويز لکي گانڌيءَ ڏانهن موڪلي. گانڌيءَ بعد ۾ هن واقعي کي ياد ڪندي دولت رام کي ٿڌي دماغ وارو سنڌي قرار ڏنو، جنهن جي تجويز اختلاف ختم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي. گانڌيءَ اها تجويز چترنجن داس ڏانهن موڪلي، جنهن مشروط رضامندي ظاهر ڪئي، جڏهن ته تلڪ چيو ته جيڪڏهن داس ان کي قبول ڪري ٿو ته کيس به اعتراض نه آهي. [[مدن موهن مالويا]] اجلاس ۾ ٺاهه جو اعلان ڪيو، جنهن تي شرڪت ڪندڙن خوشيءَ جو اظهار ڪيو.<ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> دولت رام 1920ع کان 1922ع تائين [[عدم تعاون جي تحريڪ]] ۾ حصو ورتو، جنهن جو مقصد پرامن احتجاج، سول نافرماني ۽ برطانوي ادارن سان عدم تعاون ذريعي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت ڪرڻ هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس جي ورڪنگ ڪميٽيءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ پارٽيءَ جي جنرل سيڪريٽريءَ جون ذميواريون نڀايائين. هن پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ ۽ مقامي پيداوار جي استعمال کي هٿي ڏيڻ وارين مهمن ۾ به حصو ورتو.<ref name="NehruArchive"/> 1930ع ۾ جڏهن گانڌي [[لوڻ ستياگرهه]] جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولت رام کي، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو، پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري ڪميٽيءَ جي مڪمل وقت سيڪريٽريءَ طور ڪم ڪرڻ جي درخواست ڪئي. گانڌيءَ پنهنجي خط ۾ ڄاڻايو ته هن بائيڪاٽ ڪميٽيءَ جي ذميواري سنڀالي آهي ۽ ان ڪم لاءِ کيس دولت رام کان وڌيڪ مناسب شخص نظر نٿو اچي. دولت رام اها درخواست قبول ڪندي قانون ساز ڪائونسل جي رڪنيت تان استعيفا ڏني ۽ بائيڪاٽ مهم جي انتظامي ذميواري سنڀالي. سندس اڳواڻيءَ ۾ پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري مهم کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Goswami"/> 1930ع ۾ ڪراچيءَ ۾ هڪ مئجسٽريٽ جي عدالت ٻاهران احتجاج دوران پوليس جي فائرنگ ۾ دولت رام جي ران ۾ گولي لڳي، جنهن سبب هو زخمي ٿيو. هن 1930ع کان 1931ع تائين سول نافرمانيءَ ۽ لوڻ ستياگرهه سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. آزاديءَ جي تحريڪ دوران برطانوي اختيارين کيس ڪيترائي ڀيرا گرفتار ڪيو ۽ قيد ۾ رکيو.<ref name="PIB2023"/><ref name="Goswami"/> 1942ع ۾ شروع ٿيل [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران پڻ دولت رام سرگرم رهيو. ان تحريڪ جو مقصد برطانوي حڪومت کان هندستان ڇڏڻ جو مطالبو ڪرڻ هو. دولت رام کي ٻين ڪانگريسي اڳواڻن سان گڏ گرفتار ڪري نظربند ڪيو ويو. آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندس ڪردار سنڌ جي سياسي سرگرمين ۽ هندستان جي قومي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپي جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="PIB2023"/><ref name="NehruArchive"/> == صحافت ۽ ادارت == جئرامداس دولت رام سياسي سرگرمين سان گڏ صحافت ۽ ادارت سان پڻ گهري وابستگي رکندو هو. هن مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪم ڪيو، جن ۾ ''Hindustan Times''، ''Young India'' ۽ سنڌي اخبار ''Hindu'' شامل هيون. هو 1925ع کان 1926ع تائين ''Hindustan Times'' جو ايڊيٽر رهيو. سندس صحافتي سرگرميون هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ، قومي سياسي شعور ۽ عوامي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="PMML">{{cite web|title=Individual Collections|website=Prime Ministers Museum and Library|url=https://pmml.nic.in/downloadNmmlManuscripts|language=en}}</ref> دولت رام جي صحافتي ۽ ادبي دلچسپين جو دائرو سياست تائين محدود نه هو. هن سنڌي ٻوليءَ، ادب، تاريخ ۽ ثقافتي ورثي بابت پڻ مضمون لکيا. سندس اهڙيون تحريرون سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا ۽ ادبي روايتن جي مطالعي لاءِ اهم مواد آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو<ref name="NehruArchive">{{cite web |title=Jairamdas Doulatram |url=https://nehruarchive.in/people/jairamdas-doulatram |website=The Nehru Archive |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref>. سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو..<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> == هندستان جي دستور ساز اسيمبلي == دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == وفات ۽ يادگار == جئرامداس دولت رام پهرين مارچ 1979ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هندستان جي حڪومت 1985ع ۾ سندس ياد ۾ هڪ ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.<ref name="PIB2023"/> == لاڳاپيل تصنيفون == * ''[[سنڌ جي کوج]]'' — تحقيقي مضمونن جو مجموعو، 1993ع. * ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' — گانڌيءَ سان جيل ۾ گذاريل وقت بابت يادگيريون، 1969ع. چيو ويندو هو ته وفات وقت هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == سرڪاري ۽ سياسي عهدا == هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دولت رام 15 آگسٽ 1947ع کان 11 جنوري 1948ع تائين بهار جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ هن مرڪزي حڪومت ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت سنڀالي. 27 مئي 1950ع کان 15 مئي 1956ع تائين هو آسام جو گورنر رهيو. بعد ۾ 1959ع کان 1976ع تائين راجيه سڀا جو نامزد ميمبر رهيو.<ref name="BiharGov">{{cite report|title=Post-Independence Period: Governors of Bihar|publisher=Government of Bihar|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s324917db15c4e37e421866448c9ab23d8/uploads/2021/11/2021112591.pdf|language=en}}</ref><ref name="PMML"/> == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == حوالو == {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] ec9krs8vj707pd1u6kvd7j4o6k93qow 429345 429344 2026-11-06T20:36:50Z Intisar Ali 8681 429345 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزاديءَ جي تحريڪ == جئرامداس دولت رام هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1915ع ۾ سندس ملاقات [[مهاتما گانڌي]] سان ٿي، جنهن جي سادي زندگيءَ، [[عدم تشدد]] (اهنسا) ۽ [[ستياگرهه]] جي اصولن کان هو گهڻو متاثر ٿيو. دولت رام [[ايني بيسنٽ]] ۽ [[محمد علي جناح]] سان لاڳاپيل [[هوم رول تحريڪ]] ۾ پڻ سرگرم ٿيو. هن تحريڪ جو مقصد برطانوي سلطنت جي دائري اندر هندستان لاءِ خود حڪومت ۽ ڊومينين جو درجو حاصل ڪرڻ هو. بعد ۾ هو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيو ۽ سنڌ ۾ ان جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو.<ref name="PIB2023">{{cite magazine|title=Jairamdas Daulatram: He Was Shot by the British During the Salt Satyagraha|magazine=New India Samachar|publisher=Government of India|date=2023-03-01|pages=42|url=https://newindiasamachar.pib.gov.in/WriteReadData/Magazine/2023/Mar/M202303011.pdf|language=en}}</ref><ref <ref name="NehruArchive" <ref> 1919ع ۾ ڪانگريس جي [[امرتسر]] واري اجلاس دوران آئيني سڌارن بابت اڳواڻن ۾ سخت اختلاف پيدا ٿيا. هڪ پاسي گانڌي ۽ ٻئي پاسي [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[چترنجن داس]] ۽ [[محمد علي]] هئا. ان موقعي تي دولت رام هڪ ٺاهه واري تجويز لکي گانڌيءَ ڏانهن موڪلي. گانڌيءَ بعد ۾ هن واقعي کي ياد ڪندي دولت رام کي ٿڌي دماغ وارو سنڌي قرار ڏنو، جنهن جي تجويز اختلاف ختم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي. گانڌيءَ اها تجويز چترنجن داس ڏانهن موڪلي، جنهن مشروط رضامندي ظاهر ڪئي، جڏهن ته تلڪ چيو ته جيڪڏهن داس ان کي قبول ڪري ٿو ته کيس به اعتراض نه آهي. [[مدن موهن مالويا]] اجلاس ۾ ٺاهه جو اعلان ڪيو، جنهن تي شرڪت ڪندڙن خوشيءَ جو اظهار ڪيو.<ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> دولت رام 1920ع کان 1922ع تائين [[عدم تعاون جي تحريڪ]] ۾ حصو ورتو، جنهن جو مقصد پرامن احتجاج، سول نافرماني ۽ برطانوي ادارن سان عدم تعاون ذريعي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت ڪرڻ هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس جي ورڪنگ ڪميٽيءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ پارٽيءَ جي جنرل سيڪريٽريءَ جون ذميواريون نڀايائين. هن پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ ۽ مقامي پيداوار جي استعمال کي هٿي ڏيڻ وارين مهمن ۾ به حصو ورتو.<ref name="NehruArchive" <ref> 1930ع ۾ جڏهن گانڌي [[لوڻ ستياگرهه]] جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولت رام کي، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو، پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري ڪميٽيءَ جي مڪمل وقت سيڪريٽريءَ طور ڪم ڪرڻ جي درخواست ڪئي. گانڌيءَ پنهنجي خط ۾ ڄاڻايو ته هن بائيڪاٽ ڪميٽيءَ جي ذميواري سنڀالي آهي ۽ ان ڪم لاءِ کيس دولت رام کان وڌيڪ مناسب شخص نظر نٿو اچي. دولت رام اها درخواست قبول ڪندي قانون ساز ڪائونسل جي رڪنيت تان استعيفا ڏني ۽ بائيڪاٽ مهم جي انتظامي ذميواري سنڀالي. سندس اڳواڻيءَ ۾ پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري مهم کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Goswami"/> 1930ع ۾ ڪراچيءَ ۾ هڪ مئجسٽريٽ جي عدالت ٻاهران احتجاج دوران پوليس جي فائرنگ ۾ دولت رام جي ران ۾ گولي لڳي، جنهن سبب هو زخمي ٿيو. هن 1930ع کان 1931ع تائين سول نافرمانيءَ ۽ لوڻ ستياگرهه سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. آزاديءَ جي تحريڪ دوران برطانوي اختيارين کيس ڪيترائي ڀيرا گرفتار ڪيو ۽ قيد ۾ رکيو.<ref name="PIB2023"/><ref name="Goswami"/> 1942ع ۾ شروع ٿيل [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران پڻ دولت رام سرگرم رهيو. ان تحريڪ جو مقصد برطانوي حڪومت کان هندستان ڇڏڻ جو مطالبو ڪرڻ هو. دولت رام کي ٻين ڪانگريسي اڳواڻن سان گڏ گرفتار ڪري نظربند ڪيو ويو. آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندس ڪردار سنڌ جي سياسي سرگرمين ۽ هندستان جي قومي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپي جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="PIB2023"/><ref name="NehruArchive" <ref> == صحافت ۽ ادارت == جئرامداس دولت رام سياسي سرگرمين سان گڏ صحافت ۽ ادارت سان پڻ گهري وابستگي رکندو هو. هن مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪم ڪيو، جن ۾ ''Hindustan Times''، ''Young India'' ۽ سنڌي اخبار ''Hindu'' شامل هيون. هو 1925ع کان 1926ع تائين ''Hindustan Times'' جو ايڊيٽر رهيو. سندس صحافتي سرگرميون هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ، قومي سياسي شعور ۽ عوامي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="PMML">{{cite web|title=Individual Collections|website=Prime Ministers Museum and Library|url=https://pmml.nic.in/downloadNmmlManuscripts|language=en}}</ref> دولت رام جي صحافتي ۽ ادبي دلچسپين جو دائرو سياست تائين محدود نه هو. هن سنڌي ٻوليءَ، ادب، تاريخ ۽ ثقافتي ورثي بابت پڻ مضمون لکيا. سندس اهڙيون تحريرون سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا ۽ ادبي روايتن جي مطالعي لاءِ اهم مواد آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو<ref name="NehruArchive">{{cite web |title=Jairamdas Doulatram |url=https://nehruarchive.in/people/jairamdas-doulatram |website=The Nehru Archive |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref>. سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو..<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> == هندستان جي دستور ساز اسيمبلي == دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == وفات ۽ يادگار == جئرامداس دولت رام پهرين مارچ 1979ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هندستان جي حڪومت 1985ع ۾ سندس ياد ۾ هڪ ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.<ref name="PIB2023"/> == لاڳاپيل تصنيفون == * ''[[سنڌ جي کوج]]'' — تحقيقي مضمونن جو مجموعو، 1993ع. * ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' — گانڌيءَ سان جيل ۾ گذاريل وقت بابت يادگيريون، 1969ع. چيو ويندو هو ته وفات وقت هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == سرڪاري ۽ سياسي عهدا == هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دولت رام 15 آگسٽ 1947ع کان 11 جنوري 1948ع تائين بهار جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ هن مرڪزي حڪومت ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت سنڀالي. 27 مئي 1950ع کان 15 مئي 1956ع تائين هو آسام جو گورنر رهيو. بعد ۾ 1959ع کان 1976ع تائين راجيه سڀا جو نامزد ميمبر رهيو.<ref name="BiharGov">{{cite report|title=Post-Independence Period: Governors of Bihar|publisher=Government of Bihar|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s324917db15c4e37e421866448c9ab23d8/uploads/2021/11/2021112591.pdf|language=en}}</ref><ref name="PMML"/> == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == حوالو == {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] 4wvls0hux3lcc1lu1abb0o64hxzz8t4 429346 429345 2026-11-06T20:39:28Z Intisar Ali 8681 429346 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزاديءَ جي تحريڪ == جئرامداس دولت رام هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1915ع ۾ سندس ملاقات [[مهاتما گانڌي]] سان ٿي، جنهن جي سادي زندگيءَ، [[عدم تشدد]] (اهنسا) ۽ [[ستياگرهه]] جي اصولن کان هو گهڻو متاثر ٿيو. دولت رام [[ايني بيسنٽ]] ۽ [[محمد علي جناح]] سان لاڳاپيل [[هوم رول تحريڪ]] ۾ پڻ سرگرم ٿيو. هن تحريڪ جو مقصد برطانوي سلطنت جي دائري اندر هندستان لاءِ خود حڪومت ۽ ڊومينين جو درجو حاصل ڪرڻ هو. بعد ۾ هو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيو ۽ سنڌ ۾ ان جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو.<ref name="PIB2023">{{cite magazine|title=Jairamdas Daulatram: He Was Shot by the British During the Salt Satyagraha|magazine=New India Samachar|publisher=Government of India|date=2023-03-01|pages=42|url=https://newindiasamachar.pib.gov.in/WriteReadData/Magazine/2023/Mar/M202303011.pdf|language=en}}</ref><ref <ref name="NehruArchive" <ref> 1919ع ۾ ڪانگريس جي [[امرتسر]] واري اجلاس دوران آئيني سڌارن بابت اڳواڻن ۾ سخت اختلاف پيدا ٿيا. هڪ پاسي گانڌي ۽ ٻئي پاسي [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[چترنجن داس]] ۽ [[محمد علي]] هئا. ان موقعي تي دولت رام هڪ ٺاهه واري تجويز لکي گانڌيءَ ڏانهن موڪلي. گانڌيءَ بعد ۾ هن واقعي کي ياد ڪندي دولت رام کي ٿڌي دماغ وارو سنڌي قرار ڏنو، جنهن جي تجويز اختلاف ختم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي. گانڌيءَ اها تجويز چترنجن داس ڏانهن موڪلي، جنهن مشروط رضامندي ظاهر ڪئي، جڏهن ته تلڪ چيو ته جيڪڏهن داس ان کي قبول ڪري ٿو ته کيس به اعتراض نه آهي. [[مدن موهن مالويا]] اجلاس ۾ ٺاهه جو اعلان ڪيو، جنهن تي شرڪت ڪندڙن خوشيءَ جو اظهار ڪيو.<ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> دولت رام 1920ع کان 1922ع تائين [[عدم تعاون جي تحريڪ]] ۾ حصو ورتو، جنهن جو مقصد پرامن احتجاج، سول نافرماني ۽ برطانوي ادارن سان عدم تعاون ذريعي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت ڪرڻ هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس جي ورڪنگ ڪميٽيءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ پارٽيءَ جي جنرل سيڪريٽريءَ جون ذميواريون نڀايائين. هن پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ ۽ مقامي پيداوار جي استعمال کي هٿي ڏيڻ وارين مهمن ۾ به حصو ورتو.<ref name="NehruArchive" <ref> 1930ع ۾ جڏهن گانڌي [[لوڻ ستياگرهه]] جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولت رام کي، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو، پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري ڪميٽيءَ جي مڪمل وقت سيڪريٽريءَ طور ڪم ڪرڻ جي درخواست ڪئي. گانڌيءَ پنهنجي خط ۾ ڄاڻايو ته هن بائيڪاٽ ڪميٽيءَ جي ذميواري سنڀالي آهي ۽ ان ڪم لاءِ کيس دولت رام کان وڌيڪ مناسب شخص نظر نٿو اچي. دولت رام اها درخواست قبول ڪندي قانون ساز ڪائونسل جي رڪنيت تان استعيفا ڏني ۽ بائيڪاٽ مهم جي انتظامي ذميواري سنڀالي. سندس اڳواڻيءَ ۾ پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري مهم کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Goswami"/> 1930ع ۾ ڪراچيءَ ۾ هڪ مئجسٽريٽ جي عدالت ٻاهران احتجاج دوران پوليس جي فائرنگ ۾ دولت رام جي ران ۾ گولي لڳي، جنهن سبب هو زخمي ٿيو. هن 1930ع کان 1931ع تائين سول نافرمانيءَ ۽ لوڻ ستياگرهه سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. آزاديءَ جي تحريڪ دوران برطانوي اختيارين کيس ڪيترائي ڀيرا گرفتار ڪيو ۽ قيد ۾ رکيو.<ref name="PIB2023"/><ref name="Goswami"/> 1942ع ۾ شروع ٿيل [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران پڻ دولت رام سرگرم رهيو. ان تحريڪ جو مقصد برطانوي حڪومت کان هندستان ڇڏڻ جو مطالبو ڪرڻ هو. دولت رام کي ٻين ڪانگريسي اڳواڻن سان گڏ گرفتار ڪري نظربند ڪيو ويو. آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندس ڪردار سنڌ جي سياسي سرگرمين ۽ هندستان جي قومي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپي جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="PIB2023"/><ref name="NehruArchive"/> == صحافت ۽ ادارت == جئرامداس دولت رام سياسي سرگرمين سان گڏ صحافت ۽ ادارت سان پڻ گهري وابستگي رکندو هو. هن مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪم ڪيو، جن ۾ ''ھندوستان ٽائيمز''، ''يينگ انڊيا'' ۽ سنڌي اخبار ''ھندو'' شامل هيون. هو 1925ع کان 1926ع تائين ''ھندوستان ٽائيمز'' جو ايڊيٽر رهيو. سندس صحافتي سرگرميون هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ، قومي سياسي شعور ۽ عوامي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="PMML">{{cite web|title=Individual Collections|website=Prime Ministers Museum and Library|url=https://pmml.nic.in/downloadNmmlManuscripts|language=en}}</ref> دولت رام جي صحافتي ۽ ادبي دلچسپين جو دائرو سياست تائين محدود نه هو. هن سنڌي ٻوليءَ، ادب، تاريخ ۽ ثقافتي ورثي بابت پڻ مضمون لکيا. سندس اهڙيون تحريرون سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا ۽ ادبي روايتن جي مطالعي لاءِ اهم مواد آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو<ref name="NehruArchive">{{cite web |title=Jairamdas Doulatram |url=https://nehruarchive.in/people/jairamdas-doulatram |website=The Nehru Archive |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref>. سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو..<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> == هندستان جي دستور ساز اسيمبلي == دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == وفات ۽ يادگار == جئرامداس دولت رام پهرين مارچ 1979ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هندستان جي حڪومت 1985ع ۾ سندس ياد ۾ هڪ ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.<ref name="PIB2023"/> == لاڳاپيل تصنيفون == * ''[[سنڌ جي کوج]]'' — تحقيقي مضمونن جو مجموعو، 1993ع. * ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' — گانڌيءَ سان جيل ۾ گذاريل وقت بابت يادگيريون، 1969ع. چيو ويندو هو ته وفات وقت هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == سرڪاري ۽ سياسي عهدا == هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دولت رام 15 آگسٽ 1947ع کان 11 جنوري 1948ع تائين بهار جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ هن مرڪزي حڪومت ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت سنڀالي. 27 مئي 1950ع کان 15 مئي 1956ع تائين هو آسام جو گورنر رهيو. بعد ۾ 1959ع کان 1976ع تائين راجيه سڀا جو نامزد ميمبر رهيو.<ref name="BiharGov">{{cite report|title=Post-Independence Period: Governors of Bihar|publisher=Government of Bihar|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s324917db15c4e37e421866448c9ab23d8/uploads/2021/11/2021112591.pdf|language=en}}</ref><ref name="PMML"/> == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == حوالو == {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] h5k3639ojzd3u8gbfnywi8nydw8v9ka 429347 429346 2026-11-06T20:40:21Z Intisar Ali 8681 429347 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزاديءَ جي تحريڪ == جئرامداس دولت رام هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1915ع ۾ سندس ملاقات [[مهاتما گانڌي]] سان ٿي، جنهن جي سادي زندگيءَ، [[عدم تشدد]] (اهنسا) ۽ [[ستياگرهه]] جي اصولن کان هو گهڻو متاثر ٿيو. دولت رام [[ايني بيسنٽ]] ۽ [[محمد علي جناح]] سان لاڳاپيل [[هوم رول تحريڪ]] ۾ پڻ سرگرم ٿيو. هن تحريڪ جو مقصد برطانوي سلطنت جي دائري اندر هندستان لاءِ خود حڪومت ۽ ڊومينين جو درجو حاصل ڪرڻ هو. بعد ۾ هو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيو ۽ سنڌ ۾ ان جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو.<ref name="PIB2023">{{cite magazine|title=Jairamdas Daulatram: He Was Shot by the British During the Salt Satyagraha|magazine=New India Samachar|publisher=Government of India|date=2023-03-01|pages=42|url=https://newindiasamachar.pib.gov.in/WriteReadData/Magazine/2023/Mar/M202303011.pdf|language=en}}</ref><ref name="NehruArchive"/> 1919ع ۾ ڪانگريس جي [[امرتسر]] واري اجلاس دوران آئيني سڌارن بابت اڳواڻن ۾ سخت اختلاف پيدا ٿيا. هڪ پاسي گانڌي ۽ ٻئي پاسي [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[چترنجن داس]] ۽ [[محمد علي]] هئا. ان موقعي تي دولت رام هڪ ٺاهه واري تجويز لکي گانڌيءَ ڏانهن موڪلي. گانڌيءَ بعد ۾ هن واقعي کي ياد ڪندي دولت رام کي ٿڌي دماغ وارو سنڌي قرار ڏنو، جنهن جي تجويز اختلاف ختم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي. گانڌيءَ اها تجويز چترنجن داس ڏانهن موڪلي، جنهن مشروط رضامندي ظاهر ڪئي، جڏهن ته تلڪ چيو ته جيڪڏهن داس ان کي قبول ڪري ٿو ته کيس به اعتراض نه آهي. [[مدن موهن مالويا]] اجلاس ۾ ٺاهه جو اعلان ڪيو، جنهن تي شرڪت ڪندڙن خوشيءَ جو اظهار ڪيو.<ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> دولت رام 1920ع کان 1922ع تائين [[عدم تعاون جي تحريڪ]] ۾ حصو ورتو، جنهن جو مقصد پرامن احتجاج، سول نافرماني ۽ برطانوي ادارن سان عدم تعاون ذريعي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت ڪرڻ هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس جي ورڪنگ ڪميٽيءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ پارٽيءَ جي جنرل سيڪريٽريءَ جون ذميواريون نڀايائين. هن پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ ۽ مقامي پيداوار جي استعمال کي هٿي ڏيڻ وارين مهمن ۾ به حصو ورتو.<ref name="NehruArchive"/> 1930ع ۾ جڏهن گانڌي [[لوڻ ستياگرهه]] جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولت رام کي، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو، پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري ڪميٽيءَ جي مڪمل وقت سيڪريٽريءَ طور ڪم ڪرڻ جي درخواست ڪئي. گانڌيءَ پنهنجي خط ۾ ڄاڻايو ته هن بائيڪاٽ ڪميٽيءَ جي ذميواري سنڀالي آهي ۽ ان ڪم لاءِ کيس دولت رام کان وڌيڪ مناسب شخص نظر نٿو اچي. دولت رام اها درخواست قبول ڪندي قانون ساز ڪائونسل جي رڪنيت تان استعيفا ڏني ۽ بائيڪاٽ مهم جي انتظامي ذميواري سنڀالي. سندس اڳواڻيءَ ۾ پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري مهم کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Goswami"/> 1930ع ۾ ڪراچيءَ ۾ هڪ مئجسٽريٽ جي عدالت ٻاهران احتجاج دوران پوليس جي فائرنگ ۾ دولت رام جي ران ۾ گولي لڳي، جنهن سبب هو زخمي ٿيو. هن 1930ع کان 1931ع تائين سول نافرمانيءَ ۽ لوڻ ستياگرهه سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. آزاديءَ جي تحريڪ دوران برطانوي اختيارين کيس ڪيترائي ڀيرا گرفتار ڪيو ۽ قيد ۾ رکيو.<ref name="PIB2023"/><ref name="Goswami"/> 1942ع ۾ شروع ٿيل [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران پڻ دولت رام سرگرم رهيو. ان تحريڪ جو مقصد برطانوي حڪومت کان هندستان ڇڏڻ جو مطالبو ڪرڻ هو. دولت رام کي ٻين ڪانگريسي اڳواڻن سان گڏ گرفتار ڪري نظربند ڪيو ويو. آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندس ڪردار سنڌ جي سياسي سرگرمين ۽ هندستان جي قومي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپي جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="PIB2023"/><ref name="NehruArchive"/> == صحافت ۽ ادارت == جئرامداس دولت رام سياسي سرگرمين سان گڏ صحافت ۽ ادارت سان پڻ گهري وابستگي رکندو هو. هن مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪم ڪيو، جن ۾ ''ھندوستان ٽائيمز''، ''يينگ انڊيا'' ۽ سنڌي اخبار ''ھندو'' شامل هيون. هو 1925ع کان 1926ع تائين ''ھندوستان ٽائيمز'' جو ايڊيٽر رهيو. سندس صحافتي سرگرميون هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ، قومي سياسي شعور ۽ عوامي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="PMML">{{cite web|title=Individual Collections|website=Prime Ministers Museum and Library|url=https://pmml.nic.in/downloadNmmlManuscripts|language=en}}</ref> دولت رام جي صحافتي ۽ ادبي دلچسپين جو دائرو سياست تائين محدود نه هو. هن سنڌي ٻوليءَ، ادب، تاريخ ۽ ثقافتي ورثي بابت پڻ مضمون لکيا. سندس اهڙيون تحريرون سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا ۽ ادبي روايتن جي مطالعي لاءِ اهم مواد آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو<ref name="NehruArchive">{{cite web |title=Jairamdas Doulatram |url=https://nehruarchive.in/people/jairamdas-doulatram |website=The Nehru Archive |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref>. سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو..<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> == هندستان جي دستور ساز اسيمبلي == دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == وفات ۽ يادگار == جئرامداس دولت رام پهرين مارچ 1979ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هندستان جي حڪومت 1985ع ۾ سندس ياد ۾ هڪ ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.<ref name="PIB2023"/> == لاڳاپيل تصنيفون == * ''[[سنڌ جي کوج]]'' — تحقيقي مضمونن جو مجموعو، 1993ع. * ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' — گانڌيءَ سان جيل ۾ گذاريل وقت بابت يادگيريون، 1969ع. چيو ويندو هو ته وفات وقت هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == سرڪاري ۽ سياسي عهدا == هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دولت رام 15 آگسٽ 1947ع کان 11 جنوري 1948ع تائين بهار جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ هن مرڪزي حڪومت ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت سنڀالي. 27 مئي 1950ع کان 15 مئي 1956ع تائين هو آسام جو گورنر رهيو. بعد ۾ 1959ع کان 1976ع تائين راجيه سڀا جو نامزد ميمبر رهيو.<ref name="BiharGov">{{cite report|title=Post-Independence Period: Governors of Bihar|publisher=Government of Bihar|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s324917db15c4e37e421866448c9ab23d8/uploads/2021/11/2021112591.pdf|language=en}}</ref><ref name="PMML"/> == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == حوالو == {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] emfzvt6sqf2gag7p7tu7pliesiqxn56 429348 429347 2026-11-06T20:42:39Z Intisar Ali 8681 /* لاڳاپيل تصنيفون */ 429348 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزاديءَ جي تحريڪ == جئرامداس دولت رام هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1915ع ۾ سندس ملاقات [[مهاتما گانڌي]] سان ٿي، جنهن جي سادي زندگيءَ، [[عدم تشدد]] (اهنسا) ۽ [[ستياگرهه]] جي اصولن کان هو گهڻو متاثر ٿيو. دولت رام [[ايني بيسنٽ]] ۽ [[محمد علي جناح]] سان لاڳاپيل [[هوم رول تحريڪ]] ۾ پڻ سرگرم ٿيو. هن تحريڪ جو مقصد برطانوي سلطنت جي دائري اندر هندستان لاءِ خود حڪومت ۽ ڊومينين جو درجو حاصل ڪرڻ هو. بعد ۾ هو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيو ۽ سنڌ ۾ ان جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو.<ref name="PIB2023">{{cite magazine|title=Jairamdas Daulatram: He Was Shot by the British During the Salt Satyagraha|magazine=New India Samachar|publisher=Government of India|date=2023-03-01|pages=42|url=https://newindiasamachar.pib.gov.in/WriteReadData/Magazine/2023/Mar/M202303011.pdf|language=en}}</ref><ref name="NehruArchive"/> 1919ع ۾ ڪانگريس جي [[امرتسر]] واري اجلاس دوران آئيني سڌارن بابت اڳواڻن ۾ سخت اختلاف پيدا ٿيا. هڪ پاسي گانڌي ۽ ٻئي پاسي [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[چترنجن داس]] ۽ [[محمد علي]] هئا. ان موقعي تي دولت رام هڪ ٺاهه واري تجويز لکي گانڌيءَ ڏانهن موڪلي. گانڌيءَ بعد ۾ هن واقعي کي ياد ڪندي دولت رام کي ٿڌي دماغ وارو سنڌي قرار ڏنو، جنهن جي تجويز اختلاف ختم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي. گانڌيءَ اها تجويز چترنجن داس ڏانهن موڪلي، جنهن مشروط رضامندي ظاهر ڪئي، جڏهن ته تلڪ چيو ته جيڪڏهن داس ان کي قبول ڪري ٿو ته کيس به اعتراض نه آهي. [[مدن موهن مالويا]] اجلاس ۾ ٺاهه جو اعلان ڪيو، جنهن تي شرڪت ڪندڙن خوشيءَ جو اظهار ڪيو.<ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> دولت رام 1920ع کان 1922ع تائين [[عدم تعاون جي تحريڪ]] ۾ حصو ورتو، جنهن جو مقصد پرامن احتجاج، سول نافرماني ۽ برطانوي ادارن سان عدم تعاون ذريعي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت ڪرڻ هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس جي ورڪنگ ڪميٽيءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ پارٽيءَ جي جنرل سيڪريٽريءَ جون ذميواريون نڀايائين. هن پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ ۽ مقامي پيداوار جي استعمال کي هٿي ڏيڻ وارين مهمن ۾ به حصو ورتو.<ref name="NehruArchive"/> 1930ع ۾ جڏهن گانڌي [[لوڻ ستياگرهه]] جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولت رام کي، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو، پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري ڪميٽيءَ جي مڪمل وقت سيڪريٽريءَ طور ڪم ڪرڻ جي درخواست ڪئي. گانڌيءَ پنهنجي خط ۾ ڄاڻايو ته هن بائيڪاٽ ڪميٽيءَ جي ذميواري سنڀالي آهي ۽ ان ڪم لاءِ کيس دولت رام کان وڌيڪ مناسب شخص نظر نٿو اچي. دولت رام اها درخواست قبول ڪندي قانون ساز ڪائونسل جي رڪنيت تان استعيفا ڏني ۽ بائيڪاٽ مهم جي انتظامي ذميواري سنڀالي. سندس اڳواڻيءَ ۾ پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري مهم کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Goswami"/> 1930ع ۾ ڪراچيءَ ۾ هڪ مئجسٽريٽ جي عدالت ٻاهران احتجاج دوران پوليس جي فائرنگ ۾ دولت رام جي ران ۾ گولي لڳي، جنهن سبب هو زخمي ٿيو. هن 1930ع کان 1931ع تائين سول نافرمانيءَ ۽ لوڻ ستياگرهه سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. آزاديءَ جي تحريڪ دوران برطانوي اختيارين کيس ڪيترائي ڀيرا گرفتار ڪيو ۽ قيد ۾ رکيو.<ref name="PIB2023"/><ref name="Goswami"/> 1942ع ۾ شروع ٿيل [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران پڻ دولت رام سرگرم رهيو. ان تحريڪ جو مقصد برطانوي حڪومت کان هندستان ڇڏڻ جو مطالبو ڪرڻ هو. دولت رام کي ٻين ڪانگريسي اڳواڻن سان گڏ گرفتار ڪري نظربند ڪيو ويو. آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندس ڪردار سنڌ جي سياسي سرگرمين ۽ هندستان جي قومي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپي جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="PIB2023"/><ref name="NehruArchive"/> == صحافت ۽ ادارت == جئرامداس دولت رام سياسي سرگرمين سان گڏ صحافت ۽ ادارت سان پڻ گهري وابستگي رکندو هو. هن مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪم ڪيو، جن ۾ ''ھندوستان ٽائيمز''، ''يينگ انڊيا'' ۽ سنڌي اخبار ''ھندو'' شامل هيون. هو 1925ع کان 1926ع تائين ''ھندوستان ٽائيمز'' جو ايڊيٽر رهيو. سندس صحافتي سرگرميون هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ، قومي سياسي شعور ۽ عوامي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="PMML">{{cite web|title=Individual Collections|website=Prime Ministers Museum and Library|url=https://pmml.nic.in/downloadNmmlManuscripts|language=en}}</ref> دولت رام جي صحافتي ۽ ادبي دلچسپين جو دائرو سياست تائين محدود نه هو. هن سنڌي ٻوليءَ، ادب، تاريخ ۽ ثقافتي ورثي بابت پڻ مضمون لکيا. سندس اهڙيون تحريرون سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا ۽ ادبي روايتن جي مطالعي لاءِ اهم مواد آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو<ref name="NehruArchive">{{cite web |title=Jairamdas Doulatram |url=https://nehruarchive.in/people/jairamdas-doulatram |website=The Nehru Archive |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref>. سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو..<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> == هندستان جي دستور ساز اسيمبلي == دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == وفات ۽ يادگار == جئرامداس دولت رام پهرين مارچ 1979ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هندستان جي حڪومت 1985ع ۾ سندس ياد ۾ هڪ ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.<ref name="PIB2023"/> == لاڳاپيل تصنيفون == * ''[[سنڌ جي کوج]]'' — تحقيقي مضمونن جو مجموعو، 1993ع. * ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' — گانڌيءَ سان جيل ۾ گذاريل وقت بابت يادگيريون، 1969ع. == سرڪاري ۽ سياسي عهدا == هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دولت رام 15 آگسٽ 1947ع کان 11 جنوري 1948ع تائين بهار جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ هن مرڪزي حڪومت ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت سنڀالي. 27 مئي 1950ع کان 15 مئي 1956ع تائين هو آسام جو گورنر رهيو. بعد ۾ 1959ع کان 1976ع تائين راجيه سڀا جو نامزد ميمبر رهيو.<ref name="BiharGov">{{cite report|title=Post-Independence Period: Governors of Bihar|publisher=Government of Bihar|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s324917db15c4e37e421866448c9ab23d8/uploads/2021/11/2021112591.pdf|language=en}}</ref><ref name="PMML"/> == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == حوالو == {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] p2szjvcap9wkzjwmc5dcfdvqfo0c5a1 429349 429348 2026-11-06T20:42:58Z Intisar Ali 8681 429349 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزاديءَ جي تحريڪ == جئرامداس دولت رام هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1915ع ۾ سندس ملاقات [[مهاتما گانڌي]] سان ٿي، جنهن جي سادي زندگيءَ، [[عدم تشدد]] (اهنسا) ۽ [[ستياگرهه]] جي اصولن کان هو گهڻو متاثر ٿيو. دولت رام [[ايني بيسنٽ]] ۽ [[محمد علي جناح]] سان لاڳاپيل [[هوم رول تحريڪ]] ۾ پڻ سرگرم ٿيو. هن تحريڪ جو مقصد برطانوي سلطنت جي دائري اندر هندستان لاءِ خود حڪومت ۽ ڊومينين جو درجو حاصل ڪرڻ هو. بعد ۾ هو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيو ۽ سنڌ ۾ ان جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو.<ref name="PIB2023">{{cite magazine|title=Jairamdas Daulatram: He Was Shot by the British During the Salt Satyagraha|magazine=New India Samachar|publisher=Government of India|date=2023-03-01|pages=42|url=https://newindiasamachar.pib.gov.in/WriteReadData/Magazine/2023/Mar/M202303011.pdf|language=en}}</ref><ref name="NehruArchive"/> 1919ع ۾ ڪانگريس جي [[امرتسر]] واري اجلاس دوران آئيني سڌارن بابت اڳواڻن ۾ سخت اختلاف پيدا ٿيا. هڪ پاسي گانڌي ۽ ٻئي پاسي [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[چترنجن داس]] ۽ [[محمد علي]] هئا. ان موقعي تي دولت رام هڪ ٺاهه واري تجويز لکي گانڌيءَ ڏانهن موڪلي. گانڌيءَ بعد ۾ هن واقعي کي ياد ڪندي دولت رام کي ٿڌي دماغ وارو سنڌي قرار ڏنو، جنهن جي تجويز اختلاف ختم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي. گانڌيءَ اها تجويز چترنجن داس ڏانهن موڪلي، جنهن مشروط رضامندي ظاهر ڪئي، جڏهن ته تلڪ چيو ته جيڪڏهن داس ان کي قبول ڪري ٿو ته کيس به اعتراض نه آهي. [[مدن موهن مالويا]] اجلاس ۾ ٺاهه جو اعلان ڪيو، جنهن تي شرڪت ڪندڙن خوشيءَ جو اظهار ڪيو.<ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> دولت رام 1920ع کان 1922ع تائين [[عدم تعاون جي تحريڪ]] ۾ حصو ورتو، جنهن جو مقصد پرامن احتجاج، سول نافرماني ۽ برطانوي ادارن سان عدم تعاون ذريعي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت ڪرڻ هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس جي ورڪنگ ڪميٽيءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ پارٽيءَ جي جنرل سيڪريٽريءَ جون ذميواريون نڀايائين. هن پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ ۽ مقامي پيداوار جي استعمال کي هٿي ڏيڻ وارين مهمن ۾ به حصو ورتو.<ref name="NehruArchive"/> 1930ع ۾ جڏهن گانڌي [[لوڻ ستياگرهه]] جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولت رام کي، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو، پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري ڪميٽيءَ جي مڪمل وقت سيڪريٽريءَ طور ڪم ڪرڻ جي درخواست ڪئي. گانڌيءَ پنهنجي خط ۾ ڄاڻايو ته هن بائيڪاٽ ڪميٽيءَ جي ذميواري سنڀالي آهي ۽ ان ڪم لاءِ کيس دولت رام کان وڌيڪ مناسب شخص نظر نٿو اچي. دولت رام اها درخواست قبول ڪندي قانون ساز ڪائونسل جي رڪنيت تان استعيفا ڏني ۽ بائيڪاٽ مهم جي انتظامي ذميواري سنڀالي. سندس اڳواڻيءَ ۾ پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري مهم کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Goswami"/> 1930ع ۾ ڪراچيءَ ۾ هڪ مئجسٽريٽ جي عدالت ٻاهران احتجاج دوران پوليس جي فائرنگ ۾ دولت رام جي ران ۾ گولي لڳي، جنهن سبب هو زخمي ٿيو. هن 1930ع کان 1931ع تائين سول نافرمانيءَ ۽ لوڻ ستياگرهه سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. آزاديءَ جي تحريڪ دوران برطانوي اختيارين کيس ڪيترائي ڀيرا گرفتار ڪيو ۽ قيد ۾ رکيو.<ref name="PIB2023"/><ref name="Goswami"/> 1942ع ۾ شروع ٿيل [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران پڻ دولت رام سرگرم رهيو. ان تحريڪ جو مقصد برطانوي حڪومت کان هندستان ڇڏڻ جو مطالبو ڪرڻ هو. دولت رام کي ٻين ڪانگريسي اڳواڻن سان گڏ گرفتار ڪري نظربند ڪيو ويو. آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندس ڪردار سنڌ جي سياسي سرگرمين ۽ هندستان جي قومي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپي جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="PIB2023"/><ref name="NehruArchive"/> == صحافت ۽ ادارت == جئرامداس دولت رام سياسي سرگرمين سان گڏ صحافت ۽ ادارت سان پڻ گهري وابستگي رکندو هو. هن مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪم ڪيو، جن ۾ ''ھندوستان ٽائيمز''، ''يينگ انڊيا'' ۽ سنڌي اخبار ''ھندو'' شامل هيون. هو 1925ع کان 1926ع تائين ''ھندوستان ٽائيمز'' جو ايڊيٽر رهيو. سندس صحافتي سرگرميون هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ، قومي سياسي شعور ۽ عوامي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="PMML">{{cite web|title=Individual Collections|website=Prime Ministers Museum and Library|url=https://pmml.nic.in/downloadNmmlManuscripts|language=en}}</ref> دولت رام جي صحافتي ۽ ادبي دلچسپين جو دائرو سياست تائين محدود نه هو. هن سنڌي ٻوليءَ، ادب، تاريخ ۽ ثقافتي ورثي بابت پڻ مضمون لکيا. سندس اهڙيون تحريرون سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا ۽ ادبي روايتن جي مطالعي لاءِ اهم مواد آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو<ref name="NehruArchive">{{cite web |title=Jairamdas Doulatram |url=https://nehruarchive.in/people/jairamdas-doulatram |website=The Nehru Archive |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref>. سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو..<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> == هندستان جي دستور ساز اسيمبلي == دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == وفات ۽ يادگار == جئرامداس دولت رام پهرين مارچ 1979ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هندستان جي حڪومت 1985ع ۾ سندس ياد ۾ هڪ ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.<ref name="PIB2023"/> چيو ويندو هو ته وفات وقت هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == لاڳاپيل تصنيفون == * ''[[سنڌ جي کوج]]'' — تحقيقي مضمونن جو مجموعو، 1993ع. * ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' — گانڌيءَ سان جيل ۾ گذاريل وقت بابت يادگيريون، 1969ع. == سرڪاري ۽ سياسي عهدا == هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دولت رام 15 آگسٽ 1947ع کان 11 جنوري 1948ع تائين بهار جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ هن مرڪزي حڪومت ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت سنڀالي. 27 مئي 1950ع کان 15 مئي 1956ع تائين هو آسام جو گورنر رهيو. بعد ۾ 1959ع کان 1976ع تائين راجيه سڀا جو نامزد ميمبر رهيو.<ref name="BiharGov">{{cite report|title=Post-Independence Period: Governors of Bihar|publisher=Government of Bihar|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s324917db15c4e37e421866448c9ab23d8/uploads/2021/11/2021112591.pdf|language=en}}</ref><ref name="PMML"/> == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == حوالو == {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] cl6gpfqasu5aeh4ewwj1aabhpzwqwdb 429350 429349 2026-11-06T20:50:55Z Intisar Ali 8681 429350 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزاديءَ جي تحريڪ == جئرامداس دولت رام هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1915ع ۾ سندس ملاقات [[مهاتما گانڌي]] سان ٿي، جنهن جي سادي زندگيءَ، [[عدم تشدد]] (اهنسا) ۽ [[ستياگرهه]] جي اصولن کان هو گهڻو متاثر ٿيو. دولت رام [[ايني بيسنٽ]] ۽ [[محمد علي جناح]] سان لاڳاپيل [[هوم رول تحريڪ]] ۾ پڻ سرگرم ٿيو. هن تحريڪ جو مقصد برطانوي سلطنت جي دائري اندر هندستان لاءِ خود حڪومت ۽ ڊومينين جو درجو حاصل ڪرڻ هو. بعد ۾ هو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيو ۽ سنڌ ۾ ان جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو.<ref name="PIB2023">{{cite magazine|title=Jairamdas Daulatram: He Was Shot by the British During the Salt Satyagraha|magazine=New India Samachar|publisher=Government of India|date=2023-03-01|pages=42|url=https://newindiasamachar.pib.gov.in/WriteReadData/Magazine/2023/Mar/M202303011.pdf|language=en}}</ref><ref name="NehruArchive"/> 1919ع ۾ ڪانگريس جي [[امرتسر]] واري اجلاس دوران آئيني سڌارن بابت اڳواڻن ۾ سخت اختلاف پيدا ٿيا. هڪ پاسي گانڌي ۽ ٻئي پاسي [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[چترنجن داس]] ۽ [[محمد علي]] هئا. ان موقعي تي دولت رام هڪ ٺاهه واري تجويز لکي گانڌيءَ ڏانهن موڪلي. گانڌيءَ بعد ۾ هن واقعي کي ياد ڪندي دولت رام کي ٿڌي دماغ وارو سنڌي قرار ڏنو، جنهن جي تجويز اختلاف ختم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي. گانڌيءَ اها تجويز چترنجن داس ڏانهن موڪلي، جنهن مشروط رضامندي ظاهر ڪئي، جڏهن ته تلڪ چيو ته جيڪڏهن داس ان کي قبول ڪري ٿو ته کيس به اعتراض نه آهي. [[مدن موهن مالويا]] اجلاس ۾ ٺاهه جو اعلان ڪيو، جنهن تي شرڪت ڪندڙن خوشيءَ جو اظهار ڪيو.<ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> دولت رام 1920ع کان 1922ع تائين [[عدم تعاون جي تحريڪ]] ۾ حصو ورتو، جنهن جو مقصد پرامن احتجاج، سول نافرماني ۽ برطانوي ادارن سان عدم تعاون ذريعي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت ڪرڻ هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس جي ورڪنگ ڪميٽيءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ پارٽيءَ جي جنرل سيڪريٽريءَ جون ذميواريون نڀايائين. هن پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ ۽ مقامي پيداوار جي استعمال کي هٿي ڏيڻ وارين مهمن ۾ به حصو ورتو.<ref name="NehruArchive"/> 1930ع ۾ جڏهن گانڌي [[لوڻ ستياگرهه]] جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولت رام کي، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو، پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري ڪميٽيءَ جي مڪمل وقت سيڪريٽريءَ طور ڪم ڪرڻ جي درخواست ڪئي. گانڌيءَ پنهنجي خط ۾ ڄاڻايو ته هن بائيڪاٽ ڪميٽيءَ جي ذميواري سنڀالي آهي ۽ ان ڪم لاءِ کيس دولت رام کان وڌيڪ مناسب شخص نظر نٿو اچي. دولت رام اها درخواست قبول ڪندي قانون ساز ڪائونسل جي رڪنيت تان استعيفا ڏني ۽ بائيڪاٽ مهم جي انتظامي ذميواري سنڀالي. سندس اڳواڻيءَ ۾ پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري مهم کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Goswami"/> 1930ع ۾ ڪراچيءَ ۾ هڪ مئجسٽريٽ جي عدالت ٻاهران احتجاج دوران پوليس جي فائرنگ ۾ دولت رام جي ران ۾ گولي لڳي، جنهن سبب هو زخمي ٿيو. هن 1930ع کان 1931ع تائين سول نافرمانيءَ ۽ لوڻ ستياگرهه سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. آزاديءَ جي تحريڪ دوران برطانوي اختيارين کيس ڪيترائي ڀيرا گرفتار ڪيو ۽ قيد ۾ رکيو.<ref name="PIB2023"/><ref name="Goswami"/> 1942ع ۾ شروع ٿيل [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران پڻ دولت رام سرگرم رهيو. ان تحريڪ جو مقصد برطانوي حڪومت کان هندستان ڇڏڻ جو مطالبو ڪرڻ هو. دولت رام کي ٻين ڪانگريسي اڳواڻن سان گڏ گرفتار ڪري نظربند ڪيو ويو. آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندس ڪردار سنڌ جي سياسي سرگرمين ۽ هندستان جي قومي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپي جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="PIB2023"/><ref name="NehruArchive"/> == صحافت ۽ ادارت == جئرامداس دولت رام سياسي سرگرمين سان گڏ صحافت ۽ ادارت سان پڻ گهري وابستگي رکندو هو. هن مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪم ڪيو، جن ۾ ''ھندوستان ٽائيمز''، ''يينگ انڊيا'' ۽ سنڌي اخبار ''ھندو'' شامل هيون. هو 1925ع کان 1926ع تائين ''ھندوستان ٽائيمز'' جو ايڊيٽر رهيو. سندس صحافتي سرگرميون هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ، قومي سياسي شعور ۽ عوامي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="PMML">{{cite web|title=Individual Collections|website=Prime Ministers Museum and Library|url=https://pmml.nic.in/downloadNmmlManuscripts|language=en}}</ref> دولت رام جي صحافتي ۽ ادبي دلچسپين جو دائرو سياست تائين محدود نه هو. هن سنڌي ٻوليءَ، ادب، تاريخ ۽ ثقافتي ورثي بابت پڻ مضمون لکيا. سندس اهڙيون تحريرون سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا ۽ ادبي روايتن جي مطالعي لاءِ اهم مواد آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو<ref name="NehruArchive">{{cite web |title=Jairamdas Doulatram |url=https://nehruarchive.in/people/jairamdas-doulatram |website=The Nehru Archive |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref>. سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو..<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> == وفات ۽ يادگار == جئرامداس دولت رام پهرين مارچ 1979ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هندستان جي حڪومت 1985ع ۾ سندس ياد ۾ هڪ ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.<ref name="PIB2023"/> چيو ويندو هو ته وفات وقت هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == لاڳاپيل تصنيفون == * ''[[سنڌ جي کوج]]'' — تحقيقي مضمونن جو مجموعو، 1993ع. * ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' — گانڌيءَ سان جيل ۾ گذاريل وقت بابت يادگيريون، 1969ع. == سرڪاري ۽ سياسي عهدا == هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دولت رام 15 آگسٽ 1947ع کان 11 جنوري 1948ع تائين بهار جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ هن مرڪزي حڪومت ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت سنڀالي. 27 مئي 1950ع کان 15 مئي 1956ع تائين هو آسام جو گورنر رهيو. بعد ۾ 1959ع کان 1976ع تائين راجيه سڀا جو نامزد ميمبر رهيو.<ref name="BiharGov">{{cite report|title=Post-Independence Period: Governors of Bihar|publisher=Government of Bihar|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s324917db15c4e37e421866448c9ab23d8/uploads/2021/11/2021112591.pdf|language=en}}</ref><ref name="PMML"/> == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == حوالو == {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] 0qxqojld8o2i8z4713r6jzrl4wuvkl4 429351 429350 2026-11-06T20:51:22Z Intisar Ali 8681 429351 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزاديءَ جي تحريڪ == جئرامداس دولت رام هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1915ع ۾ سندس ملاقات [[مهاتما گانڌي]] سان ٿي، جنهن جي سادي زندگيءَ، [[عدم تشدد]] (اهنسا) ۽ [[ستياگرهه]] جي اصولن کان هو گهڻو متاثر ٿيو. دولت رام [[ايني بيسنٽ]] ۽ [[محمد علي جناح]] سان لاڳاپيل [[هوم رول تحريڪ]] ۾ پڻ سرگرم ٿيو. هن تحريڪ جو مقصد برطانوي سلطنت جي دائري اندر هندستان لاءِ خود حڪومت ۽ ڊومينين جو درجو حاصل ڪرڻ هو. بعد ۾ هو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيو ۽ سنڌ ۾ ان جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو.<ref name="PIB2023">{{cite magazine|title=Jairamdas Daulatram: He Was Shot by the British During the Salt Satyagraha|magazine=New India Samachar|publisher=Government of India|date=2023-03-01|pages=42|url=https://newindiasamachar.pib.gov.in/WriteReadData/Magazine/2023/Mar/M202303011.pdf|language=en}}</ref><ref name="NehruArchive"/> 1919ع ۾ ڪانگريس جي [[امرتسر]] واري اجلاس دوران آئيني سڌارن بابت اڳواڻن ۾ سخت اختلاف پيدا ٿيا. هڪ پاسي گانڌي ۽ ٻئي پاسي [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[چترنجن داس]] ۽ [[محمد علي]] هئا. ان موقعي تي دولت رام هڪ ٺاهه واري تجويز لکي گانڌيءَ ڏانهن موڪلي. گانڌيءَ بعد ۾ هن واقعي کي ياد ڪندي دولت رام کي ٿڌي دماغ وارو سنڌي قرار ڏنو، جنهن جي تجويز اختلاف ختم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي. گانڌيءَ اها تجويز چترنجن داس ڏانهن موڪلي، جنهن مشروط رضامندي ظاهر ڪئي، جڏهن ته تلڪ چيو ته جيڪڏهن داس ان کي قبول ڪري ٿو ته کيس به اعتراض نه آهي. [[مدن موهن مالويا]] اجلاس ۾ ٺاهه جو اعلان ڪيو، جنهن تي شرڪت ڪندڙن خوشيءَ جو اظهار ڪيو.<ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> دولت رام 1920ع کان 1922ع تائين [[عدم تعاون جي تحريڪ]] ۾ حصو ورتو، جنهن جو مقصد پرامن احتجاج، سول نافرماني ۽ برطانوي ادارن سان عدم تعاون ذريعي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت ڪرڻ هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس جي ورڪنگ ڪميٽيءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ پارٽيءَ جي جنرل سيڪريٽريءَ جون ذميواريون نڀايائين. هن پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ ۽ مقامي پيداوار جي استعمال کي هٿي ڏيڻ وارين مهمن ۾ به حصو ورتو.<ref name="NehruArchive"/> 1930ع ۾ جڏهن گانڌي [[لوڻ ستياگرهه]] جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولت رام کي، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو، پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري ڪميٽيءَ جي مڪمل وقت سيڪريٽريءَ طور ڪم ڪرڻ جي درخواست ڪئي. گانڌيءَ پنهنجي خط ۾ ڄاڻايو ته هن بائيڪاٽ ڪميٽيءَ جي ذميواري سنڀالي آهي ۽ ان ڪم لاءِ کيس دولت رام کان وڌيڪ مناسب شخص نظر نٿو اچي. دولت رام اها درخواست قبول ڪندي قانون ساز ڪائونسل جي رڪنيت تان استعيفا ڏني ۽ بائيڪاٽ مهم جي انتظامي ذميواري سنڀالي. سندس اڳواڻيءَ ۾ پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري مهم کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Goswami"/> 1930ع ۾ ڪراچيءَ ۾ هڪ مئجسٽريٽ جي عدالت ٻاهران احتجاج دوران پوليس جي فائرنگ ۾ دولت رام جي ران ۾ گولي لڳي، جنهن سبب هو زخمي ٿيو. هن 1930ع کان 1931ع تائين سول نافرمانيءَ ۽ لوڻ ستياگرهه سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. آزاديءَ جي تحريڪ دوران برطانوي اختيارين کيس ڪيترائي ڀيرا گرفتار ڪيو ۽ قيد ۾ رکيو.<ref name="PIB2023"/><ref name="Goswami"/> 1942ع ۾ شروع ٿيل [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران پڻ دولت رام سرگرم رهيو. ان تحريڪ جو مقصد برطانوي حڪومت کان هندستان ڇڏڻ جو مطالبو ڪرڻ هو. دولت رام کي ٻين ڪانگريسي اڳواڻن سان گڏ گرفتار ڪري نظربند ڪيو ويو. آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندس ڪردار سنڌ جي سياسي سرگرمين ۽ هندستان جي قومي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپي جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="PIB2023"/><ref name="NehruArchive"/> == صحافت ۽ ادارت == جئرامداس دولت رام سياسي سرگرمين سان گڏ صحافت ۽ ادارت سان پڻ گهري وابستگي رکندو هو. هن مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪم ڪيو، جن ۾ ''ھندوستان ٽائيمز''، ''يينگ انڊيا'' ۽ سنڌي اخبار ''ھندو'' شامل هيون. هو 1925ع کان 1926ع تائين ''ھندوستان ٽائيمز'' جو ايڊيٽر رهيو. سندس صحافتي سرگرميون هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ، قومي سياسي شعور ۽ عوامي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="PMML">{{cite web|title=Individual Collections|website=Prime Ministers Museum and Library|url=https://pmml.nic.in/downloadNmmlManuscripts|language=en}}</ref> دولت رام جي صحافتي ۽ ادبي دلچسپين جو دائرو سياست تائين محدود نه هو. هن سنڌي ٻوليءَ، ادب، تاريخ ۽ ثقافتي ورثي بابت پڻ مضمون لکيا. سندس اهڙيون تحريرون سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا ۽ ادبي روايتن جي مطالعي لاءِ اهم مواد آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو<ref name="NehruArchive">{{cite web |title=Jairamdas Doulatram |url=https://nehruarchive.in/people/jairamdas-doulatram |website=The Nehru Archive |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref>. سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو..<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> == وفات ۽ يادگار == جئرامداس دولت رام پهرين مارچ 1979ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هندستان جي حڪومت 1985ع ۾ سندس ياد ۾ هڪ ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.<ref name="PIB2023"/> چيو ويندو هو ته وفات وقت هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == لاڳاپيل تصنيفون == * ''[[سنڌ جي کوج]]'' — تحقيقي مضمونن جو مجموعو، 1993ع. * ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' — گانڌيءَ سان جيل ۾ گذاريل وقت بابت يادگيريون، 1969ع. == سرڪاري ۽ سياسي عهدا == هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دولت رام 15 آگسٽ 1947ع کان 11 جنوري 1948ع تائين بهار جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ هن مرڪزي حڪومت ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت سنڀالي. 27 مئي 1950ع کان 15 مئي 1956ع تائين هو آسام جو گورنر رهيو. بعد ۾ 1959ع کان 1976ع تائين راجيه سڀا جو نامزد ميمبر رهيو.<ref name="BiharGov">{{cite report|title=Post-Independence Period: Governors of Bihar|publisher=Government of Bihar|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s324917db15c4e37e421866448c9ab23d8/uploads/2021/11/2021112591.pdf|language=en}}</ref><ref name="PMML"/> == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == حوالو == {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] t3qwtk62e2n4pep7pji0sv1w3lhj819 429352 429351 2026-11-06T20:51:54Z Intisar Ali 8681 429352 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزاديءَ جي تحريڪ == جئرامداس دولت رام هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1915ع ۾ سندس ملاقات [[مهاتما گانڌي]] سان ٿي، جنهن جي سادي زندگيءَ، [[عدم تشدد]] (اهنسا) ۽ [[ستياگرهه]] جي اصولن کان هو گهڻو متاثر ٿيو. دولت رام [[ايني بيسنٽ]] ۽ [[محمد علي جناح]] سان لاڳاپيل [[هوم رول تحريڪ]] ۾ پڻ سرگرم ٿيو. هن تحريڪ جو مقصد برطانوي سلطنت جي دائري اندر هندستان لاءِ خود حڪومت ۽ ڊومينين جو درجو حاصل ڪرڻ هو. بعد ۾ هو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيو ۽ سنڌ ۾ ان جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو.<ref name="PIB2023">{{cite magazine|title=Jairamdas Daulatram: He Was Shot by the British During the Salt Satyagraha|magazine=New India Samachar|publisher=Government of India|date=2023-03-01|pages=42|url=https://newindiasamachar.pib.gov.in/WriteReadData/Magazine/2023/Mar/M202303011.pdf|language=en}}</ref><ref name="NehruArchive"/> 1919ع ۾ ڪانگريس جي [[امرتسر]] واري اجلاس دوران آئيني سڌارن بابت اڳواڻن ۾ سخت اختلاف پيدا ٿيا. هڪ پاسي گانڌي ۽ ٻئي پاسي [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[چترنجن داس]] ۽ [[محمد علي]] هئا. ان موقعي تي دولت رام هڪ ٺاهه واري تجويز لکي گانڌيءَ ڏانهن موڪلي. گانڌيءَ بعد ۾ هن واقعي کي ياد ڪندي دولت رام کي ٿڌي دماغ وارو سنڌي قرار ڏنو، جنهن جي تجويز اختلاف ختم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي. گانڌيءَ اها تجويز چترنجن داس ڏانهن موڪلي، جنهن مشروط رضامندي ظاهر ڪئي، جڏهن ته تلڪ چيو ته جيڪڏهن داس ان کي قبول ڪري ٿو ته کيس به اعتراض نه آهي. [[مدن موهن مالويا]] اجلاس ۾ ٺاهه جو اعلان ڪيو، جنهن تي شرڪت ڪندڙن خوشيءَ جو اظهار ڪيو.<ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> دولت رام 1920ع کان 1922ع تائين [[عدم تعاون جي تحريڪ]] ۾ حصو ورتو، جنهن جو مقصد پرامن احتجاج، سول نافرماني ۽ برطانوي ادارن سان عدم تعاون ذريعي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت ڪرڻ هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس جي ورڪنگ ڪميٽيءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ پارٽيءَ جي جنرل سيڪريٽريءَ جون ذميواريون نڀايائين. هن پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ ۽ مقامي پيداوار جي استعمال کي هٿي ڏيڻ وارين مهمن ۾ به حصو ورتو.<ref name="NehruArchive"/> 1930ع ۾ جڏهن گانڌي [[لوڻ ستياگرهه]] جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولت رام کي، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو، پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري ڪميٽيءَ جي مڪمل وقت سيڪريٽريءَ طور ڪم ڪرڻ جي درخواست ڪئي. گانڌيءَ پنهنجي خط ۾ ڄاڻايو ته هن بائيڪاٽ ڪميٽيءَ جي ذميواري سنڀالي آهي ۽ ان ڪم لاءِ کيس دولت رام کان وڌيڪ مناسب شخص نظر نٿو اچي. دولت رام اها درخواست قبول ڪندي قانون ساز ڪائونسل جي رڪنيت تان استعيفا ڏني ۽ بائيڪاٽ مهم جي انتظامي ذميواري سنڀالي. سندس اڳواڻيءَ ۾ پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري مهم کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Goswami"/> 1930ع ۾ ڪراچيءَ ۾ هڪ مئجسٽريٽ جي عدالت ٻاهران احتجاج دوران پوليس جي فائرنگ ۾ دولت رام جي ران ۾ گولي لڳي، جنهن سبب هو زخمي ٿيو. هن 1930ع کان 1931ع تائين سول نافرمانيءَ ۽ لوڻ ستياگرهه سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. آزاديءَ جي تحريڪ دوران برطانوي اختيارين کيس ڪيترائي ڀيرا گرفتار ڪيو ۽ قيد ۾ رکيو.<ref name="PIB2023"/><ref name="Goswami"/> 1942ع ۾ شروع ٿيل [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران پڻ دولت رام سرگرم رهيو. ان تحريڪ جو مقصد برطانوي حڪومت کان هندستان ڇڏڻ جو مطالبو ڪرڻ هو. دولت رام کي ٻين ڪانگريسي اڳواڻن سان گڏ گرفتار ڪري نظربند ڪيو ويو. آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندس ڪردار سنڌ جي سياسي سرگرمين ۽ هندستان جي قومي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپي جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="PIB2023"/><ref name="NehruArchive"/> == صحافت ۽ ادارت == جئرامداس دولت رام سياسي سرگرمين سان گڏ صحافت ۽ ادارت سان پڻ گهري وابستگي رکندو هو. هن مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪم ڪيو، جن ۾ ''ھندوستان ٽائيمز''، ''يينگ انڊيا'' ۽ سنڌي اخبار ''ھندو'' شامل هيون. هو 1925ع کان 1926ع تائين ''ھندوستان ٽائيمز'' جو ايڊيٽر رهيو. سندس صحافتي سرگرميون هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ، قومي سياسي شعور ۽ عوامي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="PMML">{{cite web|title=Individual Collections|website=Prime Ministers Museum and Library|url=https://pmml.nic.in/downloadNmmlManuscripts|language=en}}</ref> دولت رام جي صحافتي ۽ ادبي دلچسپين جو دائرو سياست تائين محدود نه هو. هن سنڌي ٻوليءَ، ادب، تاريخ ۽ ثقافتي ورثي بابت پڻ مضمون لکيا. سندس اهڙيون تحريرون سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا ۽ ادبي روايتن جي مطالعي لاءِ اهم مواد آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو<ref name="NehruArchive">{{cite web |title=Jairamdas Doulatram |url=https://nehruarchive.in/people/jairamdas-doulatram |website=The Nehru Archive |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref>. سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو..<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> == وفات ۽ يادگار == جئرامداس دولت رام پهرين مارچ 1979ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هندستان جي حڪومت 1985ع ۾ سندس ياد ۾ هڪ ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.<ref name="PIB2023"/> چيو ويندو هو ته وفات وقت هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == لاڳاپيل تصنيفون == * ''[[سنڌ جي کوج]]'' — تحقيقي مضمونن جو مجموعو، 1993ع. * ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' — گانڌيءَ سان جيل ۾ گذاريل وقت بابت يادگيريون، 1969ع. == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == حوالو == {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] 1p30dlzcffupc8r2l1mkau3l86mxxcr 429353 429352 2026-11-06T20:53:05Z Intisar Ali 8681 429353 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2024}} {{Infobox officeholder|name=جئرامداس دولترام|image=Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India.jpg|caption=هندستان جي 1985ع جي مهر تي جئرامداس دولترام|office=[[پارليامينٽ جو ميمبر]]، [[راجيه سبھا]]|constituency=[[راجيه سبھا جي نامزد ميمبرن جي فهرست|نامزد]]|term_start=19 آڪٽوبر 1959ع|term_end=2 اپريل 1976ع|order1=ٽيون|office1=آسام جو گورنر|term_start1=27 مئي 1950ع|term_end1=15 مئي 1956ع|1blankname1=وڏو وزير|1namedata1=[[گوپيناتھ بوردولوئي]]<br>[[بشنورام ميڌي]]|predecessor1=[[سري پرکاس]]|successor1=[[فضل علي]]|office2=ٻيو [[زراعت ۽ هارين جي ڀلائي واري وزارت|زراعت جو وزير]]|primeminister2=[[جواهر لال نهرو]]|term_start2=19 جنوري 1948ع|term_end2=13 مئي 1950ع|predecessor2=[[راجندر پرساد]]|successor2=[[ڪنيا لال ماڻڪلال منشي]]|order3=1st|office3=بهار جو گورنر|term_start3=15 آگسٽ 1947ع|term_end3=11 جنوري 1948ع|1blankname3=27 مئي 1950ع|1namedata3=[[شري ڪرشن سنها]]|predecessor3=سر [[هيو ڊائو]] {{small|( برطانوي حڪمراني تحت گورنر جي حيثيت ۾)}}|successor3=[[ماڌو شريھاري ايني]]|birth_date={{Birth date|1891|7|21|df=y}}|birth_place=[[ڪراچی]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي راج|برطانوي هندستان]]|death_date={{Death date and age|1979|3|1|1891|7|21|df=y}}|death_place=[[دهلي]]، [[هندستان]]|party=[[انڊين نيشنل ڪانگريس]]|occupation=سياستدان}} [[فائل:Dr._Rajendra_Prasad_and_Shri_Jairamdas_Daulatram.png|thumb| راجندر پرساد ۽ جيرامداس دولترام]] '''جئرامداس دولترام''' (1891ع- 1979ع) [[سنڌ]] جو هڪ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]] سياسي اڳواڻ هو، جيڪو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ هندستان سرڪار ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. کيس [[بهار جا شهر|بهار]] ۽ پوءِ آسام جي رياستن جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن تبت تي چيني قبضي جي سامهون هندستان جي اتر اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 1951ع ۾ توانگ جي هندستاني انضمام کي منظم ڪيو. == شروعاتي زندگي == جئرامداس دولترام [[سنڌ]] جي شهر [[ڪراچي|ڪراچی]] ۾ هڪ سنڌي هندو گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت 21 جولاءِ 1891ع تي [[برطانوي هندستان]] جي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو. قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوء، هن هڪ قانوني عمل شروع ڪيو، پر جلد ئي ان کي ڇڏي ڏنو ڇاڪاڻ ته اهو اڪثر ڪري هن جي ضمير سان تڪرار جو سبب بڻجي ويو. 1915ع ۾ دولترام مهاتما گانڌيءَ سان رابطي ۾ آيو، جيڪو ان وقت ڏکڻ آفريڪا کان موٽي آيو هو ۽ سندس وفادار پيروڪار بڻجي ويو. 1919ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جي امرتسر جي اجلاس ۾ هن گانڌيءَ جي ٺهراءَ جو اهڙو لفظ ڏنو جو ان سان گانڌي ۽ سندس ٻين ڪانگريس ساٿين جي وچ ۾ ايندڙ تڪرار کان بچي ويو. تڏهن کان وٺي [[گانڌي]] مٿس وڏو ڀروسو رکڻ لاءِ آيو. هن کيس خالص سون سان تشبيه ڏيندي چيو ته آءٌ جيرام داس جو قسم کڻان ٿو. سچا ماڻھو مون کي ملڻ جو شرف حاصل نه ٿيو آھي.' جيرامداس کي مسز سروجني نائيڊو جو ڀروسو ۽ پيار حاصل هو، جنهن سنڌ ۾ سندس خدمتن جي ڪري کيس 'ريگستان ۾ چراغ' قرار ڏنو، جيڪو گهڻو ڪري ريگستان هو. سردار ولڀ ڀائي پٽيل ۽ راجندر پرساد سان به سندس لاڳاپا تمام ويجها هئا. == آزاديءَ جي تحريڪ == جئرامداس دولت رام هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1915ع ۾ سندس ملاقات [[مهاتما گانڌي]] سان ٿي، جنهن جي سادي زندگيءَ، [[عدم تشدد]] (اهنسا) ۽ [[ستياگرهه]] جي اصولن کان هو گهڻو متاثر ٿيو. دولت رام [[ايني بيسنٽ]] ۽ [[محمد علي جناح]] سان لاڳاپيل [[هوم رول تحريڪ]] ۾ پڻ سرگرم ٿيو. هن تحريڪ جو مقصد برطانوي سلطنت جي دائري اندر هندستان لاءِ خود حڪومت ۽ ڊومينين جو درجو حاصل ڪرڻ هو. بعد ۾ هو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيو ۽ سنڌ ۾ ان جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو.<ref name="PIB2023">{{cite magazine|title=Jairamdas Daulatram: He Was Shot by the British During the Salt Satyagraha|magazine=New India Samachar|publisher=Government of India|date=2023-03-01|pages=42|url=https://newindiasamachar.pib.gov.in/WriteReadData/Magazine/2023/Mar/M202303011.pdf|language=en}}</ref><ref name="NehruArchive"/> 1919ع ۾ ڪانگريس جي [[امرتسر]] واري اجلاس دوران آئيني سڌارن بابت اڳواڻن ۾ سخت اختلاف پيدا ٿيا. هڪ پاسي گانڌي ۽ ٻئي پاسي [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[چترنجن داس]] ۽ [[محمد علي]] هئا. ان موقعي تي دولت رام هڪ ٺاهه واري تجويز لکي گانڌيءَ ڏانهن موڪلي. گانڌيءَ بعد ۾ هن واقعي کي ياد ڪندي دولت رام کي ٿڌي دماغ وارو سنڌي قرار ڏنو، جنهن جي تجويز اختلاف ختم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي. گانڌيءَ اها تجويز چترنجن داس ڏانهن موڪلي، جنهن مشروط رضامندي ظاهر ڪئي، جڏهن ته تلڪ چيو ته جيڪڏهن داس ان کي قبول ڪري ٿو ته کيس به اعتراض نه آهي. [[مدن موهن مالويا]] اجلاس ۾ ٺاهه جو اعلان ڪيو، جنهن تي شرڪت ڪندڙن خوشيءَ جو اظهار ڪيو.<ref name="Goswami">{{cite book|title=An Unfinished Autobiography|author=Māmaṇi Raẏachama Goswāmī, Praphulla Kaṭakī|publisher=Sterling Publishers|year=2002|isbn=978-81-207-2428-0|pages=4–5}}</ref> دولت رام 1920ع کان 1922ع تائين [[عدم تعاون جي تحريڪ]] ۾ حصو ورتو، جنهن جو مقصد پرامن احتجاج، سول نافرماني ۽ برطانوي ادارن سان عدم تعاون ذريعي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت ڪرڻ هو. هو انڊين نيشنل ڪانگريس جي ورڪنگ ڪميٽيءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ پارٽيءَ جي جنرل سيڪريٽريءَ جون ذميواريون نڀايائين. هن پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ ۽ مقامي پيداوار جي استعمال کي هٿي ڏيڻ وارين مهمن ۾ به حصو ورتو.<ref name="NehruArchive"/> 1930ع ۾ جڏهن گانڌي [[لوڻ ستياگرهه]] جي تياري ڪري رهيو هو، تڏهن هن دولت رام کي، جيڪو ان وقت بمبئي قانون ساز ڪائونسل جو ميمبر هو، پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري ڪميٽيءَ جي مڪمل وقت سيڪريٽريءَ طور ڪم ڪرڻ جي درخواست ڪئي. گانڌيءَ پنهنجي خط ۾ ڄاڻايو ته هن بائيڪاٽ ڪميٽيءَ جي ذميواري سنڀالي آهي ۽ ان ڪم لاءِ کيس دولت رام کان وڌيڪ مناسب شخص نظر نٿو اچي. دولت رام اها درخواست قبول ڪندي قانون ساز ڪائونسل جي رڪنيت تان استعيفا ڏني ۽ بائيڪاٽ مهم جي انتظامي ذميواري سنڀالي. سندس اڳواڻيءَ ۾ پرڏيهي ڪپڙي جي بائيڪاٽ واري مهم کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Goswami"/> 1930ع ۾ ڪراچيءَ ۾ هڪ مئجسٽريٽ جي عدالت ٻاهران احتجاج دوران پوليس جي فائرنگ ۾ دولت رام جي ران ۾ گولي لڳي، جنهن سبب هو زخمي ٿيو. هن 1930ع کان 1931ع تائين سول نافرمانيءَ ۽ لوڻ ستياگرهه سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو ورتو. آزاديءَ جي تحريڪ دوران برطانوي اختيارين کيس ڪيترائي ڀيرا گرفتار ڪيو ۽ قيد ۾ رکيو.<ref name="PIB2023"/><ref name="Goswami"/> 1942ع ۾ شروع ٿيل [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران پڻ دولت رام سرگرم رهيو. ان تحريڪ جو مقصد برطانوي حڪومت کان هندستان ڇڏڻ جو مطالبو ڪرڻ هو. دولت رام کي ٻين ڪانگريسي اڳواڻن سان گڏ گرفتار ڪري نظربند ڪيو ويو. آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندس ڪردار سنڌ جي سياسي سرگرمين ۽ هندستان جي قومي تحريڪ جي وچ ۾ هڪ اهم ڳانڍاپي جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="PIB2023"/><ref name="NehruArchive"/> == صحافت ۽ ادارت == جئرامداس دولت رام سياسي سرگرمين سان گڏ صحافت ۽ ادارت سان پڻ گهري وابستگي رکندو هو. هن مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪم ڪيو، جن ۾ ''ھندوستان ٽائيمز''، ''يينگ انڊيا'' ۽ سنڌي اخبار ''ھندو'' شامل هيون. هو 1925ع کان 1926ع تائين ''ھندوستان ٽائيمز'' جو ايڊيٽر رهيو. سندس صحافتي سرگرميون هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ، قومي سياسي شعور ۽ عوامي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="PMML">{{cite web|title=Individual Collections|website=Prime Ministers Museum and Library|url=https://pmml.nic.in/downloadNmmlManuscripts|language=en}}</ref> دولت رام جي صحافتي ۽ ادبي دلچسپين جو دائرو سياست تائين محدود نه هو. هن سنڌي ٻوليءَ، ادب، تاريخ ۽ ثقافتي ورثي بابت پڻ مضمون لکيا. سندس اهڙيون تحريرون سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا ۽ ادبي روايتن جي مطالعي لاءِ اهم مواد آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == آزاديءَ کان پوءِ ڪيريئر == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي ۾ دولترام جي وطن [[سنڌ]] کي نئين ٺهيل رياست پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جي راڄڌاني [[ڪراچي]] هئي. دولترام هندستان ۾ رهيو ۽ کيس بهار جو پهريون هندستاني گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن عهدي تي هو 1948ع تائين رهيو. ان کان پوءِ کيس خوراڪ جي فراهمي جو مرڪزي وزير مقرر ڪيو ويو. هن هندستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ اوڀر پنجاب جي هڪ علائقي جي نمائندگي ڪئي ۽ هندستان جي آئين ٺاهڻ ۾ حصو ورتو. <ref name="Rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هن صلاحڪار، يونين سبجيڪٽس ۽ صوبائي آئين ڪاميٽين جي ميمبر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. <ref name="Rediff2">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ دولت رام 15 آگسٽ 1947ع کان 11 جنوري 1948ع تائين بهار جو گورنر رهيو. ان کان پوءِ هن مرڪزي حڪومت ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري وزارت سنڀالي. 27 مئي 1950ع کان 15 مئي 1956ع تائين هو آسام جو گورنر رهيو. بعد ۾ 1959ع کان 1976ع تائين راجيه سڀا جو نامزد ميمبر رهيو.<ref name="BiharGov">{{cite report|title=Post-Independence Period: Governors of Bihar|publisher=Government of Bihar|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s324917db15c4e37e421866448c9ab23d8/uploads/2021/11/2021112591.pdf|language=en}}</ref><ref name="PMML"/> === آسام جو گورنر === [[فائل:North-East_Frontier_in_1947_Political_Map_of_India.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| آزاد هندستان جي پهرين سياسي نقشي ۾ اتر-اوڀر سرحد، 1947]] [[فائل:Tawang_in_Arunachal_Pradesh_(India).svg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون| توانگ ضلعو جديد نقشي ۾]] 1950ع کان 1956ع تائين دولترام آسام جو گورنر رھيو<ref name="Rediff4">{{cite web|url=http://www.rediff.com/india60/2007/nov/06rishi.htm|title=The Constitution-framers India forgot|date=6 November 2007|work=Rediff.com|accessdate=10 September 2010}}</ref> ھڪ اهم عرصي ۾ جنھن ۾ تبت تي چيني قبضو ٿيو. اتر-اوڀر فرنٽيئر ٽريڪٽس (جنهن کي اتر-اوڀر فرنٽيئر ايجنسي ۽ پوءِ اروناچل پرديش جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو) ان دور ۾ گورنر جي سڌي انتظام هيٺ هئا. آڪٽوبر 1950ع ۾ چيني تبت ۾ اڳتي وڌڻ کان پوءِ ان کي ضم ڪرڻ جي ارادي سان، مرڪزي گهرو وزير ولڀ ڀائي پٽيل تبت خلاف پنهنجي سرحدن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڀارت لاءِ ڪارروائي جو تفصيلي پروگرام پيش ڪيو<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 46–47: "Patel discussed the redisposition of forces, mentioned in his letter to Nehru on November 7, Daulatram was requested to send an adequate number of Assam Rifle platoons to the forward posts; they would be replaced by Tripura Rifles. The situation was considered extremely serious."</ref>. هن پروگرام جو گهڻو حصو دولترام جي ڪنڌ تي پيو ڇاڪاڻ ته سرحدي علائقن ۾ تبت سان ڊگهي اڌ آباد سرحد هئي. ڊسمبر<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، صص. 50–51.</ref> 1950ع تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته چيني لشڪر زاول تائين اوڀر تبت تي قبضو ڪري ورتو هو ۽ مشمي قبيلن جي دروازن تي دستک ڏئي رهيا هئا. دولترام آسام رائفلز جي پلٽون کي سياري ۾ سرحد تي انسان ڪرڻ لاء موڪليو.<ref>Arpi, ''Standing at the Himalayan Crossroads'', 2020، ص. 45.</ref> دولت رام هندستان جي دستور ساز اسيمبليءَ جو ميمبر هو. هن اسيمبليءَ جي مختلف ڪميٽين ۾ ڪم ڪيو ۽ آزاديءَ کان پوءِ هندستان جي سياسي ۽ آئيني نظام جي جوڙجڪ ۾ حصو ورتو.<ref name="ConstitutionIndia">{{cite web|title=Jairamdas Daulatram|website=Constitution of India|url=https://www.constitutionofindia.net/members/jairamdas-daulatram/|language=en}}</ref> == سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ خدمتون == جئرامداس دولترام اکل ڀارت سنڌي ٻولي ساهت سڀا (آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ادبي ڪانگريس) جي بنيادي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="Sahit Sabha">{{cite web|url=http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|title=Office-Bearers – Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha|publisher=Sindhi Sahit Sabha|archive-url=https://web.archive.org/web/20100513023738/http://www.sindhisahitsabha.com/officebearers.htm|archive-date=13 May 2010|accessdate=10 September 2010|url-status=dead}}</ref> دولت رام سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ادبي روايتن ۽ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت مختلف وقتن تي تحقيقي مضمون لکيا. سندس مضمونن کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم مواد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> سندس تحقيقي مضمونن جو هڪ مجموعو ''[[سنڌ جي کوج]]'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي، ايم ڪي جيٽلي ۽ موهن لال شرما ڏني. هن مجموعي جي پهرئين حصي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب، ٻئي حصي ۾ سنڌ جي تاريخ ۽ ٽئين حصي ۾ تاريخي شخصيتن بابت مضمون ۽ يادگيريون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي رسم الخط بابت موقف == زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دولت رام هندستان اندر سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ديوناگري لپي]] استعمال ڪرڻ جي حمايت ڪئي. هن ديوناگريءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو اصل ۽ فطري رسم الخط قرار ڏنو. اهو سندس لساني ۽ ثقافتي موقف هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻولي تاريخي طور مختلف رسم الخطن ۾ لکي وئي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري پڻ شامل آهن. دولت رام جي موقف کي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت هڪ مخصوص راءِ طور ڏسڻ گهرجي، نه ڪي سڀني لساني ماهرن جي متفقه نتيجي طور. == مهاتما گانڌيءَ سان لاڳاپو == دولت رام گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي فڪر سان گهري وابستگي رکندو هو. هن 1956ع کان 1958ع تائين ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' جي چيف ايڊيٽر طور ڪم ڪيو<ref name="NehruArchive">{{cite web |title=Jairamdas Doulatram |url=https://nehruarchive.in/people/jairamdas-doulatram |website=The Nehru Archive |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref>. سندس سنڌي مضمون ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' ۾ گانڌيءَ سان يروڊا جيل ۾ گڏ گذاريل ستن ڏينهن جون يادگيريون بيان ٿيل آهن. اهو مضمون نومبر 1969ع ۾ ''Sindhi Times'' جي خاص شماري ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ 1982ع ۾ ''Bharateeya Nibandha'' نالي هندي مضمونن جي مجموعي ۾ ترجمو ٿي شامل ٿيو..<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}</ref> == وفات ۽ يادگار == جئرامداس دولت رام پهرين مارچ 1979ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هندستان جي حڪومت 1985ع ۾ سندس ياد ۾ هڪ ٽپال ٽڪيٽ جاري ڪئي.<ref name="PIB2023"/> چيو ويندو هو ته وفات وقت هو اڃا به هڪ غريب ماڻهو هو، پنهنجي گانڌي آدرشن تي قائم هو. اڳوڻي تيراپ فرنٽيئر ڊويزن (هاڻوڪي چانگلانگ ضلعو) جي ڳوٺ جارامپور جو نالو سندس نالي تي رکيو ويو. 1985ع ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ ڊاک ٹکٹ جاري ڪئي وئي. <ref name="Sircar">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/saving-tawang-how-the-tawang-tract-was-saved-for-india/|title=Saving Tawang: How the Tawang Tract was saved for India|last=said|first=KP Dilip on|date=2021-07-07|website=Indian Defence Review|language=en-US|access-date=2023-05-25}}</ref> == لاڳاپيل تصنيفون == * ''[[سنڌ جي کوج]]'' — تحقيقي مضمونن جو مجموعو، 1993ع. * ''[[گانڌيءَ سان ست ڏينهن]]'' — گانڌيءَ سان جيل ۾ گذاريل وقت بابت يادگيريون، 1969ع. == اهم عهدن جو وچور == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! عهدو ! عرصو ! ادارو |- | بهار جو گورنر | 15 آگسٽ 1947ع – 11 جنوري 1948ع | بهار حڪومت |- | مرڪزي وزير | 1948ع – 1950ع | هندستان حڪومت |- | آسام جو گورنر | 27 مئي 1950ع – 15 مئي 1956ع | آسام حڪومت |- | گانڌيءَ جي تحريرن جي مجموعي جو چيف ايڊيٽر | 1956ع – 1958ع | گانڌيءَ جي تحريرن جو تدويني منصوبو |- | راجيه سڀا جو نامزد ميمبر | 1959ع – 1976ع | هندستاني پارليامينٽ |} == حوالو == {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{s-start}} {{s-gov}} {{succession box|before=سائين [[هيو ڊائو]]|title=[[بهار جو گورنر]]|years=15 آگسٽ 1947 - 11 جنوري 1948|after=[[ماڌو شريھاري ايني]]}} {{succession box|before=[[سري پرکاس]]|title=[[آسام جو گورنر]]|years=1950 – 1956|after=[[سيد فضل علي]]}} {{s-end}} [[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:1979ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1891ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]] jagqkq62w5frcr1d7htxehxhw5i9rk8 0 105345 429386 428367 2026-11-06T22:24:39Z Intisar Ali 8681 429386 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو حقيقت نگار ڪهاڻيڪار ۽ وڪيل (1907ع–1956ع)}} {{Infobox writer | name = امر لعل هنگوراڻي | native_name = امر لعل هنگوراڻي | romanized_name = Amarlal Hingorani | birth_date = 1907ع | death_date = 1956ع | occupation = ڪهاڻيڪار، وڪيل | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | nationality = هندستاني | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، حقيقت نگار افسانو | movement = [[حقيقت نگاري]] | notable_works = ''[[ادو عبدالرحمان]]''، ''رام ۽ رحيم''، ''گوليءَ جو گناهه''، ''هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز'' }} '''امر لعل هنگوراڻي''' (''Amarlal Hingorani''؛ 1907ع–1956ع) سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار ۽ پيشي جي لحاظ کان وڪيل هو. هو سنڌي ادب ۾ جديد مختصر ڪهاڻيءَ جي شروعاتي حقيقت نگار ليکڪن مان شمار ٿئي ٿو. سندس ڪهاڻين ۾ انساني ڪردارنگاري، سماجي ناانصافي، مذهبي رواداري، انساني نفسيات ۽ روايتي سماج جي تضادن کي اهميت حاصل آهي. سندس مشهور ڪهاڻي '''«ادو عبدالرحمان»''' سنڌي ادب ۾ هڪ اهم ڪردارنگاريءَ واري ڪهاڻي سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="SindhianaStory">{{cite encyclopedia |title=سنڌي ڪهاڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ڪهاڻي |language=sd |access-date=2026-11-05 |archive-date=2026-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261019213955/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25B3%25D9%2586%25DA%258C%25D9%258A%2B%25DA%25AA%25D9%2587%25D8%25A7%25DA%25BB%25D9%258A |url-status=dead}}</ref> هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ادو عبدالرحمان» 1930ع ۾ رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ شايع ٿي ۽ پوءِ 1940ع ڌاري ٻيهر ڇپي. ان جو انگريزي ترجمو 1954ع ۾ يونيسڪو سان لاڳاپيل هڪ اشاعت ۾ شامل ٿيو. 1981ع ۾ سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن، الهاس نگر، سندس ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو ''ادو عبدالرحمان'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sahapedia">{{cite web |title=The Post-Partition Sindhi Short Story |url=https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story |website=Sahapedia |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == زندگيءَ جو احوال == '''امر لعل هنڱوراڻي''' (1907ع–1956ع) سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار ۽ وڪيل هو، جنهن کي جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي اوائلي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم اديبن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس جنم 1907ع ۾ [[نوشهرو فيروز ضلعو|ضلعي نوشهري فيروز]] جي شهر [[نوشهرو فيروز]] ڀرسان [[ڳوٺ کاهي راهو]] ۾ ٿيو. سندس والد جو نالو وسڻمل هو.<ref name="SindhiShaan">{{cite web |title=Some Masterpieces of Sindhi Literature – II |url=http://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhi Shaan |language=en }}</ref> امر لعل هنڱوراڻيءَ پنهنجي ادبي زندگيءَ ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي صنف سان وابستگي رکي ۽ پيشي جي لحاظ کان وڪالت ڪندو هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن کي سنڌي ڪهاڻيڪار طور متعارف ڪرايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> 1961ع ۾ شايع ٿيل انگريزي ادبي رسالي ''Quest'' جي شماري نمبر 31 ۾ هنڱوراڻيءَ جي ڪهاڻي ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو شايع ٿيو. رسالي ۾ سندس تعارف هڪ وڪيل ۽ ڪهاڻيڪار طور ڏنل آهي ۽ سندس وفات جو ذڪر پڻ موجود آهي.<ref name="Quest1961">{{cite journal |last=Hingorani |first=Amarlal |title=Brother Abdur Rahman |journal=Quest |issue=31 |date=October–December 1961 |language=en |url=https://indianliberals.in/primary-works/qt031/ }}</ref><ref name="IndianLiberals">{{cite web |title=Amarlal Hingorani |url=https://indianliberals.in/thinkers/amarlal-hingorani/ |website=Indian Liberals |language=en |access-date=2026-11-05 }}</ref> امر لعل هنڱوراڻيءَ جي وفات 1956ع ۾ ٿي. سندس وفات جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت وڌيڪ مستند سوانحي معلومات گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تعليم ۽ پيشه ورانه زندگي == امر لعل هنڱوراڻيءَ پنهنجي ابتدائي تعليم [[نوابشاهه]] ۾ حاصل ڪئي. ان کان پوءِ اعليٰ تعليم لاءِ [[ڪراچي]] ويو، جتي 1930ع ۾ [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڊي. جي. سنڌ ڪاليج]] مان بي. اي جي ڊگري حاصل ڪيائين.<ref name="SindhiShaan"/> بي. اي ڪرڻ کان پوءِ هن ڪراچيءَ مان ايل. ايل. بي جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ وڪالت جو پيشو اختيار ڪيائين. سندس قانوني تعليم ۽ وڪالت سان وابستگيءَ جو ذڪر سوانحي مواد ۾ ملي ٿو، جڏهن ته 1961ع جي ادبي رسالي ''Quest'' ۾ پڻ کيس وڪيل طور سڃاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhiShaan"/><ref name="Quest1961"/> هنڱوراڻيءَ جي وڪالت جي شروعاتي سال، عدالتن ۾ عملي خدمتن ۽ پيشه ورانه سرگرمين جي تفصيل بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي. == ادبي پسمنظر == ويهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي صنف ۾ سماجي اصلاح، قومي شعور، حقيقت نگاري ۽ انساني نفسيات بابت نوان تجربا ٿيڻ لڳا. اڳوڻي اصلاحي ۽ نصيحت آموز ڪهاڻيءَ کان اڳتي وڌندي ليکڪن ڪردارن جي نفسياتي ڪيفيتن ۽ سماجي تضادن کي وڌيڪ نمايان ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="Allana1991">{{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=An Introduction to Sindhi Literature |year=1991 |language=en |url=https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf}}</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا پنهنجي ڪتاب ۾ پوپٽي هيراننداڻيءَ جي راءِ نقل ڪندي امر لعل هنگوراڻي، مرزا نادر بيگ، عثمان علي انصاري ۽ آسانند مامتورا کي انهن ليکڪن ۾ شمار ڪري ٿو، جن 1930ع واري ڏهاڪي ۾ جديد سنڌي ڪهاڻيءَ لاءِ نوان موضوع ۽ اسلوب اختيار ڪيا.<ref name="Allana1991"/> شيخ عزيز پنهنجي ڪتاب ''History of Sindhi Literature'' ۾ هنگوراڻيءَ کي سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ ۾ سماجي حقيقت نگاريءَ جي اهم بنيادي ليکڪن مان شمار ڪري ٿو. سندس تجزيي موجب هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين سنڌي افسانوي ادب ۾ ڪردارنگاريءَ ۽ نفسياتي اڀياس کي نئون رخ ڏنو.<ref name="ShaikhAziz2008">{{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207003218/https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf |archive-date=2025-12-07 |access-date=2026-10-30 |url-status=dead}}</ref> == ادبي خدمتون == === رسالو ڦلواڙي === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب امر لعل هنگوراڻيءَ جون ڪهاڻيون سندس جاري ڪيل رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ 1930ع ۾ شايع ٿيون. هن رسالي جو جديد سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر سان تعلق رهيو.<ref name="SindhianaStory"/> «ادو عبدالرحمان» جي شروعاتي اشاعت بابت ''ڦلواڙي'' جو 1930ع وارو حوالو ملي ٿو. 1940ع ڌاري ڪهاڻيءَ جي ٻيهر اشاعت جو ذڪر پڻ موجود آهي. مختلف ماخذن ۾ 1930ع کي لکجڻ يا پهرين اشاعت ۽ 1940ع کي ٻيهر اشاعت جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaStory"/><ref name="Sahapedia"/> === حقيقت نگاري ۽ ڪردارنگاري === هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين ۾ سماجي حقيقتن ۽ انساني ڪردارن جي نفسياتي پيچيدگين کي نمايان ڪيو ويو آهي. سندس افسانن ۾ عام ماڻهو، درويش، خاندان جا فرد ۽ سماجي حيثيت رکندڙ شخص ڪهاڻيءَ جي موضوعن طور سامهون اچن ٿا.<ref name="ShaikhAziz2008"/> سنڌي ادب جي فڪري تاريخ بابت هڪ مطالعي ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين کي سنڌ جي صوفياڻي فڪر، انساني رواداري ۽ سماجي تضادن سان ڳنڍيو ويو آهي. ان مطالعي موجب سندس ڪردار روايتي سماج جي کوکلائپ، شڪ، مذهبي تعصب ۽ انساني جذبن جي تضادن کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IlmiKhazano">{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/651/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-05}}</ref> == مشهور ڪهاڻيون == === ادو عبدالرحمان === '''«ادو عبدالرحمان»''' هنگوراڻيءَ جي مشهور ڪهاڻي آهي، جنهن جو مرڪزي ڪردار عبدالرحمان نالي هڪ صوفي منش درويش آهي. ڪهاڻيءَ جو ماحول [[سکر]] ۽ سنڌ جي سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل آهي. عبدالرحمان پاڻ سان مخاطب ٿي سوالن جا جواب ڏئي ٿو ۽ پنهنجي مخصوص انداز سان ماڻهن جي عملن ۽ دعوائن جي حقيقت ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Sindhishaan">{{cite web |title=Some Masterpieces II: Ado Abdul Rehman |url=https://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref><ref name="Quest1961"/> ڪهاڻيءَ ۾ هڪ غريب ماڻهوءَ تي هڪ مالدار شخص جي سون جي گهڙي چوري ڪرڻ جو الزام لڳايو وڃي ٿو. عبدالرحمان ان معاملي ۾ مداخلت ڪري ٿو. عدالت ۾ سندس گفتگو ۽ سوالن جي جوابن ذريعي مالدار شخص جي رويي ۽ سماجي حيثيت سان لاڳاپيل تضاد ظاهر ٿين ٿا. اهڙيءَ ريت ڪهاڻيءَ ۾ انصاف، طبقاتي فرق ۽ سماجي منافقت جا موضوع سامهون اچن ٿا.<ref name="Quest1961"/> عبدالرحمان جي ڪردار کي سنڌ جي صوفي ۽ ملنگ روايت سان ڳنڍيو ويو آهي. سندس گفتگوءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين انساني سڃاڻپ ۽ اخلاقي سچائيءَ جو تصور نمايان ٿئي ٿو. ڪهاڻيءَ ۾ سنڌي صوفي شاعرن [[سچل سرمست]] ۽ [[سامي]] جي فڪري پسمنظر جو پڻ اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Sahapedia"/><ref name="SindhCourier2021">{{cite web |title=Addo Abdur Rahman: A tale from Sindh by Amarlal Hingorani |url=https://sindhcourier.com/addo-abdur-rahman-a-tale-from-sindh-by-amarlal-hingorani/ |website=Sindh Courier |date=25 December 2021 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> === رام ۽ رحيم === «رام ۽ رحيم» هنگوراڻيءَ جي انهن ڪهاڻين مان هڪ آهي، جنهن ۾ هندو ۽ مسلمان برادرين جي وچ ۾ انساني لاڳاپن ۽ مذهبي رواداريءَ کي موضوع بڻايو ويو آهي. سنڌي ادب بابت هڪ فڪري مطالعي موجب هيءَ ڪهاڻي مذهبي نفرت جي مقابلي ۾ انساني همدرديءَ جي اهميت ظاهر ڪري ٿي.<ref name="IlmiKhazano"/><ref name="SindhianaStory"/> === هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز === «هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز» ۾ هڪ پوڙهي شخص جي سوچ ۽ نوجوان نسل جي محبت بابت سندس رويي کي پيش ڪيو ويو آهي. ڪهاڻيءَ ۾ پوڙهو ڪردار شروع ۾ نوجوانن جي محبت بابت پريشان ٿئي ٿو، پر پوءِ انساني جذبن ۽ فطرت جي تبديليءَ کي قبول ڪري ٿو.<ref name="IlmiKhazano"/> هيءَ ڪهاڻي نسلن جي وچ ۾ سوچ جي فرق، محبت ۽ انساني فطرت جي موضوعن سان لاڳاپيل آهي. === ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي === «ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي» ۾ انساني شڪ، غيريقينيءَ ۽ نفسياتي ڪيفيتن کي موضوع بڻايو ويو آهي. سنڌي ادب جي فڪري مطالعي موجب هن ڪهاڻيءَ ۾ انساني ذهن جي انهن حالتن کي ظاهر ڪيو ويو آهي، جيڪي ماڻهوءَ کي شڪ ۽ غير جي وچ ۾ رکن ٿيون.<ref name="IlmiKhazano"/> === ٻيون ڪهاڻيون === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، شيخ عزيز ۽ ٻين ادبي ماخذن ۾ هنگوراڻيءَ جي وڌيڪ ڪهاڻين جا نالا پڻ ملن ٿا، جن ۾ «گوليءَ جو گناهه»، «لکيو ڪين ٽريو»، «لالي» ۽ «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» شامل آهن.<ref name="SindhianaStory"/><ref name="ShaikhAziz2008"/><ref name="KachchhSyllabus">{{cite web |title=B.A. Semester I–II Sindhi Syllabus |url=https://kskvku.ac.in/NEP_Base_Syllabus/BA%20-%20Sem%20-1%20-%202%20Sindhi.pdf |publisher=Krantiguru Shyamji Krishna Verma Kachchh University |year=2023 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == ڪهاڻين جي فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | امر لعل هنگوراڻيءَ جون حوالن ۾ ڄاڻايل ڪهاڻيون |- ! style="background:#dbeaf2;" | ڪهاڻي ! style="background:#dbeaf2;" | موضوع يا ڪتابياتي ڄاڻ ! style="background:#dbeaf2;" | ماخذ |- | style="background:#edf5fa;" | ادو عبدالرحمان | صوفي درويش، سماجي منافقت، انصاف؛ 1930ع ۾ شروعاتي اشاعت | جوتواڻي، سنڌيانا، سهاپيڊيا |- | style="background:#eef7ed;" | رام ۽ رحيم | مذهبي رواداري ۽ انساني همدردي | سنڌيانا، علمي خزانو |- | style="background:#edf5fa;" | هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز | محبت، نسلن جي سوچ ۽ انساني فطرت | علمي خزانو |- | style="background:#eef7ed;" | ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي | شڪ ۽ نفسياتي ڪيفيتون | سنڌيانا، علمي خزانو |- | style="background:#edf5fa;" | گوليءَ جو گناهه | ڪهاڻيءَ جو نالو تصديق ٿيل؛ تفصيلي موضوع جي تصديق گهربل | سنڌيانا، شيخ عزيز |- | style="background:#eef7ed;" | لکيو ڪين ٽريو | ڪهاڻيءَ جو نالو تصديق ٿيل؛ تفصيلي موضوع جي تصديق گهربل | سنڌيانا |- | style="background:#edf5fa;" | لالي | 1946ع ۾ رسالي ''سنڌو'' ۾ اشاعت جو ذڪر | سنڌيانا |- | style="background:#eef7ed;" | ٻڍيءَ جي ٻاجهه | ڪڇ يونيورسٽيءَ جي سنڌي نصاب ۾ شامل | ڪڇ يونيورسٽي، 2023ع |} <ref name="SindhianaStory"/><ref name="ShaikhAziz2008"/><ref name="IlmiKhazano"/><ref name="KachchhSyllabus"/> == ادو عبدالرحمان جي عالمي سڃاڻپ == === يونيسڪو جي اشاعت، 1954ع === امر لعل هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ادو عبدالرحمان» جي انگريزي ترجمي کي 1954ع ۾ يونيسڪو سان لاڳاپيل هڪ اشاعت ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌي ادب جي تاريخ بابت ماخذن ۾ ان واقعي کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي بين الاقوامي سڃاڻپ جي هڪ اهم مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sahapedia"/><ref name="Pirzado2009">{{cite book |last=Pirzado |first=Anwar |title=Sindhi Language and Literature: A Brief Account |year=2009 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhi_Language_and_Litrature_a_Brief_Account--Anwar_Pirzado_%282009%29_O.pdf}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''Sahapedia'' موجب «ادو عبدالرحمان» ۽ آسانند مامتورا جي ڪهاڻي «گوارڻ» يونيسڪو جي عالمن جي چونڊ لاءِ غور هيٺ آيون، ۽ آخرڪار «ادو عبدالرحمان» جو انگريزي ترجمو 1954ع ۾ يونيسڪو جي هڪ رسالي ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sahapedia"/> 1954ع واري اشاعت جي مخصوص رسالي جو عنوان، شمارو، صفحا ۽ مترجم جي سڃاڻپ بابت اصل اشاعتي رڪارڊ جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي. ان ڪري هن ڪهاڻيءَ کي يونيسڪو جو باقاعده ادبي انعام مليل قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === ساهتيه اڪادميءَ ۾ شموليت === ''Sahapedia'' موجب «ادو عبدالرحمان» کي 1959ع ۾ ساهتيه اڪادميءَ جي شايع ڪيل سنڌي ڪهاڻين جي هڪ چونڊ ۾ پڻ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sahapedia"/> === رسالو Quest، 1961ع === 1961ع ۾ رسالي ''Quest'' جي شماري نمبر 31 ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو شايع ٿيو. رسالي جي تعارف موجب اها ڪهاڻي ليکڪ جي وفات کان پوءِ شايع ڪئي وئي هئي.<ref name="Quest1961"/> هن اشاعت ۾ ڪهاڻيءَ جو مترجم هشمت راماڻي ڄاڻايل آهي. اهو ترجمو 1954ع واري يونيسڪو اشاعت کان الڳ آهي.<ref name="Quest1961"/> === ٻين انگريزي مجموعن ۾ شموليت === ''Sindhi Short Stories'' نالي انگريزي مجموعي ۾ پڻ هنگوراڻيءَ جي ''Brother Abdur Rahman'' شامل آهي. جاپان جي علمي ڪتابياتي ڊيٽابيس ''CiNii Books'' موجب هن مجموعي جو مترجم هشو ڪيولراماڻي آهي ۽ اهو نيو دهليءَ مان هشمت پبليڪيشن پاران شايع ٿيو.<ref name="CiNii">{{cite web |title=Sindhi short stories |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA83594835 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics, Japan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> اي. وي. رامڪرشنن جي ترتيب ڏنل ڪتاب ''Indian Short Stories: 1900–2000'' جي سنڌي ادب واري حصي ۾ پڻ ''Brother Abdul Rahman'' شامل آهي.<ref name="Ramakrishnan">{{cite book |editor-last=Ramakrishnan |editor-first=E. V. |title=Indian Short Stories: 1900–2000 |language=en |url=https://indiaclub.com/products/8082-indian-short-stories-1900-2000}}</ref> انهن مختلف اشاعتن ۾ مترجمن جا نالا هڪجهڙا نه آهن، تنهنڪري هر ترجمي کي ان جي مخصوص اشاعت سان لاڳاپيل سمجهڻ گهرجي. == ڪهاڻين جو مجموعو == 1981ع ۾ ''سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن''، [[الهاس نگر]]، امر لعل هنگوراڻيءَ جي ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو '''''ادو عبدالرحمان''''' جي عنوان سان شايع ڪيو. هن مجموعي جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سنڌي ڪهاڻين واري ڪتابياتي فهرست ۾ پڻ «ادو عبدالرحمان» کي 1981ع جي اشاعت طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaStory"/> مجموعي جي ٻارهن ڪهاڻين جي مڪمل ترتيب، صفحن جي تعداد، مرتب جي نالي ۽ اصل سرورق جي تصديق لاءِ ڪتاب جي اصل نسخي جو مطالعو ضروري آهي. مٿي ڏنل مشهور ڪهاڻين جي فهرست کي بنا ثبوت جي 1981ع واري مجموعي جي مڪمل فهرست نه سمجهڻ گهرجي. == ادبي اڀياس ۽ تنقيد == هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين بابت سنڌي ادبي تنقيد ۾ ڪردارنگاري، حقيقت نگاري ۽ انساني نفسيات کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. شيخ عزيز جي راءِ موجب هنگوراڻيءَ سماجي حقيقت نگاريءَ کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي هڪ نمايان رجحان طور اڳتي وڌايو. سندس ڪهاڻين ۾ فرد جي نفسيات کي سماج جي پيچيده حالتن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShaikhAziz2008"/> ''The Post-Partition Sindhi Short Story'' ۾ «ادو عبدالرحمان» جي ڪردار کي سنڌ جي صوفي ماحول سان ڳنڍيو ويو آهي. انهيءَ تجزيي موجب عبدالرحمان جهڙا درويش سماج ۾ طاقتور ماڻهن جي عملن تي تنقيد ڪري سگهندا هئا، جڏهن ته عام ماڻهو اهڙي تنقيد کان پاسو ڪندا هئا.<ref name="Sahapedia"/> سنڌي ادب جي فڪري اڀياس ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين کي انساني رواداري، محبت، نفسياتي ڪيفيتن ۽ سماجي تضادن جي اظهار طور پڻ ڏٺو ويو آهي.<ref name="IlmiKhazano"/> == تدريسي اهميت == ڪڇ جي ڪرنتي گرو شيامجي ڪرشنا ورما يونيورسٽيءَ جي 2023ع واري بي. اي. سنڌي نصاب ۾ امر لعل هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» کي پڙهائيءَ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي.<ref name="KachchhSyllabus"/> هن نصاب ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ ۽ مختلف ڪهاڻيڪارن جي ادبي خدمتن جو مطالعو شامل آهي. هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻيءَ جي شموليت سندس تخليقن جي موجوده تدريسي استعمال جو دستاويزي مثال آهي. == اهم تاريخون == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | امر لعل هنگوراڻيءَ جي زندگي ۽ ادبي ڪم جون اهم تاريخون |- ! style="background:#dbeaf2;width:20%;" | سال ! style="background:#dbeaf2;" | واقعو |- | style="background:#edf5fa;" | 1907ع | جنم |- | style="background:#eef7ed;" | 1930ع | «ادو عبدالرحمان» جي رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ شروعاتي اشاعت |- | style="background:#edf5fa;" | 1940ع ڌاري | «ادو عبدالرحمان» جي ٻيهر اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1946ع | ڪهاڻي «لالي» جي رسالي ''سنڌو'' ۾ اشاعت جو ذڪر |- | style="background:#edf5fa;" | 1954ع | «ادو عبدالرحمان» جي انگريزي ترجمي جي يونيسڪو سان لاڳاپيل اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1956ع | وفات |- | style="background:#edf5fa;" | 1959ع | ساهتيه اڪادميءَ جي ڪهاڻين واري چونڊ ۾ «ادو عبدالرحمان» جي شموليت |- | style="background:#eef7ed;" | 1961ع | رسالي ''Quest'' ۾ ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو |- | style="background:#edf5fa;" | 1981ع | ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو ''ادو عبدالرحمان''، سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن، الهاس نگر |- | style="background:#eef7ed;" | 2023ع | ڪڇ يونيورسٽيءَ جي سنڌي نصاب ۾ «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» جي شموليت |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaStory"/><ref name="Sahapedia"/><ref name="Quest1961"/><ref name="KachchhSyllabus"/> == تصوير == [[فائل:Sindhi Literature.JPG|thumb|سنڌي ادب جي ڪتابن جو هڪ مجموعو. هي تصوير امر لعل هنگوراڻيءَ جي ذاتي تصوير يا سندس ڪتاب جو سرورق نه آهي.]] == پڻ ڏسو == * [[ادو عبدالرحمان]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[حقيقت نگاري]] * [[سچل سرمست]] * [[سامي]] * [[پوپٽي هيراننداڻي]] * [[آسانند مامتورا]] * [[شيخ عزيز]] * [[الهاس نگر]] == حوالا == {{Reflist|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996}} * {{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008}} * {{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=An Introduction to Sindhi Literature |year=1991}} * {{cite book |last=Pirzado |first=Anwar |title=Sindhi Language and Literature: A Brief Account |year=2009}} * {{cite book |editor-last=Ramakrishnan |editor-first=E. V. |title=Indian Short Stories: 1900–2000}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20261019213955/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25B3%25D9%2586%25DA%258C%25D9%258A%2B%25DA%25AA%25D9%2587%25D8%25A7%25DA%25BB%25D9%258A انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ــ سنڌي ڪهاڻي] * [https://sindhcourier.com/addo-abdur-rahman-a-tale-from-sindh-by-amarlal-hingorani/ ادو عبدالرحمان جو انگريزي ترجمو ــ سنڌ ڪوريئر] * [https://indianliberals.in/primary-works/qt031/ رسالو Quest، شمارو 31، 1961ع] * [https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story سهاپيڊيا ــ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA83594835 سنڌي ڪهاڻين جي انگريزي مجموعي جو ڪتابياتي رڪارڊ] [[زمرو:1907ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1956ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي ادب]] 5a2bci90njuq3b2ba6rmxgsxzj045kz 429387 429386 2026-11-06T22:26:23Z Intisar Ali 8681 429387 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو حقيقت نگار ڪهاڻيڪار ۽ وڪيل (1907ع–1956ع)}} {{Infobox writer | name = امر لعل هنگوراڻي | native_name = امر لعل هنگوراڻي | romanized_name = Amarlal Hingorani | birth_date = 1907ع | death_date = 1956ع | occupation = ڪهاڻيڪار، وڪيل | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | nationality = هندستاني | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، حقيقت نگار افسانو | movement = [[حقيقت نگاري]] | notable_works = ''[[ادو عبدالرحمان]]''، ''رام ۽ رحيم''، ''گوليءَ جو گناهه''، ''هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز'' }} '''امر لعل هنگوراڻي''' (''Amarlal Hingorani''؛ 1907ع–1956ع) سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار ۽ پيشي جي لحاظ کان وڪيل هو. هو سنڌي ادب ۾ جديد مختصر ڪهاڻيءَ جي شروعاتي حقيقت نگار ليکڪن مان شمار ٿئي ٿو. سندس ڪهاڻين ۾ انساني ڪردارنگاري، سماجي ناانصافي، مذهبي رواداري، انساني نفسيات ۽ روايتي سماج جي تضادن کي اهميت حاصل آهي. سندس مشهور ڪهاڻي '''«ادو عبدالرحمان»''' سنڌي ادب ۾ هڪ اهم ڪردارنگاريءَ واري ڪهاڻي سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="SindhianaStory">{{cite encyclopedia |title=سنڌي ڪهاڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ڪهاڻي |language=sd |access-date=2026-11-05 |archive-date=2026-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261019213955/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25B3%25D9%2586%25DA%258C%25D9%258A%2B%25DA%25AA%25D9%2587%25D8%25A7%25DA%25BB%25D9%258A |url-status=dead}}</ref> هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ادو عبدالرحمان» 1930ع ۾ رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ شايع ٿي ۽ پوءِ 1940ع ڌاري ٻيهر ڇپي. ان جو انگريزي ترجمو 1954ع ۾ يونيسڪو سان لاڳاپيل هڪ اشاعت ۾ شامل ٿيو. 1981ع ۾ سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن، الهاس نگر، سندس ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو ''ادو عبدالرحمان'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sahapedia">{{cite web |title=The Post-Partition Sindhi Short Story |url=https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story |website=Sahapedia |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == زندگيءَ جو احوال == '''امر لعل هنڱوراڻي''' (1907ع–1956ع) سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار ۽ وڪيل هو، جنهن کي جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي اوائلي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم اديبن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس جنم 1907ع ۾ [[نوشهرو فيروز ضلعو|ضلعي نوشهري فيروز]] جي شهر [[نوشهرو فيروز]] ڀرسان [[ڳوٺ کاهي راهو]] ۾ ٿيو. سندس والد جو نالو وسڻمل هو.<ref name="SindhiShaan">{{cite web |title=Some Masterpieces of Sindhi Literature – II |url=http://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhi Shaan |language=en }}</ref> امر لعل هنڱوراڻيءَ پنهنجي ادبي زندگيءَ ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي صنف سان وابستگي رکي ۽ پيشي جي لحاظ کان وڪالت ڪندو هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن کي سنڌي ڪهاڻيڪار طور متعارف ڪرايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> 1961ع ۾ شايع ٿيل انگريزي ادبي رسالي ''Quest'' جي شماري نمبر 31 ۾ هنڱوراڻيءَ جي ڪهاڻي ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو شايع ٿيو. رسالي ۾ سندس تعارف هڪ وڪيل ۽ ڪهاڻيڪار طور ڏنل آهي ۽ سندس وفات جو ذڪر پڻ موجود آهي.<ref name="Quest1961">{{cite journal |last=Hingorani |first=Amarlal |title=Brother Abdur Rahman |journal=Quest |issue=31 |date=October–December 1961 |language=en |url=https://indianliberals.in/primary-works/qt031/ }}</ref><ref name="IndianLiberals">{{cite web |title=Amarlal Hingorani |url=https://indianliberals.in/thinkers/amarlal-hingorani/ |website=Indian Liberals |language=en |access-date=2026-11-05 }}</ref> امر لعل هنڱوراڻيءَ جي وفات 1956ع ۾ ٿي. سندس وفات جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت وڌيڪ مستند سوانحي معلومات گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == زندگيءَ جو احوال == '''امر لعل هنڱوراڻي''' (1907ع–1956ع) سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار ۽ وڪيل هو، جنهن کي جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي اوائلي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم اديبن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس جنم 1907ع ۾ [[نوشهرو فيروز ضلعو|ضلعي نوشهري فيروز]] جي شهر [[نوشهرو فيروز]] ڀرسان [[ڳوٺ کاهي راهو]] ۾ ٿيو. سندس والد جو نالو وسڻمل هو.<ref name="SindhiShaan">{{cite web |title=Some Masterpieces of Sindhi Literature – II |url=http://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhi Shaan |language=en }}</ref> امر لعل هنڱوراڻيءَ پنهنجي زندگيءَ ۾ وڪالت سان گڏ ادبي سرگرمين ۾ پڻ حصو ورتو ۽ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي صنف ۾ لکندو رهيو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ کيس سنڌي ڪهاڻيڪار طور متعارف ڪرايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> امر لعل هنڱوراڻيءَ جي وفات 1956ع ۾ ٿي. سندس وفات جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت وڌيڪ مستند سوانحي معلومات گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تعليم ۽ پيشه ورانه زندگي == امر لعل هنڱوراڻيءَ پنهنجي ابتدائي تعليم [[نوابشاهه]] ۾ حاصل ڪئي. ان کان پوءِ اعليٰ تعليم لاءِ [[ڪراچي]] ويو، جتي 1930ع ۾ [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڊي. جي. سنڌ ڪاليج]] مان بي. اي جي ڊگري حاصل ڪيائين.<ref name="SindhiShaan"/> بي. اي ڪرڻ کان پوءِ هن ڪراچيءَ مان ايل. ايل. بي جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ وڪالت جو پيشو اختيار ڪيائين. سندس قانوني تعليم ۽ وڪالت سان وابستگيءَ جو ذڪر سوانحي مواد ۾ ملي ٿو.<ref name="SindhiShaan"/> هنڱوراڻيءَ جي وڪيل ۽ ڪهاڻيڪار واري سڃاڻپ جو ثبوت 1961ع ۾ شايع ٿيل انگريزي ادبي رسالي ''Quest'' جي شماري نمبر 31 مان پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ سندس ڪهاڻي ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو شايع ٿيو. رسالي جي تعارفي نوٽ ۾ کيس وڪيل ۽ ڪهاڻيڪار ڄاڻايو ويو آهي ۽ سندس وفات جو پڻ ذڪر ٿيل آهي.<ref name="Quest1961">{{cite journal |last=Hingorani |first=Amarlal |title=Brother Abdur Rahman |journal=Quest |issue=31 |date=October–December 1961 |language=en |url=https://indianliberals.in/primary-works/qt031/ }}</ref><ref name="IndianLiberals">{{cite web |title=Amarlal Hingorani |url=https://indianliberals.in/thinkers/amarlal-hingorani/ |website=Indian Liberals |language=en |access-date=2026-11-05 }}</ref> هنڱوراڻيءَ جي وڪالت جي شروعاتي سال، عدالتن ۾ عملي خدمتن ۽ پيشه ورانه سرگرمين جي تفصيل بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي. == ادبي پسمنظر == ويهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي صنف ۾ سماجي اصلاح، قومي شعور، حقيقت نگاري ۽ انساني نفسيات بابت نوان تجربا ٿيڻ لڳا. اڳوڻي اصلاحي ۽ نصيحت آموز ڪهاڻيءَ کان اڳتي وڌندي ليکڪن ڪردارن جي نفسياتي ڪيفيتن ۽ سماجي تضادن کي وڌيڪ نمايان ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="Allana1991">{{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=An Introduction to Sindhi Literature |year=1991 |language=en |url=https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf}}</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا پنهنجي ڪتاب ۾ پوپٽي هيراننداڻيءَ جي راءِ نقل ڪندي امر لعل هنگوراڻي، مرزا نادر بيگ، عثمان علي انصاري ۽ آسانند مامتورا کي انهن ليکڪن ۾ شمار ڪري ٿو، جن 1930ع واري ڏهاڪي ۾ جديد سنڌي ڪهاڻيءَ لاءِ نوان موضوع ۽ اسلوب اختيار ڪيا.<ref name="Allana1991"/> شيخ عزيز پنهنجي ڪتاب ''History of Sindhi Literature'' ۾ هنگوراڻيءَ کي سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ ۾ سماجي حقيقت نگاريءَ جي اهم بنيادي ليکڪن مان شمار ڪري ٿو. سندس تجزيي موجب هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين سنڌي افسانوي ادب ۾ ڪردارنگاريءَ ۽ نفسياتي اڀياس کي نئون رخ ڏنو.<ref name="ShaikhAziz2008">{{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207003218/https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf |archive-date=2025-12-07 |access-date=2026-10-30 |url-status=dead}}</ref> == ادبي خدمتون == === رسالو ڦلواڙي === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب امر لعل هنگوراڻيءَ جون ڪهاڻيون سندس جاري ڪيل رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ 1930ع ۾ شايع ٿيون. هن رسالي جو جديد سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر سان تعلق رهيو.<ref name="SindhianaStory"/> «ادو عبدالرحمان» جي شروعاتي اشاعت بابت ''ڦلواڙي'' جو 1930ع وارو حوالو ملي ٿو. 1940ع ڌاري ڪهاڻيءَ جي ٻيهر اشاعت جو ذڪر پڻ موجود آهي. مختلف ماخذن ۾ 1930ع کي لکجڻ يا پهرين اشاعت ۽ 1940ع کي ٻيهر اشاعت جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaStory"/><ref name="Sahapedia"/> === حقيقت نگاري ۽ ڪردارنگاري === هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين ۾ سماجي حقيقتن ۽ انساني ڪردارن جي نفسياتي پيچيدگين کي نمايان ڪيو ويو آهي. سندس افسانن ۾ عام ماڻهو، درويش، خاندان جا فرد ۽ سماجي حيثيت رکندڙ شخص ڪهاڻيءَ جي موضوعن طور سامهون اچن ٿا.<ref name="ShaikhAziz2008"/> سنڌي ادب جي فڪري تاريخ بابت هڪ مطالعي ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين کي سنڌ جي صوفياڻي فڪر، انساني رواداري ۽ سماجي تضادن سان ڳنڍيو ويو آهي. ان مطالعي موجب سندس ڪردار روايتي سماج جي کوکلائپ، شڪ، مذهبي تعصب ۽ انساني جذبن جي تضادن کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IlmiKhazano">{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/651/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-05}}</ref> == مشهور ڪهاڻيون == === ادو عبدالرحمان === '''«ادو عبدالرحمان»''' هنگوراڻيءَ جي مشهور ڪهاڻي آهي، جنهن جو مرڪزي ڪردار عبدالرحمان نالي هڪ صوفي منش درويش آهي. ڪهاڻيءَ جو ماحول [[سکر]] ۽ سنڌ جي سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل آهي. عبدالرحمان پاڻ سان مخاطب ٿي سوالن جا جواب ڏئي ٿو ۽ پنهنجي مخصوص انداز سان ماڻهن جي عملن ۽ دعوائن جي حقيقت ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Sindhishaan">{{cite web |title=Some Masterpieces II: Ado Abdul Rehman |url=https://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref><ref name="Quest1961"/> ڪهاڻيءَ ۾ هڪ غريب ماڻهوءَ تي هڪ مالدار شخص جي سون جي گهڙي چوري ڪرڻ جو الزام لڳايو وڃي ٿو. عبدالرحمان ان معاملي ۾ مداخلت ڪري ٿو. عدالت ۾ سندس گفتگو ۽ سوالن جي جوابن ذريعي مالدار شخص جي رويي ۽ سماجي حيثيت سان لاڳاپيل تضاد ظاهر ٿين ٿا. اهڙيءَ ريت ڪهاڻيءَ ۾ انصاف، طبقاتي فرق ۽ سماجي منافقت جا موضوع سامهون اچن ٿا.<ref name="Quest1961"/> عبدالرحمان جي ڪردار کي سنڌ جي صوفي ۽ ملنگ روايت سان ڳنڍيو ويو آهي. سندس گفتگوءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين انساني سڃاڻپ ۽ اخلاقي سچائيءَ جو تصور نمايان ٿئي ٿو. ڪهاڻيءَ ۾ سنڌي صوفي شاعرن [[سچل سرمست]] ۽ [[سامي]] جي فڪري پسمنظر جو پڻ اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Sahapedia"/><ref name="SindhCourier2021">{{cite web |title=Addo Abdur Rahman: A tale from Sindh by Amarlal Hingorani |url=https://sindhcourier.com/addo-abdur-rahman-a-tale-from-sindh-by-amarlal-hingorani/ |website=Sindh Courier |date=25 December 2021 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> === رام ۽ رحيم === «رام ۽ رحيم» هنگوراڻيءَ جي انهن ڪهاڻين مان هڪ آهي، جنهن ۾ هندو ۽ مسلمان برادرين جي وچ ۾ انساني لاڳاپن ۽ مذهبي رواداريءَ کي موضوع بڻايو ويو آهي. سنڌي ادب بابت هڪ فڪري مطالعي موجب هيءَ ڪهاڻي مذهبي نفرت جي مقابلي ۾ انساني همدرديءَ جي اهميت ظاهر ڪري ٿي.<ref name="IlmiKhazano"/><ref name="SindhianaStory"/> === هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز === «هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز» ۾ هڪ پوڙهي شخص جي سوچ ۽ نوجوان نسل جي محبت بابت سندس رويي کي پيش ڪيو ويو آهي. ڪهاڻيءَ ۾ پوڙهو ڪردار شروع ۾ نوجوانن جي محبت بابت پريشان ٿئي ٿو، پر پوءِ انساني جذبن ۽ فطرت جي تبديليءَ کي قبول ڪري ٿو.<ref name="IlmiKhazano"/> هيءَ ڪهاڻي نسلن جي وچ ۾ سوچ جي فرق، محبت ۽ انساني فطرت جي موضوعن سان لاڳاپيل آهي. === ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي === «ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي» ۾ انساني شڪ، غيريقينيءَ ۽ نفسياتي ڪيفيتن کي موضوع بڻايو ويو آهي. سنڌي ادب جي فڪري مطالعي موجب هن ڪهاڻيءَ ۾ انساني ذهن جي انهن حالتن کي ظاهر ڪيو ويو آهي، جيڪي ماڻهوءَ کي شڪ ۽ غير جي وچ ۾ رکن ٿيون.<ref name="IlmiKhazano"/> === ٻيون ڪهاڻيون === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، شيخ عزيز ۽ ٻين ادبي ماخذن ۾ هنگوراڻيءَ جي وڌيڪ ڪهاڻين جا نالا پڻ ملن ٿا، جن ۾ «گوليءَ جو گناهه»، «لکيو ڪين ٽريو»، «لالي» ۽ «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» شامل آهن.<ref name="SindhianaStory"/><ref name="ShaikhAziz2008"/><ref name="KachchhSyllabus">{{cite web |title=B.A. Semester I–II Sindhi Syllabus |url=https://kskvku.ac.in/NEP_Base_Syllabus/BA%20-%20Sem%20-1%20-%202%20Sindhi.pdf |publisher=Krantiguru Shyamji Krishna Verma Kachchh University |year=2023 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == ڪهاڻين جي فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | امر لعل هنگوراڻيءَ جون حوالن ۾ ڄاڻايل ڪهاڻيون |- ! style="background:#dbeaf2;" | ڪهاڻي ! style="background:#dbeaf2;" | موضوع يا ڪتابياتي ڄاڻ ! style="background:#dbeaf2;" | ماخذ |- | style="background:#edf5fa;" | ادو عبدالرحمان | صوفي درويش، سماجي منافقت، انصاف؛ 1930ع ۾ شروعاتي اشاعت | جوتواڻي، سنڌيانا، سهاپيڊيا |- | style="background:#eef7ed;" | رام ۽ رحيم | مذهبي رواداري ۽ انساني همدردي | سنڌيانا، علمي خزانو |- | style="background:#edf5fa;" | هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز | محبت، نسلن جي سوچ ۽ انساني فطرت | علمي خزانو |- | style="background:#eef7ed;" | ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي | شڪ ۽ نفسياتي ڪيفيتون | سنڌيانا، علمي خزانو |- | style="background:#edf5fa;" | گوليءَ جو گناهه | ڪهاڻيءَ جو نالو تصديق ٿيل؛ تفصيلي موضوع جي تصديق گهربل | سنڌيانا، شيخ عزيز |- | style="background:#eef7ed;" | لکيو ڪين ٽريو | ڪهاڻيءَ جو نالو تصديق ٿيل؛ تفصيلي موضوع جي تصديق گهربل | سنڌيانا |- | style="background:#edf5fa;" | لالي | 1946ع ۾ رسالي ''سنڌو'' ۾ اشاعت جو ذڪر | سنڌيانا |- | style="background:#eef7ed;" | ٻڍيءَ جي ٻاجهه | ڪڇ يونيورسٽيءَ جي سنڌي نصاب ۾ شامل | ڪڇ يونيورسٽي، 2023ع |} <ref name="SindhianaStory"/><ref name="ShaikhAziz2008"/><ref name="IlmiKhazano"/><ref name="KachchhSyllabus"/> == ادو عبدالرحمان جي عالمي سڃاڻپ == === يونيسڪو جي اشاعت، 1954ع === امر لعل هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ادو عبدالرحمان» جي انگريزي ترجمي کي 1954ع ۾ يونيسڪو سان لاڳاپيل هڪ اشاعت ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌي ادب جي تاريخ بابت ماخذن ۾ ان واقعي کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي بين الاقوامي سڃاڻپ جي هڪ اهم مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sahapedia"/><ref name="Pirzado2009">{{cite book |last=Pirzado |first=Anwar |title=Sindhi Language and Literature: A Brief Account |year=2009 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhi_Language_and_Litrature_a_Brief_Account--Anwar_Pirzado_%282009%29_O.pdf}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''Sahapedia'' موجب «ادو عبدالرحمان» ۽ آسانند مامتورا جي ڪهاڻي «گوارڻ» يونيسڪو جي عالمن جي چونڊ لاءِ غور هيٺ آيون، ۽ آخرڪار «ادو عبدالرحمان» جو انگريزي ترجمو 1954ع ۾ يونيسڪو جي هڪ رسالي ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sahapedia"/> 1954ع واري اشاعت جي مخصوص رسالي جو عنوان، شمارو، صفحا ۽ مترجم جي سڃاڻپ بابت اصل اشاعتي رڪارڊ جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي. ان ڪري هن ڪهاڻيءَ کي يونيسڪو جو باقاعده ادبي انعام مليل قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === ساهتيه اڪادميءَ ۾ شموليت === ''Sahapedia'' موجب «ادو عبدالرحمان» کي 1959ع ۾ ساهتيه اڪادميءَ جي شايع ڪيل سنڌي ڪهاڻين جي هڪ چونڊ ۾ پڻ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sahapedia"/> === رسالو Quest، 1961ع === 1961ع ۾ رسالي ''Quest'' جي شماري نمبر 31 ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو شايع ٿيو. رسالي جي تعارف موجب اها ڪهاڻي ليکڪ جي وفات کان پوءِ شايع ڪئي وئي هئي.<ref name="Quest1961"/> هن اشاعت ۾ ڪهاڻيءَ جو مترجم هشمت راماڻي ڄاڻايل آهي. اهو ترجمو 1954ع واري يونيسڪو اشاعت کان الڳ آهي.<ref name="Quest1961"/> === ٻين انگريزي مجموعن ۾ شموليت === ''Sindhi Short Stories'' نالي انگريزي مجموعي ۾ پڻ هنگوراڻيءَ جي ''Brother Abdur Rahman'' شامل آهي. جاپان جي علمي ڪتابياتي ڊيٽابيس ''CiNii Books'' موجب هن مجموعي جو مترجم هشو ڪيولراماڻي آهي ۽ اهو نيو دهليءَ مان هشمت پبليڪيشن پاران شايع ٿيو.<ref name="CiNii">{{cite web |title=Sindhi short stories |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA83594835 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics, Japan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> اي. وي. رامڪرشنن جي ترتيب ڏنل ڪتاب ''Indian Short Stories: 1900–2000'' جي سنڌي ادب واري حصي ۾ پڻ ''Brother Abdul Rahman'' شامل آهي.<ref name="Ramakrishnan">{{cite book |editor-last=Ramakrishnan |editor-first=E. V. |title=Indian Short Stories: 1900–2000 |language=en |url=https://indiaclub.com/products/8082-indian-short-stories-1900-2000}}</ref> انهن مختلف اشاعتن ۾ مترجمن جا نالا هڪجهڙا نه آهن، تنهنڪري هر ترجمي کي ان جي مخصوص اشاعت سان لاڳاپيل سمجهڻ گهرجي. == ڪهاڻين جو مجموعو == 1981ع ۾ ''سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن''، [[الهاس نگر]]، امر لعل هنگوراڻيءَ جي ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو '''''ادو عبدالرحمان''''' جي عنوان سان شايع ڪيو. هن مجموعي جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سنڌي ڪهاڻين واري ڪتابياتي فهرست ۾ پڻ «ادو عبدالرحمان» کي 1981ع جي اشاعت طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaStory"/> مجموعي جي ٻارهن ڪهاڻين جي مڪمل ترتيب، صفحن جي تعداد، مرتب جي نالي ۽ اصل سرورق جي تصديق لاءِ ڪتاب جي اصل نسخي جو مطالعو ضروري آهي. مٿي ڏنل مشهور ڪهاڻين جي فهرست کي بنا ثبوت جي 1981ع واري مجموعي جي مڪمل فهرست نه سمجهڻ گهرجي. == ادبي اڀياس ۽ تنقيد == هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين بابت سنڌي ادبي تنقيد ۾ ڪردارنگاري، حقيقت نگاري ۽ انساني نفسيات کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. شيخ عزيز جي راءِ موجب هنگوراڻيءَ سماجي حقيقت نگاريءَ کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي هڪ نمايان رجحان طور اڳتي وڌايو. سندس ڪهاڻين ۾ فرد جي نفسيات کي سماج جي پيچيده حالتن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShaikhAziz2008"/> ''The Post-Partition Sindhi Short Story'' ۾ «ادو عبدالرحمان» جي ڪردار کي سنڌ جي صوفي ماحول سان ڳنڍيو ويو آهي. انهيءَ تجزيي موجب عبدالرحمان جهڙا درويش سماج ۾ طاقتور ماڻهن جي عملن تي تنقيد ڪري سگهندا هئا، جڏهن ته عام ماڻهو اهڙي تنقيد کان پاسو ڪندا هئا.<ref name="Sahapedia"/> سنڌي ادب جي فڪري اڀياس ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين کي انساني رواداري، محبت، نفسياتي ڪيفيتن ۽ سماجي تضادن جي اظهار طور پڻ ڏٺو ويو آهي.<ref name="IlmiKhazano"/> == تدريسي اهميت == ڪڇ جي ڪرنتي گرو شيامجي ڪرشنا ورما يونيورسٽيءَ جي 2023ع واري بي. اي. سنڌي نصاب ۾ امر لعل هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» کي پڙهائيءَ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي.<ref name="KachchhSyllabus"/> هن نصاب ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ ۽ مختلف ڪهاڻيڪارن جي ادبي خدمتن جو مطالعو شامل آهي. هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻيءَ جي شموليت سندس تخليقن جي موجوده تدريسي استعمال جو دستاويزي مثال آهي. == اهم تاريخون == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | امر لعل هنگوراڻيءَ جي زندگي ۽ ادبي ڪم جون اهم تاريخون |- ! style="background:#dbeaf2;width:20%;" | سال ! style="background:#dbeaf2;" | واقعو |- | style="background:#edf5fa;" | 1907ع | جنم |- | style="background:#eef7ed;" | 1930ع | «ادو عبدالرحمان» جي رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ شروعاتي اشاعت |- | style="background:#edf5fa;" | 1940ع ڌاري | «ادو عبدالرحمان» جي ٻيهر اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1946ع | ڪهاڻي «لالي» جي رسالي ''سنڌو'' ۾ اشاعت جو ذڪر |- | style="background:#edf5fa;" | 1954ع | «ادو عبدالرحمان» جي انگريزي ترجمي جي يونيسڪو سان لاڳاپيل اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1956ع | وفات |- | style="background:#edf5fa;" | 1959ع | ساهتيه اڪادميءَ جي ڪهاڻين واري چونڊ ۾ «ادو عبدالرحمان» جي شموليت |- | style="background:#eef7ed;" | 1961ع | رسالي ''Quest'' ۾ ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو |- | style="background:#edf5fa;" | 1981ع | ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو ''ادو عبدالرحمان''، سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن، الهاس نگر |- | style="background:#eef7ed;" | 2023ع | ڪڇ يونيورسٽيءَ جي سنڌي نصاب ۾ «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» جي شموليت |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaStory"/><ref name="Sahapedia"/><ref name="Quest1961"/><ref name="KachchhSyllabus"/> == تصوير == [[فائل:Sindhi Literature.JPG|thumb|سنڌي ادب جي ڪتابن جو هڪ مجموعو. هي تصوير امر لعل هنگوراڻيءَ جي ذاتي تصوير يا سندس ڪتاب جو سرورق نه آهي.]] == پڻ ڏسو == * [[ادو عبدالرحمان]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[حقيقت نگاري]] * [[سچل سرمست]] * [[سامي]] * [[پوپٽي هيراننداڻي]] * [[آسانند مامتورا]] * [[شيخ عزيز]] * [[الهاس نگر]] == حوالا == {{Reflist|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996}} * {{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008}} * {{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=An Introduction to Sindhi Literature |year=1991}} * {{cite book |last=Pirzado |first=Anwar |title=Sindhi Language and Literature: A Brief Account |year=2009}} * {{cite book |editor-last=Ramakrishnan |editor-first=E. V. |title=Indian Short Stories: 1900–2000}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20261019213955/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25B3%25D9%2586%25DA%258C%25D9%258A%2B%25DA%25AA%25D9%2587%25D8%25A7%25DA%25BB%25D9%258A انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ــ سنڌي ڪهاڻي] * [https://sindhcourier.com/addo-abdur-rahman-a-tale-from-sindh-by-amarlal-hingorani/ ادو عبدالرحمان جو انگريزي ترجمو ــ سنڌ ڪوريئر] * [https://indianliberals.in/primary-works/qt031/ رسالو Quest، شمارو 31، 1961ع] * [https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story سهاپيڊيا ــ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA83594835 سنڌي ڪهاڻين جي انگريزي مجموعي جو ڪتابياتي رڪارڊ] [[زمرو:1907ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1956ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي ادب]] ha9w4rah868ew0je692s8xug41y99mb 429388 429387 2026-11-06T22:26:51Z Intisar Ali 8681 429388 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو حقيقت نگار ڪهاڻيڪار ۽ وڪيل (1907ع–1956ع)}} {{Infobox writer | name = امر لعل هنگوراڻي | native_name = امر لعل هنگوراڻي | romanized_name = Amarlal Hingorani | birth_date = 1907ع | death_date = 1956ع | occupation = ڪهاڻيڪار، وڪيل | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | nationality = هندستاني | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، حقيقت نگار افسانو | movement = [[حقيقت نگاري]] | notable_works = ''[[ادو عبدالرحمان]]''، ''رام ۽ رحيم''، ''گوليءَ جو گناهه''، ''هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز'' }} '''امر لعل هنگوراڻي''' (''Amarlal Hingorani''؛ 1907ع–1956ع) سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار ۽ پيشي جي لحاظ کان وڪيل هو. هو سنڌي ادب ۾ جديد مختصر ڪهاڻيءَ جي شروعاتي حقيقت نگار ليکڪن مان شمار ٿئي ٿو. سندس ڪهاڻين ۾ انساني ڪردارنگاري، سماجي ناانصافي، مذهبي رواداري، انساني نفسيات ۽ روايتي سماج جي تضادن کي اهميت حاصل آهي. سندس مشهور ڪهاڻي '''«ادو عبدالرحمان»''' سنڌي ادب ۾ هڪ اهم ڪردارنگاريءَ واري ڪهاڻي سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="SindhianaStory">{{cite encyclopedia |title=سنڌي ڪهاڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ڪهاڻي |language=sd |access-date=2026-11-05 |archive-date=2026-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261019213955/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25B3%25D9%2586%25DA%258C%25D9%258A%2B%25DA%25AA%25D9%2587%25D8%25A7%25DA%25BB%25D9%258A |url-status=dead}}</ref> هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ادو عبدالرحمان» 1930ع ۾ رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ شايع ٿي ۽ پوءِ 1940ع ڌاري ٻيهر ڇپي. ان جو انگريزي ترجمو 1954ع ۾ يونيسڪو سان لاڳاپيل هڪ اشاعت ۾ شامل ٿيو. 1981ع ۾ سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن، الهاس نگر، سندس ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو ''ادو عبدالرحمان'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sahapedia">{{cite web |title=The Post-Partition Sindhi Short Story |url=https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story |website=Sahapedia |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == زندگيءَ جو احوال == '''امر لعل هنڱوراڻي''' (1907ع–1956ع) سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار ۽ وڪيل هو، جنهن کي جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي اوائلي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم اديبن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس جنم 1907ع ۾ [[نوشهرو فيروز ضلعو|ضلعي نوشهري فيروز]] جي شهر [[نوشهرو فيروز]] ڀرسان [[ڳوٺ کاهي راهو]] ۾ ٿيو. سندس والد جو نالو وسڻمل هو.<ref name="SindhiShaan">{{cite web |title=Some Masterpieces of Sindhi Literature – II |url=http://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhi Shaan |language=en }}</ref> امر لعل هنڱوراڻيءَ پنهنجي ادبي زندگيءَ ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي صنف سان وابستگي رکي ۽ پيشي جي لحاظ کان وڪالت ڪندو هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن کي سنڌي ڪهاڻيڪار طور متعارف ڪرايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> 1961ع ۾ شايع ٿيل انگريزي ادبي رسالي ''Quest'' جي شماري نمبر 31 ۾ هنڱوراڻيءَ جي ڪهاڻي ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو شايع ٿيو. رسالي ۾ سندس تعارف هڪ وڪيل ۽ ڪهاڻيڪار طور ڏنل آهي ۽ سندس وفات جو ذڪر پڻ موجود آهي.<ref name="Quest1961">{{cite journal |last=Hingorani |first=Amarlal |title=Brother Abdur Rahman |journal=Quest |issue=31 |date=October–December 1961 |language=en |url=https://indianliberals.in/primary-works/qt031/ }}</ref><ref name="IndianLiberals">{{cite web |title=Amarlal Hingorani |url=https://indianliberals.in/thinkers/amarlal-hingorani/ |website=Indian Liberals |language=en |access-date=2026-11-05 }}</ref> امر لعل هنڱوراڻيءَ جي وفات 1956ع ۾ ٿي. سندس وفات جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت وڌيڪ مستند سوانحي معلومات گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تعليم ۽ پيشه ورانه زندگي == امر لعل هنڱوراڻيءَ پنهنجي ابتدائي تعليم [[نوابشاهه]] ۾ حاصل ڪئي. ان کان پوءِ اعليٰ تعليم لاءِ [[ڪراچي]] ويو، جتي 1930ع ۾ [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڊي. جي. سنڌ ڪاليج]] مان بي. اي جي ڊگري حاصل ڪيائين.<ref name="SindhiShaan"/> بي. اي ڪرڻ کان پوءِ هن ڪراچيءَ مان ايل. ايل. بي جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ وڪالت جو پيشو اختيار ڪيائين. سندس قانوني تعليم ۽ وڪالت سان وابستگيءَ جو ذڪر سوانحي مواد ۾ ملي ٿو.<ref name="SindhiShaan"/> هنڱوراڻيءَ جي وڪيل ۽ ڪهاڻيڪار واري سڃاڻپ جو ثبوت 1961ع ۾ شايع ٿيل انگريزي ادبي رسالي ''Quest'' جي شماري نمبر 31 مان پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ سندس ڪهاڻي ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو شايع ٿيو. رسالي جي تعارفي نوٽ ۾ کيس وڪيل ۽ ڪهاڻيڪار ڄاڻايو ويو آهي ۽ سندس وفات جو پڻ ذڪر ٿيل آهي.<ref name="Quest1961">{{cite journal |last=Hingorani |first=Amarlal |title=Brother Abdur Rahman |journal=Quest |issue=31 |date=October–December 1961 |language=en |url=https://indianliberals.in/primary-works/qt031/ }}</ref><ref name="IndianLiberals">{{cite web |title=Amarlal Hingorani |url=https://indianliberals.in/thinkers/amarlal-hingorani/ |website=Indian Liberals |language=en |access-date=2026-11-05 }}</ref> هنڱوراڻيءَ جي وڪالت جي شروعاتي سال، عدالتن ۾ عملي خدمتن ۽ پيشه ورانه سرگرمين جي تفصيل بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي. == ادبي پسمنظر == ويهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي صنف ۾ سماجي اصلاح، قومي شعور، حقيقت نگاري ۽ انساني نفسيات بابت نوان تجربا ٿيڻ لڳا. اڳوڻي اصلاحي ۽ نصيحت آموز ڪهاڻيءَ کان اڳتي وڌندي ليکڪن ڪردارن جي نفسياتي ڪيفيتن ۽ سماجي تضادن کي وڌيڪ نمايان ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="Allana1991">{{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=An Introduction to Sindhi Literature |year=1991 |language=en |url=https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf}}</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا پنهنجي ڪتاب ۾ پوپٽي هيراننداڻيءَ جي راءِ نقل ڪندي امر لعل هنگوراڻي، مرزا نادر بيگ، عثمان علي انصاري ۽ آسانند مامتورا کي انهن ليکڪن ۾ شمار ڪري ٿو، جن 1930ع واري ڏهاڪي ۾ جديد سنڌي ڪهاڻيءَ لاءِ نوان موضوع ۽ اسلوب اختيار ڪيا.<ref name="Allana1991"/> شيخ عزيز پنهنجي ڪتاب ''History of Sindhi Literature'' ۾ هنگوراڻيءَ کي سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ ۾ سماجي حقيقت نگاريءَ جي اهم بنيادي ليکڪن مان شمار ڪري ٿو. سندس تجزيي موجب هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين سنڌي افسانوي ادب ۾ ڪردارنگاريءَ ۽ نفسياتي اڀياس کي نئون رخ ڏنو.<ref name="ShaikhAziz2008">{{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207003218/https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf |archive-date=2025-12-07 |access-date=2026-10-30 |url-status=dead}}</ref> == ادبي خدمتون == === رسالو ڦلواڙي === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب امر لعل هنگوراڻيءَ جون ڪهاڻيون سندس جاري ڪيل رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ 1930ع ۾ شايع ٿيون. هن رسالي جو جديد سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر سان تعلق رهيو.<ref name="SindhianaStory"/> «ادو عبدالرحمان» جي شروعاتي اشاعت بابت ''ڦلواڙي'' جو 1930ع وارو حوالو ملي ٿو. 1940ع ڌاري ڪهاڻيءَ جي ٻيهر اشاعت جو ذڪر پڻ موجود آهي. مختلف ماخذن ۾ 1930ع کي لکجڻ يا پهرين اشاعت ۽ 1940ع کي ٻيهر اشاعت جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaStory"/><ref name="Sahapedia"/> === حقيقت نگاري ۽ ڪردارنگاري === هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين ۾ سماجي حقيقتن ۽ انساني ڪردارن جي نفسياتي پيچيدگين کي نمايان ڪيو ويو آهي. سندس افسانن ۾ عام ماڻهو، درويش، خاندان جا فرد ۽ سماجي حيثيت رکندڙ شخص ڪهاڻيءَ جي موضوعن طور سامهون اچن ٿا.<ref name="ShaikhAziz2008"/> سنڌي ادب جي فڪري تاريخ بابت هڪ مطالعي ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين کي سنڌ جي صوفياڻي فڪر، انساني رواداري ۽ سماجي تضادن سان ڳنڍيو ويو آهي. ان مطالعي موجب سندس ڪردار روايتي سماج جي کوکلائپ، شڪ، مذهبي تعصب ۽ انساني جذبن جي تضادن کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IlmiKhazano">{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/651/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-05}}</ref> == مشهور ڪهاڻيون == === ادو عبدالرحمان === '''«ادو عبدالرحمان»''' هنگوراڻيءَ جي مشهور ڪهاڻي آهي، جنهن جو مرڪزي ڪردار عبدالرحمان نالي هڪ صوفي منش درويش آهي. ڪهاڻيءَ جو ماحول [[سکر]] ۽ سنڌ جي سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل آهي. عبدالرحمان پاڻ سان مخاطب ٿي سوالن جا جواب ڏئي ٿو ۽ پنهنجي مخصوص انداز سان ماڻهن جي عملن ۽ دعوائن جي حقيقت ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Sindhishaan">{{cite web |title=Some Masterpieces II: Ado Abdul Rehman |url=https://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref><ref name="Quest1961"/> ڪهاڻيءَ ۾ هڪ غريب ماڻهوءَ تي هڪ مالدار شخص جي سون جي گهڙي چوري ڪرڻ جو الزام لڳايو وڃي ٿو. عبدالرحمان ان معاملي ۾ مداخلت ڪري ٿو. عدالت ۾ سندس گفتگو ۽ سوالن جي جوابن ذريعي مالدار شخص جي رويي ۽ سماجي حيثيت سان لاڳاپيل تضاد ظاهر ٿين ٿا. اهڙيءَ ريت ڪهاڻيءَ ۾ انصاف، طبقاتي فرق ۽ سماجي منافقت جا موضوع سامهون اچن ٿا.<ref name="Quest1961"/> عبدالرحمان جي ڪردار کي سنڌ جي صوفي ۽ ملنگ روايت سان ڳنڍيو ويو آهي. سندس گفتگوءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين انساني سڃاڻپ ۽ اخلاقي سچائيءَ جو تصور نمايان ٿئي ٿو. ڪهاڻيءَ ۾ سنڌي صوفي شاعرن [[سچل سرمست]] ۽ [[سامي]] جي فڪري پسمنظر جو پڻ اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Sahapedia"/><ref name="SindhCourier2021">{{cite web |title=Addo Abdur Rahman: A tale from Sindh by Amarlal Hingorani |url=https://sindhcourier.com/addo-abdur-rahman-a-tale-from-sindh-by-amarlal-hingorani/ |website=Sindh Courier |date=25 December 2021 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> === رام ۽ رحيم === «رام ۽ رحيم» هنگوراڻيءَ جي انهن ڪهاڻين مان هڪ آهي، جنهن ۾ هندو ۽ مسلمان برادرين جي وچ ۾ انساني لاڳاپن ۽ مذهبي رواداريءَ کي موضوع بڻايو ويو آهي. سنڌي ادب بابت هڪ فڪري مطالعي موجب هيءَ ڪهاڻي مذهبي نفرت جي مقابلي ۾ انساني همدرديءَ جي اهميت ظاهر ڪري ٿي.<ref name="IlmiKhazano"/><ref name="SindhianaStory"/> === هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز === «هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز» ۾ هڪ پوڙهي شخص جي سوچ ۽ نوجوان نسل جي محبت بابت سندس رويي کي پيش ڪيو ويو آهي. ڪهاڻيءَ ۾ پوڙهو ڪردار شروع ۾ نوجوانن جي محبت بابت پريشان ٿئي ٿو، پر پوءِ انساني جذبن ۽ فطرت جي تبديليءَ کي قبول ڪري ٿو.<ref name="IlmiKhazano"/> هيءَ ڪهاڻي نسلن جي وچ ۾ سوچ جي فرق، محبت ۽ انساني فطرت جي موضوعن سان لاڳاپيل آهي. === ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي === «ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي» ۾ انساني شڪ، غيريقينيءَ ۽ نفسياتي ڪيفيتن کي موضوع بڻايو ويو آهي. سنڌي ادب جي فڪري مطالعي موجب هن ڪهاڻيءَ ۾ انساني ذهن جي انهن حالتن کي ظاهر ڪيو ويو آهي، جيڪي ماڻهوءَ کي شڪ ۽ غير جي وچ ۾ رکن ٿيون.<ref name="IlmiKhazano"/> === ٻيون ڪهاڻيون === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، شيخ عزيز ۽ ٻين ادبي ماخذن ۾ هنگوراڻيءَ جي وڌيڪ ڪهاڻين جا نالا پڻ ملن ٿا، جن ۾ «گوليءَ جو گناهه»، «لکيو ڪين ٽريو»، «لالي» ۽ «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» شامل آهن.<ref name="SindhianaStory"/><ref name="ShaikhAziz2008"/><ref name="KachchhSyllabus">{{cite web |title=B.A. Semester I–II Sindhi Syllabus |url=https://kskvku.ac.in/NEP_Base_Syllabus/BA%20-%20Sem%20-1%20-%202%20Sindhi.pdf |publisher=Krantiguru Shyamji Krishna Verma Kachchh University |year=2023 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == ڪهاڻين جي فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | امر لعل هنگوراڻيءَ جون حوالن ۾ ڄاڻايل ڪهاڻيون |- ! style="background:#dbeaf2;" | ڪهاڻي ! style="background:#dbeaf2;" | موضوع يا ڪتابياتي ڄاڻ ! style="background:#dbeaf2;" | ماخذ |- | style="background:#edf5fa;" | ادو عبدالرحمان | صوفي درويش، سماجي منافقت، انصاف؛ 1930ع ۾ شروعاتي اشاعت | جوتواڻي، سنڌيانا، سهاپيڊيا |- | style="background:#eef7ed;" | رام ۽ رحيم | مذهبي رواداري ۽ انساني همدردي | سنڌيانا، علمي خزانو |- | style="background:#edf5fa;" | هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز | محبت، نسلن جي سوچ ۽ انساني فطرت | علمي خزانو |- | style="background:#eef7ed;" | ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي | شڪ ۽ نفسياتي ڪيفيتون | سنڌيانا، علمي خزانو |- | style="background:#edf5fa;" | گوليءَ جو گناهه | ڪهاڻيءَ جو نالو تصديق ٿيل؛ تفصيلي موضوع جي تصديق گهربل | سنڌيانا، شيخ عزيز |- | style="background:#eef7ed;" | لکيو ڪين ٽريو | ڪهاڻيءَ جو نالو تصديق ٿيل؛ تفصيلي موضوع جي تصديق گهربل | سنڌيانا |- | style="background:#edf5fa;" | لالي | 1946ع ۾ رسالي ''سنڌو'' ۾ اشاعت جو ذڪر | سنڌيانا |- | style="background:#eef7ed;" | ٻڍيءَ جي ٻاجهه | ڪڇ يونيورسٽيءَ جي سنڌي نصاب ۾ شامل | ڪڇ يونيورسٽي، 2023ع |} <ref name="SindhianaStory"/><ref name="ShaikhAziz2008"/><ref name="IlmiKhazano"/><ref name="KachchhSyllabus"/> == ادو عبدالرحمان جي عالمي سڃاڻپ == === يونيسڪو جي اشاعت، 1954ع === امر لعل هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ادو عبدالرحمان» جي انگريزي ترجمي کي 1954ع ۾ يونيسڪو سان لاڳاپيل هڪ اشاعت ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌي ادب جي تاريخ بابت ماخذن ۾ ان واقعي کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي بين الاقوامي سڃاڻپ جي هڪ اهم مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sahapedia"/><ref name="Pirzado2009">{{cite book |last=Pirzado |first=Anwar |title=Sindhi Language and Literature: A Brief Account |year=2009 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhi_Language_and_Litrature_a_Brief_Account--Anwar_Pirzado_%282009%29_O.pdf}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''Sahapedia'' موجب «ادو عبدالرحمان» ۽ آسانند مامتورا جي ڪهاڻي «گوارڻ» يونيسڪو جي عالمن جي چونڊ لاءِ غور هيٺ آيون، ۽ آخرڪار «ادو عبدالرحمان» جو انگريزي ترجمو 1954ع ۾ يونيسڪو جي هڪ رسالي ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sahapedia"/> 1954ع واري اشاعت جي مخصوص رسالي جو عنوان، شمارو، صفحا ۽ مترجم جي سڃاڻپ بابت اصل اشاعتي رڪارڊ جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي. ان ڪري هن ڪهاڻيءَ کي يونيسڪو جو باقاعده ادبي انعام مليل قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === ساهتيه اڪادميءَ ۾ شموليت === ''Sahapedia'' موجب «ادو عبدالرحمان» کي 1959ع ۾ ساهتيه اڪادميءَ جي شايع ڪيل سنڌي ڪهاڻين جي هڪ چونڊ ۾ پڻ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sahapedia"/> === رسالو Quest، 1961ع === 1961ع ۾ رسالي ''Quest'' جي شماري نمبر 31 ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو شايع ٿيو. رسالي جي تعارف موجب اها ڪهاڻي ليکڪ جي وفات کان پوءِ شايع ڪئي وئي هئي.<ref name="Quest1961"/> هن اشاعت ۾ ڪهاڻيءَ جو مترجم هشمت راماڻي ڄاڻايل آهي. اهو ترجمو 1954ع واري يونيسڪو اشاعت کان الڳ آهي.<ref name="Quest1961"/> === ٻين انگريزي مجموعن ۾ شموليت === ''Sindhi Short Stories'' نالي انگريزي مجموعي ۾ پڻ هنگوراڻيءَ جي ''Brother Abdur Rahman'' شامل آهي. جاپان جي علمي ڪتابياتي ڊيٽابيس ''CiNii Books'' موجب هن مجموعي جو مترجم هشو ڪيولراماڻي آهي ۽ اهو نيو دهليءَ مان هشمت پبليڪيشن پاران شايع ٿيو.<ref name="CiNii">{{cite web |title=Sindhi short stories |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA83594835 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics, Japan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> اي. وي. رامڪرشنن جي ترتيب ڏنل ڪتاب ''Indian Short Stories: 1900–2000'' جي سنڌي ادب واري حصي ۾ پڻ ''Brother Abdul Rahman'' شامل آهي.<ref name="Ramakrishnan">{{cite book |editor-last=Ramakrishnan |editor-first=E. V. |title=Indian Short Stories: 1900–2000 |language=en |url=https://indiaclub.com/products/8082-indian-short-stories-1900-2000}}</ref> انهن مختلف اشاعتن ۾ مترجمن جا نالا هڪجهڙا نه آهن، تنهنڪري هر ترجمي کي ان جي مخصوص اشاعت سان لاڳاپيل سمجهڻ گهرجي. == ڪهاڻين جو مجموعو == 1981ع ۾ ''سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن''، [[الهاس نگر]]، امر لعل هنگوراڻيءَ جي ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو '''''ادو عبدالرحمان''''' جي عنوان سان شايع ڪيو. هن مجموعي جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سنڌي ڪهاڻين واري ڪتابياتي فهرست ۾ پڻ «ادو عبدالرحمان» کي 1981ع جي اشاعت طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaStory"/> مجموعي جي ٻارهن ڪهاڻين جي مڪمل ترتيب، صفحن جي تعداد، مرتب جي نالي ۽ اصل سرورق جي تصديق لاءِ ڪتاب جي اصل نسخي جو مطالعو ضروري آهي. مٿي ڏنل مشهور ڪهاڻين جي فهرست کي بنا ثبوت جي 1981ع واري مجموعي جي مڪمل فهرست نه سمجهڻ گهرجي. == ادبي اڀياس ۽ تنقيد == هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين بابت سنڌي ادبي تنقيد ۾ ڪردارنگاري، حقيقت نگاري ۽ انساني نفسيات کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. شيخ عزيز جي راءِ موجب هنگوراڻيءَ سماجي حقيقت نگاريءَ کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي هڪ نمايان رجحان طور اڳتي وڌايو. سندس ڪهاڻين ۾ فرد جي نفسيات کي سماج جي پيچيده حالتن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShaikhAziz2008"/> ''The Post-Partition Sindhi Short Story'' ۾ «ادو عبدالرحمان» جي ڪردار کي سنڌ جي صوفي ماحول سان ڳنڍيو ويو آهي. انهيءَ تجزيي موجب عبدالرحمان جهڙا درويش سماج ۾ طاقتور ماڻهن جي عملن تي تنقيد ڪري سگهندا هئا، جڏهن ته عام ماڻهو اهڙي تنقيد کان پاسو ڪندا هئا.<ref name="Sahapedia"/> سنڌي ادب جي فڪري اڀياس ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين کي انساني رواداري، محبت، نفسياتي ڪيفيتن ۽ سماجي تضادن جي اظهار طور پڻ ڏٺو ويو آهي.<ref name="IlmiKhazano"/> == تدريسي اهميت == ڪڇ جي ڪرنتي گرو شيامجي ڪرشنا ورما يونيورسٽيءَ جي 2023ع واري بي. اي. سنڌي نصاب ۾ امر لعل هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» کي پڙهائيءَ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي.<ref name="KachchhSyllabus"/> هن نصاب ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ ۽ مختلف ڪهاڻيڪارن جي ادبي خدمتن جو مطالعو شامل آهي. هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻيءَ جي شموليت سندس تخليقن جي موجوده تدريسي استعمال جو دستاويزي مثال آهي. == اهم تاريخون == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | امر لعل هنگوراڻيءَ جي زندگي ۽ ادبي ڪم جون اهم تاريخون |- ! style="background:#dbeaf2;width:20%;" | سال ! style="background:#dbeaf2;" | واقعو |- | style="background:#edf5fa;" | 1907ع | جنم |- | style="background:#eef7ed;" | 1930ع | «ادو عبدالرحمان» جي رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ شروعاتي اشاعت |- | style="background:#edf5fa;" | 1940ع ڌاري | «ادو عبدالرحمان» جي ٻيهر اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1946ع | ڪهاڻي «لالي» جي رسالي ''سنڌو'' ۾ اشاعت جو ذڪر |- | style="background:#edf5fa;" | 1954ع | «ادو عبدالرحمان» جي انگريزي ترجمي جي يونيسڪو سان لاڳاپيل اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1956ع | وفات |- | style="background:#edf5fa;" | 1959ع | ساهتيه اڪادميءَ جي ڪهاڻين واري چونڊ ۾ «ادو عبدالرحمان» جي شموليت |- | style="background:#eef7ed;" | 1961ع | رسالي ''Quest'' ۾ ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو |- | style="background:#edf5fa;" | 1981ع | ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو ''ادو عبدالرحمان''، سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن، الهاس نگر |- | style="background:#eef7ed;" | 2023ع | ڪڇ يونيورسٽيءَ جي سنڌي نصاب ۾ «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» جي شموليت |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaStory"/><ref name="Sahapedia"/><ref name="Quest1961"/><ref name="KachchhSyllabus"/> == تصوير == [[فائل:Sindhi Literature.JPG|thumb|سنڌي ادب جي ڪتابن جو هڪ مجموعو. هي تصوير امر لعل هنگوراڻيءَ جي ذاتي تصوير يا سندس ڪتاب جو سرورق نه آهي.]] == پڻ ڏسو == * [[ادو عبدالرحمان]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[حقيقت نگاري]] * [[سچل سرمست]] * [[سامي]] * [[پوپٽي هيراننداڻي]] * [[آسانند مامتورا]] * [[شيخ عزيز]] * [[الهاس نگر]] == حوالا == {{Reflist|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996}} * {{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008}} * {{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=An Introduction to Sindhi Literature |year=1991}} * {{cite book |last=Pirzado |first=Anwar |title=Sindhi Language and Literature: A Brief Account |year=2009}} * {{cite book |editor-last=Ramakrishnan |editor-first=E. V. |title=Indian Short Stories: 1900–2000}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20261019213955/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25B3%25D9%2586%25DA%258C%25D9%258A%2B%25DA%25AA%25D9%2587%25D8%25A7%25DA%25BB%25D9%258A انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ــ سنڌي ڪهاڻي] * [https://sindhcourier.com/addo-abdur-rahman-a-tale-from-sindh-by-amarlal-hingorani/ ادو عبدالرحمان جو انگريزي ترجمو ــ سنڌ ڪوريئر] * [https://indianliberals.in/primary-works/qt031/ رسالو Quest، شمارو 31، 1961ع] * [https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story سهاپيڊيا ــ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA83594835 سنڌي ڪهاڻين جي انگريزي مجموعي جو ڪتابياتي رڪارڊ] [[زمرو:1907ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1956ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي ادب]] s9167w03s7fqkfigceg65brbtjk2z65 429389 429388 2026-11-06T22:28:10Z Intisar Ali 8681 429389 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو حقيقت نگار ڪهاڻيڪار ۽ وڪيل (1907ع–1956ع)}} {{Infobox writer | name = امر لعل هنگوراڻي | native_name = امر لعل هنگوراڻي | romanized_name = Amarlal Hingorani | birth_date = 1907ع | death_date = 1956ع | occupation = ڪهاڻيڪار، وڪيل | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | nationality = هندستاني | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، حقيقت نگار افسانو | movement = [[حقيقت نگاري]] | notable_works = ''[[ادو عبدالرحمان]]''، ''رام ۽ رحيم''، ''گوليءَ جو گناهه''، ''هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز'' }} '''امر لعل هنگوراڻي''' (''Amarlal Hingorani''؛ 1907ع–1956ع) سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار ۽ پيشي جي لحاظ کان وڪيل هو. هو سنڌي ادب ۾ جديد مختصر ڪهاڻيءَ جي شروعاتي حقيقت نگار ليکڪن مان شمار ٿئي ٿو. سندس ڪهاڻين ۾ انساني ڪردارنگاري، سماجي ناانصافي، مذهبي رواداري، انساني نفسيات ۽ روايتي سماج جي تضادن کي اهميت حاصل آهي. سندس مشهور ڪهاڻي '''«ادو عبدالرحمان»''' سنڌي ادب ۾ هڪ اهم ڪردارنگاريءَ واري ڪهاڻي سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="SindhianaStory">{{cite encyclopedia |title=سنڌي ڪهاڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ڪهاڻي |language=sd |access-date=2026-11-05 |archive-date=2026-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261019213955/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25B3%25D9%2586%25DA%258C%25D9%258A%2B%25DA%25AA%25D9%2587%25D8%25A7%25DA%25BB%25D9%258A |url-status=dead}}</ref> هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ادو عبدالرحمان» 1930ع ۾ رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ شايع ٿي ۽ پوءِ 1940ع ڌاري ٻيهر ڇپي. ان جو انگريزي ترجمو 1954ع ۾ يونيسڪو سان لاڳاپيل هڪ اشاعت ۾ شامل ٿيو. 1981ع ۾ سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن، الهاس نگر، سندس ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو ''ادو عبدالرحمان'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sahapedia">{{cite web |title=The Post-Partition Sindhi Short Story |url=https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story |website=Sahapedia |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == زندگيءَ جو احوال == '''امر لعل هنڱوراڻي''' (1907ع–1956ع) سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار ۽ وڪيل هو، جنهن کي جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي اوائلي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم اديبن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس جنم 1907ع ۾ [[نوشهرو فيروز ضلعو|ضلعي نوشهري فيروز]] جي شهر [[نوشهرو فيروز]] ڀرسان [[ڳوٺ کاهي راهو]] ۾ ٿيو. سندس والد جو نالو وسڻمل هو.<ref name="SindhiShaan">{{cite web |title=Some Masterpieces of Sindhi Literature – II |url=http://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhi Shaan |language=en }}</ref> امر لعل هنڱوراڻيءَ پنهنجي زندگيءَ ۾ وڪالت جي پيشي سان گڏ سنڌي ادب ۾ پڻ سرگرم رهيو. سندس ادبي وابستگيءَ جو اهم شعبو سنڌي مختصر ڪهاڻي هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ کيس سنڌي ڪهاڻيڪار طور متعارف ڪرايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> امر لعل هنڱوراڻيءَ جي وفات 1956ع ۾ ٿي. سندس وفات جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت وڌيڪ مستند سوانحي معلومات گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تعليم ۽ پيشه ورانه زندگي == امر لعل هنڱوراڻيءَ پنهنجي ابتدائي تعليم [[نوابشاهه]] ۾ حاصل ڪئي. ان کان پوءِ اعليٰ تعليم لاءِ [[ڪراچي]] ويو، جتي 1930ع ۾ [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڊي. جي. سنڌ ڪاليج]] مان بي. اي جي ڊگري حاصل ڪيائين.<ref name="SindhiShaan"/> بي. اي ڪرڻ کان پوءِ هن ڪراچيءَ مان ايل. ايل. بي جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ وڪالت جو پيشو اختيار ڪيائين. سندس قانوني تعليم ۽ وڪالت سان وابستگيءَ جو ذڪر سوانحي مواد ۾ ملي ٿو. 1961ع ۾ شايع ٿيل انگريزي ادبي رسالي ''Quest'' ۾ پڻ کيس وڪيل ۽ ڪهاڻيڪار طور سڃاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhiShaan"/><ref name="Quest1961">{{cite journal |last=Hingorani |first=Amarlal |title=Brother Abdur Rahman |journal=Quest |issue=31 |date=October–December 1961 |language=en |url=https://indianliberals.in/primary-works/qt031/ }}</ref> هنڱوراڻيءَ جي وفات کان پوءِ، آڪٽوبر کان ڊسمبر 1961ع دوران شايع ٿيل انگريزي ادبي رسالي ''Quest'' جي شماري نمبر 31 ۾ سندس ڪهاڻي ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو شايع ٿيو. رسالي جي تعارفي نوٽ ۾ سندس وڪيل ۽ ڪهاڻيڪار هجڻ سان گڏ سندس وفات جو پڻ ذڪر موجود آهي.<ref name="Quest1961"/><ref name="IndianLiberals">{{cite web |title=Amarlal Hingorani |url=https://indianliberals.in/thinkers/amarlal-hingorani/ |website=Indian Liberals |language=en |access-date=2026-11-05 }}</ref> هنڱوراڻيءَ جي وڪالت جي شروعاتي سال، عدالتن ۾ عملي خدمتن ۽ ٻين پيشه ورانه سرگرمين جي تفصيل بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي. == تعليم ۽ پيشه ورانه زندگي == امر لعل هنڱوراڻيءَ پنهنجي ابتدائي تعليم [[نوابشاهه]] ۾ حاصل ڪئي. ان کان پوءِ اعليٰ تعليم لاءِ [[ڪراچي]] ويو، جتي 1930ع ۾ [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڊي. جي. سنڌ ڪاليج]] مان بي. اي جي ڊگري حاصل ڪيائين.<ref name="SindhiShaan"/> بي. اي ڪرڻ کان پوءِ هن ڪراچيءَ مان ايل. ايل. بي جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ وڪالت جو پيشو اختيار ڪيائين. سندس قانوني تعليم ۽ وڪالت سان وابستگيءَ جو ذڪر سوانحي مواد ۾ ملي ٿو.<ref name="SindhiShaan"/> هنڱوراڻيءَ جي وڪيل ۽ ڪهاڻيڪار واري سڃاڻپ جو ثبوت 1961ع ۾ شايع ٿيل انگريزي ادبي رسالي ''Quest'' جي شماري نمبر 31 مان پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ سندس ڪهاڻي ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو شايع ٿيو. رسالي جي تعارفي نوٽ ۾ کيس وڪيل ۽ ڪهاڻيڪار ڄاڻايو ويو آهي ۽ سندس وفات جو پڻ ذڪر ٿيل آهي.<ref name="Quest1961">{{cite journal |last=Hingorani |first=Amarlal |title=Brother Abdur Rahman |journal=Quest |issue=31 |date=October–December 1961 |language=en |url=https://indianliberals.in/primary-works/qt031/ }}</ref><ref name="IndianLiberals">{{cite web |title=Amarlal Hingorani |url=https://indianliberals.in/thinkers/amarlal-hingorani/ |website=Indian Liberals |language=en |access-date=2026-11-05 }}</ref> هنڱوراڻيءَ جي وڪالت جي شروعاتي سال، عدالتن ۾ عملي خدمتن ۽ پيشه ورانه سرگرمين جي تفصيل بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي. == ادبي پسمنظر == ويهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي صنف ۾ سماجي اصلاح، قومي شعور، حقيقت نگاري ۽ انساني نفسيات بابت نوان تجربا ٿيڻ لڳا. اڳوڻي اصلاحي ۽ نصيحت آموز ڪهاڻيءَ کان اڳتي وڌندي ليکڪن ڪردارن جي نفسياتي ڪيفيتن ۽ سماجي تضادن کي وڌيڪ نمايان ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="Allana1991">{{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=An Introduction to Sindhi Literature |year=1991 |language=en |url=https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf}}</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا پنهنجي ڪتاب ۾ پوپٽي هيراننداڻيءَ جي راءِ نقل ڪندي امر لعل هنگوراڻي، مرزا نادر بيگ، عثمان علي انصاري ۽ آسانند مامتورا کي انهن ليکڪن ۾ شمار ڪري ٿو، جن 1930ع واري ڏهاڪي ۾ جديد سنڌي ڪهاڻيءَ لاءِ نوان موضوع ۽ اسلوب اختيار ڪيا.<ref name="Allana1991"/> شيخ عزيز پنهنجي ڪتاب ''History of Sindhi Literature'' ۾ هنگوراڻيءَ کي سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ ۾ سماجي حقيقت نگاريءَ جي اهم بنيادي ليکڪن مان شمار ڪري ٿو. سندس تجزيي موجب هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين سنڌي افسانوي ادب ۾ ڪردارنگاريءَ ۽ نفسياتي اڀياس کي نئون رخ ڏنو.<ref name="ShaikhAziz2008">{{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207003218/https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf |archive-date=2025-12-07 |access-date=2026-10-30 |url-status=dead}}</ref> == ادبي خدمتون == === رسالو ڦلواڙي === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب امر لعل هنگوراڻيءَ جون ڪهاڻيون سندس جاري ڪيل رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ 1930ع ۾ شايع ٿيون. هن رسالي جو جديد سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر سان تعلق رهيو.<ref name="SindhianaStory"/> «ادو عبدالرحمان» جي شروعاتي اشاعت بابت ''ڦلواڙي'' جو 1930ع وارو حوالو ملي ٿو. 1940ع ڌاري ڪهاڻيءَ جي ٻيهر اشاعت جو ذڪر پڻ موجود آهي. مختلف ماخذن ۾ 1930ع کي لکجڻ يا پهرين اشاعت ۽ 1940ع کي ٻيهر اشاعت جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaStory"/><ref name="Sahapedia"/> === حقيقت نگاري ۽ ڪردارنگاري === هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين ۾ سماجي حقيقتن ۽ انساني ڪردارن جي نفسياتي پيچيدگين کي نمايان ڪيو ويو آهي. سندس افسانن ۾ عام ماڻهو، درويش، خاندان جا فرد ۽ سماجي حيثيت رکندڙ شخص ڪهاڻيءَ جي موضوعن طور سامهون اچن ٿا.<ref name="ShaikhAziz2008"/> سنڌي ادب جي فڪري تاريخ بابت هڪ مطالعي ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين کي سنڌ جي صوفياڻي فڪر، انساني رواداري ۽ سماجي تضادن سان ڳنڍيو ويو آهي. ان مطالعي موجب سندس ڪردار روايتي سماج جي کوکلائپ، شڪ، مذهبي تعصب ۽ انساني جذبن جي تضادن کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IlmiKhazano">{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/651/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-05}}</ref> == مشهور ڪهاڻيون == === ادو عبدالرحمان === '''«ادو عبدالرحمان»''' هنگوراڻيءَ جي مشهور ڪهاڻي آهي، جنهن جو مرڪزي ڪردار عبدالرحمان نالي هڪ صوفي منش درويش آهي. ڪهاڻيءَ جو ماحول [[سکر]] ۽ سنڌ جي سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل آهي. عبدالرحمان پاڻ سان مخاطب ٿي سوالن جا جواب ڏئي ٿو ۽ پنهنجي مخصوص انداز سان ماڻهن جي عملن ۽ دعوائن جي حقيقت ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Sindhishaan">{{cite web |title=Some Masterpieces II: Ado Abdul Rehman |url=https://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref><ref name="Quest1961"/> ڪهاڻيءَ ۾ هڪ غريب ماڻهوءَ تي هڪ مالدار شخص جي سون جي گهڙي چوري ڪرڻ جو الزام لڳايو وڃي ٿو. عبدالرحمان ان معاملي ۾ مداخلت ڪري ٿو. عدالت ۾ سندس گفتگو ۽ سوالن جي جوابن ذريعي مالدار شخص جي رويي ۽ سماجي حيثيت سان لاڳاپيل تضاد ظاهر ٿين ٿا. اهڙيءَ ريت ڪهاڻيءَ ۾ انصاف، طبقاتي فرق ۽ سماجي منافقت جا موضوع سامهون اچن ٿا.<ref name="Quest1961"/> عبدالرحمان جي ڪردار کي سنڌ جي صوفي ۽ ملنگ روايت سان ڳنڍيو ويو آهي. سندس گفتگوءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين انساني سڃاڻپ ۽ اخلاقي سچائيءَ جو تصور نمايان ٿئي ٿو. ڪهاڻيءَ ۾ سنڌي صوفي شاعرن [[سچل سرمست]] ۽ [[سامي]] جي فڪري پسمنظر جو پڻ اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Sahapedia"/><ref name="SindhCourier2021">{{cite web |title=Addo Abdur Rahman: A tale from Sindh by Amarlal Hingorani |url=https://sindhcourier.com/addo-abdur-rahman-a-tale-from-sindh-by-amarlal-hingorani/ |website=Sindh Courier |date=25 December 2021 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> === رام ۽ رحيم === «رام ۽ رحيم» هنگوراڻيءَ جي انهن ڪهاڻين مان هڪ آهي، جنهن ۾ هندو ۽ مسلمان برادرين جي وچ ۾ انساني لاڳاپن ۽ مذهبي رواداريءَ کي موضوع بڻايو ويو آهي. سنڌي ادب بابت هڪ فڪري مطالعي موجب هيءَ ڪهاڻي مذهبي نفرت جي مقابلي ۾ انساني همدرديءَ جي اهميت ظاهر ڪري ٿي.<ref name="IlmiKhazano"/><ref name="SindhianaStory"/> === هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز === «هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز» ۾ هڪ پوڙهي شخص جي سوچ ۽ نوجوان نسل جي محبت بابت سندس رويي کي پيش ڪيو ويو آهي. ڪهاڻيءَ ۾ پوڙهو ڪردار شروع ۾ نوجوانن جي محبت بابت پريشان ٿئي ٿو، پر پوءِ انساني جذبن ۽ فطرت جي تبديليءَ کي قبول ڪري ٿو.<ref name="IlmiKhazano"/> هيءَ ڪهاڻي نسلن جي وچ ۾ سوچ جي فرق، محبت ۽ انساني فطرت جي موضوعن سان لاڳاپيل آهي. === ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي === «ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي» ۾ انساني شڪ، غيريقينيءَ ۽ نفسياتي ڪيفيتن کي موضوع بڻايو ويو آهي. سنڌي ادب جي فڪري مطالعي موجب هن ڪهاڻيءَ ۾ انساني ذهن جي انهن حالتن کي ظاهر ڪيو ويو آهي، جيڪي ماڻهوءَ کي شڪ ۽ غير جي وچ ۾ رکن ٿيون.<ref name="IlmiKhazano"/> === ٻيون ڪهاڻيون === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، شيخ عزيز ۽ ٻين ادبي ماخذن ۾ هنگوراڻيءَ جي وڌيڪ ڪهاڻين جا نالا پڻ ملن ٿا، جن ۾ «گوليءَ جو گناهه»، «لکيو ڪين ٽريو»، «لالي» ۽ «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» شامل آهن.<ref name="SindhianaStory"/><ref name="ShaikhAziz2008"/><ref name="KachchhSyllabus">{{cite web |title=B.A. Semester I–II Sindhi Syllabus |url=https://kskvku.ac.in/NEP_Base_Syllabus/BA%20-%20Sem%20-1%20-%202%20Sindhi.pdf |publisher=Krantiguru Shyamji Krishna Verma Kachchh University |year=2023 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == ڪهاڻين جي فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | امر لعل هنگوراڻيءَ جون حوالن ۾ ڄاڻايل ڪهاڻيون |- ! style="background:#dbeaf2;" | ڪهاڻي ! style="background:#dbeaf2;" | موضوع يا ڪتابياتي ڄاڻ ! style="background:#dbeaf2;" | ماخذ |- | style="background:#edf5fa;" | ادو عبدالرحمان | صوفي درويش، سماجي منافقت، انصاف؛ 1930ع ۾ شروعاتي اشاعت | جوتواڻي، سنڌيانا، سهاپيڊيا |- | style="background:#eef7ed;" | رام ۽ رحيم | مذهبي رواداري ۽ انساني همدردي | سنڌيانا، علمي خزانو |- | style="background:#edf5fa;" | هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز | محبت، نسلن جي سوچ ۽ انساني فطرت | علمي خزانو |- | style="background:#eef7ed;" | ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي | شڪ ۽ نفسياتي ڪيفيتون | سنڌيانا، علمي خزانو |- | style="background:#edf5fa;" | گوليءَ جو گناهه | ڪهاڻيءَ جو نالو تصديق ٿيل؛ تفصيلي موضوع جي تصديق گهربل | سنڌيانا، شيخ عزيز |- | style="background:#eef7ed;" | لکيو ڪين ٽريو | ڪهاڻيءَ جو نالو تصديق ٿيل؛ تفصيلي موضوع جي تصديق گهربل | سنڌيانا |- | style="background:#edf5fa;" | لالي | 1946ع ۾ رسالي ''سنڌو'' ۾ اشاعت جو ذڪر | سنڌيانا |- | style="background:#eef7ed;" | ٻڍيءَ جي ٻاجهه | ڪڇ يونيورسٽيءَ جي سنڌي نصاب ۾ شامل | ڪڇ يونيورسٽي، 2023ع |} <ref name="SindhianaStory"/><ref name="ShaikhAziz2008"/><ref name="IlmiKhazano"/><ref name="KachchhSyllabus"/> == ادو عبدالرحمان جي عالمي سڃاڻپ == === يونيسڪو جي اشاعت، 1954ع === امر لعل هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ادو عبدالرحمان» جي انگريزي ترجمي کي 1954ع ۾ يونيسڪو سان لاڳاپيل هڪ اشاعت ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌي ادب جي تاريخ بابت ماخذن ۾ ان واقعي کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي بين الاقوامي سڃاڻپ جي هڪ اهم مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sahapedia"/><ref name="Pirzado2009">{{cite book |last=Pirzado |first=Anwar |title=Sindhi Language and Literature: A Brief Account |year=2009 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhi_Language_and_Litrature_a_Brief_Account--Anwar_Pirzado_%282009%29_O.pdf}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''Sahapedia'' موجب «ادو عبدالرحمان» ۽ آسانند مامتورا جي ڪهاڻي «گوارڻ» يونيسڪو جي عالمن جي چونڊ لاءِ غور هيٺ آيون، ۽ آخرڪار «ادو عبدالرحمان» جو انگريزي ترجمو 1954ع ۾ يونيسڪو جي هڪ رسالي ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sahapedia"/> 1954ع واري اشاعت جي مخصوص رسالي جو عنوان، شمارو، صفحا ۽ مترجم جي سڃاڻپ بابت اصل اشاعتي رڪارڊ جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي. ان ڪري هن ڪهاڻيءَ کي يونيسڪو جو باقاعده ادبي انعام مليل قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === ساهتيه اڪادميءَ ۾ شموليت === ''Sahapedia'' موجب «ادو عبدالرحمان» کي 1959ع ۾ ساهتيه اڪادميءَ جي شايع ڪيل سنڌي ڪهاڻين جي هڪ چونڊ ۾ پڻ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sahapedia"/> === رسالو Quest، 1961ع === 1961ع ۾ رسالي ''Quest'' جي شماري نمبر 31 ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو شايع ٿيو. رسالي جي تعارف موجب اها ڪهاڻي ليکڪ جي وفات کان پوءِ شايع ڪئي وئي هئي.<ref name="Quest1961"/> هن اشاعت ۾ ڪهاڻيءَ جو مترجم هشمت راماڻي ڄاڻايل آهي. اهو ترجمو 1954ع واري يونيسڪو اشاعت کان الڳ آهي.<ref name="Quest1961"/> === ٻين انگريزي مجموعن ۾ شموليت === ''Sindhi Short Stories'' نالي انگريزي مجموعي ۾ پڻ هنگوراڻيءَ جي ''Brother Abdur Rahman'' شامل آهي. جاپان جي علمي ڪتابياتي ڊيٽابيس ''CiNii Books'' موجب هن مجموعي جو مترجم هشو ڪيولراماڻي آهي ۽ اهو نيو دهليءَ مان هشمت پبليڪيشن پاران شايع ٿيو.<ref name="CiNii">{{cite web |title=Sindhi short stories |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA83594835 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics, Japan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> اي. وي. رامڪرشنن جي ترتيب ڏنل ڪتاب ''Indian Short Stories: 1900–2000'' جي سنڌي ادب واري حصي ۾ پڻ ''Brother Abdul Rahman'' شامل آهي.<ref name="Ramakrishnan">{{cite book |editor-last=Ramakrishnan |editor-first=E. V. |title=Indian Short Stories: 1900–2000 |language=en |url=https://indiaclub.com/products/8082-indian-short-stories-1900-2000}}</ref> انهن مختلف اشاعتن ۾ مترجمن جا نالا هڪجهڙا نه آهن، تنهنڪري هر ترجمي کي ان جي مخصوص اشاعت سان لاڳاپيل سمجهڻ گهرجي. == ڪهاڻين جو مجموعو == 1981ع ۾ ''سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن''، [[الهاس نگر]]، امر لعل هنگوراڻيءَ جي ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو '''''ادو عبدالرحمان''''' جي عنوان سان شايع ڪيو. هن مجموعي جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سنڌي ڪهاڻين واري ڪتابياتي فهرست ۾ پڻ «ادو عبدالرحمان» کي 1981ع جي اشاعت طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaStory"/> مجموعي جي ٻارهن ڪهاڻين جي مڪمل ترتيب، صفحن جي تعداد، مرتب جي نالي ۽ اصل سرورق جي تصديق لاءِ ڪتاب جي اصل نسخي جو مطالعو ضروري آهي. مٿي ڏنل مشهور ڪهاڻين جي فهرست کي بنا ثبوت جي 1981ع واري مجموعي جي مڪمل فهرست نه سمجهڻ گهرجي. == ادبي اڀياس ۽ تنقيد == هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين بابت سنڌي ادبي تنقيد ۾ ڪردارنگاري، حقيقت نگاري ۽ انساني نفسيات کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. شيخ عزيز جي راءِ موجب هنگوراڻيءَ سماجي حقيقت نگاريءَ کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي هڪ نمايان رجحان طور اڳتي وڌايو. سندس ڪهاڻين ۾ فرد جي نفسيات کي سماج جي پيچيده حالتن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShaikhAziz2008"/> ''The Post-Partition Sindhi Short Story'' ۾ «ادو عبدالرحمان» جي ڪردار کي سنڌ جي صوفي ماحول سان ڳنڍيو ويو آهي. انهيءَ تجزيي موجب عبدالرحمان جهڙا درويش سماج ۾ طاقتور ماڻهن جي عملن تي تنقيد ڪري سگهندا هئا، جڏهن ته عام ماڻهو اهڙي تنقيد کان پاسو ڪندا هئا.<ref name="Sahapedia"/> سنڌي ادب جي فڪري اڀياس ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين کي انساني رواداري، محبت، نفسياتي ڪيفيتن ۽ سماجي تضادن جي اظهار طور پڻ ڏٺو ويو آهي.<ref name="IlmiKhazano"/> == تدريسي اهميت == ڪڇ جي ڪرنتي گرو شيامجي ڪرشنا ورما يونيورسٽيءَ جي 2023ع واري بي. اي. سنڌي نصاب ۾ امر لعل هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» کي پڙهائيءَ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي.<ref name="KachchhSyllabus"/> هن نصاب ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ ۽ مختلف ڪهاڻيڪارن جي ادبي خدمتن جو مطالعو شامل آهي. هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻيءَ جي شموليت سندس تخليقن جي موجوده تدريسي استعمال جو دستاويزي مثال آهي. == اهم تاريخون == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | امر لعل هنگوراڻيءَ جي زندگي ۽ ادبي ڪم جون اهم تاريخون |- ! style="background:#dbeaf2;width:20%;" | سال ! style="background:#dbeaf2;" | واقعو |- | style="background:#edf5fa;" | 1907ع | جنم |- | style="background:#eef7ed;" | 1930ع | «ادو عبدالرحمان» جي رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ شروعاتي اشاعت |- | style="background:#edf5fa;" | 1940ع ڌاري | «ادو عبدالرحمان» جي ٻيهر اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1946ع | ڪهاڻي «لالي» جي رسالي ''سنڌو'' ۾ اشاعت جو ذڪر |- | style="background:#edf5fa;" | 1954ع | «ادو عبدالرحمان» جي انگريزي ترجمي جي يونيسڪو سان لاڳاپيل اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1956ع | وفات |- | style="background:#edf5fa;" | 1959ع | ساهتيه اڪادميءَ جي ڪهاڻين واري چونڊ ۾ «ادو عبدالرحمان» جي شموليت |- | style="background:#eef7ed;" | 1961ع | رسالي ''Quest'' ۾ ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو |- | style="background:#edf5fa;" | 1981ع | ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو ''ادو عبدالرحمان''، سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن، الهاس نگر |- | style="background:#eef7ed;" | 2023ع | ڪڇ يونيورسٽيءَ جي سنڌي نصاب ۾ «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» جي شموليت |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaStory"/><ref name="Sahapedia"/><ref name="Quest1961"/><ref name="KachchhSyllabus"/> == تصوير == [[فائل:Sindhi Literature.JPG|thumb|سنڌي ادب جي ڪتابن جو هڪ مجموعو. هي تصوير امر لعل هنگوراڻيءَ جي ذاتي تصوير يا سندس ڪتاب جو سرورق نه آهي.]] == پڻ ڏسو == * [[ادو عبدالرحمان]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[حقيقت نگاري]] * [[سچل سرمست]] * [[سامي]] * [[پوپٽي هيراننداڻي]] * [[آسانند مامتورا]] * [[شيخ عزيز]] * [[الهاس نگر]] == حوالا == {{Reflist|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996}} * {{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008}} * {{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=An Introduction to Sindhi Literature |year=1991}} * {{cite book |last=Pirzado |first=Anwar |title=Sindhi Language and Literature: A Brief Account |year=2009}} * {{cite book |editor-last=Ramakrishnan |editor-first=E. V. |title=Indian Short Stories: 1900–2000}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20261019213955/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25B3%25D9%2586%25DA%258C%25D9%258A%2B%25DA%25AA%25D9%2587%25D8%25A7%25DA%25BB%25D9%258A انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ــ سنڌي ڪهاڻي] * [https://sindhcourier.com/addo-abdur-rahman-a-tale-from-sindh-by-amarlal-hingorani/ ادو عبدالرحمان جو انگريزي ترجمو ــ سنڌ ڪوريئر] * [https://indianliberals.in/primary-works/qt031/ رسالو Quest، شمارو 31، 1961ع] * [https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story سهاپيڊيا ــ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA83594835 سنڌي ڪهاڻين جي انگريزي مجموعي جو ڪتابياتي رڪارڊ] [[زمرو:1907ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1956ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي ادب]] 0k5u6yizu4jpo0vlaqfkl4mk7k5iras 429390 429389 2026-11-06T22:28:26Z Intisar Ali 8681 429390 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو حقيقت نگار ڪهاڻيڪار ۽ وڪيل (1907ع–1956ع)}} {{Infobox writer | name = امر لعل هنگوراڻي | native_name = امر لعل هنگوراڻي | romanized_name = Amarlal Hingorani | birth_date = 1907ع | death_date = 1956ع | occupation = ڪهاڻيڪار، وڪيل | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | nationality = هندستاني | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، حقيقت نگار افسانو | movement = [[حقيقت نگاري]] | notable_works = ''[[ادو عبدالرحمان]]''، ''رام ۽ رحيم''، ''گوليءَ جو گناهه''، ''هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز'' }} '''امر لعل هنگوراڻي''' (''Amarlal Hingorani''؛ 1907ع–1956ع) سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار ۽ پيشي جي لحاظ کان وڪيل هو. هو سنڌي ادب ۾ جديد مختصر ڪهاڻيءَ جي شروعاتي حقيقت نگار ليکڪن مان شمار ٿئي ٿو. سندس ڪهاڻين ۾ انساني ڪردارنگاري، سماجي ناانصافي، مذهبي رواداري، انساني نفسيات ۽ روايتي سماج جي تضادن کي اهميت حاصل آهي. سندس مشهور ڪهاڻي '''«ادو عبدالرحمان»''' سنڌي ادب ۾ هڪ اهم ڪردارنگاريءَ واري ڪهاڻي سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="SindhianaStory">{{cite encyclopedia |title=سنڌي ڪهاڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ڪهاڻي |language=sd |access-date=2026-11-05 |archive-date=2026-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261019213955/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25B3%25D9%2586%25DA%258C%25D9%258A%2B%25DA%25AA%25D9%2587%25D8%25A7%25DA%25BB%25D9%258A |url-status=dead}}</ref> هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ادو عبدالرحمان» 1930ع ۾ رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ شايع ٿي ۽ پوءِ 1940ع ڌاري ٻيهر ڇپي. ان جو انگريزي ترجمو 1954ع ۾ يونيسڪو سان لاڳاپيل هڪ اشاعت ۾ شامل ٿيو. 1981ع ۾ سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن، الهاس نگر، سندس ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو ''ادو عبدالرحمان'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sahapedia">{{cite web |title=The Post-Partition Sindhi Short Story |url=https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story |website=Sahapedia |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == زندگيءَ جو احوال == '''امر لعل هنڱوراڻي''' (1907ع–1956ع) سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار ۽ وڪيل هو، جنهن کي جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي اوائلي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم اديبن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس جنم 1907ع ۾ [[نوشهرو فيروز ضلعو|ضلعي نوشهري فيروز]] جي شهر [[نوشهرو فيروز]] ڀرسان [[ڳوٺ کاهي راهو]] ۾ ٿيو. سندس والد جو نالو وسڻمل هو.<ref name="SindhiShaan">{{cite web |title=Some Masterpieces of Sindhi Literature – II |url=http://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhi Shaan |language=en }}</ref> امر لعل هنڱوراڻيءَ پنهنجي زندگيءَ ۾ وڪالت جي پيشي سان گڏ سنڌي ادب ۾ پڻ سرگرم رهيو. سندس ادبي وابستگيءَ جو اهم شعبو سنڌي مختصر ڪهاڻي هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ کيس سنڌي ڪهاڻيڪار طور متعارف ڪرايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> امر لعل هنڱوراڻيءَ جي وفات 1956ع ۾ ٿي. سندس وفات جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت وڌيڪ مستند سوانحي معلومات گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تعليم ۽ پيشه ورانه زندگي == امر لعل هنڱوراڻيءَ پنهنجي ابتدائي تعليم [[نوابشاهه]] ۾ حاصل ڪئي. ان کان پوءِ اعليٰ تعليم لاءِ [[ڪراچي]] ويو، جتي 1930ع ۾ [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڊي. جي. سنڌ ڪاليج]] مان بي. اي جي ڊگري حاصل ڪيائين.<ref name="SindhiShaan"/> بي. اي ڪرڻ کان پوءِ هن ڪراچيءَ مان ايل. ايل. بي جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ وڪالت جو پيشو اختيار ڪيائين. سندس قانوني تعليم ۽ وڪالت سان وابستگيءَ جو ذڪر سوانحي مواد ۾ ملي ٿو. 1961ع ۾ شايع ٿيل انگريزي ادبي رسالي ''Quest'' ۾ پڻ کيس وڪيل ۽ ڪهاڻيڪار طور سڃاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhiShaan"/><ref name="Quest1961">{{cite journal |last=Hingorani |first=Amarlal |title=Brother Abdur Rahman |journal=Quest |issue=31 |date=October–December 1961 |language=en |url=https://indianliberals.in/primary-works/qt031/ }}</ref> هنڱوراڻيءَ جي وفات کان پوءِ، آڪٽوبر کان ڊسمبر 1961ع دوران شايع ٿيل انگريزي ادبي رسالي ''Quest'' جي شماري نمبر 31 ۾ سندس ڪهاڻي ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو شايع ٿيو. رسالي جي تعارفي نوٽ ۾ سندس وڪيل ۽ ڪهاڻيڪار هجڻ سان گڏ سندس وفات جو پڻ ذڪر موجود آهي.<ref name="Quest1961"/><ref name="IndianLiberals">{{cite web |title=Amarlal Hingorani |url=https://indianliberals.in/thinkers/amarlal-hingorani/ |website=Indian Liberals |language=en |access-date=2026-11-05 }}</ref> هنڱوراڻيءَ جي وڪالت جي شروعاتي سال، عدالتن ۾ عملي خدمتن ۽ ٻين پيشه ورانه سرگرمين جي تفصيل بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي. == ادبي پسمنظر == ويهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي صنف ۾ سماجي اصلاح، قومي شعور، حقيقت نگاري ۽ انساني نفسيات بابت نوان تجربا ٿيڻ لڳا. اڳوڻي اصلاحي ۽ نصيحت آموز ڪهاڻيءَ کان اڳتي وڌندي ليکڪن ڪردارن جي نفسياتي ڪيفيتن ۽ سماجي تضادن کي وڌيڪ نمايان ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="Allana1991">{{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=An Introduction to Sindhi Literature |year=1991 |language=en |url=https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf}}</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا پنهنجي ڪتاب ۾ پوپٽي هيراننداڻيءَ جي راءِ نقل ڪندي امر لعل هنگوراڻي، مرزا نادر بيگ، عثمان علي انصاري ۽ آسانند مامتورا کي انهن ليکڪن ۾ شمار ڪري ٿو، جن 1930ع واري ڏهاڪي ۾ جديد سنڌي ڪهاڻيءَ لاءِ نوان موضوع ۽ اسلوب اختيار ڪيا.<ref name="Allana1991"/> شيخ عزيز پنهنجي ڪتاب ''History of Sindhi Literature'' ۾ هنگوراڻيءَ کي سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ ۾ سماجي حقيقت نگاريءَ جي اهم بنيادي ليکڪن مان شمار ڪري ٿو. سندس تجزيي موجب هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين سنڌي افسانوي ادب ۾ ڪردارنگاريءَ ۽ نفسياتي اڀياس کي نئون رخ ڏنو.<ref name="ShaikhAziz2008">{{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207003218/https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf |archive-date=2025-12-07 |access-date=2026-10-30 |url-status=dead}}</ref> == ادبي خدمتون == === رسالو ڦلواڙي === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب امر لعل هنگوراڻيءَ جون ڪهاڻيون سندس جاري ڪيل رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ 1930ع ۾ شايع ٿيون. هن رسالي جو جديد سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر سان تعلق رهيو.<ref name="SindhianaStory"/> «ادو عبدالرحمان» جي شروعاتي اشاعت بابت ''ڦلواڙي'' جو 1930ع وارو حوالو ملي ٿو. 1940ع ڌاري ڪهاڻيءَ جي ٻيهر اشاعت جو ذڪر پڻ موجود آهي. مختلف ماخذن ۾ 1930ع کي لکجڻ يا پهرين اشاعت ۽ 1940ع کي ٻيهر اشاعت جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaStory"/><ref name="Sahapedia"/> === حقيقت نگاري ۽ ڪردارنگاري === هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين ۾ سماجي حقيقتن ۽ انساني ڪردارن جي نفسياتي پيچيدگين کي نمايان ڪيو ويو آهي. سندس افسانن ۾ عام ماڻهو، درويش، خاندان جا فرد ۽ سماجي حيثيت رکندڙ شخص ڪهاڻيءَ جي موضوعن طور سامهون اچن ٿا.<ref name="ShaikhAziz2008"/> سنڌي ادب جي فڪري تاريخ بابت هڪ مطالعي ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين کي سنڌ جي صوفياڻي فڪر، انساني رواداري ۽ سماجي تضادن سان ڳنڍيو ويو آهي. ان مطالعي موجب سندس ڪردار روايتي سماج جي کوکلائپ، شڪ، مذهبي تعصب ۽ انساني جذبن جي تضادن کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IlmiKhazano">{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/651/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-05}}</ref> == مشهور ڪهاڻيون == === ادو عبدالرحمان === '''«ادو عبدالرحمان»''' هنگوراڻيءَ جي مشهور ڪهاڻي آهي، جنهن جو مرڪزي ڪردار عبدالرحمان نالي هڪ صوفي منش درويش آهي. ڪهاڻيءَ جو ماحول [[سکر]] ۽ سنڌ جي سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل آهي. عبدالرحمان پاڻ سان مخاطب ٿي سوالن جا جواب ڏئي ٿو ۽ پنهنجي مخصوص انداز سان ماڻهن جي عملن ۽ دعوائن جي حقيقت ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Sindhishaan">{{cite web |title=Some Masterpieces II: Ado Abdul Rehman |url=https://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref><ref name="Quest1961"/> ڪهاڻيءَ ۾ هڪ غريب ماڻهوءَ تي هڪ مالدار شخص جي سون جي گهڙي چوري ڪرڻ جو الزام لڳايو وڃي ٿو. عبدالرحمان ان معاملي ۾ مداخلت ڪري ٿو. عدالت ۾ سندس گفتگو ۽ سوالن جي جوابن ذريعي مالدار شخص جي رويي ۽ سماجي حيثيت سان لاڳاپيل تضاد ظاهر ٿين ٿا. اهڙيءَ ريت ڪهاڻيءَ ۾ انصاف، طبقاتي فرق ۽ سماجي منافقت جا موضوع سامهون اچن ٿا.<ref name="Quest1961"/> عبدالرحمان جي ڪردار کي سنڌ جي صوفي ۽ ملنگ روايت سان ڳنڍيو ويو آهي. سندس گفتگوءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين انساني سڃاڻپ ۽ اخلاقي سچائيءَ جو تصور نمايان ٿئي ٿو. ڪهاڻيءَ ۾ سنڌي صوفي شاعرن [[سچل سرمست]] ۽ [[سامي]] جي فڪري پسمنظر جو پڻ اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Sahapedia"/><ref name="SindhCourier2021">{{cite web |title=Addo Abdur Rahman: A tale from Sindh by Amarlal Hingorani |url=https://sindhcourier.com/addo-abdur-rahman-a-tale-from-sindh-by-amarlal-hingorani/ |website=Sindh Courier |date=25 December 2021 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> === رام ۽ رحيم === «رام ۽ رحيم» هنگوراڻيءَ جي انهن ڪهاڻين مان هڪ آهي، جنهن ۾ هندو ۽ مسلمان برادرين جي وچ ۾ انساني لاڳاپن ۽ مذهبي رواداريءَ کي موضوع بڻايو ويو آهي. سنڌي ادب بابت هڪ فڪري مطالعي موجب هيءَ ڪهاڻي مذهبي نفرت جي مقابلي ۾ انساني همدرديءَ جي اهميت ظاهر ڪري ٿي.<ref name="IlmiKhazano"/><ref name="SindhianaStory"/> === هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز === «هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز» ۾ هڪ پوڙهي شخص جي سوچ ۽ نوجوان نسل جي محبت بابت سندس رويي کي پيش ڪيو ويو آهي. ڪهاڻيءَ ۾ پوڙهو ڪردار شروع ۾ نوجوانن جي محبت بابت پريشان ٿئي ٿو، پر پوءِ انساني جذبن ۽ فطرت جي تبديليءَ کي قبول ڪري ٿو.<ref name="IlmiKhazano"/> هيءَ ڪهاڻي نسلن جي وچ ۾ سوچ جي فرق، محبت ۽ انساني فطرت جي موضوعن سان لاڳاپيل آهي. === ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي === «ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي» ۾ انساني شڪ، غيريقينيءَ ۽ نفسياتي ڪيفيتن کي موضوع بڻايو ويو آهي. سنڌي ادب جي فڪري مطالعي موجب هن ڪهاڻيءَ ۾ انساني ذهن جي انهن حالتن کي ظاهر ڪيو ويو آهي، جيڪي ماڻهوءَ کي شڪ ۽ غير جي وچ ۾ رکن ٿيون.<ref name="IlmiKhazano"/> === ٻيون ڪهاڻيون === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، شيخ عزيز ۽ ٻين ادبي ماخذن ۾ هنگوراڻيءَ جي وڌيڪ ڪهاڻين جا نالا پڻ ملن ٿا، جن ۾ «گوليءَ جو گناهه»، «لکيو ڪين ٽريو»، «لالي» ۽ «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» شامل آهن.<ref name="SindhianaStory"/><ref name="ShaikhAziz2008"/><ref name="KachchhSyllabus">{{cite web |title=B.A. Semester I–II Sindhi Syllabus |url=https://kskvku.ac.in/NEP_Base_Syllabus/BA%20-%20Sem%20-1%20-%202%20Sindhi.pdf |publisher=Krantiguru Shyamji Krishna Verma Kachchh University |year=2023 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == ڪهاڻين جي فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | امر لعل هنگوراڻيءَ جون حوالن ۾ ڄاڻايل ڪهاڻيون |- ! style="background:#dbeaf2;" | ڪهاڻي ! style="background:#dbeaf2;" | موضوع يا ڪتابياتي ڄاڻ ! style="background:#dbeaf2;" | ماخذ |- | style="background:#edf5fa;" | ادو عبدالرحمان | صوفي درويش، سماجي منافقت، انصاف؛ 1930ع ۾ شروعاتي اشاعت | جوتواڻي، سنڌيانا، سهاپيڊيا |- | style="background:#eef7ed;" | رام ۽ رحيم | مذهبي رواداري ۽ انساني همدردي | سنڌيانا، علمي خزانو |- | style="background:#edf5fa;" | هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز | محبت، نسلن جي سوچ ۽ انساني فطرت | علمي خزانو |- | style="background:#eef7ed;" | ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي | شڪ ۽ نفسياتي ڪيفيتون | سنڌيانا، علمي خزانو |- | style="background:#edf5fa;" | گوليءَ جو گناهه | ڪهاڻيءَ جو نالو تصديق ٿيل؛ تفصيلي موضوع جي تصديق گهربل | سنڌيانا، شيخ عزيز |- | style="background:#eef7ed;" | لکيو ڪين ٽريو | ڪهاڻيءَ جو نالو تصديق ٿيل؛ تفصيلي موضوع جي تصديق گهربل | سنڌيانا |- | style="background:#edf5fa;" | لالي | 1946ع ۾ رسالي ''سنڌو'' ۾ اشاعت جو ذڪر | سنڌيانا |- | style="background:#eef7ed;" | ٻڍيءَ جي ٻاجهه | ڪڇ يونيورسٽيءَ جي سنڌي نصاب ۾ شامل | ڪڇ يونيورسٽي، 2023ع |} <ref name="SindhianaStory"/><ref name="ShaikhAziz2008"/><ref name="IlmiKhazano"/><ref name="KachchhSyllabus"/> == ادو عبدالرحمان جي عالمي سڃاڻپ == === يونيسڪو جي اشاعت، 1954ع === امر لعل هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ادو عبدالرحمان» جي انگريزي ترجمي کي 1954ع ۾ يونيسڪو سان لاڳاپيل هڪ اشاعت ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌي ادب جي تاريخ بابت ماخذن ۾ ان واقعي کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي بين الاقوامي سڃاڻپ جي هڪ اهم مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sahapedia"/><ref name="Pirzado2009">{{cite book |last=Pirzado |first=Anwar |title=Sindhi Language and Literature: A Brief Account |year=2009 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhi_Language_and_Litrature_a_Brief_Account--Anwar_Pirzado_%282009%29_O.pdf}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''Sahapedia'' موجب «ادو عبدالرحمان» ۽ آسانند مامتورا جي ڪهاڻي «گوارڻ» يونيسڪو جي عالمن جي چونڊ لاءِ غور هيٺ آيون، ۽ آخرڪار «ادو عبدالرحمان» جو انگريزي ترجمو 1954ع ۾ يونيسڪو جي هڪ رسالي ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sahapedia"/> 1954ع واري اشاعت جي مخصوص رسالي جو عنوان، شمارو، صفحا ۽ مترجم جي سڃاڻپ بابت اصل اشاعتي رڪارڊ جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي. ان ڪري هن ڪهاڻيءَ کي يونيسڪو جو باقاعده ادبي انعام مليل قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === ساهتيه اڪادميءَ ۾ شموليت === ''Sahapedia'' موجب «ادو عبدالرحمان» کي 1959ع ۾ ساهتيه اڪادميءَ جي شايع ڪيل سنڌي ڪهاڻين جي هڪ چونڊ ۾ پڻ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sahapedia"/> === رسالو Quest، 1961ع === 1961ع ۾ رسالي ''Quest'' جي شماري نمبر 31 ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو شايع ٿيو. رسالي جي تعارف موجب اها ڪهاڻي ليکڪ جي وفات کان پوءِ شايع ڪئي وئي هئي.<ref name="Quest1961"/> هن اشاعت ۾ ڪهاڻيءَ جو مترجم هشمت راماڻي ڄاڻايل آهي. اهو ترجمو 1954ع واري يونيسڪو اشاعت کان الڳ آهي.<ref name="Quest1961"/> === ٻين انگريزي مجموعن ۾ شموليت === ''Sindhi Short Stories'' نالي انگريزي مجموعي ۾ پڻ هنگوراڻيءَ جي ''Brother Abdur Rahman'' شامل آهي. جاپان جي علمي ڪتابياتي ڊيٽابيس ''CiNii Books'' موجب هن مجموعي جو مترجم هشو ڪيولراماڻي آهي ۽ اهو نيو دهليءَ مان هشمت پبليڪيشن پاران شايع ٿيو.<ref name="CiNii">{{cite web |title=Sindhi short stories |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA83594835 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics, Japan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> اي. وي. رامڪرشنن جي ترتيب ڏنل ڪتاب ''Indian Short Stories: 1900–2000'' جي سنڌي ادب واري حصي ۾ پڻ ''Brother Abdul Rahman'' شامل آهي.<ref name="Ramakrishnan">{{cite book |editor-last=Ramakrishnan |editor-first=E. V. |title=Indian Short Stories: 1900–2000 |language=en |url=https://indiaclub.com/products/8082-indian-short-stories-1900-2000}}</ref> انهن مختلف اشاعتن ۾ مترجمن جا نالا هڪجهڙا نه آهن، تنهنڪري هر ترجمي کي ان جي مخصوص اشاعت سان لاڳاپيل سمجهڻ گهرجي. == ڪهاڻين جو مجموعو == 1981ع ۾ ''سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن''، [[الهاس نگر]]، امر لعل هنگوراڻيءَ جي ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو '''''ادو عبدالرحمان''''' جي عنوان سان شايع ڪيو. هن مجموعي جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سنڌي ڪهاڻين واري ڪتابياتي فهرست ۾ پڻ «ادو عبدالرحمان» کي 1981ع جي اشاعت طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaStory"/> مجموعي جي ٻارهن ڪهاڻين جي مڪمل ترتيب، صفحن جي تعداد، مرتب جي نالي ۽ اصل سرورق جي تصديق لاءِ ڪتاب جي اصل نسخي جو مطالعو ضروري آهي. مٿي ڏنل مشهور ڪهاڻين جي فهرست کي بنا ثبوت جي 1981ع واري مجموعي جي مڪمل فهرست نه سمجهڻ گهرجي. == ادبي اڀياس ۽ تنقيد == هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين بابت سنڌي ادبي تنقيد ۾ ڪردارنگاري، حقيقت نگاري ۽ انساني نفسيات کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. شيخ عزيز جي راءِ موجب هنگوراڻيءَ سماجي حقيقت نگاريءَ کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي هڪ نمايان رجحان طور اڳتي وڌايو. سندس ڪهاڻين ۾ فرد جي نفسيات کي سماج جي پيچيده حالتن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShaikhAziz2008"/> ''The Post-Partition Sindhi Short Story'' ۾ «ادو عبدالرحمان» جي ڪردار کي سنڌ جي صوفي ماحول سان ڳنڍيو ويو آهي. انهيءَ تجزيي موجب عبدالرحمان جهڙا درويش سماج ۾ طاقتور ماڻهن جي عملن تي تنقيد ڪري سگهندا هئا، جڏهن ته عام ماڻهو اهڙي تنقيد کان پاسو ڪندا هئا.<ref name="Sahapedia"/> سنڌي ادب جي فڪري اڀياس ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين کي انساني رواداري، محبت، نفسياتي ڪيفيتن ۽ سماجي تضادن جي اظهار طور پڻ ڏٺو ويو آهي.<ref name="IlmiKhazano"/> == تدريسي اهميت == ڪڇ جي ڪرنتي گرو شيامجي ڪرشنا ورما يونيورسٽيءَ جي 2023ع واري بي. اي. سنڌي نصاب ۾ امر لعل هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» کي پڙهائيءَ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي.<ref name="KachchhSyllabus"/> هن نصاب ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ ۽ مختلف ڪهاڻيڪارن جي ادبي خدمتن جو مطالعو شامل آهي. هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻيءَ جي شموليت سندس تخليقن جي موجوده تدريسي استعمال جو دستاويزي مثال آهي. == اهم تاريخون == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | امر لعل هنگوراڻيءَ جي زندگي ۽ ادبي ڪم جون اهم تاريخون |- ! style="background:#dbeaf2;width:20%;" | سال ! style="background:#dbeaf2;" | واقعو |- | style="background:#edf5fa;" | 1907ع | جنم |- | style="background:#eef7ed;" | 1930ع | «ادو عبدالرحمان» جي رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ شروعاتي اشاعت |- | style="background:#edf5fa;" | 1940ع ڌاري | «ادو عبدالرحمان» جي ٻيهر اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1946ع | ڪهاڻي «لالي» جي رسالي ''سنڌو'' ۾ اشاعت جو ذڪر |- | style="background:#edf5fa;" | 1954ع | «ادو عبدالرحمان» جي انگريزي ترجمي جي يونيسڪو سان لاڳاپيل اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1956ع | وفات |- | style="background:#edf5fa;" | 1959ع | ساهتيه اڪادميءَ جي ڪهاڻين واري چونڊ ۾ «ادو عبدالرحمان» جي شموليت |- | style="background:#eef7ed;" | 1961ع | رسالي ''Quest'' ۾ ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو |- | style="background:#edf5fa;" | 1981ع | ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو ''ادو عبدالرحمان''، سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن، الهاس نگر |- | style="background:#eef7ed;" | 2023ع | ڪڇ يونيورسٽيءَ جي سنڌي نصاب ۾ «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» جي شموليت |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaStory"/><ref name="Sahapedia"/><ref name="Quest1961"/><ref name="KachchhSyllabus"/> == تصوير == [[فائل:Sindhi Literature.JPG|thumb|سنڌي ادب جي ڪتابن جو هڪ مجموعو. هي تصوير امر لعل هنگوراڻيءَ جي ذاتي تصوير يا سندس ڪتاب جو سرورق نه آهي.]] == پڻ ڏسو == * [[ادو عبدالرحمان]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[حقيقت نگاري]] * [[سچل سرمست]] * [[سامي]] * [[پوپٽي هيراننداڻي]] * [[آسانند مامتورا]] * [[شيخ عزيز]] * [[الهاس نگر]] == حوالا == {{Reflist|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996}} * {{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008}} * {{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=An Introduction to Sindhi Literature |year=1991}} * {{cite book |last=Pirzado |first=Anwar |title=Sindhi Language and Literature: A Brief Account |year=2009}} * {{cite book |editor-last=Ramakrishnan |editor-first=E. V. |title=Indian Short Stories: 1900–2000}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20261019213955/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25B3%25D9%2586%25DA%258C%25D9%258A%2B%25DA%25AA%25D9%2587%25D8%25A7%25DA%25BB%25D9%258A انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ــ سنڌي ڪهاڻي] * [https://sindhcourier.com/addo-abdur-rahman-a-tale-from-sindh-by-amarlal-hingorani/ ادو عبدالرحمان جو انگريزي ترجمو ــ سنڌ ڪوريئر] * [https://indianliberals.in/primary-works/qt031/ رسالو Quest، شمارو 31، 1961ع] * [https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story سهاپيڊيا ــ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA83594835 سنڌي ڪهاڻين جي انگريزي مجموعي جو ڪتابياتي رڪارڊ] [[زمرو:1907ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1956ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي ادب]] 10hmytupy6jdywzjhhp53gdp1hozqqu 429391 429390 2026-11-06T22:29:51Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[امر لعل هنگوراڻي]] کي [[امرلال هنگوراڻي]] ڏانھن چوريو 429390 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو حقيقت نگار ڪهاڻيڪار ۽ وڪيل (1907ع–1956ع)}} {{Infobox writer | name = امر لعل هنگوراڻي | native_name = امر لعل هنگوراڻي | romanized_name = Amarlal Hingorani | birth_date = 1907ع | death_date = 1956ع | occupation = ڪهاڻيڪار، وڪيل | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | nationality = هندستاني | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، حقيقت نگار افسانو | movement = [[حقيقت نگاري]] | notable_works = ''[[ادو عبدالرحمان]]''، ''رام ۽ رحيم''، ''گوليءَ جو گناهه''، ''هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز'' }} '''امر لعل هنگوراڻي''' (''Amarlal Hingorani''؛ 1907ع–1956ع) سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار ۽ پيشي جي لحاظ کان وڪيل هو. هو سنڌي ادب ۾ جديد مختصر ڪهاڻيءَ جي شروعاتي حقيقت نگار ليکڪن مان شمار ٿئي ٿو. سندس ڪهاڻين ۾ انساني ڪردارنگاري، سماجي ناانصافي، مذهبي رواداري، انساني نفسيات ۽ روايتي سماج جي تضادن کي اهميت حاصل آهي. سندس مشهور ڪهاڻي '''«ادو عبدالرحمان»''' سنڌي ادب ۾ هڪ اهم ڪردارنگاريءَ واري ڪهاڻي سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="SindhianaStory">{{cite encyclopedia |title=سنڌي ڪهاڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ڪهاڻي |language=sd |access-date=2026-11-05 |archive-date=2026-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261019213955/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25B3%25D9%2586%25DA%258C%25D9%258A%2B%25DA%25AA%25D9%2587%25D8%25A7%25DA%25BB%25D9%258A |url-status=dead}}</ref> هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ادو عبدالرحمان» 1930ع ۾ رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ شايع ٿي ۽ پوءِ 1940ع ڌاري ٻيهر ڇپي. ان جو انگريزي ترجمو 1954ع ۾ يونيسڪو سان لاڳاپيل هڪ اشاعت ۾ شامل ٿيو. 1981ع ۾ سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن، الهاس نگر، سندس ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو ''ادو عبدالرحمان'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sahapedia">{{cite web |title=The Post-Partition Sindhi Short Story |url=https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story |website=Sahapedia |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == زندگيءَ جو احوال == '''امر لعل هنڱوراڻي''' (1907ع–1956ع) سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار ۽ وڪيل هو، جنهن کي جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي اوائلي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم اديبن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس جنم 1907ع ۾ [[نوشهرو فيروز ضلعو|ضلعي نوشهري فيروز]] جي شهر [[نوشهرو فيروز]] ڀرسان [[ڳوٺ کاهي راهو]] ۾ ٿيو. سندس والد جو نالو وسڻمل هو.<ref name="SindhiShaan">{{cite web |title=Some Masterpieces of Sindhi Literature – II |url=http://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhi Shaan |language=en }}</ref> امر لعل هنڱوراڻيءَ پنهنجي زندگيءَ ۾ وڪالت جي پيشي سان گڏ سنڌي ادب ۾ پڻ سرگرم رهيو. سندس ادبي وابستگيءَ جو اهم شعبو سنڌي مختصر ڪهاڻي هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ کيس سنڌي ڪهاڻيڪار طور متعارف ڪرايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> امر لعل هنڱوراڻيءَ جي وفات 1956ع ۾ ٿي. سندس وفات جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت وڌيڪ مستند سوانحي معلومات گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تعليم ۽ پيشه ورانه زندگي == امر لعل هنڱوراڻيءَ پنهنجي ابتدائي تعليم [[نوابشاهه]] ۾ حاصل ڪئي. ان کان پوءِ اعليٰ تعليم لاءِ [[ڪراچي]] ويو، جتي 1930ع ۾ [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڊي. جي. سنڌ ڪاليج]] مان بي. اي جي ڊگري حاصل ڪيائين.<ref name="SindhiShaan"/> بي. اي ڪرڻ کان پوءِ هن ڪراچيءَ مان ايل. ايل. بي جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ وڪالت جو پيشو اختيار ڪيائين. سندس قانوني تعليم ۽ وڪالت سان وابستگيءَ جو ذڪر سوانحي مواد ۾ ملي ٿو. 1961ع ۾ شايع ٿيل انگريزي ادبي رسالي ''Quest'' ۾ پڻ کيس وڪيل ۽ ڪهاڻيڪار طور سڃاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhiShaan"/><ref name="Quest1961">{{cite journal |last=Hingorani |first=Amarlal |title=Brother Abdur Rahman |journal=Quest |issue=31 |date=October–December 1961 |language=en |url=https://indianliberals.in/primary-works/qt031/ }}</ref> هنڱوراڻيءَ جي وفات کان پوءِ، آڪٽوبر کان ڊسمبر 1961ع دوران شايع ٿيل انگريزي ادبي رسالي ''Quest'' جي شماري نمبر 31 ۾ سندس ڪهاڻي ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو شايع ٿيو. رسالي جي تعارفي نوٽ ۾ سندس وڪيل ۽ ڪهاڻيڪار هجڻ سان گڏ سندس وفات جو پڻ ذڪر موجود آهي.<ref name="Quest1961"/><ref name="IndianLiberals">{{cite web |title=Amarlal Hingorani |url=https://indianliberals.in/thinkers/amarlal-hingorani/ |website=Indian Liberals |language=en |access-date=2026-11-05 }}</ref> هنڱوراڻيءَ جي وڪالت جي شروعاتي سال، عدالتن ۾ عملي خدمتن ۽ ٻين پيشه ورانه سرگرمين جي تفصيل بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي. == ادبي پسمنظر == ويهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي صنف ۾ سماجي اصلاح، قومي شعور، حقيقت نگاري ۽ انساني نفسيات بابت نوان تجربا ٿيڻ لڳا. اڳوڻي اصلاحي ۽ نصيحت آموز ڪهاڻيءَ کان اڳتي وڌندي ليکڪن ڪردارن جي نفسياتي ڪيفيتن ۽ سماجي تضادن کي وڌيڪ نمايان ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="Allana1991">{{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=An Introduction to Sindhi Literature |year=1991 |language=en |url=https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf}}</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا پنهنجي ڪتاب ۾ پوپٽي هيراننداڻيءَ جي راءِ نقل ڪندي امر لعل هنگوراڻي، مرزا نادر بيگ، عثمان علي انصاري ۽ آسانند مامتورا کي انهن ليکڪن ۾ شمار ڪري ٿو، جن 1930ع واري ڏهاڪي ۾ جديد سنڌي ڪهاڻيءَ لاءِ نوان موضوع ۽ اسلوب اختيار ڪيا.<ref name="Allana1991"/> شيخ عزيز پنهنجي ڪتاب ''History of Sindhi Literature'' ۾ هنگوراڻيءَ کي سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ ۾ سماجي حقيقت نگاريءَ جي اهم بنيادي ليکڪن مان شمار ڪري ٿو. سندس تجزيي موجب هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين سنڌي افسانوي ادب ۾ ڪردارنگاريءَ ۽ نفسياتي اڀياس کي نئون رخ ڏنو.<ref name="ShaikhAziz2008">{{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207003218/https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf |archive-date=2025-12-07 |access-date=2026-10-30 |url-status=dead}}</ref> == ادبي خدمتون == === رسالو ڦلواڙي === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب امر لعل هنگوراڻيءَ جون ڪهاڻيون سندس جاري ڪيل رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ 1930ع ۾ شايع ٿيون. هن رسالي جو جديد سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر سان تعلق رهيو.<ref name="SindhianaStory"/> «ادو عبدالرحمان» جي شروعاتي اشاعت بابت ''ڦلواڙي'' جو 1930ع وارو حوالو ملي ٿو. 1940ع ڌاري ڪهاڻيءَ جي ٻيهر اشاعت جو ذڪر پڻ موجود آهي. مختلف ماخذن ۾ 1930ع کي لکجڻ يا پهرين اشاعت ۽ 1940ع کي ٻيهر اشاعت جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaStory"/><ref name="Sahapedia"/> === حقيقت نگاري ۽ ڪردارنگاري === هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين ۾ سماجي حقيقتن ۽ انساني ڪردارن جي نفسياتي پيچيدگين کي نمايان ڪيو ويو آهي. سندس افسانن ۾ عام ماڻهو، درويش، خاندان جا فرد ۽ سماجي حيثيت رکندڙ شخص ڪهاڻيءَ جي موضوعن طور سامهون اچن ٿا.<ref name="ShaikhAziz2008"/> سنڌي ادب جي فڪري تاريخ بابت هڪ مطالعي ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين کي سنڌ جي صوفياڻي فڪر، انساني رواداري ۽ سماجي تضادن سان ڳنڍيو ويو آهي. ان مطالعي موجب سندس ڪردار روايتي سماج جي کوکلائپ، شڪ، مذهبي تعصب ۽ انساني جذبن جي تضادن کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IlmiKhazano">{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/651/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-05}}</ref> == مشهور ڪهاڻيون == === ادو عبدالرحمان === '''«ادو عبدالرحمان»''' هنگوراڻيءَ جي مشهور ڪهاڻي آهي، جنهن جو مرڪزي ڪردار عبدالرحمان نالي هڪ صوفي منش درويش آهي. ڪهاڻيءَ جو ماحول [[سکر]] ۽ سنڌ جي سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل آهي. عبدالرحمان پاڻ سان مخاطب ٿي سوالن جا جواب ڏئي ٿو ۽ پنهنجي مخصوص انداز سان ماڻهن جي عملن ۽ دعوائن جي حقيقت ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Sindhishaan">{{cite web |title=Some Masterpieces II: Ado Abdul Rehman |url=https://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref><ref name="Quest1961"/> ڪهاڻيءَ ۾ هڪ غريب ماڻهوءَ تي هڪ مالدار شخص جي سون جي گهڙي چوري ڪرڻ جو الزام لڳايو وڃي ٿو. عبدالرحمان ان معاملي ۾ مداخلت ڪري ٿو. عدالت ۾ سندس گفتگو ۽ سوالن جي جوابن ذريعي مالدار شخص جي رويي ۽ سماجي حيثيت سان لاڳاپيل تضاد ظاهر ٿين ٿا. اهڙيءَ ريت ڪهاڻيءَ ۾ انصاف، طبقاتي فرق ۽ سماجي منافقت جا موضوع سامهون اچن ٿا.<ref name="Quest1961"/> عبدالرحمان جي ڪردار کي سنڌ جي صوفي ۽ ملنگ روايت سان ڳنڍيو ويو آهي. سندس گفتگوءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين انساني سڃاڻپ ۽ اخلاقي سچائيءَ جو تصور نمايان ٿئي ٿو. ڪهاڻيءَ ۾ سنڌي صوفي شاعرن [[سچل سرمست]] ۽ [[سامي]] جي فڪري پسمنظر جو پڻ اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Sahapedia"/><ref name="SindhCourier2021">{{cite web |title=Addo Abdur Rahman: A tale from Sindh by Amarlal Hingorani |url=https://sindhcourier.com/addo-abdur-rahman-a-tale-from-sindh-by-amarlal-hingorani/ |website=Sindh Courier |date=25 December 2021 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> === رام ۽ رحيم === «رام ۽ رحيم» هنگوراڻيءَ جي انهن ڪهاڻين مان هڪ آهي، جنهن ۾ هندو ۽ مسلمان برادرين جي وچ ۾ انساني لاڳاپن ۽ مذهبي رواداريءَ کي موضوع بڻايو ويو آهي. سنڌي ادب بابت هڪ فڪري مطالعي موجب هيءَ ڪهاڻي مذهبي نفرت جي مقابلي ۾ انساني همدرديءَ جي اهميت ظاهر ڪري ٿي.<ref name="IlmiKhazano"/><ref name="SindhianaStory"/> === هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز === «هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز» ۾ هڪ پوڙهي شخص جي سوچ ۽ نوجوان نسل جي محبت بابت سندس رويي کي پيش ڪيو ويو آهي. ڪهاڻيءَ ۾ پوڙهو ڪردار شروع ۾ نوجوانن جي محبت بابت پريشان ٿئي ٿو، پر پوءِ انساني جذبن ۽ فطرت جي تبديليءَ کي قبول ڪري ٿو.<ref name="IlmiKhazano"/> هيءَ ڪهاڻي نسلن جي وچ ۾ سوچ جي فرق، محبت ۽ انساني فطرت جي موضوعن سان لاڳاپيل آهي. === ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي === «ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي» ۾ انساني شڪ، غيريقينيءَ ۽ نفسياتي ڪيفيتن کي موضوع بڻايو ويو آهي. سنڌي ادب جي فڪري مطالعي موجب هن ڪهاڻيءَ ۾ انساني ذهن جي انهن حالتن کي ظاهر ڪيو ويو آهي، جيڪي ماڻهوءَ کي شڪ ۽ غير جي وچ ۾ رکن ٿيون.<ref name="IlmiKhazano"/> === ٻيون ڪهاڻيون === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، شيخ عزيز ۽ ٻين ادبي ماخذن ۾ هنگوراڻيءَ جي وڌيڪ ڪهاڻين جا نالا پڻ ملن ٿا، جن ۾ «گوليءَ جو گناهه»، «لکيو ڪين ٽريو»، «لالي» ۽ «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» شامل آهن.<ref name="SindhianaStory"/><ref name="ShaikhAziz2008"/><ref name="KachchhSyllabus">{{cite web |title=B.A. Semester I–II Sindhi Syllabus |url=https://kskvku.ac.in/NEP_Base_Syllabus/BA%20-%20Sem%20-1%20-%202%20Sindhi.pdf |publisher=Krantiguru Shyamji Krishna Verma Kachchh University |year=2023 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == ڪهاڻين جي فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | امر لعل هنگوراڻيءَ جون حوالن ۾ ڄاڻايل ڪهاڻيون |- ! style="background:#dbeaf2;" | ڪهاڻي ! style="background:#dbeaf2;" | موضوع يا ڪتابياتي ڄاڻ ! style="background:#dbeaf2;" | ماخذ |- | style="background:#edf5fa;" | ادو عبدالرحمان | صوفي درويش، سماجي منافقت، انصاف؛ 1930ع ۾ شروعاتي اشاعت | جوتواڻي، سنڌيانا، سهاپيڊيا |- | style="background:#eef7ed;" | رام ۽ رحيم | مذهبي رواداري ۽ انساني همدردي | سنڌيانا، علمي خزانو |- | style="background:#edf5fa;" | هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز | محبت، نسلن جي سوچ ۽ انساني فطرت | علمي خزانو |- | style="background:#eef7ed;" | ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي | شڪ ۽ نفسياتي ڪيفيتون | سنڌيانا، علمي خزانو |- | style="background:#edf5fa;" | گوليءَ جو گناهه | ڪهاڻيءَ جو نالو تصديق ٿيل؛ تفصيلي موضوع جي تصديق گهربل | سنڌيانا، شيخ عزيز |- | style="background:#eef7ed;" | لکيو ڪين ٽريو | ڪهاڻيءَ جو نالو تصديق ٿيل؛ تفصيلي موضوع جي تصديق گهربل | سنڌيانا |- | style="background:#edf5fa;" | لالي | 1946ع ۾ رسالي ''سنڌو'' ۾ اشاعت جو ذڪر | سنڌيانا |- | style="background:#eef7ed;" | ٻڍيءَ جي ٻاجهه | ڪڇ يونيورسٽيءَ جي سنڌي نصاب ۾ شامل | ڪڇ يونيورسٽي، 2023ع |} <ref name="SindhianaStory"/><ref name="ShaikhAziz2008"/><ref name="IlmiKhazano"/><ref name="KachchhSyllabus"/> == ادو عبدالرحمان جي عالمي سڃاڻپ == === يونيسڪو جي اشاعت، 1954ع === امر لعل هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ادو عبدالرحمان» جي انگريزي ترجمي کي 1954ع ۾ يونيسڪو سان لاڳاپيل هڪ اشاعت ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌي ادب جي تاريخ بابت ماخذن ۾ ان واقعي کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي بين الاقوامي سڃاڻپ جي هڪ اهم مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sahapedia"/><ref name="Pirzado2009">{{cite book |last=Pirzado |first=Anwar |title=Sindhi Language and Literature: A Brief Account |year=2009 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhi_Language_and_Litrature_a_Brief_Account--Anwar_Pirzado_%282009%29_O.pdf}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''Sahapedia'' موجب «ادو عبدالرحمان» ۽ آسانند مامتورا جي ڪهاڻي «گوارڻ» يونيسڪو جي عالمن جي چونڊ لاءِ غور هيٺ آيون، ۽ آخرڪار «ادو عبدالرحمان» جو انگريزي ترجمو 1954ع ۾ يونيسڪو جي هڪ رسالي ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sahapedia"/> 1954ع واري اشاعت جي مخصوص رسالي جو عنوان، شمارو، صفحا ۽ مترجم جي سڃاڻپ بابت اصل اشاعتي رڪارڊ جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي. ان ڪري هن ڪهاڻيءَ کي يونيسڪو جو باقاعده ادبي انعام مليل قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === ساهتيه اڪادميءَ ۾ شموليت === ''Sahapedia'' موجب «ادو عبدالرحمان» کي 1959ع ۾ ساهتيه اڪادميءَ جي شايع ڪيل سنڌي ڪهاڻين جي هڪ چونڊ ۾ پڻ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sahapedia"/> === رسالو Quest، 1961ع === 1961ع ۾ رسالي ''Quest'' جي شماري نمبر 31 ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو شايع ٿيو. رسالي جي تعارف موجب اها ڪهاڻي ليکڪ جي وفات کان پوءِ شايع ڪئي وئي هئي.<ref name="Quest1961"/> هن اشاعت ۾ ڪهاڻيءَ جو مترجم هشمت راماڻي ڄاڻايل آهي. اهو ترجمو 1954ع واري يونيسڪو اشاعت کان الڳ آهي.<ref name="Quest1961"/> === ٻين انگريزي مجموعن ۾ شموليت === ''Sindhi Short Stories'' نالي انگريزي مجموعي ۾ پڻ هنگوراڻيءَ جي ''Brother Abdur Rahman'' شامل آهي. جاپان جي علمي ڪتابياتي ڊيٽابيس ''CiNii Books'' موجب هن مجموعي جو مترجم هشو ڪيولراماڻي آهي ۽ اهو نيو دهليءَ مان هشمت پبليڪيشن پاران شايع ٿيو.<ref name="CiNii">{{cite web |title=Sindhi short stories |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA83594835 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics, Japan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> اي. وي. رامڪرشنن جي ترتيب ڏنل ڪتاب ''Indian Short Stories: 1900–2000'' جي سنڌي ادب واري حصي ۾ پڻ ''Brother Abdul Rahman'' شامل آهي.<ref name="Ramakrishnan">{{cite book |editor-last=Ramakrishnan |editor-first=E. V. |title=Indian Short Stories: 1900–2000 |language=en |url=https://indiaclub.com/products/8082-indian-short-stories-1900-2000}}</ref> انهن مختلف اشاعتن ۾ مترجمن جا نالا هڪجهڙا نه آهن، تنهنڪري هر ترجمي کي ان جي مخصوص اشاعت سان لاڳاپيل سمجهڻ گهرجي. == ڪهاڻين جو مجموعو == 1981ع ۾ ''سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن''، [[الهاس نگر]]، امر لعل هنگوراڻيءَ جي ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو '''''ادو عبدالرحمان''''' جي عنوان سان شايع ڪيو. هن مجموعي جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سنڌي ڪهاڻين واري ڪتابياتي فهرست ۾ پڻ «ادو عبدالرحمان» کي 1981ع جي اشاعت طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaStory"/> مجموعي جي ٻارهن ڪهاڻين جي مڪمل ترتيب، صفحن جي تعداد، مرتب جي نالي ۽ اصل سرورق جي تصديق لاءِ ڪتاب جي اصل نسخي جو مطالعو ضروري آهي. مٿي ڏنل مشهور ڪهاڻين جي فهرست کي بنا ثبوت جي 1981ع واري مجموعي جي مڪمل فهرست نه سمجهڻ گهرجي. == ادبي اڀياس ۽ تنقيد == هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين بابت سنڌي ادبي تنقيد ۾ ڪردارنگاري، حقيقت نگاري ۽ انساني نفسيات کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. شيخ عزيز جي راءِ موجب هنگوراڻيءَ سماجي حقيقت نگاريءَ کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي هڪ نمايان رجحان طور اڳتي وڌايو. سندس ڪهاڻين ۾ فرد جي نفسيات کي سماج جي پيچيده حالتن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShaikhAziz2008"/> ''The Post-Partition Sindhi Short Story'' ۾ «ادو عبدالرحمان» جي ڪردار کي سنڌ جي صوفي ماحول سان ڳنڍيو ويو آهي. انهيءَ تجزيي موجب عبدالرحمان جهڙا درويش سماج ۾ طاقتور ماڻهن جي عملن تي تنقيد ڪري سگهندا هئا، جڏهن ته عام ماڻهو اهڙي تنقيد کان پاسو ڪندا هئا.<ref name="Sahapedia"/> سنڌي ادب جي فڪري اڀياس ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين کي انساني رواداري، محبت، نفسياتي ڪيفيتن ۽ سماجي تضادن جي اظهار طور پڻ ڏٺو ويو آهي.<ref name="IlmiKhazano"/> == تدريسي اهميت == ڪڇ جي ڪرنتي گرو شيامجي ڪرشنا ورما يونيورسٽيءَ جي 2023ع واري بي. اي. سنڌي نصاب ۾ امر لعل هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» کي پڙهائيءَ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي.<ref name="KachchhSyllabus"/> هن نصاب ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ ۽ مختلف ڪهاڻيڪارن جي ادبي خدمتن جو مطالعو شامل آهي. هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻيءَ جي شموليت سندس تخليقن جي موجوده تدريسي استعمال جو دستاويزي مثال آهي. == اهم تاريخون == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | امر لعل هنگوراڻيءَ جي زندگي ۽ ادبي ڪم جون اهم تاريخون |- ! style="background:#dbeaf2;width:20%;" | سال ! style="background:#dbeaf2;" | واقعو |- | style="background:#edf5fa;" | 1907ع | جنم |- | style="background:#eef7ed;" | 1930ع | «ادو عبدالرحمان» جي رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ شروعاتي اشاعت |- | style="background:#edf5fa;" | 1940ع ڌاري | «ادو عبدالرحمان» جي ٻيهر اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1946ع | ڪهاڻي «لالي» جي رسالي ''سنڌو'' ۾ اشاعت جو ذڪر |- | style="background:#edf5fa;" | 1954ع | «ادو عبدالرحمان» جي انگريزي ترجمي جي يونيسڪو سان لاڳاپيل اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1956ع | وفات |- | style="background:#edf5fa;" | 1959ع | ساهتيه اڪادميءَ جي ڪهاڻين واري چونڊ ۾ «ادو عبدالرحمان» جي شموليت |- | style="background:#eef7ed;" | 1961ع | رسالي ''Quest'' ۾ ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو |- | style="background:#edf5fa;" | 1981ع | ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو ''ادو عبدالرحمان''، سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن، الهاس نگر |- | style="background:#eef7ed;" | 2023ع | ڪڇ يونيورسٽيءَ جي سنڌي نصاب ۾ «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» جي شموليت |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaStory"/><ref name="Sahapedia"/><ref name="Quest1961"/><ref name="KachchhSyllabus"/> == تصوير == [[فائل:Sindhi Literature.JPG|thumb|سنڌي ادب جي ڪتابن جو هڪ مجموعو. هي تصوير امر لعل هنگوراڻيءَ جي ذاتي تصوير يا سندس ڪتاب جو سرورق نه آهي.]] == پڻ ڏسو == * [[ادو عبدالرحمان]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[حقيقت نگاري]] * [[سچل سرمست]] * [[سامي]] * [[پوپٽي هيراننداڻي]] * [[آسانند مامتورا]] * [[شيخ عزيز]] * [[الهاس نگر]] == حوالا == {{Reflist|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996}} * {{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008}} * {{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=An Introduction to Sindhi Literature |year=1991}} * {{cite book |last=Pirzado |first=Anwar |title=Sindhi Language and Literature: A Brief Account |year=2009}} * {{cite book |editor-last=Ramakrishnan |editor-first=E. V. |title=Indian Short Stories: 1900–2000}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20261019213955/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25B3%25D9%2586%25DA%258C%25D9%258A%2B%25DA%25AA%25D9%2587%25D8%25A7%25DA%25BB%25D9%258A انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ــ سنڌي ڪهاڻي] * [https://sindhcourier.com/addo-abdur-rahman-a-tale-from-sindh-by-amarlal-hingorani/ ادو عبدالرحمان جو انگريزي ترجمو ــ سنڌ ڪوريئر] * [https://indianliberals.in/primary-works/qt031/ رسالو Quest، شمارو 31، 1961ع] * [https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story سهاپيڊيا ــ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA83594835 سنڌي ڪهاڻين جي انگريزي مجموعي جو ڪتابياتي رڪارڊ] [[زمرو:1907ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1956ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي ادب]] 10hmytupy6jdywzjhhp53gdp1hozqqu 0 105442 429326 429211 2026-11-06T17:42:28Z Ibne maryam 17680 /* عالمي ورثي جا ماڳ */ 429326 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{location map+ |India |float=right |width=500 |caption=[[ڀارت]] ۾ [[عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]: {{bullet list|Green dots indicate the seven clusters in the [[Western Ghats]]|Blue dots are the [[Hill Forts of Rajasthan]]|Yellow dots are the [[Great Living Chola Temples]]||Orange dots are the [[Sacred Ensembles of the Hoysalas]]|Pink dots indicate the [[Mountain Railways of India]]|Purple dots are the [[Maratha Military Landscapes of India]]|Turquoise dots indicate cities with multiple sites. Delhi and Mumbai have three sites each, Agra and Jaipur have two sites each.}} |places= {{location map~ |India |lat=27.097528|N|long=77.666500 |E|label={{nowrap|فتح پور سيڪري}}|position=top}} {{location map~ |India |lat=26.94|N|long=94.87|E|label=مائيدام|position=top}} {{location map~ |India |lat=26.63|N|long=93.35|E|label=[[ڪازيرانگا نيشنل پارڪ|ڪازيرانگا]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=26.50|N|long=91.85|E|label=[[مناس جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه|مناس]] |position=bottom}} {{location map~ |India |lat=22.766 |N|long= 77.383|E|label=[[سانچي ۾ ٻڌ يادگار|سانچي]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=22.923|N |long=77.576|E|label=[[Rock Shelters of Bhimbetka|Bhimbetka]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=24.863|N|long=79.92|E |label=کاجورائو|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=24.718|N|long=84.999 |E|label=[[Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya|Bodh Gaya]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=22.4833|N|long=73.5332 |E|label= چمپانير-پاواڳڙهه|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=15.50222|N|long=73.91167|E|label= [[گوآ جا چرچ|گوآ]]|position=left}} {{location map~ |India |lat=27.1667|N|long=77.5166 |E|label= [[ڪيولاڊيو نيشنل پارڪ|ڪيولاڊيو]] |position=bottom}} {{location map~ |India |lat=20.552377|N|long=75.700436|E|label= [[اجنتا جا غار|اجنتا]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=20.02639|N|long=75.17917|E|label=[[Ellora Caves|Ellora]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=12.61667|N|long=80.19167|E|label= مهابلي پورم|position=right}} {{location map~ |India |lat=15.3144|N|long=76.47167|E|label=هامپي|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=31.76|N|long=77.55|E|label=[[گريٽ هماليئن نيشنل پارڪ|هماليه]]|position=top}} {{location map~ |India |lat=15.94833|N|long=75.816667|E|label= پٽادڪل|position=right}} {{location map~ |India |lat=19.8875|N|long=86.09472|E|label= ڪونارڪ|position=right}} {{location map~ |India |lat=23.85892|N|long=72.10162|E|label= راني ڪي ووئو|position=right}} {{location map~ |India |lat=23.03|N|long=72.58|E|label=[[احمد آباد]]|position=left}} {{location map~ |India |lat=30.71666|N|long=79.6666|E|label=[[Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks|Nanda Devi]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=21.945 |N|long=88.8958|E|label=[[Sundarbans National Park|Sundarbans]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=27.7|N|long=88.133333|E|label={{nowrap|[[Khangchendzonga National Park|Khangchendzonga]]}}|position=top|}} {{location map~ |India |lat=25.136667|N|long=85.443889|E|label=[[Nalanda]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=18.259|N|long=79.943|E|label=[[Ramappa Temple|Ramappa]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=23.888|N|long=70.213|E|label=[[Dholavira]]|position=top}} {{location map~ |India |lat=30.7573|long=76.8066|label=[[Chandigarh Capitol Complex|Chandigarh]]|position=left}} {{location map~ |India |lat=23.68|N|long=87.68|E|label=[[Santiniketan]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=25.380842|N|long=83.024518|E|label=[[Sarnath]]|position=top}} <!-- Hill forts of Rajasthan --> {{location map~ |India |lat=24.8863|long=74.647|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=25.148889|long=73.580278|position=top|mark=Blue pog.svg|label=[[Hill Forts of Rajasthan|Hill Forts]]}} {{location map~ |India |lat=26.020278|long=76.455|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=24.628|long=76.183|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.9859|long=75.8507|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.9127|long=70.9126|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} <!-- Multiple site locations --> {{location map~ |India |lat=27.1766|N|long=78.066 |E|label=[[Agra]]|position=right|mark=Turquoise pog.svg}} {{location map~ |India |lat=28.6588|N|long=77.18|E|label= [[Delhi]]|position=top|mark=Turquoise pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.9|N|long=75.8|E|label=[[Jaipur]]|position=left|mark=Turquoise pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.940122|N|long=72.836202|E|label=[[Mumbai]]|position=left|mark=Turquoise pog.svg}} <!-- Sacred Ensembles of the Hoysalas --> {{location map~ |India |lat=13.16|long=75.86|position=right|mark=Orange ff8040 pog.svg|label={{nowrap|[[Sacred Ensembles of the Hoysalas|Hoysala Ensembles]]}}}} {{location map~ |India |lat=13.21|long=75.99|position=bottom|mark=Orange ff8040 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=12.27|long=76.88|position=bottom|mark=Orange ff8040 pog.svg}} <!-- Mountain Railways of India --> {{location map~ |India |lat=31.1027|N|long=77.1598|E|label={{nowrap|[[Kalka–Shimla Railway|Kalka–Shimla]]}}|position=right|mark=Pink ff0080 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=11.51028|N|long=76.93583|E|label=[[Nilgiri Mountain Railway|Nilgiris]]|position=right|mark=Pink ff0080 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.68|N|long=88.46|E|label=[[Darjeeling Himalayan Railway|Darjeeling]]|position=left|mark=Pink ff0080 pog.svg}} <!-- Western Ghats --> {{location map~ |India |lat=8.5297 |N|long=77.2497|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=9.4856 |N|long=77.21|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=10.2178 |N|long=77.18|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=11.3306 |N|long=76.3094|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=12.5464 |N|long=75.7078|E|position=left|label=[[Western Ghats]]|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=13.4997 |N|long=75.1006|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=17.1717 |N|long=73.7272|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} <!-- Great Living Chola Temples --> {{location map~ |India |lat=10.9484 |N|long=79.3567|E|position=right|mark=Yellow ffff00 pog.svg|label=[[Great Living Chola Temples|Chola Temples]]}} {{location map~ |India |lat=10.7828 |N|long=79.1317|E|position=right|mark=Yellow ffff00 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=11.2062 |N|long=79.4489|E|position=right|mark=Yellow ffff00 pog.svg}} <!-- Maratha Military Landscapes of India --> {{location map~ |India |lat=20.7225|long=73.9425|position=left|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=19.196667|long=73.858333|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.71|long=73.476667|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.703889|long=72.813333|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.236111|long=73.444444|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.246111|long=73.6825|position=right|mark=Purple 8000ff pog.svg|label=[[Maratha Military Landscapes of India|Maratha forts]]}} {{location map~ |India |lat=17.935833|long=73.578611|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=17.816389|long=73.084444|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=16.811111|long=74.108056|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=16.560833|long=73.333333|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=16.0425|long=73.459722|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=12.250556|long=79.401389|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} }} [[يونيسڪو|گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم]] (<small>UNESCO</small>) اهڙن ثقافتي يا قدرتي ورثن کي "[[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جا ماڳ]]" (<small>World Heritage Sites</small>) قرار ڏئي ٿي، جيڪي غير معمولي عالمي اهميت رکن ٿا. اهڙين جاين جي نامزدگي انهن ملڪن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪي <small>1972</small>ع ۾ قائم ٿيل "يونيسڪو ورلڊ هيريٽيج ڪنوينشن" (<small>UNESCO World</small> <small>Heritage Convention</small>) جا رڪن آهن.<ref name="convention">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=21 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention/ |archive-date=27 August 2016 |url-status=live }}</ref> ثقافتي ورثي ۾ يادگارون (جهڙوڪ تعميراتي شاهڪار، مجسما يا ڪتبا)، عمارتن جا مجموعا ۽ مختلف جايون (بشمول آثار قديمه وارا ماڳ) شامل آهن. قدرتي ورثي ۾ اهي قدرتي خاصيتون (جيڪيون طبعي ۽ حياتياتي جوڙجڪن تي مشتمل هجن)، ارضياتي ۽ طبعي-جاگرافيائي بناوٽون (جن ۾ جانورن ۽ ٻوٽن جي خطري ۾ پيل نسلن جون رهائشگاهون شامل آهن) ۽ اهڙيون قدرتي جايون اچن ٿيون جيڪي سائنس، تحفظ، يا قدرتي حسن جي لحاظ کان اهميت رکن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |title=Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 February 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201042309/http://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |url-status=live }}</ref> ڀارت <small>14</small> نومبر <small>1977</small>ع تي هن ڪنوينشن کي قبول ڪيو، جنهن سان ان ملڪ جا ماڳ هن فهرست ۾ شامل ٿيڻ جي اهل بڻجي ويا.<ref name="India">{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004174917/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=4 October 2025 |access-date=29 June 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> ڀارت ۾ <small>45</small> عالمي ورثو ماڳ آهن. انهن مان، <small>37</small> ثقافتي ۽ ست قدرتي آهن ۽ هڪ، کنچنزونگا نيشنل پارڪ، مخلوط قسم جو آهي، جيڪو ثقافتي ۽ قدرتي خاصيتن ٻنهي لاءِ درج ٿيل آهي. ڀارت ۾ دنيا ۾ ڇهين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ماڳ آهن. فهرست ۾ شامل ٿيندڙ پهريان ماڳ اجنتا جا غار، ايلورا جا غار، آگرا قلعو ۽ تاج محل هئا، جيڪي سڀ سال <small>1983</small>ع جي عالمي ورثو ڪميٽي جي اجلاس ۾ لکيل هئا. فهرست ۾ سڀ کان تازو ماڳ، سال <small>2026</small>ع ۾ شامل ڪيل، سارناٿ جو قديم ٻڌ ماڳ آهي.<ref name="India" /> مختلف وقتن تي، ٻه ماڳ خطري ۾ پيل طور تي درج ڪيا ويا: مناس جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه کي سال <small>1992</small>ع ۽ <small>2011</small>ع جي وچ ۾ شڪار ۽ بوڊو مليشيا جي سرگرمين جي ڪري درج ڪيو ويو<ref name="Manas">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/762|publisher=UNESCO|access-date=June 21, 2011|title=Successful preservation of India's Manas Wildlife Sanctuary enables withdrawal from the List of World Heritage in Dange|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628134302/https://whc.unesco.org/en/news/762|archive-date=June 28, 2011|url-status=live}}</ref> ۽ هيمپي ۾ يادگارون سال <small>1999</small>ع ۽ <small>2006</small>ع جي وچ ۾ وڌندڙ ٽرئفڪ ۽ آس پاس جي نئين تعميرات جي خطرن جي ڪري درج ڪيو ويو.<ref name="Hampi">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/264/|title=Cologne Cathedral (Germany), Djoudj Bird Sanctuary (Senegal), Ichkeul National Park (Tunisia), and Hampi (India) removed from List of World Heritage in Danger|date=July 10, 2006|access-date=May 12, 2011|publisher=UNESCO|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605001355/https://whc.unesco.org/en/news/264/|archive-date=June 5, 2011|url-status=live}}</ref> هڪ ماڳ، "لي ڪوربسيئر جو آرڪيٽيڪچرل ڪم" بين الاقوامي آهي، جيڪو ڇهن ٻين ملڪن سان شيئر ڪيو ويو آهي.<ref name="Corbusier">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1321 |title=The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=10 December 2020 |archive-date=24 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124215521/https://whc.unesco.org/en/list/1321 |url-status=live }}</ref> ان کان سواء، ڀارت ۾ <small>81</small> ماڳ ان جي عارضي فهرست تي آهن.<ref name="India" />__TOC__ ==عالمي ورثي جا ماڳ== [[يونيسڪو]] ڏهن معيارن تحت جڳهن جي فهرست ڏئي ٿو؛ هر داخلا گهٽ ۾ گهٽ هڪ معيار کي پورو ڪرڻ گهرجي. معيار i کان vi تائين ثقافتي آهن، ۽ vii کان x تائين قدرتي آهن.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/criteria/|title=UNESCO World Heritage Centre – The Criteria for Selection|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=17 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/|archive-date=12 June 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> {{Legend|#D0E7FF|عارضي فهرست|outline=silver|text={{asterisk}}}} {{clear}} {|class="wikitable sortable plainrowheaders vatop" |- ! style="width:100px;" scope="col" | ماڳ ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col" | عڪس <nowiki>*****************</nowiki> ! style="width:100px;" scope="col" | Location ([[States and union territories of India|state]]) ! style="width:100px;" scope="col" | Year listed ! style="width:100px;" scope="col" data-sort-type="number"| {{Abbr|UNESCO data|UNESCO reference number and criteria}} ! scope="col" class="unsortable"| وضاحت <nowiki>***************************************************************************</nowiki> |- ! scope="row" | اجنتا جا غار | [[File:Cave 26, Ajanta.jpg|150px|alt=Cave with carved columns and a shrine in the middle]] | [[Maharashtra]] | 1983 | 242; i, ii, iii, vi (cultural) | <small>The</small> <small>caves at Ajanta represent a collection of [[Buddhism|Buddhist]] art from two periods. The first monuments date to the 2nd and 1st centuries BCE and were created by the followers of [[Theravada]] Buddhism. Further monuments were added in the 5th and 6th centuries CE, during the [[Vakataka dynasty]], by the followers of [[Mahayana]] Buddhism. The monuments are masterpieces of [[Buddhist art]] and exerted strong artistic influence in India</small> <small>and the broader region, especially in [[Java]].</small><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/242 |title=Ajanta Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218043116/https://whc.unesco.org/en/list/242 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ايلورا جا غار | [[File:Kailasa temple overview, Ellora.jpg|150px|alt=Tourists visiting a temple cut in rock]] | [[Maharashtra]] | 1983 | 243; i, iii, vi (cultural) | <small>The Ellora Caves comprise 34 temples and monasteries that were cut into a {{convert|2|km|abbr=on}} long [[basalt]] cliff between the 7th and 11th centuries during [[Rashtrakuta Empire]]. As they were built by followers of [[Buddhism]], [[Hinduism]], and [[Jainism]], they illustrate the religious tolerance of the period when they were constructed. The largest temple is the [[Kailasa Temple, Ellora|Kailasa Temple]] (picture</small>d)<small>, which is elaborately decorated with sculptures and paintings.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/243 |title=Ellora Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161209142802/https://whc.unesco.org/en/list/243 |url-status=live }}</ref></small> |- ! scope="row" | آگرا قلعو | [[File:Uttar-Pradesh-Agra-Agra-Fort-Jahangiri-mahal-Apr-2004-00.JPG|150px|alt=Building in red stone with decorations]] | [[Uttar Pradesh]] | 1983 | 251; iii (cultural) | Agra Fort is a 16th-century [[Mughal Empire|Mughal]] imperial fortress in [[Agra]]. It got its present layout under the Emperor [[Akbar]]. The complex contains several palaces ([[Jahangiri Mahal]] pictured), audience halls, and two mosques. Stylistically, it is one of the high points of [[Indo-Islamic architecture]], with influences of Persian and [[Timurid Empire#Timurid architecture|Timurid architecture]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/document/153046 |title=Agra Fort |publisher=ICOMOS |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717160341/http://whc.unesco.org/document/153046 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/251 |title=Agra Fort |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 17, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717221242/https://whc.unesco.org/en/list/251/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[تاج محل]] | [[File:The Taj Mahal main building.jpg|150px|alt=Taj Mahal, a domed building in white marble with four surrounding minarets]] | [[Uttar Pradesh]] | 1983 | 252; i (cultural) | The Taj Mahal is considered the finest example of [[Indo-Islamic architecture]]. It was built in [[Agra]] on the bank of the [[Yamuna]] river as a mausoleum of [[Mumtaz Mahal]], the [[Persians|Persian]] wife of the [[Mughal Empire|Mughal]] emperor [[Shah Jahan]], between 1631 and 1648. It was designed by [[Ustad Ahmad Lahori]] and built in white marble inlaid with precious and semi-precious stones. The tomb is surrounded by four free-standing [[minaret]]s. The complex also includes the main gate, a mosque, a guesthouse, and surrounding gardens.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/252 |title=Taj Mahal |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210315231759/http://whc.unesco.org/en/list/252 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڪونارڪ سج مندر | [[File:Konarka Temple.jpg|150px|alt=A large Hindu temple in stone]] | [[Odisha]] | 1984 | 246; i, iii, vi (cultural) | This [[Hinduism|Hindu]] temple was built by [[Narasingha Deva I]] of the [[Eastern Ganga dynasty]] in the 13th century and an example of [[Kalinga architecture]]. It represents the chariot of the [[solar deity]] [[Surya]]: on the outer sides, it has 24 richly decorated stone wheels, being pulled by seven horses. Other decorative motifs include lions, musicians, dancers, and erotic scenes.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/246 |title=Sun Temple, Konârak |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 3, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403190240/https://whc.unesco.org/en/list/246/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | مهابلي پورم | [[File:Shore Temple -Mamallapuram -Tamil Nadu -N-TN-C55.jpg|150px|alt=A Hindu temple in stone]] | [[Tamil Nadu]] | 1984 | 249; i, ii, iii, vi (cultural) | The monuments around the town of [[Mamallapuram]] were built in the 7th and 8th centuries, under the [[Pallava dynasty]]. There are different types of monuments: the ''[[Pancha Rathas|rathas]]'', which are chariot-shaped temples ([[Dharmaraja Ratha]]); the ''[[mandapa]]s'' (rock-cut temples); rock reliefs, including the giant ''[[Descent of the Ganges (Mahabalipuram)|Descent of the Ganges]]''; [[Shore Temple]] (pictured) and other temples and archaeological remains. The artistic expression of the monuments was influential in the broader region, including [[Cambodia]], [[Vietnam]], and [[Java]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/249 |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191202145914/http://whc.unesco.org/en/list/249 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڪازيرانگا نيشنل پارڪ | [[File:Beauty of Kaziranga National Park.jpg |150px|alt=A rhino at a water edge]] | [[Assam]] | 1985 | 337; ix, x (natural) | Kaziranga is located in the floodplains of the [[Brahmaputra River]]. It is one of the best wildlife sanctuaries in the world, home to the world's largest population of the [[Indian rhinoceros]] (pictured), as well as [[tiger]]s, [[Asian elephant]]s, [[wild water buffalo]], and the [[Ganges river dolphin]]. The wetlands are important for migratory bird species.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/337 |title=Kaziranga National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703121300/https://whc.unesco.org/en/list/337 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | مناس جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه | [[File:Herd of Elephant in Manas.jpg|150px|A herd of Wild elephants in the park]] | [[Assam]] | 1985 | 338; vii, ix, x (natural) | The sanctuary along the [[Manas River]] covers grasslands on floodplains and forests, both in lowlands and in hills. The area is a biodiversity hotspot and home to several endangered species, including the [[Indian rhinoceros]], [[Asian elephant]] (pictured), [[wild water buffalo]], [[tiger]], [[sloth bear]], [[pygmy hog]], [[Gee's golden langur]], and [[Bengal florican]]. The forests are constantly being renewed after floods and changes in the river courses. Between 1992 and 2011, the site was listed as [[List of World Heritage in Danger|endangered]] due to poaching and the activities of [[Boro people|Bodo]] militias.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/338 |title=Manas Wildlife Sanctuary |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=February 13, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060213202835/https://whc.unesco.org/en/list/338 |url-status=live }}</ref><ref name="Manas"/> |- ! scope="row" | ڪيولاڊيو | [[File:Bar-headed Geese- Bharatpur I IMG 8335.jpg|150px|alt=A group of Bar Headed Geese and Demoiselle cranes flying together in the Sanctuary]] | [[Rajasthan]] | 1985 | 340; x (natural) | Initially a [[Waterfowl hunting|duck-hunting]] reserve for [[Maharaja]]s, Keoladeo is a man-made and man-maintained [[wetland]]. It is important both for migratory and resident birds, especially waterbirds. Over 350 species of birds have been recorded, including 15 species of [[heron]]s, the [[Siberian crane]], and the [[greater spotted eagle]]. The park is protected under the [[Ramsar Convention]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/340 |title=Keoladeo National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=October 30, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030050702/https://whc.unesco.org/en/list/340/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | گوآ جا چرچ | [[File:Basilika Bom Jesus.jpeg |150px|alt=A church in red brick and an adjacent building in white]] | [[Goa]] | 1986 | 234; ii, iv, vi (cultural) | [[Old Goa]] was the capital of [[Portuguese India]], a colony that lasted for 450 years until 1961. The site comprises seven churches and convents that were built in the 16th and 17th centuries in the [[Gothic architecture|Gothic]], [[Manueline]], [[Mannerism#Mannerist architecture|Mannerist]], and [[Baroque architecture|Baroque]] styles, but which were also adapted to suit local techniques and resources. They spread architectural influences to Asian countries where [[Catholic Church|Catholic]] missions were established. The [[Basilica of Bom Jesus]], where Saint [[Francis Xavier]] is buried, is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/234 |title=Churches and Convents of Goa |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703135307/https://whc.unesco.org/en/list/234 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | کاجوراهو | [[File:Lakshmana Temple 24.jpg |150px|alt=Stone carvings representing people in different situations]] | [[Madhya Pradesh]] | 1986 | 240; i, iii (cultural) | This site comprises 23 temples, both [[Hinduism|Hindu]] and [[Jainism|Jain]], that were built in the 10th and 11th centuries, during the [[Chandelas of Jejakabhukti|Chandela]] dynasty. The temples are built in the [[Hindu temple architecture#Nagara (नागर) architecture|Nagara]] style. They are richly decorated with stone carvings and sculptures that depict sacred and secular motifs, including depictions of domestic life, musicians, dancers, and amorous couples. A detail from the [[Lakshmana Temple, Khajuraho|Lakshmana Temple]] is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/240 |title=Khajuraho Group of Monuments |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 16, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173646/https://whc.unesco.org/en/list/240 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | هامپي | [[File:The elegant stone chariot.jpg|150px|alt=A stone chariot in Dravidian style in Hampi]] | [[Karnataka]] | 1986 | 241bis; i, iii, iv (cultural) | Hampi was the capital of the [[Vijayanagara Empire]] until its abandonment after its sacking and pillaging by the [[Deccan sultanates]] in 1565. For about 200 years, it was a prosperous multi-cultural city that left several monuments in the [[Dravidian architecture|Dravidian style]] as well as the [[Indo-Islamic architecture|Indo-Islamic style]]. The remains include religious and secular buildings and defensive structures. The Vitthala Temple is pictured. A minor boundary modification of the site took place in 2012. Between 1999 and 2006, the site was listed as [[List of World Heritage in Danger|endangered]] due to risks posed by increased traffic and new constructions.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/241 |title=Group of Monuments at Hampi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 19, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051119115851/https://whc.unesco.org/en/list/241 |url-status=live }}</ref><ref name="Hampi"/> |- ! scope="row" | [[فتح پور سيڪري]] | [[File:Fatehput Sikiri Buland Darwaza gate 2010.jpg|150px|alt=A large gate in red stone in Mughal style]] | [[Uttar Pradesh]] | 1986 | 255; ii, iii, iv (cultural) | For about a decade in the second half of the 16th century, Fatehpur Sikri was the capital of the [[Mughal Empire]] under Emperor [[Akbar]], until the capital was moved to [[Lahore]] in 1585 and the city was mostly abandoned. The site comprises a large collection of monuments and temples in the [[Mughal architecture|Mughal style]], such as the [[Jama Mosque, Fatehpur Sikri|Jama Masjid]] (the gate to the mosque, the [[Buland Darwaza]], pictured), the [[Panch Mahal, Fatehpur Sikri|Panch Mahal]] palace, and the [[Tomb of Salim Chishti]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/255 |title=Fatehpur Sikri |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 14, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514052508/https://whc.unesco.org/en/list/255 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | پٽادڪل | [[File:Pattadakal 000.JPG|150px|alt=A Hindu temple in light-coloured stone]] | [[Karnataka]] | 1987 | 239rev; iii, iv (cultural) | This site comprises nine [[Hinduism|Hindu]] temples and one [[Jainism|Jain]] temple that were built in the 7th and 8th centuries under the [[Chalukya dynasty]]. They were constructed in the [[Badami Chalukya architecture|Badami Chalukya style]] that blends influences from northern and southern India. The Temple of Virupaksha is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/239 |title=Group of Monuments at Pattadakal |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326134122/https://whc.unesco.org/en/list/239 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ايليڦينٽا غار | [[File:Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg|150px|alt=Stone carvings representing Shiva and religious scenes]] | [[Maharashtra]] | 1987 | 244rev; i, iii (cultural) | The cave complex, located on [[Elephanta Island]] in [[Mumbai Harbour]], was constructed mainly in the 5th and 6th centuries, with remains of human occupation dating back to the 2nd century BCE. The temples are dedicated to [[Shiva]]. The caves are decorated with stone carvings, some of them colossal. A statue of [[Trimurti]] Shiva, flanked by the ''[[dvarapala]]s'', is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/244 |title=Elephanta Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 14, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414214727/https://whc.unesco.org/en/list/244/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | چولا مندر | [[File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (14354574611).jpg|frameless|150x150px]] | [[Tamil Nadu]] | 1987 | 250bis; i, ii, iii, iv (cultural) | This site comprises three [[Hinduism|Hindu]] temples built in the 11th and 12th centuries under the [[Chola dynasty]]. They represent some of the best examples of [[Dravidian architecture]] of the Chola period. They are made of stone and decorated with stone and bronze sculptures. Initially, only the [[Brihadisvara Temple, Thanjavur|Brihadisvara Temple]] (pictured) was listed as a World Heritage Site; two other temples, the [[Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram|Brihadisvara Temple]] and the [[Airavatesvara Temple]] were added in 2004, after which the site was renamed to its current name.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=January 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/115 |title=Decision 28 COM 14B.32. Extension of Properties Inscribed on the World Heritage List (Great Living Chola Temples) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421114539/https://whc.unesco.org/en/decisions/115 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | سندربن نيشنل پارڪ | [[File:Sundarban Tiger.jpg|150px|alt=A tiger at the water margin]] | [[West Bengal]] | 1987 | 452; ix, x (natural) | The national park covers the Indian part of the [[Sundarbans]], the delta of the [[Ganges]] and [[Brahmaputra]] rivers. It is the world's largest and richest [[mangrove forest]], with about 78 recorded [[mangrove]] species. It is a biodiversity hotspot, home to a large population of [[Bengal tiger]]s (one pictured), as well as an important habitat for the [[Irrawaddy dolphin]] and [[Ganges river dolphin]], several species of birds and sea turtles. In Bangladesh, the Sundarbans is listed as a separate World Heritage Site.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/452 |title=Sundarbans National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306224515/https://whc.unesco.org/en/list/452 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/798|title=The Sundarbans|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=28 May 2010|archive-date=July 3, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703145630/http://whc.unesco.org/en/list/798|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | ننڍا ديوي نيشنل پارڪ | [[File:(A) Valley of flowers, Garhwal Uttarakhand India.jpg|150px|alt=Flowers in a mountain valley]] | [[اتراکنڊ]] | 1988 | 335bis; vii, x (natural) | This site comprises two areas in the West [[Himalayas]], the [[Valley of Flowers National Park]] (pictured) and the [[Nanda Devi National Park]]. There are different types of high-altitude habitats, from high mountain peaks ([[Nanda Devi]] at {{convert|7817|m|abbr=on}} is India's second-highest mountain) to alpine meadows. In addition to numerous mountain plant species, the area is home to the [[Asiatic black bear]], [[snow leopard]], [[brown bear]], and [[bharal]]. Nanda Devi NP was originally listed alone in 1988; the Valley of Flowers NP was added in 2005.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/335 |title=Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=September 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160929132458/https://whc.unesco.org/en/list/335 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/477 |title=Decision 29 COM 8B.14. Nominations of Natural Properties to the World Heritage List (Nanda Devi National Park) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421125408/https://whc.unesco.org/en/decisions/477 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | سانچي ۾ ٻڌ يادگار | [[File:Sanchi1 N-MP-220.jpg|150px|alt=A large stupa in stone with an elaborate gate in front]] | [[Madhya Pradesh]] | 1989 | 524; i, ii, iii, iv, vi (cultural) | Sanchi is one of the oldest extant [[Buddhism|Buddhist]] sanctuaries and was instrumental in the spread of the religion through the Indian subcontinent. It became important under Emperor [[Ashoka]] of the [[Maurya Empire]] in the 3rd century BCE. The remains of a [[Pillars of Ashoka|pillar]] from the period are preserved. [[Stupa]]s (Stupa 1 pictured), palaces, temples, and monasteries are preserved in different states of conservation, mostly dating to the 2nd and 1st centuries BCE. The city declined in importance in the 12th century.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/524 |title=Buddhist Monuments at Sanchi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703142650/https://whc.unesco.org/en/list/524 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | همايون جو مقبرو | [[File:Humayun's tomb by Shagil Kannur 4.jpg|150px|alt=Look at a mausoleum in white and red stone through a gate]] | [[Delhi]] | 1993 | 232bis; ii, iv (cultural) | The tomb of the [[Mughal emperors|Mughal emperor]] [[Humayun]] was constructed in the 1560s and represents the first example of a garden tomb on the Indian subcontinent, introducing the elements of [[Persian gardens]]. The monumental double-domed mausoleum represents a leap in [[Mughal architecture]] and is an architectural predecessor of the [[Taj Mahal]]. The complex includes several smaller tombs from the period. A minor boundary modification took place in 2016.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/232 |title=Humayun's Tomb, Delhi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527102431/https://whc.unesco.org/en/list/232 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | قطب مينار | [[File:Qutab Minar mausoleum.jpg|150px|alt=A tall minaret and a mausoleum, both in red and white stone]] | [[Delhi]] | 1993 | 233; iv (cultural) | The complex comprises several early Islamic India monuments from the 13th and 14th centuries when the [[Delhi Sultanate]] established power there. They include the [[Qutb Minar]], a {{convert|72.5|m|abbr=on}}-high [[minaret]] (pictured), the [[Alai Darwaza]] gateway, the Quwwat-ul-Islam Mosque where several stone pillars from previous Hindu temples were repurposed, the [[Iron pillar of Delhi|Iron pillar]], and several tombs and other monuments.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/233 |title=Qutb Minar and its Monuments, Delhi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127002942/http://whc.unesco.org/en/list/233 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڀارت جي مائونٽين ريلوي | [[File:KSR Train on a big bridge 05-02-12 71.jpeg|150px|alt=A train crossing a bridge with several arches]] | [[West Bengal]], [[Tamil Nadu]], [[Himachal Pradesh]] | 1999 | 944ter; ii, iv (cultural) | This site comprises three mountain railways built in the late 19th and early 20th centuries during [[Company rule in India|British East India Company Rule in India]] to provide access to towns in the highlands. They represent a technology transfer in a colonial setting; the construction involved building bridges and tunnels to cross difficult terrains. The railways supported further human settlement of the areas they linked to and are still fully operational. The [[Darjeeling Himalayan Railway]] was initially listed alone in 1999. The [[Nilgiri Mountain Railway]] was added in 2005, and the [[Kalka–Shimla railway]] (pictured) in 2008.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/944 |title=Mountain Railways of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 3, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060503143242/https://whc.unesco.org/en/list/944/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Mahabodhi Temple|Mahabodhi Temple Complex]] at Bodh Gaya | [[File:Mahabodhitemple.jpg|150px|alt=A large stone Buddhist temple]] | [[Bihar]] | 2002 | 1056rev; i, ii, iii, iv, vi (cultural) | The [[Buddhism|Buddhist]] temple complex marks the site where [[Gautama Buddha|Buddha]] is said to have attained [[Enlightenment in Buddhism|enlightenment]] under the [[Bodhi Tree]]. The present temple dates to the 5th and 6th centuries CE (during the [[Gupta Empire|Gupta period]]) and was built upon a previous structure commissioned by Emperor [[Ashoka]] in the 3rd century BCE. The temple is {{convert|50|m|abbr=on}} high and made of brick. It had a substantial influence on the development of architecture in the following centuries. After centuries of abandonment and neglect, the temple was extensively restored in the 19th century.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1056 |title=Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105154305/https://whc.unesco.org/en/list/1056/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Bhimbetka rock shelters|Rock Shelters of Bhimbetka]] | [[File:Rock Shelter 8, Bhimbetka 02.jpg|150px|alt=Rock paintings depicting people and animals]] | [[مڌيا پرديش]] | 2003 | 925; iii, v (cultural) | This site comprises five clusters of [[rock shelter]]s in the foothills of the [[Vindhya Range]]. They contain rock paintings from the [[hunter-gatherer]] societies of the [[Mesolithic]] to the historical period. The nearby villages still maintain some cultural practices similar to those depicted in the paintings.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/925 |title=Rock Shelters of Bhimbetka |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 8, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070308082739/https://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Chhatrapati Shivaji Terminus]] (formerly Victoria Terminus) | [[File:Chhatrapati shivaji terminus, esterno 01.jpg|150px|alt=A large heavily decorated railway station building]] | [[Maharashtra]] | 2004 | 945rev; ii, iv (cultural) | The historic [[Train station#Terminus|terminal train station]] in [[Mumbai]] was built in the late 19th century. It was designed by [[Frederick William Stevens]] in the [[Gothic Revival architecture|Victorian Gothic]] style, drawing influences from [[Italian Gothic architecture]] and combining them with influences from Indian traditional buildings. It symbolized the wealth of Mumbai as a major commercial port within the [[British Commonwealth]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/945 |title=Chhatrapati Shivaji Terminus (formerly Victoria Terminus) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127020843/http://whc.unesco.org/en/list/945 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Champaner-Pavagadh Archaeological Park]] | [[File:Jama masjid in Champaner.JPG|150px|alt=A mosque in brown stone]] | [[Gujarat]] | 2004 | 1101; ii, iv, v, vi (cultural) | The site contains remains from several periods, from the [[Chalcolithic]] to the remains of [[Champaner]], a short-lived capital of the [[Gujarat Sultanate]] in the 16th century. Important buildings include the [[Hinduism|Hindu]] temple [[Kalika Mata Temple, Pavagadh|Kalika Mata]], [[Jain temples, Pavagadh|Jain temples]], and [[Jama Mosque, Champaner|Jama Mosque]] (pictured) which features both Hindu and Muslim architectural elements, and the remains of water-managing systems, fortifications, and 14th-century temples.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1101 |title=Champaner-Pavagadh Archaeological Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704064711/https://whc.unesco.org/en/list/1101 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Red Fort|Red Fort Complex]] | [[File:Delhi fort.jpg|150px|alt=Fortress walls and a gate in red stone]] | [[دهلي]] | 2007 | 231rev; ii, iii, vi (cultural) | The Red Fort was built under [[Mughal emperors|Mughal emperor]] [[Shah Jahan]] in the mid-17th century. It represents the zenith of [[Mughal architecture]], blending the elements of [[Indo-Persian culture]] with [[Timurid Empire#Timurid architecture|Timurid]] elements. Its architecture had a strong influence on later palaces and gardens in the region. The Red Fort was also the setting of historical events; it was sacked and partially repurposed by the [[British Empire|British]], and it was the site where the [[Indian independence movement|independence of India]] was first celebrated. The [[Delhi Gate (Red Fort)|Delhi Gate]] is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/231 |title=Red Fort Complex |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=August 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803141206/http://whc.unesco.org/en/list/231 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Jantar Mantar, Jaipur|Jantar Mantar]], Jaipur | [[File:Yantramandir01.jpg|150px|alt=A collection of buildings for astronomical purposes]] | [[Rajasthan]] | 2010 | 1338; iii, vi (cultural) | The Jantar Mantar in [[Jaipur]] is India's most significant historic astronomical observatory. It dates from the early 18th century and was built by Rajput king [[Sawai Jai Singh]]. There are about 20 astronomical instruments that were designed and built for [[naked eye]] observations of the positions of stars and planets. It also served as a meeting point for different scientific cultures.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1338 |title=The Jantar Mantar, Jaipur |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=October 5, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101005070230/https://whc.unesco.org/en/list/1338/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Western Ghats]] | [[File:Pampadumshola.jpg|150px|alt=A scenic view of Pampadumshola Mountains]] | [[Maharashtra]], [[Karnataka]], [[Kerala]], [[Tamil Nadu]] | 2012 | 1342rev; ix, x (natural) | The Western Ghats is a mountain range that runs along the western coast of the [[Indian subcontinent]]. It is covered with montane forests. The area is a biodiversity hotspot and home to endangered species such as the [[Bengal tiger]], [[lion-tailed macaque]], [[Nilgiri tahr]], and [[Nilgiri langur]]. In terms of evolutionary history, the area is important given the breakup of [[Gondwana]] in the early [[Jurassic]] period, after which India was an isolated landmass until its collision with the [[Eurasian Plate]]. The World Heritage Site comprises 39 individual properties.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |title=Western Ghats |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704212953/https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Hill Forts of Rajasthan]] | [[File:Amber Fort (आमेर का किला ).jpg|150px|alt=A fortress in light-coloured stone above a river]] | [[Rajasthan]] | 2013 | 247rev; ii, iii (cultural) | This site comprises six forts: the [[Chittor Fort]], [[Kumbhalgarh Fort]], [[Ranthambore Fort]], [[Gagron Fort]], [[Amber Fort]] (pictured), and [[Jaisalmer Fort]], which were constructed between the 8th and 18th centuries by [[Rajput]] kingdoms. They are eclectic in style, with elements of [[Delhi Sultanate|Sultanate]] and [[Mughal Empire|Mughal]] architecture, and were influential on the later styles of the [[Maratha Empire]]. They are situated in different settings; for example, Ranthambore is in a forest, and Jaisalmer is in a desert.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/247 |title=Hill Forts of Rajasthan |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=June 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625034554/https://whc.unesco.org/en/list/247 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Rani ki vav|Rani-ki-Vav]] (the Queen's Stepwell) at Patan, Gujarat | [[File:Rani ki vav 02.jpg|150px|alt=A view of the stepwell with several decorated pillars]] | [[Gujarat]] | 2014 | 922; i, iv (cultural) | Rani-ki-Vav is one of the finest examples of a [[stepwell]], an elaborate type of [[well]] where groundwater is accessed through several levels of stairs. It was constructed in the 11th century, during the [[Chaulukya dynasty]], on the banks of the [[Saraswati River (Gujarat)|Saraswati River]] in the city of [[Patan, Gujarat|Patan]]. It has seven levels, each decorated with stone carvings and sculptures depicting religious and secular themes and literary works. After the change in the river course in the 13th century, it was no longer in use and got covered with [[silt]], which allowed for its preservation.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/922 |title=Rani-ki-Vav (the Queen's Stepwell) at Patan, Gujarat |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226001327/https://whc.unesco.org/en/list/922 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Great Himalayan National Park]] Conservation Area | [[File:Himalayn National Park 01.jpg|150px|alt=Meadow with cattle grazing and snow-capped peaks in the background]] | [[هماچل پرديش]] | 2014 | 1406rev; x (natural) | The national park covers habitats from alpine peaks of the [[Himalayas]] above {{convert|6000|m|abbr=on}} to alpine meadows and riverine forests below {{convert|2000|m|abbr=on}}. In total, there are 25 types of forests recorded, and they have rich floral and faunal assemblies, including numerous species of birds, mammals, reptiles, and insects. It is home to endangered species such as the [[western tragopan]] and [[musk deer]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1406 |title=Great Himalayan National Park Conservation Area |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704212820/https://whc.unesco.org/en/list/1406 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | Archaeological Site of [[Nalanda|Nalanda Mahavihara]] at Nalanda, Bihar | [[File:Temple No.- 3, Nalanda Archaeological Site.jpg|150px|alt=Ruins of brick buildings]] | [[بھار (رياست)|بھار]] | 2016 | 1502; iv, vi (cultural) | Nalanda Mahavihara was a [[Buddhism|Buddhist]] [[ancient higher-learning institutions|ancient higher-learning institution]] established in the 5th century during [[Gupta Empire]] and lasting until its sacking in the 13th century. However, some archaeological remains also date back to the 3rd century BCE. The remains include shrines and [[stupa]]s, ''viharas'' (residential and educational buildings), and artworks in different materials. Both the architectural solutions and educational approaches were influential in other similar institutions in the broader region.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1502 |title=Archaeological Site of Nalanda Mahavihara at Nalanda, Bihar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=September 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927054041/https://whc.unesco.org/en/list/1502 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Khangchendzonga National Park]] | [[File:Abhishek532 SamitiReflections.jpg|150px|alt=Snow-covered mountains and a lake in front]] | [[سڪم]] | 2016 | 1513; iii, vi, vii, x (mixed) | The national park is located around Mount [[Kangchenjunga|Khangchendzonga]], the world's third highest mountain ({{convert|8586|m|abbr=on}}). It is a sacred mountain in [[Tibetan Buddhism]], where the area is considered a ''[[beyul]]'', a sacred hidden land. It is home to ethnically very diverse Sikkimese communities. From the natural perspective, the area comprises various habitats, from high mountains with [[glacier]]s to old-growth forests, and is rich in animal and plant species.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1513 |title=Khangchendzonga National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180711185515/https://whc.unesco.org/en/list/1513 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" style="background:#D0E7FF;"| [[The Architectural Work of Le Corbusier|The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement]]{{asterisk}} | [[File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|150px|A modernist concrete building, a pond in front]] | [[چندي ڳڙھ|چندي ڳڙهه]] | 2016 | 1321rev; i, ii, vi (cultural) | This transnational site (shared with Argentina, Belgium, France, Germany, Switzerland, and Japan) encompasses 17 works of Franco-Swiss architect [[Le Corbusier]]. Le Corbusier was an important representative of the 20th-century [[Modernism|Modernist movement]], which introduced new architectural techniques to meet the needs of the changing society. The [[Chandigarh Capitol Complex]] is listed in India. It is the central part of the city of Chandigarh and is designed in line with the principles of a [[Ville Radieuse|radiant city]]. The [[Palace of Assembly, Chandigarh|Palace of Assembly]] is pictured.<ref name="Corbusier"/> |- ! scope="row" | [[Historic City of Ahmadabad]] | [[File:Teen Darwaza.JPG|150px|alt=An intricately carved Jali Design on Sidi Saiyyed Mosque]] | [[Gujarat]] | 2017 | 1551; ii, v (cultural) | The city of [[Ahmedabad]] was founded by [[Ahmad Shah I]] in 1411 to serve as the capital of the [[Gujarat Sultanate]]. It was the meeting place of many religions ([[Hinduism]], [[Islam]], [[Buddhism]], [[Jainism]], [[Christianity]], [[Zoroastrianism]], and [[Judaism]]), which resulted in a unique urban fabric. The architecture is based on timber, and the typical neighborhoods are called [[Pol (housing)|pols]], densely packed traditional houses with gated streets. Important buildings from the Sultanate period include the [[Bhadra Fort]] city walls, [[Teen Darwaza]] (Pictured), [[Rani Sipri's Mosque]], [[Sidi Bashir Mosque]], [[Sidi Saiyyed Mosque]] and [[Jama Mosque, Ahmedabad|Jama Mosque]] and other numerous mosques, tombs, and shrines.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1551 |title=Historic City of Ahmadabad |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704111432/http://whc.unesco.org/en/list/1551 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[The Victorian and Art Deco Ensemble of Mumbai|Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai]] | [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|150px|alt=A brick building in neo-gothic style]] | [[Maharashtra]] | 2018 | 1480; ii, iv (cultural) | This site comprises two assemblies of buildings in [[Mumbai]] from the [[British Empire]] era. Public buildings in the [[Gothic Revival architecture|Victorian Gothic]] style from the second half of the 19th century adapted Gothic Revival elements for the Indian climate, introducing features such as balconies and [[veranda]]s. The [[Bombay High Court]] building is pictured. The [[Art Deco]] buildings date to the early 20th century and include cinema halls and apartment buildings. See also [[Art Deco in Mumbai]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1480 |title=Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 7, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707140322/https://whc.unesco.org/en/list/1480 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Jaipur|Jaipur City]], Rajasthan | [[File:20191218 Pałac Wiatrów w Jaipurze 1129 9124.jpg|150px|alt=A large palace in red and pink sandstone with many windows]] | [[راجسٿان]] | 2019 | 1605; ii, iv, vi (cultural) | Jaipur was founded by the [[Rajput]] ruler [[Jai Singh II]] in 1727. The city was built with a [[grid plan]], inspired by ancient Hindu and Western ideals, in a departure from the medieval architecture of the region. It was a strong trade centre and home to craftsmen and artists. Important buildings and sites include the [[Hawa Mahal]] palace (pictured), [[Govind Dev Ji Temple]], [[City Palace, Jaipur|City Palace]], and [[Jantar Mantar]], which is listed as a separate World Heritage Site.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1605 |title=Jaipur City, Rajasthan |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 10, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510213435/https://whc.unesco.org/en/list/1605 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Ramappa Temple|Kakatiya Rudreshwara (Ramappa) Temple]], Telangana | [[File:Ramappa Temple 02.jpg|150px|alt=A Hindu temple in red stone]] | [[تلنگانا]] | 2021 | 1570; i, iii (cultural) | The [[Hinduism|Hindu]] temple, dedicated to [[Shiva]], was constructed in the first half of the 13th century under the [[Kakatiya dynasty]]. It is decorated with stone carvings and sculptures in [[granite]] and [[Diabase|dolerite]] that depict regional dance customs. In line with Hindu practices, the temple is constructed in a way that blends harmonically with the environment.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1570 |title=Kakatiya Rudreshwara (Ramappa) Temple, Telangana |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725122608/https://whc.unesco.org/en/list/1570 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Dholavira]]: a Harappan City | [[File:Dholavira-1.jpg|150px|alt=Archaeological site with some brick and stone walls]] | [[گجرات]] | 2021 | 1645; iii, iv (cultural) | Dholavira was one of the centres of the [[Indus Valley civilisation|Harappan Civilisation]] from the 3rd to mid-2nd millennium BCE, in the [[Bronze Age]]. The remains include a walled city and a cemetery, and there are remains of buildings and water management systems. The city's location was chosen because of nearby sources of precious minerals. The city had trade connections with other cities in the region and as far as [[Mesopotamia]]. The site was rediscovered in 1968.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1645 |title=Dholavira: a Harappan City |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 17, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417071611/https://whc.unesco.org/en/list/1645 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Shantiniketan|Santiniketan]] | [[File:Santiniketan Prayer Hall.jpg|150px|alt=A building with elaborate facade behind a metal fence]] | [[اولهه بنگال]] | 2023 | 1375; iv, vi (cultural) | Santiniketan was founded as an [[ashram]] by [[Debendranath Tagore]] in the second half of the 19th century and then developed into a university town for [[Visva-Bharati University]]. It is connected to the life and philosophy of Debendranath's son [[Rabindranath Tagore]], the leading figure of the [[Bengali Renaissance]]. The prayer hall is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5495/|title=Santiniketan|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231235/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5495/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Santiniketan |url=https://whc.unesco.org/en/list/1375 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=19 September 2023 |archive-date=September 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920110348/https://whc.unesco.org/en/list/1375 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Sacred Ensembles of the Hoysalas]] | [[File:Le temple de Chennakesava (Somanathapura, Inde) (14465165685).jpg|150px|alt=Hindu temple in Dravidian style]] | [[ڪرناٽڪا]] | 2023 | 1670; i, ii, iv (cultural) | Three [[Hoysala Empire|Hoysala]] temples - the [[Chennakeshava Temple, Belur|Chennakeshava Temple]] in [[Chennakeshava Temple, Belur|Belur]], the [[Hoysaleswara Temple]] in [[Halebidu]] and the [[Chennakeshava Temple, Somanathapura|Keshava temple]] (pictured) in [[Somanathapura, Mysuru|Somanathapura]], dating between the 12th and 14th centuries. [[Hoysala architecture]] combined the elements of [[Dravidian architecture]] with influences from northern India. The temples were built by the followers of [[Vaishnavism]] and [[Shaivism]] and they are richly decorated with stone sculptures and carvings. The Chennakeshava Temple in Belur is still an important pilgrimage site.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5898/|title=Sacred Ensembles of the Hoysala|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=December 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204005659/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5898/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Sacred Ensembles of the Hoysalas |url=https://whc.unesco.org/en/list/1670 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=19 September 2023 |archive-date=October 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013010823/https://whc.unesco.org/en/list/1670 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Maidam|Moidams]] – the Mound-Burial system of the [[Ahom dynasty|Ahom Dynasty]] | [[File:Charaideo Maidam of Ahom Kings at Charaideo in Sivasagar, Assam 4.jpg|150px|alt=A tumulus in a forest]] | [[آسام]] | 2024 | 1711; iii, iv (cultural) | [[Charaideo]] was the capital of the [[Ahom kingdom]] (1228–1826), and the tumuli were the burial sites of the royals and nobility. The tumuli create an undulating landscape reminiscent of hills, in line with the spiritual beliefs of the [[Ahom people|Tai-Ahom people]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5915/|title=Moidams – the Mound-Burial system of the Ahom Dynasty|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235030/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5915/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1711|title=Moidams – the Mound-Burial System of the Ahom Dynasty|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=23 July 2024|archive-date=July 27, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121513/https://whc.unesco.org/en/list/1711|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Maratha Military Landscapes of India]] | [[File:Raigad fort towers.jpg|150px|alt=Two fortress towers, partially in ruin]] | [[مهاراشٽر]]، [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] | 2025 | 1739; iv, vi (cultural) | This inscription comprises eleven forts in Maharashtra and one in Tamil Nadu. They are typically constructed of [[basalt]] rocks on the hills and were used for defensive purposes in different historical periods. The forts are connected to the [[Maratha Empire|Maratha]] ruler [[Shivaji|Chhatrapati Shivaji]], who commissioned several of them in the 17th century. The [[Raigad Fort]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1739/|title=Maratha Military Landscapes of India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=11 July 2025|url-status=live|archive-date=11 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261011232120/https://whc.unesco.org/en/list/1739/}}</ref> |- ! scope="row" | Ancient Buddhist Site of [[Sarnath]] |[[File:Ancient Buddhist monasteries near Dhamekh Stupa Monument Site, Sarnath.jpg|150px|alt=A brick Buddhist stupa]] |[[اتر پرديش]] |2026 |927; iii, vi (cultural) |This comprises two groups of monuments. The first group includes [[Buddhism|Buddhist]] temples, [[stupa]]s ([[Dhamek Stupa]] pictured), and monasteries, as well as the remains of a [[Pillars of Ashoka|pillar of Ashoka]]. They date from the 3rd century BCE to the 12th century CE. The second group is represented by the [[Chaukhandi Stupa]], built in 1588.<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Ancient Buddhist Site of Sarnath |url=https://whc.unesco.org/en/list/927/ |access-date=2026-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260726002101/https://whc.unesco.org/en/list/927/|archive-date=26 July 2026|url-status=live|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1096/|title=Ancient Buddhist Site, Sarnath, Varanasi, Uttar Pradesh|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=November 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126071858/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1096/|url-status=dead}}</ref> |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:عالمي ثقافتي ورثي جي ماڳن جون فهرستون]] qybimodqr1zhlriopvgrt3nshnyg9io 429327 429326 2026-11-06T18:39:02Z Ibne maryam 17680 /* عالمي ورثي جا ماڳ */ 429327 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{location map+ |India |float=right |width=500 |caption=[[ڀارت]] ۾ [[عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]: {{bullet list|Green dots indicate the seven clusters in the [[Western Ghats]]|Blue dots are the [[Hill Forts of Rajasthan]]|Yellow dots are the [[Great Living Chola Temples]]||Orange dots are the [[Sacred Ensembles of the Hoysalas]]|Pink dots indicate the [[Mountain Railways of India]]|Purple dots are the [[Maratha Military Landscapes of India]]|Turquoise dots indicate cities with multiple sites. Delhi and Mumbai have three sites each, Agra and Jaipur have two sites each.}} |places= {{location map~ |India |lat=27.097528|N|long=77.666500 |E|label={{nowrap|فتح پور سيڪري}}|position=top}} {{location map~ |India |lat=26.94|N|long=94.87|E|label=مائيدام|position=top}} {{location map~ |India |lat=26.63|N|long=93.35|E|label=[[ڪازيرانگا نيشنل پارڪ|ڪازيرانگا]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=26.50|N|long=91.85|E|label=[[مناس جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه|مناس]] |position=bottom}} {{location map~ |India |lat=22.766 |N|long= 77.383|E|label=[[سانچي ۾ ٻڌ يادگار|سانچي]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=22.923|N |long=77.576|E|label=[[Rock Shelters of Bhimbetka|Bhimbetka]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=24.863|N|long=79.92|E |label=کاجورائو|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=24.718|N|long=84.999 |E|label=[[Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya|Bodh Gaya]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=22.4833|N|long=73.5332 |E|label= چمپانير-پاواڳڙهه|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=15.50222|N|long=73.91167|E|label= [[گوآ جا چرچ|گوآ]]|position=left}} {{location map~ |India |lat=27.1667|N|long=77.5166 |E|label= [[ڪيولاڊيو نيشنل پارڪ|ڪيولاڊيو]] |position=bottom}} {{location map~ |India |lat=20.552377|N|long=75.700436|E|label= [[اجنتا جا غار|اجنتا]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=20.02639|N|long=75.17917|E|label=[[Ellora Caves|Ellora]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=12.61667|N|long=80.19167|E|label= مهابلي پورم|position=right}} {{location map~ |India |lat=15.3144|N|long=76.47167|E|label=هامپي|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=31.76|N|long=77.55|E|label=[[گريٽ هماليئن نيشنل پارڪ|هماليه]]|position=top}} {{location map~ |India |lat=15.94833|N|long=75.816667|E|label= پٽادڪل|position=right}} {{location map~ |India |lat=19.8875|N|long=86.09472|E|label= ڪونارڪ|position=right}} {{location map~ |India |lat=23.85892|N|long=72.10162|E|label= راني ڪي ووئو|position=right}} {{location map~ |India |lat=23.03|N|long=72.58|E|label=[[احمد آباد]]|position=left}} {{location map~ |India |lat=30.71666|N|long=79.6666|E|label=[[Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks|Nanda Devi]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=21.945 |N|long=88.8958|E|label=[[Sundarbans National Park|Sundarbans]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=27.7|N|long=88.133333|E|label={{nowrap|[[Khangchendzonga National Park|Khangchendzonga]]}}|position=top|}} {{location map~ |India |lat=25.136667|N|long=85.443889|E|label=[[Nalanda]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=18.259|N|long=79.943|E|label=[[Ramappa Temple|Ramappa]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=23.888|N|long=70.213|E|label=[[Dholavira]]|position=top}} {{location map~ |India |lat=30.7573|long=76.8066|label=[[Chandigarh Capitol Complex|Chandigarh]]|position=left}} {{location map~ |India |lat=23.68|N|long=87.68|E|label=[[Santiniketan]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=25.380842|N|long=83.024518|E|label=[[Sarnath]]|position=top}} <!-- Hill forts of Rajasthan --> {{location map~ |India |lat=24.8863|long=74.647|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=25.148889|long=73.580278|position=top|mark=Blue pog.svg|label=[[Hill Forts of Rajasthan|Hill Forts]]}} {{location map~ |India |lat=26.020278|long=76.455|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=24.628|long=76.183|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.9859|long=75.8507|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.9127|long=70.9126|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} <!-- Multiple site locations --> {{location map~ |India |lat=27.1766|N|long=78.066 |E|label=[[Agra]]|position=right|mark=Turquoise pog.svg}} {{location map~ |India |lat=28.6588|N|long=77.18|E|label= [[Delhi]]|position=top|mark=Turquoise pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.9|N|long=75.8|E|label=[[Jaipur]]|position=left|mark=Turquoise pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.940122|N|long=72.836202|E|label=[[Mumbai]]|position=left|mark=Turquoise pog.svg}} <!-- Sacred Ensembles of the Hoysalas --> {{location map~ |India |lat=13.16|long=75.86|position=right|mark=Orange ff8040 pog.svg|label={{nowrap|[[Sacred Ensembles of the Hoysalas|Hoysala Ensembles]]}}}} {{location map~ |India |lat=13.21|long=75.99|position=bottom|mark=Orange ff8040 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=12.27|long=76.88|position=bottom|mark=Orange ff8040 pog.svg}} <!-- Mountain Railways of India --> {{location map~ |India |lat=31.1027|N|long=77.1598|E|label={{nowrap|[[Kalka–Shimla Railway|Kalka–Shimla]]}}|position=right|mark=Pink ff0080 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=11.51028|N|long=76.93583|E|label=[[Nilgiri Mountain Railway|Nilgiris]]|position=right|mark=Pink ff0080 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.68|N|long=88.46|E|label=[[Darjeeling Himalayan Railway|Darjeeling]]|position=left|mark=Pink ff0080 pog.svg}} <!-- Western Ghats --> {{location map~ |India |lat=8.5297 |N|long=77.2497|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=9.4856 |N|long=77.21|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=10.2178 |N|long=77.18|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=11.3306 |N|long=76.3094|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=12.5464 |N|long=75.7078|E|position=left|label=[[Western Ghats]]|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=13.4997 |N|long=75.1006|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=17.1717 |N|long=73.7272|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} <!-- Great Living Chola Temples --> {{location map~ |India |lat=10.9484 |N|long=79.3567|E|position=right|mark=Yellow ffff00 pog.svg|label=[[Great Living Chola Temples|Chola Temples]]}} {{location map~ |India |lat=10.7828 |N|long=79.1317|E|position=right|mark=Yellow ffff00 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=11.2062 |N|long=79.4489|E|position=right|mark=Yellow ffff00 pog.svg}} <!-- Maratha Military Landscapes of India --> {{location map~ |India |lat=20.7225|long=73.9425|position=left|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=19.196667|long=73.858333|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.71|long=73.476667|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.703889|long=72.813333|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.236111|long=73.444444|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.246111|long=73.6825|position=right|mark=Purple 8000ff pog.svg|label=[[Maratha Military Landscapes of India|Maratha forts]]}} {{location map~ |India |lat=17.935833|long=73.578611|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=17.816389|long=73.084444|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=16.811111|long=74.108056|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=16.560833|long=73.333333|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=16.0425|long=73.459722|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=12.250556|long=79.401389|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} }} [[يونيسڪو|گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم]] (<small>UNESCO</small>) اهڙن ثقافتي يا قدرتي ورثن کي "[[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جا ماڳ]]" (<small>World Heritage Sites</small>) قرار ڏئي ٿي، جيڪي غير معمولي عالمي اهميت رکن ٿا. اهڙين جاين جي نامزدگي انهن ملڪن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪي <small>1972</small>ع ۾ قائم ٿيل "يونيسڪو ورلڊ هيريٽيج ڪنوينشن" (<small>UNESCO World</small> <small>Heritage Convention</small>) جا رڪن آهن.<ref name="convention">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=21 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention/ |archive-date=27 August 2016 |url-status=live }}</ref> ثقافتي ورثي ۾ يادگارون (جهڙوڪ تعميراتي شاهڪار، مجسما يا ڪتبا)، عمارتن جا مجموعا ۽ مختلف جايون (بشمول آثار قديمه وارا ماڳ) شامل آهن. قدرتي ورثي ۾ اهي قدرتي خاصيتون (جيڪيون طبعي ۽ حياتياتي جوڙجڪن تي مشتمل هجن)، ارضياتي ۽ طبعي-جاگرافيائي بناوٽون (جن ۾ جانورن ۽ ٻوٽن جي خطري ۾ پيل نسلن جون رهائشگاهون شامل آهن) ۽ اهڙيون قدرتي جايون اچن ٿيون جيڪي سائنس، تحفظ، يا قدرتي حسن جي لحاظ کان اهميت رکن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |title=Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 February 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201042309/http://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |url-status=live }}</ref> ڀارت <small>14</small> نومبر <small>1977</small>ع تي هن ڪنوينشن کي قبول ڪيو، جنهن سان ان ملڪ جا ماڳ هن فهرست ۾ شامل ٿيڻ جي اهل بڻجي ويا.<ref name="India">{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004174917/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=4 October 2025 |access-date=29 June 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> ڀارت ۾ <small>45</small> عالمي ورثو ماڳ آهن. انهن مان، <small>37</small> ثقافتي ۽ ست قدرتي آهن ۽ هڪ، کنچنزونگا نيشنل پارڪ، مخلوط قسم جو آهي، جيڪو ثقافتي ۽ قدرتي خاصيتن ٻنهي لاءِ درج ٿيل آهي. ڀارت ۾ دنيا ۾ ڇهين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ماڳ آهن. فهرست ۾ شامل ٿيندڙ پهريان ماڳ اجنتا جا غار، ايلورا جا غار، آگرا قلعو ۽ تاج محل هئا، جيڪي سڀ سال <small>1983</small>ع جي عالمي ورثو ڪميٽي جي اجلاس ۾ لکيل هئا. فهرست ۾ سڀ کان تازو ماڳ، سال <small>2026</small>ع ۾ شامل ڪيل، سارناٿ جو قديم ٻڌ ماڳ آهي.<ref name="India" /> مختلف وقتن تي، ٻه ماڳ خطري ۾ پيل طور تي درج ڪيا ويا: مناس جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه کي سال <small>1992</small>ع ۽ <small>2011</small>ع جي وچ ۾ شڪار ۽ بوڊو مليشيا جي سرگرمين جي ڪري درج ڪيو ويو<ref name="Manas">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/762|publisher=UNESCO|access-date=June 21, 2011|title=Successful preservation of India's Manas Wildlife Sanctuary enables withdrawal from the List of World Heritage in Dange|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628134302/https://whc.unesco.org/en/news/762|archive-date=June 28, 2011|url-status=live}}</ref> ۽ هيمپي ۾ يادگارون سال <small>1999</small>ع ۽ <small>2006</small>ع جي وچ ۾ وڌندڙ ٽرئفڪ ۽ آس پاس جي نئين تعميرات جي خطرن جي ڪري درج ڪيو ويو.<ref name="Hampi">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/264/|title=Cologne Cathedral (Germany), Djoudj Bird Sanctuary (Senegal), Ichkeul National Park (Tunisia), and Hampi (India) removed from List of World Heritage in Danger|date=July 10, 2006|access-date=May 12, 2011|publisher=UNESCO|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605001355/https://whc.unesco.org/en/news/264/|archive-date=June 5, 2011|url-status=live}}</ref> هڪ ماڳ، "لي ڪوربسيئر جو آرڪيٽيڪچرل ڪم" بين الاقوامي آهي، جيڪو ڇهن ٻين ملڪن سان شيئر ڪيو ويو آهي.<ref name="Corbusier">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1321 |title=The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=10 December 2020 |archive-date=24 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124215521/https://whc.unesco.org/en/list/1321 |url-status=live }}</ref> ان کان سواء، ڀارت ۾ <small>81</small> ماڳ ان جي عارضي فهرست تي آهن.<ref name="India" />__TOC__ ==عالمي ورثي جا ماڳ== [[يونيسڪو]] ڏهن معيارن تحت جڳهن جي فهرست ڏئي ٿو؛ هر داخلا گهٽ ۾ گهٽ هڪ معيار کي پورو ڪرڻ گهرجي. معيار i کان vi تائين ثقافتي آهن، ۽ vii کان x تائين قدرتي آهن.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/criteria/|title=UNESCO World Heritage Centre – The Criteria for Selection|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=17 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/|archive-date=12 June 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> {{Legend|#D0E7FF|عارضي فهرست|outline=silver|text={{asterisk}}}} {{clear}} {|class="wikitable sortable plainrowheaders vatop" |- ! style="width:100px;" scope="col" | ماڳ ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col" | عڪس <nowiki>*****************</nowiki> ! style="width:100px;" scope="col" | Location ([[States and union territories of India|state]]) ! style="width:100px;" scope="col" | Year listed ! style="width:100px;" scope="col" data-sort-type="number"| {{Abbr|UNESCO data|UNESCO reference number and criteria}} ! scope="col" class="unsortable"| وضاحت <nowiki>***************************************************************************</nowiki> |- ! scope="row" | اجنتا جا غار | [[File:Cave 26, Ajanta.jpg|150px|alt=Cave with carved columns and a shrine in the middle]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 1983 | 242; i, ii, iii, vi (cultural) | <small>The</small> <small>caves at Ajanta represent a collection of [[Buddhism|Buddhist]] art from two periods. The first monuments date to the 2nd and 1st centuries BCE and were created by the followers of [[Theravada]] Buddhism. Further monuments were added in the 5th and 6th centuries CE, during the [[Vakataka dynasty]], by the followers of [[Mahayana]] Buddhism. The monuments are masterpieces of [[Buddhist art]] and exerted strong artistic influence in India</small> <small>and the broader region, especially in [[Java]].</small><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/242 |title=Ajanta Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218043116/https://whc.unesco.org/en/list/242 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ايلورا جا غار | [[File:Kailasa temple overview, Ellora.jpg|150px|alt=Tourists visiting a temple cut in rock]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 1983 | 243; i, iii, vi (cultural) | <small>The Ellora Caves comprise 34 temples and monasteries that were cut into a {{convert|2|km|abbr=on}} long [[basalt]] cliff between the 7th and 11th centuries during [[Rashtrakuta Empire]]. As they were built by followers of [[Buddhism]], [[Hinduism]], and [[Jainism]], they illustrate the religious tolerance of the period when they were constructed. The largest temple is the [[Kailasa Temple, Ellora|Kailasa Temple]] (picture</small>d)<small>, which is elaborately decorated with sculptures and paintings.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/243 |title=Ellora Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161209142802/https://whc.unesco.org/en/list/243 |url-status=live }}</ref></small> |- ! scope="row" | آگرا قلعو | [[File:Uttar-Pradesh-Agra-Agra-Fort-Jahangiri-mahal-Apr-2004-00.JPG|150px|alt=Building in red stone with decorations]] | [[اتر پرديش]] | 1983 | 251; iii (cultural) | Agra Fort is a 16th-century [[Mughal Empire|Mughal]] imperial fortress in [[Agra]]. It got its present layout under the Emperor [[Akbar]]. The complex contains several palaces ([[Jahangiri Mahal]] pictured), audience halls, and two mosques. Stylistically, it is one of the high points of [[Indo-Islamic architecture]], with influences of Persian and [[Timurid Empire#Timurid architecture|Timurid architecture]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/document/153046 |title=Agra Fort |publisher=ICOMOS |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717160341/http://whc.unesco.org/document/153046 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/251 |title=Agra Fort |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 17, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717221242/https://whc.unesco.org/en/list/251/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[تاج محل]] | [[File:The Taj Mahal main building.jpg|150px|alt=Taj Mahal, a domed building in white marble with four surrounding minarets]] | [[اتر پرديش]] | 1983 | 252; i (cultural) | The Taj Mahal is considered the finest example of [[Indo-Islamic architecture]]. It was built in [[Agra]] on the bank of the [[Yamuna]] river as a mausoleum of [[Mumtaz Mahal]], the [[Persians|Persian]] wife of the [[Mughal Empire|Mughal]] emperor [[Shah Jahan]], between 1631 and 1648. It was designed by [[Ustad Ahmad Lahori]] and built in white marble inlaid with precious and semi-precious stones. The tomb is surrounded by four free-standing [[minaret]]s. The complex also includes the main gate, a mosque, a guesthouse, and surrounding gardens.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/252 |title=Taj Mahal |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210315231759/http://whc.unesco.org/en/list/252 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڪونارڪ سج مندر | [[File:Konarka Temple.jpg|150px|alt=A large Hindu temple in stone]] | [[اوڙيسا|اڙيسه]] | 1984 | 246; i, iii, vi (cultural) | This [[Hinduism|Hindu]] temple was built by [[Narasingha Deva I]] of the [[Eastern Ganga dynasty]] in the 13th century and an example of [[Kalinga architecture]]. It represents the chariot of the [[solar deity]] [[Surya]]: on the outer sides, it has 24 richly decorated stone wheels, being pulled by seven horses. Other decorative motifs include lions, musicians, dancers, and erotic scenes.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/246 |title=Sun Temple, Konârak |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 3, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403190240/https://whc.unesco.org/en/list/246/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | مهابلي پورم | [[File:Shore Temple -Mamallapuram -Tamil Nadu -N-TN-C55.jpg|150px|alt=A Hindu temple in stone]] | [[Tamil Nadu]] | 1984 | 249; i, ii, iii, vi (cultural) | The monuments around the town of [[Mamallapuram]] were built in the 7th and 8th centuries, under the [[Pallava dynasty]]. There are different types of monuments: the ''[[Pancha Rathas|rathas]]'', which are chariot-shaped temples ([[Dharmaraja Ratha]]); the ''[[mandapa]]s'' (rock-cut temples); rock reliefs, including the giant ''[[Descent of the Ganges (Mahabalipuram)|Descent of the Ganges]]''; [[Shore Temple]] (pictured) and other temples and archaeological remains. The artistic expression of the monuments was influential in the broader region, including [[Cambodia]], [[Vietnam]], and [[Java]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/249 |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191202145914/http://whc.unesco.org/en/list/249 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڪازيرانگا نيشنل پارڪ | [[File:Beauty of Kaziranga National Park.jpg |150px|alt=A rhino at a water edge]] | [[آسام]] | 1985 | 337; ix, x (natural) | Kaziranga is located in the floodplains of the [[Brahmaputra River]]. It is one of the best wildlife sanctuaries in the world, home to the world's largest population of the [[Indian rhinoceros]] (pictured), as well as [[tiger]]s, [[Asian elephant]]s, [[wild water buffalo]], and the [[Ganges river dolphin]]. The wetlands are important for migratory bird species.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/337 |title=Kaziranga National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703121300/https://whc.unesco.org/en/list/337 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | مناس جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه | [[File:Herd of Elephant in Manas.jpg|150px|A herd of Wild elephants in the park]] | [[آسام]] | 1985 | 338; vii, ix, x (natural) | The sanctuary along the [[Manas River]] covers grasslands on floodplains and forests, both in lowlands and in hills. The area is a biodiversity hotspot and home to several endangered species, including the [[Indian rhinoceros]], [[Asian elephant]] (pictured), [[wild water buffalo]], [[tiger]], [[sloth bear]], [[pygmy hog]], [[Gee's golden langur]], and [[Bengal florican]]. The forests are constantly being renewed after floods and changes in the river courses. Between 1992 and 2011, the site was listed as [[List of World Heritage in Danger|endangered]] due to poaching and the activities of [[Boro people|Bodo]] militias.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/338 |title=Manas Wildlife Sanctuary |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=February 13, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060213202835/https://whc.unesco.org/en/list/338 |url-status=live }}</ref><ref name="Manas"/> |- ! scope="row" | ڪيولاڊيو | [[File:Bar-headed Geese- Bharatpur I IMG 8335.jpg|150px|alt=A group of Bar Headed Geese and Demoiselle cranes flying together in the Sanctuary]] | [[Rajasthan]] | 1985 | 340; x (natural) | Initially a [[Waterfowl hunting|duck-hunting]] reserve for [[Maharaja]]s, Keoladeo is a man-made and man-maintained [[wetland]]. It is important both for migratory and resident birds, especially waterbirds. Over 350 species of birds have been recorded, including 15 species of [[heron]]s, the [[Siberian crane]], and the [[greater spotted eagle]]. The park is protected under the [[Ramsar Convention]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/340 |title=Keoladeo National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=October 30, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030050702/https://whc.unesco.org/en/list/340/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | گوآ جا چرچ | [[File:Basilika Bom Jesus.jpeg |150px|alt=A church in red brick and an adjacent building in white]] | [[گووا|گوآ]] | 1986 | 234; ii, iv, vi (cultural) | [[Old Goa]] was the capital of [[Portuguese India]], a colony that lasted for 450 years until 1961. The site comprises seven churches and convents that were built in the 16th and 17th centuries in the [[Gothic architecture|Gothic]], [[Manueline]], [[Mannerism#Mannerist architecture|Mannerist]], and [[Baroque architecture|Baroque]] styles, but which were also adapted to suit local techniques and resources. They spread architectural influences to Asian countries where [[Catholic Church|Catholic]] missions were established. The [[Basilica of Bom Jesus]], where Saint [[Francis Xavier]] is buried, is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/234 |title=Churches and Convents of Goa |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703135307/https://whc.unesco.org/en/list/234 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | کاجوراهو | [[File:Lakshmana Temple 24.jpg |150px|alt=Stone carvings representing people in different situations]] | [[Madhya Pradesh]] | 1986 | 240; i, iii (cultural) | This site comprises 23 temples, both [[Hinduism|Hindu]] and [[Jainism|Jain]], that were built in the 10th and 11th centuries, during the [[Chandelas of Jejakabhukti|Chandela]] dynasty. The temples are built in the [[Hindu temple architecture#Nagara (नागर) architecture|Nagara]] style. They are richly decorated with stone carvings and sculptures that depict sacred and secular motifs, including depictions of domestic life, musicians, dancers, and amorous couples. A detail from the [[Lakshmana Temple, Khajuraho|Lakshmana Temple]] is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/240 |title=Khajuraho Group of Monuments |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 16, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173646/https://whc.unesco.org/en/list/240 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | هامپي | [[File:The elegant stone chariot.jpg|150px|alt=A stone chariot in Dravidian style in Hampi]] | [[Karnataka]] | 1986 | 241bis; i, iii, iv (cultural) | Hampi was the capital of the [[Vijayanagara Empire]] until its abandonment after its sacking and pillaging by the [[Deccan sultanates]] in 1565. For about 200 years, it was a prosperous multi-cultural city that left several monuments in the [[Dravidian architecture|Dravidian style]] as well as the [[Indo-Islamic architecture|Indo-Islamic style]]. The remains include religious and secular buildings and defensive structures. The Vitthala Temple is pictured. A minor boundary modification of the site took place in 2012. Between 1999 and 2006, the site was listed as [[List of World Heritage in Danger|endangered]] due to risks posed by increased traffic and new constructions.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/241 |title=Group of Monuments at Hampi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 19, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051119115851/https://whc.unesco.org/en/list/241 |url-status=live }}</ref><ref name="Hampi"/> |- ! scope="row" | [[فتح پور سيڪري]] | [[File:Fatehput Sikiri Buland Darwaza gate 2010.jpg|150px|alt=A large gate in red stone in Mughal style]] | [[اتر پرديش]] | 1986 | 255; ii, iii, iv (cultural) | For about a decade in the second half of the 16th century, Fatehpur Sikri was the capital of the [[Mughal Empire]] under Emperor [[Akbar]], until the capital was moved to [[Lahore]] in 1585 and the city was mostly abandoned. The site comprises a large collection of monuments and temples in the [[Mughal architecture|Mughal style]], such as the [[Jama Mosque, Fatehpur Sikri|Jama Masjid]] (the gate to the mosque, the [[Buland Darwaza]], pictured), the [[Panch Mahal, Fatehpur Sikri|Panch Mahal]] palace, and the [[Tomb of Salim Chishti]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/255 |title=Fatehpur Sikri |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 14, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514052508/https://whc.unesco.org/en/list/255 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | پٽادڪل | [[File:Pattadakal 000.JPG|150px|alt=A Hindu temple in light-coloured stone]] | [[Karnataka]] | 1987 | 239rev; iii, iv (cultural) | This site comprises nine [[Hinduism|Hindu]] temples and one [[Jainism|Jain]] temple that were built in the 7th and 8th centuries under the [[Chalukya dynasty]]. They were constructed in the [[Badami Chalukya architecture|Badami Chalukya style]] that blends influences from northern and southern India. The Temple of Virupaksha is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/239 |title=Group of Monuments at Pattadakal |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326134122/https://whc.unesco.org/en/list/239 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ايليڦينٽا غار | [[File:Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg|150px|alt=Stone carvings representing Shiva and religious scenes]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 1987 | 244rev; i, iii (cultural) | The cave complex, located on [[Elephanta Island]] in [[Mumbai Harbour]], was constructed mainly in the 5th and 6th centuries, with remains of human occupation dating back to the 2nd century BCE. The temples are dedicated to [[Shiva]]. The caves are decorated with stone carvings, some of them colossal. A statue of [[Trimurti]] Shiva, flanked by the ''[[dvarapala]]s'', is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/244 |title=Elephanta Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 14, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414214727/https://whc.unesco.org/en/list/244/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | چولا مندر | [[File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (14354574611).jpg|frameless|150x150px]] | [[Tamil Nadu]] | 1987 | 250bis; i, ii, iii, iv (cultural) | This site comprises three [[Hinduism|Hindu]] temples built in the 11th and 12th centuries under the [[Chola dynasty]]. They represent some of the best examples of [[Dravidian architecture]] of the Chola period. They are made of stone and decorated with stone and bronze sculptures. Initially, only the [[Brihadisvara Temple, Thanjavur|Brihadisvara Temple]] (pictured) was listed as a World Heritage Site; two other temples, the [[Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram|Brihadisvara Temple]] and the [[Airavatesvara Temple]] were added in 2004, after which the site was renamed to its current name.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=January 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/115 |title=Decision 28 COM 14B.32. Extension of Properties Inscribed on the World Heritage List (Great Living Chola Temples) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421114539/https://whc.unesco.org/en/decisions/115 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | سندربن نيشنل پارڪ | [[File:Sundarban Tiger.jpg|150px|alt=A tiger at the water margin]] | [[West Bengal]] | 1987 | 452; ix, x (natural) | The national park covers the Indian part of the [[Sundarbans]], the delta of the [[Ganges]] and [[Brahmaputra]] rivers. It is the world's largest and richest [[mangrove forest]], with about 78 recorded [[mangrove]] species. It is a biodiversity hotspot, home to a large population of [[Bengal tiger]]s (one pictured), as well as an important habitat for the [[Irrawaddy dolphin]] and [[Ganges river dolphin]], several species of birds and sea turtles. In Bangladesh, the Sundarbans is listed as a separate World Heritage Site.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/452 |title=Sundarbans National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306224515/https://whc.unesco.org/en/list/452 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/798|title=The Sundarbans|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=28 May 2010|archive-date=July 3, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703145630/http://whc.unesco.org/en/list/798|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | ننڍا ديوي نيشنل پارڪ | [[File:(A) Valley of flowers, Garhwal Uttarakhand India.jpg|150px|alt=Flowers in a mountain valley]] | [[اتراکنڊ]] | 1988 | 335bis; vii, x (natural) | This site comprises two areas in the West [[Himalayas]], the [[Valley of Flowers National Park]] (pictured) and the [[Nanda Devi National Park]]. There are different types of high-altitude habitats, from high mountain peaks ([[Nanda Devi]] at {{convert|7817|m|abbr=on}} is India's second-highest mountain) to alpine meadows. In addition to numerous mountain plant species, the area is home to the [[Asiatic black bear]], [[snow leopard]], [[brown bear]], and [[bharal]]. Nanda Devi NP was originally listed alone in 1988; the Valley of Flowers NP was added in 2005.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/335 |title=Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=September 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160929132458/https://whc.unesco.org/en/list/335 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/477 |title=Decision 29 COM 8B.14. Nominations of Natural Properties to the World Heritage List (Nanda Devi National Park) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421125408/https://whc.unesco.org/en/decisions/477 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | سانچي ۾ ٻڌ يادگار | [[File:Sanchi1 N-MP-220.jpg|150px|alt=A large stupa in stone with an elaborate gate in front]] | [[Madhya Pradesh]] | 1989 | 524; i, ii, iii, iv, vi (cultural) | Sanchi is one of the oldest extant [[Buddhism|Buddhist]] sanctuaries and was instrumental in the spread of the religion through the Indian subcontinent. It became important under Emperor [[Ashoka]] of the [[Maurya Empire]] in the 3rd century BCE. The remains of a [[Pillars of Ashoka|pillar]] from the period are preserved. [[Stupa]]s (Stupa 1 pictured), palaces, temples, and monasteries are preserved in different states of conservation, mostly dating to the 2nd and 1st centuries BCE. The city declined in importance in the 12th century.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/524 |title=Buddhist Monuments at Sanchi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703142650/https://whc.unesco.org/en/list/524 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | همايون جو مقبرو | [[File:Humayun's tomb by Shagil Kannur 4.jpg|150px|alt=Look at a mausoleum in white and red stone through a gate]] | [[دهلي]] | 1993 | 232bis; ii, iv (cultural) | The tomb of the [[Mughal emperors|Mughal emperor]] [[Humayun]] was constructed in the 1560s and represents the first example of a garden tomb on the Indian subcontinent, introducing the elements of [[Persian gardens]]. The monumental double-domed mausoleum represents a leap in [[Mughal architecture]] and is an architectural predecessor of the [[Taj Mahal]]. The complex includes several smaller tombs from the period. A minor boundary modification took place in 2016.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/232 |title=Humayun's Tomb, Delhi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527102431/https://whc.unesco.org/en/list/232 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | قطب مينار | [[File:Qutab Minar mausoleum.jpg|150px|alt=A tall minaret and a mausoleum, both in red and white stone]] | [[دهلي]] | 1993 | 233; iv (cultural) | The complex comprises several early Islamic India monuments from the 13th and 14th centuries when the [[Delhi Sultanate]] established power there. They include the [[Qutb Minar]], a {{convert|72.5|m|abbr=on}}-high [[minaret]] (pictured), the [[Alai Darwaza]] gateway, the Quwwat-ul-Islam Mosque where several stone pillars from previous Hindu temples were repurposed, the [[Iron pillar of Delhi|Iron pillar]], and several tombs and other monuments.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/233 |title=Qutb Minar and its Monuments, Delhi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127002942/http://whc.unesco.org/en/list/233 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڀارت جي مائونٽين ريلوي | [[File:KSR Train on a big bridge 05-02-12 71.jpeg|150px|alt=A train crossing a bridge with several arches]] | [[West Bengal]], [[Tamil Nadu]], [[Himachal Pradesh]] | 1999 | 944ter; ii, iv (cultural) | This site comprises three mountain railways built in the late 19th and early 20th centuries during [[Company rule in India|British East India Company Rule in India]] to provide access to towns in the highlands. They represent a technology transfer in a colonial setting; the construction involved building bridges and tunnels to cross difficult terrains. The railways supported further human settlement of the areas they linked to and are still fully operational. The [[Darjeeling Himalayan Railway]] was initially listed alone in 1999. The [[Nilgiri Mountain Railway]] was added in 2005, and the [[Kalka–Shimla railway]] (pictured) in 2008.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/944 |title=Mountain Railways of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 3, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060503143242/https://whc.unesco.org/en/list/944/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | مهاٻوڌي مندر | [[File:Mahabodhitemple.jpg|150px|alt=A large stone Buddhist temple]] | [[Bihar]] | 2002 | 1056rev; i, ii, iii, iv, vi (cultural) | The [[Buddhism|Buddhist]] temple complex marks the site where [[Gautama Buddha|Buddha]] is said to have attained [[Enlightenment in Buddhism|enlightenment]] under the [[Bodhi Tree]]. The present temple dates to the 5th and 6th centuries CE (during the [[Gupta Empire|Gupta period]]) and was built upon a previous structure commissioned by Emperor [[Ashoka]] in the 3rd century BCE. The temple is {{convert|50|m|abbr=on}} high and made of brick. It had a substantial influence on the development of architecture in the following centuries. After centuries of abandonment and neglect, the temple was extensively restored in the 19th century.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1056 |title=Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105154305/https://whc.unesco.org/en/list/1056/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڀمبيٽڪا غار | [[File:Rock Shelter 8, Bhimbetka 02.jpg|150px|alt=Rock paintings depicting people and animals]] | [[مڌيا پرديش]] | 2003 | 925; iii, v (cultural) | This site comprises five clusters of [[rock shelter]]s in the foothills of the [[Vindhya Range]]. They contain rock paintings from the [[hunter-gatherer]] societies of the [[Mesolithic]] to the historical period. The nearby villages still maintain some cultural practices similar to those depicted in the paintings.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/925 |title=Rock Shelters of Bhimbetka |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 8, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070308082739/https://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | چتراپتي شيواجي ٽرمينس (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس) | [[File:Chhatrapati shivaji terminus, esterno 01.jpg|150px|alt=A large heavily decorated railway station building]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 2004 | 945rev; ii, iv (cultural) | The historic [[Train station#Terminus|terminal train station]] in [[Mumbai]] was built in the late 19th century. It was designed by [[Frederick William Stevens]] in the [[Gothic Revival architecture|Victorian Gothic]] style, drawing influences from [[Italian Gothic architecture]] and combining them with influences from Indian traditional buildings. It symbolized the wealth of Mumbai as a major commercial port within the [[British Commonwealth]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/945 |title=Chhatrapati Shivaji Terminus (formerly Victoria Terminus) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127020843/http://whc.unesco.org/en/list/945 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | چمپانير-پاواڳڙهه آرڪيالاجي پارڪ | [[File:Jama masjid in Champaner.JPG|150px|alt=A mosque in brown stone]] | [[گجرات]] | 2004 | 1101; ii, iv, v, vi (cultural) | The site contains remains from several periods, from the [[Chalcolithic]] to the remains of [[Champaner]], a short-lived capital of the [[Gujarat Sultanate]] in the 16th century. Important buildings include the [[Hinduism|Hindu]] temple [[Kalika Mata Temple, Pavagadh|Kalika Mata]], [[Jain temples, Pavagadh|Jain temples]], and [[Jama Mosque, Champaner|Jama Mosque]] (pictured) which features both Hindu and Muslim architectural elements, and the remains of water-managing systems, fortifications, and 14th-century temples.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1101 |title=Champaner-Pavagadh Archaeological Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704064711/https://whc.unesco.org/en/list/1101 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | لال قلعو | [[File:Delhi fort.jpg|150px|alt=Fortress walls and a gate in red stone]] | [[دهلي]] | 2007 | 231rev; ii, iii, vi (cultural) | The Red Fort was built under [[Mughal emperors|Mughal emperor]] [[Shah Jahan]] in the mid-17th century. It represents the zenith of [[Mughal architecture]], blending the elements of [[Indo-Persian culture]] with [[Timurid Empire#Timurid architecture|Timurid]] elements. Its architecture had a strong influence on later palaces and gardens in the region. The Red Fort was also the setting of historical events; it was sacked and partially repurposed by the [[British Empire|British]], and it was the site where the [[Indian independence movement|independence of India]] was first celebrated. The [[Delhi Gate (Red Fort)|Delhi Gate]] is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/231 |title=Red Fort Complex |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=August 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803141206/http://whc.unesco.org/en/list/231 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | جنتر منتر، جئي پور | [[File:Yantramandir01.jpg|150px|alt=A collection of buildings for astronomical purposes]] | [[Rajasthan]] | 2010 | 1338; iii, vi (cultural) | The Jantar Mantar in [[Jaipur]] is India's most significant historic astronomical observatory. It dates from the early 18th century and was built by Rajput king [[Sawai Jai Singh]]. There are about 20 astronomical instruments that were designed and built for [[naked eye]] observations of the positions of stars and planets. It also served as a meeting point for different scientific cultures.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1338 |title=The Jantar Mantar, Jaipur |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=October 5, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101005070230/https://whc.unesco.org/en/list/1338/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | اولهائين گھاٽ | [[File:Pampadumshola.jpg|150px|alt=A scenic view of Pampadumshola Mountains]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]]، [[ڪرناٽڪا]]، [[ڪيرالا]]، [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] | 2012 | 1342rev; ix, x (natural) | The Western Ghats is a mountain range that runs along the western coast of the [[Indian subcontinent]]. It is covered with montane forests. The area is a biodiversity hotspot and home to endangered species such as the [[Bengal tiger]], [[lion-tailed macaque]], [[Nilgiri tahr]], and [[Nilgiri langur]]. In terms of evolutionary history, the area is important given the breakup of [[Gondwana]] in the early [[Jurassic]] period, after which India was an isolated landmass until its collision with the [[Eurasian Plate]]. The World Heritage Site comprises 39 individual properties.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |title=Western Ghats |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704212953/https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | راجسٿان جو ٽڪري وارو ڪوٽ | [[File:Amber Fort (आमेर का किला ).jpg|150px|alt=A fortress in light-coloured stone above a river]] | [[Rajasthan]] | 2013 | 247rev; ii, iii (cultural) | This site comprises six forts: the [[Chittor Fort]], [[Kumbhalgarh Fort]], [[Ranthambore Fort]], [[Gagron Fort]], [[Amber Fort]] (pictured), and [[Jaisalmer Fort]], which were constructed between the 8th and 18th centuries by [[Rajput]] kingdoms. They are eclectic in style, with elements of [[Delhi Sultanate|Sultanate]] and [[Mughal Empire|Mughal]] architecture, and were influential on the later styles of the [[Maratha Empire]]. They are situated in different settings; for example, Ranthambore is in a forest, and Jaisalmer is in a desert.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/247 |title=Hill Forts of Rajasthan |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=June 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625034554/https://whc.unesco.org/en/list/247 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | راڻي-ڪي-واو (راڻي جو کوهه، پٽن، گجرات) | [[File:Rani ki vav 02.jpg|150px|alt=A view of the stepwell with several decorated pillars]] | [[گجرات]] | 2014 | 922; i, iv (cultural) | Rani-ki-Vav is one of the finest examples of a [[stepwell]], an elaborate type of [[well]] where groundwater is accessed through several levels of stairs. It was constructed in the 11th century, during the [[Chaulukya dynasty]], on the banks of the [[Saraswati River (Gujarat)|Saraswati River]] in the city of [[Patan, Gujarat|Patan]]. It has seven levels, each decorated with stone carvings and sculptures depicting religious and secular themes and literary works. After the change in the river course in the 13th century, it was no longer in use and got covered with [[silt]], which allowed for its preservation.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/922 |title=Rani-ki-Vav (the Queen's Stepwell) at Patan, Gujarat |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226001327/https://whc.unesco.org/en/list/922 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | گريٽ هماليئن نيشنل پارڪ (محفوظ علائقو) | [[File:Himalayn National Park 01.jpg|150px|alt=Meadow with cattle grazing and snow-capped peaks in the background]] | [[هماچل پرديش]] | 2014 | 1406rev; x (natural) | The national park covers habitats from alpine peaks of the [[Himalayas]] above {{convert|6000|m|abbr=on}} to alpine meadows and riverine forests below {{convert|2000|m|abbr=on}}. In total, there are 25 types of forests recorded, and they have rich floral and faunal assemblies, including numerous species of birds, mammals, reptiles, and insects. It is home to endangered species such as the [[western tragopan]] and [[musk deer]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1406 |title=Great Himalayan National Park Conservation Area |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704212820/https://whc.unesco.org/en/list/1406 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | نالندا مهاويهارا | [[File:Temple No.- 3, Nalanda Archaeological Site.jpg|150px|alt=Ruins of brick buildings]] | [[بھار (رياست)|بھار]] | 2016 | 1502; iv, vi (cultural) | Nalanda Mahavihara was a [[Buddhism|Buddhist]] [[ancient higher-learning institutions|ancient higher-learning institution]] established in the 5th century during [[Gupta Empire]] and lasting until its sacking in the 13th century. However, some archaeological remains also date back to the 3rd century BCE. The remains include shrines and [[stupa]]s, ''viharas'' (residential and educational buildings), and artworks in different materials. Both the architectural solutions and educational approaches were influential in other similar institutions in the broader region.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1502 |title=Archaeological Site of Nalanda Mahavihara at Nalanda, Bihar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=September 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927054041/https://whc.unesco.org/en/list/1502 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | کنگچينزونگا نيشنل پارڪ | [[File:Abhishek532 SamitiReflections.jpg|150px|alt=Snow-covered mountains and a lake in front]] | [[سڪم]] | 2016 | 1513; iii, vi, vii, x (mixed) | The national park is located around Mount [[Kangchenjunga|Khangchendzonga]], the world's third highest mountain ({{convert|8586|m|abbr=on}}). It is a sacred mountain in [[Tibetan Buddhism]], where the area is considered a ''[[beyul]]'', a sacred hidden land. It is home to ethnically very diverse Sikkimese communities. From the natural perspective, the area comprises various habitats, from high mountains with [[glacier]]s to old-growth forests, and is rich in animal and plant species.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1513 |title=Khangchendzonga National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180711185515/https://whc.unesco.org/en/list/1513 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" style="background:#D0E7FF;"| [[The Architectural Work of Le Corbusier|The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement]]{{asterisk}} | [[File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|150px|A modernist concrete building, a pond in front]] | [[چندي ڳڙھ|چندي ڳڙهه]] | 2016 | 1321rev; i, ii, vi (cultural) | This transnational site (shared with Argentina, Belgium, France, Germany, Switzerland, and Japan) encompasses 17 works of Franco-Swiss architect [[Le Corbusier]]. Le Corbusier was an important representative of the 20th-century [[Modernism|Modernist movement]], which introduced new architectural techniques to meet the needs of the changing society. The [[Chandigarh Capitol Complex]] is listed in India. It is the central part of the city of Chandigarh and is designed in line with the principles of a [[Ville Radieuse|radiant city]]. The [[Palace of Assembly, Chandigarh|Palace of Assembly]] is pictured.<ref name="Corbusier"/> |- ! scope="row" | [[Historic City of Ahmadabad]] | [[File:Teen Darwaza.JPG|150px|alt=An intricately carved Jali Design on Sidi Saiyyed Mosque]] | [[گجرات]] | 2017 | 1551; ii, v (cultural) | The city of [[Ahmedabad]] was founded by [[Ahmad Shah I]] in 1411 to serve as the capital of the [[Gujarat Sultanate]]. It was the meeting place of many religions ([[Hinduism]], [[Islam]], [[Buddhism]], [[Jainism]], [[Christianity]], [[Zoroastrianism]], and [[Judaism]]), which resulted in a unique urban fabric. The architecture is based on timber, and the typical neighborhoods are called [[Pol (housing)|pols]], densely packed traditional houses with gated streets. Important buildings from the Sultanate period include the [[Bhadra Fort]] city walls, [[Teen Darwaza]] (Pictured), [[Rani Sipri's Mosque]], [[Sidi Bashir Mosque]], [[Sidi Saiyyed Mosque]] and [[Jama Mosque, Ahmedabad|Jama Mosque]] and other numerous mosques, tombs, and shrines.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1551 |title=Historic City of Ahmadabad |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704111432/http://whc.unesco.org/en/list/1551 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[The Victorian and Art Deco Ensemble of Mumbai|Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai]] | [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|150px|alt=A brick building in neo-gothic style]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 2018 | 1480; ii, iv (cultural) | This site comprises two assemblies of buildings in [[Mumbai]] from the [[British Empire]] era. Public buildings in the [[Gothic Revival architecture|Victorian Gothic]] style from the second half of the 19th century adapted Gothic Revival elements for the Indian climate, introducing features such as balconies and [[veranda]]s. The [[Bombay High Court]] building is pictured. The [[Art Deco]] buildings date to the early 20th century and include cinema halls and apartment buildings. See also [[Art Deco in Mumbai]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1480 |title=Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 7, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707140322/https://whc.unesco.org/en/list/1480 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | جيپور شهر، راجسٿان | [[File:20191218 Pałac Wiatrów w Jaipurze 1129 9124.jpg|150px|alt=A large palace in red and pink sandstone with many windows]] | [[راجسٿان]] | 2019 | 1605; ii, iv, vi (cultural) | Jaipur was founded by the [[Rajput]] ruler [[Jai Singh II]] in 1727. The city was built with a [[grid plan]], inspired by ancient Hindu and Western ideals, in a departure from the medieval architecture of the region. It was a strong trade centre and home to craftsmen and artists. Important buildings and sites include the [[Hawa Mahal]] palace (pictured), [[Govind Dev Ji Temple]], [[City Palace, Jaipur|City Palace]], and [[Jantar Mantar]], which is listed as a separate World Heritage Site.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1605 |title=Jaipur City, Rajasthan |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 10, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510213435/https://whc.unesco.org/en/list/1605 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Ramappa Temple|Kakatiya Rudreshwara (Ramappa) Temple]], Telangana | [[File:Ramappa Temple 02.jpg|150px|alt=A Hindu temple in red stone]] | [[تلنگانا]] | 2021 | 1570; i, iii (cultural) | The [[Hinduism|Hindu]] temple, dedicated to [[Shiva]], was constructed in the first half of the 13th century under the [[Kakatiya dynasty]]. It is decorated with stone carvings and sculptures in [[granite]] and [[Diabase|dolerite]] that depict regional dance customs. In line with Hindu practices, the temple is constructed in a way that blends harmonically with the environment.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1570 |title=Kakatiya Rudreshwara (Ramappa) Temple, Telangana |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725122608/https://whc.unesco.org/en/list/1570 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[ڍولاويرا]] | [[File:Dholavira-1.jpg|150px|alt=Archaeological site with some brick and stone walls]] | [[گجرات]] | 2021 | 1645; iii, iv (cultural) | Dholavira was one of the centres of the [[Indus Valley civilisation|Harappan Civilisation]] from the 3rd to mid-2nd millennium BCE, in the [[Bronze Age]]. The remains include a walled city and a cemetery, and there are remains of buildings and water management systems. The city's location was chosen because of nearby sources of precious minerals. The city had trade connections with other cities in the region and as far as [[Mesopotamia]]. The site was rediscovered in 1968.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1645 |title=Dholavira: a Harappan City |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 17, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417071611/https://whc.unesco.org/en/list/1645 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | شانتينڪيتن | [[File:Santiniketan Prayer Hall.jpg|150px|alt=A building with elaborate facade behind a metal fence]] | [[اولهه بنگال]] | 2023 | 1375; iv, vi (cultural) | Santiniketan was founded as an [[ashram]] by [[Debendranath Tagore]] in the second half of the 19th century and then developed into a university town for [[Visva-Bharati University]]. It is connected to the life and philosophy of Debendranath's son [[Rabindranath Tagore]], the leading figure of the [[Bengali Renaissance]]. The prayer hall is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5495/|title=Santiniketan|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231235/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5495/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Santiniketan |url=https://whc.unesco.org/en/list/1375 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=19 September 2023 |archive-date=September 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920110348/https://whc.unesco.org/en/list/1375 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Sacred Ensembles of the Hoysalas]] | [[File:Le temple de Chennakesava (Somanathapura, Inde) (14465165685).jpg|150px|alt=Hindu temple in Dravidian style]] | [[ڪرناٽڪا]] | 2023 | 1670; i, ii, iv (cultural) | Three [[Hoysala Empire|Hoysala]] temples - the [[Chennakeshava Temple, Belur|Chennakeshava Temple]] in [[Chennakeshava Temple, Belur|Belur]], the [[Hoysaleswara Temple]] in [[Halebidu]] and the [[Chennakeshava Temple, Somanathapura|Keshava temple]] (pictured) in [[Somanathapura, Mysuru|Somanathapura]], dating between the 12th and 14th centuries. [[Hoysala architecture]] combined the elements of [[Dravidian architecture]] with influences from northern India. The temples were built by the followers of [[Vaishnavism]] and [[Shaivism]] and they are richly decorated with stone sculptures and carvings. The Chennakeshava Temple in Belur is still an important pilgrimage site.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5898/|title=Sacred Ensembles of the Hoysala|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=December 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204005659/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5898/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Sacred Ensembles of the Hoysalas |url=https://whc.unesco.org/en/list/1670 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=19 September 2023 |archive-date=October 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013010823/https://whc.unesco.org/en/list/1670 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Maidam|Moidams]] – the Mound-Burial system of the [[Ahom dynasty|Ahom Dynasty]] | [[File:Charaideo Maidam of Ahom Kings at Charaideo in Sivasagar, Assam 4.jpg|150px|alt=A tumulus in a forest]] | [[آسام]] | 2024 | 1711; iii, iv (cultural) | [[Charaideo]] was the capital of the [[Ahom kingdom]] (1228–1826), and the tumuli were the burial sites of the royals and nobility. The tumuli create an undulating landscape reminiscent of hills, in line with the spiritual beliefs of the [[Ahom people|Tai-Ahom people]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5915/|title=Moidams – the Mound-Burial system of the Ahom Dynasty|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235030/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5915/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1711|title=Moidams – the Mound-Burial System of the Ahom Dynasty|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=23 July 2024|archive-date=July 27, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121513/https://whc.unesco.org/en/list/1711|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Maratha Military Landscapes of India]] | [[File:Raigad fort towers.jpg|150px|alt=Two fortress towers, partially in ruin]] | [[مهاراشٽر]]، [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] | 2025 | 1739; iv, vi (cultural) | This inscription comprises eleven forts in Maharashtra and one in Tamil Nadu. They are typically constructed of [[basalt]] rocks on the hills and were used for defensive purposes in different historical periods. The forts are connected to the [[Maratha Empire|Maratha]] ruler [[Shivaji|Chhatrapati Shivaji]], who commissioned several of them in the 17th century. The [[Raigad Fort]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1739/|title=Maratha Military Landscapes of India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=11 July 2025|url-status=live|archive-date=11 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261011232120/https://whc.unesco.org/en/list/1739/}}</ref> |- ! scope="row" | سارناٿ، قديم ٻڌ ماڳ |[[File:Ancient Buddhist monasteries near Dhamekh Stupa Monument Site, Sarnath.jpg|150px|alt=A brick Buddhist stupa]] |[[اتر پرديش]] |2026 |927; iii, vi (cultural) |This comprises two groups of monuments. The first group includes [[Buddhism|Buddhist]] temples, [[stupa]]s ([[Dhamek Stupa]] pictured), and monasteries, as well as the remains of a [[Pillars of Ashoka|pillar of Ashoka]]. They date from the 3rd century BCE to the 12th century CE. The second group is represented by the [[Chaukhandi Stupa]], built in 1588.<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Ancient Buddhist Site of Sarnath |url=https://whc.unesco.org/en/list/927/ |access-date=2026-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260726002101/https://whc.unesco.org/en/list/927/|archive-date=26 July 2026|url-status=live|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1096/|title=Ancient Buddhist Site, Sarnath, Varanasi, Uttar Pradesh|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=November 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126071858/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1096/|url-status=dead}}</ref> |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:عالمي ثقافتي ورثي جي ماڳن جون فهرستون]] mvx7qyhim421oah2kmkml46jsrai98l 429408 429327 2026-11-07T08:40:54Z Ibne maryam 17680 429408 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{location map+ |India |float=right |width=500 |caption=[[ڀارت]] ۾ [[عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]: {{bullet list|Green dots indicate the seven clusters in the [[Western Ghats]]|Blue dots are the [[Hill Forts of Rajasthan]]|Yellow dots are the [[Great Living Chola Temples]]||Orange dots are the [[Sacred Ensembles of the Hoysalas]]|Pink dots indicate the [[Mountain Railways of India]]|Purple dots are the [[Maratha Military Landscapes of India]]|Turquoise dots indicate cities with multiple sites. Delhi and Mumbai have three sites each, Agra and Jaipur have two sites each.}} |places= {{location map~ |India |lat=27.097528|N|long=77.666500 |E|label={{nowrap|فتح پور سيڪري}}|position=top}} {{location map~ |India |lat=26.94|N|long=94.87|E|label=مائيدام|position=top}} {{location map~ |India |lat=26.63|N|long=93.35|E|label=[[ڪازيرانگا نيشنل پارڪ|ڪازيرانگا]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=26.50|N|long=91.85|E|label=[[مناس جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه|مناس]] |position=bottom}} {{location map~ |India |lat=22.766 |N|long= 77.383|E|label=[[سانچي ۾ ٻڌ يادگار|سانچي]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=22.923|N |long=77.576|E|label=[[Rock Shelters of Bhimbetka|Bhimbetka]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=24.863|N|long=79.92|E |label=کاجورائو|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=24.718|N|long=84.999 |E|label=[[Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya|Bodh Gaya]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=22.4833|N|long=73.5332 |E|label= چمپانير-پاواڳڙهه|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=15.50222|N|long=73.91167|E|label= [[گوآ جا چرچ|گوآ]]|position=left}} {{location map~ |India |lat=27.1667|N|long=77.5166 |E|label= [[ڪيولاڊيو نيشنل پارڪ|ڪيولاڊيو]] |position=bottom}} {{location map~ |India |lat=20.552377|N|long=75.700436|E|label= [[اجنتا جا غار|اجنتا]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=20.02639|N|long=75.17917|E|label=[[Ellora Caves|Ellora]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=12.61667|N|long=80.19167|E|label= مهابلي پورم|position=right}} {{location map~ |India |lat=15.3144|N|long=76.47167|E|label=هامپي|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=31.76|N|long=77.55|E|label=[[گريٽ هماليئن نيشنل پارڪ|هماليه]]|position=top}} {{location map~ |India |lat=15.94833|N|long=75.816667|E|label= پٽادڪل|position=right}} {{location map~ |India |lat=19.8875|N|long=86.09472|E|label= ڪونارڪ|position=right}} {{location map~ |India |lat=23.85892|N|long=72.10162|E|label= راني ڪي ووئو|position=right}} {{location map~ |India |lat=23.03|N|long=72.58|E|label=[[احمد آباد]]|position=left}} {{location map~ |India |lat=30.71666|N|long=79.6666|E|label=[[Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks|Nanda Devi]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=21.945 |N|long=88.8958|E|label=[[Sundarbans National Park|Sundarbans]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=27.7|N|long=88.133333|E|label={{nowrap|[[Khangchendzonga National Park|Khangchendzonga]]}}|position=top|}} {{location map~ |India |lat=25.136667|N|long=85.443889|E|label=[[Nalanda]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=18.259|N|long=79.943|E|label=[[Ramappa Temple|Ramappa]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=23.888|N|long=70.213|E|label=[[Dholavira]]|position=top}} {{location map~ |India |lat=30.7573|long=76.8066|label=[[Chandigarh Capitol Complex|Chandigarh]]|position=left}} {{location map~ |India |lat=23.68|N|long=87.68|E|label=[[Santiniketan]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=25.380842|N|long=83.024518|E|label=[[Sarnath]]|position=top}} <!-- Hill forts of Rajasthan --> {{location map~ |India |lat=24.8863|long=74.647|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=25.148889|long=73.580278|position=top|mark=Blue pog.svg|label=[[Hill Forts of Rajasthan|Hill Forts]]}} {{location map~ |India |lat=26.020278|long=76.455|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=24.628|long=76.183|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.9859|long=75.8507|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.9127|long=70.9126|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} <!-- Multiple site locations --> {{location map~ |India |lat=27.1766|N|long=78.066 |E|label=[[Agra]]|position=right|mark=Turquoise pog.svg}} {{location map~ |India |lat=28.6588|N|long=77.18|E|label= [[Delhi]]|position=top|mark=Turquoise pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.9|N|long=75.8|E|label=[[Jaipur]]|position=left|mark=Turquoise pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.940122|N|long=72.836202|E|label=[[Mumbai]]|position=left|mark=Turquoise pog.svg}} <!-- Sacred Ensembles of the Hoysalas --> {{location map~ |India |lat=13.16|long=75.86|position=right|mark=Orange ff8040 pog.svg|label={{nowrap|[[Sacred Ensembles of the Hoysalas|Hoysala Ensembles]]}}}} {{location map~ |India |lat=13.21|long=75.99|position=bottom|mark=Orange ff8040 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=12.27|long=76.88|position=bottom|mark=Orange ff8040 pog.svg}} <!-- Mountain Railways of India --> {{location map~ |India |lat=31.1027|N|long=77.1598|E|label={{nowrap|[[Kalka–Shimla Railway|Kalka–Shimla]]}}|position=right|mark=Pink ff0080 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=11.51028|N|long=76.93583|E|label=[[Nilgiri Mountain Railway|Nilgiris]]|position=right|mark=Pink ff0080 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.68|N|long=88.46|E|label=[[Darjeeling Himalayan Railway|Darjeeling]]|position=left|mark=Pink ff0080 pog.svg}} <!-- Western Ghats --> {{location map~ |India |lat=8.5297 |N|long=77.2497|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=9.4856 |N|long=77.21|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=10.2178 |N|long=77.18|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=11.3306 |N|long=76.3094|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=12.5464 |N|long=75.7078|E|position=left|label=[[Western Ghats]]|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=13.4997 |N|long=75.1006|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=17.1717 |N|long=73.7272|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} <!-- Great Living Chola Temples --> {{location map~ |India |lat=10.9484 |N|long=79.3567|E|position=right|mark=Yellow ffff00 pog.svg|label=[[Great Living Chola Temples|Chola Temples]]}} {{location map~ |India |lat=10.7828 |N|long=79.1317|E|position=right|mark=Yellow ffff00 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=11.2062 |N|long=79.4489|E|position=right|mark=Yellow ffff00 pog.svg}} <!-- Maratha Military Landscapes of India --> {{location map~ |India |lat=20.7225|long=73.9425|position=left|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=19.196667|long=73.858333|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.71|long=73.476667|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.703889|long=72.813333|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.236111|long=73.444444|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.246111|long=73.6825|position=right|mark=Purple 8000ff pog.svg|label=[[Maratha Military Landscapes of India|Maratha forts]]}} {{location map~ |India |lat=17.935833|long=73.578611|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=17.816389|long=73.084444|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=16.811111|long=74.108056|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=16.560833|long=73.333333|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=16.0425|long=73.459722|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=12.250556|long=79.401389|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} }} [[يونيسڪو|گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم]] (<small>UNESCO</small>) اهڙن ثقافتي يا قدرتي ورثن کي "[[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جا ماڳ]]" (<small>World Heritage Sites</small>) قرار ڏئي ٿي، جيڪي غير معمولي عالمي اهميت رکن ٿا. اهڙين جاين جي نامزدگي انهن ملڪن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪي <small>1972</small>ع ۾ قائم ٿيل "يونيسڪو ورلڊ هيريٽيج ڪنوينشن" (<small>UNESCO World</small> <small>Heritage Convention</small>) جا رڪن آهن.<ref name="convention">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=21 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention/ |archive-date=27 August 2016 |url-status=live }}</ref> ثقافتي ورثي ۾ يادگارون (جهڙوڪ تعميراتي شاهڪار، مجسما يا ڪتبا)، عمارتن جا مجموعا ۽ مختلف جايون (بشمول آثار قديمه وارا ماڳ) شامل آهن. قدرتي ورثي ۾ اهي قدرتي خاصيتون (جيڪيون طبعي ۽ حياتياتي جوڙجڪن تي مشتمل هجن)، ارضياتي ۽ طبعي-جاگرافيائي بناوٽون (جن ۾ جانورن ۽ ٻوٽن جي خطري ۾ پيل نسلن جون رهائشگاهون شامل آهن) ۽ اهڙيون قدرتي جايون اچن ٿيون جيڪي سائنس، تحفظ، يا قدرتي حسن جي لحاظ کان اهميت رکن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |title=Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 February 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201042309/http://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |url-status=live }}</ref> ڀارت <small>14</small> نومبر <small>1977</small>ع تي هن ڪنوينشن کي قبول ڪيو، جنهن سان ان ملڪ جا ماڳ هن فهرست ۾ شامل ٿيڻ جي اهل بڻجي ويا.<ref name="India">{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004174917/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=4 October 2025 |access-date=29 June 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> ڀارت ۾ <small>45</small> عالمي ورثو ماڳ آهن. انهن مان، <small>37</small> ثقافتي ۽ ست قدرتي آهن ۽ هڪ، کنچنزونگا نيشنل پارڪ، مخلوط قسم جو آهي، جيڪو ثقافتي ۽ قدرتي خاصيتن ٻنهي لاءِ درج ٿيل آهي. ڀارت ۾ دنيا ۾ ڇهين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ماڳ آهن. فهرست ۾ شامل ٿيندڙ پهريان ماڳ اجنتا جا غار، ايلورا جا غار، آگرا قلعو ۽ تاج محل هئا، جيڪي سڀ سال <small>1983</small>ع جي عالمي ورثو ڪميٽي جي اجلاس ۾ لکيل هئا. فهرست ۾ سڀ کان تازو ماڳ، سال <small>2026</small>ع ۾ شامل ڪيل، سارناٿ جو قديم ٻڌ ماڳ آهي.<ref name="India" /> مختلف وقتن تي، ٻه ماڳ خطري ۾ پيل طور تي درج ڪيا ويا: مناس جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه کي سال <small>1992</small>ع ۽ <small>2011</small>ع جي وچ ۾ شڪار ۽ بوڊو مليشيا جي سرگرمين جي ڪري درج ڪيو ويو<ref name="Manas">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/762|publisher=UNESCO|access-date=June 21, 2011|title=Successful preservation of India's Manas Wildlife Sanctuary enables withdrawal from the List of World Heritage in Dange|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628134302/https://whc.unesco.org/en/news/762|archive-date=June 28, 2011|url-status=live}}</ref> ۽ هيمپي ۾ يادگارون سال <small>1999</small>ع ۽ <small>2006</small>ع جي وچ ۾ وڌندڙ ٽرئفڪ ۽ آس پاس جي نئين تعميرات جي خطرن جي ڪري درج ڪيو ويو.<ref name="Hampi">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/264/|title=Cologne Cathedral (Germany), Djoudj Bird Sanctuary (Senegal), Ichkeul National Park (Tunisia), and Hampi (India) removed from List of World Heritage in Danger|date=July 10, 2006|access-date=May 12, 2011|publisher=UNESCO|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605001355/https://whc.unesco.org/en/news/264/|archive-date=June 5, 2011|url-status=live}}</ref> هڪ ماڳ، "لي ڪوربسيئر جو آرڪيٽيڪچرل ڪم" بين الاقوامي آهي، جيڪو ڇهن ٻين ملڪن سان شيئر ڪيو ويو آهي.<ref name="Corbusier">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1321 |title=The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=10 December 2020 |archive-date=24 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124215521/https://whc.unesco.org/en/list/1321 |url-status=live }}</ref> ان کان سواء، ڀارت ۾ <small>81</small> ماڳ ان جي عارضي فهرست تي آهن.<ref name="India" />__TOC__ ==عالمي ورثي جا ماڳ== [[يونيسڪو]] ڏهن معيارن تحت جڳهن جي فهرست ڏئي ٿو؛ هر داخلا گهٽ ۾ گهٽ هڪ معيار کي پورو ڪرڻ گهرجي. معيار i کان vi تائين ثقافتي آهن، ۽ vii کان x تائين قدرتي آهن.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/criteria/|title=UNESCO World Heritage Centre – The Criteria for Selection|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=17 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/|archive-date=12 June 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> {{Legend|#D0E7FF|عارضي فهرست|outline=silver|text={{asterisk}}}} {{clear}} {|class="wikitable sortable plainrowheaders vatop" |- ! style="width:100px;" scope="col" | ماڳ ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col" | عڪس <nowiki>*****************</nowiki> ! style="width:100px;" scope="col" | Location ([[States and union territories of India|state]]) ! style="width:100px;" scope="col" | Year listed ! style="width:100px;" scope="col" data-sort-type="number"| {{Abbr|UNESCO data|UNESCO reference number and criteria}} ! scope="col" class="unsortable"| وضاحت <nowiki>***************************************************************************</nowiki> |- ! scope="row" | اجنتا جا غار | [[File:Cave 26, Ajanta.jpg|150px|alt=Cave with carved columns and a shrine in the middle]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 1983 | 242; i, ii, iii, vi (cultural) | <small>The</small> <small>caves at Ajanta represent a collection of [[Buddhism|Buddhist]] art from two periods. The first monuments date to the 2nd and 1st centuries BCE and were created by the followers of [[Theravada]] Buddhism. Further monuments were added in the 5th and 6th centuries CE, during the [[Vakataka dynasty]], by the followers of [[Mahayana]] Buddhism. The monuments are masterpieces of [[Buddhist art]] and exerted strong artistic influence in India</small> <small>and the broader region, especially in [[Java]].</small><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/242 |title=Ajanta Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218043116/https://whc.unesco.org/en/list/242 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ايلورا جا غار | [[File:Kailasa temple overview, Ellora.jpg|150px|alt=Tourists visiting a temple cut in rock]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 1983 | 243; i, iii, vi (cultural) | <small>The Ellora Caves comprise 34 temples and monasteries that were cut into a {{convert|2|km|abbr=on}} long [[basalt]] cliff between the 7th and 11th centuries during [[Rashtrakuta Empire]]. As they were built by followers of [[Buddhism]], [[Hinduism]], and [[Jainism]], they illustrate the religious tolerance of the period when they were constructed. The largest temple is the [[Kailasa Temple, Ellora|Kailasa Temple]] (picture</small>d)<small>, which is elaborately decorated with sculptures and paintings.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/243 |title=Ellora Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161209142802/https://whc.unesco.org/en/list/243 |url-status=live }}</ref></small> |- ! scope="row" | آگرا قلعو | [[File:Uttar-Pradesh-Agra-Agra-Fort-Jahangiri-mahal-Apr-2004-00.JPG|150px|alt=Building in red stone with decorations]] | [[اتر پرديش]] | 1983 | 251; iii (cultural) | Agra Fort is a 16th-century [[Mughal Empire|Mughal]] imperial fortress in [[Agra]]. It got its present layout under the Emperor [[Akbar]]. The complex contains several palaces ([[Jahangiri Mahal]] pictured), audience halls, and two mosques. Stylistically, it is one of the high points of [[Indo-Islamic architecture]], with influences of Persian and [[Timurid Empire#Timurid architecture|Timurid architecture]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/document/153046 |title=Agra Fort |publisher=ICOMOS |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717160341/http://whc.unesco.org/document/153046 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/251 |title=Agra Fort |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 17, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717221242/https://whc.unesco.org/en/list/251/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[تاج محل]] | [[File:The Taj Mahal main building.jpg|150px|alt=Taj Mahal, a domed building in white marble with four surrounding minarets]] | [[اتر پرديش]] | 1983 | 252; i (cultural) | The Taj Mahal is considered the finest example of [[Indo-Islamic architecture]]. It was built in [[Agra]] on the bank of the [[Yamuna]] river as a mausoleum of [[Mumtaz Mahal]], the [[Persians|Persian]] wife of the [[Mughal Empire|Mughal]] emperor [[Shah Jahan]], between 1631 and 1648. It was designed by [[Ustad Ahmad Lahori]] and built in white marble inlaid with precious and semi-precious stones. The tomb is surrounded by four free-standing [[minaret]]s. The complex also includes the main gate, a mosque, a guesthouse, and surrounding gardens.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/252 |title=Taj Mahal |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210315231759/http://whc.unesco.org/en/list/252 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڪونارڪ سج مندر | [[File:Konarka Temple.jpg|150px|alt=A large Hindu temple in stone]] | [[اوڙيسا|اڙيسه]] | 1984 | 246; i, iii, vi (cultural) | This [[Hinduism|Hindu]] temple was built by [[Narasingha Deva I]] of the [[Eastern Ganga dynasty]] in the 13th century and an example of [[Kalinga architecture]]. It represents the chariot of the [[solar deity]] [[Surya]]: on the outer sides, it has 24 richly decorated stone wheels, being pulled by seven horses. Other decorative motifs include lions, musicians, dancers, and erotic scenes.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/246 |title=Sun Temple, Konârak |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 3, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403190240/https://whc.unesco.org/en/list/246/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | مهابلي پورم | [[File:Shore Temple -Mamallapuram -Tamil Nadu -N-TN-C55.jpg|150px|alt=A Hindu temple in stone]] | [[Tamil Nadu]] | 1984 | 249; i, ii, iii, vi (cultural) | The monuments around the town of [[Mamallapuram]] were built in the 7th and 8th centuries, under the [[Pallava dynasty]]. There are different types of monuments: the ''[[Pancha Rathas|rathas]]'', which are chariot-shaped temples ([[Dharmaraja Ratha]]); the ''[[mandapa]]s'' (rock-cut temples); rock reliefs, including the giant ''[[Descent of the Ganges (Mahabalipuram)|Descent of the Ganges]]''; [[Shore Temple]] (pictured) and other temples and archaeological remains. The artistic expression of the monuments was influential in the broader region, including [[Cambodia]], [[Vietnam]], and [[Java]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/249 |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191202145914/http://whc.unesco.org/en/list/249 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڪازيرانگا نيشنل پارڪ | [[File:Beauty of Kaziranga National Park.jpg |150px|alt=A rhino at a water edge]] | [[آسام]] | 1985 | 337; ix, x (natural) | Kaziranga is located in the floodplains of the [[Brahmaputra River]]. It is one of the best wildlife sanctuaries in the world, home to the world's largest population of the [[Indian rhinoceros]] (pictured), as well as [[tiger]]s, [[Asian elephant]]s, [[wild water buffalo]], and the [[Ganges river dolphin]]. The wetlands are important for migratory bird species.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/337 |title=Kaziranga National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703121300/https://whc.unesco.org/en/list/337 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | مناس جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه | [[File:Herd of Elephant in Manas.jpg|150px|A herd of Wild elephants in the park]] | [[آسام]] | 1985 | 338; vii, ix, x (natural) | The sanctuary along the [[Manas River]] covers grasslands on floodplains and forests, both in lowlands and in hills. The area is a biodiversity hotspot and home to several endangered species, including the [[Indian rhinoceros]], [[Asian elephant]] (pictured), [[wild water buffalo]], [[tiger]], [[sloth bear]], [[pygmy hog]], [[Gee's golden langur]], and [[Bengal florican]]. The forests are constantly being renewed after floods and changes in the river courses. Between 1992 and 2011, the site was listed as [[List of World Heritage in Danger|endangered]] due to poaching and the activities of [[Boro people|Bodo]] militias.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/338 |title=Manas Wildlife Sanctuary |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=February 13, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060213202835/https://whc.unesco.org/en/list/338 |url-status=live }}</ref><ref name="Manas"/> |- ! scope="row" | ڪيولاڊيو | [[File:Bar-headed Geese- Bharatpur I IMG 8335.jpg|150px|alt=A group of Bar Headed Geese and Demoiselle cranes flying together in the Sanctuary]] | [[Rajasthan]] | 1985 | 340; x (natural) | Initially a [[Waterfowl hunting|duck-hunting]] reserve for [[Maharaja]]s, Keoladeo is a man-made and man-maintained [[wetland]]. It is important both for migratory and resident birds, especially waterbirds. Over 350 species of birds have been recorded, including 15 species of [[heron]]s, the [[Siberian crane]], and the [[greater spotted eagle]]. The park is protected under the [[Ramsar Convention]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/340 |title=Keoladeo National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=October 30, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030050702/https://whc.unesco.org/en/list/340/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | گوآ جا چرچ | [[File:Basilika Bom Jesus.jpeg |150px|alt=A church in red brick and an adjacent building in white]] | [[گووا|گوآ]] | 1986 | 234; ii, iv, vi (cultural) | [[Old Goa]] was the capital of [[Portuguese India]], a colony that lasted for 450 years until 1961. The site comprises seven churches and convents that were built in the 16th and 17th centuries in the [[Gothic architecture|Gothic]], [[Manueline]], [[Mannerism#Mannerist architecture|Mannerist]], and [[Baroque architecture|Baroque]] styles, but which were also adapted to suit local techniques and resources. They spread architectural influences to Asian countries where [[Catholic Church|Catholic]] missions were established. The [[Basilica of Bom Jesus]], where Saint [[Francis Xavier]] is buried, is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/234 |title=Churches and Convents of Goa |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703135307/https://whc.unesco.org/en/list/234 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | کاجوراهو | [[File:Lakshmana Temple 24.jpg |150px|alt=Stone carvings representing people in different situations]] | [[Madhya Pradesh]] | 1986 | 240; i, iii (cultural) | This site comprises 23 temples, both [[Hinduism|Hindu]] and [[Jainism|Jain]], that were built in the 10th and 11th centuries, during the [[Chandelas of Jejakabhukti|Chandela]] dynasty. The temples are built in the [[Hindu temple architecture#Nagara (नागर) architecture|Nagara]] style. They are richly decorated with stone carvings and sculptures that depict sacred and secular motifs, including depictions of domestic life, musicians, dancers, and amorous couples. A detail from the [[Lakshmana Temple, Khajuraho|Lakshmana Temple]] is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/240 |title=Khajuraho Group of Monuments |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 16, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173646/https://whc.unesco.org/en/list/240 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | هامپي | [[File:The elegant stone chariot.jpg|150px|alt=A stone chariot in Dravidian style in Hampi]] | [[Karnataka]] | 1986 | 241bis; i, iii, iv (cultural) | Hampi was the capital of the [[Vijayanagara Empire]] until its abandonment after its sacking and pillaging by the [[Deccan sultanates]] in 1565. For about 200 years, it was a prosperous multi-cultural city that left several monuments in the [[Dravidian architecture|Dravidian style]] as well as the [[Indo-Islamic architecture|Indo-Islamic style]]. The remains include religious and secular buildings and defensive structures. The Vitthala Temple is pictured. A minor boundary modification of the site took place in 2012. Between 1999 and 2006, the site was listed as [[List of World Heritage in Danger|endangered]] due to risks posed by increased traffic and new constructions.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/241 |title=Group of Monuments at Hampi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 19, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051119115851/https://whc.unesco.org/en/list/241 |url-status=live }}</ref><ref name="Hampi"/> |- ! scope="row" | [[فتح پور سيڪري]] | [[File:Fatehput Sikiri Buland Darwaza gate 2010.jpg|150px|alt=A large gate in red stone in Mughal style]] | [[اتر پرديش]] | 1986 | 255; ii, iii, iv (cultural) | For about a decade in the second half of the 16th century, Fatehpur Sikri was the capital of the [[Mughal Empire]] under Emperor [[Akbar]], until the capital was moved to [[Lahore]] in 1585 and the city was mostly abandoned. The site comprises a large collection of monuments and temples in the [[Mughal architecture|Mughal style]], such as the [[Jama Mosque, Fatehpur Sikri|Jama Masjid]] (the gate to the mosque, the [[Buland Darwaza]], pictured), the [[Panch Mahal, Fatehpur Sikri|Panch Mahal]] palace, and the [[Tomb of Salim Chishti]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/255 |title=Fatehpur Sikri |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 14, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514052508/https://whc.unesco.org/en/list/255 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | پٽادڪل | [[File:Pattadakal 000.JPG|150px|alt=A Hindu temple in light-coloured stone]] | [[Karnataka]] | 1987 | 239rev; iii, iv (cultural) | This site comprises nine [[Hinduism|Hindu]] temples and one [[Jainism|Jain]] temple that were built in the 7th and 8th centuries under the [[Chalukya dynasty]]. They were constructed in the [[Badami Chalukya architecture|Badami Chalukya style]] that blends influences from northern and southern India. The Temple of Virupaksha is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/239 |title=Group of Monuments at Pattadakal |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326134122/https://whc.unesco.org/en/list/239 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ايليڦينٽا غار | [[File:Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg|150px|alt=Stone carvings representing Shiva and religious scenes]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 1987 | 244rev; i, iii (cultural) | The cave complex, located on [[Elephanta Island]] in [[Mumbai Harbour]], was constructed mainly in the 5th and 6th centuries, with remains of human occupation dating back to the 2nd century BCE. The temples are dedicated to [[Shiva]]. The caves are decorated with stone carvings, some of them colossal. A statue of [[Trimurti]] Shiva, flanked by the ''[[dvarapala]]s'', is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/244 |title=Elephanta Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 14, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414214727/https://whc.unesco.org/en/list/244/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | چولا مندر | [[File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (14354574611).jpg|frameless|150x150px]] | [[Tamil Nadu]] | 1987 | 250bis; i, ii, iii, iv (cultural) | This site comprises three [[Hinduism|Hindu]] temples built in the 11th and 12th centuries under the [[Chola dynasty]]. They represent some of the best examples of [[Dravidian architecture]] of the Chola period. They are made of stone and decorated with stone and bronze sculptures. Initially, only the [[Brihadisvara Temple, Thanjavur|Brihadisvara Temple]] (pictured) was listed as a World Heritage Site; two other temples, the [[Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram|Brihadisvara Temple]] and the [[Airavatesvara Temple]] were added in 2004, after which the site was renamed to its current name.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=January 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/115 |title=Decision 28 COM 14B.32. Extension of Properties Inscribed on the World Heritage List (Great Living Chola Temples) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421114539/https://whc.unesco.org/en/decisions/115 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | سندربن نيشنل پارڪ | [[File:Sundarban Tiger.jpg|150px|alt=A tiger at the water margin]] | [[West Bengal]] | 1987 | 452; ix, x (natural) | The national park covers the Indian part of the [[Sundarbans]], the delta of the [[Ganges]] and [[Brahmaputra]] rivers. It is the world's largest and richest [[mangrove forest]], with about 78 recorded [[mangrove]] species. It is a biodiversity hotspot, home to a large population of [[Bengal tiger]]s (one pictured), as well as an important habitat for the [[Irrawaddy dolphin]] and [[Ganges river dolphin]], several species of birds and sea turtles. In Bangladesh, the Sundarbans is listed as a separate World Heritage Site.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/452 |title=Sundarbans National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306224515/https://whc.unesco.org/en/list/452 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/798|title=The Sundarbans|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=28 May 2010|archive-date=July 3, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703145630/http://whc.unesco.org/en/list/798|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | ننڍا ديوي نيشنل پارڪ | [[File:(A) Valley of flowers, Garhwal Uttarakhand India.jpg|150px|alt=Flowers in a mountain valley]] | [[اتراکنڊ]] | 1988 | 335bis; vii, x (natural) | This site comprises two areas in the West [[Himalayas]], the [[Valley of Flowers National Park]] (pictured) and the [[Nanda Devi National Park]]. There are different types of high-altitude habitats, from high mountain peaks ([[Nanda Devi]] at {{convert|7817|m|abbr=on}} is India's second-highest mountain) to alpine meadows. In addition to numerous mountain plant species, the area is home to the [[Asiatic black bear]], [[snow leopard]], [[brown bear]], and [[bharal]]. Nanda Devi NP was originally listed alone in 1988; the Valley of Flowers NP was added in 2005.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/335 |title=Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=September 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160929132458/https://whc.unesco.org/en/list/335 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/477 |title=Decision 29 COM 8B.14. Nominations of Natural Properties to the World Heritage List (Nanda Devi National Park) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421125408/https://whc.unesco.org/en/decisions/477 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | سانچي ۾ ٻڌ يادگار | [[File:Sanchi1 N-MP-220.jpg|150px|alt=A large stupa in stone with an elaborate gate in front]] | [[Madhya Pradesh]] | 1989 | 524; i, ii, iii, iv, vi (cultural) | Sanchi is one of the oldest extant [[Buddhism|Buddhist]] sanctuaries and was instrumental in the spread of the religion through the Indian subcontinent. It became important under Emperor [[Ashoka]] of the [[Maurya Empire]] in the 3rd century BCE. The remains of a [[Pillars of Ashoka|pillar]] from the period are preserved. [[Stupa]]s (Stupa 1 pictured), palaces, temples, and monasteries are preserved in different states of conservation, mostly dating to the 2nd and 1st centuries BCE. The city declined in importance in the 12th century.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/524 |title=Buddhist Monuments at Sanchi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703142650/https://whc.unesco.org/en/list/524 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | همايون جو مقبرو | [[File:Humayun's tomb by Shagil Kannur 4.jpg|150px|alt=Look at a mausoleum in white and red stone through a gate]] | [[دهلي]] | 1993 | 232bis; ii, iv (cultural) | The tomb of the [[Mughal emperors|Mughal emperor]] [[Humayun]] was constructed in the 1560s and represents the first example of a garden tomb on the Indian subcontinent, introducing the elements of [[Persian gardens]]. The monumental double-domed mausoleum represents a leap in [[Mughal architecture]] and is an architectural predecessor of the [[Taj Mahal]]. The complex includes several smaller tombs from the period. A minor boundary modification took place in 2016.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/232 |title=Humayun's Tomb, Delhi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527102431/https://whc.unesco.org/en/list/232 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | قطب مينار | [[File:Qutab Minar mausoleum.jpg|150px|alt=A tall minaret and a mausoleum, both in red and white stone]] | [[دهلي]] | 1993 | 233; iv (cultural) | The complex comprises several early Islamic India monuments from the 13th and 14th centuries when the [[Delhi Sultanate]] established power there. They include the [[Qutb Minar]], a {{convert|72.5|m|abbr=on}}-high [[minaret]] (pictured), the [[Alai Darwaza]] gateway, the Quwwat-ul-Islam Mosque where several stone pillars from previous Hindu temples were repurposed, the [[Iron pillar of Delhi|Iron pillar]], and several tombs and other monuments.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/233 |title=Qutb Minar and its Monuments, Delhi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127002942/http://whc.unesco.org/en/list/233 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڀارت جي مائونٽين ريلوي | [[File:KSR Train on a big bridge 05-02-12 71.jpeg|150px|alt=A train crossing a bridge with several arches]] | [[West Bengal]], [[Tamil Nadu]], [[Himachal Pradesh]] | 1999 | 944ter; ii, iv (cultural) | This site comprises three mountain railways built in the late 19th and early 20th centuries during [[Company rule in India|British East India Company Rule in India]] to provide access to towns in the highlands. They represent a technology transfer in a colonial setting; the construction involved building bridges and tunnels to cross difficult terrains. The railways supported further human settlement of the areas they linked to and are still fully operational. The [[Darjeeling Himalayan Railway]] was initially listed alone in 1999. The [[Nilgiri Mountain Railway]] was added in 2005, and the [[Kalka–Shimla railway]] (pictured) in 2008.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/944 |title=Mountain Railways of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 3, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060503143242/https://whc.unesco.org/en/list/944/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | مهاٻوڌي مندر | [[File:Mahabodhitemple.jpg|150px|alt=A large stone Buddhist temple]] | [[Bihar]] | 2002 | 1056rev; i, ii, iii, iv, vi (cultural) | The [[Buddhism|Buddhist]] temple complex marks the site where [[Gautama Buddha|Buddha]] is said to have attained [[Enlightenment in Buddhism|enlightenment]] under the [[Bodhi Tree]]. The present temple dates to the 5th and 6th centuries CE (during the [[Gupta Empire|Gupta period]]) and was built upon a previous structure commissioned by Emperor [[Ashoka]] in the 3rd century BCE. The temple is {{convert|50|m|abbr=on}} high and made of brick. It had a substantial influence on the development of architecture in the following centuries. After centuries of abandonment and neglect, the temple was extensively restored in the 19th century.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1056 |title=Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105154305/https://whc.unesco.org/en/list/1056/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڀمبيٽڪا غار | [[File:Rock Shelter 8, Bhimbetka 02.jpg|150px|alt=Rock paintings depicting people and animals]] | [[مڌيا پرديش]] | 2003 | 925; iii, v (cultural) | This site comprises five clusters of [[rock shelter]]s in the foothills of the [[Vindhya Range]]. They contain rock paintings from the [[hunter-gatherer]] societies of the [[Mesolithic]] to the historical period. The nearby villages still maintain some cultural practices similar to those depicted in the paintings.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/925 |title=Rock Shelters of Bhimbetka |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 8, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070308082739/https://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | چتراپتي شيواجي ٽرمينس (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس) | [[File:Chhatrapati shivaji terminus, esterno 01.jpg|150px|alt=A large heavily decorated railway station building]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 2004 | 945rev; ii, iv (cultural) | The historic [[Train station#Terminus|terminal train station]] in [[Mumbai]] was built in the late 19th century. It was designed by [[Frederick William Stevens]] in the [[Gothic Revival architecture|Victorian Gothic]] style, drawing influences from [[Italian Gothic architecture]] and combining them with influences from Indian traditional buildings. It symbolized the wealth of Mumbai as a major commercial port within the [[British Commonwealth]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/945 |title=Chhatrapati Shivaji Terminus (formerly Victoria Terminus) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127020843/http://whc.unesco.org/en/list/945 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | چمپانير-پاواڳڙهه آرڪيالاجي پارڪ | [[File:Jama masjid in Champaner.JPG|150px|alt=A mosque in brown stone]] | [[گجرات]] | 2004 | 1101; ii, iv, v, vi (cultural) | The site contains remains from several periods, from the [[Chalcolithic]] to the remains of [[Champaner]], a short-lived capital of the [[Gujarat Sultanate]] in the 16th century. Important buildings include the [[Hinduism|Hindu]] temple [[Kalika Mata Temple, Pavagadh|Kalika Mata]], [[Jain temples, Pavagadh|Jain temples]], and [[Jama Mosque, Champaner|Jama Mosque]] (pictured) which features both Hindu and Muslim architectural elements, and the remains of water-managing systems, fortifications, and 14th-century temples.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1101 |title=Champaner-Pavagadh Archaeological Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704064711/https://whc.unesco.org/en/list/1101 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | لال قلعو | [[File:Delhi fort.jpg|150px|alt=Fortress walls and a gate in red stone]] | [[دهلي]] | 2007 | 231rev; ii, iii, vi (cultural) | The Red Fort was built under [[Mughal emperors|Mughal emperor]] [[Shah Jahan]] in the mid-17th century. It represents the zenith of [[Mughal architecture]], blending the elements of [[Indo-Persian culture]] with [[Timurid Empire#Timurid architecture|Timurid]] elements. Its architecture had a strong influence on later palaces and gardens in the region. The Red Fort was also the setting of historical events; it was sacked and partially repurposed by the [[British Empire|British]], and it was the site where the [[Indian independence movement|independence of India]] was first celebrated. The [[Delhi Gate (Red Fort)|Delhi Gate]] is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/231 |title=Red Fort Complex |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=August 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803141206/http://whc.unesco.org/en/list/231 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | جنتر منتر، جئي پور | [[File:Yantramandir01.jpg|150px|alt=A collection of buildings for astronomical purposes]] | [[Rajasthan]] | 2010 | 1338; iii, vi (cultural) | The Jantar Mantar in [[Jaipur]] is India's most significant historic astronomical observatory. It dates from the early 18th century and was built by Rajput king [[Sawai Jai Singh]]. There are about 20 astronomical instruments that were designed and built for [[naked eye]] observations of the positions of stars and planets. It also served as a meeting point for different scientific cultures.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1338 |title=The Jantar Mantar, Jaipur |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=October 5, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101005070230/https://whc.unesco.org/en/list/1338/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | اولهائين گھاٽ | [[File:Pampadumshola.jpg|150px|alt=A scenic view of Pampadumshola Mountains]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]]، [[ڪرناٽڪا]]، [[ڪيرالا]]، [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] | 2012 | 1342rev; ix, x (natural) | The Western Ghats is a mountain range that runs along the western coast of the [[Indian subcontinent]]. It is covered with montane forests. The area is a biodiversity hotspot and home to endangered species such as the [[Bengal tiger]], [[lion-tailed macaque]], [[Nilgiri tahr]], and [[Nilgiri langur]]. In terms of evolutionary history, the area is important given the breakup of [[Gondwana]] in the early [[Jurassic]] period, after which India was an isolated landmass until its collision with the [[Eurasian Plate]]. The World Heritage Site comprises 39 individual properties.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |title=Western Ghats |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704212953/https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | راجسٿان جو ٽڪري وارو ڪوٽ | [[File:Amber Fort (आमेर का किला ).jpg|150px|alt=A fortress in light-coloured stone above a river]] | [[Rajasthan]] | 2013 | 247rev; ii, iii (cultural) | This site comprises six forts: the [[Chittor Fort]], [[Kumbhalgarh Fort]], [[Ranthambore Fort]], [[Gagron Fort]], [[Amber Fort]] (pictured), and [[Jaisalmer Fort]], which were constructed between the 8th and 18th centuries by [[Rajput]] kingdoms. They are eclectic in style, with elements of [[Delhi Sultanate|Sultanate]] and [[Mughal Empire|Mughal]] architecture, and were influential on the later styles of the [[Maratha Empire]]. They are situated in different settings; for example, Ranthambore is in a forest, and Jaisalmer is in a desert.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/247 |title=Hill Forts of Rajasthan |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=June 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625034554/https://whc.unesco.org/en/list/247 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | راڻي-ڪي-واو (راڻي جو کوهه، پٽن، گجرات) | [[File:Rani ki vav 02.jpg|150px|alt=A view of the stepwell with several decorated pillars]] | [[گجرات]] | 2014 | 922; i, iv (cultural) | Rani-ki-Vav is one of the finest examples of a [[stepwell]], an elaborate type of [[well]] where groundwater is accessed through several levels of stairs. It was constructed in the 11th century, during the [[Chaulukya dynasty]], on the banks of the [[Saraswati River (Gujarat)|Saraswati River]] in the city of [[Patan, Gujarat|Patan]]. It has seven levels, each decorated with stone carvings and sculptures depicting religious and secular themes and literary works. After the change in the river course in the 13th century, it was no longer in use and got covered with [[silt]], which allowed for its preservation.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/922 |title=Rani-ki-Vav (the Queen's Stepwell) at Patan, Gujarat |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226001327/https://whc.unesco.org/en/list/922 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | گريٽ هماليئن نيشنل پارڪ (محفوظ علائقو) | [[File:Himalayn National Park 01.jpg|150px|alt=Meadow with cattle grazing and snow-capped peaks in the background]] | [[هماچل پرديش]] | 2014 | 1406rev; x (natural) | The national park covers habitats from alpine peaks of the [[Himalayas]] above {{convert|6000|m|abbr=on}} to alpine meadows and riverine forests below {{convert|2000|m|abbr=on}}. In total, there are 25 types of forests recorded, and they have rich floral and faunal assemblies, including numerous species of birds, mammals, reptiles, and insects. It is home to endangered species such as the [[western tragopan]] and [[musk deer]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1406 |title=Great Himalayan National Park Conservation Area |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704212820/https://whc.unesco.org/en/list/1406 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | نالندا مهاويهارا | [[File:Temple No.- 3, Nalanda Archaeological Site.jpg|150px|alt=Ruins of brick buildings]] | [[بھار (رياست)|بھار]] | 2016 | 1502; iv, vi (cultural) | Nalanda Mahavihara was a [[Buddhism|Buddhist]] [[ancient higher-learning institutions|ancient higher-learning institution]] established in the 5th century during [[Gupta Empire]] and lasting until its sacking in the 13th century. However, some archaeological remains also date back to the 3rd century BCE. The remains include shrines and [[stupa]]s, ''viharas'' (residential and educational buildings), and artworks in different materials. Both the architectural solutions and educational approaches were influential in other similar institutions in the broader region.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1502 |title=Archaeological Site of Nalanda Mahavihara at Nalanda, Bihar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=September 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927054041/https://whc.unesco.org/en/list/1502 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | کنگچينزونگا نيشنل پارڪ | [[File:Abhishek532 SamitiReflections.jpg|150px|alt=Snow-covered mountains and a lake in front]] | [[سڪم]] | 2016 | 1513; iii, vi, vii, x (mixed) | The national park is located around Mount [[Kangchenjunga|Khangchendzonga]], the world's third highest mountain ({{convert|8586|m|abbr=on}}). It is a sacred mountain in [[Tibetan Buddhism]], where the area is considered a ''[[beyul]]'', a sacred hidden land. It is home to ethnically very diverse Sikkimese communities. From the natural perspective, the area comprises various habitats, from high mountains with [[glacier]]s to old-growth forests, and is rich in animal and plant species.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1513 |title=Khangchendzonga National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180711185515/https://whc.unesco.org/en/list/1513 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" style="background:#D0E7FF;"| [[The Architectural Work of Le Corbusier|The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement]]{{asterisk}} | [[File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|150px|A modernist concrete building, a pond in front]] | [[چندي ڳڙھ|چندي ڳڙهه]] | 2016 | 1321rev; i, ii, vi (cultural) | This transnational site (shared with Argentina, Belgium, France, Germany, Switzerland, and Japan) encompasses 17 works of Franco-Swiss architect [[Le Corbusier]]. Le Corbusier was an important representative of the 20th-century [[Modernism|Modernist movement]], which introduced new architectural techniques to meet the needs of the changing society. The [[Chandigarh Capitol Complex]] is listed in India. It is the central part of the city of Chandigarh and is designed in line with the principles of a [[Ville Radieuse|radiant city]]. The [[Palace of Assembly, Chandigarh|Palace of Assembly]] is pictured.<ref name="Corbusier"/> |- ! scope="row" | [[Historic City of Ahmadabad]] | [[File:Teen Darwaza.JPG|150px|alt=An intricately carved Jali Design on Sidi Saiyyed Mosque]] | [[گجرات]] | 2017 | 1551; ii, v (cultural) | The city of [[Ahmedabad]] was founded by [[Ahmad Shah I]] in 1411 to serve as the capital of the [[Gujarat Sultanate]]. It was the meeting place of many religions ([[Hinduism]], [[Islam]], [[Buddhism]], [[Jainism]], [[Christianity]], [[Zoroastrianism]], and [[Judaism]]), which resulted in a unique urban fabric. The architecture is based on timber, and the typical neighborhoods are called [[Pol (housing)|pols]], densely packed traditional houses with gated streets. Important buildings from the Sultanate period include the [[Bhadra Fort]] city walls, [[Teen Darwaza]] (Pictured), [[Rani Sipri's Mosque]], [[Sidi Bashir Mosque]], [[Sidi Saiyyed Mosque]] and [[Jama Mosque, Ahmedabad|Jama Mosque]] and other numerous mosques, tombs, and shrines.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1551 |title=Historic City of Ahmadabad |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704111432/http://whc.unesco.org/en/list/1551 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[The Victorian and Art Deco Ensemble of Mumbai|Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai]] | [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|150px|alt=A brick building in neo-gothic style]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 2018 | 1480; ii, iv (cultural) | This site comprises two assemblies of buildings in [[Mumbai]] from the [[British Empire]] era. Public buildings in the [[Gothic Revival architecture|Victorian Gothic]] style from the second half of the 19th century adapted Gothic Revival elements for the Indian climate, introducing features such as balconies and [[veranda]]s. The [[Bombay High Court]] building is pictured. The [[Art Deco]] buildings date to the early 20th century and include cinema halls and apartment buildings. See also [[Art Deco in Mumbai]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1480 |title=Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 7, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707140322/https://whc.unesco.org/en/list/1480 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | جيپور شهر، راجسٿان | [[File:20191218 Pałac Wiatrów w Jaipurze 1129 9124.jpg|150px|alt=A large palace in red and pink sandstone with many windows]] | [[راجسٿان]] | 2019 | 1605; ii, iv, vi (cultural) | Jaipur was founded by the [[Rajput]] ruler [[Jai Singh II]] in 1727. The city was built with a [[grid plan]], inspired by ancient Hindu and Western ideals, in a departure from the medieval architecture of the region. It was a strong trade centre and home to craftsmen and artists. Important buildings and sites include the [[Hawa Mahal]] palace (pictured), [[Govind Dev Ji Temple]], [[City Palace, Jaipur|City Palace]], and [[Jantar Mantar]], which is listed as a separate World Heritage Site.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1605 |title=Jaipur City, Rajasthan |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 10, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510213435/https://whc.unesco.org/en/list/1605 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Ramappa Temple|Kakatiya Rudreshwara (Ramappa) Temple]], Telangana | [[File:Ramappa Temple 02.jpg|150px|alt=A Hindu temple in red stone]] | [[تلنگانا]] | 2021 | 1570; i, iii (cultural) | The [[Hinduism|Hindu]] temple, dedicated to [[Shiva]], was constructed in the first half of the 13th century under the [[Kakatiya dynasty]]. It is decorated with stone carvings and sculptures in [[granite]] and [[Diabase|dolerite]] that depict regional dance customs. In line with Hindu practices, the temple is constructed in a way that blends harmonically with the environment.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1570 |title=Kakatiya Rudreshwara (Ramappa) Temple, Telangana |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725122608/https://whc.unesco.org/en/list/1570 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[ڍولاويرا]] | [[File:Dholavira-1.jpg|150px|alt=Archaeological site with some brick and stone walls]] | [[گجرات]] | 2021 | 1645; iii, iv (cultural) | Dholavira was one of the centres of the [[Indus Valley civilisation|Harappan Civilisation]] from the 3rd to mid-2nd millennium BCE, in the [[Bronze Age]]. The remains include a walled city and a cemetery, and there are remains of buildings and water management systems. The city's location was chosen because of nearby sources of precious minerals. The city had trade connections with other cities in the region and as far as [[Mesopotamia]]. The site was rediscovered in 1968.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1645 |title=Dholavira: a Harappan City |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 17, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417071611/https://whc.unesco.org/en/list/1645 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | شانتينڪيتن | [[File:Santiniketan Prayer Hall.jpg|150px|alt=A building with elaborate facade behind a metal fence]] | [[اولهه بنگال]] | 2023 | 1375; iv, vi (cultural) | Santiniketan was founded as an [[ashram]] by [[Debendranath Tagore]] in the second half of the 19th century and then developed into a university town for [[Visva-Bharati University]]. It is connected to the life and philosophy of Debendranath's son [[Rabindranath Tagore]], the leading figure of the [[Bengali Renaissance]]. The prayer hall is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5495/|title=Santiniketan|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231235/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5495/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Santiniketan |url=https://whc.unesco.org/en/list/1375 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=19 September 2023 |archive-date=September 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920110348/https://whc.unesco.org/en/list/1375 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Sacred Ensembles of the Hoysalas]] | [[File:Le temple de Chennakesava (Somanathapura, Inde) (14465165685).jpg|150px|alt=Hindu temple in Dravidian style]] | [[ڪرناٽڪا]] | 2023 | 1670; i, ii, iv (cultural) | Three [[Hoysala Empire|Hoysala]] temples - the [[Chennakeshava Temple, Belur|Chennakeshava Temple]] in [[Chennakeshava Temple, Belur|Belur]], the [[Hoysaleswara Temple]] in [[Halebidu]] and the [[Chennakeshava Temple, Somanathapura|Keshava temple]] (pictured) in [[Somanathapura, Mysuru|Somanathapura]], dating between the 12th and 14th centuries. [[Hoysala architecture]] combined the elements of [[Dravidian architecture]] with influences from northern India. The temples were built by the followers of [[Vaishnavism]] and [[Shaivism]] and they are richly decorated with stone sculptures and carvings. The Chennakeshava Temple in Belur is still an important pilgrimage site.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5898/|title=Sacred Ensembles of the Hoysala|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=December 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204005659/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5898/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Sacred Ensembles of the Hoysalas |url=https://whc.unesco.org/en/list/1670 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=19 September 2023 |archive-date=October 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013010823/https://whc.unesco.org/en/list/1670 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Maidam|Moidams]] – the Mound-Burial system of the [[Ahom dynasty|Ahom Dynasty]] | [[File:Charaideo Maidam of Ahom Kings at Charaideo in Sivasagar, Assam 4.jpg|150px|alt=A tumulus in a forest]] | [[آسام]] | 2024 | 1711; iii, iv (cultural) | [[Charaideo]] was the capital of the [[Ahom kingdom]] (1228–1826), and the tumuli were the burial sites of the royals and nobility. The tumuli create an undulating landscape reminiscent of hills, in line with the spiritual beliefs of the [[Ahom people|Tai-Ahom people]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5915/|title=Moidams – the Mound-Burial system of the Ahom Dynasty|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235030/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5915/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1711|title=Moidams – the Mound-Burial System of the Ahom Dynasty|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=23 July 2024|archive-date=July 27, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121513/https://whc.unesco.org/en/list/1711|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Maratha Military Landscapes of India]] | [[File:Raigad fort towers.jpg|150px|alt=Two fortress towers, partially in ruin]] | [[مهاراشٽر]]، [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] | 2025 | 1739; iv, vi (cultural) | This inscription comprises eleven forts in Maharashtra and one in Tamil Nadu. They are typically constructed of [[basalt]] rocks on the hills and were used for defensive purposes in different historical periods. The forts are connected to the [[Maratha Empire|Maratha]] ruler [[Shivaji|Chhatrapati Shivaji]], who commissioned several of them in the 17th century. The [[Raigad Fort]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1739/|title=Maratha Military Landscapes of India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=11 July 2025|url-status=live|archive-date=11 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261011232120/https://whc.unesco.org/en/list/1739/}}</ref> |- ! scope="row" | سارناٿ، قديم ٻڌ ماڳ |[[File:Ancient Buddhist monasteries near Dhamekh Stupa Monument Site, Sarnath.jpg|150px|alt=A brick Buddhist stupa]] |[[اتر پرديش]] |2026 |927; iii, vi (cultural) |This comprises two groups of monuments. The first group includes [[Buddhism|Buddhist]] temples, [[stupa]]s ([[Dhamek Stupa]] pictured), and monasteries, as well as the remains of a [[Pillars of Ashoka|pillar of Ashoka]]. They date from the 3rd century BCE to the 12th century CE. The second group is represented by the [[Chaukhandi Stupa]], built in 1588.<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Ancient Buddhist Site of Sarnath |url=https://whc.unesco.org/en/list/927/ |access-date=2026-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260726002101/https://whc.unesco.org/en/list/927/|archive-date=26 July 2026|url-status=live|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1096/|title=Ancient Buddhist Site, Sarnath, Varanasi, Uttar Pradesh|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=November 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126071858/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1096/|url-status=dead}}</ref> |} ==عارضي فهرست== In addition to sites inscribed on the World Heritage List, member states can maintain a list of tentative sites that they may consider for nomination. Nominations for the World Heritage List are only accepted if the site was previously listed on the tentative list.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/ |title=Tentative Lists |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=7 October 2010 |archive-date=1 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401104537/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/ |url-status=live }}</ref> India lists 81 properties on its tentative list.<ref name="India"/> {{Legend|#D0E7FF|Transnational site|outline=silver|text={{asterisk}}}} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! style="width:100px;" scope="col" | Site ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col" | Image ! style="width:80px;" scope="col" | Location ([[States and union territories of India|state]]) ! style="width:50px;" scope="col" | Year listed ! style="width:60px;" scope="col" | UNESCO criteria ! scope="col" class="unsortable"| Description |- ! scope="row" | [[Temples of Bishnupur|Temples at Bishnupur]], West Bengal | [[File:Jor Bangla Temple Arnab Dutta 2011.JPG|150px|alt=A brick temple with a domed roof]] | [[West Bengal]] | 1998 | (cultural) | The terracotta temples built by [[Mallabhum|Malla kings]] of [[Bishnupur (West Bengal)|Bishnupur]] date to the 17th century. They were built in brick and [[laterite]] stone. They have characteristic sloping roofs. The [[Jor Bangla Temple]], from 1655, is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1087/|title=Temples at Bishnupur, West Bengal|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231314/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1087/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Mattancherry Palace]], Ernakulam, Kerala | [[File:Kerala Dutch Palace1.JPG|150px|alt=A building with cars parked in front]] | [[Kerala]] | 1998 | (cultural) | The palace was built by the [[Portugal|Portuguese]] for the local rulers around 1555. It is a two-storey building with several halls and a ceiling decorated with carvings in the coronation hall.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1092/|title=Mattanchery Palace, Ernakulam, Kerala|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062709/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1092/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Group of Monuments at [[Mandu, Madhya Pradesh|Mandu]], Madhya Pradesh | [[File:Jahaz Mahal 10.jpg|150px|alt=A building in Indo-Islamic style above a pond]] | [[Madhya Pradesh]] | 1998 | (cultural) | This nomination comprises monuments dating from the 11th to the 16th centuries. They include rock-cut tombs and temples, mosques, palaces, and pavilions. The Jahaz Mahal palace is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1095/|title=Group of Monuments at Mandu, Madhya Pradesh|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235153/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1095/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Golden Temple|Sri Harimandir Sahib]], Amritsar, Punjab | [[File:Amritsar Golden Temple 3.JPG|150px|alt=A temple in golden colour with a pool in front]] | [[Punjab, India|Punjab]] | 2004 | iii, iv, vi (cultural) | Sri Harimandir Sahib, also known as the Golden Temple, is the spiritual centre of [[Sikhism]]. The temple complex was rebuilt several times. The architectural layout of the complex reflects the spiritual concepts of the religion. The main temple building is richly decorated with floral patterns, either painted or as marble [[inlay]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1858/|title=Sri Harimandir Sahib, Amritsar, Punjab|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231406/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1858/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | River Island of [[Majuli]] in midstream of Brahmaputra River in Assam | [[File:Majuli Island.jpg|150px|alt=Two men on a boat on a river]] | [[Assam]] | 2004 | ii, iii, v, vi (cultural) | Majuli is a large [[river island]] in the [[Brahmaputra River]]. There are over 200 villages on the island, inhabited by people from various ethnic origins. A characteristic concept of the region is the ''[[Satra (Ekasarana Dharma)|satras]]'', institutional centres for cultural activities that also serve as democratic mediators for dispute resolution.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1870/|title=River Island of Majuli in midstream of Brahmaputra River in Assam|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231227/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1870/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Namdapha National Park]] | [[File:Forest snow Namdapha IMG 3373 04.jpg|150px|alt=Forest and snow-covered mountains in the background]] | [[Arunachal Pradesh]] | 2006 | vii, ix, x (natural) | The national park covers an extensive wilderness area mostly covered in forests and sparsely explored. It is located in the [[Eastern Himalayas]]. The highest peak is Dapha Bum, at {{convert|4571|m|abbr=on}}.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2104/|title=Namdapha National Park|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=September 18, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918084032/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2104/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |[[Indian Wild Ass Sanctuary|Wild Ass Sanctuary]], Little Rann of Kutch | [[File:IndianWildAss (cropped).jpg|150px|alt=Two wild asses]] | [[Gujarat]] | 2006 | x (natural) | [[Little Rann of Kutch]] is a [[salt marsh]] with sparse vegetation, mostly with [[Xerophyte|xerophytic]] species. It is home to the last wild population of the [[Indian wild ass]] (pictured). It is also an important nesting area for birds.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2105/|title=Wild Ass Sanctuary, Little Rann of Kutch|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516234433/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2105/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |[[Neora Valley National Park]] | [[File:The mystic forest.jpg|150px|alt=Forest scenery]] | [[West Bengal]] | 2009 | vii, x (natural) | The area is covered by virgin forest and is a biodiversity hotspot. The valley spans from lowlands to altitudes around {{convert|3200|m|abbr=on}}, which results in a variety of habitats. It is home to several bird species and mammals, including the [[red panda]] and two species of [[pangolin]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5447/|title=Neora Valley National Park|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517132906/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5447/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |[[Desert National Park]] | [[File:A view on Sams sand dunes.JPG|150px|alt=Sand dunes and some shrubs]] | [[Rajasthan]] | 2009 | vii, viii, x (natural) | The national park covers a part of the [[Thar Desert]]. It is home to several endemic species such as the [[Indian hairy-footed gerbil]] and the [[Bufoniceps laungwalaensis|Rajasthan toad-headed lizard]]. It is also home to two endangered species of [[vulture]]s. The [[Chinkara]] gazelle (Gazella bennettii) is a common antelope of this region. There are [[fossil]] beds in the park, dating to the [[Jurassic]] period.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5448/|title=Desert National Park|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235029/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5448/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Silk Road sites in India|Silk Road Sites in India]] | [[File:VikramshilaRuins.jpg|150px|alt=Archaeological remains of a stupa]] | [[Bihar]], [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]], [[Maharashtra]], [[Puducherry (union territory)|Puducherry]], [[Punjab, India|Punjab]], [[Tamil Nadu]], [[Uttar Pradesh]] | 2010 | ii, iii, vi (cultural) | This nomination comprises 12 sites connected to the ancient [[Silk Road]], a network of trade routes connecting [[Eurasia]]. There were at least three corridors in India. In addition to the movement of goods, they were important in the spread of [[Buddhism]] and [[Greco-Buddhism|Greco-Buddhist]] culture. Sites in the nomination include the [[Ancient Rome|Roman]] trade port at [[Arikamedu]], [[Vikramashila]] (pictured) and the early Buddhist site of [[Vaishali (ancient city)|Vaishali]] (the Relic Stupa).<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5492/|title=Silk Road Sites in India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501084120/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5492|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | The Qutb Shahi Monuments of Hyderabad [[Golconda Fort]], [[Qutb Shahi tombs|Qutb Shahi Tombs]], [[Charminar]] | [[File:Charminar Hyderabad 1.jpg|150px|alt=Charminar at Hyderabad]] | [[Telangana]] | 2010 | i, ii, iii, iv (cultural) | This nomination comprises the monuments of the [[Qutb Shahi dynasty]], a sultanate that ruled in the 16th and 17th century, in [[Hyderabad]] and its surroundings. The Golconda Fort is a citadel and early capital. Qutb Shahi tombs (two pictured) are mosques and burial places of the sultans, and Charminar, built in 1591, is a monumental gateway with four minarets. These sites illustrate the cosmopolitan nature of the region in that period.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5573/|title=The Qutb Shahi Monuments of Hyderabad Golconda Fort, Qutb Shahi Tombs, Charminar|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=February 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201205635/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5573/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Mughal Gardens in Kashmir | [[File:Shalimar Bagh 1.jpg|150px|alt=A pavilion in the middle of a pond]] | [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]] | 2010 | i, ii, iv (cultural) | [[Mughal gardens]] were built in a style influenced by [[Persian gardens]], particularly by the ''[[Charbagh]]'' layout, with terraces and fountains arranged around a central water channel, reflecting the Islamic concept of [[paradise]]. Six gardens are listed in the nomination: [[Chashme Shahi]], [[Shalimar Bagh, Srinagar|Shalimar Bagh]] (pavilion pictured), [[Pari Mahal]], [[Verinag]], [[Achabal Gardens]], and [[Nishat Bagh]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5580/|title=Mughal Gardens in Kashmir|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516234416/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5580/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Delhi]] - A Heritage City | [[File:Jama Masjid,Delhi,India 05.jpg|150px|alt=Two Islamic tombs with white domes and several people around]] | Delhi | 2012 | ii, v, vi (cultural) | Delhi, as [[Qila Rai Pithora|Lal Kot]], was founded in 1060 as a capital of the [[Tomara dynasty]]. Later, rulers built subsequent cities on the site. Delhi was the capital of the [[Delhi Sultanate]] and an intermittent capital of the [[Mughal Empire]]. During the [[British Raj|British rule]], the capital was moved from [[Kolkata|Calcutta]] to the newly constructed [[New Delhi]] in 1911. The nomination lists the following areas of historical and architectural importance: [[Mehrauli]], [[Nizamuddin Dargah]] (the tomb of the [[Sufi]] saint [[Nizamuddin Auliya]]), [[Old Delhi|Shahjahanabad]] (pictured), and New Delhi.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5743/|title=Delhi - A Heritage City|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=April 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424023553/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5743/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Monuments and Forts of the Deccan Sultanate | [[File:Gateway to Bidar fort.jpg|150px|alt=Fortress gate in red brick]] | [[Karnataka]], [[Telangana]] | 2014 | ii, iii (cultural) | This nomination comprises the monuments of [[Deccan sultanates]], dating between the 14th and 17th centuries, in four cities: [[Gulbarga]], [[Bidar]], [[Bijapur]] in Karnataka state, and [[Hyderabad]] in Telangana state. The [[architecture of the Deccan sultanates]] represents interactions between Islamic and Hindu influences. Some of the monuments in the nomination include the [[Bidar Fort]] (pictured), [[Jama Mosque Kalaburagi|Jama Mosque]] in Gulbarga, and the [[Qutb Shahi tombs]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5887/|title=Monuments and Forts of the Deccan Sultanate|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=February 28, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228210923/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5887/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Cellular Jail]], Andaman Islands | [[File:Cellular Jail, Andaman and Nicobar.JPG|150px|alt=One of the jail wings with three rows of cells]] | [[Andaman and Nicobar Islands]] | 2014 | iv, vi (cultural) | The jail was constructed in 1906 by the British, primarily to exile political prisoners to the remote archipelago. The architecture was based on the [[panopticon]] system, with radiating wings that were easy to monitor by a single guard. Jail cells were intended for individuals for confinement. The jail was infamous for the brutal treatment of inmates and is important in the history of the [[Indian independence movement]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5888/|title=Cellular Jail, Andaman Islands|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062631/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5888/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Iconic Saree Weaving Clusters of India | [[File:Styles of Sari.jpg|150px|alt=Picture of different types of saris]] | [[Madhya Pradesh]], [[Uttar Pradesh]], [[Maharashtra]], [[Andhra Pradesh]], [[Assam]] | 2014 | iii, v (cultural) | [[Sari]], or saree, is a traditional attire of Indian women. Sari weaving required particular adjustments of the weavers' houses to accommodate [[loom]]s and other devices for [[silk]] processing, resulting in a specific vernacular architecture. This nomination comprises eight clusters where sari weaving was and still is a major profession of the villagers. Different styles of saris are pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5890/|title=Iconic Saree Weaving Clusters of India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 10, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510232614/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5890/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Apatani Cultural Landscape | [[File:A cross section of luch green valley of Ziro.jpg|150px|alt=A hill covered with forest, a village and rice paddies]] | [[Arunachal Pradesh]] | 2014 | iii, v (cultural) | [[Apatani people]] live in the [[Ziro|Ziro Valley]] that is surrounded by high mountains of the [[Himalayas]]. They have a culture that is distinct from that of other tribes in the region, with traditional crafts and festivals. They practice [[paddy field|wet rice cultivation]] and are careful in land management, which allowed sustainable agriculture for several centuries. The resulting [[cultural landscape]] reflects the ability of the tribe to make the adverse environment habitable.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5893/|title=Apatani Cultural Landscape|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=August 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810213143/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5893/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Ranganathaswamy Temple, Srirangam|Sri Ranganathaswamy Temple]], Srirangam | [[File:Ranganathaswamy temple tiruchirappalli.jpg|150px|alt=Two gopuram of a temple, decorated with figures]] | [[Tamil Nadu]] | 2014 | i, ii, iii, v (cultural) | The Sri Ranganathaswamy Temple is dedicated to [[Ranganatha]]. It is the world's largest operating [[Hindu temple]] and is, in fact, a temple town, with inner enclosures constituting the temple and outer ones being used for settlements. There have been temples at the site for over two millennia; however, the key buildings standing today date to the time of the [[Vijayanagara Empire]], from the 14th to the 16th century. The temple has 21 ''[[gopuram]]s'', which are richly decorated with paintings and sculptures.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5894/|title=Sri Ranganathaswamy Temple, Srirangam|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231635/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5894/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Monuments of [[Srirangapatna]] Island Town | [[File:Gopuram of the Ranganathaswamy Temple, Srirangapatna Karnataka India.jpg|150px|alt=Ranganathaswamy temple, Srirangapatna]] | [[Karnataka]] | 2014 | i, ii, iii, iv (cultural) | Srirangapatna, the [[river island]] in the [[Kaveri]] river, is an important pilgrimage site in South India. It has been continuously inhabited since the 12th century. The monuments on the island date to different historical periods, including the periods of the [[Hoysala Empire]], [[Vijayanagara Empire]], [[Kingdom of Mysore]], and the [[British Raj]]. Most monuments date from the 16th to the 19th centuries and have elements of Hindu, Indo-Islamic, and British styles. The [[Ranganathaswamy Temple, Srirangapatna|Ranganathaswamy Temple]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5895/|title=Monuments of Srirangapatna Island Town|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235113/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5895/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Chilika Lake]] | [[File:Chilika Bhubaneswar.me.jpg|150px|alt=A group of Flamingos flying over Chilika Lake]] | [[Odisha]] | 2014 | ix, x (natural) | Chilika Lake is a large [[brackish water]] [[lagoon]], fed by over 50 rivers and streams. It is an ephemeral environment, with the river sediments being deposited to the [[Bay of Bengal]]. Different parts of the lake are freshwater, brackish, and marine ecosystems and are an important habitat for birds and mammals, including the endangered [[Irrawaddy dolphin]]. The lake is rich in fish species that support the local fishermen population.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5896/|title=Chilika Lake|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=August 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824112741/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5896/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Padmanabhapuram Palace]] | [[File:Padmanabhapuram Palace 1.jpg|150px|alt=A large building with white walls, red roof, and wooden beams]] | [[Tamil Nadu]] | 2014 | iii, iv (cultural) | The palace in [[Padmanabhapuram]] was constructed in the 16th century, with later additions continuing into the early 19th century, to serve as the seat of the [[Travancore royal family]]. It is a masterpiece of traditional timber architecture decorated with murals and carvings. Murals depict [[Hindu mythology]] and secular themes.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5897/|title=Padmanabhapuram Palace|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062632/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5897/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Sites of Satyagrah, India's non-violent freedom movement | [[File:GANDHI ASHRAM 03.jpg|150px|alt=People in front of an ashram building]] | several sites | 2014 | iv, vi (cultural) | ''[[Satyagraha]]'', a form of [[nonviolent resistance]] or [[civil resistance]], was developed by [[Mahatma Gandhi]] in the first half of the 20th century, as a part of the [[Indian independence movement]]. The nomination comprises 22 sites across India related to the movement. Several sites are [[ashram]]s ([[Sabarmati Ashram]] pictured), founded by Gandhi to teach his philosophy. Other sites are related to the independence movement. Satyagraha theory was influential in the [[civil rights movement]] in the United States and in the fight against [[apartheid]] in South Africa.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5899/|title=Sites of Satyagrah, India's non-violent freedom movement|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231340/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5899/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Thembang]] Fortified Village | [[File:Northern gate of Thembang fort.jpg|150px|alt=Stone gate to the village]] | [[Arunachal Pradesh]] | 2014 | ii, iii, v (cultural) | The village of Thembang is located in the [[Eastern Himalayas]] at an altitude above {{convert|2000|m|abbr=on}}. It is built as a [[Dzong architecture|dzong]], a type of fortified monastery also found in neighbouring [[Bhutan]] and [[Tibet]]. It is inhabited by the Monpas and was constructed before the 12th century.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5913/|title=Thembang Fortified Village|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231638/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5913/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Narcondam Island]] | [[File:Narcondam Hornbill DSCN1242 15.jpg|150px|alt=A bird, hornbill, sitting on a tree branch]] | [[Andaman and Nicobar Islands]] | 2014 | viii, ix, x (natural) | Narcondam Island is a volcanic island off the main chain of the [[Andaman Islands]]. It is composed mostly of [[andesite]], [[dacite]], and [[amphibole]], types of volcanic rocks and minerals. The island provides an important example of evolutionary processes due to its isolation. It is the only place where the endangered [[Narcondam hornbill]] (pictured) is found, and it is also home to several endemic species of the Andaman Islands.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5914/|title=Narcondam Island|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235129/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5914/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Bhubaneswar|Ekamra Kshetra – The Temple City, Bhubaneswar]] | [[File:Lingaraj Temple Complex.jpg|150px|alt=A Hindu temple in stone]] | [[Odisha]] | 2014 | i, ii, iii (cultural) | Ekamra Kshetra is the name of the old part of the city of Bhubaneswar. It is a holy city and has earned the nickname "Temple City" due to about 700 temples that once stood here. The temples were built between the 3rd century BCE and 15th century CE. They are built in the [[Kalinga architecture|Kalinga style]], and belong to [[Hinduism|Hindu]], [[Buddhism|Buddhist]], and [[Jainism|Jain]] religions. The [[Lingaraja Temple]] is pictured. In addition to the temples, there are also [[Udayagiri and Khandagiri Caves]] built by Jain worshipers.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5916/|title=Ekamra Kshetra – The Temple City, Bhubaneswar|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=October 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001225112/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5916/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | The Neolithic Settlement of [[Burzahom archaeological site|Burzahom]] | [[File:Horned figure on pottery. Pré-Indus civilization. Kashmir.jpg|150px|alt=A clay pot with an animal with horns painted]] | [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]] | 2014 | ii, iii, v (cultural) | The archaeological site at Burzahom has provided information about different stages of societal development from the 4th to the 2nd millennium BCE. People initially lived in [[pit-house]]s and later built houses of mud and brick. There are also remains of [[megalith]]ic structures. Material remains excavated at the site hint at interactions with cultures of Central and South West Asia. A painted pot from 2700 BCE is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5917/|title=Burzahom archaeological site|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231230/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5917/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Archaeological remains of a Harappa Port-Town, [[Lothal]] | [[File:The drainage system at Lothal 2.JPG|150px|alt=Archaeological site with remains of drainage channels]] | [[Gujarat]] | 2014 | v (cultural) | Lothal was the only port-town of the [[Indus Valley civilisation]], or Harappan Civilization, from the [[Bronze Age]]. It was occupied from around 2400 BCE to 1600 BCE when it was likely damaged by tidal flooding. The settlement consisted of a citadel with wide streets, a warehouse, and a port area along the river. Remains found at the site demonstrate trade links with the [[Persian Gulf]] region. The remains of drainage channels are pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5918/|title=Archaeological remains of a Harappa Port-Town, Lothal|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231301/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5918/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Mountain Railways of India]] (Extension) | [[File:Kangra Valley train.jpg|150px|alt=Train on a hilly railway]] | [[Maharashtra]], [[Himachal Pradesh]] | 2014 | ii, iv (cultural) | This is a proposed extension of the existing World Heritage Site. It includes the [[Matheran Hill Railway]] and the [[Kangra Valley Railway]] (pictured). They were built in the early 20th century; construction involved technical innovation to overcome difficult mountainous terrain.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|title=Mountain Railways of India (Extension)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231641/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Chettinad]], Village Clusters of the Tamil Merchants | [[File:Chettinad palatial house.jpg|150px|alt=A large two-storey building with white decorated facade]] | [[Tamil Nadu]] | 2014 | ii, v, vi (cultural) | This nomination comprises 11 villages in three clusters. Wealthy merchants built them in the second half of the 19th and early 20th centuries. The villages mix urban and rural influences, both Tamil and those from a broader region, as a result of the travels of the merchants in Southeast Asia. Thousands of palatial houses were built using local and imported materials. The most recent ones, built in the 1930s and 1940s, are in the [[Art Deco]] style. An example of a palatial house is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5920/|title=Chettinad, Village Clusters of the Tamil Merchants|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518215344/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5920/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Lotus Temple|Bahá'í House of Worship]] at Delhi | [[File:LotusDelhi.jpg|150px|alt=A temple in the shape of a lotus flower]] | [[Delhi]] | 2014 | i, v, vi (cultural) | The Lotus Temple is the main [[Baháʼí House of Worship]] in India. It was inaugurated in 1986. It has the shape of a [[Nelumbo nucifera|lotus]] flower, with petals made of concrete and covered by [[marble]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5921/|title=Bahá'í House of Worship at New Delhi|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=August 26, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826220742/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5921/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Badami Chalukya architecture|Evolution of Temple Architecture – Aihole-Badami-Pattadakal]] | [[File:Durga Temple.jpg|150px|alt=A Hindu temple in red stone]] | [[Karnataka]] | 2015 | iii, iv (cultural) | This nomination comprises several temples in [[Aihole]], [[Badami cave temples|Badami]], and [[Pattadakal]], that were built between the 6th and 8th centuries under the [[Chalukya dynasty]]. They demonstrated the evolution of [[Hindu temple architecture]] with rock-cut and free-standing temples and were influential in temples built in later periods. The temples at Pattadakal are already listed as a World Heritage Site. The Durga Temple in Aihole is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5972/|title=Evolution of Temple Architecture – Aihole-Badami-Pattadakal|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231411/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5972/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Cold Desert Cultural Landscape of India | [[File:Kee monastery Spiti Valley (edited).jpg|150px|alt=A monastery in a mountain valley covered by snow]] | [[Ladakh]], [[Himachal Pradesh]] | 2015 | iii, v, vi, x (mixed) | The landscapes in the [[Himalayas]] are characterized by high altitudes, between {{convert|3000|m|abbr=on}} and {{convert|5000|m|abbr=on}}, and harsh dry weather and temperatures ranging from above {{convert|30|C}} in summer to below {{convert|-30|C}} in winter. Two areas are inhabited, the [[Ladakh]] and the [[Spiti Valley]]. The culture is a mixture of Indian and [[Tibet]]an cultures. Several settlements are linked to [[Buddhism|Buddhist]] monasteries ([[Key Monastery]] pictured). From the natural perspective, the area is home to endangered species such as the [[snow leopard]], [[Tibetan antelope]], and the [[Himalayan wolf]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6055/|title=Cold Desert Cultural Landscape of India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=May 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527061843/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6055/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Sites along the Uttarapath, Badshahi Sadak, Sadak-e-Azam, [[Grand Trunk Road]] | [[File:Ambala-Kos Minar.jpg|150px|alt=A stone pillar close to a road]] | several sites | 2015 | ii, iv, vi (cultural) | The Grand Trunk Road is one of Asia's oldest and longest roads. It connects Afghanistan, Pakistan, India, and Bangladesh. The road has been used at least since the times of the [[Maurya Empire]] in the 4th century BCE, has been reconstructed several times in different periods, and has been upgraded to modern traffic in the 20th century. In addition to trade, the road has been instrumental in the spread of ideas, religions, and culture. Several historical sites have been preserved along the road. The [[Kos Minar]], a milestone, in [[Ambala]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6056/|title=Sites along the Uttarapath, Badshahi Sadak, Sadak-e-Azam, Grand Trunk Road|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=January 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131142/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6056/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Keibul Lamjao National Park|Keibul Lamjao Conservation Area]] | [[File:Loktak Lake,Manipur,India 01.jpg|150px|alt=Lake with some floating plants]] | [[Manipur]] | 2016 | v, vii, ix, x (mixed) | [[Loktak Lake]] is a large freshwater lake that features a unique type of ecosystem called [[phumdi]], [[floating island]]s consisting of soil and vegetation. The area is a mixture of aquatic, wetland, and terrestrial habitats, and is home to [[sangai]], an endangered deer species. There are several villages on the shores of the lake, as well as some settlements on the phumdis.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6086/|title=Keibul Lamjao Conservation Area|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=July 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715011918/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6086|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Garo Hills]] Conservation Area (GHCA) | [[File:West Garo Hills View Sasatgre Oct24 A7CR 03240-Pano.jpg|150px|alt=Lush green Scenery of western Garo Hills]] | [[Meghalaya]] | 2018 | v, vi, viii, x (mixed) | [[Garo Hills]] (Pictured) are inhabited by the [[Garo people]], a tribe that speaks a language from the [[Tibeto-Burman languages|Tibeto-Burman family]]. They practice [[slash-and-burn]] agriculture regulated by community rules to ensure sustainable land use. The area is interesting from a geological perspective, with the terrain being shaped by the [[Paleogeography of the India–Asia collision system|India–Asia collision system]]. The area is home to [[Asian elephant]], [[gaur]], [[clouded leopard]], [[sambar deer]], and five species of [[civet]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6356/|title=Garo Hills Conservation Area (GHCA)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=November 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112181502/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6356/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | The historic ensemble of [[Orchha]] | [[File:OrchhaPalace.jpg|150px|alt=A palace overlooking a forest and a river]] | [[Madhya Pradesh]] | 2019 | ii, iv (cultural) | The town of Orchha was founded in the 16th century by the [[Bundela]] clan to serve as their capital. In the following century, it came under [[Mughal Empire|Mughal]] influence. The architecture of the [[Orchha Fort complex|fort complex]], palaces, temples, and gardens represent a mixture of styles from [[Rajput architecture|Rajput]] and [[Mughal architecture]]. The [[Jahangir Mahal, Orchha|Jahangir Mahal]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6404/|title=The historic ensemble of Orchha|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=July 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706095312/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6404/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Ghats in Varanasi|Iconic Riverfront of the Historic City of Varanasi]] | [[File:Ahilya Ghat by the Ganges, Varanasi.jpg|150px|alt=Ganges riverfront with steps, temples, people, and boats]] | [[Uttar Pradesh]] | 2021 | iii, iv, vi (cultural) | [[Varanasi]] is a holy city of [[Hinduism]], [[Buddhism]], and [[Jainism]]. More than 80 [[ghat]]s (steps to the river bank) are located along the [[Ganges]], the [[holy river]], and serve as a place for rituals and festivals. Varanasi has been continuously inhabited since at least 1200 BCE, while the earliest stone ghats date to the 14th century. Palatial buildings, temples, [[ashram]]s, and rest houses for pilgrims date to the 18th and later centuries. The Ahilya Ghat is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6526/|title=Iconic Riverfront of the Historic City of Varanasi|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=April 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425223400/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6526/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Temples of [[Kanchipuram]] | [[File:Parameswara Vinnagaram.JPG|150px|alt=A Hindu temple in Tamil style]] | [[Tamil Nadu]] | 2021 | iv, vi (cultural) | Kanchipuram was the capital of the [[Pallava dynasty]] from the 6th to the 9th century. It is a holy [[Hinduism|Hindu]] city which used to have hundreds of temples. The architecture marks the shift from rock-cut temples to free-standing structures. 11 temples are listed in the nomination. The [[Ekambareswarar Temple (Kanchipuram)|Ekambareswarar Temple]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6528/|title=Temples of Kanchipuram|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=May 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220508093324/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6528/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Hire Benakal]], Megalithic Site | [[File:Pre-historic tombs-1.JPG|150px|alt=Several prehistoric dolmens]] | [[Karnataka]] | 2021 | iii, iv (cultural) | Hire Benakal is the largest [[megalith]]ic site in India. The [[dolmen]]s date to the 1st millennium BCE to the [[Iron Age in India|Iron Age]] and provide information about the culture that constructed India's first large-scale monuments. Rock paintings have also been discovered on site. Depictions of human figures, riders, and animals date roughly from 700 to 500 BCE, while some paintings are older, from the [[Mesolithic]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6529/|title=Hire Benkal, Megalithic Site|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=April 26, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426080555/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6529/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Marble Rocks|Bhedaghat]]-[[Lameta Formation|Lametaghat]] in Narmada Valley | [[File:Marble Rocks - Jabalpur.jpg|150px|alt=River flowing through a gorge with white marble stones]] | [[Madhya Pradesh]] | 2021 | vii, viii (natural) | At [[Bhedaghat]], the [[Narmada River]] has carved a canyon through a mountain of white [[marble]] (pictured), creating a landscape that is both popular with tourists for its perceived beauty and of special interest for geologists. The Lameta Formation contains several [[fossil]]s, including those of [[dinosaur]]s and [[crocodilia]]ns.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6531/|title=Bhedaghat-Lametaghat in Narmada Valley|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=March 31, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331194524/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6531/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Satpura Tiger Reserve]] | [[File:Tiger satpura .jpg|150px|alt=A Bengal tiger in Satpura]] | [[Madhya Pradesh]] | 2021 | vii, ix, x (natural) | The forests in the [[Satpura Range]] hills are protected as a habitat for a large population of [[Bengal tiger]] (Pictured). The area acts as a faunal bridge between the [[Western Ghats]] and the [[Himalayas]] and is also home to several endangered plant species.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6532/|title=Satpura Tiger Reserve|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=June 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607144135/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6532/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Konkan geoglyphs]] | [[File:Usgalimal.PNG|150px|alt=Geoglyphs of Konkan Goa]] | [[Maharashtra]], [[Goa]] | 2022 | i, iii, iv (cultural) | This nomination comprises 10 sites with [[geoglyph]]s in the [[Konkan]] coast. They date from the [[Mesolithic]] period, about ten millennia BCE to the second millennium BCE. They depict animals, human figures, and abstract art, and are related to the transition from [[hunter-gatherer]] societies to settled ones.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/|title=Geoglyphs of Konkan Region of India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231414/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Jingkieng jri: [[Living root bridge|Living Root Bridge]] Cultural Landscapes | [[File:Living root bridges, Nongriat village, Meghalaya2.jpg|150px|alt=Two bridges, consisting of tree roots, crossing a river]] | [[Meghalaya]] | 2022 | i, iii, vi (cultural) | A living root bridge is a type of [[simple suspension bridge]] formed of living plant roots by [[tree shaping]]. They are handmade from the [[aerial root]]s of rubber fig trees (''[[Ficus elastica]]'') over several generations and are common in the communities of the [[Khasi people]]. The bridges reflect a harmonious relationship between people and nature. An example of such a bridge in [[Nongriat]] village is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6606/|title=Jingkieng jri: Living Root Bridge Cultural Landscapes|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=June 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616070739/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6606/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Veerabhadra Temple, Lepakshi|Sri Veerabhadra Temple]] and [[Monolithic Bull, Andhra Pradesh|Monolithic Bull]] (Nandi), Lepakshi (The Vijayanagara Sculpture and Painting Art Tradition) | [[File:Front side of Veerabhadra Temple, Lepakshi.jpg|150px|alt=A Hindu temple in stone]] | [[Andhra Pradesh]] | 2022 | i, ii, vi (cultural) | The [[Hinduism|Hindu]] temple is located in the village of [[Lepakshi]]. The temple's construction started around 1100, while the major development took place during the period of the [[Vijayanagara Empire]], from 1350 to 1600, when a large complex was built. The temple contains important examples of Vijayanagara art, including the only surviving frescoes from that period. A large monolithic bull ([[Nandi (Hinduism)|Nandi]]) is located on the temple grounds.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6607/|title=Sri Veerabhadra Temple and Monolithic Bull (Nandi), Lepakshi (The Vijayanagara Sculpture and Painting Art Tradition)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062600/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6607/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Sun Temple, Modhera]] and its adjoining monuments | [[File:Surya mandhir.jpg|150px|alt=A Hindu temple complex in stone]] | [[Gujarat]] | 2022 | i, iv (cultural) | The temple complex, a prominent example of the [[Māru-Gurjara architecture|Māru-Gurjara]] style from the 11th century, is dedicated to the Sun God. It has three components: ''Gūḍhamanḍapa'', the shrine hall; ''Sabhamanḍapa'', the assembly hall; and ''Kunḍa'', the reservoir.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6627/|title=Sun Temple, Modhera and its adjoining monuments|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 December 2022|archive-date=December 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221074701/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6627/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Rock-cut Sculptures and Reliefs of the [[Unakoti]], Unakoti Range, Unakoti District | [[File:Unakotiswara Kal Bhairava,Unakoti ( ঊনকোটি).JPG|150px|alt=Rock cut bas relief of Hindu deity]] | [[Tripura]] | 2022 | i, iv (cultural) | Unakoti features colossal rock cut panels and bas relief sculptures depicting Hindu deities, which date from the 8th and 9th centuries. They were created by the adherents of [[Shaivism]], with the style influenced by local folk arts.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6628/|title=Rock-cut Sculptures and Reliefs of the Unakoti, Unakoti Range, Unakoti District|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 December 2022|archive-date=August 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829203802/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6628/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Vadnagar]] – A multi-layered Historic town, Gujarat | [[File:Vadnagar's Kirti Toran full shot with beautiful clouds.JPG|150px|alt=A ''torana'' gate in stone]] | [[Gujarat]] | 2022 | ii, v (cultural) | The town has been continuously occupied since 750 BCE, with monuments such as gates (Kirti Toran pictured), fortresses, and temples constructed throughout different historical periods. Remains found on site demonstrate the trade connections with the [[Indo-Greek Kingdom]] and the [[Roman Empire]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6629/|title=Vadnagar – A multi-layered Historic town, Gujarat|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 December 2022|archive-date=December 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221074659/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6629/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |Serial nomination of Coastal Fortifications along the Konkan Coast, Maharashtra | [[File:Bastions of vijaydurg.jpg|150px|alt=An old fort with several towers, located at a coast]] | [[Maharashtra]] | 2024 | ii, iv, vi (cultural) |This nomination comprises nine forts in Maharashtra. They were used for trade and military functions between the 9th and 19th centuries. They supported trade routes connecting India with African and Arabian coasts and with the western countries. [[Vijaydurg Fort]] is pictured.<ref>{{Cite web |title=Serial nomination of Coastal Fortifications along the Konkan Coast, Maharashtra |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6703/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240325072346/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6703/ |archive-date=2024-03-25 |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> |- ! scope="row" |The Gond monuments of Ramnagar, Mandla | [[File:Moti Mahal Mandla.jpg|150px|alt=An old fortress made of stone, a wire fence in front]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | ii, iii (cultural) | The nomination comprises clusters of monuments related to the kingdoms of the [[Gondi people|Gond people]], including the [[Garha kingdom]] of the early modern era. The Gonds are the largest tribe in India and held a substantial rule over the central India before the rise of the [[Mughal Empire]]. The forts display an influence of the [[Mughal architecture]] and some influence from the [[List of Rajput dynasties and states|Rajputs]]. The [[Moti Mahal, Mandla|Moti Mahal]], built under [[Hridayshah]], is pictured.<ref>{{Cite web |title=The Gond monuments of Ramnagar, Mandla |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6735/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|archive-date=23 September 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153646/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6735/|language=en}}</ref> |- ! scope="row" |The [[Bhojeshwar Temple|Bhojeshwar Mahadev Temple]], Bhojpur | [[File:Shiva Temple, Bhojpur 01.jpg|150px|alt=A large stone temple with some people around]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | i, iii, iv (cultural) | Construction of the large temple started in the 11th century under the [[Paramara dynasty|Paramara]] king [[Bhoja]] but was at some point abandoned so the temple is left unfinished. It demonstrates the architecture and arts of the period. Important features of the temple are a large [[lingam]] and architectural drawings carved on the walls, intended to assist the builders.<ref>{{Cite web |title=The Bhojeshwar Mahadev Temple, Bhojpur |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6733/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |archive-date=July 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121513/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6733/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" |Rock Art Sites of the [[Chambal River|Chambal]] Valley | [[File:Rock Art Sites of the Chambal Valley.jpg|150px|alt=Rock art in red colour depicting human figures with weapons]] | [[Madhya Pradesh]], [[Rajasthan]] | 2024 | iii, iv (cultural) | Chambal Valley has a large concentration of rock art. Sites date from the [[Paleolithic]] period with [[Acheulean]] stone tools, to rock art sites from the early historic times. Motifs and styles differ between periods. Some depict human figures, hunting and battle scenes, while art from the later periods has religious motifs.<ref>{{Cite web |title=Rock Art Sites of the Chambal Valley |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6732/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |archive-date=July 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121514/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6732/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" |Khooni Bhandara, Burhanpur | [[File:Khooni bhandara.jpg|150px|alt=Underground tunnel for water management]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | ii, iii, iv (cultural) | Khooni Bhandara is an underground water management system built under the [[Mughal Empire]] in the early 17th century in the city of [[Burhanpur]]. It is based on the Persian [[qanat]] system where the water flow is assisted only by gravity. The water system comprises pipelines and reservoirs. The capacity has been decreasing through time due to deposition of sediments on the walls.<ref>{{Cite web |title=Khooni Bhandara, Burhanpur |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6731/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |archive-date=July 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121514/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6731/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" |[[Gwalior Fort]], Madhya Pradesh | [[File:Gwalior Fort front.jpg|150px|alt=Fortress wall on a hill with several towers and elaborate decoration]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | ii, iv (cultural) | The architecture of the fort predominantly shows a mixture of [[Rajput]] and [[Mughal architecture|Mughal]] styles but also includes earlier components, dating back to the 5th century. It features delicate stone carving elements. It served as a reference for later structures.<ref>{{Cite web |title=Gwalior Fort, Madhya Pradesh |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6730/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url-status=live|archive-date=4 September 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260904030451/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6730/|language=en}}</ref> |- ! scope="row" |The historic ensemble of [[Dhamnar Caves|Dhamnar]] | [[File:Buddist sculpture caves.jpg|150px]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | ii, iv (cultural) |The [[Dhamnar Caves]] are rock-cut caves dating back to between the 5th and 7th centuries CE. There are numerous Buddhist caves and a Hindu temple complex. Some of the caves include secluded and not ornamented spaces for monks ([[Vihāra]]s).<ref>{{Cite web |title=The historic ensemble of Dhamnar |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6736/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |archive-date=July 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121513/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6736/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" |[[Kanger Valley National Park]] | [[File:Kanger valley11.JPG|150x150px]] | [[Chhattisgarh]] | 2025 | vii, viii, x (natural) |The national park covers the Kanger River valley. Its varying topography and the multitude of geological features contribute to the park's natural beauty and scientific importance. As an untouched forest area, it also contains diverse wildlife, including various [[threatened species]].<ref>{{Cite web |title=Kanger Valley National Park |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6801/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=14 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260814194156/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6801/}}</ref> |- ! scope="row" |[[Mudumal Megalithic Menhirs]] | [[File:Mudumal Megalithic Menhris Narayanpet Telangana India 11.jpg|150x150px]] | [[Telangana]] | 2025 | v, vi (cultural) |The [[menhir]]s date back 3500–4000 years and are arranged to align with celestial events. They reflect the ancient cultures' understanding of celestial phenomena and have influenced local religious beliefs.<ref>{{Cite web |title=Mudumal Megalithic Menhirs |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6802/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=5 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261005081120/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6802/}}</ref> |- ! scope="row" |Serial nomination for [[Edicts of Ashoka|Ashokan Edict]] sites along the Mauryan Routes | [[File:Ashoka Lauriya Areraj inscription.jpg|213x213px]] | [[Andhra Pradesh]], [[Bihar Legislative Assembly|Bihar]], [[Delhi]], [[Gujarat]], [[Karnataka]], [[Madhya Pradesh]], [[Uttar Pradesh]] | 2025 | iii, iv, v (cultural) |This nomination comprises thirty-five rock and pillar edicts, as well as cave inscriptions (segment of the [[Lauriya Araraj|Lauriya Araraj pillar]] pictured).<ref>{{Cite web |title=Serial nomination for Ashokan Edict sites along the Mauryan Routes |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6803/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=31 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260731040255/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6803/}}</ref> |- ! scope="row" |Serial nomination of [[Yogini temples|Chausath Yogini Temples]] | [[File:Chausath Yogini Temple, Mitaoli, Morena 006.jpg|150x150px]] | [[Madhya Pradesh]], [[Odisha]], [[Tamil Nadu]], [[Uttar Pradesh]] | 2025 | iii, iv (cultural) |This nomination comprises thirteen temples of [[yogini]]s (female yoga practitioners), each with 64 images or statues of yoginis ([[Chausath Yogini Temple, Mitaoli|temple in Mitaoli]] pictured).<ref>{{Cite web |title=Serial nomination of Chausath Yogini Temples |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6804/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=27 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827044612/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6804/}}</ref> |- ! scope="row" |Serial nomination of [[Gupta Empire|Gupta]] Temples in North India | [[File:Deogarh01.jpg|150x150px]] | [[Bihar]], [[Madhya Pradesh]], [[Rajasthan]], [[Uttar Pradesh]] | 2025 | i, iii (cultural) |This nomination comprises twenty temples of the [[Gupta Empire|Gupta dynasty]] (Dashavatara Temple in Deogarh pictured).<ref>{{Cite web |title=Serial nomination of Gupta Temples in North India |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6805/ |access-date=10 March 2025|url-status=live|archive-date=7 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|archive-url=https://web.archive.org/web/20261007084236/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6805/}}</ref> |- ! scope="row" |The Palace-Fortresses of the [[Bundelkhand|Bundelas]] | [[File:View of Raja Mahal from Jahangir Mahal with Ram Raja Temple and Chaturbhuj Temple in the background, Tikamgarh.jpg|150x150px]] | [[Madhya Pradesh]] and [[Uttar Pradesh]] | 2025 | ii, iv (cultural) |This nomination comprises six fortresses of the Bundelkhand region (Raja Mahal pictured).<ref>{{Cite web |title=The Palace-Fortresses of the Bundelas |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6806/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=9 September 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260909004137/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6806/}}</ref> |- ! scope="row" |[[Salkhan Fossils Park|Salkhan Fossil Park]], Sonbhadra | [[File:150 crore years old Fossils of Blue green algae, in Salkhan (Sonebhadra, UP).jpg|alt=Fossilized green algae with greenery in the background|150x150px]] | [[Uttar Pradesh]] | 2025 | viii (natural) |This park features a large number of [[stromatolite]]s and [[microfossil]]s. It demonstrates the effect of the [[Great Oxidation Event]] on the development of unicellular life and how early microbes shaped the Earth's environment.<ref>{{Cite web |title=Salkhan Fossil Park, Sonbhadra |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6842/ |access-date=29 June 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=19 September 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260919134041/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6842}}</ref> |- ! scope="row" |[[Naga Hills Ophiolite|Naga Hill Ophiolite]] | | [[Nagaland]] | 2025 | viii, ix (natural) | The [[Naga Hills]] are important in view of their geological structure. They containe [[ophiolite]]s, sections of Earth's [[oceanic crust]] and the underlying [[upper mantle (Earth)|upper mantle]] that have been uplifted and exposed on the continental plate. They provide insight into [[plate tectonics]] and continent collision. The area is also important due to its biodiversity, and is home to the vulnerable bird species [[rufous-necked hornbill]].<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6889/ |title=Naga Hill Ophiolite |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=1 November 2025 |url-status=live |archive-date=1 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251101230151/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6889/}}</ref> |- ! scope="row" |Deccan Traps at [[Panchgani]] and [[Mahabaleshwar]] | [[File:Picturesque - Mahabhaleshwar - Panchghani (5767643681).jpg|150px|alt=View of rugged hills]] | [[Maharashtra]] | 2025 | viii, x (natural) | This nomination comprises parts of the [[Deccan Traps]] (Panchgani pictured) and the [[Koyna Wildlife Sanctuary]]. Deccan Traps are a [[large igneous province]] that was created in a geologically short volcanic episode around 66 million years ago. This resulted in lava deposits up to {{convert|2000|m|abbr=on}} thick. The area is also a biodiversity hotspot, with animals including the [[Indian leopard]], [[sloth bear]], [[Nilgiri tahr]], [[Indian giant squirrel]], as well as numerous bird, reptile, and amphibian species.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/ |title=Deccan Traps at Panchgani and Mahabaleshwar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=1 November 2025 |url-status=live |archive-date=1 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251101230307/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/}}</ref> |- ! scope="row" |Geological Heritage of [[St. Mary's Islands|St' Mary's Island]] Cluster |[[File:St. Mary's islands, Udupi 1767.jpg|150px|alt=Basaltic rock formations on a shore]] | [[Karnataka]] | 2025 | viii (natural) | The four islands are significant because of their [[Columnar jointing|columnar basalt]] formations, originating from the [[Late Cretaceous]] [[epoch]]. They are associated with the volcanic activitsy during the breaking up between the [[Indian plate|Indian]] and the [[Madagascar plate]]s.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6891/ |title=Geological Heritage of St' Mary's Island Cluster |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102000637/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6891/}}</ref> |- ! scope="row" |Meghalayan Age Caves | | [[Meghalaya]] | 2025 | vii, viii, ix (natural) | The four nominated caves feature numerous [[speleothem]]s. The stalagmite sampled from the [[Mawmluh Cave]] was used to detect the chemical signatures related to the [[4.2-kiloyear event]], a prolongued drought linked to the collapse of several ancient civilizations. The cave is used as the [[Global Boundary Stratotype Section and Point]] for the [[Meghalayan]] age. Additionally, the caves are home to endemic species of fish and arthropods.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6892/ |title=Meghalayan Age Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102001043/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6892/}}</ref> |- ! scope="row" |Natural Heritage of [[Erra Matti Dibbalu]] |[[File:Erramatti Dibbalu (Red Sand Hills) in Visakhapatnam 03.jpg|150px|alt=Red sand formation with some plants]] | [[Andhra Pradesh]] | 2025 | viii (natural) | The sand, [[silt]], and [[clay]] formations preserve the geologic record of the late [[Quaternary]], including the fluctuations of the sea level during the [[Quaternary glaciation|glaciation]] episodes, monsoons, and dry seasons. The sediments were deposited by rivers or winds.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6893/ |title=Natural Heritage of Erra Matti Dibbalu |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102000742/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6893/}}</ref> |- ! scope="row" |Natural Heritage of [[Tirumala]] Hills | [[File:Natural stone arch in tirumala.JPG|150px|alt=A stone arch made of ancient rocks]] | [[Andhra Pradesh]] | 2025 | vii, viii, x (natural) | The area is significant due to the [[Eparchaean Unconformity]], a rare geological [[Stratigraphy|stratigraphic]] formation where there is a gap of hundreds of million of years between the older [[Archean]] and younger [[Proterozoic]] rocks. One of the formations in the area is the [[Natural Arch, Tirumala hills|Natural Arch]] (pictured), which is also sacred to the Hindus. The area is also home to diverse flora.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6894/ |title=Natural Heritage of Tirumala Hills |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102001448/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6894/}}</ref> |- ! scope="row" |Natural Heritage of Varkala |[[File:Varkala cliff 02.jpg|150px|alt=A beach and a cliff in the background]] | [[Kerala]] | 2025 | vii, viii (natural) | This nomination comprises the cliff and the beach in [[Varkala]]. The cliff is a geological formation that shows different layers of sediments, documenting the processes such as tectonic uplift, sedimentation, and tropical weathering. There are numerous fossils found in the rocks. The area is also popular with visitors because of its scenic beauty.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6895/ |title=Natural Heritage of Varkala |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102001724/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6895/}}</ref> |- ! scope="row" |Serial Nomination of Buddhist Triangle Sites of Odisha |[[File:Lalitagiri Courtyard.jpg|150px|alt=Ruins and a collection of artefacts]] | [[Odisha]] | 2025 | ii, iv (cultural) | The nomination comprises three sites connected with [[Buddhism]]: [[Lalitagiri]] (ruins of a [[stupa]] pictured), [[Udayagiri, Odisha|Udayagiri]], and [[Ratnagiri, Odisha|Ratnagiri]]. They document the development of the religion from the 3rd or 2nd century BCE, with the transition from [[Theravada]] traditions into the [[Mahayana]] and [[Vajrayana]] schools. The sites also demonstrate the evolution of art and architectural styles.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6926/|title=Serial Nomination of Buddhist Triangle Sites of Odisha|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=31 January 2026|url-status=live|archive-date=31 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260131221945/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6926/}}</ref> |- ! scope="row"|Colonial Penal Settlement of Andaman Islands | |[[Andaman and Nicobar Islands]] |2026 | ii, iv, vi (cultural) |The colonial penal Settlement of the [[Andaman Islands]] was established by [[British Empire|British]] in 1858 to imprison Indian freedom fighters and political prisoners. It includes [[Chatham Island (Andaman Islands)|Chatham Island]], [[Ross Island, North and Middle Andaman district|Ross Island]], [[Viper Island]] and the famous [[Cellular Jail]]. These sites represent British colonial rule, the sacrifices of freedom fighters and India's struggle for Independence.<ref>{{cite web|title=Colonial Penal Settlement of Andaman Islands|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7023/|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 October 2026|url-status=live|archive-date=23 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261023042352/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7023/}}</ref> |- ! scope="row" | Nicobarese Cultural Continuity in the Central group of Nicobar Islands | |[[Andaman and Nicobar Islands]] | 2026 | iii, v, vi (cultural) |<ref>{{cite web|title=Nicobarese Cultural Continuity in the Central group of Nicobar Islands|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7022/|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 October 2026|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021055618/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7022/}}</ref> |- ! scope="row"|The Painted Haveli Towns of Shekhawati |[[File:Le Prince Haveli courtyard.JPG|150px]] |[[Rajasthan]] |2026 | iii, iv, v (cultural) |[[Shekhawati painting|The painted Haveli Town]], are famous for their magnificent merchant mansion decorated with colourful Fresco painting. Built mainly between the 18th and early 20th centuries, these [[haveli]]s showcase beautiful artwork depicting mythology, historical events, daily life, animals and modern inventions. Their unique architecture, traditional water system and rich [[Marwari people|Marwari]] merchant make [[Shekhawat]]i and extraordinary open-air art gallery. It reflects the culture and heritage of the [[Shekhawati|Shekhawati region]] ( [[Sikar]], [[Jhunjhunu]] and [[Churu district|Churu]] ).<ref>{{cite web|title=The Painted Haveli Towns of Shekhawati|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7028/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021081123/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7028/}}</ref> |- ! scope="row"|Rangpur-Sivasagar Historic Ensemble |[[File:Ranghar - Assam.jpg|150px]] |[[Assam]] |2026 | iii, iv (cultural) |Spread in [[Sivasagar district]]. This ensemble represents the architectural, cultural, and technological achievements of the [[Ahom dynasty]], which ruled the Brahmaputra Valley for nearly 600 years. It includes magnificent palaces, temples, the [[Rang Ghar]] amphitheatre ( pictured ), [[Talatal Ghar]], and large historic water reservoirs such as joysagar, Gaurisagar and Sivasagar.<ref>{{cite web|title=Rangpur-Sivasagar Historic Ensemble|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7033/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> |- ! scope="row" |[[Udayagiri Caves|Udaigiri Caves]] |[[File:Udayagiri cave vidisha Madhya Pradesh11.jpg|150px]] |[[Madhya Pradesh]] |2026 | ii, iii, iv (cultural) |The [[Udayagiri Caves|Udaigiri Caves]] are rock cut caves located near [[Vidisha]]. Dating back to the 4th-5th Century CE, they were developing during the Gupta Period ( reign of [[Chandragupta II]] ). Caves are famous for their [[Hindu]] and [[Jain]] sculptures, inscriptions and religious significance. Most notable sculpture is [[Lord Vishnu]] in his [[Varaha]] incarnation, rescuing the Earth Goddess.<ref>{{cite web|title=Udaigiri Caves|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7046/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> |- ! scope="row" |Group of Temples of the Chambal Valley: [[Bateshwar Hindu temples, Madhya Pradesh|Bateshwar]], Padavali and [[Kakanmath|Kakarmath]] |[[File:Bateshwar Temple Complex - 1.jpg|150px]] |[[Madhya Pradesh]] |2026 | ii, iv (cultural) |This group represents the remarkable development of early mediaeval Indian temple architecture. Dating from the 8th and 11th centuries CE, these temples showcase the Nagar Style of architecture intricate stone carving and traditional dry-stone construction. Togather [[Bateshwar Hindu temples, Madhya Pradesh|Bateshwar]] (in picture), Padavali and [[Kakanmath|Kakarmath]] reflect the rich religious traditions, artistic excellence and architectural heritage of the [[Gurjara-Pratihara dynasty|Gurjara-Pratihara]] and [[Kachchhapaghata dynasty|Kachchhapaghata]] periods.<ref>{{cite web|title=Group of Temples of the Chambal Valley: Bateshwar, Padavali and Kakarmath|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7045/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021075951/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7045/}}</ref> |- ! scope="row" |[[Ginnorgarh|Ginnorgarh fort]] |[[File:Ginnorgarh fort from the west.jpg|150px]] |[[Madhya Pradesh]] |2026 | ii, iv (cultural) |Ginnorgarh fort located within the [[Ratapani Tiger Reserve]]. It served as an important political and administrative centre during Gond Kingdom. Fort is known for its impressive fortificate walls, Palace ruins and stepwells. Remains of the Seven-storey Rani Mahal ( in picture ) that show historical and architectural importance.<ref>{{cite web|title=Ginnorgarh fort|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7044/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021075705/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7044/}}</ref> |- ! scope="row" |[[Bagh Caves|Bagh Cave]] paintings |[[File:Bagh Caves statues.jpg|150px]] |[[Madhya Pradesh]] |2026 | i, ii, iii, (cultural) |Paintings are dating back to 5th and 6th centuries CE. Executed on cave wall , these paintings illustrate [[Buddhist]] themes, human figures, and cultural activities, showcasing the artistic excellence and rich heritage of ancient India.<ref>{{cite news|title=Bagh Cave paintings|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7043/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=23 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261023021908/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7043/}}</ref> |- ! scope="row"style="background:#D0E7FF;"|The Sites of Satyagraha: The Emergence and institutionalization of the non-violent movement (India) | |[[Bihar]]<br>[[Gujarat]]<br>[[Maharashtra]]<br>[[Delhi]] |2026 | iii, vi (cultural) |<ref>{{cite web|title=The Sites of Satyagraha: The Emergence and institutionalization of the non-violent movement (India)|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7042/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=23 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261023113038/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7042/}}</ref> |- ! scope="row"|[[Sirpur, Mahasamund|Sirpur]] [[ Sirpur Group of Monuments|Cultural and Archaeological Landscape]] |[[File:7th - 9th century Surang tila mandapa before shrines, Sirpur monuments Chhattisgarh.jpg|150px]] |[[Chhattisgarh]] |2026 | ii, iv (cultural) |Bank of the [[Mahanadi]] river Village Sirpur located. It is an ancient Cultural, religious, and commercial centre that flourished between the 5th and 12th centuries CE. It is renowned for it's Hindu temples, Buddhist monasteries, Jain monuments, and remarkable brick architecture, reflecting religious harmony, artistic exchange and the urban development of early mediaeval India.<ref>{{cite web|title=Sirpur Cultural and Archaeological Landscape|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7054/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=23 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261023023848/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7054/}}</ref> |- ! scope="row"|Andaman Subduction Volcanoes |[[File:Barren Island Active Volcano.jpg|150px]] |[[Andaman and Nicobar Islands]] |2026 | vii, viii, ix, x (natural) |Andaman subduction Volcanoes are formed due to the subduction of [[Indian Plate]] beneath the [[Burma]] microplate.This tectonic process produce [[Magma]], causing volcanic activity in the region. [[Barren Island (Andaman Islands)|Barren Island]], located in the [[Andaman Sea]], is only India's confirm active volcano site.<ref>{{cite web|title=Andaman Subduction Volcanoes|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7053/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=24 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261024023639/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7053/}}</ref> |- ! scope="row" |Karst-mud-volcano Complex of [[Baratang Island|Baratang]] |[[File:Baratang mud volcano.jpg|150px]] |[[Andaman and Nicobar Islands]] |2026 | viii, ix, x (natural) |Karst-mud-volcano Complex of Baratang is a unique geological landscape featuring limestone caves, karst formations and active mud Volcanoes.These geological features provide valuable evidence of the region's tectonic evolution, cave formation processes, and ecological diversity.<ref>{{cite web|title=Karst-mud-volcano Complex of Baratang|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7052/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021095516/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7052/}}</ref> |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:عالمي ثقافتي ورثي جي ماڳن جون فهرستون]] 49vhf8xgjgjgjhcx8oh8raapsmw8t3h 429409 429408 2026-11-07T08:47:07Z Ibne maryam 17680 /* عارضي فهرست */ 429409 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{location map+ |India |float=right |width=500 |caption=[[ڀارت]] ۾ [[عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]: {{bullet list|Green dots indicate the seven clusters in the [[Western Ghats]]|Blue dots are the [[Hill Forts of Rajasthan]]|Yellow dots are the [[Great Living Chola Temples]]||Orange dots are the [[Sacred Ensembles of the Hoysalas]]|Pink dots indicate the [[Mountain Railways of India]]|Purple dots are the [[Maratha Military Landscapes of India]]|Turquoise dots indicate cities with multiple sites. Delhi and Mumbai have three sites each, Agra and Jaipur have two sites each.}} |places= {{location map~ |India |lat=27.097528|N|long=77.666500 |E|label={{nowrap|فتح پور سيڪري}}|position=top}} {{location map~ |India |lat=26.94|N|long=94.87|E|label=مائيدام|position=top}} {{location map~ |India |lat=26.63|N|long=93.35|E|label=[[ڪازيرانگا نيشنل پارڪ|ڪازيرانگا]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=26.50|N|long=91.85|E|label=[[مناس جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه|مناس]] |position=bottom}} {{location map~ |India |lat=22.766 |N|long= 77.383|E|label=[[سانچي ۾ ٻڌ يادگار|سانچي]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=22.923|N |long=77.576|E|label=[[Rock Shelters of Bhimbetka|Bhimbetka]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=24.863|N|long=79.92|E |label=کاجورائو|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=24.718|N|long=84.999 |E|label=[[Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya|Bodh Gaya]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=22.4833|N|long=73.5332 |E|label= چمپانير-پاواڳڙهه|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=15.50222|N|long=73.91167|E|label= [[گوآ جا چرچ|گوآ]]|position=left}} {{location map~ |India |lat=27.1667|N|long=77.5166 |E|label= [[ڪيولاڊيو نيشنل پارڪ|ڪيولاڊيو]] |position=bottom}} {{location map~ |India |lat=20.552377|N|long=75.700436|E|label= [[اجنتا جا غار|اجنتا]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=20.02639|N|long=75.17917|E|label=[[Ellora Caves|Ellora]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=12.61667|N|long=80.19167|E|label= مهابلي پورم|position=right}} {{location map~ |India |lat=15.3144|N|long=76.47167|E|label=هامپي|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=31.76|N|long=77.55|E|label=[[گريٽ هماليئن نيشنل پارڪ|هماليه]]|position=top}} {{location map~ |India |lat=15.94833|N|long=75.816667|E|label= پٽادڪل|position=right}} {{location map~ |India |lat=19.8875|N|long=86.09472|E|label= ڪونارڪ|position=right}} {{location map~ |India |lat=23.85892|N|long=72.10162|E|label= راني ڪي ووئو|position=right}} {{location map~ |India |lat=23.03|N|long=72.58|E|label=[[احمد آباد]]|position=left}} {{location map~ |India |lat=30.71666|N|long=79.6666|E|label=[[Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks|Nanda Devi]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=21.945 |N|long=88.8958|E|label=[[Sundarbans National Park|Sundarbans]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=27.7|N|long=88.133333|E|label={{nowrap|[[Khangchendzonga National Park|Khangchendzonga]]}}|position=top|}} {{location map~ |India |lat=25.136667|N|long=85.443889|E|label=[[Nalanda]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=18.259|N|long=79.943|E|label=[[Ramappa Temple|Ramappa]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=23.888|N|long=70.213|E|label=[[Dholavira]]|position=top}} {{location map~ |India |lat=30.7573|long=76.8066|label=[[Chandigarh Capitol Complex|Chandigarh]]|position=left}} {{location map~ |India |lat=23.68|N|long=87.68|E|label=[[Santiniketan]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=25.380842|N|long=83.024518|E|label=[[Sarnath]]|position=top}} <!-- Hill forts of Rajasthan --> {{location map~ |India |lat=24.8863|long=74.647|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=25.148889|long=73.580278|position=top|mark=Blue pog.svg|label=[[Hill Forts of Rajasthan|Hill Forts]]}} {{location map~ |India |lat=26.020278|long=76.455|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=24.628|long=76.183|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.9859|long=75.8507|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.9127|long=70.9126|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} <!-- Multiple site locations --> {{location map~ |India |lat=27.1766|N|long=78.066 |E|label=[[Agra]]|position=right|mark=Turquoise pog.svg}} {{location map~ |India |lat=28.6588|N|long=77.18|E|label= [[Delhi]]|position=top|mark=Turquoise pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.9|N|long=75.8|E|label=[[Jaipur]]|position=left|mark=Turquoise pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.940122|N|long=72.836202|E|label=[[Mumbai]]|position=left|mark=Turquoise pog.svg}} <!-- Sacred Ensembles of the Hoysalas --> {{location map~ |India |lat=13.16|long=75.86|position=right|mark=Orange ff8040 pog.svg|label={{nowrap|[[Sacred Ensembles of the Hoysalas|Hoysala Ensembles]]}}}} {{location map~ |India |lat=13.21|long=75.99|position=bottom|mark=Orange ff8040 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=12.27|long=76.88|position=bottom|mark=Orange ff8040 pog.svg}} <!-- Mountain Railways of India --> {{location map~ |India |lat=31.1027|N|long=77.1598|E|label={{nowrap|[[Kalka–Shimla Railway|Kalka–Shimla]]}}|position=right|mark=Pink ff0080 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=11.51028|N|long=76.93583|E|label=[[Nilgiri Mountain Railway|Nilgiris]]|position=right|mark=Pink ff0080 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.68|N|long=88.46|E|label=[[Darjeeling Himalayan Railway|Darjeeling]]|position=left|mark=Pink ff0080 pog.svg}} <!-- Western Ghats --> {{location map~ |India |lat=8.5297 |N|long=77.2497|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=9.4856 |N|long=77.21|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=10.2178 |N|long=77.18|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=11.3306 |N|long=76.3094|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=12.5464 |N|long=75.7078|E|position=left|label=[[Western Ghats]]|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=13.4997 |N|long=75.1006|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=17.1717 |N|long=73.7272|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} <!-- Great Living Chola Temples --> {{location map~ |India |lat=10.9484 |N|long=79.3567|E|position=right|mark=Yellow ffff00 pog.svg|label=[[Great Living Chola Temples|Chola Temples]]}} {{location map~ |India |lat=10.7828 |N|long=79.1317|E|position=right|mark=Yellow ffff00 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=11.2062 |N|long=79.4489|E|position=right|mark=Yellow ffff00 pog.svg}} <!-- Maratha Military Landscapes of India --> {{location map~ |India |lat=20.7225|long=73.9425|position=left|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=19.196667|long=73.858333|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.71|long=73.476667|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.703889|long=72.813333|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.236111|long=73.444444|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.246111|long=73.6825|position=right|mark=Purple 8000ff pog.svg|label=[[Maratha Military Landscapes of India|Maratha forts]]}} {{location map~ |India |lat=17.935833|long=73.578611|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=17.816389|long=73.084444|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=16.811111|long=74.108056|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=16.560833|long=73.333333|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=16.0425|long=73.459722|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=12.250556|long=79.401389|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} }} [[يونيسڪو|گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم]] (<small>UNESCO</small>) اهڙن ثقافتي يا قدرتي ورثن کي "[[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جا ماڳ]]" (<small>World Heritage Sites</small>) قرار ڏئي ٿي، جيڪي غير معمولي عالمي اهميت رکن ٿا. اهڙين جاين جي نامزدگي انهن ملڪن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪي <small>1972</small>ع ۾ قائم ٿيل "يونيسڪو ورلڊ هيريٽيج ڪنوينشن" (<small>UNESCO World</small> <small>Heritage Convention</small>) جا رڪن آهن.<ref name="convention">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=21 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention/ |archive-date=27 August 2016 |url-status=live }}</ref> ثقافتي ورثي ۾ يادگارون (جهڙوڪ تعميراتي شاهڪار، مجسما يا ڪتبا)، عمارتن جا مجموعا ۽ مختلف جايون (بشمول آثار قديمه وارا ماڳ) شامل آهن. قدرتي ورثي ۾ اهي قدرتي خاصيتون (جيڪيون طبعي ۽ حياتياتي جوڙجڪن تي مشتمل هجن)، ارضياتي ۽ طبعي-جاگرافيائي بناوٽون (جن ۾ جانورن ۽ ٻوٽن جي خطري ۾ پيل نسلن جون رهائشگاهون شامل آهن) ۽ اهڙيون قدرتي جايون اچن ٿيون جيڪي سائنس، تحفظ، يا قدرتي حسن جي لحاظ کان اهميت رکن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |title=Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 February 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201042309/http://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |url-status=live }}</ref> ڀارت <small>14</small> نومبر <small>1977</small>ع تي هن ڪنوينشن کي قبول ڪيو، جنهن سان ان ملڪ جا ماڳ هن فهرست ۾ شامل ٿيڻ جي اهل بڻجي ويا.<ref name="India">{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004174917/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=4 October 2025 |access-date=29 June 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> ڀارت ۾ <small>45</small> عالمي ورثو ماڳ آهن. انهن مان، <small>37</small> ثقافتي ۽ ست قدرتي آهن ۽ هڪ، کنچنزونگا نيشنل پارڪ، مخلوط قسم جو آهي، جيڪو ثقافتي ۽ قدرتي خاصيتن ٻنهي لاءِ درج ٿيل آهي. ڀارت ۾ دنيا ۾ ڇهين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ماڳ آهن. فهرست ۾ شامل ٿيندڙ پهريان ماڳ اجنتا جا غار، ايلورا جا غار، آگرا قلعو ۽ تاج محل هئا، جيڪي سڀ سال <small>1983</small>ع جي عالمي ورثو ڪميٽي جي اجلاس ۾ لکيل هئا. فهرست ۾ سڀ کان تازو ماڳ، سال <small>2026</small>ع ۾ شامل ڪيل، سارناٿ جو قديم ٻڌ ماڳ آهي.<ref name="India" /> مختلف وقتن تي، ٻه ماڳ خطري ۾ پيل طور تي درج ڪيا ويا: مناس جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه کي سال <small>1992</small>ع ۽ <small>2011</small>ع جي وچ ۾ شڪار ۽ بوڊو مليشيا جي سرگرمين جي ڪري درج ڪيو ويو<ref name="Manas">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/762|publisher=UNESCO|access-date=June 21, 2011|title=Successful preservation of India's Manas Wildlife Sanctuary enables withdrawal from the List of World Heritage in Dange|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628134302/https://whc.unesco.org/en/news/762|archive-date=June 28, 2011|url-status=live}}</ref> ۽ هيمپي ۾ يادگارون سال <small>1999</small>ع ۽ <small>2006</small>ع جي وچ ۾ وڌندڙ ٽرئفڪ ۽ آس پاس جي نئين تعميرات جي خطرن جي ڪري درج ڪيو ويو.<ref name="Hampi">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/264/|title=Cologne Cathedral (Germany), Djoudj Bird Sanctuary (Senegal), Ichkeul National Park (Tunisia), and Hampi (India) removed from List of World Heritage in Danger|date=July 10, 2006|access-date=May 12, 2011|publisher=UNESCO|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605001355/https://whc.unesco.org/en/news/264/|archive-date=June 5, 2011|url-status=live}}</ref> هڪ ماڳ، "لي ڪوربسيئر جو آرڪيٽيڪچرل ڪم" بين الاقوامي آهي، جيڪو ڇهن ٻين ملڪن سان شيئر ڪيو ويو آهي.<ref name="Corbusier">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1321 |title=The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=10 December 2020 |archive-date=24 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124215521/https://whc.unesco.org/en/list/1321 |url-status=live }}</ref> ان کان سواء، ڀارت ۾ <small>81</small> ماڳ ان جي عارضي فهرست تي آهن.<ref name="India" />__TOC__ ==عالمي ورثي جا ماڳ== [[يونيسڪو]] ڏهن معيارن تحت جڳهن جي فهرست ڏئي ٿو؛ هر داخلا گهٽ ۾ گهٽ هڪ معيار کي پورو ڪرڻ گهرجي. معيار i کان vi تائين ثقافتي آهن، ۽ vii کان x تائين قدرتي آهن.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/criteria/|title=UNESCO World Heritage Centre – The Criteria for Selection|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=17 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/|archive-date=12 June 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> {{Legend|#D0E7FF|عارضي فهرست|outline=silver|text={{asterisk}}}} {{clear}} {|class="wikitable sortable plainrowheaders vatop" |- ! style="width:100px;" scope="col" | ماڳ ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col" | عڪس <nowiki>*****************</nowiki> ! style="width:100px;" scope="col" | Location ([[States and union territories of India|state]]) ! style="width:100px;" scope="col" | Year listed ! style="width:100px;" scope="col" data-sort-type="number"| {{Abbr|UNESCO data|UNESCO reference number and criteria}} ! scope="col" class="unsortable"| وضاحت <nowiki>***************************************************************************</nowiki> |- ! scope="row" | اجنتا جا غار | [[File:Cave 26, Ajanta.jpg|150px|alt=Cave with carved columns and a shrine in the middle]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 1983 | 242; i, ii, iii, vi (cultural) | <small>The</small> <small>caves at Ajanta represent a collection of [[Buddhism|Buddhist]] art from two periods. The first monuments date to the 2nd and 1st centuries BCE and were created by the followers of [[Theravada]] Buddhism. Further monuments were added in the 5th and 6th centuries CE, during the [[Vakataka dynasty]], by the followers of [[Mahayana]] Buddhism. The monuments are masterpieces of [[Buddhist art]] and exerted strong artistic influence in India</small> <small>and the broader region, especially in [[Java]].</small><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/242 |title=Ajanta Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218043116/https://whc.unesco.org/en/list/242 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ايلورا جا غار | [[File:Kailasa temple overview, Ellora.jpg|150px|alt=Tourists visiting a temple cut in rock]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 1983 | 243; i, iii, vi (cultural) | <small>The Ellora Caves comprise 34 temples and monasteries that were cut into a {{convert|2|km|abbr=on}} long [[basalt]] cliff between the 7th and 11th centuries during [[Rashtrakuta Empire]]. As they were built by followers of [[Buddhism]], [[Hinduism]], and [[Jainism]], they illustrate the religious tolerance of the period when they were constructed. The largest temple is the [[Kailasa Temple, Ellora|Kailasa Temple]] (picture</small>d)<small>, which is elaborately decorated with sculptures and paintings.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/243 |title=Ellora Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161209142802/https://whc.unesco.org/en/list/243 |url-status=live }}</ref></small> |- ! scope="row" | آگرا قلعو | [[File:Uttar-Pradesh-Agra-Agra-Fort-Jahangiri-mahal-Apr-2004-00.JPG|150px|alt=Building in red stone with decorations]] | [[اتر پرديش]] | 1983 | 251; iii (cultural) | Agra Fort is a 16th-century [[Mughal Empire|Mughal]] imperial fortress in [[Agra]]. It got its present layout under the Emperor [[Akbar]]. The complex contains several palaces ([[Jahangiri Mahal]] pictured), audience halls, and two mosques. Stylistically, it is one of the high points of [[Indo-Islamic architecture]], with influences of Persian and [[Timurid Empire#Timurid architecture|Timurid architecture]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/document/153046 |title=Agra Fort |publisher=ICOMOS |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717160341/http://whc.unesco.org/document/153046 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/251 |title=Agra Fort |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 17, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717221242/https://whc.unesco.org/en/list/251/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[تاج محل]] | [[File:The Taj Mahal main building.jpg|150px|alt=Taj Mahal, a domed building in white marble with four surrounding minarets]] | [[اتر پرديش]] | 1983 | 252; i (cultural) | The Taj Mahal is considered the finest example of [[Indo-Islamic architecture]]. It was built in [[Agra]] on the bank of the [[Yamuna]] river as a mausoleum of [[Mumtaz Mahal]], the [[Persians|Persian]] wife of the [[Mughal Empire|Mughal]] emperor [[Shah Jahan]], between 1631 and 1648. It was designed by [[Ustad Ahmad Lahori]] and built in white marble inlaid with precious and semi-precious stones. The tomb is surrounded by four free-standing [[minaret]]s. The complex also includes the main gate, a mosque, a guesthouse, and surrounding gardens.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/252 |title=Taj Mahal |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210315231759/http://whc.unesco.org/en/list/252 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڪونارڪ سج مندر | [[File:Konarka Temple.jpg|150px|alt=A large Hindu temple in stone]] | [[اوڙيسا|اڙيسه]] | 1984 | 246; i, iii, vi (cultural) | This [[Hinduism|Hindu]] temple was built by [[Narasingha Deva I]] of the [[Eastern Ganga dynasty]] in the 13th century and an example of [[Kalinga architecture]]. It represents the chariot of the [[solar deity]] [[Surya]]: on the outer sides, it has 24 richly decorated stone wheels, being pulled by seven horses. Other decorative motifs include lions, musicians, dancers, and erotic scenes.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/246 |title=Sun Temple, Konârak |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 3, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403190240/https://whc.unesco.org/en/list/246/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | مهابلي پورم | [[File:Shore Temple -Mamallapuram -Tamil Nadu -N-TN-C55.jpg|150px|alt=A Hindu temple in stone]] | [[Tamil Nadu]] | 1984 | 249; i, ii, iii, vi (cultural) | The monuments around the town of [[Mamallapuram]] were built in the 7th and 8th centuries, under the [[Pallava dynasty]]. There are different types of monuments: the ''[[Pancha Rathas|rathas]]'', which are chariot-shaped temples ([[Dharmaraja Ratha]]); the ''[[mandapa]]s'' (rock-cut temples); rock reliefs, including the giant ''[[Descent of the Ganges (Mahabalipuram)|Descent of the Ganges]]''; [[Shore Temple]] (pictured) and other temples and archaeological remains. The artistic expression of the monuments was influential in the broader region, including [[Cambodia]], [[Vietnam]], and [[Java]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/249 |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191202145914/http://whc.unesco.org/en/list/249 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڪازيرانگا نيشنل پارڪ | [[File:Beauty of Kaziranga National Park.jpg |150px|alt=A rhino at a water edge]] | [[آسام]] | 1985 | 337; ix, x (natural) | Kaziranga is located in the floodplains of the [[Brahmaputra River]]. It is one of the best wildlife sanctuaries in the world, home to the world's largest population of the [[Indian rhinoceros]] (pictured), as well as [[tiger]]s, [[Asian elephant]]s, [[wild water buffalo]], and the [[Ganges river dolphin]]. The wetlands are important for migratory bird species.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/337 |title=Kaziranga National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703121300/https://whc.unesco.org/en/list/337 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | مناس جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه | [[File:Herd of Elephant in Manas.jpg|150px|A herd of Wild elephants in the park]] | [[آسام]] | 1985 | 338; vii, ix, x (natural) | The sanctuary along the [[Manas River]] covers grasslands on floodplains and forests, both in lowlands and in hills. The area is a biodiversity hotspot and home to several endangered species, including the [[Indian rhinoceros]], [[Asian elephant]] (pictured), [[wild water buffalo]], [[tiger]], [[sloth bear]], [[pygmy hog]], [[Gee's golden langur]], and [[Bengal florican]]. The forests are constantly being renewed after floods and changes in the river courses. Between 1992 and 2011, the site was listed as [[List of World Heritage in Danger|endangered]] due to poaching and the activities of [[Boro people|Bodo]] militias.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/338 |title=Manas Wildlife Sanctuary |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=February 13, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060213202835/https://whc.unesco.org/en/list/338 |url-status=live }}</ref><ref name="Manas"/> |- ! scope="row" | ڪيولاڊيو | [[File:Bar-headed Geese- Bharatpur I IMG 8335.jpg|150px|alt=A group of Bar Headed Geese and Demoiselle cranes flying together in the Sanctuary]] | [[Rajasthan]] | 1985 | 340; x (natural) | Initially a [[Waterfowl hunting|duck-hunting]] reserve for [[Maharaja]]s, Keoladeo is a man-made and man-maintained [[wetland]]. It is important both for migratory and resident birds, especially waterbirds. Over 350 species of birds have been recorded, including 15 species of [[heron]]s, the [[Siberian crane]], and the [[greater spotted eagle]]. The park is protected under the [[Ramsar Convention]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/340 |title=Keoladeo National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=October 30, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030050702/https://whc.unesco.org/en/list/340/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | گوآ جا چرچ | [[File:Basilika Bom Jesus.jpeg |150px|alt=A church in red brick and an adjacent building in white]] | [[گووا|گوآ]] | 1986 | 234; ii, iv, vi (cultural) | [[Old Goa]] was the capital of [[Portuguese India]], a colony that lasted for 450 years until 1961. The site comprises seven churches and convents that were built in the 16th and 17th centuries in the [[Gothic architecture|Gothic]], [[Manueline]], [[Mannerism#Mannerist architecture|Mannerist]], and [[Baroque architecture|Baroque]] styles, but which were also adapted to suit local techniques and resources. They spread architectural influences to Asian countries where [[Catholic Church|Catholic]] missions were established. The [[Basilica of Bom Jesus]], where Saint [[Francis Xavier]] is buried, is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/234 |title=Churches and Convents of Goa |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703135307/https://whc.unesco.org/en/list/234 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | کاجوراهو | [[File:Lakshmana Temple 24.jpg |150px|alt=Stone carvings representing people in different situations]] | [[Madhya Pradesh]] | 1986 | 240; i, iii (cultural) | This site comprises 23 temples, both [[Hinduism|Hindu]] and [[Jainism|Jain]], that were built in the 10th and 11th centuries, during the [[Chandelas of Jejakabhukti|Chandela]] dynasty. The temples are built in the [[Hindu temple architecture#Nagara (नागर) architecture|Nagara]] style. They are richly decorated with stone carvings and sculptures that depict sacred and secular motifs, including depictions of domestic life, musicians, dancers, and amorous couples. A detail from the [[Lakshmana Temple, Khajuraho|Lakshmana Temple]] is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/240 |title=Khajuraho Group of Monuments |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 16, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173646/https://whc.unesco.org/en/list/240 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | هامپي | [[File:The elegant stone chariot.jpg|150px|alt=A stone chariot in Dravidian style in Hampi]] | [[Karnataka]] | 1986 | 241bis; i, iii, iv (cultural) | Hampi was the capital of the [[Vijayanagara Empire]] until its abandonment after its sacking and pillaging by the [[Deccan sultanates]] in 1565. For about 200 years, it was a prosperous multi-cultural city that left several monuments in the [[Dravidian architecture|Dravidian style]] as well as the [[Indo-Islamic architecture|Indo-Islamic style]]. The remains include religious and secular buildings and defensive structures. The Vitthala Temple is pictured. A minor boundary modification of the site took place in 2012. Between 1999 and 2006, the site was listed as [[List of World Heritage in Danger|endangered]] due to risks posed by increased traffic and new constructions.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/241 |title=Group of Monuments at Hampi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 19, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051119115851/https://whc.unesco.org/en/list/241 |url-status=live }}</ref><ref name="Hampi"/> |- ! scope="row" | [[فتح پور سيڪري]] | [[File:Fatehput Sikiri Buland Darwaza gate 2010.jpg|150px|alt=A large gate in red stone in Mughal style]] | [[اتر پرديش]] | 1986 | 255; ii, iii, iv (cultural) | For about a decade in the second half of the 16th century, Fatehpur Sikri was the capital of the [[Mughal Empire]] under Emperor [[Akbar]], until the capital was moved to [[Lahore]] in 1585 and the city was mostly abandoned. The site comprises a large collection of monuments and temples in the [[Mughal architecture|Mughal style]], such as the [[Jama Mosque, Fatehpur Sikri|Jama Masjid]] (the gate to the mosque, the [[Buland Darwaza]], pictured), the [[Panch Mahal, Fatehpur Sikri|Panch Mahal]] palace, and the [[Tomb of Salim Chishti]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/255 |title=Fatehpur Sikri |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 14, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514052508/https://whc.unesco.org/en/list/255 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | پٽادڪل | [[File:Pattadakal 000.JPG|150px|alt=A Hindu temple in light-coloured stone]] | [[Karnataka]] | 1987 | 239rev; iii, iv (cultural) | This site comprises nine [[Hinduism|Hindu]] temples and one [[Jainism|Jain]] temple that were built in the 7th and 8th centuries under the [[Chalukya dynasty]]. They were constructed in the [[Badami Chalukya architecture|Badami Chalukya style]] that blends influences from northern and southern India. The Temple of Virupaksha is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/239 |title=Group of Monuments at Pattadakal |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326134122/https://whc.unesco.org/en/list/239 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ايليڦينٽا غار | [[File:Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg|150px|alt=Stone carvings representing Shiva and religious scenes]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 1987 | 244rev; i, iii (cultural) | The cave complex, located on [[Elephanta Island]] in [[Mumbai Harbour]], was constructed mainly in the 5th and 6th centuries, with remains of human occupation dating back to the 2nd century BCE. The temples are dedicated to [[Shiva]]. The caves are decorated with stone carvings, some of them colossal. A statue of [[Trimurti]] Shiva, flanked by the ''[[dvarapala]]s'', is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/244 |title=Elephanta Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 14, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414214727/https://whc.unesco.org/en/list/244/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | چولا مندر | [[File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (14354574611).jpg|frameless|150x150px]] | [[Tamil Nadu]] | 1987 | 250bis; i, ii, iii, iv (cultural) | This site comprises three [[Hinduism|Hindu]] temples built in the 11th and 12th centuries under the [[Chola dynasty]]. They represent some of the best examples of [[Dravidian architecture]] of the Chola period. They are made of stone and decorated with stone and bronze sculptures. Initially, only the [[Brihadisvara Temple, Thanjavur|Brihadisvara Temple]] (pictured) was listed as a World Heritage Site; two other temples, the [[Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram|Brihadisvara Temple]] and the [[Airavatesvara Temple]] were added in 2004, after which the site was renamed to its current name.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=January 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/115 |title=Decision 28 COM 14B.32. Extension of Properties Inscribed on the World Heritage List (Great Living Chola Temples) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421114539/https://whc.unesco.org/en/decisions/115 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | سندربن نيشنل پارڪ | [[File:Sundarban Tiger.jpg|150px|alt=A tiger at the water margin]] | [[West Bengal]] | 1987 | 452; ix, x (natural) | The national park covers the Indian part of the [[Sundarbans]], the delta of the [[Ganges]] and [[Brahmaputra]] rivers. It is the world's largest and richest [[mangrove forest]], with about 78 recorded [[mangrove]] species. It is a biodiversity hotspot, home to a large population of [[Bengal tiger]]s (one pictured), as well as an important habitat for the [[Irrawaddy dolphin]] and [[Ganges river dolphin]], several species of birds and sea turtles. In Bangladesh, the Sundarbans is listed as a separate World Heritage Site.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/452 |title=Sundarbans National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306224515/https://whc.unesco.org/en/list/452 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/798|title=The Sundarbans|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=28 May 2010|archive-date=July 3, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703145630/http://whc.unesco.org/en/list/798|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | ننڍا ديوي نيشنل پارڪ | [[File:(A) Valley of flowers, Garhwal Uttarakhand India.jpg|150px|alt=Flowers in a mountain valley]] | [[اتراکنڊ]] | 1988 | 335bis; vii, x (natural) | This site comprises two areas in the West [[Himalayas]], the [[Valley of Flowers National Park]] (pictured) and the [[Nanda Devi National Park]]. There are different types of high-altitude habitats, from high mountain peaks ([[Nanda Devi]] at {{convert|7817|m|abbr=on}} is India's second-highest mountain) to alpine meadows. In addition to numerous mountain plant species, the area is home to the [[Asiatic black bear]], [[snow leopard]], [[brown bear]], and [[bharal]]. Nanda Devi NP was originally listed alone in 1988; the Valley of Flowers NP was added in 2005.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/335 |title=Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=September 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160929132458/https://whc.unesco.org/en/list/335 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/477 |title=Decision 29 COM 8B.14. Nominations of Natural Properties to the World Heritage List (Nanda Devi National Park) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421125408/https://whc.unesco.org/en/decisions/477 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | سانچي ۾ ٻڌ يادگار | [[File:Sanchi1 N-MP-220.jpg|150px|alt=A large stupa in stone with an elaborate gate in front]] | [[Madhya Pradesh]] | 1989 | 524; i, ii, iii, iv, vi (cultural) | Sanchi is one of the oldest extant [[Buddhism|Buddhist]] sanctuaries and was instrumental in the spread of the religion through the Indian subcontinent. It became important under Emperor [[Ashoka]] of the [[Maurya Empire]] in the 3rd century BCE. The remains of a [[Pillars of Ashoka|pillar]] from the period are preserved. [[Stupa]]s (Stupa 1 pictured), palaces, temples, and monasteries are preserved in different states of conservation, mostly dating to the 2nd and 1st centuries BCE. The city declined in importance in the 12th century.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/524 |title=Buddhist Monuments at Sanchi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703142650/https://whc.unesco.org/en/list/524 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | همايون جو مقبرو | [[File:Humayun's tomb by Shagil Kannur 4.jpg|150px|alt=Look at a mausoleum in white and red stone through a gate]] | [[دهلي]] | 1993 | 232bis; ii, iv (cultural) | The tomb of the [[Mughal emperors|Mughal emperor]] [[Humayun]] was constructed in the 1560s and represents the first example of a garden tomb on the Indian subcontinent, introducing the elements of [[Persian gardens]]. The monumental double-domed mausoleum represents a leap in [[Mughal architecture]] and is an architectural predecessor of the [[Taj Mahal]]. The complex includes several smaller tombs from the period. A minor boundary modification took place in 2016.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/232 |title=Humayun's Tomb, Delhi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527102431/https://whc.unesco.org/en/list/232 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | قطب مينار | [[File:Qutab Minar mausoleum.jpg|150px|alt=A tall minaret and a mausoleum, both in red and white stone]] | [[دهلي]] | 1993 | 233; iv (cultural) | The complex comprises several early Islamic India monuments from the 13th and 14th centuries when the [[Delhi Sultanate]] established power there. They include the [[Qutb Minar]], a {{convert|72.5|m|abbr=on}}-high [[minaret]] (pictured), the [[Alai Darwaza]] gateway, the Quwwat-ul-Islam Mosque where several stone pillars from previous Hindu temples were repurposed, the [[Iron pillar of Delhi|Iron pillar]], and several tombs and other monuments.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/233 |title=Qutb Minar and its Monuments, Delhi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127002942/http://whc.unesco.org/en/list/233 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڀارت جي مائونٽين ريلوي | [[File:KSR Train on a big bridge 05-02-12 71.jpeg|150px|alt=A train crossing a bridge with several arches]] | [[West Bengal]], [[Tamil Nadu]], [[Himachal Pradesh]] | 1999 | 944ter; ii, iv (cultural) | This site comprises three mountain railways built in the late 19th and early 20th centuries during [[Company rule in India|British East India Company Rule in India]] to provide access to towns in the highlands. They represent a technology transfer in a colonial setting; the construction involved building bridges and tunnels to cross difficult terrains. The railways supported further human settlement of the areas they linked to and are still fully operational. The [[Darjeeling Himalayan Railway]] was initially listed alone in 1999. The [[Nilgiri Mountain Railway]] was added in 2005, and the [[Kalka–Shimla railway]] (pictured) in 2008.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/944 |title=Mountain Railways of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 3, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060503143242/https://whc.unesco.org/en/list/944/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | مهاٻوڌي مندر | [[File:Mahabodhitemple.jpg|150px|alt=A large stone Buddhist temple]] | [[Bihar]] | 2002 | 1056rev; i, ii, iii, iv, vi (cultural) | The [[Buddhism|Buddhist]] temple complex marks the site where [[Gautama Buddha|Buddha]] is said to have attained [[Enlightenment in Buddhism|enlightenment]] under the [[Bodhi Tree]]. The present temple dates to the 5th and 6th centuries CE (during the [[Gupta Empire|Gupta period]]) and was built upon a previous structure commissioned by Emperor [[Ashoka]] in the 3rd century BCE. The temple is {{convert|50|m|abbr=on}} high and made of brick. It had a substantial influence on the development of architecture in the following centuries. After centuries of abandonment and neglect, the temple was extensively restored in the 19th century.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1056 |title=Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105154305/https://whc.unesco.org/en/list/1056/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڀمبيٽڪا غار | [[File:Rock Shelter 8, Bhimbetka 02.jpg|150px|alt=Rock paintings depicting people and animals]] | [[مڌيا پرديش]] | 2003 | 925; iii, v (cultural) | This site comprises five clusters of [[rock shelter]]s in the foothills of the [[Vindhya Range]]. They contain rock paintings from the [[hunter-gatherer]] societies of the [[Mesolithic]] to the historical period. The nearby villages still maintain some cultural practices similar to those depicted in the paintings.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/925 |title=Rock Shelters of Bhimbetka |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 8, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070308082739/https://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | چتراپتي شيواجي ٽرمينس (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس) | [[File:Chhatrapati shivaji terminus, esterno 01.jpg|150px|alt=A large heavily decorated railway station building]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 2004 | 945rev; ii, iv (cultural) | The historic [[Train station#Terminus|terminal train station]] in [[Mumbai]] was built in the late 19th century. It was designed by [[Frederick William Stevens]] in the [[Gothic Revival architecture|Victorian Gothic]] style, drawing influences from [[Italian Gothic architecture]] and combining them with influences from Indian traditional buildings. It symbolized the wealth of Mumbai as a major commercial port within the [[British Commonwealth]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/945 |title=Chhatrapati Shivaji Terminus (formerly Victoria Terminus) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127020843/http://whc.unesco.org/en/list/945 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | چمپانير-پاواڳڙهه آرڪيالاجي پارڪ | [[File:Jama masjid in Champaner.JPG|150px|alt=A mosque in brown stone]] | [[گجرات]] | 2004 | 1101; ii, iv, v, vi (cultural) | The site contains remains from several periods, from the [[Chalcolithic]] to the remains of [[Champaner]], a short-lived capital of the [[Gujarat Sultanate]] in the 16th century. Important buildings include the [[Hinduism|Hindu]] temple [[Kalika Mata Temple, Pavagadh|Kalika Mata]], [[Jain temples, Pavagadh|Jain temples]], and [[Jama Mosque, Champaner|Jama Mosque]] (pictured) which features both Hindu and Muslim architectural elements, and the remains of water-managing systems, fortifications, and 14th-century temples.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1101 |title=Champaner-Pavagadh Archaeological Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704064711/https://whc.unesco.org/en/list/1101 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | لال قلعو | [[File:Delhi fort.jpg|150px|alt=Fortress walls and a gate in red stone]] | [[دهلي]] | 2007 | 231rev; ii, iii, vi (cultural) | The Red Fort was built under [[Mughal emperors|Mughal emperor]] [[Shah Jahan]] in the mid-17th century. It represents the zenith of [[Mughal architecture]], blending the elements of [[Indo-Persian culture]] with [[Timurid Empire#Timurid architecture|Timurid]] elements. Its architecture had a strong influence on later palaces and gardens in the region. The Red Fort was also the setting of historical events; it was sacked and partially repurposed by the [[British Empire|British]], and it was the site where the [[Indian independence movement|independence of India]] was first celebrated. The [[Delhi Gate (Red Fort)|Delhi Gate]] is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/231 |title=Red Fort Complex |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=August 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803141206/http://whc.unesco.org/en/list/231 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | جنتر منتر، جئي پور | [[File:Yantramandir01.jpg|150px|alt=A collection of buildings for astronomical purposes]] | [[Rajasthan]] | 2010 | 1338; iii, vi (cultural) | The Jantar Mantar in [[Jaipur]] is India's most significant historic astronomical observatory. It dates from the early 18th century and was built by Rajput king [[Sawai Jai Singh]]. There are about 20 astronomical instruments that were designed and built for [[naked eye]] observations of the positions of stars and planets. It also served as a meeting point for different scientific cultures.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1338 |title=The Jantar Mantar, Jaipur |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=October 5, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101005070230/https://whc.unesco.org/en/list/1338/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | اولهائين گھاٽ | [[File:Pampadumshola.jpg|150px|alt=A scenic view of Pampadumshola Mountains]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]]، [[ڪرناٽڪا]]، [[ڪيرالا]]، [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] | 2012 | 1342rev; ix, x (natural) | The Western Ghats is a mountain range that runs along the western coast of the [[Indian subcontinent]]. It is covered with montane forests. The area is a biodiversity hotspot and home to endangered species such as the [[Bengal tiger]], [[lion-tailed macaque]], [[Nilgiri tahr]], and [[Nilgiri langur]]. In terms of evolutionary history, the area is important given the breakup of [[Gondwana]] in the early [[Jurassic]] period, after which India was an isolated landmass until its collision with the [[Eurasian Plate]]. The World Heritage Site comprises 39 individual properties.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |title=Western Ghats |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704212953/https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | راجسٿان جو ٽڪري وارو ڪوٽ | [[File:Amber Fort (आमेर का किला ).jpg|150px|alt=A fortress in light-coloured stone above a river]] | [[Rajasthan]] | 2013 | 247rev; ii, iii (cultural) | This site comprises six forts: the [[Chittor Fort]], [[Kumbhalgarh Fort]], [[Ranthambore Fort]], [[Gagron Fort]], [[Amber Fort]] (pictured), and [[Jaisalmer Fort]], which were constructed between the 8th and 18th centuries by [[Rajput]] kingdoms. They are eclectic in style, with elements of [[Delhi Sultanate|Sultanate]] and [[Mughal Empire|Mughal]] architecture, and were influential on the later styles of the [[Maratha Empire]]. They are situated in different settings; for example, Ranthambore is in a forest, and Jaisalmer is in a desert.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/247 |title=Hill Forts of Rajasthan |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=June 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625034554/https://whc.unesco.org/en/list/247 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | راڻي-ڪي-واو (راڻي جو کوهه، پٽن، گجرات) | [[File:Rani ki vav 02.jpg|150px|alt=A view of the stepwell with several decorated pillars]] | [[گجرات]] | 2014 | 922; i, iv (cultural) | Rani-ki-Vav is one of the finest examples of a [[stepwell]], an elaborate type of [[well]] where groundwater is accessed through several levels of stairs. It was constructed in the 11th century, during the [[Chaulukya dynasty]], on the banks of the [[Saraswati River (Gujarat)|Saraswati River]] in the city of [[Patan, Gujarat|Patan]]. It has seven levels, each decorated with stone carvings and sculptures depicting religious and secular themes and literary works. After the change in the river course in the 13th century, it was no longer in use and got covered with [[silt]], which allowed for its preservation.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/922 |title=Rani-ki-Vav (the Queen's Stepwell) at Patan, Gujarat |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226001327/https://whc.unesco.org/en/list/922 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | گريٽ هماليئن نيشنل پارڪ (محفوظ علائقو) | [[File:Himalayn National Park 01.jpg|150px|alt=Meadow with cattle grazing and snow-capped peaks in the background]] | [[هماچل پرديش]] | 2014 | 1406rev; x (natural) | The national park covers habitats from alpine peaks of the [[Himalayas]] above {{convert|6000|m|abbr=on}} to alpine meadows and riverine forests below {{convert|2000|m|abbr=on}}. In total, there are 25 types of forests recorded, and they have rich floral and faunal assemblies, including numerous species of birds, mammals, reptiles, and insects. It is home to endangered species such as the [[western tragopan]] and [[musk deer]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1406 |title=Great Himalayan National Park Conservation Area |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704212820/https://whc.unesco.org/en/list/1406 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | نالندا مهاويهارا | [[File:Temple No.- 3, Nalanda Archaeological Site.jpg|150px|alt=Ruins of brick buildings]] | [[بھار (رياست)|بھار]] | 2016 | 1502; iv, vi (cultural) | Nalanda Mahavihara was a [[Buddhism|Buddhist]] [[ancient higher-learning institutions|ancient higher-learning institution]] established in the 5th century during [[Gupta Empire]] and lasting until its sacking in the 13th century. However, some archaeological remains also date back to the 3rd century BCE. The remains include shrines and [[stupa]]s, ''viharas'' (residential and educational buildings), and artworks in different materials. Both the architectural solutions and educational approaches were influential in other similar institutions in the broader region.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1502 |title=Archaeological Site of Nalanda Mahavihara at Nalanda, Bihar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=September 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927054041/https://whc.unesco.org/en/list/1502 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | کنگچينزونگا نيشنل پارڪ | [[File:Abhishek532 SamitiReflections.jpg|150px|alt=Snow-covered mountains and a lake in front]] | [[سڪم]] | 2016 | 1513; iii, vi, vii, x (mixed) | The national park is located around Mount [[Kangchenjunga|Khangchendzonga]], the world's third highest mountain ({{convert|8586|m|abbr=on}}). It is a sacred mountain in [[Tibetan Buddhism]], where the area is considered a ''[[beyul]]'', a sacred hidden land. It is home to ethnically very diverse Sikkimese communities. From the natural perspective, the area comprises various habitats, from high mountains with [[glacier]]s to old-growth forests, and is rich in animal and plant species.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1513 |title=Khangchendzonga National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180711185515/https://whc.unesco.org/en/list/1513 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" style="background:#D0E7FF;"| [[The Architectural Work of Le Corbusier|The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement]]{{asterisk}} | [[File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|150px|A modernist concrete building, a pond in front]] | [[چندي ڳڙھ|چندي ڳڙهه]] | 2016 | 1321rev; i, ii, vi (cultural) | This transnational site (shared with Argentina, Belgium, France, Germany, Switzerland, and Japan) encompasses 17 works of Franco-Swiss architect [[Le Corbusier]]. Le Corbusier was an important representative of the 20th-century [[Modernism|Modernist movement]], which introduced new architectural techniques to meet the needs of the changing society. The [[Chandigarh Capitol Complex]] is listed in India. It is the central part of the city of Chandigarh and is designed in line with the principles of a [[Ville Radieuse|radiant city]]. The [[Palace of Assembly, Chandigarh|Palace of Assembly]] is pictured.<ref name="Corbusier"/> |- ! scope="row" | [[Historic City of Ahmadabad]] | [[File:Teen Darwaza.JPG|150px|alt=An intricately carved Jali Design on Sidi Saiyyed Mosque]] | [[گجرات]] | 2017 | 1551; ii, v (cultural) | The city of [[Ahmedabad]] was founded by [[Ahmad Shah I]] in 1411 to serve as the capital of the [[Gujarat Sultanate]]. It was the meeting place of many religions ([[Hinduism]], [[Islam]], [[Buddhism]], [[Jainism]], [[Christianity]], [[Zoroastrianism]], and [[Judaism]]), which resulted in a unique urban fabric. The architecture is based on timber, and the typical neighborhoods are called [[Pol (housing)|pols]], densely packed traditional houses with gated streets. Important buildings from the Sultanate period include the [[Bhadra Fort]] city walls, [[Teen Darwaza]] (Pictured), [[Rani Sipri's Mosque]], [[Sidi Bashir Mosque]], [[Sidi Saiyyed Mosque]] and [[Jama Mosque, Ahmedabad|Jama Mosque]] and other numerous mosques, tombs, and shrines.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1551 |title=Historic City of Ahmadabad |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704111432/http://whc.unesco.org/en/list/1551 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[The Victorian and Art Deco Ensemble of Mumbai|Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai]] | [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|150px|alt=A brick building in neo-gothic style]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 2018 | 1480; ii, iv (cultural) | This site comprises two assemblies of buildings in [[Mumbai]] from the [[British Empire]] era. Public buildings in the [[Gothic Revival architecture|Victorian Gothic]] style from the second half of the 19th century adapted Gothic Revival elements for the Indian climate, introducing features such as balconies and [[veranda]]s. The [[Bombay High Court]] building is pictured. The [[Art Deco]] buildings date to the early 20th century and include cinema halls and apartment buildings. See also [[Art Deco in Mumbai]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1480 |title=Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 7, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707140322/https://whc.unesco.org/en/list/1480 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | جيپور شهر، راجسٿان | [[File:20191218 Pałac Wiatrów w Jaipurze 1129 9124.jpg|150px|alt=A large palace in red and pink sandstone with many windows]] | [[راجسٿان]] | 2019 | 1605; ii, iv, vi (cultural) | Jaipur was founded by the [[Rajput]] ruler [[Jai Singh II]] in 1727. The city was built with a [[grid plan]], inspired by ancient Hindu and Western ideals, in a departure from the medieval architecture of the region. It was a strong trade centre and home to craftsmen and artists. Important buildings and sites include the [[Hawa Mahal]] palace (pictured), [[Govind Dev Ji Temple]], [[City Palace, Jaipur|City Palace]], and [[Jantar Mantar]], which is listed as a separate World Heritage Site.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1605 |title=Jaipur City, Rajasthan |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 10, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510213435/https://whc.unesco.org/en/list/1605 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Ramappa Temple|Kakatiya Rudreshwara (Ramappa) Temple]], Telangana | [[File:Ramappa Temple 02.jpg|150px|alt=A Hindu temple in red stone]] | [[تلنگانا]] | 2021 | 1570; i, iii (cultural) | The [[Hinduism|Hindu]] temple, dedicated to [[Shiva]], was constructed in the first half of the 13th century under the [[Kakatiya dynasty]]. It is decorated with stone carvings and sculptures in [[granite]] and [[Diabase|dolerite]] that depict regional dance customs. In line with Hindu practices, the temple is constructed in a way that blends harmonically with the environment.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1570 |title=Kakatiya Rudreshwara (Ramappa) Temple, Telangana |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725122608/https://whc.unesco.org/en/list/1570 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[ڍولاويرا]] | [[File:Dholavira-1.jpg|150px|alt=Archaeological site with some brick and stone walls]] | [[گجرات]] | 2021 | 1645; iii, iv (cultural) | Dholavira was one of the centres of the [[Indus Valley civilisation|Harappan Civilisation]] from the 3rd to mid-2nd millennium BCE, in the [[Bronze Age]]. The remains include a walled city and a cemetery, and there are remains of buildings and water management systems. The city's location was chosen because of nearby sources of precious minerals. The city had trade connections with other cities in the region and as far as [[Mesopotamia]]. The site was rediscovered in 1968.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1645 |title=Dholavira: a Harappan City |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 17, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417071611/https://whc.unesco.org/en/list/1645 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | شانتينڪيتن | [[File:Santiniketan Prayer Hall.jpg|150px|alt=A building with elaborate facade behind a metal fence]] | [[اولهه بنگال]] | 2023 | 1375; iv, vi (cultural) | Santiniketan was founded as an [[ashram]] by [[Debendranath Tagore]] in the second half of the 19th century and then developed into a university town for [[Visva-Bharati University]]. It is connected to the life and philosophy of Debendranath's son [[Rabindranath Tagore]], the leading figure of the [[Bengali Renaissance]]. The prayer hall is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5495/|title=Santiniketan|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231235/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5495/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Santiniketan |url=https://whc.unesco.org/en/list/1375 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=19 September 2023 |archive-date=September 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920110348/https://whc.unesco.org/en/list/1375 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Sacred Ensembles of the Hoysalas]] | [[File:Le temple de Chennakesava (Somanathapura, Inde) (14465165685).jpg|150px|alt=Hindu temple in Dravidian style]] | [[ڪرناٽڪا]] | 2023 | 1670; i, ii, iv (cultural) | Three [[Hoysala Empire|Hoysala]] temples - the [[Chennakeshava Temple, Belur|Chennakeshava Temple]] in [[Chennakeshava Temple, Belur|Belur]], the [[Hoysaleswara Temple]] in [[Halebidu]] and the [[Chennakeshava Temple, Somanathapura|Keshava temple]] (pictured) in [[Somanathapura, Mysuru|Somanathapura]], dating between the 12th and 14th centuries. [[Hoysala architecture]] combined the elements of [[Dravidian architecture]] with influences from northern India. The temples were built by the followers of [[Vaishnavism]] and [[Shaivism]] and they are richly decorated with stone sculptures and carvings. The Chennakeshava Temple in Belur is still an important pilgrimage site.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5898/|title=Sacred Ensembles of the Hoysala|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=December 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204005659/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5898/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Sacred Ensembles of the Hoysalas |url=https://whc.unesco.org/en/list/1670 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=19 September 2023 |archive-date=October 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013010823/https://whc.unesco.org/en/list/1670 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Maidam|Moidams]] – the Mound-Burial system of the [[Ahom dynasty|Ahom Dynasty]] | [[File:Charaideo Maidam of Ahom Kings at Charaideo in Sivasagar, Assam 4.jpg|150px|alt=A tumulus in a forest]] | [[آسام]] | 2024 | 1711; iii, iv (cultural) | [[Charaideo]] was the capital of the [[Ahom kingdom]] (1228–1826), and the tumuli were the burial sites of the royals and nobility. The tumuli create an undulating landscape reminiscent of hills, in line with the spiritual beliefs of the [[Ahom people|Tai-Ahom people]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5915/|title=Moidams – the Mound-Burial system of the Ahom Dynasty|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235030/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5915/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1711|title=Moidams – the Mound-Burial System of the Ahom Dynasty|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=23 July 2024|archive-date=July 27, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121513/https://whc.unesco.org/en/list/1711|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Maratha Military Landscapes of India]] | [[File:Raigad fort towers.jpg|150px|alt=Two fortress towers, partially in ruin]] | [[مهاراشٽر]]، [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] | 2025 | 1739; iv, vi (cultural) | This inscription comprises eleven forts in Maharashtra and one in Tamil Nadu. They are typically constructed of [[basalt]] rocks on the hills and were used for defensive purposes in different historical periods. The forts are connected to the [[Maratha Empire|Maratha]] ruler [[Shivaji|Chhatrapati Shivaji]], who commissioned several of them in the 17th century. The [[Raigad Fort]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1739/|title=Maratha Military Landscapes of India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=11 July 2025|url-status=live|archive-date=11 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261011232120/https://whc.unesco.org/en/list/1739/}}</ref> |- ! scope="row" | سارناٿ، قديم ٻڌ ماڳ |[[File:Ancient Buddhist monasteries near Dhamekh Stupa Monument Site, Sarnath.jpg|150px|alt=A brick Buddhist stupa]] |[[اتر پرديش]] |2026 |927; iii, vi (cultural) |This comprises two groups of monuments. The first group includes [[Buddhism|Buddhist]] temples, [[stupa]]s ([[Dhamek Stupa]] pictured), and monasteries, as well as the remains of a [[Pillars of Ashoka|pillar of Ashoka]]. They date from the 3rd century BCE to the 12th century CE. The second group is represented by the [[Chaukhandi Stupa]], built in 1588.<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Ancient Buddhist Site of Sarnath |url=https://whc.unesco.org/en/list/927/ |access-date=2026-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260726002101/https://whc.unesco.org/en/list/927/|archive-date=26 July 2026|url-status=live|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1096/|title=Ancient Buddhist Site, Sarnath, Varanasi, Uttar Pradesh|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=November 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126071858/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1096/|url-status=dead}}</ref> |} ==عارضي فهرست== In addition to sites inscribed on the World Heritage List, member states can maintain a list of tentative sites that they may consider for nomination. Nominations for the World Heritage List are only accepted if the site was previously listed on the tentative list.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/ |title=Tentative Lists |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=7 October 2010 |archive-date=1 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401104537/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/ |url-status=live }}</ref> India lists 81 properties on its tentative list.<ref name="India"/> {{Legend|#D0E7FF|Transnational site|outline=silver|text={{asterisk}}}} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! style="width:100px;" scope="col" | ماڳ ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col" | عڪس <nowiki>***************</nowiki> ! style="width:80px;" scope="col" | جاء (رياست) ! style="width:50px;" scope="col" | Year listed ! style="width:60px;" scope="col" | UNESCO criteria ! scope="col" class="unsortable"| وضاحت <nowiki>**********************************</nowiki> |- ! scope="row" | [[بشنو پور جا مندر|بشنوپور جا مندر]] | [[File:Jor Bangla Temple Arnab Dutta 2011.JPG|150px|alt=A brick temple with a domed roof]] | [[اولهه بنگال]] | 1998 | (cultural) | <small>The terracotta</small> <small>temples built by [[Mallabhum|Malla kings]] of [[Bishnupur (West Bengal)|Bishnupur]] date to the 17th century. They were built in brick and [[laterite]] stone. They have characteristic sloping roofs. The [[Jor Bangla Temple]], from 1655, is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1087/|title=Temples at Bishnupur, West Bengal|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231314/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1087/|url-status=live}}</ref></small> |- ! scope="row" | [[Mattancherry Palace]], Ernakulam, Kerala | [[File:Kerala Dutch Palace1.JPG|150px|alt=A building with cars parked in front]] | [[Kerala]] | 1998 | (cultural) | The palace was built by the [[Portugal|Portuguese]] for the local rulers around 1555. It is a two-storey building with several halls and a ceiling decorated with carvings in the coronation hall.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1092/|title=Mattanchery Palace, Ernakulam, Kerala|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062709/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1092/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Group of Monuments at [[Mandu, Madhya Pradesh|Mandu]], Madhya Pradesh | [[File:Jahaz Mahal 10.jpg|150px|alt=A building in Indo-Islamic style above a pond]] | [[Madhya Pradesh]] | 1998 | (cultural) | This nomination comprises monuments dating from the 11th to the 16th centuries. They include rock-cut tombs and temples, mosques, palaces, and pavilions. The Jahaz Mahal palace is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1095/|title=Group of Monuments at Mandu, Madhya Pradesh|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235153/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1095/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Golden Temple|Sri Harimandir Sahib]], Amritsar, Punjab | [[File:Amritsar Golden Temple 3.JPG|150px|alt=A temple in golden colour with a pool in front]] | [[Punjab, India|Punjab]] | 2004 | iii, iv, vi (cultural) | Sri Harimandir Sahib, also known as the Golden Temple, is the spiritual centre of [[Sikhism]]. The temple complex was rebuilt several times. The architectural layout of the complex reflects the spiritual concepts of the religion. The main temple building is richly decorated with floral patterns, either painted or as marble [[inlay]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1858/|title=Sri Harimandir Sahib, Amritsar, Punjab|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231406/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1858/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | River Island of [[Majuli]] in midstream of Brahmaputra River in Assam | [[File:Majuli Island.jpg|150px|alt=Two men on a boat on a river]] | [[Assam]] | 2004 | ii, iii, v, vi (cultural) | Majuli is a large [[river island]] in the [[Brahmaputra River]]. There are over 200 villages on the island, inhabited by people from various ethnic origins. A characteristic concept of the region is the ''[[Satra (Ekasarana Dharma)|satras]]'', institutional centres for cultural activities that also serve as democratic mediators for dispute resolution.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1870/|title=River Island of Majuli in midstream of Brahmaputra River in Assam|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231227/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1870/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Namdapha National Park]] | [[File:Forest snow Namdapha IMG 3373 04.jpg|150px|alt=Forest and snow-covered mountains in the background]] | [[Arunachal Pradesh]] | 2006 | vii, ix, x (natural) | The national park covers an extensive wilderness area mostly covered in forests and sparsely explored. It is located in the [[Eastern Himalayas]]. The highest peak is Dapha Bum, at {{convert|4571|m|abbr=on}}.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2104/|title=Namdapha National Park|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=September 18, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918084032/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2104/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |[[Indian Wild Ass Sanctuary|Wild Ass Sanctuary]], Little Rann of Kutch | [[File:IndianWildAss (cropped).jpg|150px|alt=Two wild asses]] | [[Gujarat]] | 2006 | x (natural) | [[Little Rann of Kutch]] is a [[salt marsh]] with sparse vegetation, mostly with [[Xerophyte|xerophytic]] species. It is home to the last wild population of the [[Indian wild ass]] (pictured). It is also an important nesting area for birds.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2105/|title=Wild Ass Sanctuary, Little Rann of Kutch|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516234433/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2105/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |[[Neora Valley National Park]] | [[File:The mystic forest.jpg|150px|alt=Forest scenery]] | [[West Bengal]] | 2009 | vii, x (natural) | The area is covered by virgin forest and is a biodiversity hotspot. The valley spans from lowlands to altitudes around {{convert|3200|m|abbr=on}}, which results in a variety of habitats. It is home to several bird species and mammals, including the [[red panda]] and two species of [[pangolin]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5447/|title=Neora Valley National Park|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517132906/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5447/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |[[Desert National Park]] | [[File:A view on Sams sand dunes.JPG|150px|alt=Sand dunes and some shrubs]] | [[Rajasthan]] | 2009 | vii, viii, x (natural) | The national park covers a part of the [[Thar Desert]]. It is home to several endemic species such as the [[Indian hairy-footed gerbil]] and the [[Bufoniceps laungwalaensis|Rajasthan toad-headed lizard]]. It is also home to two endangered species of [[vulture]]s. The [[Chinkara]] gazelle (Gazella bennettii) is a common antelope of this region. There are [[fossil]] beds in the park, dating to the [[Jurassic]] period.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5448/|title=Desert National Park|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235029/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5448/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Silk Road sites in India|Silk Road Sites in India]] | [[File:VikramshilaRuins.jpg|150px|alt=Archaeological remains of a stupa]] | [[Bihar]], [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]], [[Maharashtra]], [[Puducherry (union territory)|Puducherry]], [[Punjab, India|Punjab]], [[Tamil Nadu]], [[Uttar Pradesh]] | 2010 | ii, iii, vi (cultural) | This nomination comprises 12 sites connected to the ancient [[Silk Road]], a network of trade routes connecting [[Eurasia]]. There were at least three corridors in India. In addition to the movement of goods, they were important in the spread of [[Buddhism]] and [[Greco-Buddhism|Greco-Buddhist]] culture. Sites in the nomination include the [[Ancient Rome|Roman]] trade port at [[Arikamedu]], [[Vikramashila]] (pictured) and the early Buddhist site of [[Vaishali (ancient city)|Vaishali]] (the Relic Stupa).<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5492/|title=Silk Road Sites in India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501084120/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5492|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | The Qutb Shahi Monuments of Hyderabad [[Golconda Fort]], [[Qutb Shahi tombs|Qutb Shahi Tombs]], [[Charminar]] | [[File:Charminar Hyderabad 1.jpg|150px|alt=Charminar at Hyderabad]] | [[Telangana]] | 2010 | i, ii, iii, iv (cultural) | This nomination comprises the monuments of the [[Qutb Shahi dynasty]], a sultanate that ruled in the 16th and 17th century, in [[Hyderabad]] and its surroundings. The Golconda Fort is a citadel and early capital. Qutb Shahi tombs (two pictured) are mosques and burial places of the sultans, and Charminar, built in 1591, is a monumental gateway with four minarets. These sites illustrate the cosmopolitan nature of the region in that period.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5573/|title=The Qutb Shahi Monuments of Hyderabad Golconda Fort, Qutb Shahi Tombs, Charminar|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=February 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201205635/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5573/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Mughal Gardens in Kashmir | [[File:Shalimar Bagh 1.jpg|150px|alt=A pavilion in the middle of a pond]] | [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]] | 2010 | i, ii, iv (cultural) | [[Mughal gardens]] were built in a style influenced by [[Persian gardens]], particularly by the ''[[Charbagh]]'' layout, with terraces and fountains arranged around a central water channel, reflecting the Islamic concept of [[paradise]]. Six gardens are listed in the nomination: [[Chashme Shahi]], [[Shalimar Bagh, Srinagar|Shalimar Bagh]] (pavilion pictured), [[Pari Mahal]], [[Verinag]], [[Achabal Gardens]], and [[Nishat Bagh]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5580/|title=Mughal Gardens in Kashmir|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516234416/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5580/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Delhi]] - A Heritage City | [[File:Jama Masjid,Delhi,India 05.jpg|150px|alt=Two Islamic tombs with white domes and several people around]] | Delhi | 2012 | ii, v, vi (cultural) | Delhi, as [[Qila Rai Pithora|Lal Kot]], was founded in 1060 as a capital of the [[Tomara dynasty]]. Later, rulers built subsequent cities on the site. Delhi was the capital of the [[Delhi Sultanate]] and an intermittent capital of the [[Mughal Empire]]. During the [[British Raj|British rule]], the capital was moved from [[Kolkata|Calcutta]] to the newly constructed [[New Delhi]] in 1911. The nomination lists the following areas of historical and architectural importance: [[Mehrauli]], [[Nizamuddin Dargah]] (the tomb of the [[Sufi]] saint [[Nizamuddin Auliya]]), [[Old Delhi|Shahjahanabad]] (pictured), and New Delhi.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5743/|title=Delhi - A Heritage City|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=April 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424023553/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5743/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Monuments and Forts of the Deccan Sultanate | [[File:Gateway to Bidar fort.jpg|150px|alt=Fortress gate in red brick]] | [[Karnataka]], [[Telangana]] | 2014 | ii, iii (cultural) | This nomination comprises the monuments of [[Deccan sultanates]], dating between the 14th and 17th centuries, in four cities: [[Gulbarga]], [[Bidar]], [[Bijapur]] in Karnataka state, and [[Hyderabad]] in Telangana state. The [[architecture of the Deccan sultanates]] represents interactions between Islamic and Hindu influences. Some of the monuments in the nomination include the [[Bidar Fort]] (pictured), [[Jama Mosque Kalaburagi|Jama Mosque]] in Gulbarga, and the [[Qutb Shahi tombs]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5887/|title=Monuments and Forts of the Deccan Sultanate|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=February 28, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228210923/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5887/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Cellular Jail]], Andaman Islands | [[File:Cellular Jail, Andaman and Nicobar.JPG|150px|alt=One of the jail wings with three rows of cells]] | [[Andaman and Nicobar Islands]] | 2014 | iv, vi (cultural) | The jail was constructed in 1906 by the British, primarily to exile political prisoners to the remote archipelago. The architecture was based on the [[panopticon]] system, with radiating wings that were easy to monitor by a single guard. Jail cells were intended for individuals for confinement. The jail was infamous for the brutal treatment of inmates and is important in the history of the [[Indian independence movement]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5888/|title=Cellular Jail, Andaman Islands|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062631/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5888/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Iconic Saree Weaving Clusters of India | [[File:Styles of Sari.jpg|150px|alt=Picture of different types of saris]] | [[Madhya Pradesh]], [[Uttar Pradesh]], [[Maharashtra]], [[Andhra Pradesh]], [[Assam]] | 2014 | iii, v (cultural) | [[Sari]], or saree, is a traditional attire of Indian women. Sari weaving required particular adjustments of the weavers' houses to accommodate [[loom]]s and other devices for [[silk]] processing, resulting in a specific vernacular architecture. This nomination comprises eight clusters where sari weaving was and still is a major profession of the villagers. Different styles of saris are pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5890/|title=Iconic Saree Weaving Clusters of India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 10, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510232614/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5890/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Apatani Cultural Landscape | [[File:A cross section of luch green valley of Ziro.jpg|150px|alt=A hill covered with forest, a village and rice paddies]] | [[Arunachal Pradesh]] | 2014 | iii, v (cultural) | [[Apatani people]] live in the [[Ziro|Ziro Valley]] that is surrounded by high mountains of the [[Himalayas]]. They have a culture that is distinct from that of other tribes in the region, with traditional crafts and festivals. They practice [[paddy field|wet rice cultivation]] and are careful in land management, which allowed sustainable agriculture for several centuries. The resulting [[cultural landscape]] reflects the ability of the tribe to make the adverse environment habitable.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5893/|title=Apatani Cultural Landscape|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=August 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810213143/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5893/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Ranganathaswamy Temple, Srirangam|Sri Ranganathaswamy Temple]], Srirangam | [[File:Ranganathaswamy temple tiruchirappalli.jpg|150px|alt=Two gopuram of a temple, decorated with figures]] | [[Tamil Nadu]] | 2014 | i, ii, iii, v (cultural) | The Sri Ranganathaswamy Temple is dedicated to [[Ranganatha]]. It is the world's largest operating [[Hindu temple]] and is, in fact, a temple town, with inner enclosures constituting the temple and outer ones being used for settlements. There have been temples at the site for over two millennia; however, the key buildings standing today date to the time of the [[Vijayanagara Empire]], from the 14th to the 16th century. The temple has 21 ''[[gopuram]]s'', which are richly decorated with paintings and sculptures.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5894/|title=Sri Ranganathaswamy Temple, Srirangam|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231635/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5894/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Monuments of [[Srirangapatna]] Island Town | [[File:Gopuram of the Ranganathaswamy Temple, Srirangapatna Karnataka India.jpg|150px|alt=Ranganathaswamy temple, Srirangapatna]] | [[Karnataka]] | 2014 | i, ii, iii, iv (cultural) | Srirangapatna, the [[river island]] in the [[Kaveri]] river, is an important pilgrimage site in South India. It has been continuously inhabited since the 12th century. The monuments on the island date to different historical periods, including the periods of the [[Hoysala Empire]], [[Vijayanagara Empire]], [[Kingdom of Mysore]], and the [[British Raj]]. Most monuments date from the 16th to the 19th centuries and have elements of Hindu, Indo-Islamic, and British styles. The [[Ranganathaswamy Temple, Srirangapatna|Ranganathaswamy Temple]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5895/|title=Monuments of Srirangapatna Island Town|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235113/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5895/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Chilika Lake]] | [[File:Chilika Bhubaneswar.me.jpg|150px|alt=A group of Flamingos flying over Chilika Lake]] | [[Odisha]] | 2014 | ix, x (natural) | Chilika Lake is a large [[brackish water]] [[lagoon]], fed by over 50 rivers and streams. It is an ephemeral environment, with the river sediments being deposited to the [[Bay of Bengal]]. Different parts of the lake are freshwater, brackish, and marine ecosystems and are an important habitat for birds and mammals, including the endangered [[Irrawaddy dolphin]]. The lake is rich in fish species that support the local fishermen population.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5896/|title=Chilika Lake|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=August 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824112741/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5896/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Padmanabhapuram Palace]] | [[File:Padmanabhapuram Palace 1.jpg|150px|alt=A large building with white walls, red roof, and wooden beams]] | [[Tamil Nadu]] | 2014 | iii, iv (cultural) | The palace in [[Padmanabhapuram]] was constructed in the 16th century, with later additions continuing into the early 19th century, to serve as the seat of the [[Travancore royal family]]. It is a masterpiece of traditional timber architecture decorated with murals and carvings. Murals depict [[Hindu mythology]] and secular themes.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5897/|title=Padmanabhapuram Palace|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062632/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5897/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Sites of Satyagrah, India's non-violent freedom movement | [[File:GANDHI ASHRAM 03.jpg|150px|alt=People in front of an ashram building]] | several sites | 2014 | iv, vi (cultural) | ''[[Satyagraha]]'', a form of [[nonviolent resistance]] or [[civil resistance]], was developed by [[Mahatma Gandhi]] in the first half of the 20th century, as a part of the [[Indian independence movement]]. The nomination comprises 22 sites across India related to the movement. Several sites are [[ashram]]s ([[Sabarmati Ashram]] pictured), founded by Gandhi to teach his philosophy. Other sites are related to the independence movement. Satyagraha theory was influential in the [[civil rights movement]] in the United States and in the fight against [[apartheid]] in South Africa.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5899/|title=Sites of Satyagrah, India's non-violent freedom movement|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231340/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5899/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Thembang]] Fortified Village | [[File:Northern gate of Thembang fort.jpg|150px|alt=Stone gate to the village]] | [[Arunachal Pradesh]] | 2014 | ii, iii, v (cultural) | The village of Thembang is located in the [[Eastern Himalayas]] at an altitude above {{convert|2000|m|abbr=on}}. It is built as a [[Dzong architecture|dzong]], a type of fortified monastery also found in neighbouring [[Bhutan]] and [[Tibet]]. It is inhabited by the Monpas and was constructed before the 12th century.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5913/|title=Thembang Fortified Village|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231638/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5913/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Narcondam Island]] | [[File:Narcondam Hornbill DSCN1242 15.jpg|150px|alt=A bird, hornbill, sitting on a tree branch]] | [[Andaman and Nicobar Islands]] | 2014 | viii, ix, x (natural) | Narcondam Island is a volcanic island off the main chain of the [[Andaman Islands]]. It is composed mostly of [[andesite]], [[dacite]], and [[amphibole]], types of volcanic rocks and minerals. The island provides an important example of evolutionary processes due to its isolation. It is the only place where the endangered [[Narcondam hornbill]] (pictured) is found, and it is also home to several endemic species of the Andaman Islands.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5914/|title=Narcondam Island|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235129/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5914/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Bhubaneswar|Ekamra Kshetra – The Temple City, Bhubaneswar]] | [[File:Lingaraj Temple Complex.jpg|150px|alt=A Hindu temple in stone]] | [[Odisha]] | 2014 | i, ii, iii (cultural) | Ekamra Kshetra is the name of the old part of the city of Bhubaneswar. It is a holy city and has earned the nickname "Temple City" due to about 700 temples that once stood here. The temples were built between the 3rd century BCE and 15th century CE. They are built in the [[Kalinga architecture|Kalinga style]], and belong to [[Hinduism|Hindu]], [[Buddhism|Buddhist]], and [[Jainism|Jain]] religions. The [[Lingaraja Temple]] is pictured. In addition to the temples, there are also [[Udayagiri and Khandagiri Caves]] built by Jain worshipers.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5916/|title=Ekamra Kshetra – The Temple City, Bhubaneswar|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=October 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001225112/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5916/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | The Neolithic Settlement of [[Burzahom archaeological site|Burzahom]] | [[File:Horned figure on pottery. Pré-Indus civilization. Kashmir.jpg|150px|alt=A clay pot with an animal with horns painted]] | [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]] | 2014 | ii, iii, v (cultural) | The archaeological site at Burzahom has provided information about different stages of societal development from the 4th to the 2nd millennium BCE. People initially lived in [[pit-house]]s and later built houses of mud and brick. There are also remains of [[megalith]]ic structures. Material remains excavated at the site hint at interactions with cultures of Central and South West Asia. A painted pot from 2700 BCE is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5917/|title=Burzahom archaeological site|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231230/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5917/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Archaeological remains of a Harappa Port-Town, [[Lothal]] | [[File:The drainage system at Lothal 2.JPG|150px|alt=Archaeological site with remains of drainage channels]] | [[Gujarat]] | 2014 | v (cultural) | Lothal was the only port-town of the [[Indus Valley civilisation]], or Harappan Civilization, from the [[Bronze Age]]. It was occupied from around 2400 BCE to 1600 BCE when it was likely damaged by tidal flooding. The settlement consisted of a citadel with wide streets, a warehouse, and a port area along the river. Remains found at the site demonstrate trade links with the [[Persian Gulf]] region. The remains of drainage channels are pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5918/|title=Archaeological remains of a Harappa Port-Town, Lothal|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231301/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5918/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Mountain Railways of India]] (Extension) | [[File:Kangra Valley train.jpg|150px|alt=Train on a hilly railway]] | [[Maharashtra]], [[Himachal Pradesh]] | 2014 | ii, iv (cultural) | This is a proposed extension of the existing World Heritage Site. It includes the [[Matheran Hill Railway]] and the [[Kangra Valley Railway]] (pictured). They were built in the early 20th century; construction involved technical innovation to overcome difficult mountainous terrain.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|title=Mountain Railways of India (Extension)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231641/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Chettinad]], Village Clusters of the Tamil Merchants | [[File:Chettinad palatial house.jpg|150px|alt=A large two-storey building with white decorated facade]] | [[Tamil Nadu]] | 2014 | ii, v, vi (cultural) | This nomination comprises 11 villages in three clusters. Wealthy merchants built them in the second half of the 19th and early 20th centuries. The villages mix urban and rural influences, both Tamil and those from a broader region, as a result of the travels of the merchants in Southeast Asia. Thousands of palatial houses were built using local and imported materials. The most recent ones, built in the 1930s and 1940s, are in the [[Art Deco]] style. An example of a palatial house is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5920/|title=Chettinad, Village Clusters of the Tamil Merchants|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518215344/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5920/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Lotus Temple|Bahá'í House of Worship]] at Delhi | [[File:LotusDelhi.jpg|150px|alt=A temple in the shape of a lotus flower]] | [[Delhi]] | 2014 | i, v, vi (cultural) | The Lotus Temple is the main [[Baháʼí House of Worship]] in India. It was inaugurated in 1986. It has the shape of a [[Nelumbo nucifera|lotus]] flower, with petals made of concrete and covered by [[marble]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5921/|title=Bahá'í House of Worship at New Delhi|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=August 26, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826220742/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5921/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Badami Chalukya architecture|Evolution of Temple Architecture – Aihole-Badami-Pattadakal]] | [[File:Durga Temple.jpg|150px|alt=A Hindu temple in red stone]] | [[Karnataka]] | 2015 | iii, iv (cultural) | This nomination comprises several temples in [[Aihole]], [[Badami cave temples|Badami]], and [[Pattadakal]], that were built between the 6th and 8th centuries under the [[Chalukya dynasty]]. They demonstrated the evolution of [[Hindu temple architecture]] with rock-cut and free-standing temples and were influential in temples built in later periods. The temples at Pattadakal are already listed as a World Heritage Site. The Durga Temple in Aihole is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5972/|title=Evolution of Temple Architecture – Aihole-Badami-Pattadakal|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231411/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5972/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Cold Desert Cultural Landscape of India | [[File:Kee monastery Spiti Valley (edited).jpg|150px|alt=A monastery in a mountain valley covered by snow]] | [[Ladakh]], [[Himachal Pradesh]] | 2015 | iii, v, vi, x (mixed) | The landscapes in the [[Himalayas]] are characterized by high altitudes, between {{convert|3000|m|abbr=on}} and {{convert|5000|m|abbr=on}}, and harsh dry weather and temperatures ranging from above {{convert|30|C}} in summer to below {{convert|-30|C}} in winter. Two areas are inhabited, the [[Ladakh]] and the [[Spiti Valley]]. The culture is a mixture of Indian and [[Tibet]]an cultures. Several settlements are linked to [[Buddhism|Buddhist]] monasteries ([[Key Monastery]] pictured). From the natural perspective, the area is home to endangered species such as the [[snow leopard]], [[Tibetan antelope]], and the [[Himalayan wolf]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6055/|title=Cold Desert Cultural Landscape of India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=May 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527061843/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6055/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Sites along the Uttarapath, Badshahi Sadak, Sadak-e-Azam, [[Grand Trunk Road]] | [[File:Ambala-Kos Minar.jpg|150px|alt=A stone pillar close to a road]] | several sites | 2015 | ii, iv, vi (cultural) | The Grand Trunk Road is one of Asia's oldest and longest roads. It connects Afghanistan, Pakistan, India, and Bangladesh. The road has been used at least since the times of the [[Maurya Empire]] in the 4th century BCE, has been reconstructed several times in different periods, and has been upgraded to modern traffic in the 20th century. In addition to trade, the road has been instrumental in the spread of ideas, religions, and culture. Several historical sites have been preserved along the road. The [[Kos Minar]], a milestone, in [[Ambala]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6056/|title=Sites along the Uttarapath, Badshahi Sadak, Sadak-e-Azam, Grand Trunk Road|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=January 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131142/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6056/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Keibul Lamjao National Park|Keibul Lamjao Conservation Area]] | [[File:Loktak Lake,Manipur,India 01.jpg|150px|alt=Lake with some floating plants]] | [[Manipur]] | 2016 | v, vii, ix, x (mixed) | [[Loktak Lake]] is a large freshwater lake that features a unique type of ecosystem called [[phumdi]], [[floating island]]s consisting of soil and vegetation. The area is a mixture of aquatic, wetland, and terrestrial habitats, and is home to [[sangai]], an endangered deer species. There are several villages on the shores of the lake, as well as some settlements on the phumdis.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6086/|title=Keibul Lamjao Conservation Area|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=July 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715011918/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6086|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Garo Hills]] Conservation Area (GHCA) | [[File:West Garo Hills View Sasatgre Oct24 A7CR 03240-Pano.jpg|150px|alt=Lush green Scenery of western Garo Hills]] | [[Meghalaya]] | 2018 | v, vi, viii, x (mixed) | [[Garo Hills]] (Pictured) are inhabited by the [[Garo people]], a tribe that speaks a language from the [[Tibeto-Burman languages|Tibeto-Burman family]]. They practice [[slash-and-burn]] agriculture regulated by community rules to ensure sustainable land use. The area is interesting from a geological perspective, with the terrain being shaped by the [[Paleogeography of the India–Asia collision system|India–Asia collision system]]. The area is home to [[Asian elephant]], [[gaur]], [[clouded leopard]], [[sambar deer]], and five species of [[civet]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6356/|title=Garo Hills Conservation Area (GHCA)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=November 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112181502/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6356/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | The historic ensemble of [[Orchha]] | [[File:OrchhaPalace.jpg|150px|alt=A palace overlooking a forest and a river]] | [[Madhya Pradesh]] | 2019 | ii, iv (cultural) | The town of Orchha was founded in the 16th century by the [[Bundela]] clan to serve as their capital. In the following century, it came under [[Mughal Empire|Mughal]] influence. The architecture of the [[Orchha Fort complex|fort complex]], palaces, temples, and gardens represent a mixture of styles from [[Rajput architecture|Rajput]] and [[Mughal architecture]]. The [[Jahangir Mahal, Orchha|Jahangir Mahal]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6404/|title=The historic ensemble of Orchha|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=July 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706095312/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6404/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Ghats in Varanasi|Iconic Riverfront of the Historic City of Varanasi]] | [[File:Ahilya Ghat by the Ganges, Varanasi.jpg|150px|alt=Ganges riverfront with steps, temples, people, and boats]] | [[Uttar Pradesh]] | 2021 | iii, iv, vi (cultural) | [[Varanasi]] is a holy city of [[Hinduism]], [[Buddhism]], and [[Jainism]]. More than 80 [[ghat]]s (steps to the river bank) are located along the [[Ganges]], the [[holy river]], and serve as a place for rituals and festivals. Varanasi has been continuously inhabited since at least 1200 BCE, while the earliest stone ghats date to the 14th century. Palatial buildings, temples, [[ashram]]s, and rest houses for pilgrims date to the 18th and later centuries. The Ahilya Ghat is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6526/|title=Iconic Riverfront of the Historic City of Varanasi|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=April 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425223400/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6526/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Temples of [[Kanchipuram]] | [[File:Parameswara Vinnagaram.JPG|150px|alt=A Hindu temple in Tamil style]] | [[Tamil Nadu]] | 2021 | iv, vi (cultural) | Kanchipuram was the capital of the [[Pallava dynasty]] from the 6th to the 9th century. It is a holy [[Hinduism|Hindu]] city which used to have hundreds of temples. The architecture marks the shift from rock-cut temples to free-standing structures. 11 temples are listed in the nomination. The [[Ekambareswarar Temple (Kanchipuram)|Ekambareswarar Temple]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6528/|title=Temples of Kanchipuram|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=May 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220508093324/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6528/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Hire Benakal]], Megalithic Site | [[File:Pre-historic tombs-1.JPG|150px|alt=Several prehistoric dolmens]] | [[Karnataka]] | 2021 | iii, iv (cultural) | Hire Benakal is the largest [[megalith]]ic site in India. The [[dolmen]]s date to the 1st millennium BCE to the [[Iron Age in India|Iron Age]] and provide information about the culture that constructed India's first large-scale monuments. Rock paintings have also been discovered on site. Depictions of human figures, riders, and animals date roughly from 700 to 500 BCE, while some paintings are older, from the [[Mesolithic]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6529/|title=Hire Benkal, Megalithic Site|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=April 26, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426080555/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6529/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Marble Rocks|Bhedaghat]]-[[Lameta Formation|Lametaghat]] in Narmada Valley | [[File:Marble Rocks - Jabalpur.jpg|150px|alt=River flowing through a gorge with white marble stones]] | [[Madhya Pradesh]] | 2021 | vii, viii (natural) | At [[Bhedaghat]], the [[Narmada River]] has carved a canyon through a mountain of white [[marble]] (pictured), creating a landscape that is both popular with tourists for its perceived beauty and of special interest for geologists. The Lameta Formation contains several [[fossil]]s, including those of [[dinosaur]]s and [[crocodilia]]ns.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6531/|title=Bhedaghat-Lametaghat in Narmada Valley|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=March 31, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331194524/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6531/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Satpura Tiger Reserve]] | [[File:Tiger satpura .jpg|150px|alt=A Bengal tiger in Satpura]] | [[Madhya Pradesh]] | 2021 | vii, ix, x (natural) | The forests in the [[Satpura Range]] hills are protected as a habitat for a large population of [[Bengal tiger]] (Pictured). The area acts as a faunal bridge between the [[Western Ghats]] and the [[Himalayas]] and is also home to several endangered plant species.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6532/|title=Satpura Tiger Reserve|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=June 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607144135/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6532/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Konkan geoglyphs]] | [[File:Usgalimal.PNG|150px|alt=Geoglyphs of Konkan Goa]] | [[Maharashtra]], [[Goa]] | 2022 | i, iii, iv (cultural) | This nomination comprises 10 sites with [[geoglyph]]s in the [[Konkan]] coast. They date from the [[Mesolithic]] period, about ten millennia BCE to the second millennium BCE. They depict animals, human figures, and abstract art, and are related to the transition from [[hunter-gatherer]] societies to settled ones.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/|title=Geoglyphs of Konkan Region of India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231414/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Jingkieng jri: [[Living root bridge|Living Root Bridge]] Cultural Landscapes | [[File:Living root bridges, Nongriat village, Meghalaya2.jpg|150px|alt=Two bridges, consisting of tree roots, crossing a river]] | [[Meghalaya]] | 2022 | i, iii, vi (cultural) | A living root bridge is a type of [[simple suspension bridge]] formed of living plant roots by [[tree shaping]]. They are handmade from the [[aerial root]]s of rubber fig trees (''[[Ficus elastica]]'') over several generations and are common in the communities of the [[Khasi people]]. The bridges reflect a harmonious relationship between people and nature. An example of such a bridge in [[Nongriat]] village is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6606/|title=Jingkieng jri: Living Root Bridge Cultural Landscapes|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=June 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616070739/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6606/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Veerabhadra Temple, Lepakshi|Sri Veerabhadra Temple]] and [[Monolithic Bull, Andhra Pradesh|Monolithic Bull]] (Nandi), Lepakshi (The Vijayanagara Sculpture and Painting Art Tradition) | [[File:Front side of Veerabhadra Temple, Lepakshi.jpg|150px|alt=A Hindu temple in stone]] | [[Andhra Pradesh]] | 2022 | i, ii, vi (cultural) | The [[Hinduism|Hindu]] temple is located in the village of [[Lepakshi]]. The temple's construction started around 1100, while the major development took place during the period of the [[Vijayanagara Empire]], from 1350 to 1600, when a large complex was built. The temple contains important examples of Vijayanagara art, including the only surviving frescoes from that period. A large monolithic bull ([[Nandi (Hinduism)|Nandi]]) is located on the temple grounds.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6607/|title=Sri Veerabhadra Temple and Monolithic Bull (Nandi), Lepakshi (The Vijayanagara Sculpture and Painting Art Tradition)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062600/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6607/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Sun Temple, Modhera]] and its adjoining monuments | [[File:Surya mandhir.jpg|150px|alt=A Hindu temple complex in stone]] | [[Gujarat]] | 2022 | i, iv (cultural) | The temple complex, a prominent example of the [[Māru-Gurjara architecture|Māru-Gurjara]] style from the 11th century, is dedicated to the Sun God. It has three components: ''Gūḍhamanḍapa'', the shrine hall; ''Sabhamanḍapa'', the assembly hall; and ''Kunḍa'', the reservoir.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6627/|title=Sun Temple, Modhera and its adjoining monuments|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 December 2022|archive-date=December 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221074701/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6627/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Rock-cut Sculptures and Reliefs of the [[Unakoti]], Unakoti Range, Unakoti District | [[File:Unakotiswara Kal Bhairava,Unakoti ( ঊনকোটি).JPG|150px|alt=Rock cut bas relief of Hindu deity]] | [[Tripura]] | 2022 | i, iv (cultural) | Unakoti features colossal rock cut panels and bas relief sculptures depicting Hindu deities, which date from the 8th and 9th centuries. They were created by the adherents of [[Shaivism]], with the style influenced by local folk arts.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6628/|title=Rock-cut Sculptures and Reliefs of the Unakoti, Unakoti Range, Unakoti District|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 December 2022|archive-date=August 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829203802/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6628/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Vadnagar]] – A multi-layered Historic town, Gujarat | [[File:Vadnagar's Kirti Toran full shot with beautiful clouds.JPG|150px|alt=A ''torana'' gate in stone]] | [[Gujarat]] | 2022 | ii, v (cultural) | The town has been continuously occupied since 750 BCE, with monuments such as gates (Kirti Toran pictured), fortresses, and temples constructed throughout different historical periods. Remains found on site demonstrate the trade connections with the [[Indo-Greek Kingdom]] and the [[Roman Empire]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6629/|title=Vadnagar – A multi-layered Historic town, Gujarat|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 December 2022|archive-date=December 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221074659/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6629/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |Serial nomination of Coastal Fortifications along the Konkan Coast, Maharashtra | [[File:Bastions of vijaydurg.jpg|150px|alt=An old fort with several towers, located at a coast]] | [[Maharashtra]] | 2024 | ii, iv, vi (cultural) |This nomination comprises nine forts in Maharashtra. They were used for trade and military functions between the 9th and 19th centuries. They supported trade routes connecting India with African and Arabian coasts and with the western countries. [[Vijaydurg Fort]] is pictured.<ref>{{Cite web |title=Serial nomination of Coastal Fortifications along the Konkan Coast, Maharashtra |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6703/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240325072346/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6703/ |archive-date=2024-03-25 |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> |- ! scope="row" |The Gond monuments of Ramnagar, Mandla | [[File:Moti Mahal Mandla.jpg|150px|alt=An old fortress made of stone, a wire fence in front]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | ii, iii (cultural) | The nomination comprises clusters of monuments related to the kingdoms of the [[Gondi people|Gond people]], including the [[Garha kingdom]] of the early modern era. The Gonds are the largest tribe in India and held a substantial rule over the central India before the rise of the [[Mughal Empire]]. The forts display an influence of the [[Mughal architecture]] and some influence from the [[List of Rajput dynasties and states|Rajputs]]. The [[Moti Mahal, Mandla|Moti Mahal]], built under [[Hridayshah]], is pictured.<ref>{{Cite web |title=The Gond monuments of Ramnagar, Mandla |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6735/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|archive-date=23 September 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153646/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6735/|language=en}}</ref> |- ! scope="row" |The [[Bhojeshwar Temple|Bhojeshwar Mahadev Temple]], Bhojpur | [[File:Shiva Temple, Bhojpur 01.jpg|150px|alt=A large stone temple with some people around]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | i, iii, iv (cultural) | Construction of the large temple started in the 11th century under the [[Paramara dynasty|Paramara]] king [[Bhoja]] but was at some point abandoned so the temple is left unfinished. It demonstrates the architecture and arts of the period. Important features of the temple are a large [[lingam]] and architectural drawings carved on the walls, intended to assist the builders.<ref>{{Cite web |title=The Bhojeshwar Mahadev Temple, Bhojpur |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6733/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |archive-date=July 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121513/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6733/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" |Rock Art Sites of the [[Chambal River|Chambal]] Valley | [[File:Rock Art Sites of the Chambal Valley.jpg|150px|alt=Rock art in red colour depicting human figures with weapons]] | [[Madhya Pradesh]], [[Rajasthan]] | 2024 | iii, iv (cultural) | Chambal Valley has a large concentration of rock art. Sites date from the [[Paleolithic]] period with [[Acheulean]] stone tools, to rock art sites from the early historic times. Motifs and styles differ between periods. Some depict human figures, hunting and battle scenes, while art from the later periods has religious motifs.<ref>{{Cite web |title=Rock Art Sites of the Chambal Valley |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6732/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |archive-date=July 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121514/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6732/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" |Khooni Bhandara, Burhanpur | [[File:Khooni bhandara.jpg|150px|alt=Underground tunnel for water management]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | ii, iii, iv (cultural) | Khooni Bhandara is an underground water management system built under the [[Mughal Empire]] in the early 17th century in the city of [[Burhanpur]]. It is based on the Persian [[qanat]] system where the water flow is assisted only by gravity. The water system comprises pipelines and reservoirs. The capacity has been decreasing through time due to deposition of sediments on the walls.<ref>{{Cite web |title=Khooni Bhandara, Burhanpur |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6731/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |archive-date=July 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121514/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6731/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" |[[Gwalior Fort]], Madhya Pradesh | [[File:Gwalior Fort front.jpg|150px|alt=Fortress wall on a hill with several towers and elaborate decoration]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | ii, iv (cultural) | The architecture of the fort predominantly shows a mixture of [[Rajput]] and [[Mughal architecture|Mughal]] styles but also includes earlier components, dating back to the 5th century. It features delicate stone carving elements. It served as a reference for later structures.<ref>{{Cite web |title=Gwalior Fort, Madhya Pradesh |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6730/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url-status=live|archive-date=4 September 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260904030451/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6730/|language=en}}</ref> |- ! scope="row" |The historic ensemble of [[Dhamnar Caves|Dhamnar]] | [[File:Buddist sculpture caves.jpg|150px]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | ii, iv (cultural) |The [[Dhamnar Caves]] are rock-cut caves dating back to between the 5th and 7th centuries CE. There are numerous Buddhist caves and a Hindu temple complex. Some of the caves include secluded and not ornamented spaces for monks ([[Vihāra]]s).<ref>{{Cite web |title=The historic ensemble of Dhamnar |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6736/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |archive-date=July 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121513/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6736/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" |[[Kanger Valley National Park]] | [[File:Kanger valley11.JPG|150x150px]] | [[Chhattisgarh]] | 2025 | vii, viii, x (natural) |The national park covers the Kanger River valley. Its varying topography and the multitude of geological features contribute to the park's natural beauty and scientific importance. As an untouched forest area, it also contains diverse wildlife, including various [[threatened species]].<ref>{{Cite web |title=Kanger Valley National Park |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6801/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=14 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260814194156/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6801/}}</ref> |- ! scope="row" |[[Mudumal Megalithic Menhirs]] | [[File:Mudumal Megalithic Menhris Narayanpet Telangana India 11.jpg|150x150px]] | [[Telangana]] | 2025 | v, vi (cultural) |The [[menhir]]s date back 3500–4000 years and are arranged to align with celestial events. They reflect the ancient cultures' understanding of celestial phenomena and have influenced local religious beliefs.<ref>{{Cite web |title=Mudumal Megalithic Menhirs |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6802/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=5 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261005081120/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6802/}}</ref> |- ! scope="row" |Serial nomination for [[Edicts of Ashoka|Ashokan Edict]] sites along the Mauryan Routes | [[File:Ashoka Lauriya Areraj inscription.jpg|213x213px]] | [[Andhra Pradesh]], [[Bihar Legislative Assembly|Bihar]], [[Delhi]], [[Gujarat]], [[Karnataka]], [[Madhya Pradesh]], [[Uttar Pradesh]] | 2025 | iii, iv, v (cultural) |This nomination comprises thirty-five rock and pillar edicts, as well as cave inscriptions (segment of the [[Lauriya Araraj|Lauriya Araraj pillar]] pictured).<ref>{{Cite web |title=Serial nomination for Ashokan Edict sites along the Mauryan Routes |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6803/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=31 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260731040255/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6803/}}</ref> |- ! scope="row" |Serial nomination of [[Yogini temples|Chausath Yogini Temples]] | [[File:Chausath Yogini Temple, Mitaoli, Morena 006.jpg|150x150px]] | [[Madhya Pradesh]], [[Odisha]], [[Tamil Nadu]], [[Uttar Pradesh]] | 2025 | iii, iv (cultural) |This nomination comprises thirteen temples of [[yogini]]s (female yoga practitioners), each with 64 images or statues of yoginis ([[Chausath Yogini Temple, Mitaoli|temple in Mitaoli]] pictured).<ref>{{Cite web |title=Serial nomination of Chausath Yogini Temples |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6804/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=27 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827044612/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6804/}}</ref> |- ! scope="row" |Serial nomination of [[Gupta Empire|Gupta]] Temples in North India | [[File:Deogarh01.jpg|150x150px]] | [[Bihar]], [[Madhya Pradesh]], [[Rajasthan]], [[Uttar Pradesh]] | 2025 | i, iii (cultural) |This nomination comprises twenty temples of the [[Gupta Empire|Gupta dynasty]] (Dashavatara Temple in Deogarh pictured).<ref>{{Cite web |title=Serial nomination of Gupta Temples in North India |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6805/ |access-date=10 March 2025|url-status=live|archive-date=7 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|archive-url=https://web.archive.org/web/20261007084236/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6805/}}</ref> |- ! scope="row" |The Palace-Fortresses of the [[Bundelkhand|Bundelas]] | [[File:View of Raja Mahal from Jahangir Mahal with Ram Raja Temple and Chaturbhuj Temple in the background, Tikamgarh.jpg|150x150px]] | [[Madhya Pradesh]] and [[Uttar Pradesh]] | 2025 | ii, iv (cultural) |This nomination comprises six fortresses of the Bundelkhand region (Raja Mahal pictured).<ref>{{Cite web |title=The Palace-Fortresses of the Bundelas |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6806/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=9 September 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260909004137/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6806/}}</ref> |- ! scope="row" |[[Salkhan Fossils Park|Salkhan Fossil Park]], Sonbhadra | [[File:150 crore years old Fossils of Blue green algae, in Salkhan (Sonebhadra, UP).jpg|alt=Fossilized green algae with greenery in the background|150x150px]] | [[Uttar Pradesh]] | 2025 | viii (natural) |This park features a large number of [[stromatolite]]s and [[microfossil]]s. It demonstrates the effect of the [[Great Oxidation Event]] on the development of unicellular life and how early microbes shaped the Earth's environment.<ref>{{Cite web |title=Salkhan Fossil Park, Sonbhadra |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6842/ |access-date=29 June 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=19 September 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260919134041/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6842}}</ref> |- ! scope="row" |[[Naga Hills Ophiolite|Naga Hill Ophiolite]] | | [[Nagaland]] | 2025 | viii, ix (natural) | The [[Naga Hills]] are important in view of their geological structure. They containe [[ophiolite]]s, sections of Earth's [[oceanic crust]] and the underlying [[upper mantle (Earth)|upper mantle]] that have been uplifted and exposed on the continental plate. They provide insight into [[plate tectonics]] and continent collision. The area is also important due to its biodiversity, and is home to the vulnerable bird species [[rufous-necked hornbill]].<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6889/ |title=Naga Hill Ophiolite |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=1 November 2025 |url-status=live |archive-date=1 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251101230151/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6889/}}</ref> |- ! scope="row" |Deccan Traps at [[Panchgani]] and [[Mahabaleshwar]] | [[File:Picturesque - Mahabhaleshwar - Panchghani (5767643681).jpg|150px|alt=View of rugged hills]] | [[Maharashtra]] | 2025 | viii, x (natural) | This nomination comprises parts of the [[Deccan Traps]] (Panchgani pictured) and the [[Koyna Wildlife Sanctuary]]. Deccan Traps are a [[large igneous province]] that was created in a geologically short volcanic episode around 66 million years ago. This resulted in lava deposits up to {{convert|2000|m|abbr=on}} thick. The area is also a biodiversity hotspot, with animals including the [[Indian leopard]], [[sloth bear]], [[Nilgiri tahr]], [[Indian giant squirrel]], as well as numerous bird, reptile, and amphibian species.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/ |title=Deccan Traps at Panchgani and Mahabaleshwar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=1 November 2025 |url-status=live |archive-date=1 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251101230307/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/}}</ref> |- ! scope="row" |Geological Heritage of [[St. Mary's Islands|St' Mary's Island]] Cluster |[[File:St. Mary's islands, Udupi 1767.jpg|150px|alt=Basaltic rock formations on a shore]] | [[Karnataka]] | 2025 | viii (natural) | The four islands are significant because of their [[Columnar jointing|columnar basalt]] formations, originating from the [[Late Cretaceous]] [[epoch]]. They are associated with the volcanic activitsy during the breaking up between the [[Indian plate|Indian]] and the [[Madagascar plate]]s.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6891/ |title=Geological Heritage of St' Mary's Island Cluster |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102000637/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6891/}}</ref> |- ! scope="row" |Meghalayan Age Caves | | [[Meghalaya]] | 2025 | vii, viii, ix (natural) | The four nominated caves feature numerous [[speleothem]]s. The stalagmite sampled from the [[Mawmluh Cave]] was used to detect the chemical signatures related to the [[4.2-kiloyear event]], a prolongued drought linked to the collapse of several ancient civilizations. The cave is used as the [[Global Boundary Stratotype Section and Point]] for the [[Meghalayan]] age. Additionally, the caves are home to endemic species of fish and arthropods.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6892/ |title=Meghalayan Age Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102001043/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6892/}}</ref> |- ! scope="row" |Natural Heritage of [[Erra Matti Dibbalu]] |[[File:Erramatti Dibbalu (Red Sand Hills) in Visakhapatnam 03.jpg|150px|alt=Red sand formation with some plants]] | [[Andhra Pradesh]] | 2025 | viii (natural) | The sand, [[silt]], and [[clay]] formations preserve the geologic record of the late [[Quaternary]], including the fluctuations of the sea level during the [[Quaternary glaciation|glaciation]] episodes, monsoons, and dry seasons. The sediments were deposited by rivers or winds.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6893/ |title=Natural Heritage of Erra Matti Dibbalu |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102000742/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6893/}}</ref> |- ! scope="row" |Natural Heritage of [[Tirumala]] Hills | [[File:Natural stone arch in tirumala.JPG|150px|alt=A stone arch made of ancient rocks]] | [[Andhra Pradesh]] | 2025 | vii, viii, x (natural) | The area is significant due to the [[Eparchaean Unconformity]], a rare geological [[Stratigraphy|stratigraphic]] formation where there is a gap of hundreds of million of years between the older [[Archean]] and younger [[Proterozoic]] rocks. One of the formations in the area is the [[Natural Arch, Tirumala hills|Natural Arch]] (pictured), which is also sacred to the Hindus. The area is also home to diverse flora.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6894/ |title=Natural Heritage of Tirumala Hills |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102001448/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6894/}}</ref> |- ! scope="row" |Natural Heritage of Varkala |[[File:Varkala cliff 02.jpg|150px|alt=A beach and a cliff in the background]] | [[Kerala]] | 2025 | vii, viii (natural) | This nomination comprises the cliff and the beach in [[Varkala]]. The cliff is a geological formation that shows different layers of sediments, documenting the processes such as tectonic uplift, sedimentation, and tropical weathering. There are numerous fossils found in the rocks. The area is also popular with visitors because of its scenic beauty.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6895/ |title=Natural Heritage of Varkala |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102001724/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6895/}}</ref> |- ! scope="row" |Serial Nomination of Buddhist Triangle Sites of Odisha |[[File:Lalitagiri Courtyard.jpg|150px|alt=Ruins and a collection of artefacts]] | [[Odisha]] | 2025 | ii, iv (cultural) | The nomination comprises three sites connected with [[Buddhism]]: [[Lalitagiri]] (ruins of a [[stupa]] pictured), [[Udayagiri, Odisha|Udayagiri]], and [[Ratnagiri, Odisha|Ratnagiri]]. They document the development of the religion from the 3rd or 2nd century BCE, with the transition from [[Theravada]] traditions into the [[Mahayana]] and [[Vajrayana]] schools. The sites also demonstrate the evolution of art and architectural styles.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6926/|title=Serial Nomination of Buddhist Triangle Sites of Odisha|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=31 January 2026|url-status=live|archive-date=31 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260131221945/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6926/}}</ref> |- ! scope="row"|Colonial Penal Settlement of Andaman Islands | |[[Andaman and Nicobar Islands]] |2026 | ii, iv, vi (cultural) |The colonial penal Settlement of the [[Andaman Islands]] was established by [[British Empire|British]] in 1858 to imprison Indian freedom fighters and political prisoners. It includes [[Chatham Island (Andaman Islands)|Chatham Island]], [[Ross Island, North and Middle Andaman district|Ross Island]], [[Viper Island]] and the famous [[Cellular Jail]]. These sites represent British colonial rule, the sacrifices of freedom fighters and India's struggle for Independence.<ref>{{cite web|title=Colonial Penal Settlement of Andaman Islands|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7023/|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 October 2026|url-status=live|archive-date=23 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261023042352/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7023/}}</ref> |- ! scope="row" | Nicobarese Cultural Continuity in the Central group of Nicobar Islands | |[[Andaman and Nicobar Islands]] | 2026 | iii, v, vi (cultural) |<ref>{{cite web|title=Nicobarese Cultural Continuity in the Central group of Nicobar Islands|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7022/|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 October 2026|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021055618/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7022/}}</ref> |- ! scope="row"|The Painted Haveli Towns of Shekhawati |[[File:Le Prince Haveli courtyard.JPG|150px]] |[[Rajasthan]] |2026 | iii, iv, v (cultural) |[[Shekhawati painting|The painted Haveli Town]], are famous for their magnificent merchant mansion decorated with colourful Fresco painting. Built mainly between the 18th and early 20th centuries, these [[haveli]]s showcase beautiful artwork depicting mythology, historical events, daily life, animals and modern inventions. Their unique architecture, traditional water system and rich [[Marwari people|Marwari]] merchant make [[Shekhawat]]i and extraordinary open-air art gallery. It reflects the culture and heritage of the [[Shekhawati|Shekhawati region]] ( [[Sikar]], [[Jhunjhunu]] and [[Churu district|Churu]] ).<ref>{{cite web|title=The Painted Haveli Towns of Shekhawati|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7028/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021081123/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7028/}}</ref> |- ! scope="row"|Rangpur-Sivasagar Historic Ensemble |[[File:Ranghar - Assam.jpg|150px]] |[[Assam]] |2026 | iii, iv (cultural) |Spread in [[Sivasagar district]]. This ensemble represents the architectural, cultural, and technological achievements of the [[Ahom dynasty]], which ruled the Brahmaputra Valley for nearly 600 years. It includes magnificent palaces, temples, the [[Rang Ghar]] amphitheatre ( pictured ), [[Talatal Ghar]], and large historic water reservoirs such as joysagar, Gaurisagar and Sivasagar.<ref>{{cite web|title=Rangpur-Sivasagar Historic Ensemble|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7033/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> |- ! scope="row" |[[Udayagiri Caves|Udaigiri Caves]] |[[File:Udayagiri cave vidisha Madhya Pradesh11.jpg|150px]] |[[Madhya Pradesh]] |2026 | ii, iii, iv (cultural) |The [[Udayagiri Caves|Udaigiri Caves]] are rock cut caves located near [[Vidisha]]. Dating back to the 4th-5th Century CE, they were developing during the Gupta Period ( reign of [[Chandragupta II]] ). Caves are famous for their [[Hindu]] and [[Jain]] sculptures, inscriptions and religious significance. Most notable sculpture is [[Lord Vishnu]] in his [[Varaha]] incarnation, rescuing the Earth Goddess.<ref>{{cite web|title=Udaigiri Caves|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7046/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> |- ! scope="row" |Group of Temples of the Chambal Valley: [[Bateshwar Hindu temples, Madhya Pradesh|Bateshwar]], Padavali and [[Kakanmath|Kakarmath]] |[[File:Bateshwar Temple Complex - 1.jpg|150px]] |[[Madhya Pradesh]] |2026 | ii, iv (cultural) |This group represents the remarkable development of early mediaeval Indian temple architecture. Dating from the 8th and 11th centuries CE, these temples showcase the Nagar Style of architecture intricate stone carving and traditional dry-stone construction. Togather [[Bateshwar Hindu temples, Madhya Pradesh|Bateshwar]] (in picture), Padavali and [[Kakanmath|Kakarmath]] reflect the rich religious traditions, artistic excellence and architectural heritage of the [[Gurjara-Pratihara dynasty|Gurjara-Pratihara]] and [[Kachchhapaghata dynasty|Kachchhapaghata]] periods.<ref>{{cite web|title=Group of Temples of the Chambal Valley: Bateshwar, Padavali and Kakarmath|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7045/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021075951/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7045/}}</ref> |- ! scope="row" |[[Ginnorgarh|Ginnorgarh fort]] |[[File:Ginnorgarh fort from the west.jpg|150px]] |[[Madhya Pradesh]] |2026 | ii, iv (cultural) |Ginnorgarh fort located within the [[Ratapani Tiger Reserve]]. It served as an important political and administrative centre during Gond Kingdom. Fort is known for its impressive fortificate walls, Palace ruins and stepwells. Remains of the Seven-storey Rani Mahal ( in picture ) that show historical and architectural importance.<ref>{{cite web|title=Ginnorgarh fort|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7044/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021075705/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7044/}}</ref> |- ! scope="row" |[[Bagh Caves|Bagh Cave]] paintings |[[File:Bagh Caves statues.jpg|150px]] |[[Madhya Pradesh]] |2026 | i, ii, iii, (cultural) |Paintings are dating back to 5th and 6th centuries CE. Executed on cave wall , these paintings illustrate [[Buddhist]] themes, human figures, and cultural activities, showcasing the artistic excellence and rich heritage of ancient India.<ref>{{cite news|title=Bagh Cave paintings|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7043/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=23 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261023021908/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7043/}}</ref> |- ! scope="row"style="background:#D0E7FF;"|The Sites of Satyagraha: The Emergence and institutionalization of the non-violent movement (India) | |[[Bihar]]<br>[[Gujarat]]<br>[[Maharashtra]]<br>[[Delhi]] |2026 | iii, vi (cultural) |<ref>{{cite web|title=The Sites of Satyagraha: The Emergence and institutionalization of the non-violent movement (India)|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7042/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=23 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261023113038/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7042/}}</ref> |- ! scope="row"|[[Sirpur, Mahasamund|Sirpur]] [[ Sirpur Group of Monuments|Cultural and Archaeological Landscape]] |[[File:7th - 9th century Surang tila mandapa before shrines, Sirpur monuments Chhattisgarh.jpg|150px]] |[[Chhattisgarh]] |2026 | ii, iv (cultural) |Bank of the [[Mahanadi]] river Village Sirpur located. It is an ancient Cultural, religious, and commercial centre that flourished between the 5th and 12th centuries CE. It is renowned for it's Hindu temples, Buddhist monasteries, Jain monuments, and remarkable brick architecture, reflecting religious harmony, artistic exchange and the urban development of early mediaeval India.<ref>{{cite web|title=Sirpur Cultural and Archaeological Landscape|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7054/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=23 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261023023848/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7054/}}</ref> |- ! scope="row"|Andaman Subduction Volcanoes |[[File:Barren Island Active Volcano.jpg|150px]] |[[Andaman and Nicobar Islands]] |2026 | vii, viii, ix, x (natural) |Andaman subduction Volcanoes are formed due to the subduction of [[Indian Plate]] beneath the [[Burma]] microplate.This tectonic process produce [[Magma]], causing volcanic activity in the region. [[Barren Island (Andaman Islands)|Barren Island]], located in the [[Andaman Sea]], is only India's confirm active volcano site.<ref>{{cite web|title=Andaman Subduction Volcanoes|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7053/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=24 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261024023639/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7053/}}</ref> |- ! scope="row" |Karst-mud-volcano Complex of [[Baratang Island|Baratang]] |[[File:Baratang mud volcano.jpg|150px]] |[[Andaman and Nicobar Islands]] |2026 | viii, ix, x (natural) |Karst-mud-volcano Complex of Baratang is a unique geological landscape featuring limestone caves, karst formations and active mud Volcanoes.These geological features provide valuable evidence of the region's tectonic evolution, cave formation processes, and ecological diversity.<ref>{{cite web|title=Karst-mud-volcano Complex of Baratang|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7052/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021095516/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7052/}}</ref> |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:عالمي ثقافتي ورثي جي ماڳن جون فهرستون]] 9bvtebfjmxld1qyld0mpclm3jjiwd97 429418 429409 2026-11-07T09:17:06Z Ibne maryam 17680 /* عالمي ورثي جا ماڳ */ 429418 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{location map+ |India |float=right |width=500 |caption=[[ڀارت]] ۾ [[عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]: {{bullet list|Green dots indicate the seven clusters in the [[Western Ghats]]|Blue dots are the [[Hill Forts of Rajasthan]]|Yellow dots are the [[Great Living Chola Temples]]||Orange dots are the [[Sacred Ensembles of the Hoysalas]]|Pink dots indicate the [[Mountain Railways of India]]|Purple dots are the [[Maratha Military Landscapes of India]]|Turquoise dots indicate cities with multiple sites. Delhi and Mumbai have three sites each, Agra and Jaipur have two sites each.}} |places= {{location map~ |India |lat=27.097528|N|long=77.666500 |E|label={{nowrap|فتح پور سيڪري}}|position=top}} {{location map~ |India |lat=26.94|N|long=94.87|E|label=مائيدام|position=top}} {{location map~ |India |lat=26.63|N|long=93.35|E|label=[[ڪازيرانگا نيشنل پارڪ|ڪازيرانگا]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=26.50|N|long=91.85|E|label=[[مناس جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه|مناس]] |position=bottom}} {{location map~ |India |lat=22.766 |N|long= 77.383|E|label=[[سانچي ۾ ٻڌ يادگار|سانچي]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=22.923|N |long=77.576|E|label=[[Rock Shelters of Bhimbetka|Bhimbetka]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=24.863|N|long=79.92|E |label=کاجورائو|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=24.718|N|long=84.999 |E|label=[[Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya|Bodh Gaya]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=22.4833|N|long=73.5332 |E|label= چمپانير-پاواڳڙهه|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=15.50222|N|long=73.91167|E|label= [[گوآ جا چرچ|گوآ]]|position=left}} {{location map~ |India |lat=27.1667|N|long=77.5166 |E|label= [[ڪيولاڊيو نيشنل پارڪ|ڪيولاڊيو]] |position=bottom}} {{location map~ |India |lat=20.552377|N|long=75.700436|E|label= [[اجنتا جا غار|اجنتا]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=20.02639|N|long=75.17917|E|label=[[Ellora Caves|Ellora]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=12.61667|N|long=80.19167|E|label= مهابلي پورم|position=right}} {{location map~ |India |lat=15.3144|N|long=76.47167|E|label=هامپي|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=31.76|N|long=77.55|E|label=[[گريٽ هماليئن نيشنل پارڪ|هماليه]]|position=top}} {{location map~ |India |lat=15.94833|N|long=75.816667|E|label= پٽادڪل|position=right}} {{location map~ |India |lat=19.8875|N|long=86.09472|E|label= ڪونارڪ|position=right}} {{location map~ |India |lat=23.85892|N|long=72.10162|E|label= راني ڪي ووئو|position=right}} {{location map~ |India |lat=23.03|N|long=72.58|E|label=[[احمد آباد]]|position=left}} {{location map~ |India |lat=30.71666|N|long=79.6666|E|label=[[Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks|Nanda Devi]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=21.945 |N|long=88.8958|E|label=[[Sundarbans National Park|Sundarbans]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=27.7|N|long=88.133333|E|label={{nowrap|[[Khangchendzonga National Park|Khangchendzonga]]}}|position=top|}} {{location map~ |India |lat=25.136667|N|long=85.443889|E|label=[[Nalanda]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=18.259|N|long=79.943|E|label=[[Ramappa Temple|Ramappa]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=23.888|N|long=70.213|E|label=[[Dholavira]]|position=top}} {{location map~ |India |lat=30.7573|long=76.8066|label=[[Chandigarh Capitol Complex|Chandigarh]]|position=left}} {{location map~ |India |lat=23.68|N|long=87.68|E|label=[[Santiniketan]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=25.380842|N|long=83.024518|E|label=[[Sarnath]]|position=top}} <!-- Hill forts of Rajasthan --> {{location map~ |India |lat=24.8863|long=74.647|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=25.148889|long=73.580278|position=top|mark=Blue pog.svg|label=[[Hill Forts of Rajasthan|Hill Forts]]}} {{location map~ |India |lat=26.020278|long=76.455|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=24.628|long=76.183|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.9859|long=75.8507|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.9127|long=70.9126|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} <!-- Multiple site locations --> {{location map~ |India |lat=27.1766|N|long=78.066 |E|label=[[Agra]]|position=right|mark=Turquoise pog.svg}} {{location map~ |India |lat=28.6588|N|long=77.18|E|label= [[Delhi]]|position=top|mark=Turquoise pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.9|N|long=75.8|E|label=[[Jaipur]]|position=left|mark=Turquoise pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.940122|N|long=72.836202|E|label=[[Mumbai]]|position=left|mark=Turquoise pog.svg}} <!-- Sacred Ensembles of the Hoysalas --> {{location map~ |India |lat=13.16|long=75.86|position=right|mark=Orange ff8040 pog.svg|label={{nowrap|[[Sacred Ensembles of the Hoysalas|Hoysala Ensembles]]}}}} {{location map~ |India |lat=13.21|long=75.99|position=bottom|mark=Orange ff8040 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=12.27|long=76.88|position=bottom|mark=Orange ff8040 pog.svg}} <!-- Mountain Railways of India --> {{location map~ |India |lat=31.1027|N|long=77.1598|E|label={{nowrap|[[Kalka–Shimla Railway|Kalka–Shimla]]}}|position=right|mark=Pink ff0080 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=11.51028|N|long=76.93583|E|label=[[Nilgiri Mountain Railway|Nilgiris]]|position=right|mark=Pink ff0080 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.68|N|long=88.46|E|label=[[Darjeeling Himalayan Railway|Darjeeling]]|position=left|mark=Pink ff0080 pog.svg}} <!-- Western Ghats --> {{location map~ |India |lat=8.5297 |N|long=77.2497|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=9.4856 |N|long=77.21|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=10.2178 |N|long=77.18|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=11.3306 |N|long=76.3094|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=12.5464 |N|long=75.7078|E|position=left|label=[[Western Ghats]]|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=13.4997 |N|long=75.1006|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=17.1717 |N|long=73.7272|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} <!-- Great Living Chola Temples --> {{location map~ |India |lat=10.9484 |N|long=79.3567|E|position=right|mark=Yellow ffff00 pog.svg|label=[[Great Living Chola Temples|Chola Temples]]}} {{location map~ |India |lat=10.7828 |N|long=79.1317|E|position=right|mark=Yellow ffff00 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=11.2062 |N|long=79.4489|E|position=right|mark=Yellow ffff00 pog.svg}} <!-- Maratha Military Landscapes of India --> {{location map~ |India |lat=20.7225|long=73.9425|position=left|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=19.196667|long=73.858333|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.71|long=73.476667|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.703889|long=72.813333|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.236111|long=73.444444|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.246111|long=73.6825|position=right|mark=Purple 8000ff pog.svg|label=[[Maratha Military Landscapes of India|Maratha forts]]}} {{location map~ |India |lat=17.935833|long=73.578611|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=17.816389|long=73.084444|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=16.811111|long=74.108056|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=16.560833|long=73.333333|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=16.0425|long=73.459722|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=12.250556|long=79.401389|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} }} [[يونيسڪو|گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم]] (<small>UNESCO</small>) اهڙن ثقافتي يا قدرتي ورثن کي "[[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جا ماڳ]]" (<small>World Heritage Sites</small>) قرار ڏئي ٿي، جيڪي غير معمولي عالمي اهميت رکن ٿا. اهڙين جاين جي نامزدگي انهن ملڪن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪي <small>1972</small>ع ۾ قائم ٿيل "يونيسڪو ورلڊ هيريٽيج ڪنوينشن" (<small>UNESCO World</small> <small>Heritage Convention</small>) جا رڪن آهن.<ref name="convention">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=21 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention/ |archive-date=27 August 2016 |url-status=live }}</ref> ثقافتي ورثي ۾ يادگارون (جهڙوڪ تعميراتي شاهڪار، مجسما يا ڪتبا)، عمارتن جا مجموعا ۽ مختلف جايون (بشمول آثار قديمه وارا ماڳ) شامل آهن. قدرتي ورثي ۾ اهي قدرتي خاصيتون (جيڪيون طبعي ۽ حياتياتي جوڙجڪن تي مشتمل هجن)، ارضياتي ۽ طبعي-جاگرافيائي بناوٽون (جن ۾ جانورن ۽ ٻوٽن جي خطري ۾ پيل نسلن جون رهائشگاهون شامل آهن) ۽ اهڙيون قدرتي جايون اچن ٿيون جيڪي سائنس، تحفظ، يا قدرتي حسن جي لحاظ کان اهميت رکن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |title=Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 February 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201042309/http://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |url-status=live }}</ref> ڀارت <small>14</small> نومبر <small>1977</small>ع تي هن ڪنوينشن کي قبول ڪيو، جنهن سان ان ملڪ جا ماڳ هن فهرست ۾ شامل ٿيڻ جي اهل بڻجي ويا.<ref name="India">{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004174917/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=4 October 2025 |access-date=29 June 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> ڀارت ۾ <small>45</small> عالمي ورثو ماڳ آهن. انهن مان، <small>37</small> ثقافتي ۽ ست قدرتي آهن ۽ هڪ، کنچنزونگا نيشنل پارڪ، مخلوط قسم جو آهي، جيڪو ثقافتي ۽ قدرتي خاصيتن ٻنهي لاءِ درج ٿيل آهي. ڀارت ۾ دنيا ۾ ڇهين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ماڳ آهن. فهرست ۾ شامل ٿيندڙ پهريان ماڳ اجنتا جا غار، ايلورا جا غار، آگرا قلعو ۽ تاج محل هئا، جيڪي سڀ سال <small>1983</small>ع جي عالمي ورثو ڪميٽي جي اجلاس ۾ لکيل هئا. فهرست ۾ سڀ کان تازو ماڳ، سال <small>2026</small>ع ۾ شامل ڪيل، سارناٿ جو قديم ٻڌ ماڳ آهي.<ref name="India" /> مختلف وقتن تي، ٻه ماڳ خطري ۾ پيل طور تي درج ڪيا ويا: مناس جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه کي سال <small>1992</small>ع ۽ <small>2011</small>ع جي وچ ۾ شڪار ۽ بوڊو مليشيا جي سرگرمين جي ڪري درج ڪيو ويو<ref name="Manas">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/762|publisher=UNESCO|access-date=June 21, 2011|title=Successful preservation of India's Manas Wildlife Sanctuary enables withdrawal from the List of World Heritage in Dange|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628134302/https://whc.unesco.org/en/news/762|archive-date=June 28, 2011|url-status=live}}</ref> ۽ هيمپي ۾ يادگارون سال <small>1999</small>ع ۽ <small>2006</small>ع جي وچ ۾ وڌندڙ ٽرئفڪ ۽ آس پاس جي نئين تعميرات جي خطرن جي ڪري درج ڪيو ويو.<ref name="Hampi">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/264/|title=Cologne Cathedral (Germany), Djoudj Bird Sanctuary (Senegal), Ichkeul National Park (Tunisia), and Hampi (India) removed from List of World Heritage in Danger|date=July 10, 2006|access-date=May 12, 2011|publisher=UNESCO|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605001355/https://whc.unesco.org/en/news/264/|archive-date=June 5, 2011|url-status=live}}</ref> هڪ ماڳ، "لي ڪوربسيئر جو آرڪيٽيڪچرل ڪم" بين الاقوامي آهي، جيڪو ڇهن ٻين ملڪن سان شيئر ڪيو ويو آهي.<ref name="Corbusier">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1321 |title=The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=10 December 2020 |archive-date=24 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124215521/https://whc.unesco.org/en/list/1321 |url-status=live }}</ref> ان کان سواء، ڀارت ۾ <small>81</small> ماڳ ان جي عارضي فهرست تي آهن.<ref name="India" />__TOC__ ==عالمي ورثي جا ماڳ== [[يونيسڪو]] ڏهن معيارن تحت جڳهن جي فهرست ڏئي ٿو؛ هر داخلا گهٽ ۾ گهٽ هڪ معيار کي پورو ڪرڻ گهرجي. معيار i کان vi تائين ثقافتي آهن، ۽ vii کان x تائين قدرتي آهن.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/criteria/|title=UNESCO World Heritage Centre – The Criteria for Selection|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=17 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/|archive-date=12 June 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> {{Legend|#D0E7FF|عارضي فهرست|outline=silver|text={{asterisk}}}} {{clear}} {|class="wikitable sortable plainrowheaders vatop" |- ! style="width:100px;" scope="col" | ماڳ ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col" | عڪس <nowiki>*****************</nowiki> ! style="width:100px;" scope="col" | Location ([[States and union territories of India|state]]) ! style="width:100px;" scope="col" | Year listed ! style="width:100px;" scope="col" data-sort-type="number"| {{Abbr|UNESCO data|UNESCO reference number and criteria}} ! scope="col" class="unsortable"| وضاحت <nowiki>***************************************************************************</nowiki> |- ! scope="row" | [[اجنتا جون غارون|اجنتا جا غار]] | [[File:Cave 26, Ajanta.jpg|150px|alt=Cave with carved columns and a shrine in the middle]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 1983 | 242; i, ii, iii, vi (cultural) | <small>The</small> <small>caves at Ajanta represent a collection of [[Buddhism|Buddhist]] art from two periods. The first monuments date to the 2nd and 1st centuries BCE and were created by the followers of [[Theravada]] Buddhism. Further monuments were added in the 5th and 6th centuries CE, during the [[Vakataka dynasty]], by the followers of [[Mahayana]] Buddhism. The monuments are masterpieces of [[Buddhist art]] and exerted strong artistic influence in India</small> <small>and the broader region, especially in [[Java]].</small><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/242 |title=Ajanta Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218043116/https://whc.unesco.org/en/list/242 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[ايلورا جون غارون|ايلورا جا غار]] | [[File:Kailasa temple overview, Ellora.jpg|150px|alt=Tourists visiting a temple cut in rock]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 1983 | 243; i, iii, vi (cultural) | <small>The Ellora Caves comprise 34 temples and monasteries that were cut into a {{convert|2|km|abbr=on}} long [[basalt]] cliff between the 7th and 11th centuries during [[Rashtrakuta Empire]]. As they were built by followers of [[Buddhism]], [[Hinduism]], and [[Jainism]], they illustrate the religious tolerance of the period when they were constructed. The largest temple is the [[Kailasa Temple, Ellora|Kailasa Temple]] (picture</small>d)<small>, which is elaborately decorated with sculptures and paintings.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/243 |title=Ellora Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161209142802/https://whc.unesco.org/en/list/243 |url-status=live }}</ref></small> |- ! scope="row" | آگرا قلعو | [[File:Uttar-Pradesh-Agra-Agra-Fort-Jahangiri-mahal-Apr-2004-00.JPG|150px|alt=Building in red stone with decorations]] | [[اتر پرديش]] | 1983 | 251; iii (cultural) | Agra Fort is a 16th-century [[Mughal Empire|Mughal]] imperial fortress in [[Agra]]. It got its present layout under the Emperor [[Akbar]]. The complex contains several palaces ([[Jahangiri Mahal]] pictured), audience halls, and two mosques. Stylistically, it is one of the high points of [[Indo-Islamic architecture]], with influences of Persian and [[Timurid Empire#Timurid architecture|Timurid architecture]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/document/153046 |title=Agra Fort |publisher=ICOMOS |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717160341/http://whc.unesco.org/document/153046 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/251 |title=Agra Fort |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 17, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717221242/https://whc.unesco.org/en/list/251/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[تاج محل]] | [[File:The Taj Mahal main building.jpg|150px|alt=Taj Mahal, a domed building in white marble with four surrounding minarets]] | [[اتر پرديش]] | 1983 | 252; i (cultural) | The Taj Mahal is considered the finest example of [[Indo-Islamic architecture]]. It was built in [[Agra]] on the bank of the [[Yamuna]] river as a mausoleum of [[Mumtaz Mahal]], the [[Persians|Persian]] wife of the [[Mughal Empire|Mughal]] emperor [[Shah Jahan]], between 1631 and 1648. It was designed by [[Ustad Ahmad Lahori]] and built in white marble inlaid with precious and semi-precious stones. The tomb is surrounded by four free-standing [[minaret]]s. The complex also includes the main gate, a mosque, a guesthouse, and surrounding gardens.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/252 |title=Taj Mahal |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210315231759/http://whc.unesco.org/en/list/252 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[ڪونارڪ سوريا مندر|ڪونارڪ سج مندر]] | [[File:Konarka Temple.jpg|150px|alt=A large Hindu temple in stone]] | [[اوڙيسا|اڙيسه]] | 1984 | 246; i, iii, vi (cultural) | This [[Hinduism|Hindu]] temple was built by [[Narasingha Deva I]] of the [[Eastern Ganga dynasty]] in the 13th century and an example of [[Kalinga architecture]]. It represents the chariot of the [[solar deity]] [[Surya]]: on the outer sides, it has 24 richly decorated stone wheels, being pulled by seven horses. Other decorative motifs include lions, musicians, dancers, and erotic scenes.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/246 |title=Sun Temple, Konârak |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 3, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403190240/https://whc.unesco.org/en/list/246/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | مهابلي پورم | [[File:Shore Temple -Mamallapuram -Tamil Nadu -N-TN-C55.jpg|150px|alt=A Hindu temple in stone]] | [[Tamil Nadu]] | 1984 | 249; i, ii, iii, vi (cultural) | The monuments around the town of [[Mamallapuram]] were built in the 7th and 8th centuries, under the [[Pallava dynasty]]. There are different types of monuments: the ''[[Pancha Rathas|rathas]]'', which are chariot-shaped temples ([[Dharmaraja Ratha]]); the ''[[mandapa]]s'' (rock-cut temples); rock reliefs, including the giant ''[[Descent of the Ganges (Mahabalipuram)|Descent of the Ganges]]''; [[Shore Temple]] (pictured) and other temples and archaeological remains. The artistic expression of the monuments was influential in the broader region, including [[Cambodia]], [[Vietnam]], and [[Java]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/249 |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191202145914/http://whc.unesco.org/en/list/249 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڪازيرانگا نيشنل پارڪ | [[File:Beauty of Kaziranga National Park.jpg |150px|alt=A rhino at a water edge]] | [[آسام]] | 1985 | 337; ix, x (natural) | Kaziranga is located in the floodplains of the [[Brahmaputra River]]. It is one of the best wildlife sanctuaries in the world, home to the world's largest population of the [[Indian rhinoceros]] (pictured), as well as [[tiger]]s, [[Asian elephant]]s, [[wild water buffalo]], and the [[Ganges river dolphin]]. The wetlands are important for migratory bird species.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/337 |title=Kaziranga National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703121300/https://whc.unesco.org/en/list/337 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | مناس جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه | [[File:Herd of Elephant in Manas.jpg|150px|A herd of Wild elephants in the park]] | [[آسام]] | 1985 | 338; vii, ix, x (natural) | The sanctuary along the [[Manas River]] covers grasslands on floodplains and forests, both in lowlands and in hills. The area is a biodiversity hotspot and home to several endangered species, including the [[Indian rhinoceros]], [[Asian elephant]] (pictured), [[wild water buffalo]], [[tiger]], [[sloth bear]], [[pygmy hog]], [[Gee's golden langur]], and [[Bengal florican]]. The forests are constantly being renewed after floods and changes in the river courses. Between 1992 and 2011, the site was listed as [[List of World Heritage in Danger|endangered]] due to poaching and the activities of [[Boro people|Bodo]] militias.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/338 |title=Manas Wildlife Sanctuary |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=February 13, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060213202835/https://whc.unesco.org/en/list/338 |url-status=live }}</ref><ref name="Manas"/> |- ! scope="row" | ڪيولاڊيو | [[File:Bar-headed Geese- Bharatpur I IMG 8335.jpg|150px|alt=A group of Bar Headed Geese and Demoiselle cranes flying together in the Sanctuary]] | [[Rajasthan]] | 1985 | 340; x (natural) | Initially a [[Waterfowl hunting|duck-hunting]] reserve for [[Maharaja]]s, Keoladeo is a man-made and man-maintained [[wetland]]. It is important both for migratory and resident birds, especially waterbirds. Over 350 species of birds have been recorded, including 15 species of [[heron]]s, the [[Siberian crane]], and the [[greater spotted eagle]]. The park is protected under the [[Ramsar Convention]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/340 |title=Keoladeo National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=October 30, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030050702/https://whc.unesco.org/en/list/340/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | گوآ جا چرچ | [[File:Basilika Bom Jesus.jpeg |150px|alt=A church in red brick and an adjacent building in white]] | [[گووا|گوآ]] | 1986 | 234; ii, iv, vi (cultural) | [[Old Goa]] was the capital of [[Portuguese India]], a colony that lasted for 450 years until 1961. The site comprises seven churches and convents that were built in the 16th and 17th centuries in the [[Gothic architecture|Gothic]], [[Manueline]], [[Mannerism#Mannerist architecture|Mannerist]], and [[Baroque architecture|Baroque]] styles, but which were also adapted to suit local techniques and resources. They spread architectural influences to Asian countries where [[Catholic Church|Catholic]] missions were established. The [[Basilica of Bom Jesus]], where Saint [[Francis Xavier]] is buried, is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/234 |title=Churches and Convents of Goa |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703135307/https://whc.unesco.org/en/list/234 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | کاجوراهو | [[File:Lakshmana Temple 24.jpg |150px|alt=Stone carvings representing people in different situations]] | [[Madhya Pradesh]] | 1986 | 240; i, iii (cultural) | This site comprises 23 temples, both [[Hinduism|Hindu]] and [[Jainism|Jain]], that were built in the 10th and 11th centuries, during the [[Chandelas of Jejakabhukti|Chandela]] dynasty. The temples are built in the [[Hindu temple architecture#Nagara (नागर) architecture|Nagara]] style. They are richly decorated with stone carvings and sculptures that depict sacred and secular motifs, including depictions of domestic life, musicians, dancers, and amorous couples. A detail from the [[Lakshmana Temple, Khajuraho|Lakshmana Temple]] is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/240 |title=Khajuraho Group of Monuments |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 16, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173646/https://whc.unesco.org/en/list/240 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | هامپي | [[File:The elegant stone chariot.jpg|150px|alt=A stone chariot in Dravidian style in Hampi]] | [[Karnataka]] | 1986 | 241bis; i, iii, iv (cultural) | Hampi was the capital of the [[Vijayanagara Empire]] until its abandonment after its sacking and pillaging by the [[Deccan sultanates]] in 1565. For about 200 years, it was a prosperous multi-cultural city that left several monuments in the [[Dravidian architecture|Dravidian style]] as well as the [[Indo-Islamic architecture|Indo-Islamic style]]. The remains include religious and secular buildings and defensive structures. The Vitthala Temple is pictured. A minor boundary modification of the site took place in 2012. Between 1999 and 2006, the site was listed as [[List of World Heritage in Danger|endangered]] due to risks posed by increased traffic and new constructions.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/241 |title=Group of Monuments at Hampi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 19, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051119115851/https://whc.unesco.org/en/list/241 |url-status=live }}</ref><ref name="Hampi"/> |- ! scope="row" | [[فتح پور سيڪري]] | [[File:Fatehput Sikiri Buland Darwaza gate 2010.jpg|150px|alt=A large gate in red stone in Mughal style]] | [[اتر پرديش]] | 1986 | 255; ii, iii, iv (cultural) | For about a decade in the second half of the 16th century, Fatehpur Sikri was the capital of the [[Mughal Empire]] under Emperor [[Akbar]], until the capital was moved to [[Lahore]] in 1585 and the city was mostly abandoned. The site comprises a large collection of monuments and temples in the [[Mughal architecture|Mughal style]], such as the [[Jama Mosque, Fatehpur Sikri|Jama Masjid]] (the gate to the mosque, the [[Buland Darwaza]], pictured), the [[Panch Mahal, Fatehpur Sikri|Panch Mahal]] palace, and the [[Tomb of Salim Chishti]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/255 |title=Fatehpur Sikri |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 14, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514052508/https://whc.unesco.org/en/list/255 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | پٽادڪل | [[File:Pattadakal 000.JPG|150px|alt=A Hindu temple in light-coloured stone]] | [[Karnataka]] | 1987 | 239rev; iii, iv (cultural) | This site comprises nine [[Hinduism|Hindu]] temples and one [[Jainism|Jain]] temple that were built in the 7th and 8th centuries under the [[Chalukya dynasty]]. They were constructed in the [[Badami Chalukya architecture|Badami Chalukya style]] that blends influences from northern and southern India. The Temple of Virupaksha is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/239 |title=Group of Monuments at Pattadakal |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326134122/https://whc.unesco.org/en/list/239 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ايليڦينٽا غار | [[File:Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg|150px|alt=Stone carvings representing Shiva and religious scenes]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 1987 | 244rev; i, iii (cultural) | The cave complex, located on [[Elephanta Island]] in [[Mumbai Harbour]], was constructed mainly in the 5th and 6th centuries, with remains of human occupation dating back to the 2nd century BCE. The temples are dedicated to [[Shiva]]. The caves are decorated with stone carvings, some of them colossal. A statue of [[Trimurti]] Shiva, flanked by the ''[[dvarapala]]s'', is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/244 |title=Elephanta Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 14, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414214727/https://whc.unesco.org/en/list/244/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | چولا مندر | [[File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (14354574611).jpg|frameless|150x150px]] | [[Tamil Nadu]] | 1987 | 250bis; i, ii, iii, iv (cultural) | This site comprises three [[Hinduism|Hindu]] temples built in the 11th and 12th centuries under the [[Chola dynasty]]. They represent some of the best examples of [[Dravidian architecture]] of the Chola period. They are made of stone and decorated with stone and bronze sculptures. Initially, only the [[Brihadisvara Temple, Thanjavur|Brihadisvara Temple]] (pictured) was listed as a World Heritage Site; two other temples, the [[Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram|Brihadisvara Temple]] and the [[Airavatesvara Temple]] were added in 2004, after which the site was renamed to its current name.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=January 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/115 |title=Decision 28 COM 14B.32. Extension of Properties Inscribed on the World Heritage List (Great Living Chola Temples) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421114539/https://whc.unesco.org/en/decisions/115 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | سندربن نيشنل پارڪ | [[File:Sundarban Tiger.jpg|150px|alt=A tiger at the water margin]] | [[West Bengal]] | 1987 | 452; ix, x (natural) | The national park covers the Indian part of the [[Sundarbans]], the delta of the [[Ganges]] and [[Brahmaputra]] rivers. It is the world's largest and richest [[mangrove forest]], with about 78 recorded [[mangrove]] species. It is a biodiversity hotspot, home to a large population of [[Bengal tiger]]s (one pictured), as well as an important habitat for the [[Irrawaddy dolphin]] and [[Ganges river dolphin]], several species of birds and sea turtles. In Bangladesh, the Sundarbans is listed as a separate World Heritage Site.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/452 |title=Sundarbans National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306224515/https://whc.unesco.org/en/list/452 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/798|title=The Sundarbans|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=28 May 2010|archive-date=July 3, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703145630/http://whc.unesco.org/en/list/798|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | ننڍا ديوي نيشنل پارڪ | [[File:(A) Valley of flowers, Garhwal Uttarakhand India.jpg|150px|alt=Flowers in a mountain valley]] | [[اتراکنڊ]] | 1988 | 335bis; vii, x (natural) | This site comprises two areas in the West [[Himalayas]], the [[Valley of Flowers National Park]] (pictured) and the [[Nanda Devi National Park]]. There are different types of high-altitude habitats, from high mountain peaks ([[Nanda Devi]] at {{convert|7817|m|abbr=on}} is India's second-highest mountain) to alpine meadows. In addition to numerous mountain plant species, the area is home to the [[Asiatic black bear]], [[snow leopard]], [[brown bear]], and [[bharal]]. Nanda Devi NP was originally listed alone in 1988; the Valley of Flowers NP was added in 2005.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/335 |title=Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=September 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160929132458/https://whc.unesco.org/en/list/335 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/477 |title=Decision 29 COM 8B.14. Nominations of Natural Properties to the World Heritage List (Nanda Devi National Park) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421125408/https://whc.unesco.org/en/decisions/477 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | سانچي ۾ ٻڌ يادگار | [[File:Sanchi1 N-MP-220.jpg|150px|alt=A large stupa in stone with an elaborate gate in front]] | [[Madhya Pradesh]] | 1989 | 524; i, ii, iii, iv, vi (cultural) | Sanchi is one of the oldest extant [[Buddhism|Buddhist]] sanctuaries and was instrumental in the spread of the religion through the Indian subcontinent. It became important under Emperor [[Ashoka]] of the [[Maurya Empire]] in the 3rd century BCE. The remains of a [[Pillars of Ashoka|pillar]] from the period are preserved. [[Stupa]]s (Stupa 1 pictured), palaces, temples, and monasteries are preserved in different states of conservation, mostly dating to the 2nd and 1st centuries BCE. The city declined in importance in the 12th century.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/524 |title=Buddhist Monuments at Sanchi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703142650/https://whc.unesco.org/en/list/524 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | همايون جو مقبرو | [[File:Humayun's tomb by Shagil Kannur 4.jpg|150px|alt=Look at a mausoleum in white and red stone through a gate]] | [[دهلي]] | 1993 | 232bis; ii, iv (cultural) | The tomb of the [[Mughal emperors|Mughal emperor]] [[Humayun]] was constructed in the 1560s and represents the first example of a garden tomb on the Indian subcontinent, introducing the elements of [[Persian gardens]]. The monumental double-domed mausoleum represents a leap in [[Mughal architecture]] and is an architectural predecessor of the [[Taj Mahal]]. The complex includes several smaller tombs from the period. A minor boundary modification took place in 2016.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/232 |title=Humayun's Tomb, Delhi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527102431/https://whc.unesco.org/en/list/232 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | قطب مينار | [[File:Qutab Minar mausoleum.jpg|150px|alt=A tall minaret and a mausoleum, both in red and white stone]] | [[دهلي]] | 1993 | 233; iv (cultural) | The complex comprises several early Islamic India monuments from the 13th and 14th centuries when the [[Delhi Sultanate]] established power there. They include the [[Qutb Minar]], a {{convert|72.5|m|abbr=on}}-high [[minaret]] (pictured), the [[Alai Darwaza]] gateway, the Quwwat-ul-Islam Mosque where several stone pillars from previous Hindu temples were repurposed, the [[Iron pillar of Delhi|Iron pillar]], and several tombs and other monuments.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/233 |title=Qutb Minar and its Monuments, Delhi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127002942/http://whc.unesco.org/en/list/233 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڀارت جي مائونٽين ريلوي | [[File:KSR Train on a big bridge 05-02-12 71.jpeg|150px|alt=A train crossing a bridge with several arches]] | [[West Bengal]], [[Tamil Nadu]], [[Himachal Pradesh]] | 1999 | 944ter; ii, iv (cultural) | This site comprises three mountain railways built in the late 19th and early 20th centuries during [[Company rule in India|British East India Company Rule in India]] to provide access to towns in the highlands. They represent a technology transfer in a colonial setting; the construction involved building bridges and tunnels to cross difficult terrains. The railways supported further human settlement of the areas they linked to and are still fully operational. The [[Darjeeling Himalayan Railway]] was initially listed alone in 1999. The [[Nilgiri Mountain Railway]] was added in 2005, and the [[Kalka–Shimla railway]] (pictured) in 2008.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/944 |title=Mountain Railways of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 3, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060503143242/https://whc.unesco.org/en/list/944/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | مهاٻوڌي مندر | [[File:Mahabodhitemple.jpg|150px|alt=A large stone Buddhist temple]] | [[Bihar]] | 2002 | 1056rev; i, ii, iii, iv, vi (cultural) | The [[Buddhism|Buddhist]] temple complex marks the site where [[Gautama Buddha|Buddha]] is said to have attained [[Enlightenment in Buddhism|enlightenment]] under the [[Bodhi Tree]]. The present temple dates to the 5th and 6th centuries CE (during the [[Gupta Empire|Gupta period]]) and was built upon a previous structure commissioned by Emperor [[Ashoka]] in the 3rd century BCE. The temple is {{convert|50|m|abbr=on}} high and made of brick. It had a substantial influence on the development of architecture in the following centuries. After centuries of abandonment and neglect, the temple was extensively restored in the 19th century.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1056 |title=Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105154305/https://whc.unesco.org/en/list/1056/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڀمبيٽڪا غار | [[File:Rock Shelter 8, Bhimbetka 02.jpg|150px|alt=Rock paintings depicting people and animals]] | [[مڌيا پرديش]] | 2003 | 925; iii, v (cultural) | This site comprises five clusters of [[rock shelter]]s in the foothills of the [[Vindhya Range]]. They contain rock paintings from the [[hunter-gatherer]] societies of the [[Mesolithic]] to the historical period. The nearby villages still maintain some cultural practices similar to those depicted in the paintings.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/925 |title=Rock Shelters of Bhimbetka |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 8, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070308082739/https://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | چتراپتي شيواجي ٽرمينس (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس) | [[File:Chhatrapati shivaji terminus, esterno 01.jpg|150px|alt=A large heavily decorated railway station building]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 2004 | 945rev; ii, iv (cultural) | The historic [[Train station#Terminus|terminal train station]] in [[Mumbai]] was built in the late 19th century. It was designed by [[Frederick William Stevens]] in the [[Gothic Revival architecture|Victorian Gothic]] style, drawing influences from [[Italian Gothic architecture]] and combining them with influences from Indian traditional buildings. It symbolized the wealth of Mumbai as a major commercial port within the [[British Commonwealth]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/945 |title=Chhatrapati Shivaji Terminus (formerly Victoria Terminus) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127020843/http://whc.unesco.org/en/list/945 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | چمپانير-پاواڳڙهه آرڪيالاجي پارڪ | [[File:Jama masjid in Champaner.JPG|150px|alt=A mosque in brown stone]] | [[گجرات]] | 2004 | 1101; ii, iv, v, vi (cultural) | The site contains remains from several periods, from the [[Chalcolithic]] to the remains of [[Champaner]], a short-lived capital of the [[Gujarat Sultanate]] in the 16th century. Important buildings include the [[Hinduism|Hindu]] temple [[Kalika Mata Temple, Pavagadh|Kalika Mata]], [[Jain temples, Pavagadh|Jain temples]], and [[Jama Mosque, Champaner|Jama Mosque]] (pictured) which features both Hindu and Muslim architectural elements, and the remains of water-managing systems, fortifications, and 14th-century temples.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1101 |title=Champaner-Pavagadh Archaeological Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704064711/https://whc.unesco.org/en/list/1101 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | لال قلعو | [[File:Delhi fort.jpg|150px|alt=Fortress walls and a gate in red stone]] | [[دهلي]] | 2007 | 231rev; ii, iii, vi (cultural) | The Red Fort was built under [[Mughal emperors|Mughal emperor]] [[Shah Jahan]] in the mid-17th century. It represents the zenith of [[Mughal architecture]], blending the elements of [[Indo-Persian culture]] with [[Timurid Empire#Timurid architecture|Timurid]] elements. Its architecture had a strong influence on later palaces and gardens in the region. The Red Fort was also the setting of historical events; it was sacked and partially repurposed by the [[British Empire|British]], and it was the site where the [[Indian independence movement|independence of India]] was first celebrated. The [[Delhi Gate (Red Fort)|Delhi Gate]] is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/231 |title=Red Fort Complex |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=August 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803141206/http://whc.unesco.org/en/list/231 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | جنتر منتر، جئي پور | [[File:Yantramandir01.jpg|150px|alt=A collection of buildings for astronomical purposes]] | [[Rajasthan]] | 2010 | 1338; iii, vi (cultural) | The Jantar Mantar in [[Jaipur]] is India's most significant historic astronomical observatory. It dates from the early 18th century and was built by Rajput king [[Sawai Jai Singh]]. There are about 20 astronomical instruments that were designed and built for [[naked eye]] observations of the positions of stars and planets. It also served as a meeting point for different scientific cultures.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1338 |title=The Jantar Mantar, Jaipur |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=October 5, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101005070230/https://whc.unesco.org/en/list/1338/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | اولهائين گھاٽ | [[File:Pampadumshola.jpg|150px|alt=A scenic view of Pampadumshola Mountains]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]]، [[ڪرناٽڪا]]، [[ڪيرالا]]، [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] | 2012 | 1342rev; ix, x (natural) | The Western Ghats is a mountain range that runs along the western coast of the [[Indian subcontinent]]. It is covered with montane forests. The area is a biodiversity hotspot and home to endangered species such as the [[Bengal tiger]], [[lion-tailed macaque]], [[Nilgiri tahr]], and [[Nilgiri langur]]. In terms of evolutionary history, the area is important given the breakup of [[Gondwana]] in the early [[Jurassic]] period, after which India was an isolated landmass until its collision with the [[Eurasian Plate]]. The World Heritage Site comprises 39 individual properties.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |title=Western Ghats |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704212953/https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | راجسٿان جو ٽڪري وارو ڪوٽ | [[File:Amber Fort (आमेर का किला ).jpg|150px|alt=A fortress in light-coloured stone above a river]] | [[Rajasthan]] | 2013 | 247rev; ii, iii (cultural) | This site comprises six forts: the [[Chittor Fort]], [[Kumbhalgarh Fort]], [[Ranthambore Fort]], [[Gagron Fort]], [[Amber Fort]] (pictured), and [[Jaisalmer Fort]], which were constructed between the 8th and 18th centuries by [[Rajput]] kingdoms. They are eclectic in style, with elements of [[Delhi Sultanate|Sultanate]] and [[Mughal Empire|Mughal]] architecture, and were influential on the later styles of the [[Maratha Empire]]. They are situated in different settings; for example, Ranthambore is in a forest, and Jaisalmer is in a desert.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/247 |title=Hill Forts of Rajasthan |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=June 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625034554/https://whc.unesco.org/en/list/247 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | راڻي-ڪي-واو (راڻي جو کوهه، پٽن، گجرات) | [[File:Rani ki vav 02.jpg|150px|alt=A view of the stepwell with several decorated pillars]] | [[گجرات]] | 2014 | 922; i, iv (cultural) | Rani-ki-Vav is one of the finest examples of a [[stepwell]], an elaborate type of [[well]] where groundwater is accessed through several levels of stairs. It was constructed in the 11th century, during the [[Chaulukya dynasty]], on the banks of the [[Saraswati River (Gujarat)|Saraswati River]] in the city of [[Patan, Gujarat|Patan]]. It has seven levels, each decorated with stone carvings and sculptures depicting religious and secular themes and literary works. After the change in the river course in the 13th century, it was no longer in use and got covered with [[silt]], which allowed for its preservation.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/922 |title=Rani-ki-Vav (the Queen's Stepwell) at Patan, Gujarat |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226001327/https://whc.unesco.org/en/list/922 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | گريٽ هماليئن نيشنل پارڪ (محفوظ علائقو) | [[File:Himalayn National Park 01.jpg|150px|alt=Meadow with cattle grazing and snow-capped peaks in the background]] | [[هماچل پرديش]] | 2014 | 1406rev; x (natural) | The national park covers habitats from alpine peaks of the [[Himalayas]] above {{convert|6000|m|abbr=on}} to alpine meadows and riverine forests below {{convert|2000|m|abbr=on}}. In total, there are 25 types of forests recorded, and they have rich floral and faunal assemblies, including numerous species of birds, mammals, reptiles, and insects. It is home to endangered species such as the [[western tragopan]] and [[musk deer]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1406 |title=Great Himalayan National Park Conservation Area |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704212820/https://whc.unesco.org/en/list/1406 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | نالندا مهاويهارا | [[File:Temple No.- 3, Nalanda Archaeological Site.jpg|150px|alt=Ruins of brick buildings]] | [[بھار (رياست)|بھار]] | 2016 | 1502; iv, vi (cultural) | Nalanda Mahavihara was a [[Buddhism|Buddhist]] [[ancient higher-learning institutions|ancient higher-learning institution]] established in the 5th century during [[Gupta Empire]] and lasting until its sacking in the 13th century. However, some archaeological remains also date back to the 3rd century BCE. The remains include shrines and [[stupa]]s, ''viharas'' (residential and educational buildings), and artworks in different materials. Both the architectural solutions and educational approaches were influential in other similar institutions in the broader region.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1502 |title=Archaeological Site of Nalanda Mahavihara at Nalanda, Bihar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=September 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927054041/https://whc.unesco.org/en/list/1502 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | کنگچينزونگا نيشنل پارڪ | [[File:Abhishek532 SamitiReflections.jpg|150px|alt=Snow-covered mountains and a lake in front]] | [[سڪم]] | 2016 | 1513; iii, vi, vii, x (mixed) | The national park is located around Mount [[Kangchenjunga|Khangchendzonga]], the world's third highest mountain ({{convert|8586|m|abbr=on}}). It is a sacred mountain in [[Tibetan Buddhism]], where the area is considered a ''[[beyul]]'', a sacred hidden land. It is home to ethnically very diverse Sikkimese communities. From the natural perspective, the area comprises various habitats, from high mountains with [[glacier]]s to old-growth forests, and is rich in animal and plant species.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1513 |title=Khangchendzonga National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180711185515/https://whc.unesco.org/en/list/1513 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" style="background:#D0E7FF;"| [[The Architectural Work of Le Corbusier|The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement]]{{asterisk}} | [[File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|150px|A modernist concrete building, a pond in front]] | [[چندي ڳڙھ|چندي ڳڙهه]] | 2016 | 1321rev; i, ii, vi (cultural) | This transnational site (shared with Argentina, Belgium, France, Germany, Switzerland, and Japan) encompasses 17 works of Franco-Swiss architect [[Le Corbusier]]. Le Corbusier was an important representative of the 20th-century [[Modernism|Modernist movement]], which introduced new architectural techniques to meet the needs of the changing society. The [[Chandigarh Capitol Complex]] is listed in India. It is the central part of the city of Chandigarh and is designed in line with the principles of a [[Ville Radieuse|radiant city]]. The [[Palace of Assembly, Chandigarh|Palace of Assembly]] is pictured.<ref name="Corbusier"/> |- ! scope="row" | [[Historic City of Ahmadabad]] | [[File:Teen Darwaza.JPG|150px|alt=An intricately carved Jali Design on Sidi Saiyyed Mosque]] | [[گجرات]] | 2017 | 1551; ii, v (cultural) | The city of [[Ahmedabad]] was founded by [[Ahmad Shah I]] in 1411 to serve as the capital of the [[Gujarat Sultanate]]. It was the meeting place of many religions ([[Hinduism]], [[Islam]], [[Buddhism]], [[Jainism]], [[Christianity]], [[Zoroastrianism]], and [[Judaism]]), which resulted in a unique urban fabric. The architecture is based on timber, and the typical neighborhoods are called [[Pol (housing)|pols]], densely packed traditional houses with gated streets. Important buildings from the Sultanate period include the [[Bhadra Fort]] city walls, [[Teen Darwaza]] (Pictured), [[Rani Sipri's Mosque]], [[Sidi Bashir Mosque]], [[Sidi Saiyyed Mosque]] and [[Jama Mosque, Ahmedabad|Jama Mosque]] and other numerous mosques, tombs, and shrines.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1551 |title=Historic City of Ahmadabad |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704111432/http://whc.unesco.org/en/list/1551 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[The Victorian and Art Deco Ensemble of Mumbai|Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai]] | [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|150px|alt=A brick building in neo-gothic style]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 2018 | 1480; ii, iv (cultural) | This site comprises two assemblies of buildings in [[Mumbai]] from the [[British Empire]] era. Public buildings in the [[Gothic Revival architecture|Victorian Gothic]] style from the second half of the 19th century adapted Gothic Revival elements for the Indian climate, introducing features such as balconies and [[veranda]]s. The [[Bombay High Court]] building is pictured. The [[Art Deco]] buildings date to the early 20th century and include cinema halls and apartment buildings. See also [[Art Deco in Mumbai]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1480 |title=Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 7, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707140322/https://whc.unesco.org/en/list/1480 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | جيپور شهر، راجسٿان | [[File:20191218 Pałac Wiatrów w Jaipurze 1129 9124.jpg|150px|alt=A large palace in red and pink sandstone with many windows]] | [[راجسٿان]] | 2019 | 1605; ii, iv, vi (cultural) | Jaipur was founded by the [[Rajput]] ruler [[Jai Singh II]] in 1727. The city was built with a [[grid plan]], inspired by ancient Hindu and Western ideals, in a departure from the medieval architecture of the region. It was a strong trade centre and home to craftsmen and artists. Important buildings and sites include the [[Hawa Mahal]] palace (pictured), [[Govind Dev Ji Temple]], [[City Palace, Jaipur|City Palace]], and [[Jantar Mantar]], which is listed as a separate World Heritage Site.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1605 |title=Jaipur City, Rajasthan |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 10, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510213435/https://whc.unesco.org/en/list/1605 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Ramappa Temple|Kakatiya Rudreshwara (Ramappa) Temple]], Telangana | [[File:Ramappa Temple 02.jpg|150px|alt=A Hindu temple in red stone]] | [[تلنگانا]] | 2021 | 1570; i, iii (cultural) | The [[Hinduism|Hindu]] temple, dedicated to [[Shiva]], was constructed in the first half of the 13th century under the [[Kakatiya dynasty]]. It is decorated with stone carvings and sculptures in [[granite]] and [[Diabase|dolerite]] that depict regional dance customs. In line with Hindu practices, the temple is constructed in a way that blends harmonically with the environment.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1570 |title=Kakatiya Rudreshwara (Ramappa) Temple, Telangana |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725122608/https://whc.unesco.org/en/list/1570 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[ڍولاويرا]] | [[File:Dholavira-1.jpg|150px|alt=Archaeological site with some brick and stone walls]] | [[گجرات]] | 2021 | 1645; iii, iv (cultural) | Dholavira was one of the centres of the [[Indus Valley civilisation|Harappan Civilisation]] from the 3rd to mid-2nd millennium BCE, in the [[Bronze Age]]. The remains include a walled city and a cemetery, and there are remains of buildings and water management systems. The city's location was chosen because of nearby sources of precious minerals. The city had trade connections with other cities in the region and as far as [[Mesopotamia]]. The site was rediscovered in 1968.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1645 |title=Dholavira: a Harappan City |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 17, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417071611/https://whc.unesco.org/en/list/1645 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | شانتينڪيتن | [[File:Santiniketan Prayer Hall.jpg|150px|alt=A building with elaborate facade behind a metal fence]] | [[اولهه بنگال]] | 2023 | 1375; iv, vi (cultural) | Santiniketan was founded as an [[ashram]] by [[Debendranath Tagore]] in the second half of the 19th century and then developed into a university town for [[Visva-Bharati University]]. It is connected to the life and philosophy of Debendranath's son [[Rabindranath Tagore]], the leading figure of the [[Bengali Renaissance]]. The prayer hall is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5495/|title=Santiniketan|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231235/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5495/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Santiniketan |url=https://whc.unesco.org/en/list/1375 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=19 September 2023 |archive-date=September 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920110348/https://whc.unesco.org/en/list/1375 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Sacred Ensembles of the Hoysalas]] | [[File:Le temple de Chennakesava (Somanathapura, Inde) (14465165685).jpg|150px|alt=Hindu temple in Dravidian style]] | [[ڪرناٽڪا]] | 2023 | 1670; i, ii, iv (cultural) | Three [[Hoysala Empire|Hoysala]] temples - the [[Chennakeshava Temple, Belur|Chennakeshava Temple]] in [[Chennakeshava Temple, Belur|Belur]], the [[Hoysaleswara Temple]] in [[Halebidu]] and the [[Chennakeshava Temple, Somanathapura|Keshava temple]] (pictured) in [[Somanathapura, Mysuru|Somanathapura]], dating between the 12th and 14th centuries. [[Hoysala architecture]] combined the elements of [[Dravidian architecture]] with influences from northern India. The temples were built by the followers of [[Vaishnavism]] and [[Shaivism]] and they are richly decorated with stone sculptures and carvings. The Chennakeshava Temple in Belur is still an important pilgrimage site.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5898/|title=Sacred Ensembles of the Hoysala|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=December 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204005659/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5898/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Sacred Ensembles of the Hoysalas |url=https://whc.unesco.org/en/list/1670 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=19 September 2023 |archive-date=October 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013010823/https://whc.unesco.org/en/list/1670 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Maidam|Moidams]] – the Mound-Burial system of the [[Ahom dynasty|Ahom Dynasty]] | [[File:Charaideo Maidam of Ahom Kings at Charaideo in Sivasagar, Assam 4.jpg|150px|alt=A tumulus in a forest]] | [[آسام]] | 2024 | 1711; iii, iv (cultural) | [[Charaideo]] was the capital of the [[Ahom kingdom]] (1228–1826), and the tumuli were the burial sites of the royals and nobility. The tumuli create an undulating landscape reminiscent of hills, in line with the spiritual beliefs of the [[Ahom people|Tai-Ahom people]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5915/|title=Moidams – the Mound-Burial system of the Ahom Dynasty|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235030/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5915/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1711|title=Moidams – the Mound-Burial System of the Ahom Dynasty|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=23 July 2024|archive-date=July 27, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121513/https://whc.unesco.org/en/list/1711|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Maratha Military Landscapes of India]] | [[File:Raigad fort towers.jpg|150px|alt=Two fortress towers, partially in ruin]] | [[مهاراشٽر]]، [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] | 2025 | 1739; iv, vi (cultural) | This inscription comprises eleven forts in Maharashtra and one in Tamil Nadu. They are typically constructed of [[basalt]] rocks on the hills and were used for defensive purposes in different historical periods. The forts are connected to the [[Maratha Empire|Maratha]] ruler [[Shivaji|Chhatrapati Shivaji]], who commissioned several of them in the 17th century. The [[Raigad Fort]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1739/|title=Maratha Military Landscapes of India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=11 July 2025|url-status=live|archive-date=11 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261011232120/https://whc.unesco.org/en/list/1739/}}</ref> |- ! scope="row" | سارناٿ، قديم ٻڌ ماڳ |[[File:Ancient Buddhist monasteries near Dhamekh Stupa Monument Site, Sarnath.jpg|150px|alt=A brick Buddhist stupa]] |[[اتر پرديش]] |2026 |927; iii, vi (cultural) |This comprises two groups of monuments. The first group includes [[Buddhism|Buddhist]] temples, [[stupa]]s ([[Dhamek Stupa]] pictured), and monasteries, as well as the remains of a [[Pillars of Ashoka|pillar of Ashoka]]. They date from the 3rd century BCE to the 12th century CE. The second group is represented by the [[Chaukhandi Stupa]], built in 1588.<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Ancient Buddhist Site of Sarnath |url=https://whc.unesco.org/en/list/927/ |access-date=2026-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260726002101/https://whc.unesco.org/en/list/927/|archive-date=26 July 2026|url-status=live|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1096/|title=Ancient Buddhist Site, Sarnath, Varanasi, Uttar Pradesh|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=November 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126071858/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1096/|url-status=dead}}</ref> |} ==عارضي فهرست== In addition to sites inscribed on the World Heritage List, member states can maintain a list of tentative sites that they may consider for nomination. Nominations for the World Heritage List are only accepted if the site was previously listed on the tentative list.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/ |title=Tentative Lists |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=7 October 2010 |archive-date=1 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401104537/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/ |url-status=live }}</ref> India lists 81 properties on its tentative list.<ref name="India"/> {{Legend|#D0E7FF|Transnational site|outline=silver|text={{asterisk}}}} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! style="width:100px;" scope="col" | ماڳ ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col" | عڪس <nowiki>***************</nowiki> ! style="width:80px;" scope="col" | جاء (رياست) ! style="width:50px;" scope="col" | Year listed ! style="width:60px;" scope="col" | UNESCO criteria ! scope="col" class="unsortable"| وضاحت <nowiki>**********************************</nowiki> |- ! scope="row" | [[بشنو پور جا مندر|بشنوپور جا مندر]] | [[File:Jor Bangla Temple Arnab Dutta 2011.JPG|150px|alt=A brick temple with a domed roof]] | [[اولهه بنگال]] | 1998 | (cultural) | <small>The terracotta</small> <small>temples built by [[Mallabhum|Malla kings]] of [[Bishnupur (West Bengal)|Bishnupur]] date to the 17th century. They were built in brick and [[laterite]] stone. They have characteristic sloping roofs. The [[Jor Bangla Temple]], from 1655, is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1087/|title=Temples at Bishnupur, West Bengal|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231314/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1087/|url-status=live}}</ref></small> |- ! scope="row" | [[Mattancherry Palace]], Ernakulam, Kerala | [[File:Kerala Dutch Palace1.JPG|150px|alt=A building with cars parked in front]] | [[Kerala]] | 1998 | (cultural) | The palace was built by the [[Portugal|Portuguese]] for the local rulers around 1555. It is a two-storey building with several halls and a ceiling decorated with carvings in the coronation hall.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1092/|title=Mattanchery Palace, Ernakulam, Kerala|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062709/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1092/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Group of Monuments at [[Mandu, Madhya Pradesh|Mandu]], Madhya Pradesh | [[File:Jahaz Mahal 10.jpg|150px|alt=A building in Indo-Islamic style above a pond]] | [[Madhya Pradesh]] | 1998 | (cultural) | This nomination comprises monuments dating from the 11th to the 16th centuries. They include rock-cut tombs and temples, mosques, palaces, and pavilions. The Jahaz Mahal palace is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1095/|title=Group of Monuments at Mandu, Madhya Pradesh|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235153/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1095/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Golden Temple|Sri Harimandir Sahib]], Amritsar, Punjab | [[File:Amritsar Golden Temple 3.JPG|150px|alt=A temple in golden colour with a pool in front]] | [[Punjab, India|Punjab]] | 2004 | iii, iv, vi (cultural) | Sri Harimandir Sahib, also known as the Golden Temple, is the spiritual centre of [[Sikhism]]. The temple complex was rebuilt several times. The architectural layout of the complex reflects the spiritual concepts of the religion. The main temple building is richly decorated with floral patterns, either painted or as marble [[inlay]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1858/|title=Sri Harimandir Sahib, Amritsar, Punjab|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231406/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1858/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | River Island of [[Majuli]] in midstream of Brahmaputra River in Assam | [[File:Majuli Island.jpg|150px|alt=Two men on a boat on a river]] | [[Assam]] | 2004 | ii, iii, v, vi (cultural) | Majuli is a large [[river island]] in the [[Brahmaputra River]]. There are over 200 villages on the island, inhabited by people from various ethnic origins. A characteristic concept of the region is the ''[[Satra (Ekasarana Dharma)|satras]]'', institutional centres for cultural activities that also serve as democratic mediators for dispute resolution.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1870/|title=River Island of Majuli in midstream of Brahmaputra River in Assam|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231227/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1870/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Namdapha National Park]] | [[File:Forest snow Namdapha IMG 3373 04.jpg|150px|alt=Forest and snow-covered mountains in the background]] | [[Arunachal Pradesh]] | 2006 | vii, ix, x (natural) | The national park covers an extensive wilderness area mostly covered in forests and sparsely explored. It is located in the [[Eastern Himalayas]]. The highest peak is Dapha Bum, at {{convert|4571|m|abbr=on}}.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2104/|title=Namdapha National Park|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=September 18, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918084032/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2104/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |[[Indian Wild Ass Sanctuary|Wild Ass Sanctuary]], Little Rann of Kutch | [[File:IndianWildAss (cropped).jpg|150px|alt=Two wild asses]] | [[Gujarat]] | 2006 | x (natural) | [[Little Rann of Kutch]] is a [[salt marsh]] with sparse vegetation, mostly with [[Xerophyte|xerophytic]] species. It is home to the last wild population of the [[Indian wild ass]] (pictured). It is also an important nesting area for birds.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2105/|title=Wild Ass Sanctuary, Little Rann of Kutch|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516234433/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2105/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |[[Neora Valley National Park]] | [[File:The mystic forest.jpg|150px|alt=Forest scenery]] | [[West Bengal]] | 2009 | vii, x (natural) | The area is covered by virgin forest and is a biodiversity hotspot. The valley spans from lowlands to altitudes around {{convert|3200|m|abbr=on}}, which results in a variety of habitats. It is home to several bird species and mammals, including the [[red panda]] and two species of [[pangolin]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5447/|title=Neora Valley National Park|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517132906/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5447/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |[[Desert National Park]] | [[File:A view on Sams sand dunes.JPG|150px|alt=Sand dunes and some shrubs]] | [[Rajasthan]] | 2009 | vii, viii, x (natural) | The national park covers a part of the [[Thar Desert]]. It is home to several endemic species such as the [[Indian hairy-footed gerbil]] and the [[Bufoniceps laungwalaensis|Rajasthan toad-headed lizard]]. It is also home to two endangered species of [[vulture]]s. The [[Chinkara]] gazelle (Gazella bennettii) is a common antelope of this region. There are [[fossil]] beds in the park, dating to the [[Jurassic]] period.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5448/|title=Desert National Park|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235029/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5448/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Silk Road sites in India|Silk Road Sites in India]] | [[File:VikramshilaRuins.jpg|150px|alt=Archaeological remains of a stupa]] | [[Bihar]], [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]], [[Maharashtra]], [[Puducherry (union territory)|Puducherry]], [[Punjab, India|Punjab]], [[Tamil Nadu]], [[Uttar Pradesh]] | 2010 | ii, iii, vi (cultural) | This nomination comprises 12 sites connected to the ancient [[Silk Road]], a network of trade routes connecting [[Eurasia]]. There were at least three corridors in India. In addition to the movement of goods, they were important in the spread of [[Buddhism]] and [[Greco-Buddhism|Greco-Buddhist]] culture. Sites in the nomination include the [[Ancient Rome|Roman]] trade port at [[Arikamedu]], [[Vikramashila]] (pictured) and the early Buddhist site of [[Vaishali (ancient city)|Vaishali]] (the Relic Stupa).<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5492/|title=Silk Road Sites in India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501084120/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5492|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | The Qutb Shahi Monuments of Hyderabad [[Golconda Fort]], [[Qutb Shahi tombs|Qutb Shahi Tombs]], [[Charminar]] | [[File:Charminar Hyderabad 1.jpg|150px|alt=Charminar at Hyderabad]] | [[Telangana]] | 2010 | i, ii, iii, iv (cultural) | This nomination comprises the monuments of the [[Qutb Shahi dynasty]], a sultanate that ruled in the 16th and 17th century, in [[Hyderabad]] and its surroundings. The Golconda Fort is a citadel and early capital. Qutb Shahi tombs (two pictured) are mosques and burial places of the sultans, and Charminar, built in 1591, is a monumental gateway with four minarets. These sites illustrate the cosmopolitan nature of the region in that period.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5573/|title=The Qutb Shahi Monuments of Hyderabad Golconda Fort, Qutb Shahi Tombs, Charminar|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=February 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201205635/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5573/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Mughal Gardens in Kashmir | [[File:Shalimar Bagh 1.jpg|150px|alt=A pavilion in the middle of a pond]] | [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]] | 2010 | i, ii, iv (cultural) | [[Mughal gardens]] were built in a style influenced by [[Persian gardens]], particularly by the ''[[Charbagh]]'' layout, with terraces and fountains arranged around a central water channel, reflecting the Islamic concept of [[paradise]]. Six gardens are listed in the nomination: [[Chashme Shahi]], [[Shalimar Bagh, Srinagar|Shalimar Bagh]] (pavilion pictured), [[Pari Mahal]], [[Verinag]], [[Achabal Gardens]], and [[Nishat Bagh]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5580/|title=Mughal Gardens in Kashmir|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516234416/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5580/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Delhi]] - A Heritage City | [[File:Jama Masjid,Delhi,India 05.jpg|150px|alt=Two Islamic tombs with white domes and several people around]] | Delhi | 2012 | ii, v, vi (cultural) | Delhi, as [[Qila Rai Pithora|Lal Kot]], was founded in 1060 as a capital of the [[Tomara dynasty]]. Later, rulers built subsequent cities on the site. Delhi was the capital of the [[Delhi Sultanate]] and an intermittent capital of the [[Mughal Empire]]. During the [[British Raj|British rule]], the capital was moved from [[Kolkata|Calcutta]] to the newly constructed [[New Delhi]] in 1911. The nomination lists the following areas of historical and architectural importance: [[Mehrauli]], [[Nizamuddin Dargah]] (the tomb of the [[Sufi]] saint [[Nizamuddin Auliya]]), [[Old Delhi|Shahjahanabad]] (pictured), and New Delhi.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5743/|title=Delhi - A Heritage City|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=April 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424023553/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5743/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Monuments and Forts of the Deccan Sultanate | [[File:Gateway to Bidar fort.jpg|150px|alt=Fortress gate in red brick]] | [[Karnataka]], [[Telangana]] | 2014 | ii, iii (cultural) | This nomination comprises the monuments of [[Deccan sultanates]], dating between the 14th and 17th centuries, in four cities: [[Gulbarga]], [[Bidar]], [[Bijapur]] in Karnataka state, and [[Hyderabad]] in Telangana state. The [[architecture of the Deccan sultanates]] represents interactions between Islamic and Hindu influences. Some of the monuments in the nomination include the [[Bidar Fort]] (pictured), [[Jama Mosque Kalaburagi|Jama Mosque]] in Gulbarga, and the [[Qutb Shahi tombs]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5887/|title=Monuments and Forts of the Deccan Sultanate|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=February 28, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228210923/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5887/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Cellular Jail]], Andaman Islands | [[File:Cellular Jail, Andaman and Nicobar.JPG|150px|alt=One of the jail wings with three rows of cells]] | [[Andaman and Nicobar Islands]] | 2014 | iv, vi (cultural) | The jail was constructed in 1906 by the British, primarily to exile political prisoners to the remote archipelago. The architecture was based on the [[panopticon]] system, with radiating wings that were easy to monitor by a single guard. Jail cells were intended for individuals for confinement. The jail was infamous for the brutal treatment of inmates and is important in the history of the [[Indian independence movement]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5888/|title=Cellular Jail, Andaman Islands|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062631/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5888/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Iconic Saree Weaving Clusters of India | [[File:Styles of Sari.jpg|150px|alt=Picture of different types of saris]] | [[Madhya Pradesh]], [[Uttar Pradesh]], [[Maharashtra]], [[Andhra Pradesh]], [[Assam]] | 2014 | iii, v (cultural) | [[Sari]], or saree, is a traditional attire of Indian women. Sari weaving required particular adjustments of the weavers' houses to accommodate [[loom]]s and other devices for [[silk]] processing, resulting in a specific vernacular architecture. This nomination comprises eight clusters where sari weaving was and still is a major profession of the villagers. Different styles of saris are pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5890/|title=Iconic Saree Weaving Clusters of India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 10, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510232614/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5890/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Apatani Cultural Landscape | [[File:A cross section of luch green valley of Ziro.jpg|150px|alt=A hill covered with forest, a village and rice paddies]] | [[Arunachal Pradesh]] | 2014 | iii, v (cultural) | [[Apatani people]] live in the [[Ziro|Ziro Valley]] that is surrounded by high mountains of the [[Himalayas]]. They have a culture that is distinct from that of other tribes in the region, with traditional crafts and festivals. They practice [[paddy field|wet rice cultivation]] and are careful in land management, which allowed sustainable agriculture for several centuries. The resulting [[cultural landscape]] reflects the ability of the tribe to make the adverse environment habitable.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5893/|title=Apatani Cultural Landscape|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=August 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810213143/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5893/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Ranganathaswamy Temple, Srirangam|Sri Ranganathaswamy Temple]], Srirangam | [[File:Ranganathaswamy temple tiruchirappalli.jpg|150px|alt=Two gopuram of a temple, decorated with figures]] | [[Tamil Nadu]] | 2014 | i, ii, iii, v (cultural) | The Sri Ranganathaswamy Temple is dedicated to [[Ranganatha]]. It is the world's largest operating [[Hindu temple]] and is, in fact, a temple town, with inner enclosures constituting the temple and outer ones being used for settlements. There have been temples at the site for over two millennia; however, the key buildings standing today date to the time of the [[Vijayanagara Empire]], from the 14th to the 16th century. The temple has 21 ''[[gopuram]]s'', which are richly decorated with paintings and sculptures.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5894/|title=Sri Ranganathaswamy Temple, Srirangam|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231635/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5894/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Monuments of [[Srirangapatna]] Island Town | [[File:Gopuram of the Ranganathaswamy Temple, Srirangapatna Karnataka India.jpg|150px|alt=Ranganathaswamy temple, Srirangapatna]] | [[Karnataka]] | 2014 | i, ii, iii, iv (cultural) | Srirangapatna, the [[river island]] in the [[Kaveri]] river, is an important pilgrimage site in South India. It has been continuously inhabited since the 12th century. The monuments on the island date to different historical periods, including the periods of the [[Hoysala Empire]], [[Vijayanagara Empire]], [[Kingdom of Mysore]], and the [[British Raj]]. Most monuments date from the 16th to the 19th centuries and have elements of Hindu, Indo-Islamic, and British styles. The [[Ranganathaswamy Temple, Srirangapatna|Ranganathaswamy Temple]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5895/|title=Monuments of Srirangapatna Island Town|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235113/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5895/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Chilika Lake]] | [[File:Chilika Bhubaneswar.me.jpg|150px|alt=A group of Flamingos flying over Chilika Lake]] | [[Odisha]] | 2014 | ix, x (natural) | Chilika Lake is a large [[brackish water]] [[lagoon]], fed by over 50 rivers and streams. It is an ephemeral environment, with the river sediments being deposited to the [[Bay of Bengal]]. Different parts of the lake are freshwater, brackish, and marine ecosystems and are an important habitat for birds and mammals, including the endangered [[Irrawaddy dolphin]]. The lake is rich in fish species that support the local fishermen population.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5896/|title=Chilika Lake|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=August 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824112741/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5896/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Padmanabhapuram Palace]] | [[File:Padmanabhapuram Palace 1.jpg|150px|alt=A large building with white walls, red roof, and wooden beams]] | [[Tamil Nadu]] | 2014 | iii, iv (cultural) | The palace in [[Padmanabhapuram]] was constructed in the 16th century, with later additions continuing into the early 19th century, to serve as the seat of the [[Travancore royal family]]. It is a masterpiece of traditional timber architecture decorated with murals and carvings. Murals depict [[Hindu mythology]] and secular themes.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5897/|title=Padmanabhapuram Palace|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062632/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5897/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Sites of Satyagrah, India's non-violent freedom movement | [[File:GANDHI ASHRAM 03.jpg|150px|alt=People in front of an ashram building]] | several sites | 2014 | iv, vi (cultural) | ''[[Satyagraha]]'', a form of [[nonviolent resistance]] or [[civil resistance]], was developed by [[Mahatma Gandhi]] in the first half of the 20th century, as a part of the [[Indian independence movement]]. The nomination comprises 22 sites across India related to the movement. Several sites are [[ashram]]s ([[Sabarmati Ashram]] pictured), founded by Gandhi to teach his philosophy. Other sites are related to the independence movement. Satyagraha theory was influential in the [[civil rights movement]] in the United States and in the fight against [[apartheid]] in South Africa.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5899/|title=Sites of Satyagrah, India's non-violent freedom movement|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231340/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5899/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Thembang]] Fortified Village | [[File:Northern gate of Thembang fort.jpg|150px|alt=Stone gate to the village]] | [[Arunachal Pradesh]] | 2014 | ii, iii, v (cultural) | The village of Thembang is located in the [[Eastern Himalayas]] at an altitude above {{convert|2000|m|abbr=on}}. It is built as a [[Dzong architecture|dzong]], a type of fortified monastery also found in neighbouring [[Bhutan]] and [[Tibet]]. It is inhabited by the Monpas and was constructed before the 12th century.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5913/|title=Thembang Fortified Village|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231638/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5913/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Narcondam Island]] | [[File:Narcondam Hornbill DSCN1242 15.jpg|150px|alt=A bird, hornbill, sitting on a tree branch]] | [[Andaman and Nicobar Islands]] | 2014 | viii, ix, x (natural) | Narcondam Island is a volcanic island off the main chain of the [[Andaman Islands]]. It is composed mostly of [[andesite]], [[dacite]], and [[amphibole]], types of volcanic rocks and minerals. The island provides an important example of evolutionary processes due to its isolation. It is the only place where the endangered [[Narcondam hornbill]] (pictured) is found, and it is also home to several endemic species of the Andaman Islands.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5914/|title=Narcondam Island|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235129/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5914/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Bhubaneswar|Ekamra Kshetra – The Temple City, Bhubaneswar]] | [[File:Lingaraj Temple Complex.jpg|150px|alt=A Hindu temple in stone]] | [[Odisha]] | 2014 | i, ii, iii (cultural) | Ekamra Kshetra is the name of the old part of the city of Bhubaneswar. It is a holy city and has earned the nickname "Temple City" due to about 700 temples that once stood here. The temples were built between the 3rd century BCE and 15th century CE. They are built in the [[Kalinga architecture|Kalinga style]], and belong to [[Hinduism|Hindu]], [[Buddhism|Buddhist]], and [[Jainism|Jain]] religions. The [[Lingaraja Temple]] is pictured. In addition to the temples, there are also [[Udayagiri and Khandagiri Caves]] built by Jain worshipers.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5916/|title=Ekamra Kshetra – The Temple City, Bhubaneswar|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=October 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001225112/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5916/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | The Neolithic Settlement of [[Burzahom archaeological site|Burzahom]] | [[File:Horned figure on pottery. Pré-Indus civilization. Kashmir.jpg|150px|alt=A clay pot with an animal with horns painted]] | [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]] | 2014 | ii, iii, v (cultural) | The archaeological site at Burzahom has provided information about different stages of societal development from the 4th to the 2nd millennium BCE. People initially lived in [[pit-house]]s and later built houses of mud and brick. There are also remains of [[megalith]]ic structures. Material remains excavated at the site hint at interactions with cultures of Central and South West Asia. A painted pot from 2700 BCE is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5917/|title=Burzahom archaeological site|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231230/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5917/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Archaeological remains of a Harappa Port-Town, [[Lothal]] | [[File:The drainage system at Lothal 2.JPG|150px|alt=Archaeological site with remains of drainage channels]] | [[Gujarat]] | 2014 | v (cultural) | Lothal was the only port-town of the [[Indus Valley civilisation]], or Harappan Civilization, from the [[Bronze Age]]. It was occupied from around 2400 BCE to 1600 BCE when it was likely damaged by tidal flooding. The settlement consisted of a citadel with wide streets, a warehouse, and a port area along the river. Remains found at the site demonstrate trade links with the [[Persian Gulf]] region. The remains of drainage channels are pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5918/|title=Archaeological remains of a Harappa Port-Town, Lothal|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231301/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5918/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Mountain Railways of India]] (Extension) | [[File:Kangra Valley train.jpg|150px|alt=Train on a hilly railway]] | [[Maharashtra]], [[Himachal Pradesh]] | 2014 | ii, iv (cultural) | This is a proposed extension of the existing World Heritage Site. It includes the [[Matheran Hill Railway]] and the [[Kangra Valley Railway]] (pictured). They were built in the early 20th century; construction involved technical innovation to overcome difficult mountainous terrain.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|title=Mountain Railways of India (Extension)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231641/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Chettinad]], Village Clusters of the Tamil Merchants | [[File:Chettinad palatial house.jpg|150px|alt=A large two-storey building with white decorated facade]] | [[Tamil Nadu]] | 2014 | ii, v, vi (cultural) | This nomination comprises 11 villages in three clusters. Wealthy merchants built them in the second half of the 19th and early 20th centuries. The villages mix urban and rural influences, both Tamil and those from a broader region, as a result of the travels of the merchants in Southeast Asia. Thousands of palatial houses were built using local and imported materials. The most recent ones, built in the 1930s and 1940s, are in the [[Art Deco]] style. An example of a palatial house is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5920/|title=Chettinad, Village Clusters of the Tamil Merchants|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518215344/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5920/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Lotus Temple|Bahá'í House of Worship]] at Delhi | [[File:LotusDelhi.jpg|150px|alt=A temple in the shape of a lotus flower]] | [[Delhi]] | 2014 | i, v, vi (cultural) | The Lotus Temple is the main [[Baháʼí House of Worship]] in India. It was inaugurated in 1986. It has the shape of a [[Nelumbo nucifera|lotus]] flower, with petals made of concrete and covered by [[marble]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5921/|title=Bahá'í House of Worship at New Delhi|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=August 26, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826220742/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5921/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Badami Chalukya architecture|Evolution of Temple Architecture – Aihole-Badami-Pattadakal]] | [[File:Durga Temple.jpg|150px|alt=A Hindu temple in red stone]] | [[Karnataka]] | 2015 | iii, iv (cultural) | This nomination comprises several temples in [[Aihole]], [[Badami cave temples|Badami]], and [[Pattadakal]], that were built between the 6th and 8th centuries under the [[Chalukya dynasty]]. They demonstrated the evolution of [[Hindu temple architecture]] with rock-cut and free-standing temples and were influential in temples built in later periods. The temples at Pattadakal are already listed as a World Heritage Site. The Durga Temple in Aihole is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5972/|title=Evolution of Temple Architecture – Aihole-Badami-Pattadakal|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231411/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5972/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Cold Desert Cultural Landscape of India | [[File:Kee monastery Spiti Valley (edited).jpg|150px|alt=A monastery in a mountain valley covered by snow]] | [[Ladakh]], [[Himachal Pradesh]] | 2015 | iii, v, vi, x (mixed) | The landscapes in the [[Himalayas]] are characterized by high altitudes, between {{convert|3000|m|abbr=on}} and {{convert|5000|m|abbr=on}}, and harsh dry weather and temperatures ranging from above {{convert|30|C}} in summer to below {{convert|-30|C}} in winter. Two areas are inhabited, the [[Ladakh]] and the [[Spiti Valley]]. The culture is a mixture of Indian and [[Tibet]]an cultures. Several settlements are linked to [[Buddhism|Buddhist]] monasteries ([[Key Monastery]] pictured). From the natural perspective, the area is home to endangered species such as the [[snow leopard]], [[Tibetan antelope]], and the [[Himalayan wolf]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6055/|title=Cold Desert Cultural Landscape of India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=May 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527061843/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6055/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Sites along the Uttarapath, Badshahi Sadak, Sadak-e-Azam, [[Grand Trunk Road]] | [[File:Ambala-Kos Minar.jpg|150px|alt=A stone pillar close to a road]] | several sites | 2015 | ii, iv, vi (cultural) | The Grand Trunk Road is one of Asia's oldest and longest roads. It connects Afghanistan, Pakistan, India, and Bangladesh. The road has been used at least since the times of the [[Maurya Empire]] in the 4th century BCE, has been reconstructed several times in different periods, and has been upgraded to modern traffic in the 20th century. In addition to trade, the road has been instrumental in the spread of ideas, religions, and culture. Several historical sites have been preserved along the road. The [[Kos Minar]], a milestone, in [[Ambala]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6056/|title=Sites along the Uttarapath, Badshahi Sadak, Sadak-e-Azam, Grand Trunk Road|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=January 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131142/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6056/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Keibul Lamjao National Park|Keibul Lamjao Conservation Area]] | [[File:Loktak Lake,Manipur,India 01.jpg|150px|alt=Lake with some floating plants]] | [[Manipur]] | 2016 | v, vii, ix, x (mixed) | [[Loktak Lake]] is a large freshwater lake that features a unique type of ecosystem called [[phumdi]], [[floating island]]s consisting of soil and vegetation. The area is a mixture of aquatic, wetland, and terrestrial habitats, and is home to [[sangai]], an endangered deer species. There are several villages on the shores of the lake, as well as some settlements on the phumdis.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6086/|title=Keibul Lamjao Conservation Area|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=July 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715011918/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6086|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Garo Hills]] Conservation Area (GHCA) | [[File:West Garo Hills View Sasatgre Oct24 A7CR 03240-Pano.jpg|150px|alt=Lush green Scenery of western Garo Hills]] | [[Meghalaya]] | 2018 | v, vi, viii, x (mixed) | [[Garo Hills]] (Pictured) are inhabited by the [[Garo people]], a tribe that speaks a language from the [[Tibeto-Burman languages|Tibeto-Burman family]]. They practice [[slash-and-burn]] agriculture regulated by community rules to ensure sustainable land use. The area is interesting from a geological perspective, with the terrain being shaped by the [[Paleogeography of the India–Asia collision system|India–Asia collision system]]. The area is home to [[Asian elephant]], [[gaur]], [[clouded leopard]], [[sambar deer]], and five species of [[civet]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6356/|title=Garo Hills Conservation Area (GHCA)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=November 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112181502/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6356/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | The historic ensemble of [[Orchha]] | [[File:OrchhaPalace.jpg|150px|alt=A palace overlooking a forest and a river]] | [[Madhya Pradesh]] | 2019 | ii, iv (cultural) | The town of Orchha was founded in the 16th century by the [[Bundela]] clan to serve as their capital. In the following century, it came under [[Mughal Empire|Mughal]] influence. The architecture of the [[Orchha Fort complex|fort complex]], palaces, temples, and gardens represent a mixture of styles from [[Rajput architecture|Rajput]] and [[Mughal architecture]]. The [[Jahangir Mahal, Orchha|Jahangir Mahal]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6404/|title=The historic ensemble of Orchha|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=July 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706095312/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6404/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Ghats in Varanasi|Iconic Riverfront of the Historic City of Varanasi]] | [[File:Ahilya Ghat by the Ganges, Varanasi.jpg|150px|alt=Ganges riverfront with steps, temples, people, and boats]] | [[Uttar Pradesh]] | 2021 | iii, iv, vi (cultural) | [[Varanasi]] is a holy city of [[Hinduism]], [[Buddhism]], and [[Jainism]]. More than 80 [[ghat]]s (steps to the river bank) are located along the [[Ganges]], the [[holy river]], and serve as a place for rituals and festivals. Varanasi has been continuously inhabited since at least 1200 BCE, while the earliest stone ghats date to the 14th century. Palatial buildings, temples, [[ashram]]s, and rest houses for pilgrims date to the 18th and later centuries. The Ahilya Ghat is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6526/|title=Iconic Riverfront of the Historic City of Varanasi|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=April 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425223400/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6526/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Temples of [[Kanchipuram]] | [[File:Parameswara Vinnagaram.JPG|150px|alt=A Hindu temple in Tamil style]] | [[Tamil Nadu]] | 2021 | iv, vi (cultural) | Kanchipuram was the capital of the [[Pallava dynasty]] from the 6th to the 9th century. It is a holy [[Hinduism|Hindu]] city which used to have hundreds of temples. The architecture marks the shift from rock-cut temples to free-standing structures. 11 temples are listed in the nomination. The [[Ekambareswarar Temple (Kanchipuram)|Ekambareswarar Temple]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6528/|title=Temples of Kanchipuram|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=May 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220508093324/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6528/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Hire Benakal]], Megalithic Site | [[File:Pre-historic tombs-1.JPG|150px|alt=Several prehistoric dolmens]] | [[Karnataka]] | 2021 | iii, iv (cultural) | Hire Benakal is the largest [[megalith]]ic site in India. The [[dolmen]]s date to the 1st millennium BCE to the [[Iron Age in India|Iron Age]] and provide information about the culture that constructed India's first large-scale monuments. Rock paintings have also been discovered on site. Depictions of human figures, riders, and animals date roughly from 700 to 500 BCE, while some paintings are older, from the [[Mesolithic]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6529/|title=Hire Benkal, Megalithic Site|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=April 26, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426080555/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6529/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Marble Rocks|Bhedaghat]]-[[Lameta Formation|Lametaghat]] in Narmada Valley | [[File:Marble Rocks - Jabalpur.jpg|150px|alt=River flowing through a gorge with white marble stones]] | [[Madhya Pradesh]] | 2021 | vii, viii (natural) | At [[Bhedaghat]], the [[Narmada River]] has carved a canyon through a mountain of white [[marble]] (pictured), creating a landscape that is both popular with tourists for its perceived beauty and of special interest for geologists. The Lameta Formation contains several [[fossil]]s, including those of [[dinosaur]]s and [[crocodilia]]ns.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6531/|title=Bhedaghat-Lametaghat in Narmada Valley|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=March 31, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331194524/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6531/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Satpura Tiger Reserve]] | [[File:Tiger satpura .jpg|150px|alt=A Bengal tiger in Satpura]] | [[Madhya Pradesh]] | 2021 | vii, ix, x (natural) | The forests in the [[Satpura Range]] hills are protected as a habitat for a large population of [[Bengal tiger]] (Pictured). The area acts as a faunal bridge between the [[Western Ghats]] and the [[Himalayas]] and is also home to several endangered plant species.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6532/|title=Satpura Tiger Reserve|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=June 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607144135/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6532/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Konkan geoglyphs]] | [[File:Usgalimal.PNG|150px|alt=Geoglyphs of Konkan Goa]] | [[Maharashtra]], [[Goa]] | 2022 | i, iii, iv (cultural) | This nomination comprises 10 sites with [[geoglyph]]s in the [[Konkan]] coast. They date from the [[Mesolithic]] period, about ten millennia BCE to the second millennium BCE. They depict animals, human figures, and abstract art, and are related to the transition from [[hunter-gatherer]] societies to settled ones.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/|title=Geoglyphs of Konkan Region of India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231414/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Jingkieng jri: [[Living root bridge|Living Root Bridge]] Cultural Landscapes | [[File:Living root bridges, Nongriat village, Meghalaya2.jpg|150px|alt=Two bridges, consisting of tree roots, crossing a river]] | [[Meghalaya]] | 2022 | i, iii, vi (cultural) | A living root bridge is a type of [[simple suspension bridge]] formed of living plant roots by [[tree shaping]]. They are handmade from the [[aerial root]]s of rubber fig trees (''[[Ficus elastica]]'') over several generations and are common in the communities of the [[Khasi people]]. The bridges reflect a harmonious relationship between people and nature. An example of such a bridge in [[Nongriat]] village is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6606/|title=Jingkieng jri: Living Root Bridge Cultural Landscapes|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=June 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616070739/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6606/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Veerabhadra Temple, Lepakshi|Sri Veerabhadra Temple]] and [[Monolithic Bull, Andhra Pradesh|Monolithic Bull]] (Nandi), Lepakshi (The Vijayanagara Sculpture and Painting Art Tradition) | [[File:Front side of Veerabhadra Temple, Lepakshi.jpg|150px|alt=A Hindu temple in stone]] | [[Andhra Pradesh]] | 2022 | i, ii, vi (cultural) | The [[Hinduism|Hindu]] temple is located in the village of [[Lepakshi]]. The temple's construction started around 1100, while the major development took place during the period of the [[Vijayanagara Empire]], from 1350 to 1600, when a large complex was built. The temple contains important examples of Vijayanagara art, including the only surviving frescoes from that period. A large monolithic bull ([[Nandi (Hinduism)|Nandi]]) is located on the temple grounds.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6607/|title=Sri Veerabhadra Temple and Monolithic Bull (Nandi), Lepakshi (The Vijayanagara Sculpture and Painting Art Tradition)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062600/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6607/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Sun Temple, Modhera]] and its adjoining monuments | [[File:Surya mandhir.jpg|150px|alt=A Hindu temple complex in stone]] | [[Gujarat]] | 2022 | i, iv (cultural) | The temple complex, a prominent example of the [[Māru-Gurjara architecture|Māru-Gurjara]] style from the 11th century, is dedicated to the Sun God. It has three components: ''Gūḍhamanḍapa'', the shrine hall; ''Sabhamanḍapa'', the assembly hall; and ''Kunḍa'', the reservoir.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6627/|title=Sun Temple, Modhera and its adjoining monuments|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 December 2022|archive-date=December 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221074701/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6627/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Rock-cut Sculptures and Reliefs of the [[Unakoti]], Unakoti Range, Unakoti District | [[File:Unakotiswara Kal Bhairava,Unakoti ( ঊনকোটি).JPG|150px|alt=Rock cut bas relief of Hindu deity]] | [[Tripura]] | 2022 | i, iv (cultural) | Unakoti features colossal rock cut panels and bas relief sculptures depicting Hindu deities, which date from the 8th and 9th centuries. They were created by the adherents of [[Shaivism]], with the style influenced by local folk arts.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6628/|title=Rock-cut Sculptures and Reliefs of the Unakoti, Unakoti Range, Unakoti District|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 December 2022|archive-date=August 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829203802/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6628/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Vadnagar]] – A multi-layered Historic town, Gujarat | [[File:Vadnagar's Kirti Toran full shot with beautiful clouds.JPG|150px|alt=A ''torana'' gate in stone]] | [[Gujarat]] | 2022 | ii, v (cultural) | The town has been continuously occupied since 750 BCE, with monuments such as gates (Kirti Toran pictured), fortresses, and temples constructed throughout different historical periods. Remains found on site demonstrate the trade connections with the [[Indo-Greek Kingdom]] and the [[Roman Empire]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6629/|title=Vadnagar – A multi-layered Historic town, Gujarat|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 December 2022|archive-date=December 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221074659/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6629/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |Serial nomination of Coastal Fortifications along the Konkan Coast, Maharashtra | [[File:Bastions of vijaydurg.jpg|150px|alt=An old fort with several towers, located at a coast]] | [[Maharashtra]] | 2024 | ii, iv, vi (cultural) |This nomination comprises nine forts in Maharashtra. They were used for trade and military functions between the 9th and 19th centuries. They supported trade routes connecting India with African and Arabian coasts and with the western countries. [[Vijaydurg Fort]] is pictured.<ref>{{Cite web |title=Serial nomination of Coastal Fortifications along the Konkan Coast, Maharashtra |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6703/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240325072346/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6703/ |archive-date=2024-03-25 |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> |- ! scope="row" |The Gond monuments of Ramnagar, Mandla | [[File:Moti Mahal Mandla.jpg|150px|alt=An old fortress made of stone, a wire fence in front]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | ii, iii (cultural) | The nomination comprises clusters of monuments related to the kingdoms of the [[Gondi people|Gond people]], including the [[Garha kingdom]] of the early modern era. The Gonds are the largest tribe in India and held a substantial rule over the central India before the rise of the [[Mughal Empire]]. The forts display an influence of the [[Mughal architecture]] and some influence from the [[List of Rajput dynasties and states|Rajputs]]. The [[Moti Mahal, Mandla|Moti Mahal]], built under [[Hridayshah]], is pictured.<ref>{{Cite web |title=The Gond monuments of Ramnagar, Mandla |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6735/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|archive-date=23 September 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153646/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6735/|language=en}}</ref> |- ! scope="row" |The [[Bhojeshwar Temple|Bhojeshwar Mahadev Temple]], Bhojpur | [[File:Shiva Temple, Bhojpur 01.jpg|150px|alt=A large stone temple with some people around]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | i, iii, iv (cultural) | Construction of the large temple started in the 11th century under the [[Paramara dynasty|Paramara]] king [[Bhoja]] but was at some point abandoned so the temple is left unfinished. It demonstrates the architecture and arts of the period. Important features of the temple are a large [[lingam]] and architectural drawings carved on the walls, intended to assist the builders.<ref>{{Cite web |title=The Bhojeshwar Mahadev Temple, Bhojpur |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6733/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |archive-date=July 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121513/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6733/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" |Rock Art Sites of the [[Chambal River|Chambal]] Valley | [[File:Rock Art Sites of the Chambal Valley.jpg|150px|alt=Rock art in red colour depicting human figures with weapons]] | [[Madhya Pradesh]], [[Rajasthan]] | 2024 | iii, iv (cultural) | Chambal Valley has a large concentration of rock art. Sites date from the [[Paleolithic]] period with [[Acheulean]] stone tools, to rock art sites from the early historic times. Motifs and styles differ between periods. Some depict human figures, hunting and battle scenes, while art from the later periods has religious motifs.<ref>{{Cite web |title=Rock Art Sites of the Chambal Valley |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6732/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |archive-date=July 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121514/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6732/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" |Khooni Bhandara, Burhanpur | [[File:Khooni bhandara.jpg|150px|alt=Underground tunnel for water management]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | ii, iii, iv (cultural) | Khooni Bhandara is an underground water management system built under the [[Mughal Empire]] in the early 17th century in the city of [[Burhanpur]]. It is based on the Persian [[qanat]] system where the water flow is assisted only by gravity. The water system comprises pipelines and reservoirs. The capacity has been decreasing through time due to deposition of sediments on the walls.<ref>{{Cite web |title=Khooni Bhandara, Burhanpur |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6731/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |archive-date=July 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121514/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6731/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" |[[Gwalior Fort]], Madhya Pradesh | [[File:Gwalior Fort front.jpg|150px|alt=Fortress wall on a hill with several towers and elaborate decoration]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | ii, iv (cultural) | The architecture of the fort predominantly shows a mixture of [[Rajput]] and [[Mughal architecture|Mughal]] styles but also includes earlier components, dating back to the 5th century. It features delicate stone carving elements. It served as a reference for later structures.<ref>{{Cite web |title=Gwalior Fort, Madhya Pradesh |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6730/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url-status=live|archive-date=4 September 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260904030451/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6730/|language=en}}</ref> |- ! scope="row" |The historic ensemble of [[Dhamnar Caves|Dhamnar]] | [[File:Buddist sculpture caves.jpg|150px]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | ii, iv (cultural) |The [[Dhamnar Caves]] are rock-cut caves dating back to between the 5th and 7th centuries CE. There are numerous Buddhist caves and a Hindu temple complex. Some of the caves include secluded and not ornamented spaces for monks ([[Vihāra]]s).<ref>{{Cite web |title=The historic ensemble of Dhamnar |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6736/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |archive-date=July 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121513/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6736/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" |[[Kanger Valley National Park]] | [[File:Kanger valley11.JPG|150x150px]] | [[Chhattisgarh]] | 2025 | vii, viii, x (natural) |The national park covers the Kanger River valley. Its varying topography and the multitude of geological features contribute to the park's natural beauty and scientific importance. As an untouched forest area, it also contains diverse wildlife, including various [[threatened species]].<ref>{{Cite web |title=Kanger Valley National Park |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6801/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=14 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260814194156/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6801/}}</ref> |- ! scope="row" |[[Mudumal Megalithic Menhirs]] | [[File:Mudumal Megalithic Menhris Narayanpet Telangana India 11.jpg|150x150px]] | [[Telangana]] | 2025 | v, vi (cultural) |The [[menhir]]s date back 3500–4000 years and are arranged to align with celestial events. They reflect the ancient cultures' understanding of celestial phenomena and have influenced local religious beliefs.<ref>{{Cite web |title=Mudumal Megalithic Menhirs |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6802/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=5 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261005081120/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6802/}}</ref> |- ! scope="row" |Serial nomination for [[Edicts of Ashoka|Ashokan Edict]] sites along the Mauryan Routes | [[File:Ashoka Lauriya Areraj inscription.jpg|213x213px]] | [[Andhra Pradesh]], [[Bihar Legislative Assembly|Bihar]], [[Delhi]], [[Gujarat]], [[Karnataka]], [[Madhya Pradesh]], [[Uttar Pradesh]] | 2025 | iii, iv, v (cultural) |This nomination comprises thirty-five rock and pillar edicts, as well as cave inscriptions (segment of the [[Lauriya Araraj|Lauriya Araraj pillar]] pictured).<ref>{{Cite web |title=Serial nomination for Ashokan Edict sites along the Mauryan Routes |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6803/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=31 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260731040255/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6803/}}</ref> |- ! scope="row" |Serial nomination of [[Yogini temples|Chausath Yogini Temples]] | [[File:Chausath Yogini Temple, Mitaoli, Morena 006.jpg|150x150px]] | [[Madhya Pradesh]], [[Odisha]], [[Tamil Nadu]], [[Uttar Pradesh]] | 2025 | iii, iv (cultural) |This nomination comprises thirteen temples of [[yogini]]s (female yoga practitioners), each with 64 images or statues of yoginis ([[Chausath Yogini Temple, Mitaoli|temple in Mitaoli]] pictured).<ref>{{Cite web |title=Serial nomination of Chausath Yogini Temples |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6804/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=27 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827044612/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6804/}}</ref> |- ! scope="row" |Serial nomination of [[Gupta Empire|Gupta]] Temples in North India | [[File:Deogarh01.jpg|150x150px]] | [[Bihar]], [[Madhya Pradesh]], [[Rajasthan]], [[Uttar Pradesh]] | 2025 | i, iii (cultural) |This nomination comprises twenty temples of the [[Gupta Empire|Gupta dynasty]] (Dashavatara Temple in Deogarh pictured).<ref>{{Cite web |title=Serial nomination of Gupta Temples in North India |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6805/ |access-date=10 March 2025|url-status=live|archive-date=7 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|archive-url=https://web.archive.org/web/20261007084236/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6805/}}</ref> |- ! scope="row" |The Palace-Fortresses of the [[Bundelkhand|Bundelas]] | [[File:View of Raja Mahal from Jahangir Mahal with Ram Raja Temple and Chaturbhuj Temple in the background, Tikamgarh.jpg|150x150px]] | [[Madhya Pradesh]] and [[Uttar Pradesh]] | 2025 | ii, iv (cultural) |This nomination comprises six fortresses of the Bundelkhand region (Raja Mahal pictured).<ref>{{Cite web |title=The Palace-Fortresses of the Bundelas |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6806/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=9 September 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260909004137/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6806/}}</ref> |- ! scope="row" |[[Salkhan Fossils Park|Salkhan Fossil Park]], Sonbhadra | [[File:150 crore years old Fossils of Blue green algae, in Salkhan (Sonebhadra, UP).jpg|alt=Fossilized green algae with greenery in the background|150x150px]] | [[Uttar Pradesh]] | 2025 | viii (natural) |This park features a large number of [[stromatolite]]s and [[microfossil]]s. It demonstrates the effect of the [[Great Oxidation Event]] on the development of unicellular life and how early microbes shaped the Earth's environment.<ref>{{Cite web |title=Salkhan Fossil Park, Sonbhadra |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6842/ |access-date=29 June 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=19 September 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260919134041/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6842}}</ref> |- ! scope="row" |[[Naga Hills Ophiolite|Naga Hill Ophiolite]] | | [[Nagaland]] | 2025 | viii, ix (natural) | The [[Naga Hills]] are important in view of their geological structure. They containe [[ophiolite]]s, sections of Earth's [[oceanic crust]] and the underlying [[upper mantle (Earth)|upper mantle]] that have been uplifted and exposed on the continental plate. They provide insight into [[plate tectonics]] and continent collision. The area is also important due to its biodiversity, and is home to the vulnerable bird species [[rufous-necked hornbill]].<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6889/ |title=Naga Hill Ophiolite |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=1 November 2025 |url-status=live |archive-date=1 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251101230151/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6889/}}</ref> |- ! scope="row" |Deccan Traps at [[Panchgani]] and [[Mahabaleshwar]] | [[File:Picturesque - Mahabhaleshwar - Panchghani (5767643681).jpg|150px|alt=View of rugged hills]] | [[Maharashtra]] | 2025 | viii, x (natural) | This nomination comprises parts of the [[Deccan Traps]] (Panchgani pictured) and the [[Koyna Wildlife Sanctuary]]. Deccan Traps are a [[large igneous province]] that was created in a geologically short volcanic episode around 66 million years ago. This resulted in lava deposits up to {{convert|2000|m|abbr=on}} thick. The area is also a biodiversity hotspot, with animals including the [[Indian leopard]], [[sloth bear]], [[Nilgiri tahr]], [[Indian giant squirrel]], as well as numerous bird, reptile, and amphibian species.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/ |title=Deccan Traps at Panchgani and Mahabaleshwar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=1 November 2025 |url-status=live |archive-date=1 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251101230307/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/}}</ref> |- ! scope="row" |Geological Heritage of [[St. Mary's Islands|St' Mary's Island]] Cluster |[[File:St. Mary's islands, Udupi 1767.jpg|150px|alt=Basaltic rock formations on a shore]] | [[Karnataka]] | 2025 | viii (natural) | The four islands are significant because of their [[Columnar jointing|columnar basalt]] formations, originating from the [[Late Cretaceous]] [[epoch]]. They are associated with the volcanic activitsy during the breaking up between the [[Indian plate|Indian]] and the [[Madagascar plate]]s.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6891/ |title=Geological Heritage of St' Mary's Island Cluster |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102000637/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6891/}}</ref> |- ! scope="row" |Meghalayan Age Caves | | [[Meghalaya]] | 2025 | vii, viii, ix (natural) | The four nominated caves feature numerous [[speleothem]]s. The stalagmite sampled from the [[Mawmluh Cave]] was used to detect the chemical signatures related to the [[4.2-kiloyear event]], a prolongued drought linked to the collapse of several ancient civilizations. The cave is used as the [[Global Boundary Stratotype Section and Point]] for the [[Meghalayan]] age. Additionally, the caves are home to endemic species of fish and arthropods.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6892/ |title=Meghalayan Age Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102001043/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6892/}}</ref> |- ! scope="row" |Natural Heritage of [[Erra Matti Dibbalu]] |[[File:Erramatti Dibbalu (Red Sand Hills) in Visakhapatnam 03.jpg|150px|alt=Red sand formation with some plants]] | [[Andhra Pradesh]] | 2025 | viii (natural) | The sand, [[silt]], and [[clay]] formations preserve the geologic record of the late [[Quaternary]], including the fluctuations of the sea level during the [[Quaternary glaciation|glaciation]] episodes, monsoons, and dry seasons. The sediments were deposited by rivers or winds.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6893/ |title=Natural Heritage of Erra Matti Dibbalu |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102000742/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6893/}}</ref> |- ! scope="row" |Natural Heritage of [[Tirumala]] Hills | [[File:Natural stone arch in tirumala.JPG|150px|alt=A stone arch made of ancient rocks]] | [[Andhra Pradesh]] | 2025 | vii, viii, x (natural) | The area is significant due to the [[Eparchaean Unconformity]], a rare geological [[Stratigraphy|stratigraphic]] formation where there is a gap of hundreds of million of years between the older [[Archean]] and younger [[Proterozoic]] rocks. One of the formations in the area is the [[Natural Arch, Tirumala hills|Natural Arch]] (pictured), which is also sacred to the Hindus. The area is also home to diverse flora.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6894/ |title=Natural Heritage of Tirumala Hills |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102001448/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6894/}}</ref> |- ! scope="row" |Natural Heritage of Varkala |[[File:Varkala cliff 02.jpg|150px|alt=A beach and a cliff in the background]] | [[Kerala]] | 2025 | vii, viii (natural) | This nomination comprises the cliff and the beach in [[Varkala]]. The cliff is a geological formation that shows different layers of sediments, documenting the processes such as tectonic uplift, sedimentation, and tropical weathering. There are numerous fossils found in the rocks. The area is also popular with visitors because of its scenic beauty.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6895/ |title=Natural Heritage of Varkala |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102001724/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6895/}}</ref> |- ! scope="row" |Serial Nomination of Buddhist Triangle Sites of Odisha |[[File:Lalitagiri Courtyard.jpg|150px|alt=Ruins and a collection of artefacts]] | [[Odisha]] | 2025 | ii, iv (cultural) | The nomination comprises three sites connected with [[Buddhism]]: [[Lalitagiri]] (ruins of a [[stupa]] pictured), [[Udayagiri, Odisha|Udayagiri]], and [[Ratnagiri, Odisha|Ratnagiri]]. They document the development of the religion from the 3rd or 2nd century BCE, with the transition from [[Theravada]] traditions into the [[Mahayana]] and [[Vajrayana]] schools. The sites also demonstrate the evolution of art and architectural styles.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6926/|title=Serial Nomination of Buddhist Triangle Sites of Odisha|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=31 January 2026|url-status=live|archive-date=31 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260131221945/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6926/}}</ref> |- ! scope="row"|Colonial Penal Settlement of Andaman Islands | |[[Andaman and Nicobar Islands]] |2026 | ii, iv, vi (cultural) |The colonial penal Settlement of the [[Andaman Islands]] was established by [[British Empire|British]] in 1858 to imprison Indian freedom fighters and political prisoners. It includes [[Chatham Island (Andaman Islands)|Chatham Island]], [[Ross Island, North and Middle Andaman district|Ross Island]], [[Viper Island]] and the famous [[Cellular Jail]]. These sites represent British colonial rule, the sacrifices of freedom fighters and India's struggle for Independence.<ref>{{cite web|title=Colonial Penal Settlement of Andaman Islands|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7023/|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 October 2026|url-status=live|archive-date=23 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261023042352/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7023/}}</ref> |- ! scope="row" | Nicobarese Cultural Continuity in the Central group of Nicobar Islands | |[[Andaman and Nicobar Islands]] | 2026 | iii, v, vi (cultural) |<ref>{{cite web|title=Nicobarese Cultural Continuity in the Central group of Nicobar Islands|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7022/|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 October 2026|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021055618/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7022/}}</ref> |- ! scope="row"|The Painted Haveli Towns of Shekhawati |[[File:Le Prince Haveli courtyard.JPG|150px]] |[[Rajasthan]] |2026 | iii, iv, v (cultural) |[[Shekhawati painting|The painted Haveli Town]], are famous for their magnificent merchant mansion decorated with colourful Fresco painting. Built mainly between the 18th and early 20th centuries, these [[haveli]]s showcase beautiful artwork depicting mythology, historical events, daily life, animals and modern inventions. Their unique architecture, traditional water system and rich [[Marwari people|Marwari]] merchant make [[Shekhawat]]i and extraordinary open-air art gallery. It reflects the culture and heritage of the [[Shekhawati|Shekhawati region]] ( [[Sikar]], [[Jhunjhunu]] and [[Churu district|Churu]] ).<ref>{{cite web|title=The Painted Haveli Towns of Shekhawati|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7028/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021081123/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7028/}}</ref> |- ! scope="row"|Rangpur-Sivasagar Historic Ensemble |[[File:Ranghar - Assam.jpg|150px]] |[[Assam]] |2026 | iii, iv (cultural) |Spread in [[Sivasagar district]]. This ensemble represents the architectural, cultural, and technological achievements of the [[Ahom dynasty]], which ruled the Brahmaputra Valley for nearly 600 years. It includes magnificent palaces, temples, the [[Rang Ghar]] amphitheatre ( pictured ), [[Talatal Ghar]], and large historic water reservoirs such as joysagar, Gaurisagar and Sivasagar.<ref>{{cite web|title=Rangpur-Sivasagar Historic Ensemble|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7033/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> |- ! scope="row" |[[Udayagiri Caves|Udaigiri Caves]] |[[File:Udayagiri cave vidisha Madhya Pradesh11.jpg|150px]] |[[Madhya Pradesh]] |2026 | ii, iii, iv (cultural) |The [[Udayagiri Caves|Udaigiri Caves]] are rock cut caves located near [[Vidisha]]. Dating back to the 4th-5th Century CE, they were developing during the Gupta Period ( reign of [[Chandragupta II]] ). Caves are famous for their [[Hindu]] and [[Jain]] sculptures, inscriptions and religious significance. Most notable sculpture is [[Lord Vishnu]] in his [[Varaha]] incarnation, rescuing the Earth Goddess.<ref>{{cite web|title=Udaigiri Caves|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7046/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> |- ! scope="row" |Group of Temples of the Chambal Valley: [[Bateshwar Hindu temples, Madhya Pradesh|Bateshwar]], Padavali and [[Kakanmath|Kakarmath]] |[[File:Bateshwar Temple Complex - 1.jpg|150px]] |[[Madhya Pradesh]] |2026 | ii, iv (cultural) |This group represents the remarkable development of early mediaeval Indian temple architecture. Dating from the 8th and 11th centuries CE, these temples showcase the Nagar Style of architecture intricate stone carving and traditional dry-stone construction. Togather [[Bateshwar Hindu temples, Madhya Pradesh|Bateshwar]] (in picture), Padavali and [[Kakanmath|Kakarmath]] reflect the rich religious traditions, artistic excellence and architectural heritage of the [[Gurjara-Pratihara dynasty|Gurjara-Pratihara]] and [[Kachchhapaghata dynasty|Kachchhapaghata]] periods.<ref>{{cite web|title=Group of Temples of the Chambal Valley: Bateshwar, Padavali and Kakarmath|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7045/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021075951/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7045/}}</ref> |- ! scope="row" |[[Ginnorgarh|Ginnorgarh fort]] |[[File:Ginnorgarh fort from the west.jpg|150px]] |[[Madhya Pradesh]] |2026 | ii, iv (cultural) |Ginnorgarh fort located within the [[Ratapani Tiger Reserve]]. It served as an important political and administrative centre during Gond Kingdom. Fort is known for its impressive fortificate walls, Palace ruins and stepwells. Remains of the Seven-storey Rani Mahal ( in picture ) that show historical and architectural importance.<ref>{{cite web|title=Ginnorgarh fort|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7044/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021075705/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7044/}}</ref> |- ! scope="row" |[[Bagh Caves|Bagh Cave]] paintings |[[File:Bagh Caves statues.jpg|150px]] |[[Madhya Pradesh]] |2026 | i, ii, iii, (cultural) |Paintings are dating back to 5th and 6th centuries CE. Executed on cave wall , these paintings illustrate [[Buddhist]] themes, human figures, and cultural activities, showcasing the artistic excellence and rich heritage of ancient India.<ref>{{cite news|title=Bagh Cave paintings|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7043/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=23 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261023021908/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7043/}}</ref> |- ! scope="row"style="background:#D0E7FF;"|The Sites of Satyagraha: The Emergence and institutionalization of the non-violent movement (India) | |[[Bihar]]<br>[[Gujarat]]<br>[[Maharashtra]]<br>[[Delhi]] |2026 | iii, vi (cultural) |<ref>{{cite web|title=The Sites of Satyagraha: The Emergence and institutionalization of the non-violent movement (India)|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7042/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=23 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261023113038/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7042/}}</ref> |- ! scope="row"|[[Sirpur, Mahasamund|Sirpur]] [[ Sirpur Group of Monuments|Cultural and Archaeological Landscape]] |[[File:7th - 9th century Surang tila mandapa before shrines, Sirpur monuments Chhattisgarh.jpg|150px]] |[[Chhattisgarh]] |2026 | ii, iv (cultural) |Bank of the [[Mahanadi]] river Village Sirpur located. It is an ancient Cultural, religious, and commercial centre that flourished between the 5th and 12th centuries CE. It is renowned for it's Hindu temples, Buddhist monasteries, Jain monuments, and remarkable brick architecture, reflecting religious harmony, artistic exchange and the urban development of early mediaeval India.<ref>{{cite web|title=Sirpur Cultural and Archaeological Landscape|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7054/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=23 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261023023848/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7054/}}</ref> |- ! scope="row"|Andaman Subduction Volcanoes |[[File:Barren Island Active Volcano.jpg|150px]] |[[Andaman and Nicobar Islands]] |2026 | vii, viii, ix, x (natural) |Andaman subduction Volcanoes are formed due to the subduction of [[Indian Plate]] beneath the [[Burma]] microplate.This tectonic process produce [[Magma]], causing volcanic activity in the region. [[Barren Island (Andaman Islands)|Barren Island]], located in the [[Andaman Sea]], is only India's confirm active volcano site.<ref>{{cite web|title=Andaman Subduction Volcanoes|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7053/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=24 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261024023639/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7053/}}</ref> |- ! scope="row" |Karst-mud-volcano Complex of [[Baratang Island|Baratang]] |[[File:Baratang mud volcano.jpg|150px]] |[[Andaman and Nicobar Islands]] |2026 | viii, ix, x (natural) |Karst-mud-volcano Complex of Baratang is a unique geological landscape featuring limestone caves, karst formations and active mud Volcanoes.These geological features provide valuable evidence of the region's tectonic evolution, cave formation processes, and ecological diversity.<ref>{{cite web|title=Karst-mud-volcano Complex of Baratang|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7052/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021095516/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7052/}}</ref> |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:عالمي ثقافتي ورثي جي ماڳن جون فهرستون]] qd1lci1i8lkybyioaz17sc1rrfldnt8 0 105483 429272 429254 2026-11-06T12:23:38Z Memon2025 21315 /* */ 429272 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |Name=حجاز جبل}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> ( {{langx|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز|Jibāl al-Ḥijāz}}) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا مغربي [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي مدين جبلن جو حصو هجڻ جي ڪري، <ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ سراوت جبلن شامل ڪري سگهجي ٿو. <ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> djcqsfm1gngebw898fda567445ql8gt 429274 429272 2026-11-06T12:28:27Z Memon2025 21315 /* */ 429274 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|the mountain range in western Arabia|the geographical and historical region|حجاز}} {{Infobox settlement |Name=حجاز جبل | name = Hijaz Mountains | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = A road in the mountains from [[Mecca]] to [[Ta'if]] | elevation = | elevation_m = 2393 | country = {{KSA}} | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = [[Hejaz]], [[Arabian Peninsula]] | highest = Jabal Werqaan }} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا مغربي [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي مدين جبلن جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ سراوت جبلن شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> The '''Hijaz Mountains'''<ref name="LOC Saudi">{{citation |work=The [[Library of Congress]] |title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+sa0028) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923203531/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+sa0028%29 |archive-date=2008-09-23 }}</ref> ({{langx|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز|Jibāl al-Ḥijāz}}, {{IPA|acw|dʒɪˈbaːlu lħɪˈdʒaːzi}}) or '''Hejaz Range''' is a [[mountain range]] located in the [[Hejaz]]i region of western [[Saudi Arabia]]. The range runs north and south along the eastern coast of the [[Red Sea]], and can thus be treated as including the [[Midian Mountains]],<ref name="Scoville1979">{{cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |volume=2 |chapter=3 |page=288 |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |isbn=0-7614-7571-0 |year=2006}}</ref> and being part of the [[Sarawat Mountains]],<ref name="Judas_al2006">{{cite journal |author1=Judas, J. |author2=Paillat, P. |author3=Khoja, A. |author4=Boug, A. |year=2006 |title=Status of the Arabian leopard in Saudi Arabia |url=http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/3.Conservation_Center/3.2._Status_Reports/leopard/Judas_et_al_2006_Status_of_the_Arabian_Leopard_in_Saudi_Arabia.pdf |journal=Cat News |issue=Special Issue 1 |pages=11–19 |archive-date=2015-09-19 |access-date=2018-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919114352/http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/3.Conservation_Center/3.2._Status_Reports/leopard/Judas_et_al_2006_Status_of_the_Arabian_Leopard_in_Saudi_Arabia.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Spalton_al2006">{{cite journal |author1=Spalton, J. A. |author2=Al-Hikmani, H. M. |name-list-style=amp |year=2006 |title=The Leopard in the Arabian Peninsula – Distribution and Subspecies Status |journal=Cat News |issue=Special Issue 1 |pages=4–8 |url=http://www.yemenileopard.org/files/cms/reports/Cat_News_Special_Issue_1_-_Arabian_leopard.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523213753/http://www.yemenileopard.org/files/cms/reports/Cat_News_Special_Issue_1_-_Arabian_leopard.pdf|url-status=usurped|archive-date=May 23, 2011}}</ref><ref name="Nasr2013">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |author-link=Hossein Nasr |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |isbn=978-1-4629-1365-7 |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |year=2013}}</ref> broadly speaking. 2rpn0cyy02wn2732d6xjbi8lo254yr0 429279 429274 2026-11-06T12:41:11Z Memon2025 21315 /* */ 429279 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|the mountain range in western Arabia|the geographical and historical region|حجاز}} {{Infobox settlement |Name= | name = حجاز جا جبل | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = A road in the mountains from [[Mecca]] to [[Ta'if]] | elevation = | elevation_m = 2393 | country = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = | highest = Jabal Werqaan |subdivision_name=[[سعودي عرب]]|subdivision_name1=[[حجاز]]|subdivision_name2=2,393 meters|subdivision_type=Country|subdivision_type1=Region|subdivision_type2=Elevation|subdivision_type3=Highest Point|subdivision_name6=|subdivision_name3=Jabal Werqaan}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا مغربي [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي مدين جبلن جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ سراوت جبلن شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> The '''Hijaz Mountains'''<ref name="LOC Saudi">{{citation |work=The [[Library of Congress]] |title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+sa0028) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923203531/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+sa0028%29 |archive-date=2008-09-23 }}</ref> ({{langx|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز|Jibāl al-Ḥijāz}}, {{IPA|acw|dʒɪˈbaːlu lħɪˈdʒaːzi}}) or '''Hejaz Range''' is a [[mountain range]] located in the [[Hejaz]]i region of western [[Saudi Arabia]]. The range runs north and south along the eastern coast of the [[Red Sea]], and can thus be treated as including the [[Midian Mountains]],<ref name="Scoville1979">{{cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |volume=2 |chapter=3 |page=288 |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |isbn=0-7614-7571-0 |year=2006}}</ref> and being part of the [[Sarawat Mountains]],<ref name="Judas_al2006">{{cite journal |author1=Judas, J. |author2=Paillat, P. |author3=Khoja, A. |author4=Boug, A. |year=2006 |title=Status of the Arabian leopard in Saudi Arabia |url=http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/3.Conservation_Center/3.2._Status_Reports/leopard/Judas_et_al_2006_Status_of_the_Arabian_Leopard_in_Saudi_Arabia.pdf |journal=Cat News |issue=Special Issue 1 |pages=11–19 |archive-date=2015-09-19 |access-date=2018-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919114352/http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/3.Conservation_Center/3.2._Status_Reports/leopard/Judas_et_al_2006_Status_of_the_Arabian_Leopard_in_Saudi_Arabia.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Spalton_al2006">{{cite journal |author1=Spalton, J. A. |author2=Al-Hikmani, H. M. |name-list-style=amp |year=2006 |title=The Leopard in the Arabian Peninsula – Distribution and Subspecies Status |journal=Cat News |issue=Special Issue 1 |pages=4–8 |url=http://www.yemenileopard.org/files/cms/reports/Cat_News_Special_Issue_1_-_Arabian_leopard.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523213753/http://www.yemenileopard.org/files/cms/reports/Cat_News_Special_Issue_1_-_Arabian_leopard.pdf|url-status=usurped|archive-date=May 23, 2011}}</ref><ref name="Nasr2013">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |author-link=Hossein Nasr |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |isbn=978-1-4629-1365-7 |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |year=2013}}</ref> broadly speaking. 50u9bgdcw9vdh7b6qs6vf6iex82b6eb 429285 429279 2026-11-06T12:49:15Z Memon2025 21315 /* */ 429285 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|the mountain range in western Arabia|the geographical and historical region|حجاز}} {{Infobox settlement |Name= | name = حجاز جا جبل | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = A road in the mountains from [[Mecca]] to [[Ta'if]] | elevation = | elevation_m = 2393 | country = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = | highest = Jabal Werqaan |subdivision_name=[[سعودي عرب]]|subdivision_name1=[[حجاز]]|subdivision_name2=2,393 meters|subdivision_type=Country|subdivision_type1=Region|subdivision_type2=Elevation|subdivision_type3=Highest Point|subdivision_name6=|subdivision_name3=Jabal Werqaan}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا مغربي [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي مدين جبلن جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ سراوت جبلن شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> جبل جو سلسلو عرب ۾. اولها ئ مغربي ن * جاگرافيائي ۽ تاريخي علائقو. * مڪي کان طائف روڊ جي وچ ۾ حجاز جا جبل. * ملڪ. علائقو. بلندي. * بلند ترين نقطو: جبل وارقان. The '''Hijaz Mountains'''<ref name="LOC Saudi">{{citation |work=The [[Library of Congress]] |title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+sa0028) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923203531/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+sa0028%29 |archive-date=2008-09-23 }}</ref> ({{langx|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز|Jibāl al-Ḥijāz}}, {{IPA|acw|dʒɪˈbaːlu lħɪˈdʒaːzi}}) or '''Hejaz Range''' is a [[mountain range]] located in the [[Hejaz]]i region of western [[Saudi Arabia]]. The range runs north and south along the eastern coast of the [[Red Sea]], and can thus be treated as including the [[Midian Mountains]],<ref name="Scoville1979">{{cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |volume=2 |chapter=3 |page=288 |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |isbn=0-7614-7571-0 |year=2006}}</ref> and being part of the [[Sarawat Mountains]],<ref name="Judas_al2006">{{cite journal |author1=Judas, J. |author2=Paillat, P. |author3=Khoja, A. |author4=Boug, A. |year=2006 |title=Status of the Arabian leopard in Saudi Arabia |url=http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/3.Conservation_Center/3.2._Status_Reports/leopard/Judas_et_al_2006_Status_of_the_Arabian_Leopard_in_Saudi_Arabia.pdf |journal=Cat News |issue=Special Issue 1 |pages=11–19 |archive-date=2015-09-19 |access-date=2018-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919114352/http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/3.Conservation_Center/3.2._Status_Reports/leopard/Judas_et_al_2006_Status_of_the_Arabian_Leopard_in_Saudi_Arabia.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Spalton_al2006">{{cite journal |author1=Spalton, J. A. |author2=Al-Hikmani, H. M. |name-list-style=amp |year=2006 |title=The Leopard in the Arabian Peninsula – Distribution and Subspecies Status |journal=Cat News |issue=Special Issue 1 |pages=4–8 |url=http://www.yemenileopard.org/files/cms/reports/Cat_News_Special_Issue_1_-_Arabian_leopard.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523213753/http://www.yemenileopard.org/files/cms/reports/Cat_News_Special_Issue_1_-_Arabian_leopard.pdf|url-status=usurped|archive-date=May 23, 2011}}</ref><ref name="Nasr2013">{{cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |author-link=Hossein Nasr |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |isbn=978-1-4629-1365-7 |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |year=2013}}</ref> broadly speaking. tv2jg6nj52hhzvbfjhexvf5h963tq7n 429298 429285 2026-11-06T13:22:50Z Memon2025 21315 /* */ 429298 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|اولهائين عرب ۾ جبلن جي سلسلي|جاگرافيائي ۽ تاريخي علائقي|حجاز}} {{Infobox settlement |Name= | name = حجاز جا جبل | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = مڪي کان طائف روڊ جي وچ ۾ حجاز جا جبل | elevation = | elevation_m = 2393 | country = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = | highest = Jabal Werqaan |subdivision_name=[[سعودي عرب]]|subdivision_name1=[[حجاز]]|subdivision_name2=2,393 meters|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=علائقو|subdivision_type2=بلندي|subdivision_type3=بلند ترين نقطو|subdivision_name6=|subdivision_name3=جبل ورقان}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا مغربي [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي مدين جبلن جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ سراوت جبلن شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> == Ref == 1005mrzsb1s7iqjso58eas3igdymtvv 429299 429298 2026-11-06T13:25:51Z Memon2025 21315 /* */ 429299 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|اولهائين عرب ۾ جبلن جي سلسلي|جاگرافيائي ۽ تاريخي علائقي|حجاز}} {{Infobox settlement |Name= | name = حجاز جا جبل | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = حجاز جي جبلن جي وچ ۾ مڪي طائف روڊ | elevation = | elevation_m = 2393 | country = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = | highest = Jabal Werqaan |subdivision_name=[[سعودي عرب]]|subdivision_name1=[[حجاز]]|subdivision_name2=2,393 meters|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=علائقو|subdivision_type2=بلندي|subdivision_type3=بلند ترين نقطو|subdivision_name6=|subdivision_name3=جبل ورقان}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا ''اولهائين'' [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي مدين جبلن جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ سراوت جبلن شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> == Ref == 54cxa2hhi8x9s6xw75fsd0dhttrpg7y 429300 429299 2026-11-06T13:27:35Z Memon2025 21315 /* External links */ 429300 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|اولهائين عرب ۾ جبلن جي سلسلي|جاگرافيائي ۽ تاريخي علائقي|حجاز}} {{Infobox settlement |Name= | name = حجاز جا جبل | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = حجاز جي جبلن جي وچ ۾ مڪي طائف روڊ | elevation = | elevation_m = 2393 | country = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = | highest = Jabal Werqaan |subdivision_name=[[سعودي عرب]]|subdivision_name1=[[حجاز]]|subdivision_name2=2,393 meters|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=علائقو|subdivision_type2=بلندي|subdivision_type3=بلند ترين نقطو|subdivision_name6=|subdivision_name3=جبل ورقان}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا ''اولهائين'' [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي مدين جبلن جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ سراوت جبلن شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> == External links == * [https://www.youtube.com/watch?v=I_QoOhnaXdU Hijaz Mountains] ([[YouTube]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=5X7bu-GfQHU Lightning Clouds on Makkah-Madinah Al Hijaz Mountains Highway.10.04.2012] * [https://www.mountain-forecast.com/peaks/Hijaz-mountains Hijaz mountains – Climbing, Hiking & Mountaineering] 4t7h3dihxelx6anvr5v4gwqccjbxxpi 429303 429300 2026-11-06T13:45:15Z Memon2025 21315 429303 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|اولهائين عرب ۾ جبلن جي سلسلي|جاگرافيائي ۽ تاريخي علائقي|حجاز}} {{Infobox settlement |Name= | name = حجاز جا جبل | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = حجاز جي جبلن جي وچ ۾ مڪي طائف روڊ | elevation = | elevation_m = 2393 | country = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = | highest = Jabal Werqaan |subdivision_name=[[سعودي عرب]]|subdivision_name1=[[حجاز]]|subdivision_name2=2,393 meters|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=علائقو|subdivision_type2=بلندي|subdivision_type3=بلند ترين نقطو|subdivision_name6=|subdivision_name3=جبل ورقان}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا ''اولهائين'' [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي مدين جبلن جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ سراوت جبلن شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.youtube.com/watch?v=I_QoOhnaXdU Hijaz Mountains] ([[YouTube]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=5X7bu-GfQHU Lightning Clouds on Makkah-Madinah Al Hijaz Mountains Highway.10.04.2012] * [https://www.mountain-forecast.com/peaks/Hijaz-mountains Hijaz mountains – Climbing, Hiking & Mountaineering] [[زمرو:حجاز جا جبل]] [[زمرو:حجاز]] [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] t8eejoc58jjh9yrg8p2ub1ewphmmou6 429304 429303 2026-11-06T13:47:37Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 429304 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|اولهائين عرب ۾ جبلن جي سلسلي|جاگرافيائي ۽ تاريخي علائقي|حجاز}} {{Infobox settlement |Name= | name = حجاز جا جبل | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = حجاز جي جبلن جي وچ ۾ مڪي طائف روڊ | elevation = | elevation_m = 2393 | country = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = | highest = Jabal Werqaan |subdivision_name=[[سعودي عرب]]|subdivision_name1=[[حجاز]]|subdivision_name2=2,393 meters|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=علائقو|subdivision_type2=بلندي|subdivision_type3=بلند ترين نقطو|subdivision_name6=|subdivision_name3=جبل ورقان}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا ''اولهائين'' [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي مدين جبلن جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ سراوت جبلن شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.youtube.com/watch?v=I_QoOhnaXdU Hijaz Mountains] ([[YouTube]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=5X7bu-GfQHU Lightning Clouds on Makkah-Madinah Al Hijaz Mountains Highway.10.04.2012] * [https://www.mountain-forecast.com/peaks/Hijaz-mountains Hijaz mountains – Climbing, Hiking & Mountaineering] [[زمرو:حجاز جا جبل]] [[زمرو:حجاز]] [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ زميني شڪليون]] 5k9kgde5afbqscwu8h16khuy0qoi4ub 429308 429304 2026-11-06T13:52:23Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 429308 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|اولهائين عرب ۾ جبلن جي سلسلي|جاگرافيائي ۽ تاريخي علائقي|حجاز}} {{Infobox settlement |Name= | name = حجاز جا جبل | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = حجاز جي جبلن جي وچ ۾ مڪي طائف روڊ | elevation = | elevation_m = 2393 | country = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = | highest = Jabal Werqaan |subdivision_name=[[سعودي عرب]]|subdivision_name1=[[حجاز]]|subdivision_name2=2,393 meters|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=علائقو|subdivision_type2=بلندي|subdivision_type3=بلند ترين نقطو|subdivision_name6=|subdivision_name3=جبل ورقان}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا ''اولهائين'' [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي مدين جبلن جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ سراوت جبلن شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.youtube.com/watch?v=I_QoOhnaXdU Hijaz Mountains] ([[YouTube]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=5X7bu-GfQHU Lightning Clouds on Makkah-Madinah Al Hijaz Mountains Highway.10.04.2012] * [https://www.mountain-forecast.com/peaks/Hijaz-mountains Hijaz mountains – Climbing, Hiking & Mountaineering] [[زمرو:حجاز جا جبل]] [[زمرو:حجاز]] [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ جبلن جا سلسلا]] 9zbdvz0lwrazh52i1whj0soljwe85t6 429312 429308 2026-11-06T14:15:32Z Memon2025 21315 429312 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|اولهائين عرب ۾ جبلن جي سلسلي|جاگرافيائي ۽ تاريخي علائقي|حجاز}} {{Infobox settlement |Name= | name = حجاز جا جبل | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = حجاز جي جبلن جي وچ ۾ مڪي طائف روڊ | elevation = | elevation_m = 2393 | country = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = | highest = Jabal Werqaan |subdivision_name=[[سعودي عرب]]|subdivision_name1=[[حجاز]]|subdivision_name2=2,393 meters|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=علائقو|subdivision_type2=بلندي|subdivision_type3=بلند ترين نقطو|subdivision_name6=|subdivision_name3=جبل ورقان}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا ''اولهائين'' [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي مدين جبلن جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ سراوت جبلن شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> ==جاگرافي== وڌيڪ ڏسو: [[سعودي عرب جي جاگرافي]] عرب جزيره نما (Arabian Peninsula) جي اولهندي ساحلي پٽي ٻن جبلن جي سلسلن تي مشتمل آهي: اتر ۾ "حجاز جا جبل" ۽ ڏکڻ طرف "عسير جا جبل". جزيره نما جي ساحلي لڪير جي وچ واري حصي ۾، انهن ٻنهي سلسلن جي وچ ۾ هڪ وقفو يا خال موجود آهي. 2,100 ميٽر (6,900 فوٽ) جي بلنديءَ کان، هي جبلن جو سلسلو ان وقفي واري علائقي جي ويجهو اچي تقريباً 600 ميٽر (2,000 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين لهي اچي ٿو. هي جبلن جي ديوار اولهه طرف، ڳاڙهي سمنڊ جي رخ ۾ اوچتو هيٺ لهي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ [[تهامه]] جو تنگ ساحلي ميدان وجود ۾ اچي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾، اوڀر طرف وارا ڍلوان (slopes) ايترا تيز يا اڀا نه آهن؛ اتي ٿيندڙ ڪڏهن ڪڏهن جي برسات، ڪجهه وادين ۾ موجود چشمن ۽ کوهن جي چوڌاري [[نخلستان]] ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ==درياهه يا وادي== اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته "حجاز جبل" قديم "پشون درياهه" (Pishon River) جو سرچشمو رهيا آهن. هن درياهه جو ذڪر انهن چئن درياهن مان هڪ طور ملي ٿو، جن جو تعلق "جنت جي باغ" (Garden of Eden) سان ٻڌايو ويو آهي. هي نظريو جورس زارينس (Juris Zarins) جي ان تحقيق جو حصو آهي، جنهن موجب جنت جو باغ خليج فارس جي اترئين ڪناري تي، [[ڪويت]] جي ويجهو واقع هو. هاڻي سڪي ويل ان درياهه جي وهڪري کي، جيڪو اڄڪلهه "وادي الرمه" ۽ ان جي اڳتي وڌيل حصي "وادي الباطن" طور سڃاتو وڃي ٿو، بوسٽن يونيورسٽي جي فاروق الباز پاران سڃاتو ويو ۽ ان کي "ڪويت درياهه" جو نالو ڏنو ويو. هي رستو عرب ريگستان مان ٿيندو اتر-اوڀر طرف 600 ميل (970 ڪلوميٽر) تائين وڃي ٿو ۽ وادي الباطن جي پيروي ڪندي خليج فارس جي ساحل تائين پهچي ٿو. اندازو آهي ته "پشون" يا "ڪويت درياهه" ۽ حجاز واري علائقي جو ماحولياتي نظام، اٽڪل 2,500 کان 3,000 سال اڳ سڪي ويا هئا. ==جهنگلي جيوت== ==کان ڪني== هن علائقي ۾ مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ واقع "مهد الذهب" نالي ضلعو شامل آهي، جنهن جي معنيٰ "سون جو گهوارو" آهي. هي سعودي عرب ۾ [[سون]] ۽ چانديءَ جي مکيه کاڻ آهي، پر هتان پيداوار صرف ڪجهه مخصوص دورن: تقريباً 950 قبل مسيح، 750 کان 1258 عيسوي، ۽ تقريباً 1939 کان 1954 عيسويءَ دوران ۾ ئي حاصل ٿي سگهي آهي. ==گيلري== ==وڌيڪ ڏسو== * سعودي عرب * الحره، سعودي عرب * جبلِ سينا * سعودي عرب جي ارضيات * سعودي عرب جي جبلن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.youtube.com/watch?v=I_QoOhnaXdU Hijaz Mountains] ([[YouTube]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=5X7bu-GfQHU Lightning Clouds on Makkah-Madinah Al Hijaz Mountains Highway.10.04.2012] * [https://www.mountain-forecast.com/peaks/Hijaz-mountains Hijaz mountains – Climbing, Hiking & Mountaineering] [[زمرو:حجاز جا جبل]] [[زمرو:حجاز]] [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ جبلن جا سلسلا]] kb4kk5j2xskxsk84ic44gf06yzvimse 429315 429312 2026-11-06T14:16:51Z Memon2025 21315 /* وڌيڪ پڙهڻ لاءِ */ 429315 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|اولهائين عرب ۾ جبلن جي سلسلي|جاگرافيائي ۽ تاريخي علائقي|حجاز}} {{Infobox settlement |Name= | name = حجاز جا جبل | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = حجاز جي جبلن جي وچ ۾ مڪي طائف روڊ | elevation = | elevation_m = 2393 | country = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = | highest = Jabal Werqaan |subdivision_name=[[سعودي عرب]]|subdivision_name1=[[حجاز]]|subdivision_name2=2,393 meters|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=علائقو|subdivision_type2=بلندي|subdivision_type3=بلند ترين نقطو|subdivision_name6=|subdivision_name3=جبل ورقان}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا ''اولهائين'' [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي مدين جبلن جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ سراوت جبلن شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> ==جاگرافي== وڌيڪ ڏسو: [[سعودي عرب جي جاگرافي]] عرب جزيره نما (Arabian Peninsula) جي اولهندي ساحلي پٽي ٻن جبلن جي سلسلن تي مشتمل آهي: اتر ۾ "حجاز جا جبل" ۽ ڏکڻ طرف "عسير جا جبل". جزيره نما جي ساحلي لڪير جي وچ واري حصي ۾، انهن ٻنهي سلسلن جي وچ ۾ هڪ وقفو يا خال موجود آهي. 2,100 ميٽر (6,900 فوٽ) جي بلنديءَ کان، هي جبلن جو سلسلو ان وقفي واري علائقي جي ويجهو اچي تقريباً 600 ميٽر (2,000 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين لهي اچي ٿو. هي جبلن جي ديوار اولهه طرف، ڳاڙهي سمنڊ جي رخ ۾ اوچتو هيٺ لهي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ [[تهامه]] جو تنگ ساحلي ميدان وجود ۾ اچي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾، اوڀر طرف وارا ڍلوان (slopes) ايترا تيز يا اڀا نه آهن؛ اتي ٿيندڙ ڪڏهن ڪڏهن جي برسات، ڪجهه وادين ۾ موجود چشمن ۽ کوهن جي چوڌاري [[نخلستان]] ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ==درياهه يا وادي== اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته "حجاز جبل" قديم "پشون درياهه" (Pishon River) جو سرچشمو رهيا آهن. هن درياهه جو ذڪر انهن چئن درياهن مان هڪ طور ملي ٿو، جن جو تعلق "جنت جي باغ" (Garden of Eden) سان ٻڌايو ويو آهي. هي نظريو جورس زارينس (Juris Zarins) جي ان تحقيق جو حصو آهي، جنهن موجب جنت جو باغ خليج فارس جي اترئين ڪناري تي، [[ڪويت]] جي ويجهو واقع هو. هاڻي سڪي ويل ان درياهه جي وهڪري کي، جيڪو اڄڪلهه "وادي الرمه" ۽ ان جي اڳتي وڌيل حصي "وادي الباطن" طور سڃاتو وڃي ٿو، بوسٽن يونيورسٽي جي فاروق الباز پاران سڃاتو ويو ۽ ان کي "ڪويت درياهه" جو نالو ڏنو ويو. هي رستو عرب ريگستان مان ٿيندو اتر-اوڀر طرف 600 ميل (970 ڪلوميٽر) تائين وڃي ٿو ۽ وادي الباطن جي پيروي ڪندي خليج فارس جي ساحل تائين پهچي ٿو. اندازو آهي ته "پشون" يا "ڪويت درياهه" ۽ حجاز واري علائقي جو ماحولياتي نظام، اٽڪل 2,500 کان 3,000 سال اڳ سڪي ويا هئا. ==جهنگلي جيوت== ==کان ڪني== هن علائقي ۾ مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ واقع "مهد الذهب" نالي ضلعو شامل آهي، جنهن جي معنيٰ "سون جو گهوارو" آهي. هي سعودي عرب ۾ [[سون]] ۽ چانديءَ جي مکيه کاڻ آهي، پر هتان پيداوار صرف ڪجهه مخصوص دورن: تقريباً 950 قبل مسيح، 750 کان 1258 عيسوي، ۽ تقريباً 1939 کان 1954 عيسويءَ دوران ۾ ئي حاصل ٿي سگهي آهي. ==گيلري== ==وڌيڪ ڏسو== * سعودي عرب * الحره، سعودي عرب * جبلِ سينا * سعودي عرب جي ارضيات * سعودي عرب جي جبلن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * ''[https://www.jstor.org/stable/1789949?seq=1#page_scan_tab_contents A Journey Through the Tihama, the 'Asir, and the Hijaz Mountains]'', by [[Wilfred Thesiger]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.youtube.com/watch?v=I_QoOhnaXdU Hijaz Mountains] ([[YouTube]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=5X7bu-GfQHU Lightning Clouds on Makkah-Madinah Al Hijaz Mountains Highway.10.04.2012] * [https://www.mountain-forecast.com/peaks/Hijaz-mountains Hijaz mountains – Climbing, Hiking & Mountaineering] [[زمرو:حجاز جا جبل]] [[زمرو:حجاز]] [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ جبلن جا سلسلا]] hpiv0r538l6i331u4xiznkc3af9ruw9 429317 429315 2026-11-06T14:17:49Z Memon2025 21315 /* گيلري */ 429317 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|اولهائين عرب ۾ جبلن جي سلسلي|جاگرافيائي ۽ تاريخي علائقي|حجاز}} {{Infobox settlement |Name= | name = حجاز جا جبل | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = حجاز جي جبلن جي وچ ۾ مڪي طائف روڊ | elevation = | elevation_m = 2393 | country = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = | highest = Jabal Werqaan |subdivision_name=[[سعودي عرب]]|subdivision_name1=[[حجاز]]|subdivision_name2=2,393 meters|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=علائقو|subdivision_type2=بلندي|subdivision_type3=بلند ترين نقطو|subdivision_name6=|subdivision_name3=جبل ورقان}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا ''اولهائين'' [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي مدين جبلن جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ سراوت جبلن شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> ==جاگرافي== وڌيڪ ڏسو: [[سعودي عرب جي جاگرافي]] عرب جزيره نما (Arabian Peninsula) جي اولهندي ساحلي پٽي ٻن جبلن جي سلسلن تي مشتمل آهي: اتر ۾ "حجاز جا جبل" ۽ ڏکڻ طرف "عسير جا جبل". جزيره نما جي ساحلي لڪير جي وچ واري حصي ۾، انهن ٻنهي سلسلن جي وچ ۾ هڪ وقفو يا خال موجود آهي. 2,100 ميٽر (6,900 فوٽ) جي بلنديءَ کان، هي جبلن جو سلسلو ان وقفي واري علائقي جي ويجهو اچي تقريباً 600 ميٽر (2,000 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين لهي اچي ٿو. هي جبلن جي ديوار اولهه طرف، ڳاڙهي سمنڊ جي رخ ۾ اوچتو هيٺ لهي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ [[تهامه]] جو تنگ ساحلي ميدان وجود ۾ اچي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾، اوڀر طرف وارا ڍلوان (slopes) ايترا تيز يا اڀا نه آهن؛ اتي ٿيندڙ ڪڏهن ڪڏهن جي برسات، ڪجهه وادين ۾ موجود چشمن ۽ کوهن جي چوڌاري [[نخلستان]] ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ==درياهه يا وادي== اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته "حجاز جبل" قديم "پشون درياهه" (Pishon River) جو سرچشمو رهيا آهن. هن درياهه جو ذڪر انهن چئن درياهن مان هڪ طور ملي ٿو، جن جو تعلق "جنت جي باغ" (Garden of Eden) سان ٻڌايو ويو آهي. هي نظريو جورس زارينس (Juris Zarins) جي ان تحقيق جو حصو آهي، جنهن موجب جنت جو باغ خليج فارس جي اترئين ڪناري تي، [[ڪويت]] جي ويجهو واقع هو. هاڻي سڪي ويل ان درياهه جي وهڪري کي، جيڪو اڄڪلهه "وادي الرمه" ۽ ان جي اڳتي وڌيل حصي "وادي الباطن" طور سڃاتو وڃي ٿو، بوسٽن يونيورسٽي جي فاروق الباز پاران سڃاتو ويو ۽ ان کي "ڪويت درياهه" جو نالو ڏنو ويو. هي رستو عرب ريگستان مان ٿيندو اتر-اوڀر طرف 600 ميل (970 ڪلوميٽر) تائين وڃي ٿو ۽ وادي الباطن جي پيروي ڪندي خليج فارس جي ساحل تائين پهچي ٿو. اندازو آهي ته "پشون" يا "ڪويت درياهه" ۽ حجاز واري علائقي جو ماحولياتي نظام، اٽڪل 2,500 کان 3,000 سال اڳ سڪي ويا هئا. ==جهنگلي جيوت== ==کان ڪني== هن علائقي ۾ مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ واقع "مهد الذهب" نالي ضلعو شامل آهي، جنهن جي معنيٰ "سون جو گهوارو" آهي. هي سعودي عرب ۾ [[سون]] ۽ چانديءَ جي مکيه کاڻ آهي، پر هتان پيداوار صرف ڪجهه مخصوص دورن: تقريباً 950 قبل مسيح، 750 کان 1258 عيسوي، ۽ تقريباً 1939 کان 1954 عيسويءَ دوران ۾ ئي حاصل ٿي سگهي آهي. ==گيلري== <gallery> File:ذو عين 2.jpg|Dhu 'Ain in the area of Al-Bahah File:Baharoad.jpg|A road in the mountains between [[Al Bahah|Al-Bahah]] and Al-Mikhwah File:Jabal-e-Rehmat (Mount Arafat).jpg|Pilgrims supplicating on the [[Mount Arafat|Mount of Mercy in Arafat]] during ''[[Hajj|Ḥajj]]'' (the Greater [[Pilgrimage#Islam|Islamic Pilgrimage]]) File:HAC 2010 MEKKE NUR DAGINA BAKIS - panoramio (1).jpg|''[[Jabal al-Nour]]'' ("Mount of Light") near Makkah, [[Muhammad in Islam|associated with Muhammad]] File:Al-Hijr Archaeological Site (Madâin Sâlih)-114607.jpg|Structures carved into rock at ''[[Mada'in Saleh]]'' ("Cities of [[Salih|Saleh]]") near [[Al-'Ula]] </gallery> ==وڌيڪ ڏسو== * سعودي عرب * الحره، سعودي عرب * جبلِ سينا * سعودي عرب جي ارضيات * سعودي عرب جي جبلن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * ''[https://www.jstor.org/stable/1789949?seq=1#page_scan_tab_contents A Journey Through the Tihama, the 'Asir, and the Hijaz Mountains]'', by [[Wilfred Thesiger]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.youtube.com/watch?v=I_QoOhnaXdU Hijaz Mountains] ([[YouTube]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=5X7bu-GfQHU Lightning Clouds on Makkah-Madinah Al Hijaz Mountains Highway.10.04.2012] * [https://www.mountain-forecast.com/peaks/Hijaz-mountains Hijaz mountains – Climbing, Hiking & Mountaineering] [[زمرو:حجاز جا جبل]] [[زمرو:حجاز]] [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ جبلن جا سلسلا]] 7z8b0d57ehtcm2l1se641ui6vaj5jf7 429318 429317 2026-11-06T14:24:13Z Memon2025 21315 429318 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|اولهائين عرب ۾ جبلن جي سلسلي|جاگرافيائي ۽ تاريخي علائقي|حجاز}} {{Infobox settlement |Name= | name = حجاز جا جبل | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = حجاز جي جبلن جي وچ ۾ مڪي طائف روڊ | elevation = | elevation_m = 2393 | country = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = | highest = Jabal Werqaan |subdivision_name=[[سعودي عرب]]|subdivision_name1=[[حجاز]]|subdivision_name2=2,393 meters|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=علائقو|subdivision_type2=بلندي|subdivision_type3=بلند ترين نقطو|subdivision_name6=|subdivision_name3=جبل ورقان}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا ''اولهائين'' [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي مدين جبلن جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ سراوت جبلن شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> ==جاگرافي== وڌيڪ ڏسو: [[سعودي عرب جي جاگرافي]] عرب جزيره نما (Arabian Peninsula) جي اولهندي ساحلي پٽي ٻن جبلن جي سلسلن تي مشتمل آهي: اتر ۾ "حجاز جا جبل" ۽ ڏکڻ طرف "عسير جا جبل". جزيره نما جي ساحلي لڪير جي وچ واري حصي ۾، انهن ٻنهي سلسلن جي وچ ۾ هڪ وقفو يا خال موجود آهي. 2,100 ميٽر (6,900 فوٽ) جي بلنديءَ کان، هي جبلن جو سلسلو ان وقفي واري علائقي جي ويجهو اچي تقريباً 600 ميٽر (2,000 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين لهي اچي ٿو. هي جبلن جي ديوار اولهه طرف، ڳاڙهي سمنڊ جي رخ ۾ اوچتو هيٺ لهي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ [[تهامه]] جو تنگ ساحلي ميدان وجود ۾ اچي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾، اوڀر طرف وارا ڍلوان (slopes) ايترا تيز يا اڀا نه آهن؛ اتي ٿيندڙ ڪڏهن ڪڏهن جي برسات، ڪجهه وادين ۾ موجود چشمن ۽ کوهن جي چوڌاري [[نخلستان]] ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ==درياهه يا وادي== اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته "حجاز جبل" قديم "پشون درياهه" (Pishon River) جو سرچشمو رهيا آهن. هن درياهه جو ذڪر انهن چئن درياهن مان هڪ طور ملي ٿو، جن جو تعلق "جنت جي باغ" (Garden of Eden) سان ٻڌايو ويو آهي. هي نظريو جورس زارينس (Juris Zarins) جي ان تحقيق جو حصو آهي، جنهن موجب جنت جو باغ خليج فارس جي اترئين ڪناري تي، [[ڪويت]] جي ويجهو واقع هو. هاڻي سڪي ويل ان درياهه جي وهڪري کي، جيڪو اڄڪلهه "وادي الرمه" ۽ ان جي اڳتي وڌيل حصي "وادي الباطن" طور سڃاتو وڃي ٿو، بوسٽن يونيورسٽي جي فاروق الباز پاران سڃاتو ويو ۽ ان کي "ڪويت درياهه" جو نالو ڏنو ويو. هي رستو عرب ريگستان مان ٿيندو اتر-اوڀر طرف 600 ميل (970 ڪلوميٽر) تائين وڃي ٿو ۽ وادي الباطن جي پيروي ڪندي خليج فارس جي ساحل تائين پهچي ٿو. اندازو آهي ته "پشون" يا "ڪويت درياهه" ۽ حجاز واري علائقي جو ماحولياتي نظام، اٽڪل 2,500 کان 3,000 سال اڳ سڪي ويا هئا. ==جهنگلي جيوت== {{See also|Wildlife of Saudi Arabia}} [[File:Hamadryas Baboons (8083272929).jpg|thumb|right|[[Hamadryas baboon]]s near [[Al Hada]] in [[Makkah Province]]]] The [[Arabian leopard]] had been sighted here.<ref name="Judas_al2006"/><ref name="Spalton_al2006"/> In [[ancient]] times, it was reported that [[Musa al-Kadhim]], a [[Family tree of Muhammad|descendant]] of [[Muhammad]], encountered a [[Asiatic lion#Former range|lion]] in the [[wilderness]] north of [[Medina]].<ref name="Sheikh al Mufid">{{cite web |work=[[Al-Islam.org]] |url=http://www.al-islam.org/masoom/bios/7thimam.html |title=The Infallibles Taken from Kitab al Irshad By Sheikh al Mufid |access-date=2008-11-20}}</ref> [[Hamadryas baboon]]s can be seen near settlements, like those of [[Al Hada]] and [[Al-Shafa, Saudi Arabia|Al-Shafa]] near [[Ta'if]].<ref name="Teller_2012"> {{cite magazine |last=Teller |first=Matthew |title=The Happy Ones |magazine=Saudi Aramco World |url=http://archive.aramcoworld.com/issue/201206/the.happy.ones.htm |date=1 November 2012 |access-date=10 December 2018}}</ref> ==کان ڪني== هن علائقي ۾ مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ واقع "مهد الذهب" نالي ضلعو شامل آهي، جنهن جي معنيٰ "سون جو گهوارو" آهي. هي سعودي عرب ۾ [[سون]] ۽ چانديءَ جي مکيه کاڻ آهي، پر هتان پيداوار صرف ڪجهه مخصوص دورن: تقريباً 950 قبل مسيح، 750 کان 1258 عيسوي، ۽ تقريباً 1939 کان 1954 عيسويءَ دوران ۾ ئي حاصل ٿي سگهي آهي. ==گيلري== <gallery> File:ذو عين 2.jpg|Dhu 'Ain in the area of Al-Bahah File:Baharoad.jpg|A road in the mountains between [[Al Bahah|Al-Bahah]] and Al-Mikhwah File:Jabal-e-Rehmat (Mount Arafat).jpg|Pilgrims supplicating on the [[Mount Arafat|Mount of Mercy in Arafat]] during ''[[Hajj|Ḥajj]]'' (the Greater [[Pilgrimage#Islam|Islamic Pilgrimage]]) File:HAC 2010 MEKKE NUR DAGINA BAKIS - panoramio (1).jpg|''[[Jabal al-Nour]]'' ("Mount of Light") near Makkah, [[Muhammad in Islam|associated with Muhammad]] File:Al-Hijr Archaeological Site (Madâin Sâlih)-114607.jpg|Structures carved into rock at ''[[Mada'in Saleh]]'' ("Cities of [[Salih|Saleh]]") near [[Al-'Ula]] </gallery> ==وڌيڪ ڏسو== * سعودي عرب * الحره، سعودي عرب * جبلِ سينا * سعودي عرب جي ارضيات * سعودي عرب جي جبلن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * ''[https://www.jstor.org/stable/1789949?seq=1#page_scan_tab_contents A Journey Through the Tihama, the 'Asir, and the Hijaz Mountains]'', by [[Wilfred Thesiger]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.youtube.com/watch?v=I_QoOhnaXdU Hijaz Mountains] ([[YouTube]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=5X7bu-GfQHU Lightning Clouds on Makkah-Madinah Al Hijaz Mountains Highway.10.04.2012] * [https://www.mountain-forecast.com/peaks/Hijaz-mountains Hijaz mountains – Climbing, Hiking & Mountaineering] [[زمرو:حجاز جا جبل]] [[زمرو:حجاز]] [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ جبلن جا سلسلا]] h6z87xp4lshgyb5lo4j9qrd6sstjwth 429319 429318 2026-11-06T14:26:35Z Memon2025 21315 /* جاگرافي */ 429319 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|اولهائين عرب ۾ جبلن جي سلسلي|جاگرافيائي ۽ تاريخي علائقي|حجاز}} {{Infobox settlement |Name= | name = حجاز جا جبل | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = حجاز جي جبلن جي وچ ۾ مڪي طائف روڊ | elevation = | elevation_m = 2393 | country = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = | highest = Jabal Werqaan |subdivision_name=[[سعودي عرب]]|subdivision_name1=[[حجاز]]|subdivision_name2=2,393 meters|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=علائقو|subdivision_type2=بلندي|subdivision_type3=بلند ترين نقطو|subdivision_name6=|subdivision_name3=جبل ورقان}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا ''اولهائين'' [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي مدين جبلن جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ سراوت جبلن شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> ==جاگرافي== {{See also|سعودي عرب جي جاگرافي}} عرب جزيره نما جي اولهندي ساحلي پٽي ٻن جبلن جي سلسلن: اتر ۾ "حجاز جا جبل" ۽ ڏکڻ طرف "عسير جا جبل" تي مشتمل آهي. جزيره نما جي ساحلي لڪير جي وچ واري حصي ۾، انهن ٻنهي سلسلن جي وچ ۾ هڪ وقفو يا خال موجود آهي. 2,100 ميٽر (6,900 فوٽ) جي بلنديءَ کان، هي جبلن جو سلسلو ان وقفي واري علائقي جي ويجهو اچي تقريباً 600 ميٽر (2,000 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين لهي اچي ٿو. هي جبلن جي ديوار اولهه طرف، ڳاڙهي سمنڊ جي رخ ۾ اوچتو هيٺ لهي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ [[تهامه]] جو تنگ ساحلي ميدان وجود ۾ اچي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾، اوڀر طرف وارا ڍلوان (slopes) ايترا تيز يا اڀا نه آهن؛ اتي ٿيندڙ ڪڏهن ڪڏهن جي برسات، ڪجهه وادين ۾ موجود چشمن ۽ کوهن جي چوڌاري [[نخلستان]] ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ==درياهه يا وادي== اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته "حجاز جبل" قديم "پشون درياهه" (Pishon River) جو سرچشمو رهيا آهن. هن درياهه جو ذڪر انهن چئن درياهن مان هڪ طور ملي ٿو، جن جو تعلق "جنت جي باغ" (Garden of Eden) سان ٻڌايو ويو آهي. هي نظريو جورس زارينس (Juris Zarins) جي ان تحقيق جو حصو آهي، جنهن موجب جنت جو باغ خليج فارس جي اترئين ڪناري تي، [[ڪويت]] جي ويجهو واقع هو. هاڻي سڪي ويل ان درياهه جي وهڪري کي، جيڪو اڄڪلهه "وادي الرمه" ۽ ان جي اڳتي وڌيل حصي "وادي الباطن" طور سڃاتو وڃي ٿو، بوسٽن يونيورسٽي جي فاروق الباز پاران سڃاتو ويو ۽ ان کي "ڪويت درياهه" جو نالو ڏنو ويو. هي رستو عرب ريگستان مان ٿيندو اتر-اوڀر طرف 600 ميل (970 ڪلوميٽر) تائين وڃي ٿو ۽ وادي الباطن جي پيروي ڪندي خليج فارس جي ساحل تائين پهچي ٿو. اندازو آهي ته "پشون" يا "ڪويت درياهه" ۽ حجاز واري علائقي جو ماحولياتي نظام، اٽڪل 2,500 کان 3,000 سال اڳ سڪي ويا هئا. ==جهنگلي جيوت== {{See also|Wildlife of Saudi Arabia}} [[File:Hamadryas Baboons (8083272929).jpg|thumb|right|[[Hamadryas baboon]]s near [[Al Hada]] in [[Makkah Province]]]] The [[Arabian leopard]] had been sighted here.<ref name="Judas_al2006"/><ref name="Spalton_al2006"/> In [[ancient]] times, it was reported that [[Musa al-Kadhim]], a [[Family tree of Muhammad|descendant]] of [[Muhammad]], encountered a [[Asiatic lion#Former range|lion]] in the [[wilderness]] north of [[Medina]].<ref name="Sheikh al Mufid">{{cite web |work=[[Al-Islam.org]] |url=http://www.al-islam.org/masoom/bios/7thimam.html |title=The Infallibles Taken from Kitab al Irshad By Sheikh al Mufid |access-date=2008-11-20}}</ref> [[Hamadryas baboon]]s can be seen near settlements, like those of [[Al Hada]] and [[Al-Shafa, Saudi Arabia|Al-Shafa]] near [[Ta'if]].<ref name="Teller_2012"> {{cite magazine |last=Teller |first=Matthew |title=The Happy Ones |magazine=Saudi Aramco World |url=http://archive.aramcoworld.com/issue/201206/the.happy.ones.htm |date=1 November 2012 |access-date=10 December 2018}}</ref> ==کان ڪني== هن علائقي ۾ مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ واقع "مهد الذهب" نالي ضلعو شامل آهي، جنهن جي معنيٰ "سون جو گهوارو" آهي. هي سعودي عرب ۾ [[سون]] ۽ چانديءَ جي مکيه کاڻ آهي، پر هتان پيداوار صرف ڪجهه مخصوص دورن: تقريباً 950 قبل مسيح، 750 کان 1258 عيسوي، ۽ تقريباً 1939 کان 1954 عيسويءَ دوران ۾ ئي حاصل ٿي سگهي آهي. ==گيلري== <gallery> File:ذو عين 2.jpg|Dhu 'Ain in the area of Al-Bahah File:Baharoad.jpg|A road in the mountains between [[Al Bahah|Al-Bahah]] and Al-Mikhwah File:Jabal-e-Rehmat (Mount Arafat).jpg|Pilgrims supplicating on the [[Mount Arafat|Mount of Mercy in Arafat]] during ''[[Hajj|Ḥajj]]'' (the Greater [[Pilgrimage#Islam|Islamic Pilgrimage]]) File:HAC 2010 MEKKE NUR DAGINA BAKIS - panoramio (1).jpg|''[[Jabal al-Nour]]'' ("Mount of Light") near Makkah, [[Muhammad in Islam|associated with Muhammad]] File:Al-Hijr Archaeological Site (Madâin Sâlih)-114607.jpg|Structures carved into rock at ''[[Mada'in Saleh]]'' ("Cities of [[Salih|Saleh]]") near [[Al-'Ula]] </gallery> ==وڌيڪ ڏسو== * سعودي عرب * الحره، سعودي عرب * جبلِ سينا * سعودي عرب جي ارضيات * سعودي عرب جي جبلن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * ''[https://www.jstor.org/stable/1789949?seq=1#page_scan_tab_contents A Journey Through the Tihama, the 'Asir, and the Hijaz Mountains]'', by [[Wilfred Thesiger]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.youtube.com/watch?v=I_QoOhnaXdU Hijaz Mountains] ([[YouTube]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=5X7bu-GfQHU Lightning Clouds on Makkah-Madinah Al Hijaz Mountains Highway.10.04.2012] * [https://www.mountain-forecast.com/peaks/Hijaz-mountains Hijaz mountains – Climbing, Hiking & Mountaineering] [[زمرو:حجاز جا جبل]] [[زمرو:حجاز]] [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ جبلن جا سلسلا]] q09hvihe7xypj7d0if3v32dp2nespm7 429320 429319 2026-11-06T14:39:28Z Memon2025 21315 /* جهنگلي جيوت */ 429320 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|اولهائين عرب ۾ جبلن جي سلسلي|جاگرافيائي ۽ تاريخي علائقي|حجاز}} {{Infobox settlement |Name= | name = حجاز جا جبل | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = حجاز جي جبلن جي وچ ۾ مڪي طائف روڊ | elevation = | elevation_m = 2393 | country = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = | highest = Jabal Werqaan |subdivision_name=[[سعودي عرب]]|subdivision_name1=[[حجاز]]|subdivision_name2=2,393 meters|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=علائقو|subdivision_type2=بلندي|subdivision_type3=بلند ترين نقطو|subdivision_name6=|subdivision_name3=جبل ورقان}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا ''اولهائين'' [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي مدين جبلن جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ سراوت جبلن شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> ==جاگرافي== {{See also|سعودي عرب جي جاگرافي}} عرب جزيره نما جي اولهندي ساحلي پٽي ٻن جبلن جي سلسلن: اتر ۾ "حجاز جا جبل" ۽ ڏکڻ طرف "عسير جا جبل" تي مشتمل آهي. جزيره نما جي ساحلي لڪير جي وچ واري حصي ۾، انهن ٻنهي سلسلن جي وچ ۾ هڪ وقفو يا خال موجود آهي. 2,100 ميٽر (6,900 فوٽ) جي بلنديءَ کان، هي جبلن جو سلسلو ان وقفي واري علائقي جي ويجهو اچي تقريباً 600 ميٽر (2,000 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين لهي اچي ٿو. هي جبلن جي ديوار اولهه طرف، ڳاڙهي سمنڊ جي رخ ۾ اوچتو هيٺ لهي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ [[تهامه]] جو تنگ ساحلي ميدان وجود ۾ اچي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾، اوڀر طرف وارا ڍلوان (slopes) ايترا تيز يا اڀا نه آهن؛ اتي ٿيندڙ ڪڏهن ڪڏهن جي برسات، ڪجهه وادين ۾ موجود چشمن ۽ کوهن جي چوڌاري [[نخلستان]] ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ==درياهه يا وادي== اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته "حجاز جبل" قديم "پشون درياهه" (Pishon River) جو سرچشمو رهيا آهن. هن درياهه جو ذڪر انهن چئن درياهن مان هڪ طور ملي ٿو، جن جو تعلق "جنت جي باغ" (Garden of Eden) سان ٻڌايو ويو آهي. هي نظريو جورس زارينس (Juris Zarins) جي ان تحقيق جو حصو آهي، جنهن موجب جنت جو باغ خليج فارس جي اترئين ڪناري تي، [[ڪويت]] جي ويجهو واقع هو. هاڻي سڪي ويل ان درياهه جي وهڪري کي، جيڪو اڄڪلهه "وادي الرمه" ۽ ان جي اڳتي وڌيل حصي "وادي الباطن" طور سڃاتو وڃي ٿو، بوسٽن يونيورسٽي جي فاروق الباز پاران سڃاتو ويو ۽ ان کي "ڪويت درياهه" جو نالو ڏنو ويو. هي رستو عرب ريگستان مان ٿيندو اتر-اوڀر طرف 600 ميل (970 ڪلوميٽر) تائين وڃي ٿو ۽ وادي الباطن جي پيروي ڪندي خليج فارس جي ساحل تائين پهچي ٿو. اندازو آهي ته "پشون" يا "ڪويت درياهه" ۽ حجاز واري علائقي جو ماحولياتي نظام، اٽڪل 2,500 کان 3,000 سال اڳ سڪي ويا هئا. ==جهنگلي جيوت== {{See also|سعودي عرب جي جهنگلي جيوت}} [[File:Hamadryas Baboons (8083272929).jpg|thumb|right|[[مڪہ صوبو|مڪہ صوبي]] ۾ "الھدا" علائقي جي ويجهو "حمادرياس بابون" - هڪ قسم جا بندر]] هتي "عربي چيتو" ڏٺو ويو آهي.<ref name="Judas_al2006" /> <ref name="Spalton_al2006" /> قديم زماني جي روايتن موجب، حضرت [[محمد ﷺ]] جي اولاد مان موسيٰ الڪاظم جو [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ واقع جهنگلي علائقي ۾ هڪ [[شينهن]] سان مقابلو ٿيو هو.<ref name="Sheikh al Mufid">{{cite web |work=[[Al-Islam.org]] |url=http://www.al-islam.org/masoom/bios/7thimam.html |title=The Infallibles Taken from Kitab al Irshad By Sheikh al Mufid |access-date=2008-11-20}}</ref> "حمادرياس بابون" (بندرن جو هڪ قسم) انساني بستين ۾، جيئن ته [[طائف]] جي ويجهو "الھدا" ۽ "الشفا" علائقن جي ويجهو ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="Teller_2012"> {{cite magazine |last=Teller |first=Matthew |title=The Happy Ones |magazine=Saudi Aramco World |url=http://archive.aramcoworld.com/issue/201206/the.happy.ones.htm |date=1 November 2012 |access-date=10 December 2018}}</ref> ==کان ڪني== هن علائقي ۾ مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ واقع "مهد الذهب" نالي ضلعو شامل آهي، جنهن جي معنيٰ "سون جو گهوارو" آهي. هي سعودي عرب ۾ [[سون]] ۽ چانديءَ جي مکيه کاڻ آهي، پر هتان پيداوار صرف ڪجهه مخصوص دورن: تقريباً 950 قبل مسيح، 750 کان 1258 عيسوي، ۽ تقريباً 1939 کان 1954 عيسويءَ دوران ۾ ئي حاصل ٿي سگهي آهي. ==گيلري== <gallery> File:ذو عين 2.jpg|Dhu 'Ain in the area of Al-Bahah File:Baharoad.jpg|A road in the mountains between [[Al Bahah|Al-Bahah]] and Al-Mikhwah File:Jabal-e-Rehmat (Mount Arafat).jpg|Pilgrims supplicating on the [[Mount Arafat|Mount of Mercy in Arafat]] during ''[[Hajj|Ḥajj]]'' (the Greater [[Pilgrimage#Islam|Islamic Pilgrimage]]) File:HAC 2010 MEKKE NUR DAGINA BAKIS - panoramio (1).jpg|''[[Jabal al-Nour]]'' ("Mount of Light") near Makkah, [[Muhammad in Islam|associated with Muhammad]] File:Al-Hijr Archaeological Site (Madâin Sâlih)-114607.jpg|Structures carved into rock at ''[[Mada'in Saleh]]'' ("Cities of [[Salih|Saleh]]") near [[Al-'Ula]] </gallery> ==وڌيڪ ڏسو== * سعودي عرب * الحره، سعودي عرب * جبلِ سينا * سعودي عرب جي ارضيات * سعودي عرب جي جبلن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * ''[https://www.jstor.org/stable/1789949?seq=1#page_scan_tab_contents A Journey Through the Tihama, the 'Asir, and the Hijaz Mountains]'', by [[Wilfred Thesiger]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.youtube.com/watch?v=I_QoOhnaXdU Hijaz Mountains] ([[YouTube]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=5X7bu-GfQHU Lightning Clouds on Makkah-Madinah Al Hijaz Mountains Highway.10.04.2012] * [https://www.mountain-forecast.com/peaks/Hijaz-mountains Hijaz mountains – Climbing, Hiking & Mountaineering] [[زمرو:حجاز جا جبل]] [[زمرو:حجاز]] [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ جبلن جا سلسلا]] behxiitnewt9e18on3rnrmokxwvmym4 429321 429320 2026-11-06T14:40:30Z Memon2025 21315 /* */ 429321 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|اولهائين عرب ۾ جبلن جي سلسلي|جاگرافيائي ۽ تاريخي علائقي|حجاز}} {{Infobox settlement |Name= | name = حجاز جا جبل | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = حجاز جي جبلن جي وچ ۾ مڪي طائف روڊ | elevation = | elevation_m = 2393 | country = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = | highest = Jabal Werqaan |subdivision_name=[[سعودي عرب]]|subdivision_name1=[[حجاز]]|subdivision_name2=2,393 meters|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=علائقو|subdivision_type2=بلندي|subdivision_type3=بلند ترين نقطو|subdivision_name6=|subdivision_name3=جبل ورقان}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا ''اولهائين'' [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي "مدين جبلن" جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ "سراوت جبلن" شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> ==جاگرافي== {{See also|سعودي عرب جي جاگرافي}} عرب جزيره نما جي اولهندي ساحلي پٽي ٻن جبلن جي سلسلن: اتر ۾ "حجاز جا جبل" ۽ ڏکڻ طرف "عسير جا جبل" تي مشتمل آهي. جزيره نما جي ساحلي لڪير جي وچ واري حصي ۾، انهن ٻنهي سلسلن جي وچ ۾ هڪ وقفو يا خال موجود آهي. 2,100 ميٽر (6,900 فوٽ) جي بلنديءَ کان، هي جبلن جو سلسلو ان وقفي واري علائقي جي ويجهو اچي تقريباً 600 ميٽر (2,000 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين لهي اچي ٿو. هي جبلن جي ديوار اولهه طرف، ڳاڙهي سمنڊ جي رخ ۾ اوچتو هيٺ لهي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ [[تهامه]] جو تنگ ساحلي ميدان وجود ۾ اچي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾، اوڀر طرف وارا ڍلوان (slopes) ايترا تيز يا اڀا نه آهن؛ اتي ٿيندڙ ڪڏهن ڪڏهن جي برسات، ڪجهه وادين ۾ موجود چشمن ۽ کوهن جي چوڌاري [[نخلستان]] ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ==درياهه يا وادي== اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته "حجاز جبل" قديم "پشون درياهه" (Pishon River) جو سرچشمو رهيا آهن. هن درياهه جو ذڪر انهن چئن درياهن مان هڪ طور ملي ٿو، جن جو تعلق "جنت جي باغ" (Garden of Eden) سان ٻڌايو ويو آهي. هي نظريو جورس زارينس (Juris Zarins) جي ان تحقيق جو حصو آهي، جنهن موجب جنت جو باغ خليج فارس جي اترئين ڪناري تي، [[ڪويت]] جي ويجهو واقع هو. هاڻي سڪي ويل ان درياهه جي وهڪري کي، جيڪو اڄڪلهه "وادي الرمه" ۽ ان جي اڳتي وڌيل حصي "وادي الباطن" طور سڃاتو وڃي ٿو، بوسٽن يونيورسٽي جي فاروق الباز پاران سڃاتو ويو ۽ ان کي "ڪويت درياهه" جو نالو ڏنو ويو. هي رستو عرب ريگستان مان ٿيندو اتر-اوڀر طرف 600 ميل (970 ڪلوميٽر) تائين وڃي ٿو ۽ وادي الباطن جي پيروي ڪندي خليج فارس جي ساحل تائين پهچي ٿو. اندازو آهي ته "پشون" يا "ڪويت درياهه" ۽ حجاز واري علائقي جو ماحولياتي نظام، اٽڪل 2,500 کان 3,000 سال اڳ سڪي ويا هئا. ==جهنگلي جيوت== {{See also|سعودي عرب جي جهنگلي جيوت}} [[File:Hamadryas Baboons (8083272929).jpg|thumb|right|[[مڪہ صوبو|مڪہ صوبي]] ۾ "الھدا" علائقي جي ويجهو "حمادرياس بابون" - هڪ قسم جا بندر]] هتي "عربي چيتو" ڏٺو ويو آهي.<ref name="Judas_al2006" /> <ref name="Spalton_al2006" /> قديم زماني جي روايتن موجب، حضرت [[محمد ﷺ]] جي اولاد مان موسيٰ الڪاظم جو [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ واقع جهنگلي علائقي ۾ هڪ [[شينهن]] سان مقابلو ٿيو هو.<ref name="Sheikh al Mufid">{{cite web |work=[[Al-Islam.org]] |url=http://www.al-islam.org/masoom/bios/7thimam.html |title=The Infallibles Taken from Kitab al Irshad By Sheikh al Mufid |access-date=2008-11-20}}</ref> "حمادرياس بابون" (بندرن جو هڪ قسم) انساني بستين ۾، جيئن ته [[طائف]] جي ويجهو "الھدا" ۽ "الشفا" علائقن جي ويجهو ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="Teller_2012"> {{cite magazine |last=Teller |first=Matthew |title=The Happy Ones |magazine=Saudi Aramco World |url=http://archive.aramcoworld.com/issue/201206/the.happy.ones.htm |date=1 November 2012 |access-date=10 December 2018}}</ref> ==کان ڪني== هن علائقي ۾ مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ واقع "مهد الذهب" نالي ضلعو شامل آهي، جنهن جي معنيٰ "سون جو گهوارو" آهي. هي سعودي عرب ۾ [[سون]] ۽ چانديءَ جي مکيه کاڻ آهي، پر هتان پيداوار صرف ڪجهه مخصوص دورن: تقريباً 950 قبل مسيح، 750 کان 1258 عيسوي، ۽ تقريباً 1939 کان 1954 عيسويءَ دوران ۾ ئي حاصل ٿي سگهي آهي. ==گيلري== <gallery> File:ذو عين 2.jpg|Dhu 'Ain in the area of Al-Bahah File:Baharoad.jpg|A road in the mountains between [[Al Bahah|Al-Bahah]] and Al-Mikhwah File:Jabal-e-Rehmat (Mount Arafat).jpg|Pilgrims supplicating on the [[Mount Arafat|Mount of Mercy in Arafat]] during ''[[Hajj|Ḥajj]]'' (the Greater [[Pilgrimage#Islam|Islamic Pilgrimage]]) File:HAC 2010 MEKKE NUR DAGINA BAKIS - panoramio (1).jpg|''[[Jabal al-Nour]]'' ("Mount of Light") near Makkah, [[Muhammad in Islam|associated with Muhammad]] File:Al-Hijr Archaeological Site (Madâin Sâlih)-114607.jpg|Structures carved into rock at ''[[Mada'in Saleh]]'' ("Cities of [[Salih|Saleh]]") near [[Al-'Ula]] </gallery> ==وڌيڪ ڏسو== * سعودي عرب * الحره، سعودي عرب * جبلِ سينا * سعودي عرب جي ارضيات * سعودي عرب جي جبلن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * ''[https://www.jstor.org/stable/1789949?seq=1#page_scan_tab_contents A Journey Through the Tihama, the 'Asir, and the Hijaz Mountains]'', by [[Wilfred Thesiger]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.youtube.com/watch?v=I_QoOhnaXdU Hijaz Mountains] ([[YouTube]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=5X7bu-GfQHU Lightning Clouds on Makkah-Madinah Al Hijaz Mountains Highway.10.04.2012] * [https://www.mountain-forecast.com/peaks/Hijaz-mountains Hijaz mountains – Climbing, Hiking & Mountaineering] [[زمرو:حجاز جا جبل]] [[زمرو:حجاز]] [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ جبلن جا سلسلا]] ezlfnsq0hsgzig31r8gah4paqsi67mp 429322 429321 2026-11-06T14:41:36Z Memon2025 21315 /* جاگرافي */ 429322 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|اولهائين عرب ۾ جبلن جي سلسلي|جاگرافيائي ۽ تاريخي علائقي|حجاز}} {{Infobox settlement |Name= | name = حجاز جا جبل | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = حجاز جي جبلن جي وچ ۾ مڪي طائف روڊ | elevation = | elevation_m = 2393 | country = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = | highest = Jabal Werqaan |subdivision_name=[[سعودي عرب]]|subdivision_name1=[[حجاز]]|subdivision_name2=2,393 meters|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=علائقو|subdivision_type2=بلندي|subdivision_type3=بلند ترين نقطو|subdivision_name6=|subdivision_name3=جبل ورقان}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا ''اولهائين'' [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي "مدين جبلن" جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ "سراوت جبلن" شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> ==جاگرافي== {{See also|سعودي عرب جي جاگرافي}} [[عرب جزيري نما|عرب جزيره نما]] جي اولهندي ساحلي پٽي ٻن جبلن جي سلسلن: اتر ۾ "حجاز جا جبل" ۽ ڏکڻ طرف "عسير جا جبل" تي مشتمل آهي. جزيره نما جي ساحلي لڪير جي وچ واري حصي ۾، انهن ٻنهي سلسلن جي وچ ۾ هڪ وقفو يا خال موجود آهي. 2,100 ميٽر (6,900 فوٽ) جي بلنديءَ کان، هي جبلن جو سلسلو ان وقفي واري علائقي جي ويجهو اچي تقريباً 600 ميٽر (2,000 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين لهي اچي ٿو. هي جبلن جي ديوار اولهه طرف، ڳاڙهي سمنڊ جي رخ ۾ اوچتو هيٺ لهي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ [[تهامه]] جو تنگ ساحلي ميدان وجود ۾ اچي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾، اوڀر طرف وارا ڍلوان (slopes) ايترا تيز يا اڀا نه آهن؛ اتي ٿيندڙ ڪڏهن ڪڏهن جي برسات، ڪجهه وادين ۾ موجود چشمن ۽ کوهن جي چوڌاري [[نخلستان]] ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ==درياهه يا وادي== اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته "حجاز جبل" قديم "پشون درياهه" (Pishon River) جو سرچشمو رهيا آهن. هن درياهه جو ذڪر انهن چئن درياهن مان هڪ طور ملي ٿو، جن جو تعلق "جنت جي باغ" (Garden of Eden) سان ٻڌايو ويو آهي. هي نظريو جورس زارينس (Juris Zarins) جي ان تحقيق جو حصو آهي، جنهن موجب جنت جو باغ خليج فارس جي اترئين ڪناري تي، [[ڪويت]] جي ويجهو واقع هو. هاڻي سڪي ويل ان درياهه جي وهڪري کي، جيڪو اڄڪلهه "وادي الرمه" ۽ ان جي اڳتي وڌيل حصي "وادي الباطن" طور سڃاتو وڃي ٿو، بوسٽن يونيورسٽي جي فاروق الباز پاران سڃاتو ويو ۽ ان کي "ڪويت درياهه" جو نالو ڏنو ويو. هي رستو عرب ريگستان مان ٿيندو اتر-اوڀر طرف 600 ميل (970 ڪلوميٽر) تائين وڃي ٿو ۽ وادي الباطن جي پيروي ڪندي خليج فارس جي ساحل تائين پهچي ٿو. اندازو آهي ته "پشون" يا "ڪويت درياهه" ۽ حجاز واري علائقي جو ماحولياتي نظام، اٽڪل 2,500 کان 3,000 سال اڳ سڪي ويا هئا. ==جهنگلي جيوت== {{See also|سعودي عرب جي جهنگلي جيوت}} [[File:Hamadryas Baboons (8083272929).jpg|thumb|right|[[مڪہ صوبو|مڪہ صوبي]] ۾ "الھدا" علائقي جي ويجهو "حمادرياس بابون" - هڪ قسم جا بندر]] هتي "عربي چيتو" ڏٺو ويو آهي.<ref name="Judas_al2006" /> <ref name="Spalton_al2006" /> قديم زماني جي روايتن موجب، حضرت [[محمد ﷺ]] جي اولاد مان موسيٰ الڪاظم جو [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ واقع جهنگلي علائقي ۾ هڪ [[شينهن]] سان مقابلو ٿيو هو.<ref name="Sheikh al Mufid">{{cite web |work=[[Al-Islam.org]] |url=http://www.al-islam.org/masoom/bios/7thimam.html |title=The Infallibles Taken from Kitab al Irshad By Sheikh al Mufid |access-date=2008-11-20}}</ref> "حمادرياس بابون" (بندرن جو هڪ قسم) انساني بستين ۾، جيئن ته [[طائف]] جي ويجهو "الھدا" ۽ "الشفا" علائقن جي ويجهو ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="Teller_2012"> {{cite magazine |last=Teller |first=Matthew |title=The Happy Ones |magazine=Saudi Aramco World |url=http://archive.aramcoworld.com/issue/201206/the.happy.ones.htm |date=1 November 2012 |access-date=10 December 2018}}</ref> ==کان ڪني== هن علائقي ۾ مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ واقع "مهد الذهب" نالي ضلعو شامل آهي، جنهن جي معنيٰ "سون جو گهوارو" آهي. هي سعودي عرب ۾ [[سون]] ۽ چانديءَ جي مکيه کاڻ آهي، پر هتان پيداوار صرف ڪجهه مخصوص دورن: تقريباً 950 قبل مسيح، 750 کان 1258 عيسوي، ۽ تقريباً 1939 کان 1954 عيسويءَ دوران ۾ ئي حاصل ٿي سگهي آهي. ==گيلري== <gallery> File:ذو عين 2.jpg|Dhu 'Ain in the area of Al-Bahah File:Baharoad.jpg|A road in the mountains between [[Al Bahah|Al-Bahah]] and Al-Mikhwah File:Jabal-e-Rehmat (Mount Arafat).jpg|Pilgrims supplicating on the [[Mount Arafat|Mount of Mercy in Arafat]] during ''[[Hajj|Ḥajj]]'' (the Greater [[Pilgrimage#Islam|Islamic Pilgrimage]]) File:HAC 2010 MEKKE NUR DAGINA BAKIS - panoramio (1).jpg|''[[Jabal al-Nour]]'' ("Mount of Light") near Makkah, [[Muhammad in Islam|associated with Muhammad]] File:Al-Hijr Archaeological Site (Madâin Sâlih)-114607.jpg|Structures carved into rock at ''[[Mada'in Saleh]]'' ("Cities of [[Salih|Saleh]]") near [[Al-'Ula]] </gallery> ==وڌيڪ ڏسو== * سعودي عرب * الحره، سعودي عرب * جبلِ سينا * سعودي عرب جي ارضيات * سعودي عرب جي جبلن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * ''[https://www.jstor.org/stable/1789949?seq=1#page_scan_tab_contents A Journey Through the Tihama, the 'Asir, and the Hijaz Mountains]'', by [[Wilfred Thesiger]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.youtube.com/watch?v=I_QoOhnaXdU Hijaz Mountains] ([[YouTube]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=5X7bu-GfQHU Lightning Clouds on Makkah-Madinah Al Hijaz Mountains Highway.10.04.2012] * [https://www.mountain-forecast.com/peaks/Hijaz-mountains Hijaz mountains – Climbing, Hiking & Mountaineering] [[زمرو:حجاز جا جبل]] [[زمرو:حجاز]] [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ جبلن جا سلسلا]] bok1s8khgyfbruol4mhtld9am95wnd4 429323 429322 2026-11-06T14:44:05Z Memon2025 21315 /* درياهه يا وادي */ 429323 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|اولهائين عرب ۾ جبلن جي سلسلي|جاگرافيائي ۽ تاريخي علائقي|حجاز}} {{Infobox settlement |Name= | name = حجاز جا جبل | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = حجاز جي جبلن جي وچ ۾ مڪي طائف روڊ | elevation = | elevation_m = 2393 | country = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = | highest = Jabal Werqaan |subdivision_name=[[سعودي عرب]]|subdivision_name1=[[حجاز]]|subdivision_name2=2,393 meters|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=علائقو|subdivision_type2=بلندي|subdivision_type3=بلند ترين نقطو|subdivision_name6=|subdivision_name3=جبل ورقان}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا ''اولهائين'' [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي "مدين جبلن" جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ "سراوت جبلن" شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> ==جاگرافي== {{See also|سعودي عرب جي جاگرافي}} [[عرب جزيري نما|عرب جزيره نما]] جي اولهندي ساحلي پٽي ٻن جبلن جي سلسلن: اتر ۾ "حجاز جا جبل" ۽ ڏکڻ طرف "عسير جا جبل" تي مشتمل آهي. جزيره نما جي ساحلي لڪير جي وچ واري حصي ۾، انهن ٻنهي سلسلن جي وچ ۾ هڪ وقفو يا خال موجود آهي. 2,100 ميٽر (6,900 فوٽ) جي بلنديءَ کان، هي جبلن جو سلسلو ان وقفي واري علائقي جي ويجهو اچي تقريباً 600 ميٽر (2,000 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين لهي اچي ٿو. هي جبلن جي ديوار اولهه طرف، ڳاڙهي سمنڊ جي رخ ۾ اوچتو هيٺ لهي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ [[تهامه]] جو تنگ ساحلي ميدان وجود ۾ اچي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾، اوڀر طرف وارا ڍلوان (slopes) ايترا تيز يا اڀا نه آهن؛ اتي ٿيندڙ ڪڏهن ڪڏهن جي برسات، ڪجهه وادين ۾ موجود چشمن ۽ کوهن جي چوڌاري [[نخلستان]] ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ==درياهه يا وادي== اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته "حجاز جبل" قديم "پشون درياهه" (Pishon River) جو سرچشمو رهيا آهن. هن درياهه جو ذڪر انهن چئن درياهن مان هڪ طور ملي ٿو، جن جو تعلق "جنت جي باغ" (Garden of Eden) سان ٻڌايو ويو آهي. هي نظريو جورس زارينس (Juris Zarins) جي ان تحقيق جو حصو آهي، جنهن موجب جنت جو باغ خليج فارس جي اترئين ڪناري تي، [[ڪويت]] جي ويجهو واقع هو. هاڻي سڪي ويل ان درياهه جي وهڪري کي، جيڪو اڄڪلهه "وادي الرمه" ۽ ان جي اڳتي وڌيل حصي "وادي الباطن" طور سڃاتو وڃي ٿو، بوسٽن يونيورسٽي جي فاروق الباز پاران سڃاتو ويو ۽ ان کي "ڪويت درياهه" جو نالو ڏنو ويو. هي رستو عرب ريگستان مان ٿيندو اتر-اوڀر طرف 600 ميل (970 ڪلوميٽر) تائين وڃي ٿو ۽ وادي الباطن جي پيروي ڪندي [[فارس جي نار]] جي ساحل تائين پهچي ٿو. اندازو آهي ته "پشون" يا "ڪويت درياهه" ۽ حجاز واري علائقي جو ماحولياتي نظام، اٽڪل 2,500 کان 3,000 سال اڳ سڪي ويا هئا. ==جهنگلي جيوت== {{See also|سعودي عرب جي جهنگلي جيوت}} [[File:Hamadryas Baboons (8083272929).jpg|thumb|right|[[مڪہ صوبو|مڪہ صوبي]] ۾ "الھدا" علائقي جي ويجهو "حمادرياس بابون" - هڪ قسم جا بندر]] هتي "عربي چيتو" ڏٺو ويو آهي.<ref name="Judas_al2006" /> <ref name="Spalton_al2006" /> قديم زماني جي روايتن موجب، حضرت [[محمد ﷺ]] جي اولاد مان موسيٰ الڪاظم جو [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ واقع جهنگلي علائقي ۾ هڪ [[شينهن]] سان مقابلو ٿيو هو.<ref name="Sheikh al Mufid">{{cite web |work=[[Al-Islam.org]] |url=http://www.al-islam.org/masoom/bios/7thimam.html |title=The Infallibles Taken from Kitab al Irshad By Sheikh al Mufid |access-date=2008-11-20}}</ref> "حمادرياس بابون" (بندرن جو هڪ قسم) انساني بستين ۾، جيئن ته [[طائف]] جي ويجهو "الھدا" ۽ "الشفا" علائقن جي ويجهو ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="Teller_2012"> {{cite magazine |last=Teller |first=Matthew |title=The Happy Ones |magazine=Saudi Aramco World |url=http://archive.aramcoworld.com/issue/201206/the.happy.ones.htm |date=1 November 2012 |access-date=10 December 2018}}</ref> ==کان ڪني== هن علائقي ۾ مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ واقع "مهد الذهب" نالي ضلعو شامل آهي، جنهن جي معنيٰ "سون جو گهوارو" آهي. هي سعودي عرب ۾ [[سون]] ۽ چانديءَ جي مکيه کاڻ آهي، پر هتان پيداوار صرف ڪجهه مخصوص دورن: تقريباً 950 قبل مسيح، 750 کان 1258 عيسوي، ۽ تقريباً 1939 کان 1954 عيسويءَ دوران ۾ ئي حاصل ٿي سگهي آهي. ==گيلري== <gallery> File:ذو عين 2.jpg|Dhu 'Ain in the area of Al-Bahah File:Baharoad.jpg|A road in the mountains between [[Al Bahah|Al-Bahah]] and Al-Mikhwah File:Jabal-e-Rehmat (Mount Arafat).jpg|Pilgrims supplicating on the [[Mount Arafat|Mount of Mercy in Arafat]] during ''[[Hajj|Ḥajj]]'' (the Greater [[Pilgrimage#Islam|Islamic Pilgrimage]]) File:HAC 2010 MEKKE NUR DAGINA BAKIS - panoramio (1).jpg|''[[Jabal al-Nour]]'' ("Mount of Light") near Makkah, [[Muhammad in Islam|associated with Muhammad]] File:Al-Hijr Archaeological Site (Madâin Sâlih)-114607.jpg|Structures carved into rock at ''[[Mada'in Saleh]]'' ("Cities of [[Salih|Saleh]]") near [[Al-'Ula]] </gallery> ==وڌيڪ ڏسو== * سعودي عرب * الحره، سعودي عرب * جبلِ سينا * سعودي عرب جي ارضيات * سعودي عرب جي جبلن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * ''[https://www.jstor.org/stable/1789949?seq=1#page_scan_tab_contents A Journey Through the Tihama, the 'Asir, and the Hijaz Mountains]'', by [[Wilfred Thesiger]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.youtube.com/watch?v=I_QoOhnaXdU Hijaz Mountains] ([[YouTube]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=5X7bu-GfQHU Lightning Clouds on Makkah-Madinah Al Hijaz Mountains Highway.10.04.2012] * [https://www.mountain-forecast.com/peaks/Hijaz-mountains Hijaz mountains – Climbing, Hiking & Mountaineering] [[زمرو:حجاز جا جبل]] [[زمرو:حجاز]] [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ جبلن جا سلسلا]] hs5xs51zuu8sj734xlhpe3e45nueu9t 429324 429323 2026-11-06T14:44:44Z Memon2025 21315 /* کان ڪني */ 429324 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in western Saudi Arabia}} {{about|اولهائين عرب ۾ جبلن جي سلسلي|جاگرافيائي ۽ تاريخي علائقي|حجاز}} {{Infobox settlement |Name= | name = حجاز جا جبل | native_name = {{native name|ar|جِبَال ٱلْحِجَاز}} | image = Saudi Mountain Road (8103490749).jpg | image_caption = حجاز جي جبلن جي وچ ۾ مڪي طائف روڊ | elevation = | elevation_m = 2393 | country = | pushpin_map = Saudi Arabia#Middle East#West Asia | map_alt = | map_caption = | map_size = | coordinates = {{coord|23|0|N|41|0|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | region = | highest = Jabal Werqaan |subdivision_name=[[سعودي عرب]]|subdivision_name1=[[حجاز]]|subdivision_name2=2,393 meters|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_type1=علائقو|subdivision_type2=بلندي|subdivision_type3=بلند ترين نقطو|subdivision_name6=|subdivision_name3=جبل ورقان}} '''حجاز جا جبل''' <ref name="LOC Saudi">{{Citation|title=Library of Congress Country Study: Saudi Arabia|archive-url=2008-09-23}}</ref> (جِبَال ٱلْحِجَاز) يا '''حجاز جبلن جو سلسلو''' هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جو سلسلو]] آهي جيڪا ''اولهائين'' [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] علائقي ۾ واقع آهي. هي سلسلو [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] جي اوڀر واري ساحل سان گڏ اتر ۽ ڏکڻ ۾ هلندو آهي ۽ تنهن ڪري ان کي "مدين جبلن" جو حصو هجڻ جي ڪري،<ref name="Scoville1979">{{Cite book |last=Scoville |first=Sheila A. |url=https://books.google.com/books?id=AH8YAQAAMAAJ&q=midian |title=Gazetteer of Arabia: a geographical and tribal history of the Arabian Peninsula |publisher=Akademische Druck- u. Verlagsanstalt |year=2006 |isbn=0-7614-7571-0 |volume=2 |page=288 |chapter=3}}</ref> ۽ وسيع طور تي ڳالهائڻ "سراوت جبلن" شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Judas_al2006">{{Cite journal|archivedate=2015-09-19|quote=2018-05-11}}</ref> <ref name="Spalton_al2006">{{Cite journal|archivedate=May 23, 2011}}</ref> <ref name="Nasr2013">{{Cite book |last=Nasr |first=Seyyed Hossein |url=https://books.google.com/books?id=4RvQAgAAQBAJ&q=sarat+mountains |title=Mecca the Blessed, Medina the Radiant: The Holiest Cities of Islam |publisher=[[Tuttle Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4629-1365-7 |chapter=1: The Holiest Cities of Islam |author-link=Hossein Nasr}}</ref> ==جاگرافي== {{See also|سعودي عرب جي جاگرافي}} [[عرب جزيري نما|عرب جزيره نما]] جي اولهندي ساحلي پٽي ٻن جبلن جي سلسلن: اتر ۾ "حجاز جا جبل" ۽ ڏکڻ طرف "عسير جا جبل" تي مشتمل آهي. جزيره نما جي ساحلي لڪير جي وچ واري حصي ۾، انهن ٻنهي سلسلن جي وچ ۾ هڪ وقفو يا خال موجود آهي. 2,100 ميٽر (6,900 فوٽ) جي بلنديءَ کان، هي جبلن جو سلسلو ان وقفي واري علائقي جي ويجهو اچي تقريباً 600 ميٽر (2,000 فوٽ) جي اوچائيءَ تائين لهي اچي ٿو. هي جبلن جي ديوار اولهه طرف، ڳاڙهي سمنڊ جي رخ ۾ اوچتو هيٺ لهي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ [[تهامه]] جو تنگ ساحلي ميدان وجود ۾ اچي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾، اوڀر طرف وارا ڍلوان (slopes) ايترا تيز يا اڀا نه آهن؛ اتي ٿيندڙ ڪڏهن ڪڏهن جي برسات، ڪجهه وادين ۾ موجود چشمن ۽ کوهن جي چوڌاري [[نخلستان]] ٺهڻ ۾ مدد ڪري ٿي. ==درياهه يا وادي== اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته "حجاز جبل" قديم "پشون درياهه" (Pishon River) جو سرچشمو رهيا آهن. هن درياهه جو ذڪر انهن چئن درياهن مان هڪ طور ملي ٿو، جن جو تعلق "جنت جي باغ" (Garden of Eden) سان ٻڌايو ويو آهي. هي نظريو جورس زارينس (Juris Zarins) جي ان تحقيق جو حصو آهي، جنهن موجب جنت جو باغ خليج فارس جي اترئين ڪناري تي، [[ڪويت]] جي ويجهو واقع هو. هاڻي سڪي ويل ان درياهه جي وهڪري کي، جيڪو اڄڪلهه "وادي الرمه" ۽ ان جي اڳتي وڌيل حصي "وادي الباطن" طور سڃاتو وڃي ٿو، بوسٽن يونيورسٽي جي فاروق الباز پاران سڃاتو ويو ۽ ان کي "ڪويت درياهه" جو نالو ڏنو ويو. هي رستو عرب ريگستان مان ٿيندو اتر-اوڀر طرف 600 ميل (970 ڪلوميٽر) تائين وڃي ٿو ۽ وادي الباطن جي پيروي ڪندي [[فارس جي نار]] جي ساحل تائين پهچي ٿو. اندازو آهي ته "پشون" يا "ڪويت درياهه" ۽ حجاز واري علائقي جو ماحولياتي نظام، اٽڪل 2,500 کان 3,000 سال اڳ سڪي ويا هئا. ==جهنگلي جيوت== {{See also|سعودي عرب جي جهنگلي جيوت}} [[File:Hamadryas Baboons (8083272929).jpg|thumb|right|[[مڪہ صوبو|مڪہ صوبي]] ۾ "الھدا" علائقي جي ويجهو "حمادرياس بابون" - هڪ قسم جا بندر]] هتي "عربي چيتو" ڏٺو ويو آهي.<ref name="Judas_al2006" /> <ref name="Spalton_al2006" /> قديم زماني جي روايتن موجب، حضرت [[محمد ﷺ]] جي اولاد مان موسيٰ الڪاظم جو [[مدينه منوره]] جي اتر ۾ واقع جهنگلي علائقي ۾ هڪ [[شينهن]] سان مقابلو ٿيو هو.<ref name="Sheikh al Mufid">{{cite web |work=[[Al-Islam.org]] |url=http://www.al-islam.org/masoom/bios/7thimam.html |title=The Infallibles Taken from Kitab al Irshad By Sheikh al Mufid |access-date=2008-11-20}}</ref> "حمادرياس بابون" (بندرن جو هڪ قسم) انساني بستين ۾، جيئن ته [[طائف]] جي ويجهو "الھدا" ۽ "الشفا" علائقن جي ويجهو ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="Teller_2012"> {{cite magazine |last=Teller |first=Matthew |title=The Happy Ones |magazine=Saudi Aramco World |url=http://archive.aramcoworld.com/issue/201206/the.happy.ones.htm |date=1 November 2012 |access-date=10 December 2018}}</ref> ==کان ڪني== هن علائقي ۾ مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ واقع "مهد الذهب" نالي ضلعو شامل آهي، جنهن جي معنيٰ "سون جو گهوارو" آهي. هي سعودي عرب ۾ [[سون]] ۽ [[چاندي|چانديءَ]] جي مکيه کاڻ آهي، پر هتان پيداوار صرف ڪجهه مخصوص دورن: تقريباً 950 قبل مسيح، 750 کان 1258 عيسوي، ۽ تقريباً 1939 کان 1954 عيسويءَ دوران ۾ ئي حاصل ٿي سگهي آهي. ==گيلري== <gallery> File:ذو عين 2.jpg|Dhu 'Ain in the area of Al-Bahah File:Baharoad.jpg|A road in the mountains between [[Al Bahah|Al-Bahah]] and Al-Mikhwah File:Jabal-e-Rehmat (Mount Arafat).jpg|Pilgrims supplicating on the [[Mount Arafat|Mount of Mercy in Arafat]] during ''[[Hajj|Ḥajj]]'' (the Greater [[Pilgrimage#Islam|Islamic Pilgrimage]]) File:HAC 2010 MEKKE NUR DAGINA BAKIS - panoramio (1).jpg|''[[Jabal al-Nour]]'' ("Mount of Light") near Makkah, [[Muhammad in Islam|associated with Muhammad]] File:Al-Hijr Archaeological Site (Madâin Sâlih)-114607.jpg|Structures carved into rock at ''[[Mada'in Saleh]]'' ("Cities of [[Salih|Saleh]]") near [[Al-'Ula]] </gallery> ==وڌيڪ ڏسو== * سعودي عرب * الحره، سعودي عرب * جبلِ سينا * سعودي عرب جي ارضيات * سعودي عرب جي جبلن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * ''[https://www.jstor.org/stable/1789949?seq=1#page_scan_tab_contents A Journey Through the Tihama, the 'Asir, and the Hijaz Mountains]'', by [[Wilfred Thesiger]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.youtube.com/watch?v=I_QoOhnaXdU Hijaz Mountains] ([[YouTube]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=5X7bu-GfQHU Lightning Clouds on Makkah-Madinah Al Hijaz Mountains Highway.10.04.2012] * [https://www.mountain-forecast.com/peaks/Hijaz-mountains Hijaz mountains – Climbing, Hiking & Mountaineering] [[زمرو:حجاز جا جبل]] [[زمرو:حجاز]] [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ جبلن جا سلسلا]] mn1bfs2xgibli24l9zuvqfccjkbttqq 0 105485 429258 429257 2026-11-06T12:00:55Z Intisar Ali 8681 429258 wikitext text/x-wiki {{Infobox modren | above = سر شاهنواز ڀٽو روڊ | headerstyle = background:#17628a; color:white; text-align:center; | labelstyle = background:#eaf3f9; text-align:right; width:38%; | datastyle = text-align:right; | image = | caption = | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = نالو | data2 = سر شاهنواز ڀٽو روڊ | label3 = انگريزي نالو | data3 = Sir Shahnawaz Bhutto Road | label4 = ٻيو نالو | data4 = شاهنواز ڀٽو روڊ | label5 = قسم | data5 = شهري رستو | label6 = ملڪ | data6 = [[پاڪستان]] | label7 = صوبو | data7 = [[سنڌ]] | label8 = ضلعو | data8 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | label9 = شهر | data9 = [[لاڙڪاڻو]] | label10 = نالي جي نسبت | data10 = [[سر شاهنواز ڀٽو]] | header11 = لاڳاپيل ماڳ | label12 = تاريخي عمارت | data12 = چانڊيو هائوس | label13 = تجارتي مرڪز | data13 = جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ | label14 = مالي ادارو | data14 = حبيب بئنڪ جي شاخ }} '''سر شاهنواز ڀٽو روڊ''' (انگريزي: ''Sir Shahnawaz Bhutto Road'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جو هڪ شهري رستو آهي. هن روڊ جو نالو [[سر شاهنواز ڀٽو]] سان منسوب آهي. روڊ تي تاريخي عمارتون، تجارتي مرڪز ۽ مالي ادارا موجود آهن. لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ بابت سرڪاري مطالعي ۾ هن روڊ کي شهر جي اهم رستن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="LarkanaUDS">{{cite report |title=Urban Development Strategy for Larkana |publisher=Government of Sindh |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf |language=en }}</ref><ref name="ChandioHouse">{{cite web |title=Chandio House, Larkana |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |url=https://heritage.eftsindh.com/site/934/larkana/chandio-house |language=en }}</ref> == نالو == روڊ جو نالو [[سر شاهنواز ڀٽو]] سان منسوب آهي، جيڪو برطانوي هندستان جي دور جو سياستدان ۽ رياستي منتظم هو. لاڙڪاڻي جي تعليمي ۽ سماجي تاريخ سان پڻ سندس لاڳاپو رهيو. سنڌ جي تاريخي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب هن 1921ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي جي مقامي انتظامي اداري جي صدارت سنڀالي ۽ مقامي تعليمي اداري جي ترقيءَ لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref name="GirlsCollege">{{cite web |title=Govt. Girls Degree College, Larkana |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |url=https://heritage.eftsindh.com/site/952/larkana/govt-girls-degree-college |language=en }}</ref> سرڪاري بئنڪنگ ۽ شهري دستاويزن ۾ روڊ جو نالو ''Sir Shah Nawaz Bhutto Road'' ۽ ''Sir Shahnawaz Bhutto Road'' ٻنهي صورتن ۾ ملي ٿو.<ref name="HBL2026">{{cite report |title=List of Islamic Banking Branches as of January 31, 2026 |publisher=Habib Bank Limited |date=2026-01-31 |url=https://www.hbl.com/assets/downloads/Islamic_Banking_Branches_%28IBBs%29_as_of_January_31%2C_2026.pdf |language=en }}</ref> == جاگرافيائي حيثيت == سر شاهنواز ڀٽو روڊ لاڙڪاڻي جي شهري روڊ نيٽ ورڪ جو حصو آهي. کليل نقشي جي فهرست ۾ ''Shah Nawaz Bhutto Road'' کي ثانوي درجي جو رستو درج ڪيو ويو آهي.<ref name="OpenAlfa">{{cite web |title=Larkana (Sindh) Street Guide and Map |website=OpenAlfa |url=https://pakistan-streets.openalfa.com/larkana |language=en }}</ref> لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ واري حڪمت عملي جي رپورٽ ۾ وي آءِ پي روڊ، ايئرپورٽ روڊ ۽ سر شاهنواز ڀٽو روڊ کي شهر جي اهم رستن جي مثالن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="LarkanaUDS"/> == واپار ۽ مالي سرگرميون == سر شاهنواز ڀٽو روڊ لاڙڪاڻي جي تجارتي سرگرمين سان لاڳاپيل آهي. جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ جي موجودگي هن رستي جي تجارتي تاريخ جو هڪ مثال آهي.<ref name="IndependentKennedy"/> === حبيب بئنڪ جي شاخ === [[حبيب بئنڪ لميٽيڊ]] جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سر شاهنواز ڀٽو روڊ تي بئنڪ جي اسلامي بئنڪنگ شاخ درج آهي. ان جو پتو سٽي سروي نمبر 44، وارڊ سي، سر شاهنواز ڀٽو روڊ، لاڙڪاڻو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="HBL2026"/> بئنڪ جي پراڻن دستاويزن ۾ پڻ هن روڊ جي نالي سان شاخ جو رڪارڊ ملي ٿو. پاڪستان جي اسٽيٽ بئنڪ جي 2007ع واري شمارياتي ضميمي ۾ لاڙڪاڻي جي بئنڪنگ هنڌن ۾ سر شاهنواز ڀٽو روڊ درج آهي.<ref name="SBP2007">{{cite report |title=Appendix II: Annual Statistical Publication 2007 |publisher=State Bank of Pakistan |year=2007 |url=https://www.sbp.org.pk/publications/anu_stats/2007/append2.pdf |language=en }}</ref> == روڊن جي حالت ۽ شهري مسئلا == سنڌ حڪومت جي ''Urban Development Strategy for Larkana'' ۾ لاڙڪاڻي جي روڊن جي مجموعي حالت جو جائزو ورتو ويو آهي. رپورٽ موجب شهر جي ڪيترن رستن تي ٽريفڪ جي بي ترتيبي، غيرقانوني قبضا، بي ضابطه پارڪنگ ۽ نيڪال جي کليل نالن جهڙا مسئلا موجود هئا.<ref name="LarkanaUDS"/> رپورٽ ۾ سر شاهنواز ڀٽو روڊ جي ڪجهه حصن کي نسبتاً بهتر حالت وارن رستن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. هي جائزو رپورٽ جي مطالعي واري دور سان لاڳاپيل آهي؛ ان مان روڊ جي هر حصي جي موجوده حالت بابت نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي.<ref name="LarkanaUDS"/> == ٽريفڪ ۽ شهري رابطي جي اهميت == سر شاهنواز ڀٽو روڊ شهر جي روڊ نيٽ ورڪ جو حصو آهي. 24 جون 2026ع تي لاڙڪاڻي ۾ محرم جي سيڪيورٽيءَ لاءِ پوليس ۽ رينجرز جي گڏيل فليگ مارچ جي رستي ۾ پڻ هن روڊ جو نالو شامل هو.<ref name="APP2026">{{cite news |title=Flag March Held Police And Rangers Jointly For Muharram Ul Haram Security In Larkana |agency=Associated Press of Pakistan |work=UrduPoint |date=2026-06-24 |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/flag-march-held-police-and-rangers-jointly-fo-2208882.html |language=en }}</ref> == اهم ماڳ == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:left;" ! style="background:#174a70;color:#ffffff;" | ماڳ يا ادارو ! style="background:#174a70;color:#ffffff;" | نوعيت ! style="background:#174a70;color:#ffffff;" | دستاويزي ڄاڻ |- | style="background:#eaf4fb;" | چانڊيو هائوس | تاريخي رهائشي عمارت | 1904ع ۾ نواب علي نواز خان چانڊيي جي تعمير ڪرايل عمارت<ref name="ChandioHouse"/> |- | style="background:#f2f7fc;" | جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ | تجارتي مرڪز | 1964ع ۾ قائم ڪيل، 38 دڪانن ۽ فليٽن تي مشتمل مرڪز<ref name="IndependentKennedy"/> |- | style="background:#eaf4fb;" | حبيب بئنڪ جي شاخ | مالي ادارو | سٽي سروي نمبر 44، وارڊ سي؛ 2026ع جي سرڪاري فهرست ۾ درج<ref name="HBL2026"/> |} == تاريخي ۽ شهري اهميت == سر شاهنواز ڀٽو روڊ جي اهميت ان جي تجارتي استعمال سان گڏ ان تي موجود تاريخي عمارتن ۽ ادارن سان پڻ لاڳاپيل آهي. چانڊيو هائوس ويهين صديءَ جي شروعات واري اڏاوتي تاريخ جو مثال آهي، جڏهن ته جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ لاڙڪاڻي جي شهري ۽ تجارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="ChandioHouse"/><ref name="IndependentKennedy"/> شهري ترقيءَ جي سرڪاري رپورٽ ۾ هن روڊ جو ذڪر لاڙڪاڻي جي اهم روڊ نيٽ ورڪ جي مطالعي ۾ ڪيو ويو آهي.<ref name="LarkanaUDS"/> == پڻ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[ضلعو لاڙڪاڻو]] * [[سر شاهنواز ڀٽو]] * [[جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ]] * [[ذوالفقار علي ڀٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == <references/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ بابت سرڪاري رپورٽ] * [https://heritage.eftsindh.com/site/934/larkana/chandio-house چانڊيو هائوس بابت ورثي جو رڪارڊ] * [https://www.independenturdu.com/node/54236 جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ جي تاريخ] * [https://pakistan-streets.openalfa.com/larkana لاڙڪاڻي جي رستن جو نقشو] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا رستا]] [[زمرو:لاڙڪاڻي جا رستا]] kso07jstld9ow51s0bpkpphnbr114kd 429259 429258 2026-11-06T12:01:33Z Intisar Ali 8681 /* */ 429259 wikitext text/x-wiki {{Infobox modren | above = سر شاهنواز ڀٽو روڊ | headerstyle = background:#17628a; color:white; text-align:center; | labelstyle = background:#eaf3f9; text-align:right; width:38%; | datastyle = text-align:right; | image = | caption = | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = نالو | data2 = سر شاهنواز ڀٽو روڊ | label3 = انگريزي نالو | data3 = Sir Shahnawaz Bhutto Road | label4 = ٻيو نالو | data4 = شاهنواز ڀٽو روڊ | label5 = قسم | data5 = شهري رستو | label6 = ملڪ | data6 = [[پاڪستان]] | label7 = صوبو | data7 = [[سنڌ]] | label8 = ضلعو | data8 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | label9 = شهر | data9 = [[لاڙڪاڻو]] | label10 = نالي جي نسبت | data10 = [[سر شاهنواز ڀٽو]] }} '''سر شاهنواز ڀٽو روڊ''' (انگريزي: ''Sir Shahnawaz Bhutto Road'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جو هڪ شهري رستو آهي. هن روڊ جو نالو [[سر شاهنواز ڀٽو]] سان منسوب آهي. روڊ تي تاريخي عمارتون، تجارتي مرڪز ۽ مالي ادارا موجود آهن. لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ بابت سرڪاري مطالعي ۾ هن روڊ کي شهر جي اهم رستن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="LarkanaUDS">{{cite report |title=Urban Development Strategy for Larkana |publisher=Government of Sindh |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf |language=en }}</ref><ref name="ChandioHouse">{{cite web |title=Chandio House, Larkana |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |url=https://heritage.eftsindh.com/site/934/larkana/chandio-house |language=en }}</ref> == نالو == روڊ جو نالو [[سر شاهنواز ڀٽو]] سان منسوب آهي، جيڪو برطانوي هندستان جي دور جو سياستدان ۽ رياستي منتظم هو. لاڙڪاڻي جي تعليمي ۽ سماجي تاريخ سان پڻ سندس لاڳاپو رهيو. سنڌ جي تاريخي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب هن 1921ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي جي مقامي انتظامي اداري جي صدارت سنڀالي ۽ مقامي تعليمي اداري جي ترقيءَ لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref name="GirlsCollege">{{cite web |title=Govt. Girls Degree College, Larkana |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |url=https://heritage.eftsindh.com/site/952/larkana/govt-girls-degree-college |language=en }}</ref> سرڪاري بئنڪنگ ۽ شهري دستاويزن ۾ روڊ جو نالو ''Sir Shah Nawaz Bhutto Road'' ۽ ''Sir Shahnawaz Bhutto Road'' ٻنهي صورتن ۾ ملي ٿو.<ref name="HBL2026">{{cite report |title=List of Islamic Banking Branches as of January 31, 2026 |publisher=Habib Bank Limited |date=2026-01-31 |url=https://www.hbl.com/assets/downloads/Islamic_Banking_Branches_%28IBBs%29_as_of_January_31%2C_2026.pdf |language=en }}</ref> == جاگرافيائي حيثيت == سر شاهنواز ڀٽو روڊ لاڙڪاڻي جي شهري روڊ نيٽ ورڪ جو حصو آهي. کليل نقشي جي فهرست ۾ ''Shah Nawaz Bhutto Road'' کي ثانوي درجي جو رستو درج ڪيو ويو آهي.<ref name="OpenAlfa">{{cite web |title=Larkana (Sindh) Street Guide and Map |website=OpenAlfa |url=https://pakistan-streets.openalfa.com/larkana |language=en }}</ref> لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ واري حڪمت عملي جي رپورٽ ۾ وي آءِ پي روڊ، ايئرپورٽ روڊ ۽ سر شاهنواز ڀٽو روڊ کي شهر جي اهم رستن جي مثالن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="LarkanaUDS"/> == واپار ۽ مالي سرگرميون == سر شاهنواز ڀٽو روڊ لاڙڪاڻي جي تجارتي سرگرمين سان لاڳاپيل آهي. جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ جي موجودگي هن رستي جي تجارتي تاريخ جو هڪ مثال آهي.<ref name="IndependentKennedy"/> === حبيب بئنڪ جي شاخ === [[حبيب بئنڪ لميٽيڊ]] جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سر شاهنواز ڀٽو روڊ تي بئنڪ جي اسلامي بئنڪنگ شاخ درج آهي. ان جو پتو سٽي سروي نمبر 44، وارڊ سي، سر شاهنواز ڀٽو روڊ، لاڙڪاڻو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="HBL2026"/> بئنڪ جي پراڻن دستاويزن ۾ پڻ هن روڊ جي نالي سان شاخ جو رڪارڊ ملي ٿو. پاڪستان جي اسٽيٽ بئنڪ جي 2007ع واري شمارياتي ضميمي ۾ لاڙڪاڻي جي بئنڪنگ هنڌن ۾ سر شاهنواز ڀٽو روڊ درج آهي.<ref name="SBP2007">{{cite report |title=Appendix II: Annual Statistical Publication 2007 |publisher=State Bank of Pakistan |year=2007 |url=https://www.sbp.org.pk/publications/anu_stats/2007/append2.pdf |language=en }}</ref> == روڊن جي حالت ۽ شهري مسئلا == سنڌ حڪومت جي ''Urban Development Strategy for Larkana'' ۾ لاڙڪاڻي جي روڊن جي مجموعي حالت جو جائزو ورتو ويو آهي. رپورٽ موجب شهر جي ڪيترن رستن تي ٽريفڪ جي بي ترتيبي، غيرقانوني قبضا، بي ضابطه پارڪنگ ۽ نيڪال جي کليل نالن جهڙا مسئلا موجود هئا.<ref name="LarkanaUDS"/> رپورٽ ۾ سر شاهنواز ڀٽو روڊ جي ڪجهه حصن کي نسبتاً بهتر حالت وارن رستن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. هي جائزو رپورٽ جي مطالعي واري دور سان لاڳاپيل آهي؛ ان مان روڊ جي هر حصي جي موجوده حالت بابت نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي.<ref name="LarkanaUDS"/> == ٽريفڪ ۽ شهري رابطي جي اهميت == سر شاهنواز ڀٽو روڊ شهر جي روڊ نيٽ ورڪ جو حصو آهي. 24 جون 2026ع تي لاڙڪاڻي ۾ محرم جي سيڪيورٽيءَ لاءِ پوليس ۽ رينجرز جي گڏيل فليگ مارچ جي رستي ۾ پڻ هن روڊ جو نالو شامل هو.<ref name="APP2026">{{cite news |title=Flag March Held Police And Rangers Jointly For Muharram Ul Haram Security In Larkana |agency=Associated Press of Pakistan |work=UrduPoint |date=2026-06-24 |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/flag-march-held-police-and-rangers-jointly-fo-2208882.html |language=en }}</ref> == اهم ماڳ == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:left;" ! style="background:#174a70;color:#ffffff;" | ماڳ يا ادارو ! style="background:#174a70;color:#ffffff;" | نوعيت ! style="background:#174a70;color:#ffffff;" | دستاويزي ڄاڻ |- | style="background:#eaf4fb;" | چانڊيو هائوس | تاريخي رهائشي عمارت | 1904ع ۾ نواب علي نواز خان چانڊيي جي تعمير ڪرايل عمارت<ref name="ChandioHouse"/> |- | style="background:#f2f7fc;" | جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ | تجارتي مرڪز | 1964ع ۾ قائم ڪيل، 38 دڪانن ۽ فليٽن تي مشتمل مرڪز<ref name="IndependentKennedy"/> |- | style="background:#eaf4fb;" | حبيب بئنڪ جي شاخ | مالي ادارو | سٽي سروي نمبر 44، وارڊ سي؛ 2026ع جي سرڪاري فهرست ۾ درج<ref name="HBL2026"/> |} == تاريخي ۽ شهري اهميت == سر شاهنواز ڀٽو روڊ جي اهميت ان جي تجارتي استعمال سان گڏ ان تي موجود تاريخي عمارتن ۽ ادارن سان پڻ لاڳاپيل آهي. چانڊيو هائوس ويهين صديءَ جي شروعات واري اڏاوتي تاريخ جو مثال آهي، جڏهن ته جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ لاڙڪاڻي جي شهري ۽ تجارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="ChandioHouse"/><ref name="IndependentKennedy"/> شهري ترقيءَ جي سرڪاري رپورٽ ۾ هن روڊ جو ذڪر لاڙڪاڻي جي اهم روڊ نيٽ ورڪ جي مطالعي ۾ ڪيو ويو آهي.<ref name="LarkanaUDS"/> == پڻ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[ضلعو لاڙڪاڻو]] * [[سر شاهنواز ڀٽو]] * [[جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ]] * [[ذوالفقار علي ڀٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == <references/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ بابت سرڪاري رپورٽ] * [https://heritage.eftsindh.com/site/934/larkana/chandio-house چانڊيو هائوس بابت ورثي جو رڪارڊ] * [https://www.independenturdu.com/node/54236 جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ جي تاريخ] * [https://pakistan-streets.openalfa.com/larkana لاڙڪاڻي جي رستن جو نقشو] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا رستا]] [[زمرو:لاڙڪاڻي جا رستا]] bq1ia16mtrwdg3yj84ghcpb3d89qp7f 429260 429259 2026-11-06T12:02:13Z Intisar Ali 8681 429260 wikitext text/x-wiki {{Infobox modren | above = سر شاهنواز ڀٽو روڊ | headerstyle = background:#17628a; color:white; text-align:center; | labelstyle = background:#eaf3f9; text-align:right; width:38%; | datastyle = text-align:right; | image = | caption = | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = نالو | data2 = سر شاهنواز ڀٽو روڊ | label3 = انگريزي نالو | data3 = Sir Shahnawaz Bhutto Road | label4 = ٻيو نالو | data4 = شاهنواز ڀٽو روڊ | label5 = قسم | data5 = شهري رستو | label6 = ملڪ | data6 = [[پاڪستان]] | label7 = صوبو | data7 = [[سنڌ]] | label8 = ضلعو | data8 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | label9 = شهر | data9 = [[لاڙڪاڻو]] | label10 = نالي جي نسبت | data10 = [[سر شاهنواز ڀٽو]] }} '''سر شاهنواز ڀٽو روڊ''' (انگريزي: ''Sir Shahnawaz Bhutto Road'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جو هڪ شهري رستو آهي. هن روڊ جو نالو [[سر شاهنواز ڀٽو]] سان منسوب آهي. روڊ تي تاريخي عمارتون، تجارتي مرڪز ۽ مالي ادارا موجود آهن. لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ بابت سرڪاري مطالعي ۾ هن روڊ کي شهر جي اهم رستن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="LarkanaUDS">{{cite report |title=Urban Development Strategy for Larkana |publisher=Government of Sindh |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf |language=en }}</ref><ref name="ChandioHouse">{{cite web |title=Chandio House, Larkana |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |url=https://heritage.eftsindh.com/site/934/larkana/chandio-house |language=en }}</ref> == نالو == روڊ جو نالو [[سر شاهنواز ڀٽو]] سان منسوب آهي، جيڪو برطانوي هندستان جي دور جو سياستدان ۽ رياستي منتظم هو. لاڙڪاڻي جي تعليمي ۽ سماجي تاريخ سان پڻ سندس لاڳاپو رهيو. سنڌ جي تاريخي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب هن 1921ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي جي مقامي انتظامي اداري جي صدارت سنڀالي ۽ مقامي تعليمي اداري جي ترقيءَ لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref name="GirlsCollege">{{cite web |title=Govt. Girls Degree College, Larkana |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |url=https://heritage.eftsindh.com/site/952/larkana/govt-girls-degree-college |language=en }}</ref> سرڪاري بئنڪنگ ۽ شهري دستاويزن ۾ روڊ جو نالو ''Sir Shah Nawaz Bhutto Road'' ۽ ''Sir Shahnawaz Bhutto Road'' ٻنهي صورتن ۾ ملي ٿو.<ref name="HBL2026">{{cite report |title=List of Islamic Banking Branches as of January 31, 2026 |publisher=Habib Bank Limited |date=2026-01-31 |url=https://www.hbl.com/assets/downloads/Islamic_Banking_Branches_%28IBBs%29_as_of_January_31%2C_2026.pdf |language=en }}</ref> == جاگرافيائي حيثيت == سر شاهنواز ڀٽو روڊ لاڙڪاڻي جي شهري روڊ نيٽ ورڪ جو حصو آهي. کليل نقشي جي فهرست ۾ ''Shah Nawaz Bhutto Road'' کي ثانوي درجي جو رستو درج ڪيو ويو آهي.<ref name="OpenAlfa">{{cite web |title=Larkana (Sindh) Street Guide and Map |website=OpenAlfa |url=https://pakistan-streets.openalfa.com/larkana |language=en }}</ref> لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ واري حڪمت عملي جي رپورٽ ۾ وي آءِ پي روڊ، ايئرپورٽ روڊ ۽ سر شاهنواز ڀٽو روڊ کي شهر جي اهم رستن جي مثالن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="LarkanaUDS"/> == واپار ۽ مالي سرگرميون == سر شاهنواز ڀٽو روڊ لاڙڪاڻي جي تجارتي سرگرمين سان لاڳاپيل آهي. جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ جي موجودگي هن رستي جي تجارتي تاريخ جو هڪ مثال آهي.<ref name="IndependentKennedy"/> === حبيب بئنڪ جي شاخ === [[حبيب بئنڪ لميٽيڊ]] جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سر شاهنواز ڀٽو روڊ تي بئنڪ جي اسلامي بئنڪنگ شاخ درج آهي. ان جو پتو سٽي سروي نمبر 44، وارڊ سي، سر شاهنواز ڀٽو روڊ، لاڙڪاڻو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="HBL2026"/> بئنڪ جي پراڻن دستاويزن ۾ پڻ هن روڊ جي نالي سان شاخ جو رڪارڊ ملي ٿو. پاڪستان جي اسٽيٽ بئنڪ جي 2007ع واري شمارياتي ضميمي ۾ لاڙڪاڻي جي بئنڪنگ هنڌن ۾ سر شاهنواز ڀٽو روڊ درج آهي.<ref name="SBP2007">{{cite report |title=Appendix II: Annual Statistical Publication 2007 |publisher=State Bank of Pakistan |year=2007 |url=https://www.sbp.org.pk/publications/anu_stats/2007/append2.pdf |language=en }}</ref> == روڊن جي حالت ۽ شهري مسئلا == سنڌ حڪومت جي ''Urban Development Strategy for Larkana'' ۾ لاڙڪاڻي جي روڊن جي مجموعي حالت جو جائزو ورتو ويو آهي. رپورٽ موجب شهر جي ڪيترن رستن تي ٽريفڪ جي بي ترتيبي، غيرقانوني قبضا، بي ضابطه پارڪنگ ۽ نيڪال جي کليل نالن جهڙا مسئلا موجود هئا.<ref name="LarkanaUDS"/> رپورٽ ۾ سر شاهنواز ڀٽو روڊ جي ڪجهه حصن کي نسبتاً بهتر حالت وارن رستن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. هي جائزو رپورٽ جي مطالعي واري دور سان لاڳاپيل آهي؛ ان مان روڊ جي هر حصي جي موجوده حالت بابت نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي.<ref name="LarkanaUDS"/> == ٽريفڪ ۽ شهري رابطي جي اهميت == سر شاهنواز ڀٽو روڊ شهر جي روڊ نيٽ ورڪ جو حصو آهي. 24 جون 2026ع تي لاڙڪاڻي ۾ محرم جي سيڪيورٽيءَ لاءِ پوليس ۽ رينجرز جي گڏيل فليگ مارچ جي رستي ۾ پڻ هن روڊ جو نالو شامل هو.<ref name="APP2026">{{cite news |title=Flag March Held Police And Rangers Jointly For Muharram Ul Haram Security In Larkana |agency=Associated Press of Pakistan |work=UrduPoint |date=2026-06-24 |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/flag-march-held-police-and-rangers-jointly-fo-2208882.html |language=en }}</ref> == تاريخي ۽ شهري اهميت == سر شاهنواز ڀٽو روڊ جي اهميت ان جي تجارتي استعمال سان گڏ ان تي موجود تاريخي عمارتن ۽ ادارن سان پڻ لاڳاپيل آهي. چانڊيو هائوس ويهين صديءَ جي شروعات واري اڏاوتي تاريخ جو مثال آهي، جڏهن ته جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ لاڙڪاڻي جي شهري ۽ تجارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="ChandioHouse"/><ref name="IndependentKennedy"/> شهري ترقيءَ جي سرڪاري رپورٽ ۾ هن روڊ جو ذڪر لاڙڪاڻي جي اهم روڊ نيٽ ورڪ جي مطالعي ۾ ڪيو ويو آهي.<ref name="LarkanaUDS"/> == پڻ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[ضلعو لاڙڪاڻو]] * [[سر شاهنواز ڀٽو]] * [[جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ]] * [[ذوالفقار علي ڀٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == <references/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ بابت سرڪاري رپورٽ] * [https://heritage.eftsindh.com/site/934/larkana/chandio-house چانڊيو هائوس بابت ورثي جو رڪارڊ] * [https://www.independenturdu.com/node/54236 جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ جي تاريخ] * [https://pakistan-streets.openalfa.com/larkana لاڙڪاڻي جي رستن جو نقشو] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا رستا]] [[زمرو:لاڙڪاڻي جا رستا]] 6vn9mv33lx4z2gewnsfl7ptzqci4c39 429261 429260 2026-11-06T12:02:28Z Intisar Ali 8681 429261 wikitext text/x-wiki {{Infobox modren | above = سر شاهنواز ڀٽو روڊ | headerstyle = background:#17628a; color:white; text-align:center; | labelstyle = background:#eaf3f9; text-align:right; width:38%; | datastyle = text-align:right; | image = | caption = | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = نالو | data2 = سر شاهنواز ڀٽو روڊ | label3 = انگريزي نالو | data3 = Sir Shahnawaz Bhutto Road | label4 = ٻيو نالو | data4 = شاهنواز ڀٽو روڊ | label5 = قسم | data5 = شهري رستو | label6 = ملڪ | data6 = [[پاڪستان]] | label7 = صوبو | data7 = [[سنڌ]] | label8 = ضلعو | data8 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | label9 = شهر | data9 = [[لاڙڪاڻو]] | label10 = نالي جي نسبت | data10 = [[سر شاهنواز ڀٽو]] }} '''سر شاهنواز ڀٽو روڊ''' (انگريزي: ''Sir Shahnawaz Bhutto Road'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جو هڪ شهري رستو آهي. هن روڊ جو نالو [[سر شاهنواز ڀٽو]] سان منسوب آهي. روڊ تي تاريخي عمارتون، تجارتي مرڪز ۽ مالي ادارا موجود آهن. لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ بابت سرڪاري مطالعي ۾ هن روڊ کي شهر جي اهم رستن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="LarkanaUDS">{{cite report |title=Urban Development Strategy for Larkana |publisher=Government of Sindh |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf |language=en }}</ref><ref name="ChandioHouse">{{cite web |title=Chandio House, Larkana |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |url=https://heritage.eftsindh.com/site/934/larkana/chandio-house |language=en }}</ref> == نالو == روڊ جو نالو [[سر شاهنواز ڀٽو]] سان منسوب آهي، جيڪو برطانوي هندستان جي دور جو سياستدان ۽ رياستي منتظم هو. لاڙڪاڻي جي تعليمي ۽ سماجي تاريخ سان پڻ سندس لاڳاپو رهيو. سنڌ جي تاريخي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب هن 1921ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي جي مقامي انتظامي اداري جي صدارت سنڀالي ۽ مقامي تعليمي اداري جي ترقيءَ لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref name="GirlsCollege">{{cite web |title=Govt. Girls Degree College, Larkana |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |url=https://heritage.eftsindh.com/site/952/larkana/govt-girls-degree-college |language=en }}</ref> سرڪاري بئنڪنگ ۽ شهري دستاويزن ۾ روڊ جو نالو ''Sir Shah Nawaz Bhutto Road'' ۽ ''Sir Shahnawaz Bhutto Road'' ٻنهي صورتن ۾ ملي ٿو.<ref name="HBL2026">{{cite report |title=List of Islamic Banking Branches as of January 31, 2026 |publisher=Habib Bank Limited |date=2026-01-31 |url=https://www.hbl.com/assets/downloads/Islamic_Banking_Branches_%28IBBs%29_as_of_January_31%2C_2026.pdf |language=en }}</ref> == جاگرافيائي حيثيت == سر شاهنواز ڀٽو روڊ لاڙڪاڻي جي شهري روڊ نيٽ ورڪ جو حصو آهي. کليل نقشي جي فهرست ۾ ''Shah Nawaz Bhutto Road'' کي ثانوي درجي جو رستو درج ڪيو ويو آهي.<ref name="OpenAlfa">{{cite web |title=Larkana (Sindh) Street Guide and Map |website=OpenAlfa |url=https://pakistan-streets.openalfa.com/larkana |language=en }}</ref> لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ واري حڪمت عملي جي رپورٽ ۾ وي آءِ پي روڊ، ايئرپورٽ روڊ ۽ سر شاهنواز ڀٽو روڊ کي شهر جي اهم رستن جي مثالن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="LarkanaUDS"/> == روڊن جي حالت ۽ شهري مسئلا == سنڌ حڪومت جي ''Urban Development Strategy for Larkana'' ۾ لاڙڪاڻي جي روڊن جي مجموعي حالت جو جائزو ورتو ويو آهي. رپورٽ موجب شهر جي ڪيترن رستن تي ٽريفڪ جي بي ترتيبي، غيرقانوني قبضا، بي ضابطه پارڪنگ ۽ نيڪال جي کليل نالن جهڙا مسئلا موجود هئا.<ref name="LarkanaUDS"/> رپورٽ ۾ سر شاهنواز ڀٽو روڊ جي ڪجهه حصن کي نسبتاً بهتر حالت وارن رستن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. هي جائزو رپورٽ جي مطالعي واري دور سان لاڳاپيل آهي؛ ان مان روڊ جي هر حصي جي موجوده حالت بابت نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي.<ref name="LarkanaUDS"/> == ٽريفڪ ۽ شهري رابطي جي اهميت == سر شاهنواز ڀٽو روڊ شهر جي روڊ نيٽ ورڪ جو حصو آهي. 24 جون 2026ع تي لاڙڪاڻي ۾ محرم جي سيڪيورٽيءَ لاءِ پوليس ۽ رينجرز جي گڏيل فليگ مارچ جي رستي ۾ پڻ هن روڊ جو نالو شامل هو.<ref name="APP2026">{{cite news |title=Flag March Held Police And Rangers Jointly For Muharram Ul Haram Security In Larkana |agency=Associated Press of Pakistan |work=UrduPoint |date=2026-06-24 |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/flag-march-held-police-and-rangers-jointly-fo-2208882.html |language=en }}</ref> == تاريخي ۽ شهري اهميت == سر شاهنواز ڀٽو روڊ جي اهميت ان جي تجارتي استعمال سان گڏ ان تي موجود تاريخي عمارتن ۽ ادارن سان پڻ لاڳاپيل آهي. چانڊيو هائوس ويهين صديءَ جي شروعات واري اڏاوتي تاريخ جو مثال آهي، جڏهن ته جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ لاڙڪاڻي جي شهري ۽ تجارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="ChandioHouse"/><ref name="IndependentKennedy"/> شهري ترقيءَ جي سرڪاري رپورٽ ۾ هن روڊ جو ذڪر لاڙڪاڻي جي اهم روڊ نيٽ ورڪ جي مطالعي ۾ ڪيو ويو آهي.<ref name="LarkanaUDS"/> == پڻ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[ضلعو لاڙڪاڻو]] * [[سر شاهنواز ڀٽو]] * [[جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ]] * [[ذوالفقار علي ڀٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == <references/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ بابت سرڪاري رپورٽ] * [https://heritage.eftsindh.com/site/934/larkana/chandio-house چانڊيو هائوس بابت ورثي جو رڪارڊ] * [https://www.independenturdu.com/node/54236 جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ جي تاريخ] * [https://pakistan-streets.openalfa.com/larkana لاڙڪاڻي جي رستن جو نقشو] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا رستا]] [[زمرو:لاڙڪاڻي جا رستا]] ktx24ddbosq8k8ihr9ovlkif1nsfoje 429262 429261 2026-11-06T12:02:47Z Intisar Ali 8681 429262 wikitext text/x-wiki {{Infobox modren | above = سر شاهنواز ڀٽو روڊ | headerstyle = background:#17628a; color:white; text-align:center; | labelstyle = background:#eaf3f9; text-align:right; width:38%; | datastyle = text-align:right; | image = | caption = | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = نالو | data2 = سر شاهنواز ڀٽو روڊ | label3 = انگريزي نالو | data3 = Sir Shahnawaz Bhutto Road | label4 = ٻيو نالو | data4 = شاهنواز ڀٽو روڊ | label5 = قسم | data5 = شهري رستو | label6 = ملڪ | data6 = [[پاڪستان]] | label7 = صوبو | data7 = [[سنڌ]] | label8 = ضلعو | data8 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | label9 = شهر | data9 = [[لاڙڪاڻو]] | label10 = نالي جي نسبت | data10 = [[سر شاهنواز ڀٽو]] }} '''سر شاهنواز ڀٽو روڊ''' (انگريزي: ''Sir Shahnawaz Bhutto Road'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جو هڪ شهري رستو آهي. هن روڊ جو نالو [[سر شاهنواز ڀٽو]] سان منسوب آهي. روڊ تي تاريخي عمارتون، تجارتي مرڪز ۽ مالي ادارا موجود آهن. لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ بابت سرڪاري مطالعي ۾ هن روڊ کي شهر جي اهم رستن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="LarkanaUDS">{{cite report |title=Urban Development Strategy for Larkana |publisher=Government of Sindh |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf |language=en }}</ref><ref name="ChandioHouse">{{cite web |title=Chandio House, Larkana |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |url=https://heritage.eftsindh.com/site/934/larkana/chandio-house |language=en }}</ref> == نالو == روڊ جو نالو [[سر شاهنواز ڀٽو]] سان منسوب آهي، جيڪو برطانوي هندستان جي دور جو سياستدان ۽ رياستي منتظم هو. لاڙڪاڻي جي تعليمي ۽ سماجي تاريخ سان پڻ سندس لاڳاپو رهيو. سنڌ جي تاريخي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب هن 1921ع ۾ لاڙڪاڻي ضلعي جي مقامي انتظامي اداري جي صدارت سنڀالي ۽ مقامي تعليمي اداري جي ترقيءَ لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref name="GirlsCollege">{{cite web |title=Govt. Girls Degree College, Larkana |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |url=https://heritage.eftsindh.com/site/952/larkana/govt-girls-degree-college |language=en }}</ref> سرڪاري بئنڪنگ ۽ شهري دستاويزن ۾ روڊ جو نالو ''Sir Shah Nawaz Bhutto Road'' ۽ ''Sir Shahnawaz Bhutto Road'' ٻنهي صورتن ۾ ملي ٿو.<ref name="HBL2026">{{cite report |title=List of Islamic Banking Branches as of January 31, 2026 |publisher=Habib Bank Limited |date=2026-01-31 |url=https://www.hbl.com/assets/downloads/Islamic_Banking_Branches_%28IBBs%29_as_of_January_31%2C_2026.pdf |language=en }}</ref> == جاگرافيائي حيثيت == سر شاهنواز ڀٽو روڊ لاڙڪاڻي جي شهري روڊ نيٽ ورڪ جو حصو آهي. کليل نقشي جي فهرست ۾ ''Shah Nawaz Bhutto Road'' کي ثانوي درجي جو رستو درج ڪيو ويو آهي.<ref name="OpenAlfa">{{cite web |title=Larkana (Sindh) Street Guide and Map |website=OpenAlfa |url=https://pakistan-streets.openalfa.com/larkana |language=en }}</ref> لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ واري حڪمت عملي جي رپورٽ ۾ وي آءِ پي روڊ، ايئرپورٽ روڊ ۽ سر شاهنواز ڀٽو روڊ کي شهر جي اهم رستن جي مثالن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="LarkanaUDS"/> == روڊن جي حالت ۽ شهري مسئلا == سنڌ حڪومت جي ''Urban Development Strategy for Larkana'' ۾ لاڙڪاڻي جي روڊن جي مجموعي حالت جو جائزو ورتو ويو آهي. رپورٽ موجب شهر جي ڪيترن رستن تي ٽريفڪ جي بي ترتيبي، غيرقانوني قبضا، بي ضابطه پارڪنگ ۽ نيڪال جي کليل نالن جهڙا مسئلا موجود هئا.<ref name="LarkanaUDS"/> رپورٽ ۾ سر شاهنواز ڀٽو روڊ جي ڪجهه حصن کي نسبتاً بهتر حالت وارن رستن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. هي جائزو رپورٽ جي مطالعي واري دور سان لاڳاپيل آهي؛ ان مان روڊ جي هر حصي جي موجوده حالت بابت نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي.<ref name="LarkanaUDS"/> == ٽريفڪ ۽ شهري رابطي جي اهميت == سر شاهنواز ڀٽو روڊ شهر جي روڊ نيٽ ورڪ جو حصو آهي. 24 جون 2026ع تي لاڙڪاڻي ۾ محرم جي سيڪيورٽيءَ لاءِ پوليس ۽ رينجرز جي گڏيل فليگ مارچ جي رستي ۾ پڻ هن روڊ جو نالو شامل هو.<ref name="APP2026">{{cite news |title=Flag March Held Police And Rangers Jointly For Muharram Ul Haram Security In Larkana |agency=Associated Press of Pakistan |work=UrduPoint |date=2026-06-24 |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/flag-march-held-police-and-rangers-jointly-fo-2208882.html |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[ضلعو لاڙڪاڻو]] * [[سر شاهنواز ڀٽو]] * [[جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ]] * [[ذوالفقار علي ڀٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == <references/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ بابت سرڪاري رپورٽ] * [https://heritage.eftsindh.com/site/934/larkana/chandio-house چانڊيو هائوس بابت ورثي جو رڪارڊ] * [https://www.independenturdu.com/node/54236 جان ايف ڪينيڊي مارڪيٽ جي تاريخ] * [https://pakistan-streets.openalfa.com/larkana لاڙڪاڻي جي رستن جو نقشو] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا رستا]] [[زمرو:لاڙڪاڻي جا رستا]] g3l7jd2ptgmkqs36jmp3nhz1euyfxa0 0 105486 429263 2026-11-06T12:04:58Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox | above = پراڻو لاهوري محلو | headerstyle = background:#17628a; color:#ffffff; text-align:center; | labelstyle = background:#eaf3f9; text-align:right; width:38%; | datastyle = text-align:right; | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = نالو | data2 = پراڻو لاهوري محلو | label3 = ٻيو نالو | data3 = لاهوري محلو | label4 = انگريزي نالو | data4 = Old Lahori Mohalla | label5 = قسم | data5 = تاريخ... 429263 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = پراڻو لاهوري محلو | headerstyle = background:#17628a; color:#ffffff; text-align:center; | labelstyle = background:#eaf3f9; text-align:right; width:38%; | datastyle = text-align:right; | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = نالو | data2 = پراڻو لاهوري محلو | label3 = ٻيو نالو | data3 = لاهوري محلو | label4 = انگريزي نالو | data4 = Old Lahori Mohalla | label5 = قسم | data5 = تاريخي رهائشي پاڙو | label6 = ملڪ | data6 = [[پاڪستان]] | label7 = صوبو | data7 = [[سنڌ]] | label8 = ضلعو | data8 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | label9 = شهر | data9 = [[لاڙڪاڻو]] | header10 = تاريخي ۽ ثقافتي ڄاڻ | label11 = تاريخي مسجد | data11 = جامع مسجد لاهوري محلو | label12 = لاڳاپيل خاندان | data12 = لاهوري خاندان | label13 = تعليمي ادارو | data13 = گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول | label14 = تاريخي ماخذ | data14 = ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' }} '''پراڻو لاهوري محلو''' (انگريزي: ''Old Lahori Mohalla'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جو هڪ قديم رهائشي پاڙو آهي. هي علائقو شهر جي تاريخي ۽ سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل آهي. لاهوري محلي ۾ تاريخي جامع مسجد، پراڻيون بازارون ۽ تعليمي ادارا موجود آهن. ڊاڪٽر غلام رسول سومري پنهنجي يادگيرين جي ڪتاب ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' ۾ هن محلي جي ويهين صديءَ واري سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي احوال ڏنو آهي.<ref name="SoomroMemoirs">{{cite book |last=سومرو |first=غلام رسول |title=سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون |chapter=لاڙڪاڻي جو قديم لاهوري محلو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> پاڪستان جي فيڊرل بورڊ آف روينيو جي 2022ع واري سرڪاري فهرست ۾ ''لاهورِي محلو'' ۽ ''نئون لاهوري محلو'' الڳ رهائشي علائقن طور درج آهن.<ref name="FBR2022">{{cite report |title=Valuation of Immovable Properties: Larkana |publisher=Federal Board of Revenue, Government of Pakistan |year=2022 |url=https://download1.fbr.gov.pk/SROs/202233331059740LARKANA.pdf |language=en }}</ref> == تاريخي پسمنظر == لاڙڪاڻي جي پراڻن رهائشي پاڙن مان لاهوري محلي جي تاريخ شهر جي مقامي خاندانن، بازارن، مسجدن ۽ تعليمي ادارن سان لاڳاپيل آهي. هن محلي جي قدامت بابت هڪ اهم مقامي ماخذ ڊاڪٽر غلام رسول سومري جو ڪتاب ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' آهي، جنهن ۾ هن پنهنجي 1968ع ۽ 1969ع واري رهائش جا احوال قلمبند ڪيا آهن.<ref name="SoomroMemoirs"/> سومري موجب هو پنهنجي خاندان سان علي گوهر آباد مان لاهوري محلي منتقل ٿيو ۽ امير علي لاهوري جي بنگلي واري گهٽيءَ ۾ رهائش اختيار ڪيائين. سندس بيان ۾ لاهوري محلي کي لاڙڪاڻي جي قديم پاڙن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="SoomroMemoirs"/> === لاهوري خاندان === لاڙڪاڻي جي لاهوري محلي جي تاريخ ۾ رئيس ٺارو خان لاهوري، نواب فتح محمد خان لاهوري ۽ خانبهادر امير علي لاهوري جا نالا ملن ٿا. سنڌ جي تاريخي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب لاهوري محلي جي جامع مسجد رئيس ٺارو خان لاهوري ۽ سندس پٽ نواب فتح محمد خان لاهوري تعمير ڪرائي هئي. اهي ترتيبوار امير علي لاهوري جا ڏاڏو ۽ پيءُ هئا.<ref name="EFTMosque">{{cite web |title=Jamia Masjid Lahori Muhalla, Larkana |website=Heritage Sites of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |url=https://heritage.eftsindh.com/site/939/larkana/jamia-masjid-lahori-muhalla |language=en }}</ref> لاڙڪاڻي جي گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول لاءِ زمين خانبهادر امير علي لاهوري عطيو ڪئي هئي. 2019ع ۾ اسڪول جي سؤ سالا جشن بابت ''ڊان'' جي رپورٽ ۾ هن عطئي جو ذڪر موجود آهي.<ref name="DawnPilot">{{cite news |title=Larkana school set to celebrate centenary |work=Dawn |date=2019-02-11 |url=https://www.dawn.com/news/1463007/larkana-school-set-to-celebrate-centenary |language=en }}</ref> == پراڻو ۽ نئون لاهوري محلو == سرڪاري رڪارڊ ۾ لاهوري محلي ۽ نئين لاهوري محلي جي الڳ سڃاڻپ موجود آهي. فيڊرل بورڊ آف روينيو جي 2022ع واري لاڙڪاڻي جي رهائشي علائقن جي درجابنديءَ ۾ ٻنهي علائقن کي پهرئين درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="FBR2022"/> هي درجابندي ملڪيتن جي سرڪاري ماليت مقرر ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي، نه ته ڪنهن محلي جي تاريخي يا ثقافتي اهميت جي درجه بندي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#174a70;color:#ffffff;" | علائقو ! style="background:#174a70;color:#ffffff;" | سرڪاري فهرست ۾ نالو ! style="background:#174a70;color:#ffffff;" | رهائشي درجو، 2022ع |- | style="background:#eaf4fb;" | لاهوري محلو | لاهوري محلو | پهريون |- | style="background:#f2f7fc;" | نئون لاهوري محلو | نئون لاهوري محلو | پهريون |} <ref name="FBR2022"/> سنڌ حڪومت جي مڪاني ادارن واري کاتي جي 27 اپريل 2022ع جي نوٽيفڪيشن موجب لاڙڪاڻي جي سچل ٽائون ميونسپل ڪارپوريشن ۾ يونين ڪميٽي نمبر 4 جو نالو لاهوري آهي.<ref name="SindhLG2022">{{cite report |title=Notification of Councils of District Larkana |publisher=Local Government and Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=2022-04-27 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |language=en }}</ref> يونين ڪميٽي لاهوريءَ جي انتظامي حدن کي پراڻي لاهوري محلي جي تاريخي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ لاءِ وڌيڪ نقشاتي تصديق ضروري آهي. == جامع مسجد لاهوري محلو == '''جامع مسجد لاهوري محلو''' پاڙي جي اهم تاريخي مذهبي عمارت آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب مسجد لاهوري محلي جي مرڪزي حصي ۾ واقع آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ يارهن هزار چورس فوٽ آهي.<ref name="EFTMosque"/> مسجد جي تعمير رئيس ٺارو خان لاهوري ۽ نواب فتح محمد خان لاهوري سان منسوب آهي. تاريخي ورثي واري رڪارڊ موجب مسجد جو منارو قديم آهي، جڏهن ته ان جون ڪجهه ڀتيون پنج فوٽ ٿلهيون آهن. عمارت ۾ ٽائلس ۽ سنگ مرمر جو سينگاريل ڪم پڻ موجود آهي.<ref name="EFTMosque"/> === نواب فتح محمد خان لاهوري جو مقبرو === اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب نواب فتح محمد خان لاهوري جو مقبرو جامع مسجد لاهوري محلي جي احاطي ۾ واقع آهي. انهيءَ ڪري مسجد مذهبي عبادتگاهه هئڻ سان گڏ لاهوري خاندان جي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="EFTMosque"/> مسجد جي تعمير جو قطعي سال موجود ماخذ ۾ ڄاڻايل نه آهي؛ تنهنڪري ان کي ڪنهن مخصوص سال سان منسوب ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويو آهي. == رهائشي ۽ سماجي زندگي == === 1960ع واري ڏهاڪي جون يادگيريون === ڊاڪٽر غلام رسول سومري پنهنجي يادگيرين ۾ 1968ع ۽ 1969ع واري لاهوري محلي جو احوال ڏنو آهي. سندس بيان موجب ان وقت پاڙي ۾ ڀاڄين، گوشت، مڇي ۽ ميون جون بازارون موجود هيون. اهي بازارون روزمره جي ضرورتن لاءِ مقامي آباديءَ جو اهم مرڪز هيون.<ref name="SoomroMemoirs"/> سومري موجب محلي جي ڀرپاسي ۾ رائيس ڪئنال ۽ ٻين واهن جي موجودگي مقامي ماڻهن جي تفريح ۽ سماجي گڏجاڻين سان لاڳاپيل هئي. اونهاري ۾ ماڻهو واهن جي ڪنارن تي گهمڻ ۽ وهنجڻ ايندا هئا.<ref name="SoomroMemoirs"/> هي احوال مصنف جي ذاتي يادگيرين تي ٻڌل آهي ۽ ويهين صديءَ جي ڇهين ڏهاڪي جي آخر واري ماحول جي نمائندگي ڪري ٿو. === مقامي صنعت سان لاڳاپا === ڊاڪٽر غلام رسول سومري جي بيان موجب لاهوري محلي ۾ علي ٽيڪسٽائل ملز جا مالڪ، مئنيجر، فني عملدار ۽ ڪاريگر پڻ رهندا هئا. ان مان ان دور ۾ پاڙي جي رهائشي زندگيءَ جو مقامي صنعت سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="SoomroMemoirs"/> === ادبي ۽ سماجي شخصيتون === سومري جي يادگيرين موجب لاهوري محلي ۾ خليق الزمان جي خاندان سان لاڳاپيل هڪ گهر موجود هو، جتي سندس پٽ عتيق الزمان رهندو هو. ساڳئي گهٽيءَ ۾ عالم ۽ اديب ڊاڪٽر عبدالمجيد ميمڻ جي رهائش جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="SoomroMemoirs"/> سنڌي ڪهاڻيڪار منظور ڪوهيار بابت هڪ ادبي سوانحي احوال ۾ سندس جنم جو هنڌ لاهوري محلو، لاڙڪاڻو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="KohiyarBio">{{cite web |title=لاڙڪاڻي جا صاحبِ ڪتاب ڪهاڻيڪار |website=سنڌي افسانا ۽ ڪهاڻيون |date=2012-05-08 |url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2012/05/blog-post_08.html |language=sd }}</ref> == تعليم == === گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول === لاڙڪاڻي جو گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول شهر جي تاريخي تعليمي ادارن مان آهي. ''ڊان'' جي 11 فيبروري 2019ع واري رپورٽ موجب اسڪول جي 24 ايڪڙ زمين خانبهادر امير علي لاهوري عطيو ڪئي هئي. رپورٽ ۾ اسڪول کي لاهوري محلي ۾ وي آءِ پي روڊ سان واقع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="DawnPilot"/> اسڪول 2019ع ۾ پنهنجي قيام جا سؤ سال مڪمل ٿيڻ جي موقعي تي تقريبون منعقد ڪيون. رپورٽ موجب ان جي برطانوي دور واري عمارت انگريزي اکر ''اي'' جهڙي اڏاوتي ترتيب رکي ٿي.<ref name="DawnPilot"/> === سرڪاري ڇوڪرين جا اسڪول === سنڌ حڪومت جي اسڪولن واري ڊائريڪٽريءَ ۾ گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول لاهوري، لاهوري محلي ۾ درج آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ 413020063 آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite report |title=District Larkana School Directory |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/13-District_Larkana.pdf |language=en }}</ref> سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتي جي 12 مارچ 2026ع واري سرڪاري حڪم ۾ گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول لاهوري محلو، لاڙڪاڻو پڻ درج آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ 413020409 آهي.<ref name="SchoolOrder2026">{{cite report |title=Transfer and Posting Order |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=2026-03-12 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/150033%20Order%20for%20transfer%20and%20posting%20of%20MsMr%20Marvi%20%2CHST%20%2CID.%2010502067.PDF |language=en }}</ref> === ايليمينٽري تعليم جي تاريخ === سنڌ جي تاريخي ورثي واري رڪارڊ موجب ماضيءَ ۾ لاهوري محلي ۾ المرتضيٰ هائوس جي ڀرسان هڪ ايليمينٽري اسڪول هلندو هو، جيڪو 1980ع ۾ گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج جي موجوده عمارت ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref name="EFTCollege">{{cite web |title=Govt. Elementary College, Larkana |website=Heritage Sites of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/larkana/govt-elementary-college.php |language=en }}</ref> == مذهبي ۽ ثقافتي ورثو == === مذهبي ماڳ === لاهوري محلي جي جامع مسجد کان علاوه پاڪستان هندو ڪائونسل جي عبادتگاهن واري فهرست ۾ لاهوري محلي سان لاڳاپيل امر درٻار مندر ۽ سنت سنگهه پريمچند جي نالي سان هڪ عبادتگاهه درج آهي.<ref name="HinduCouncil">{{cite web |title=Pakistan Temples |website=Pakistan Hindu Council |url=https://pakistanhinducouncil.org/hinduism/pakistan-temples/ |language=en }}</ref> هي فهرست عبادتگاهن جي دستاويزي موجودگيءَ جو ماخذ آهي؛ انهن جي موجوده حالت يا استعمال بابت الڳ تصديق ضروري آهي. === بهار جي آجيان === ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' جي 2 مارچ 2015ع واري رپورٽ ۾ لاهوري محلي ۾ بهار جي آمد جي هڪ روايت بيان ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ هڪ شخص دهل وڄائيندي ۽ سنڌي شاعرن جا بيت ڳائيندي پاڙي جي گهرن وٽ ويندو هو، جڏهن ته سندس پٽ ماڻهن ۾ گل ورهائيندو هو.<ref name="TribuneSpring">{{cite news |title=Season's greetings: How Sindh lost its spring |work=The Express Tribune |date=2015-03-02 |url=https://tribune.com.pk/story/846666/seasons-greetings-how-sindh-lost-its-spring |language=en }}</ref> رپورٽ ۾ شيخ اياز جي شاعريءَ جو پڻ ذڪر آهي. اهو احوال محلي سان لاڳاپيل ثقافتي يادگيرين جو هڪ مثال آهي؛ ان مان اها دعويٰ نٿي ڪري سگهجي ته اها روايت هر سال اڄ به ساڳئي نموني جاري آهي. == واپار ۽ بازارون == لاهوري محلي جي پراڻي معاشي زندگيءَ بابت ڊاڪٽر غلام رسول سومري جي يادگيرين ۾ مقامي بازارن جو تفصيلي ذڪر موجود آهي. سندس بيان موجب 1960ع واري ڏهاڪي ۾ هتي ڀاڄين، گوشت، مڇي ۽ ميون جا دڪان عام ماڻهن جي روزمره ضرورتن کي پورو ڪندا هئا.<ref name="SoomroMemoirs"/> فيڊرل بورڊ آف روينيو جي 2024ع واري تجارتي علائقن جي درجابنديءَ ۾ لاهوري محلا روڊ کي پڻ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="FBR2024">{{cite report |title=Valuation of Immovable Properties: Larkana |publisher=Federal Board of Revenue, Government of Pakistan |year=2024 |url=https://download1.fbr.gov.pk/SROs/20241029LARKANA1700.pdf |language=en }}</ref> == اهم تاريخي ۽ سماجي ماڳ == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#174a70;color:#ffffff;" | ماڳ ! style="background:#174a70;color:#ffffff;" | نوعيت ! style="background:#174a70;color:#ffffff;" | دستاويزي اهميت |- | style="background:#eaf4fb;" | جامع مسجد لاهوري محلو | تاريخي مسجد | رئيس ٺارو خان لاهوري ۽ نواب فتح محمد خان لاهوري سان منسوب<ref name="EFTMosque"/> |- | style="background:#f2f7fc;" | نواب فتح محمد خان جو مقبرو | تاريخي مقبرو | جامع مسجد جي احاطي ۾ واقع<ref name="EFTMosque"/> |- | style="background:#eaf4fb;" | گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول | تعليمي ادارو | خانبهادر امير علي لاهوري جي عطيو ڪيل زمين تي قائم<ref name="DawnPilot"/> |- | style="background:#f2f7fc;" | گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول لاهوري | تعليمي ادارو | سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽريءَ ۾ درج<ref name="SchoolDirectory"/> |- | style="background:#eaf4fb;" | گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول لاهوري محلو | تعليمي ادارو | 2026ع جي سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ درج<ref name="SchoolOrder2026"/> |- | style="background:#f2f7fc;" | امر درٻار مندر | مذهبي ماڳ | پاڪستان هندو ڪائونسل جي فهرست ۾ درج<ref name="HinduCouncil"/> |} == ادبي ۽ تاريخي اهميت == پراڻي لاهوري محلي بابت ڊاڪٽر غلام رسول سومري جون يادگيريون ويهين صديءَ جي لاڙڪاڻي جي شهري ۽ سماجي تاريخ لاءِ هڪ ذاتي ماخذ آهن. انهن ۾ پاڙي جي رهائش، بازارن، مقامي صنعت، واهن جي ڀرسان تفريح ۽ ادبي شخصيتن بابت احوال محفوظ ٿيل آهن.<ref name="SoomroMemoirs"/> جامع مسجد لاهوري محلي ۽ گورنمينٽ پائلٽ اسڪول بابت دستاويزي معلومات هن علائقي جي مذهبي ۽ تعليمي تاريخ کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="EFTMosque"/><ref name="DawnPilot"/> == پڻ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[ضلعو لاڙڪاڻو]] * [[علي گوهر آباد]] * [[رائيس ڪئنال]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[منظور ڪوهيار]] == حوالا == <references/> == وڌيڪ پڙهڻ == * سومرو، غلام رسول. ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون''. باب: «لاڙڪاڻي جو قديم لاهوري محلو». * موريو، آصف. ''Larkano: The Pictorial Profile''. * Siddiqui, Habibullah. ''Education in Sindh: Past and Present''. 2006. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون — سنڌ سلامت ڪتاب گهر] * [https://heritage.eftsindh.com/site/939/larkana/jamia-masjid-lahori-muhalla جامع مسجد لاهوري محلو — سنڌ جو تاريخي ورثو] * [https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf لاڙڪاڻي جي يونين ڪميٽين جو سرڪاري نوٽيفڪيشن] * [https://download1.fbr.gov.pk/SROs/202233331059740LARKANA.pdf لاڙڪاڻي جي رهائشي علائقن جي سرڪاري درجابندي] [[زمرو:لاڙڪاڻي جا علائقا]] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي پاڙا]] aknzittonyf086ho5gd2coqygf6f2di 429264 429263 2026-11-06T12:07:00Z Intisar Ali 8681 429264 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = پراڻو لاهوري محلو | headerstyle = background:#17628a; color:#ffffff; text-align:center; | labelstyle = background:#eaf3f9; text-align:right; width:38%; | datastyle = text-align:right; | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = نالو | data2 = پراڻو لاهوري محلو | label3 = ٻيو نالو | data3 = لاهوري محلو | label4 = انگريزي نالو | data4 = Old Lahori Mohalla | label5 = قسم | data5 = تاريخي رهائشي پاڙو | label6 = ملڪ | data6 = [[پاڪستان]] | label7 = صوبو | data7 = [[سنڌ]] | label8 = ضلعو | data8 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | label9 = شهر | data9 = [[لاڙڪاڻو]] | header10 = تاريخي ۽ ثقافتي ڄاڻ | label11 = تاريخي مسجد | data11 = جامع مسجد لاهوري محلو | label12 = لاڳاپيل خاندان | data12 = لاهوري خاندان | label13 = تعليمي ادارو | data13 = گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول | label14 = تاريخي ماخذ | data14 = ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' }} '''پراڻو لاهوري محلو''' (انگريزي: ''Old Lahori Mohalla'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جو هڪ قديم رهائشي پاڙو آهي. هي علائقو شهر جي تاريخي ۽ سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل آهي. لاهوري محلي ۾ تاريخي جامع مسجد، پراڻيون بازارون ۽ تعليمي ادارا موجود آهن. ڊاڪٽر غلام رسول سومري پنهنجي يادگيرين جي ڪتاب ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' ۾ هن محلي جي ويهين صديءَ واري سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي احوال ڏنو آهي.<ref name="SoomroMemoirs">{{cite book |last=سومرو |first=غلام رسول |title=سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون |chapter=لاڙڪاڻي جو قديم لاهوري محلو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> پاڪستان جي فيڊرل بورڊ آف روينيو جي 2022ع واري سرڪاري فهرست ۾ ''لاهورِي محلو'' ۽ ''نئون لاهوري محلو'' الڳ رهائشي علائقن طور درج آهن.<ref name="FBR2022">{{cite report |title=Valuation of Immovable Properties: Larkana |publisher=Federal Board of Revenue, Government of Pakistan |year=2022 |url=https://download1.fbr.gov.pk/SROs/202233331059740LARKANA.pdf |language=en }}</ref> == تاريخي پسمنظر == لاڙڪاڻي جي پراڻن رهائشي پاڙن مان لاهوري محلي جي تاريخ شهر جي مقامي خاندانن، بازارن، مسجدن ۽ تعليمي ادارن سان لاڳاپيل آهي. هن محلي جي قدامت بابت هڪ اهم مقامي ماخذ ڊاڪٽر غلام رسول سومري جو ڪتاب ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' آهي، جنهن ۾ هن پنهنجي 1968ع ۽ 1969ع واري رهائش جا احوال قلمبند ڪيا آهن.<ref name="SoomroMemoirs"/> سومري موجب هو پنهنجي خاندان سان علي گوهر آباد مان لاهوري محلي منتقل ٿيو ۽ امير علي لاهوري جي بنگلي واري گهٽيءَ ۾ رهائش اختيار ڪيائين. سندس بيان ۾ لاهوري محلي کي لاڙڪاڻي جي قديم پاڙن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="SoomroMemoirs"/> === لاهوري خاندان === لاڙڪاڻي جي لاهوري محلي جي تاريخ ۾ [[رئيس ٺارو خان لاهوري]]، [[نواب فتح محمد خان لاهوري]] ۽ [[خانبهادر امير علي لاهوري]] جا نالا ملن ٿا. سنڌ جي تاريخي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب لاهوري محلي جي جامع مسجد رئيس ٺارو خان لاهوري ۽ سندس پٽ نواب فتح محمد خان لاهوري تعمير ڪرائي هئي. اهي ترتيبوار امير علي لاهوري جا ڏاڏو ۽ پيءُ هئا.<ref name="EFTMosque">{{cite web |title=Jamia Masjid Lahori Muhalla, Larkana |website=Heritage Sites of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |url=https://heritage.eftsindh.com/site/939/larkana/jamia-masjid-lahori-muhalla |language=en }}</ref> لاڙڪاڻي جي [[گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول]] لاءِ زمين خانبهادر امير علي لاهوري عطيو ڪئي هئي. 2019ع ۾ اسڪول جي سؤ سالا جشن بابت ''ڊان'' جي رپورٽ ۾ هن عطئي جو ذڪر موجود آهي.<ref name="DawnPilot">{{cite news |title=Larkana school set to celebrate centenary |work=Dawn |date=2019-02-11 |url=https://www.dawn.com/news/1463007/larkana-school-set-to-celebrate-centenary |language=en }}</ref> == پراڻو ۽ نئون لاهوري محلو == سرڪاري رڪارڊ ۾ لاهوري محلي ۽ نئين لاهوري محلي جي الڳ سڃاڻپ موجود آهي. فيڊرل بورڊ آف روينيو جي 2022ع واري لاڙڪاڻي جي رهائشي علائقن جي درجابنديءَ ۾ ٻنهي علائقن کي پهرئين درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="FBR2022"/> هي درجابندي ملڪيتن جي سرڪاري ماليت مقرر ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي، نه ته ڪنهن محلي جي تاريخي يا ثقافتي اهميت جي درجه بندي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#174a70;color:#ffffff;" | علائقو ! style="background:#174a70;color:#ffffff;" | سرڪاري فهرست ۾ نالو ! style="background:#174a70;color:#ffffff;" | رهائشي درجو، 2022ع |- | style="background:#eaf4fb;" | لاهوري محلو | لاهوري محلو | پهريون |- | style="background:#f2f7fc;" | نئون لاهوري محلو | نئون لاهوري محلو | پهريون |} <ref name="FBR2022"/> سنڌ حڪومت جي مڪاني ادارن واري کاتي جي 27 اپريل 2022ع جي نوٽيفڪيشن موجب لاڙڪاڻي جي سچل ٽائون ميونسپل ڪارپوريشن ۾ يونين ڪميٽي نمبر 4 جو نالو لاهوري آهي.<ref name="SindhLG2022">{{cite report |title=Notification of Councils of District Larkana |publisher=Local Government and Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=2022-04-27 |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |language=en }}</ref> يونين ڪميٽي لاهوريءَ جي انتظامي حدن کي پراڻي لاهوري محلي جي تاريخي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ لاءِ وڌيڪ نقشاتي تصديق ضروري آهي. == جامع مسجد لاهوري محلو == '''جامع مسجد لاهوري محلو''' پاڙي جي اهم تاريخي مذهبي عمارت آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب مسجد لاهوري محلي جي مرڪزي حصي ۾ واقع آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ يارهن هزار چورس فوٽ آهي.<ref name="EFTMosque"/> مسجد جي تعمير رئيس ٺارو خان لاهوري ۽ نواب فتح محمد خان لاهوري سان منسوب آهي. تاريخي ورثي واري رڪارڊ موجب مسجد جو منارو قديم آهي، جڏهن ته ان جون ڪجهه ڀتيون پنج فوٽ ٿلهيون آهن. عمارت ۾ ٽائلس ۽ سنگ مرمر جو سينگاريل ڪم پڻ موجود آهي.<ref name="EFTMosque"/> === نواب فتح محمد خان لاهوري جو مقبرو === اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب نواب فتح محمد خان لاهوري جو مقبرو جامع مسجد لاهوري محلي جي احاطي ۾ واقع آهي. انهيءَ ڪري مسجد مذهبي عبادتگاهه هئڻ سان گڏ لاهوري خاندان جي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="EFTMosque"/> مسجد جي تعمير جو قطعي سال موجود ماخذ ۾ ڄاڻايل نه آهي؛ تنهنڪري ان کي ڪنهن مخصوص سال سان منسوب ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويو آهي. == رهائشي ۽ سماجي زندگي == === 1960ع واري ڏهاڪي جون يادگيريون === ڊاڪٽر غلام رسول سومري پنهنجي يادگيرين ۾ 1968ع ۽ 1969ع واري لاهوري محلي جو احوال ڏنو آهي. سندس بيان موجب ان وقت پاڙي ۾ ڀاڄين، گوشت، مڇي ۽ ميون جون بازارون موجود هيون. اهي بازارون روزمره جي ضرورتن لاءِ مقامي آباديءَ جو اهم مرڪز هيون.<ref name="SoomroMemoirs"/> سومري موجب محلي جي ڀرپاسي ۾ رائيس ڪئنال ۽ ٻين واهن جي موجودگي مقامي ماڻهن جي تفريح ۽ سماجي گڏجاڻين سان لاڳاپيل هئي. اونهاري ۾ ماڻهو واهن جي ڪنارن تي گهمڻ ۽ وهنجڻ ايندا هئا.<ref name="SoomroMemoirs"/> هي احوال مصنف جي ذاتي يادگيرين تي ٻڌل آهي ۽ ويهين صديءَ جي ڇهين ڏهاڪي جي آخر واري ماحول جي نمائندگي ڪري ٿو. === مقامي صنعت سان لاڳاپا === ڊاڪٽر غلام رسول سومري جي بيان موجب لاهوري محلي ۾ علي ٽيڪسٽائل ملز جا مالڪ، مئنيجر، فني عملدار ۽ ڪاريگر پڻ رهندا هئا. ان مان ان دور ۾ پاڙي جي رهائشي زندگيءَ جو مقامي صنعت سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="SoomroMemoirs"/> === ادبي ۽ سماجي شخصيتون === سومري جي يادگيرين موجب لاهوري محلي ۾ خليق الزمان جي خاندان سان لاڳاپيل هڪ گهر موجود هو، جتي سندس پٽ عتيق الزمان رهندو هو. ساڳئي گهٽيءَ ۾ عالم ۽ اديب ڊاڪٽر عبدالمجيد ميمڻ جي رهائش جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="SoomroMemoirs"/> سنڌي ڪهاڻيڪار منظور ڪوهيار بابت هڪ ادبي سوانحي احوال ۾ سندس جنم جو هنڌ لاهوري محلو، لاڙڪاڻو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="KohiyarBio">{{cite web |title=لاڙڪاڻي جا صاحبِ ڪتاب ڪهاڻيڪار |website=سنڌي افسانا ۽ ڪهاڻيون |date=2012-05-08 |url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2012/05/blog-post_08.html |language=sd }}</ref> == تعليم == === گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول === لاڙڪاڻي جو گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول شهر جي تاريخي تعليمي ادارن مان آهي. ''ڊان'' جي 11 فيبروري 2019ع واري رپورٽ موجب اسڪول جي 24 ايڪڙ زمين خانبهادر امير علي لاهوري عطيو ڪئي هئي. رپورٽ ۾ اسڪول کي لاهوري محلي ۾ وي آءِ پي روڊ سان واقع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="DawnPilot"/> اسڪول 2019ع ۾ پنهنجي قيام جا سؤ سال مڪمل ٿيڻ جي موقعي تي تقريبون منعقد ڪيون. رپورٽ موجب ان جي برطانوي دور واري عمارت انگريزي اکر ''اي'' جهڙي اڏاوتي ترتيب رکي ٿي.<ref name="DawnPilot"/> === سرڪاري ڇوڪرين جا اسڪول === سنڌ حڪومت جي اسڪولن واري ڊائريڪٽريءَ ۾ گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول لاهوري، لاهوري محلي ۾ درج آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ 413020063 آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite report |title=District Larkana School Directory |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/13-District_Larkana.pdf |language=en }}</ref> سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتي جي 12 مارچ 2026ع واري سرڪاري حڪم ۾ گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول لاهوري محلو، لاڙڪاڻو پڻ درج آهي، جنهن جو سيمس ڪوڊ 413020409 آهي.<ref name="SchoolOrder2026">{{cite report |title=Transfer and Posting Order |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=2026-03-12 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/150033%20Order%20for%20transfer%20and%20posting%20of%20MsMr%20Marvi%20%2CHST%20%2CID.%2010502067.PDF |language=en }}</ref> === ايليمينٽري تعليم جي تاريخ === سنڌ جي تاريخي ورثي واري رڪارڊ موجب ماضيءَ ۾ لاهوري محلي ۾ المرتضيٰ هائوس جي ڀرسان هڪ ايليمينٽري اسڪول هلندو هو، جيڪو 1980ع ۾ گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج جي موجوده عمارت ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref name="EFTCollege">{{cite web |title=Govt. Elementary College, Larkana |website=Heritage Sites of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/larkana/govt-elementary-college.php |language=en }}</ref> == مذهبي ۽ ثقافتي ورثو == === مذهبي ماڳ === لاهوري محلي جي جامع مسجد کان علاوه پاڪستان هندو ڪائونسل جي عبادتگاهن واري فهرست ۾ لاهوري محلي سان لاڳاپيل امر درٻار مندر ۽ سنت سنگهه پريمچند جي نالي سان هڪ عبادتگاهه درج آهي.<ref name="HinduCouncil">{{cite web |title=Pakistan Temples |website=Pakistan Hindu Council |url=https://pakistanhinducouncil.org/hinduism/pakistan-temples/ |language=en }}</ref> هي فهرست عبادتگاهن جي دستاويزي موجودگيءَ جو ماخذ آهي؛ انهن جي موجوده حالت يا استعمال بابت الڳ تصديق ضروري آهي. === بهار جي آجيان === ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' جي 2 مارچ 2015ع واري رپورٽ ۾ لاهوري محلي ۾ بهار جي آمد جي هڪ روايت بيان ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ هڪ شخص دهل وڄائيندي ۽ سنڌي شاعرن جا بيت ڳائيندي پاڙي جي گهرن وٽ ويندو هو، جڏهن ته سندس پٽ ماڻهن ۾ گل ورهائيندو هو.<ref name="TribuneSpring">{{cite news |title=Season's greetings: How Sindh lost its spring |work=The Express Tribune |date=2015-03-02 |url=https://tribune.com.pk/story/846666/seasons-greetings-how-sindh-lost-its-spring |language=en }}</ref> رپورٽ ۾ شيخ اياز جي شاعريءَ جو پڻ ذڪر آهي. اهو احوال محلي سان لاڳاپيل ثقافتي يادگيرين جو هڪ مثال آهي؛ ان مان اها دعويٰ نٿي ڪري سگهجي ته اها روايت هر سال اڄ به ساڳئي نموني جاري آهي. == واپار ۽ بازارون == لاهوري محلي جي پراڻي معاشي زندگيءَ بابت ڊاڪٽر غلام رسول سومري جي يادگيرين ۾ مقامي بازارن جو تفصيلي ذڪر موجود آهي. سندس بيان موجب 1960ع واري ڏهاڪي ۾ هتي ڀاڄين، گوشت، مڇي ۽ ميون جا دڪان عام ماڻهن جي روزمره ضرورتن کي پورو ڪندا هئا.<ref name="SoomroMemoirs"/> فيڊرل بورڊ آف روينيو جي 2024ع واري تجارتي علائقن جي درجابنديءَ ۾ لاهوري محلا روڊ کي پڻ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="FBR2024">{{cite report |title=Valuation of Immovable Properties: Larkana |publisher=Federal Board of Revenue, Government of Pakistan |year=2024 |url=https://download1.fbr.gov.pk/SROs/20241029LARKANA1700.pdf |language=en }}</ref> == اهم تاريخي ۽ سماجي ماڳ == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#174a70;color:#ffffff;" | ماڳ ! style="background:#174a70;color:#ffffff;" | نوعيت ! style="background:#174a70;color:#ffffff;" | دستاويزي اهميت |- | style="background:#eaf4fb;" | جامع مسجد لاهوري محلو | تاريخي مسجد | رئيس ٺارو خان لاهوري ۽ نواب فتح محمد خان لاهوري سان منسوب<ref name="EFTMosque"/> |- | style="background:#f2f7fc;" | نواب فتح محمد خان جو مقبرو | تاريخي مقبرو | جامع مسجد جي احاطي ۾ واقع<ref name="EFTMosque"/> |- | style="background:#eaf4fb;" | گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول | تعليمي ادارو | خانبهادر امير علي لاهوري جي عطيو ڪيل زمين تي قائم<ref name="DawnPilot"/> |- | style="background:#f2f7fc;" | گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول لاهوري | تعليمي ادارو | سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽريءَ ۾ درج<ref name="SchoolDirectory"/> |- | style="background:#eaf4fb;" | گورنمينٽ گرلز هاءِ اسڪول لاهوري محلو | تعليمي ادارو | 2026ع جي سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ درج<ref name="SchoolOrder2026"/> |- | style="background:#f2f7fc;" | امر درٻار مندر | مذهبي ماڳ | پاڪستان هندو ڪائونسل جي فهرست ۾ درج<ref name="HinduCouncil"/> |} == ادبي ۽ تاريخي اهميت == پراڻي لاهوري محلي بابت ڊاڪٽر غلام رسول سومري جون يادگيريون ويهين صديءَ جي لاڙڪاڻي جي شهري ۽ سماجي تاريخ لاءِ هڪ ذاتي ماخذ آهن. انهن ۾ پاڙي جي رهائش، بازارن، مقامي صنعت، واهن جي ڀرسان تفريح ۽ ادبي شخصيتن بابت احوال محفوظ ٿيل آهن.<ref name="SoomroMemoirs"/> جامع مسجد لاهوري محلي ۽ گورنمينٽ پائلٽ اسڪول بابت دستاويزي معلومات هن علائقي جي مذهبي ۽ تعليمي تاريخ کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="EFTMosque"/><ref name="DawnPilot"/> == پڻ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[ضلعو لاڙڪاڻو]] * [[علي گوهر آباد]] * [[رائيس ڪئنال]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[منظور ڪوهيار]] == حوالا == <references/> == وڌيڪ پڙهڻ == * سومرو، غلام رسول. ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون''. باب: «لاڙڪاڻي جو قديم لاهوري محلو». * موريو، آصف. ''Larkano: The Pictorial Profile''. * Siddiqui, Habibullah. ''Education in Sindh: Past and Present''. 2006. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون — سنڌ سلامت ڪتاب گهر] * [https://heritage.eftsindh.com/site/939/larkana/jamia-masjid-lahori-muhalla جامع مسجد لاهوري محلو — سنڌ جو تاريخي ورثو] * [https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf لاڙڪاڻي جي يونين ڪميٽين جو سرڪاري نوٽيفڪيشن] * [https://download1.fbr.gov.pk/SROs/202233331059740LARKANA.pdf لاڙڪاڻي جي رهائشي علائقن جي سرڪاري درجابندي] [[زمرو:لاڙڪاڻي جا علائقا]] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي پاڙا]] q5cpx4auv7y3jc4q0gezpe4wjnnny5q 0 105487 429265 2026-11-06T12:10:16Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox school | name = گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو | native_name = ڪشنچند بيوس گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول | image = | image_size = 280px | caption = اسڪول جي تاريخي عمارت | motto = | established = 1919ع | type = سرڪاري هائير سيڪنڊري اسڪول | district = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | authority = اسڪول ايجوڪيشن اين... 429265 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو | native_name = ڪشنچند بيوس گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول | image = | image_size = 280px | caption = اسڪول جي تاريخي عمارت | motto = | established = 1919ع | type = سرڪاري هائير سيڪنڊري اسڪول | district = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | authority = اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ | school_board = [[ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ، لاڙڪاڻو]] | principal = | grades = ڇهون کان ٻارهون درجو | enrollment = 6,300 (2019ع) | staff = | city = [[لاڙڪاڻو]] | province = [[سنڌ]] | country = [[پاڪستان]] | address = وي آءِ پي روڊ، لاهوري محلو | coordinates = {{coord|27.5555517|68.2071847|display=inline,title}} | website = }} '''گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو''' (انگريزي: ''Government Pilot Higher Secondary School, Larkana'') [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو]] ۾ واقع هڪ تاريخي سرڪاري تعليمي ادارو آهي. اسڪول 1919ع ۾ هاءِ اسڪول جي حيثيت ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي موجوده تاريخي عمارت 1926ع ۾ برطانوي راڄ دوران تعمير ٿي. هي ادارو وي آءِ پي روڊ تي لاهوري محلي ۾ واقع آهي.<ref name="Dawn2019">{{cite news |title=Larkana school set to celebrate centenary |url=https://www.dawn.com/news/1463007/larkana-school-set-to-celebrate-centenary |work=Dawn |date=11 February 2019 |language=en}}</ref><ref name="Heritage">{{cite web |title=Government Pilot School, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/site/954/larkana/government-pilot-school |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en}}</ref> 1964ع ۾ هن اسڪول کي فني تعليم جي پائلٽ منصوبي ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته 1994ع ۾ هائير سيڪنڊري اسڪول جو درجو ڏنو ويو. 2019ع ۾ اسڪول پنهنجي قيام جي سؤ سالن جي موقعي تي صد ساله تقريبون منعقد ڪيون.<ref name="Dawn2019"/><ref name="Centenary">{{cite news |title=Five-day centenary celebrations of Larkana school end |url=https://www.dawn.com/news/1464048/five-day-centenary-celebrations-of-larkana-school-end |work=Dawn |date=16 February 2019 |language=en}}</ref> سنڌ حڪومت جي تعليم کاتي جي 27 اپريل 2023ع واري نوٽيفڪيشن فهرست موجب اداري جو نالو ڪشنچند بيوس گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو رکڻ جو اندراج موجود آهي. ان جو اسڪول ايجوڪيشن مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم (SEMIS) ڪوڊ 413020418 آهي.<ref name="Rename">{{cite web |title=School Education and Literacy Department: Notifications, Larkana, page 13 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0%26key=Larkana%2B%26pageNumber=13 |publisher=Government of Sindh |date=27 April 2023 |language=en}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي دور === لاڙڪاڻي ۾ جديد تعليم جي ارتقا سان هن اداري جي تاريخ ڳنڍيل آهي. مقامي تعليمي تاريخدان مختيار سمون موجب 1919ع ۾ اينگلو ورنيڪيولر اسڪول جي حيثيت ۾ شروع ٿيل اداري کي 1924ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول جو نالو ڏنو ويو. شروعاتي ڪلاس موجوده ميونسپل اسڪول جي عمارت ۾ هلندا هئا، جيڪا اڳ ڊاڪ بنگلي طور سڃاتي ويندي هئي.<ref name="Mukhtiar">{{cite web |title=تعليم جو ارتقائي سفر ۽ لاڙڪاڻي ۾ جديد تعليم جي شروعات |author=مختيار سمون |url=https://books.sindhsalamat.com/book/99/read/3242 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> 2016ع ۾ ڊاڪٽر غلام علي سانگي جي ڪتاب ''هيرا، لعل موتي'' جي مهورت بابت شايع ٿيل رپورٽ ۾ اسڪول جي تاريخ کي 1854ع جي هڪ ورنيڪيولر تعليمي اداري سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. تنهنڪري 1919ع کي هاءِ اسڪول واري مرحلي جي قيام جو سال سمجهڻ وڌيڪ درست آهي، جڏهن ته ان کان اڳ واري تاريخ لاءِ وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي.<ref name="BookLaunch">{{cite news |title=Book on Larkana's old school launched |url=https://www.dawn.com/news/1283697 |work=Dawn |date=13 September 2016 |language=en}}</ref> === تاريخي عمارت جي تعمير === 1926ع ۾ موجوده اسڪول جي عمارت مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تعليمي سرگرميون نئين عمارت ڏانهن منتقل ڪيون ويون. اها عمارت برطانوي دور جي تعميراتي ورثي جو مثال آهي. ان جي مجموعي رٿابندي انگريزي اکر E سان مشابهت رکي ٿي.<ref name="Heritage"/><ref name="Mukhtiar"/> 2019ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ موجب اسڪول جي زمين، جيڪا تقريباً 24 ايڪڙن تي پکڙيل ٻڌائي وئي، خانبهادر امير علي لاهوري عطيو ڪئي هئي. عمارت ۾ ڪلاس روم، آفيسون، ليبارٽريون، لائبريري، ڊرائنگ هال ۽ آڊيٽوريم شامل آهن.<ref name="Dawn2019"/> === 1964ع جو پائلٽ منصوبو === 1964ع ۾ اسڪول کي صدر جي تعليمي منصوبي تحت فني ۽ پيشاورانه تعليم جي پائلٽ پروگرام لاءِ چونڊيو ويو. ان موقعي تي اداري جو نالو گورنمينٽ پائلٽ سيڪنڊري اسڪول رکيو ويو. پروگرام تحت ڪاٺ جي ڪم، ڌاتوءَ جي ڪم، بجليءَ جي ڪم ۽ ٽائپنگ جون ورڪشاپون قائم ڪيون ويون.<ref name="Dawn2019"/> === هائير سيڪنڊري درجو === 1994ع ۾ وزيراعظم بينظير ڀٽو جي دور ۾ اسڪول کي هائير سيڪنڊري سطح تي ترقي ڏني وئي. ان کان پوءِ پري ميڊيڪل ۽ پري انجنيئرنگ جا تعليمي شعبا شروع ڪيا ويا. هيڊ ماستر جي عهدي کي پرنسپال جي عهدي ۾ تبديل ڪيو ويو. ڪريم بخش کهڙو اداري جو پهريون پرنسپال مقرر ٿيو.<ref name="Dawn2019"/> === صد ساله تقريبون === 2019ع ۾ اسڪول جي قيام جا سؤ سال مڪمل ٿيڻ تي تعليمي، ثقافتي ۽ ادبي تقريبون منعقد ڪيون ويون. 30 جنوري 2019ع تي شاگردن ۽ استادن شهر ۾ ريلي ڪڍي. فيبروري ۾ تعليمي نمائشون، تقريرون، مقابلا ۽ ٻيون سرگرميون ٿيون. تقريبن جي آخري ڏينهن سنڌ جي تعليم واري وزير سيد سردار شاهه شرڪت ڪئي.<ref name="PakistanToday">{{cite news |title=Historical school of Larkana completes 100 years |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2019/01/30/historical-school-of-larkana-completes-100-years |work=Pakistan Today |date=30 January 2019 |language=en}}</ref><ref name="Centenary"/> === 2023ع ۾ نالي جي تبديلي === سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي سرڪاري نوٽيفڪيشن فهرست ۾ 27 اپريل 2023ع تي گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو جو نالو ڪشنچند بيوس گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو رکڻ بابت اندراج موجود آهي. ان ۾ SEMIS ڪوڊ 413020418 ڄاڻايل آهي. البت تعليمي بورڊ جي شايع ٿيل ادارن واري فهرست ۾ پراڻو نالو پڻ استعمال ٿيل آهي.<ref name="Rename"/><ref name="BISE">{{cite web |title=SSC Affiliated Institutions: District Larkana |url=https://biselrk.edu.pk/SSC-notification/SSC_Affiliated_institutions_District_Larkana.pdf |publisher=Board of Intermediate and Secondary Education Larkana |language=en}}</ref> == تعليمي نظام == اسڪول ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي سطح تي تعليم ڏني وڃي ٿي. 1994ع کان پوءِ پري ميڊيڪل ۽ پري انجنيئرنگ شعبا اداري جي تعليمي پروگرام جو حصو بڻيا. ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ لاڙڪاڻو جي لاڳاپيل ادارن جي فهرستن ۾ هن اسڪول جو نالو موجود آهي.<ref name="Dawn2019"/><ref name="BISE"/><ref name="HSC">{{cite web |title=HSC Affiliated Institutions: District Larkana |url=https://www.biselrk.edu.pk/hSC-notification/hSC_Affiliated_institutions_District_Larkana.pdf |publisher=Board of Intermediate and Secondary Education Larkana |language=en}}</ref> == عمارت ۽ سهولتون == اسڪول جي عمارت لاڙڪاڻي جي تاريخي تعميراتي ورثي ۾ شمار ٿئي ٿي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي تفصيل موجب عمارت ۾ ڪلاس روم، سائنس هال، حياتيات جي ليبارٽري، فني ورڪشاپون، استادن جو ڪمرو، لائبريري، ڊرائنگ هال، آڊيٽوريم، باغيچا ۽ راندين جا ميدان شامل آهن.<ref name="Heritage"/> 2019ع جي هڪ رپورٽ ۾ عمارت جا مجموعي 81 ڪمرا ڄاڻايا ويا هئا، جن ۾ تدريسي ۽ انتظامي ڪمرا پڻ شامل هئا.<ref name="Dawn2019"/> == شاگرد ۽ استاد == اداري جي شروعاتي دور ۾ تقريباً 550 شاگرد داخل هئا. 2019ع ۾ شايع ٿيل رپورٽن موجب شاگردن جو انگ تقريباً 6,300 هو ۽ استادن جو تعداد 136 کان 140 جي وچ ۾ ٻڌايو ويو. اهي انگ 2019ع جي رپورٽن سان تعلق رکن ٿا ۽ موجوده داخلا يا عملي جي تعداد جي نمائندگي نٿا ڪن.<ref name="Dawn2019"/><ref name="PakistanToday"/> == اهم اڳوڻا شاگرد == هن اسڪول مان تعليم حاصل ڪندڙ شخصيتن ۾ مختلف سياسي، عدالتي ۽ انتظامي شعبن سان لاڳاپيل ماڻهو شامل آهن.<ref name="Dawn2019"/><ref name="PakistanToday"/> * [[اشرف عباسي|ڊاڪٽر بيگم اشرف عباسي]] — پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جي پهرين عورت ڊپٽي اسپيڪر. * [[احمد علي شيخ]] — سنڌ هاءِ ڪورٽ جو اڳوڻو چيف جسٽس. * [[نثار احمد کهڙو]] — سنڌ جو سياستدان ۽ اڳوڻو صوبائي وزير. * علي نواز ميمڻ — عالمي ترقياتي ادارن سان لاڳاپيل ماهر. * خالد محمود سومرو — مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ. == سائنسي ۽ ثقافتي سرگرميون == اسڪول ۾ تعليمي نمائشون ۽ شاگردن جا مقابلا پڻ منعقد ٿيندا رهيا آهن. فيبروري 2020ع ۾ سائنس ۽ فن جي نمائش ٿي، جنهن ۾ ڏهن کان وڌيڪ اسڪولن جي شاگردن حصو ورتو. نمائش ۾ سائنسي ماڊل، تصويرون، خاڪا ۽ سنڌ جي قديم ثقافت سان لاڳاپيل فن پارا پيش ڪيا ويا.<ref name="Science">{{cite news |title=Science exhibition held at Larkana school |url=https://www.dawn.com/news/1536034 |work=Dawn |date=23 February 2020 |language=en}}</ref> == انتظامي ۽ ترقياتي قدم == نومبر 2022ع ۾ لاڙڪاڻي جي ڪمشنر پاران اسڪول ۾ سي سي ٽي وي ڪئميرائن جي نظام جو افتتاح ڪيو ويو. تقريب دوران اسڪول جي بنيادي سهولتن بابت معاملن تي پڻ ڳالهه ٻولهه ٿي.<ref name="CCTV">{{cite news |title=Commissioner Inaugurates CCTV Cameras System At Pilot School Larkana |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/commissioner-inaugurates-cctv-cameras-system-1588394.html |agency=Associated Press of Pakistan |work=UrduPoint |date=2 November 2022 |language=en}}</ref> == تاريخي اهميت == گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول لاڙڪاڻي جي جديد تعليمي تاريخ جو هڪ اهم ادارو آهي. 1919ع کان هاءِ اسڪول جي حيثيت، 1926ع جي تاريخي عمارت، 1964ع جي فني تعليم واري منصوبي ۽ 1994ع ۾ اعليٰ ثانوي سطح تي ترقي هن اداري جي ارتقا جا اهم مرحلا آهن.<ref name="Mukhtiar"/><ref name="Dawn2019"/> == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[سنڌ ۾ تعليم]] * [[ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ، لاڙڪاڻو]] * [[ڪشنچند بيوس]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://heritage.eftsindh.com/site/954/larkana/government-pilot-school سنڌ جي تاريخي ورثي بابت اداري جي معلومات] * [https://biselrk.edu.pk/ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ، لاڙڪاڻو] * [https://www.sindheducation.gov.pk/ سنڌ حڪومت جو اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا اسڪول]] [[زمرو:سنڌ جا تعليمي ادارا]] [[زمرو:1919ع ۾ قائم ٿيل تعليمي ادارا]] p36sz2qtkeqcsbtss2em9rb53hseukn 429268 429265 2026-11-06T12:15:14Z Intisar Ali 8681 429268 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو | native_name = ڪشنچند بيوس گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول | image = | image_size = 280px | caption = اسڪول جي تاريخي عمارت | motto = | established = 1919ع | type = سرڪاري هائير سيڪنڊري اسڪول | district = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | authority = اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ | school_board = [[ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ، لاڙڪاڻو]] | principal = | grades = ڇهون کان ٻارهون درجو | enrollment = 6,300 (2019ع) | staff = | city = [[لاڙڪاڻو]] | province = [[سنڌ]] | country = [[پاڪستان]] | address = وي آءِ پي روڊ، لاهوري محلو | coordinates = {{coord|27.5555517|68.2071847|display=inline,title}} | website = }} '''گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو''' (انگريزي: ''Government Pilot Higher Secondary School, Larkana'') [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو]] ۾ واقع هڪ تاريخي سرڪاري تعليمي ادارو آهي. اسڪول 1919ع ۾ هاءِ اسڪول جي حيثيت ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي موجوده تاريخي عمارت 1926ع ۾ برطانوي راڄ دوران تعمير ٿي. هي ادارو وي آءِ پي روڊ تي لاهوري محلي ۾ واقع آهي.<ref name="Dawn2019">{{cite news |title=Larkana school set to celebrate centenary |url=https://www.dawn.com/news/1463007/larkana-school-set-to-celebrate-centenary |work=Dawn |date=11 February 2019 |language=en}}</ref><ref name="Heritage">{{cite web |title=Government Pilot School, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/site/954/larkana/government-pilot-school |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en}}</ref> 1964ع ۾ هن اسڪول کي فني تعليم جي پائلٽ منصوبي ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته 1994ع ۾ هائير سيڪنڊري اسڪول جو درجو ڏنو ويو. 2019ع ۾ اسڪول پنهنجي قيام جي سؤ سالن جي موقعي تي صد ساله تقريبون منعقد ڪيون.<ref name="Dawn2019"/><ref name="Centenary">{{cite news |title=Five-day centenary celebrations of Larkana school end |url=https://www.dawn.com/news/1464048/five-day-centenary-celebrations-of-larkana-school-end |work=Dawn |date=16 February 2019 |language=en}}</ref> سنڌ حڪومت جي تعليم کاتي جي 27 اپريل 2023ع واري نوٽيفڪيشن فهرست موجب اداري جو نالو ڪشنچند بيوس گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو رکڻ جو اندراج موجود آهي. ان جو اسڪول ايجوڪيشن مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم (SEMIS) ڪوڊ 413020418 آهي.<ref name="Rename">{{cite web |title=School Education and Literacy Department: Notifications, Larkana, page 13 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0%26key=Larkana%2B%26pageNumber=13 |publisher=Government of Sindh |date=27 April 2023 |language=en}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي دور === لاڙڪاڻي ۾ جديد تعليم جي ارتقا سان هن اداري جي تاريخ ڳنڍيل آهي. مقامي تعليمي تاريخدان مختيار سمون موجب 1919ع ۾ اينگلو ورنيڪيولر اسڪول جي حيثيت ۾ شروع ٿيل اداري کي 1924ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول جو نالو ڏنو ويو. شروعاتي ڪلاس موجوده ميونسپل اسڪول جي عمارت ۾ هلندا هئا، جيڪا اڳ ڊاڪ بنگلي طور سڃاتي ويندي هئي.<ref name="Mukhtiar">{{cite web |title=تعليم جو ارتقائي سفر ۽ لاڙڪاڻي ۾ جديد تعليم جي شروعات |author=مختيار سمون |url=https://books.sindhsalamat.com/book/99/read/3242 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> 2016ع ۾ ڊاڪٽر غلام علي سانگي جي ڪتاب ''هيرا، لعل موتي'' جي مهورت بابت شايع ٿيل رپورٽ ۾ اسڪول جي تاريخ کي 1854ع جي هڪ ورنيڪيولر تعليمي اداري سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. تنهنڪري 1919ع کي هاءِ اسڪول واري مرحلي جي قيام جو سال سمجهڻ وڌيڪ درست آهي، جڏهن ته ان کان اڳ واري تاريخ لاءِ وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي.<ref name="BookLaunch">{{cite news |title=Book on Larkana's old school launched |url=https://www.dawn.com/news/1283697 |work=Dawn |date=13 September 2016 |language=en}}</ref> === تاريخي عمارت جي تعمير === 1926ع ۾ موجوده اسڪول جي عمارت مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تعليمي سرگرميون نئين عمارت ڏانهن منتقل ڪيون ويون. اها عمارت برطانوي دور جي تعميراتي ورثي جو مثال آهي. ان جي مجموعي رٿابندي انگريزي اکر E سان مشابهت رکي ٿي.<ref name="Heritage"/><ref name="Mukhtiar"/> 2019ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ موجب اسڪول جي زمين، جيڪا تقريباً 24 ايڪڙن تي پکڙيل ٻڌائي وئي، خانبهادر امير علي لاهوري عطيو ڪئي هئي. عمارت ۾ ڪلاس روم، آفيسون، ليبارٽريون، لائبريري، ڊرائنگ هال ۽ آڊيٽوريم شامل آهن.<ref name="Dawn2019"/> === 1964ع جو پائلٽ منصوبو === 1964ع ۾ اسڪول کي صدر جي تعليمي منصوبي تحت فني ۽ پيشاورانه تعليم جي پائلٽ پروگرام لاءِ چونڊيو ويو. ان موقعي تي اداري جو نالو گورنمينٽ پائلٽ سيڪنڊري اسڪول رکيو ويو. پروگرام تحت ڪاٺ جي ڪم، ڌاتوءَ جي ڪم، بجليءَ جي ڪم ۽ ٽائپنگ جون ورڪشاپون قائم ڪيون ويون.<ref name="Dawn2019"/> === هائير سيڪنڊري درجو === 1994ع ۾ وزيراعظم بينظير ڀٽو جي دور ۾ اسڪول کي هائير سيڪنڊري سطح تي ترقي ڏني وئي. ان کان پوءِ پري ميڊيڪل ۽ پري انجنيئرنگ جا تعليمي شعبا شروع ڪيا ويا. هيڊ ماستر جي عهدي کي پرنسپال جي عهدي ۾ تبديل ڪيو ويو. ڪريم بخش کهڙو اداري جو پهريون پرنسپال مقرر ٿيو.<ref name="Dawn2019"/> === صد ساله تقريبون === 2019ع ۾ اسڪول جي قيام جا سؤ سال مڪمل ٿيڻ تي تعليمي، ثقافتي ۽ ادبي تقريبون منعقد ڪيون ويون. 30 جنوري 2019ع تي شاگردن ۽ استادن شهر ۾ ريلي ڪڍي. فيبروري ۾ تعليمي نمائشون، تقريرون، مقابلا ۽ ٻيون سرگرميون ٿيون. تقريبن جي آخري ڏينهن سنڌ جي تعليم واري وزير سيد سردار شاهه شرڪت ڪئي.<ref name="PakistanToday">{{cite news |title=Historical school of Larkana completes 100 years |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2019/01/30/historical-school-of-larkana-completes-100-years |work=Pakistan Today |date=30 January 2019 |language=en}}</ref><ref name="Centenary"/> === 2023ع ۾ نالي جي تبديلي === سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي سرڪاري نوٽيفڪيشن فهرست ۾ 27 اپريل 2023ع تي گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو جو نالو ڪشنچند بيوس گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو رکڻ بابت اندراج موجود آهي. ان ۾ SEMIS ڪوڊ 413020418 ڄاڻايل آهي. البت تعليمي بورڊ جي شايع ٿيل ادارن واري فهرست ۾ پراڻو نالو پڻ استعمال ٿيل آهي.<ref name="Rename"/><ref name="BISE">{{cite web |title=SSC Affiliated Institutions: District Larkana |url=https://biselrk.edu.pk/SSC-notification/SSC_Affiliated_institutions_District_Larkana.pdf |publisher=Board of Intermediate and Secondary Education Larkana |language=en}}</ref> == تعليمي نظام == اسڪول ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي سطح تي تعليم ڏني وڃي ٿي. 1994ع کان پوءِ پري ميڊيڪل ۽ پري انجنيئرنگ شعبا اداري جي تعليمي پروگرام جو حصو بڻيا. ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ لاڙڪاڻو جي لاڳاپيل ادارن جي فهرستن ۾ هن اسڪول جو نالو موجود آهي.<ref name="Dawn2019"/><ref name="BISE"/><ref name="HSC">{{cite web |title=HSC Affiliated Institutions: District Larkana |url=https://www.biselrk.edu.pk/hSC-notification/hSC_Affiliated_institutions_District_Larkana.pdf |publisher=Board of Intermediate and Secondary Education Larkana |language=en}}</ref> == عمارت ۽ سهولتون == اسڪول جي عمارت لاڙڪاڻي جي تاريخي تعميراتي ورثي ۾ شمار ٿئي ٿي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي تفصيل موجب عمارت ۾ ڪلاس روم، سائنس هال، حياتيات جي ليبارٽري، فني ورڪشاپون، استادن جو ڪمرو، لائبريري، ڊرائنگ هال، آڊيٽوريم، باغيچا ۽ راندين جا ميدان شامل آهن.<ref name="Heritage"/> 2019ع جي هڪ رپورٽ ۾ عمارت جا مجموعي 81 ڪمرا ڄاڻايا ويا هئا، جن ۾ تدريسي ۽ انتظامي ڪمرا پڻ شامل هئا.<ref name="Dawn2019"/> == شاگرد ۽ استاد == اداري جي شروعاتي دور ۾ تقريباً 550 شاگرد داخل هئا. 2019ع ۾ شايع ٿيل رپورٽن موجب شاگردن جو انگ تقريباً 6,300 هو ۽ استادن جو تعداد 136 کان 140 جي وچ ۾ ٻڌايو ويو. اهي انگ 2019ع جي رپورٽن سان تعلق رکن ٿا ۽ موجوده داخلا يا عملي جي تعداد جي نمائندگي نٿا ڪن.<ref name="Dawn2019"/><ref name="PakistanToday"/> == اهم اڳوڻا شاگرد == هن اسڪول مان تعليم حاصل ڪندڙ شخصيتن ۾ مختلف سياسي، عدالتي ۽ انتظامي شعبن سان لاڳاپيل ماڻهو شامل آهن.<ref name="Dawn2019"/><ref name="PakistanToday"/> * [[اشرف عباسي|ڊاڪٽر بيگم اشرف عباسي]] — پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جي پهرين عورت ڊپٽي اسپيڪر. * [[احمد علي شيخ]] — سنڌ هاءِ ڪورٽ جو اڳوڻو چيف جسٽس. * [[نثار احمد کهڙو]] — سنڌ جو سياستدان ۽ اڳوڻو صوبائي وزير. * [[علي نواز ميمڻ]] — عالمي ترقياتي ادارن سان لاڳاپيل ماهر. * [[خالد محمود سومرو]] — مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ. == سائنسي ۽ ثقافتي سرگرميون == اسڪول ۾ تعليمي نمائشون ۽ شاگردن جا مقابلا پڻ منعقد ٿيندا رهيا آهن. فيبروري 2020ع ۾ سائنس ۽ فن جي نمائش ٿي، جنهن ۾ ڏهن کان وڌيڪ اسڪولن جي شاگردن حصو ورتو. نمائش ۾ سائنسي ماڊل، تصويرون، خاڪا ۽ سنڌ جي قديم ثقافت سان لاڳاپيل فن پارا پيش ڪيا ويا.<ref name="Science">{{cite news |title=Science exhibition held at Larkana school |url=https://www.dawn.com/news/1536034 |work=Dawn |date=23 February 2020 |language=en}}</ref> == انتظامي ۽ ترقياتي قدم == نومبر 2022ع ۾ لاڙڪاڻي جي ڪمشنر پاران اسڪول ۾ سي سي ٽي وي ڪئميرائن جي نظام جو افتتاح ڪيو ويو. تقريب دوران اسڪول جي بنيادي سهولتن بابت معاملن تي پڻ ڳالهه ٻولهه ٿي.<ref name="CCTV">{{cite news |title=Commissioner Inaugurates CCTV Cameras System At Pilot School Larkana |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/commissioner-inaugurates-cctv-cameras-system-1588394.html |agency=Associated Press of Pakistan |work=UrduPoint |date=2 November 2022 |language=en}}</ref> == تاريخي اهميت == گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول لاڙڪاڻي جي جديد تعليمي تاريخ جو هڪ اهم ادارو آهي. 1919ع کان هاءِ اسڪول جي حيثيت، 1926ع جي تاريخي عمارت، 1964ع جي فني تعليم واري منصوبي ۽ 1994ع ۾ اعليٰ ثانوي سطح تي ترقي هن اداري جي ارتقا جا اهم مرحلا آهن.<ref name="Mukhtiar"/><ref name="Dawn2019"/> == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[سنڌ ۾ تعليم]] * [[ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ، لاڙڪاڻو]] * [[ڪشنچند بيوس]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://heritage.eftsindh.com/site/954/larkana/government-pilot-school سنڌ جي تاريخي ورثي بابت اداري جي معلومات] * [https://biselrk.edu.pk/ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ، لاڙڪاڻو] * [https://www.sindheducation.gov.pk/ سنڌ حڪومت جو اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا اسڪول]] [[زمرو:سنڌ جا تعليمي ادارا]] [[زمرو:1919ع ۾ قائم ٿيل تعليمي ادارا]] djkzy88lwv0uub6h1b1rhraxw601hps 429269 429268 2026-11-06T12:15:34Z Intisar Ali 8681 429269 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو | native_name = ڪشنچند بيوس گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول | image = | image_size = 280px | caption = اسڪول جي تاريخي عمارت | motto = | established = 1919ع | type = سرڪاري هائير سيڪنڊري اسڪول | district = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | authority = اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ | school_board = [[ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ، لاڙڪاڻو]] | principal = | grades = ڇهون کان ٻارهون درجو | enrollment = 6,300 (2019ع) | staff = | city = [[لاڙڪاڻو]] | province = [[سنڌ]] | country = [[پاڪستان]] | address = وي آءِ پي روڊ، لاهوري محلو | coordinates = {{coord|27.5555517|68.2071847|display=inline,title}} | website = }} '''گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو''' (انگريزي: ''Government Pilot Higher Secondary School, Larkana'') [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو]] ۾ واقع هڪ تاريخي سرڪاري تعليمي ادارو آهي. اسڪول 1919ع ۾ هاءِ اسڪول جي حيثيت ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي موجوده تاريخي عمارت 1926ع ۾ برطانوي راڄ دوران تعمير ٿي. هي ادارو وي آءِ پي روڊ تي لاهوري محلي ۾ واقع آهي.<ref name="Dawn2019">{{cite news |title=Larkana school set to celebrate centenary |url=https://www.dawn.com/news/1463007/larkana-school-set-to-celebrate-centenary |work=Dawn |date=11 February 2019 |language=en}}</ref><ref name="Heritage">{{cite web |title=Government Pilot School, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/site/954/larkana/government-pilot-school |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en}}</ref> 1964ع ۾ هن اسڪول کي فني تعليم جي پائلٽ منصوبي ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته 1994ع ۾ هائير سيڪنڊري اسڪول جو درجو ڏنو ويو. 2019ع ۾ اسڪول پنهنجي قيام جي سؤ سالن جي موقعي تي صد ساله تقريبون منعقد ڪيون.<ref name="Dawn2019"/><ref name="Centenary">{{cite news |title=Five-day centenary celebrations of Larkana school end |url=https://www.dawn.com/news/1464048/five-day-centenary-celebrations-of-larkana-school-end |work=Dawn |date=16 February 2019 |language=en}}</ref> سنڌ حڪومت جي تعليم کاتي جي 27 اپريل 2023ع واري نوٽيفڪيشن فهرست موجب اداري جو نالو ڪشنچند بيوس گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو رکڻ جو اندراج موجود آهي. ان جو اسڪول ايجوڪيشن مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم (SEMIS) ڪوڊ 413020418 آهي.<ref name="Rename">{{cite web |title=School Education and Literacy Department: Notifications, Larkana, page 13 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0%26key=Larkana%2B%26pageNumber=13 |publisher=Government of Sindh |date=27 April 2023 |language=en}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي دور === لاڙڪاڻي ۾ جديد تعليم جي ارتقا سان هن اداري جي تاريخ ڳنڍيل آهي. مقامي تعليمي تاريخدان مختيار سمون موجب 1919ع ۾ اينگلو ورنيڪيولر اسڪول جي حيثيت ۾ شروع ٿيل اداري کي 1924ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول جو نالو ڏنو ويو. شروعاتي ڪلاس موجوده ميونسپل اسڪول جي عمارت ۾ هلندا هئا، جيڪا اڳ ڊاڪ بنگلي طور سڃاتي ويندي هئي.<ref name="Mukhtiar">{{cite web |title=تعليم جو ارتقائي سفر ۽ لاڙڪاڻي ۾ جديد تعليم جي شروعات |author=مختيار سمون |url=https://books.sindhsalamat.com/book/99/read/3242 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> 2016ع ۾ ڊاڪٽر غلام علي سانگي جي ڪتاب ''هيرا، لعل موتي'' جي مهورت بابت شايع ٿيل رپورٽ ۾ اسڪول جي تاريخ کي 1854ع جي هڪ ورنيڪيولر تعليمي اداري سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. تنهنڪري 1919ع کي هاءِ اسڪول واري مرحلي جي قيام جو سال سمجهڻ وڌيڪ درست آهي، جڏهن ته ان کان اڳ واري تاريخ لاءِ وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي.<ref name="BookLaunch">{{cite news |title=Book on Larkana's old school launched |url=https://www.dawn.com/news/1283697 |work=Dawn |date=13 September 2016 |language=en}}</ref> === تاريخي عمارت جي تعمير === 1926ع ۾ موجوده اسڪول جي عمارت مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تعليمي سرگرميون نئين عمارت ڏانهن منتقل ڪيون ويون. اها عمارت برطانوي دور جي تعميراتي ورثي جو مثال آهي. ان جي مجموعي رٿابندي انگريزي اکر E سان مشابهت رکي ٿي.<ref name="Heritage"/><ref name="Mukhtiar"/> 2019ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ موجب اسڪول جي زمين، جيڪا تقريباً 24 ايڪڙن تي پکڙيل ٻڌائي وئي، خانبهادر امير علي لاهوري عطيو ڪئي هئي. عمارت ۾ ڪلاس روم، آفيسون، ليبارٽريون، لائبريري، ڊرائنگ هال ۽ آڊيٽوريم شامل آهن.<ref name="Dawn2019"/> === 1964ع جو پائلٽ منصوبو === 1964ع ۾ اسڪول کي صدر جي تعليمي منصوبي تحت فني ۽ پيشاورانه تعليم جي پائلٽ پروگرام لاءِ چونڊيو ويو. ان موقعي تي اداري جو نالو گورنمينٽ پائلٽ سيڪنڊري اسڪول رکيو ويو. پروگرام تحت ڪاٺ جي ڪم، ڌاتوءَ جي ڪم، بجليءَ جي ڪم ۽ ٽائپنگ جون ورڪشاپون قائم ڪيون ويون.<ref name="Dawn2019"/> === هائير سيڪنڊري درجو === 1994ع ۾ وزيراعظم بينظير ڀٽو جي دور ۾ اسڪول کي هائير سيڪنڊري سطح تي ترقي ڏني وئي. ان کان پوءِ پري ميڊيڪل ۽ پري انجنيئرنگ جا تعليمي شعبا شروع ڪيا ويا. هيڊ ماستر جي عهدي کي پرنسپال جي عهدي ۾ تبديل ڪيو ويو. ڪريم بخش کهڙو اداري جو پهريون پرنسپال مقرر ٿيو.<ref name="Dawn2019"/> === صد ساله تقريبون === 2019ع ۾ اسڪول جي قيام جا سؤ سال مڪمل ٿيڻ تي تعليمي، ثقافتي ۽ ادبي تقريبون منعقد ڪيون ويون. 30 جنوري 2019ع تي شاگردن ۽ استادن شهر ۾ ريلي ڪڍي. فيبروري ۾ تعليمي نمائشون، تقريرون، مقابلا ۽ ٻيون سرگرميون ٿيون. تقريبن جي آخري ڏينهن سنڌ جي تعليم واري وزير سيد سردار شاهه شرڪت ڪئي.<ref name="PakistanToday">{{cite news |title=Historical school of Larkana completes 100 years |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2019/01/30/historical-school-of-larkana-completes-100-years |work=Pakistan Today |date=30 January 2019 |language=en}}</ref><ref name="Centenary"/> === 2023ع ۾ نالي جي تبديلي === سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي سرڪاري نوٽيفڪيشن فهرست ۾ 27 اپريل 2023ع تي گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو جو نالو ڪشنچند بيوس گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو رکڻ بابت اندراج موجود آهي. ان ۾ SEMIS ڪوڊ 413020418 ڄاڻايل آهي. البت تعليمي بورڊ جي شايع ٿيل ادارن واري فهرست ۾ پراڻو نالو پڻ استعمال ٿيل آهي.<ref name="Rename"/><ref name="BISE">{{cite web |title=SSC Affiliated Institutions: District Larkana |url=https://biselrk.edu.pk/SSC-notification/SSC_Affiliated_institutions_District_Larkana.pdf |publisher=Board of Intermediate and Secondary Education Larkana |language=en}}</ref> == تعليمي نظام == اسڪول ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي سطح تي تعليم ڏني وڃي ٿي. 1994ع کان پوءِ پري ميڊيڪل ۽ پري انجنيئرنگ شعبا اداري جي تعليمي پروگرام جو حصو بڻيا. ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ لاڙڪاڻو جي لاڳاپيل ادارن جي فهرستن ۾ هن اسڪول جو نالو موجود آهي.<ref name="Dawn2019"/><ref name="BISE"/><ref name="HSC">{{cite web |title=HSC Affiliated Institutions: District Larkana |url=https://www.biselrk.edu.pk/hSC-notification/hSC_Affiliated_institutions_District_Larkana.pdf |publisher=Board of Intermediate and Secondary Education Larkana |language=en}}</ref> == عمارت ۽ سهولتون == اسڪول جي عمارت لاڙڪاڻي جي تاريخي تعميراتي ورثي ۾ شمار ٿئي ٿي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي تفصيل موجب عمارت ۾ ڪلاس روم، سائنس هال، حياتيات جي ليبارٽري، فني ورڪشاپون، استادن جو ڪمرو، لائبريري، ڊرائنگ هال، آڊيٽوريم، باغيچا ۽ راندين جا ميدان شامل آهن.<ref name="Heritage"/> 2019ع جي هڪ رپورٽ ۾ عمارت جا مجموعي 81 ڪمرا ڄاڻايا ويا هئا، جن ۾ تدريسي ۽ انتظامي ڪمرا پڻ شامل هئا.<ref name="Dawn2019"/> == شاگرد ۽ استاد == اداري جي شروعاتي دور ۾ تقريباً 550 شاگرد داخل هئا. 2019ع ۾ شايع ٿيل رپورٽن موجب شاگردن جو انگ تقريباً 6,300 هو ۽ استادن جو تعداد 136 کان 140 جي وچ ۾ ٻڌايو ويو. اهي انگ 2019ع جي رپورٽن سان تعلق رکن ٿا ۽ موجوده داخلا يا عملي جي تعداد جي نمائندگي نٿا ڪن.<ref name="Dawn2019"/><ref name="PakistanToday"/> == اهم اڳوڻا شاگرد == هن اسڪول مان تعليم حاصل ڪندڙ شخصيتن ۾ مختلف سياسي، عدالتي ۽ انتظامي شعبن سان لاڳاپيل ماڻهو شامل آهن.<ref name="Dawn2019"/><ref name="PakistanToday"/> * [[اشرف عباسي|ڊاڪٽر بيگم اشرف عباسي]] — پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جي پهرين عورت ڊپٽي اسپيڪر. * [[احمد علي شيخ]] — سنڌ هاءِ ڪورٽ جو اڳوڻو چيف جسٽس. * [[نثار احمد کھڙو]] — سنڌ جو سياستدان ۽ اڳوڻو صوبائي وزير. * [[علي نواز ميمڻ]] — عالمي ترقياتي ادارن سان لاڳاپيل ماهر. * [[خالد محمود سومرو]] — مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ. == سائنسي ۽ ثقافتي سرگرميون == اسڪول ۾ تعليمي نمائشون ۽ شاگردن جا مقابلا پڻ منعقد ٿيندا رهيا آهن. فيبروري 2020ع ۾ سائنس ۽ فن جي نمائش ٿي، جنهن ۾ ڏهن کان وڌيڪ اسڪولن جي شاگردن حصو ورتو. نمائش ۾ سائنسي ماڊل، تصويرون، خاڪا ۽ سنڌ جي قديم ثقافت سان لاڳاپيل فن پارا پيش ڪيا ويا.<ref name="Science">{{cite news |title=Science exhibition held at Larkana school |url=https://www.dawn.com/news/1536034 |work=Dawn |date=23 February 2020 |language=en}}</ref> == انتظامي ۽ ترقياتي قدم == نومبر 2022ع ۾ لاڙڪاڻي جي ڪمشنر پاران اسڪول ۾ سي سي ٽي وي ڪئميرائن جي نظام جو افتتاح ڪيو ويو. تقريب دوران اسڪول جي بنيادي سهولتن بابت معاملن تي پڻ ڳالهه ٻولهه ٿي.<ref name="CCTV">{{cite news |title=Commissioner Inaugurates CCTV Cameras System At Pilot School Larkana |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/commissioner-inaugurates-cctv-cameras-system-1588394.html |agency=Associated Press of Pakistan |work=UrduPoint |date=2 November 2022 |language=en}}</ref> == تاريخي اهميت == گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول لاڙڪاڻي جي جديد تعليمي تاريخ جو هڪ اهم ادارو آهي. 1919ع کان هاءِ اسڪول جي حيثيت، 1926ع جي تاريخي عمارت، 1964ع جي فني تعليم واري منصوبي ۽ 1994ع ۾ اعليٰ ثانوي سطح تي ترقي هن اداري جي ارتقا جا اهم مرحلا آهن.<ref name="Mukhtiar"/><ref name="Dawn2019"/> == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[سنڌ ۾ تعليم]] * [[ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ، لاڙڪاڻو]] * [[ڪشنچند بيوس]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://heritage.eftsindh.com/site/954/larkana/government-pilot-school سنڌ جي تاريخي ورثي بابت اداري جي معلومات] * [https://biselrk.edu.pk/ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ، لاڙڪاڻو] * [https://www.sindheducation.gov.pk/ سنڌ حڪومت جو اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا اسڪول]] [[زمرو:سنڌ جا تعليمي ادارا]] [[زمرو:1919ع ۾ قائم ٿيل تعليمي ادارا]] 021as27qnrvoh2v7d3hw11dgntpeazg 429271 429269 2026-11-06T12:20:47Z Intisar Ali 8681 429271 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو | native_name = ڪشنچند بيوس گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول | image = | image_size = 280px | caption = اسڪول جي تاريخي عمارت | motto = | established = 1919ع | type = سرڪاري هائير سيڪنڊري اسڪول | district = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | authority = اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ | school_board = [[ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ، لاڙڪاڻو]] | principal = | grades = ڇهون کان ٻارهون درجو | enrollment = 6,300 (2019ع) | staff = | city = [[لاڙڪاڻو]] | province = [[سنڌ]] | country = [[پاڪستان]] | address = وي آءِ پي روڊ، لاهوري محلو | coordinates = {{coord|27.5555517|68.2071847|display=inline,title}} | website = }} '''گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو''' (انگريزي: ''Government Pilot Higher Secondary School, Larkana'') [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو]] ۾ واقع هڪ تاريخي سرڪاري تعليمي ادارو آهي. اسڪول 1919ع ۾ هاءِ اسڪول جي حيثيت ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي موجوده تاريخي عمارت 1926ع ۾ برطانوي راڄ دوران تعمير ٿي. هي ادارو وي آءِ پي روڊ تي لاهوري محلي ۾ واقع آهي.<ref name="Dawn2019">{{cite news |title=Larkana school set to celebrate centenary |url=https://www.dawn.com/news/1463007/larkana-school-set-to-celebrate-centenary |work=Dawn |date=11 February 2019 |language=en}}</ref><ref name="Heritage">{{cite web |title=Government Pilot School, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/site/954/larkana/government-pilot-school |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en}}</ref> 1964ع ۾ هن اسڪول کي فني تعليم جي پائلٽ منصوبي ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته 1994ع ۾ هائير سيڪنڊري اسڪول جو درجو ڏنو ويو. 2019ع ۾ اسڪول پنهنجي قيام جي سؤ سالن جي موقعي تي صد ساله تقريبون منعقد ڪيون.<ref name="Dawn2019"/><ref name="Centenary">{{cite news |title=Five-day centenary celebrations of Larkana school end |url=https://www.dawn.com/news/1464048/five-day-centenary-celebrations-of-larkana-school-end |work=Dawn |date=16 February 2019 |language=en}}</ref> سنڌ حڪومت جي تعليم کاتي جي 27 اپريل 2023ع واري نوٽيفڪيشن فهرست موجب اداري جو نالو ڪشنچند بيوس گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو رکڻ جو اندراج موجود آهي. ان جو اسڪول ايجوڪيشن مئنيجمينٽ انفارميشن سسٽم (SEMIS) ڪوڊ 413020418 آهي.<ref name="Rename">{{cite web |title=School Education and Literacy Department: Notifications, Larkana, page 13 |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0%26key=Larkana%2B%26pageNumber=13 |publisher=Government of Sindh |date=27 April 2023 |language=en}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي دور === لاڙڪاڻي ۾ جديد تعليم جي ارتقا سان هن اداري جي تاريخ ڳنڍيل آهي. مقامي تعليمي تاريخدان مختيار سمون موجب 1919ع ۾ اينگلو ورنيڪيولر اسڪول جي حيثيت ۾ شروع ٿيل اداري کي 1924ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول جو نالو ڏنو ويو. شروعاتي ڪلاس موجوده ميونسپل اسڪول جي عمارت ۾ هلندا هئا، جيڪا اڳ ڊاڪ بنگلي طور سڃاتي ويندي هئي.<ref name="Mukhtiar">{{cite web |title=تعليم جو ارتقائي سفر ۽ لاڙڪاڻي ۾ جديد تعليم جي شروعات |author=مختيار سمون |url=https://books.sindhsalamat.com/book/99/read/3242 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> 2016ع ۾ ڊاڪٽر غلام علي سانگي جي ڪتاب ''هيرا، لعل موتي'' جي مهورت بابت شايع ٿيل رپورٽ ۾ اسڪول جي تاريخ کي 1854ع جي هڪ ورنيڪيولر تعليمي اداري سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. تنهنڪري 1919ع کي هاءِ اسڪول واري مرحلي جي قيام جو سال سمجهڻ وڌيڪ درست آهي، جڏهن ته ان کان اڳ واري تاريخ لاءِ وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي.<ref name="BookLaunch">{{cite news |title=Book on Larkana's old school launched |url=https://www.dawn.com/news/1283697 |work=Dawn |date=13 September 2016 |language=en}}</ref> === تاريخي عمارت جي تعمير === 1926ع ۾ موجوده اسڪول جي عمارت مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تعليمي سرگرميون نئين عمارت ڏانهن منتقل ڪيون ويون. اها عمارت برطانوي دور جي تعميراتي ورثي جو مثال آهي. ان جي مجموعي رٿابندي انگريزي اکر E سان مشابهت رکي ٿي.<ref name="Heritage"/><ref name="Mukhtiar"/> 2019ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ موجب اسڪول جي زمين، جيڪا تقريباً 24 ايڪڙن تي پکڙيل ٻڌائي وئي، خانبهادر امير علي لاهوري عطيو ڪئي هئي. عمارت ۾ ڪلاس روم، آفيسون، ليبارٽريون، لائبريري، ڊرائنگ هال ۽ آڊيٽوريم شامل آهن.<ref name="Dawn2019"/> === 1964ع جو پائلٽ منصوبو === 1964ع ۾ اسڪول کي صدر جي تعليمي منصوبي تحت فني ۽ پيشاورانه تعليم جي پائلٽ پروگرام لاءِ چونڊيو ويو. ان موقعي تي اداري جو نالو گورنمينٽ پائلٽ سيڪنڊري اسڪول رکيو ويو. پروگرام تحت ڪاٺ جي ڪم، ڌاتوءَ جي ڪم، بجليءَ جي ڪم ۽ ٽائپنگ جون ورڪشاپون قائم ڪيون ويون.<ref name="Dawn2019"/> === هائير سيڪنڊري درجو === 1994ع ۾ وزيراعظم بينظير ڀٽو جي دور ۾ اسڪول کي هائير سيڪنڊري سطح تي ترقي ڏني وئي. ان کان پوءِ پري ميڊيڪل ۽ پري انجنيئرنگ جا تعليمي شعبا شروع ڪيا ويا. هيڊ ماستر جي عهدي کي پرنسپال جي عهدي ۾ تبديل ڪيو ويو. ڪريم بخش کهڙو اداري جو پهريون پرنسپال مقرر ٿيو.<ref name="Dawn2019"/> === صد ساله تقريبون === 2019ع ۾ اسڪول جي قيام جا سؤ سال مڪمل ٿيڻ تي تعليمي، ثقافتي ۽ ادبي تقريبون منعقد ڪيون ويون. 30 جنوري 2019ع تي شاگردن ۽ استادن شهر ۾ ريلي ڪڍي. فيبروري ۾ تعليمي نمائشون، تقريرون، مقابلا ۽ ٻيون سرگرميون ٿيون. تقريبن جي آخري ڏينهن سنڌ جي تعليم واري وزير سيد سردار شاهه شرڪت ڪئي.<ref name="PakistanToday">{{cite news |title=Historical school of Larkana completes 100 years |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2019/01/30/historical-school-of-larkana-completes-100-years |work=Pakistan Today |date=30 January 2019 |language=en}}</ref><ref name="Centenary"/> === 2023ع ۾ نالي جي تبديلي === سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي سرڪاري نوٽيفڪيشن فهرست ۾ 27 اپريل 2023ع تي گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو جو نالو ڪشنچند بيوس گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو رکڻ بابت اندراج موجود آهي. ان ۾ SEMIS ڪوڊ 413020418 ڄاڻايل آهي. البت تعليمي بورڊ جي شايع ٿيل ادارن واري فهرست ۾ پراڻو نالو پڻ استعمال ٿيل آهي.<ref name="Rename"/><ref name="BISE">{{cite web |title=SSC Affiliated Institutions: District Larkana |url=https://biselrk.edu.pk/SSC-notification/SSC_Affiliated_institutions_District_Larkana.pdf |publisher=Board of Intermediate and Secondary Education Larkana |language=en}}</ref> == تعليمي نظام == اسڪول ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي سطح تي تعليم ڏني وڃي ٿي. 1994ع کان پوءِ پري ميڊيڪل ۽ پري انجنيئرنگ شعبا اداري جي تعليمي پروگرام جو حصو بڻيا. ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ لاڙڪاڻو جي لاڳاپيل ادارن جي فهرستن ۾ هن اسڪول جو نالو موجود آهي.<ref name="Dawn2019"/><ref name="BISE"/><ref name="HSC">{{cite web |title=HSC Affiliated Institutions: District Larkana |url=https://www.biselrk.edu.pk/hSC-notification/hSC_Affiliated_institutions_District_Larkana.pdf |publisher=Board of Intermediate and Secondary Education Larkana |language=en}}</ref> == عمارت ۽ سهولتون == اسڪول جي عمارت لاڙڪاڻي جي تاريخي تعميراتي ورثي ۾ شمار ٿئي ٿي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي تفصيل موجب عمارت ۾ ڪلاس روم، سائنس هال، حياتيات جي ليبارٽري، فني ورڪشاپون، استادن جو ڪمرو، لائبريري، ڊرائنگ هال، آڊيٽوريم، باغيچا ۽ راندين جا ميدان شامل آهن.<ref name="Heritage"/> 2019ع جي هڪ رپورٽ ۾ عمارت جا مجموعي 81 ڪمرا ڄاڻايا ويا هئا، جن ۾ تدريسي ۽ انتظامي ڪمرا پڻ شامل هئا.<ref name="Dawn2019"/> == شاگرد ۽ استاد == اداري جي شروعاتي دور ۾ تقريباً 550 شاگرد داخل هئا. 2019ع ۾ شايع ٿيل رپورٽن موجب شاگردن جو انگ تقريباً 6,300 هو ۽ استادن جو تعداد 136 کان 140 جي وچ ۾ ٻڌايو ويو. اهي انگ 2019ع جي رپورٽن سان تعلق رکن ٿا ۽ موجوده داخلا يا عملي جي تعداد جي نمائندگي نٿا ڪن.<ref name="Dawn2019"/><ref name="PakistanToday"/> == اهم اڳوڻا شاگرد == هن اسڪول مان تعليم حاصل ڪندڙ شخصيتن ۾ مختلف سياسي، عدالتي ۽ انتظامي شعبن سان لاڳاپيل ماڻهو شامل آهن.<ref name="Dawn2019"/><ref name="PakistanToday"/> * [[اشرف عباسي|ڊاڪٽر بيگم اشرف عباسي]] — پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جي پهرين عورت ڊپٽي اسپيڪر. * [[جسٽس احمد علي ايم شيخ]] — سنڌ هاءِ ڪورٽ جو اڳوڻو چيف جسٽس. * [[نثار احمد کھڙو]] — سنڌ جو سياستدان ۽ اڳوڻو صوبائي وزير. * [[علي نواز ميمڻ]] — عالمي ترقياتي ادارن سان لاڳاپيل ماهر. * [[خالد محمود سومرو]] — مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ. == سائنسي ۽ ثقافتي سرگرميون == اسڪول ۾ تعليمي نمائشون ۽ شاگردن جا مقابلا پڻ منعقد ٿيندا رهيا آهن. فيبروري 2020ع ۾ سائنس ۽ فن جي نمائش ٿي، جنهن ۾ ڏهن کان وڌيڪ اسڪولن جي شاگردن حصو ورتو. نمائش ۾ سائنسي ماڊل، تصويرون، خاڪا ۽ سنڌ جي قديم ثقافت سان لاڳاپيل فن پارا پيش ڪيا ويا.<ref name="Science">{{cite news |title=Science exhibition held at Larkana school |url=https://www.dawn.com/news/1536034 |work=Dawn |date=23 February 2020 |language=en}}</ref> == انتظامي ۽ ترقياتي قدم == نومبر 2022ع ۾ لاڙڪاڻي جي ڪمشنر پاران اسڪول ۾ سي سي ٽي وي ڪئميرائن جي نظام جو افتتاح ڪيو ويو. تقريب دوران اسڪول جي بنيادي سهولتن بابت معاملن تي پڻ ڳالهه ٻولهه ٿي.<ref name="CCTV">{{cite news |title=Commissioner Inaugurates CCTV Cameras System At Pilot School Larkana |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/commissioner-inaugurates-cctv-cameras-system-1588394.html |agency=Associated Press of Pakistan |work=UrduPoint |date=2 November 2022 |language=en}}</ref> == تاريخي اهميت == گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول لاڙڪاڻي جي جديد تعليمي تاريخ جو هڪ اهم ادارو آهي. 1919ع کان هاءِ اسڪول جي حيثيت، 1926ع جي تاريخي عمارت، 1964ع جي فني تعليم واري منصوبي ۽ 1994ع ۾ اعليٰ ثانوي سطح تي ترقي هن اداري جي ارتقا جا اهم مرحلا آهن.<ref name="Mukhtiar"/><ref name="Dawn2019"/> == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[سنڌ ۾ تعليم]] * [[ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ، لاڙڪاڻو]] * [[ڪشنچند بيوس]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://heritage.eftsindh.com/site/954/larkana/government-pilot-school سنڌ جي تاريخي ورثي بابت اداري جي معلومات] * [https://biselrk.edu.pk/ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ، لاڙڪاڻو] * [https://www.sindheducation.gov.pk/ سنڌ حڪومت جو اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا اسڪول]] [[زمرو:سنڌ جا تعليمي ادارا]] [[زمرو:1919ع ۾ قائم ٿيل تعليمي ادارا]] 54xdv7py4yyzb5tpdgle97f8oqn2433 0 105488 429270 2026-11-06T12:17:11Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|پاڪستاني قانوندان ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ جو اڳوڻو چيف جسٽس}} {{Infobox officeholder | name = احمد علي ايم شيخ | native_name = احمد علي ايم شيخ | honorific_prefix = جسٽس | image = | image_size = 250px | caption = جسٽس احمد علي ايم شيخ | office = [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جو چيف جسٽس | term_start = 15 مارچ 2017ع | term_end = 2 آڪٽوبر 2023ع | pre... 429270 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستاني قانوندان ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ جو اڳوڻو چيف جسٽس}} {{Infobox officeholder | name = احمد علي ايم شيخ | native_name = احمد علي ايم شيخ | honorific_prefix = جسٽس | image = | image_size = 250px | caption = جسٽس احمد علي ايم شيخ | office = [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جو چيف جسٽس | term_start = 15 مارچ 2017ع | term_end = 2 آڪٽوبر 2023ع | predecessor = [[سجاد علي شاهه]] | successor = [[عرفان سعادت خان]] (قائم مقام) | office2 = سنڌ هاءِ ڪورٽ جو جج | term_start2 = 25 سيپٽمبر 2009ع | term_end2 = 2 آڪٽوبر 2023ع | birth_date = {{Birth date and age|1961|10|3}} | birth_place = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | alma_mater = [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، خيرپور | profession = قانوندان، اڳوڻو جج }} '''احمد علي ايم شيخ''' (انگريزي: ''Ahmed Ali M. Shaikh''؛ پيدائش: 3 آڪٽوبر 1961ع) [[پاڪستان]] جو هڪ قانوندان ۽ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جو اڳوڻو چيف جسٽس آهي. هن 15 مارچ 2017ع تي سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس طور حلف کنيو ۽ 2 آڪٽوبر 2023ع تي عهدي تان رٽائر ٿيو. ان کان اڳ هو سيپٽمبر 2009ع کان سنڌ هاءِ ڪورٽ جو جج رهيو.<ref name="SHCProfile">{{cite web |title=Honourable Justice Ahmed Ali M. Shaikh |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/Honble_Justice_Ahmed_Ali_M_Shaikh.php |website=High Court of Sindh |publisher=High Court of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="SHCRetired">{{cite web |title=Former Judges |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/retired_elevated_judges.php |website=High Court of Sindh |publisher=High Court of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> احمد علي شيخ پنهنجي ابتدائي تعليم [[گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو|گورنمينٽ پائلٽ اسڪول، لاڙڪاڻو]] مان حاصل ڪئي. هن گورنمينٽ ڊگري ڪاليج لاڙڪاڻي مان سائنس ۾ گريجوئيشن ڪئي ۽ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، خيرپور مان قانون جي ڊگري حاصل ڪئي. هن پنهنجي پيشاورانه زندگيءَ جي شروعات وڪالت سان ڪئي ۽ بعد ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ جي اعليٰ عدالتي عهدن تي رهيو.<ref name="FJA">{{cite report |title=Annual Report 2018–2019 |url=https://fja.gov.pk/files/annual_report/annual_report_2018-19.pdf |publisher=Federal Judicial Academy, Pakistan |year=2019 |page=14 |language=en}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == احمد علي ايم شيخ 3 آڪٽوبر 1961ع تي لاڙڪاڻي ۾ پيدا ٿيو. هن ابتدائي تعليم گورنمينٽ پائلٽ اسڪول لاڙڪاڻي مان حاصل ڪئي ۽ اتي ئي ميٽرڪ تائين پڙهيو. بعد ۾ گورنمينٽ ڊگري ڪاليج لاڙڪاڻي مان بيچلر آف سائنس جي ڊگري حاصل ڪيائين. قانون جي اعليٰ تعليم لاءِ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ۾ داخلا ورتائين، جتان قانون جي ڊگري حاصل ڪيائين.<ref name="SHCProfile"/><ref name="FJA"/> سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي جي 2018ع واري سالياني رپورٽ ۾ پڻ سندس تعليمي ۽ پيشاورانه پسمنظر درج ٿيل آهي.<ref name="SJA">{{cite report |title=Annual Report 2018 |url=https://sja.gos.pk/assets/Annual_Reports/Annual_Report_2018.pdf |publisher=Sindh Judicial Academy |year=2018 |language=en}}</ref> == وڪالت جو دور == احمد علي شيخ پهرين نومبر 1990ع تي ماتحت عدالتن ۾ وڪيل طور داخل ٿيو. 15 مارچ 1993ع تي کيس هاءِ ڪورٽ ۾ وڪالت ڪرڻ جي اهليت حاصل ٿي. هن لاڙڪاڻي ۾ وڪالت دوران وڪيلن جي تنظيمن ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="SHCProfile"/> 1994ع ۾ هو ڊسٽرڪٽ بار ايسوسيئيشن لاڙڪاڻي جو نائب صدر ۽ 1995ع ۾ جنرل سيڪريٽري چونڊيو ويو. بعد ۾ 5 اپريل 2008ع کان 24 سيپٽمبر 2009ع تائين هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن لاڙڪاڻي جو صدر رهيو.<ref name="FJA"/> == عدالتي زندگي == === سنڌ هاءِ ڪورٽ جو جج === 25 سيپٽمبر 2009ع تي احمد علي شيخ کي سنڌ هاءِ ڪورٽ جو ايڊيشنل جج مقرر ڪيو ويو. 19 سيپٽمبر 2011ع تي هن مستقل جج طور حلف کنيو. 16 ڊسمبر 2015ع کان 14 مارچ 2017ع تائين هو سنڌ هاءِ ڪورٽ جو سينيئر ترين جج رهيو.<ref name="SHCProfile"/> هن 3 مارچ کان 12 مارچ 2016ع ۽ 4 آگسٽ کان 10 آگسٽ 2016ع تائين قائم مقام چيف جسٽس جون ذميواريون پڻ سرانجام ڏنيون.<ref name="SJA"/> === سنڌ هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس === 15 مارچ 2017ع تي احمد علي شيخ سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس طور حلف کنيو. سنڌ جي گورنر محمد زبير کيس حلف کڻايو. سندس مقرري جسٽس سجاد علي شاهه جي سپريم ڪورٽ ۾ مقرريءَ کان پوءِ ٿي. ان وقت شايع ٿيل اخبارن موجب هو سنڌ هاءِ ڪورٽ جو 23هون چيف جسٽس هو.<ref name="TribuneOath">{{cite news |last=Sahoutara |first=Naeem |title=Justice Ahmed Ali M Sheikh takes oath as SHC chief justice |url=https://tribune.com.pk/story/1355995/justice-ahmed-ali-m-sheikh-takes-oath-shc-chief-justice |work=The Express Tribune |date=15 March 2017 |language=en}}</ref><ref name="DailyTimes">{{cite news |title=New SHC Chief Justice takes oath of his office |url=https://dailytimes.com.pk/23104/new-shc-chief-justice-takes-oath-of-his-office/ |work=Daily Times |date=15 March 2017 |language=en}}</ref> چيف جسٽس طور حلف کڻڻ کان پوءِ هن عدليه ۾ بدعنوانيءَ خلاف قدم کڻڻ جي عزم جو اظهار ڪيو. سندس چيف جسٽس واري عهدي جو مدو 15 مارچ 2017ع کان 2 آڪٽوبر 2023ع تائين رهيو.<ref name="DailyTimes"/><ref name="SHCRetired"/> === عدالتي انتظام ۽ ادارتي ذميواريون === احمد علي شيخ چيف جسٽس جي حيثيت ۾ سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي جي بورڊ آف گورنرز جو چيئرمين پڻ رهيو. سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي جي 2018ع واري سالياني رپورٽ ۾ سندس ان عهدي ۽ پيشاورانه سوانح عمريءَ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="SJA"/> سنڌ هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري فهرست موجب هن 3 اپريل 2017ع کان 11 مئي 2018ع تائين هاءِ ڪورٽ جي انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ عدالتي آٽوميشن بابت ڪميٽيءَ جي چيئرمين طور پڻ ذميواريون سرانجام ڏنيون.<ref name="ITCommittee">{{cite web |title=Information Technology: Chairmen of I.T. / Automation and Court Technologies Committee |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/IT_Chairmen.php |publisher=High Court of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == سپريم ڪورٽ ۾ مقرريءَ بابت اختلاف == 2021ع ۾ احمد علي شيخ جي سپريم ڪورٽ ۾ ايڊهاڪ جج طور مقرريءَ جو معاملو عدالتي ۽ قانوني حلقن ۾ بحث جو موضوع بڻيو. 10 آگسٽ 2021ع تي پاڪستان جي جوڊيشل ڪميشن پنجن جي مقابلي ۾ چئن ووٽن جي اڪثريت سان کيس هڪ سال لاءِ سپريم ڪورٽ ۾ ايڊهاڪ جج طور مقرر ڪرڻ جي مشروط سفارش ڪئي. اها سفارش سندس رضامنديءَ سان مشروط هئي.<ref name="DawnJCP">{{cite news |last=Iqbal |first=Nasir |title=JCP names SHC CJ as ad hoc SC judge after narrow vote |url=https://www.dawn.com/news/1639905/jcp-names-shc-cj-as-ad-hoc-sc-judge-after-narrow-vote |work=Dawn |date=11 August 2021 |language=en}}</ref> احمد علي شيخ ايڊهاڪ جج طور مقرريءَ تي رضامندي ظاهر نه ڪئي. هن جو موقف هو ته هو سپريم ڪورٽ ۾ مستقل جج طور مقرري قبول ڪرڻ لاءِ تيار هو، پر ايڊهاڪ جج طور ڪم ڪرڻ لاءِ رضامند نه هو. سندس موقف موجب ايڊهاڪ مقرريءَ لاءِ لاڳاپيل هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس جي رضامندي ضروري هئي.<ref name="DawnRefusal">{{cite news |last=Sahoutara |first=Naeem |title=Sindh CJ firm on refusal to become SC ad hoc judge |url=https://www.dawn.com/news/1641116 |work=Dawn |date=17 August 2021 |language=en}}</ref> 16 آگسٽ 2021ع تي صدر عارف علوي طرفان آئين جي آرٽيڪل 182 تحت سندس ايڊهاڪ مقرريءَ جو نوٽيفڪيشن جاري ڪيو ويو، پر احمد علي شيخ مقرري قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ 17 آگسٽ تي مقرر حلف برداريءَ جي تقريب ۾ شرڪت نه ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref name="DawnRefusal"/> ان معاملي تي قانوني حلقن ۾ آئين جي آرٽيڪل 182، 206 ۽ 209 جي تشريح بابت اختلاف سامهون آيا. پاڪستان بار ڪائونسل ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن سميت مختلف وڪيل تنظيمن سندس رضامنديءَ کان سواءِ مقرريءَ جي مخالفت ڪئي. ٻئي طرف مقرريءَ جي حمايت ڪندڙ قانوني عهديدارن جو موقف هو ته آئيني شقن جي تشريح ۾ ايڊهاڪ مقرريءَ جي نوعيت ۽ رضامنديءَ جي گهرج کي ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="TheNewsJCP">{{cite news |last=Khan |first=Sohail |title=JCP approves SHC CJ as ad hoc SC judge |url=https://www.thenews.com.pk/print/876575-jcp-approves-shc-cj-as-ad-hoc-sc-judge |work=The News International |date=11 August 2021 |language=en}}</ref><ref name="DawnJCP"/> مئي 2023ع ۾ جسٽس قاضي فائز عيسيٰ جوڊيشل ڪميشن جي ميمبرن ڏانهن خط لکي احمد علي شيخ ۽ پشاور هاءِ ڪورٽ جي قائم مقام چيف جسٽس مسرت هلاليءَ جي سپريم ڪورٽ ۾ مقرريءَ تي غور ڪرڻ جي سفارش ڪئي.<ref name="Geo2023">{{cite news |last=Nawaz |first=Maryam |title=Justice Isa recommends elevation of SHC, PHC chief justices to Supreme Court |url=https://www.geo.tv/latest/484919-justice-isa-recommends-elevation-of-shc-phc-chief-justices-to-top-court |work=Geo News |date=1 May 2023 |language=en}}</ref> == عدالتي فيصلا ۽ قانوني ڪم == احمد علي شيخ سنڌ هاءِ ڪورٽ ۾ پنهنجي عدالتي خدمتن دوران مختلف آئيني، ديواني، فوجداري ۽ انتظامي نوعيت جي ڪيسن جي ٻڌڻي ڪندڙ بئنچن جو حصو رهيو. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي ليگل ريسرچ سيل جي دستاويزن ۾ سندس نالي سان گڏ ٻين ججن جي شموليت وارا فيصلا درج آهن.<ref name="SHCLRC">{{cite report |title=Legal Research Cell: Case Law Compilation |url=https://lrc.shc.gov.pk/downloads/Combine.pdf |publisher=High Court of Sindh, Legal Research Cell |language=en}}</ref> مثال طور ''نديم احمد بنام جواد ذڪي عرف علي ۽ ٻيا''، 2019 P Cr. L J 1736، ۾ احمد علي شيخ ۽ جسٽس عمر سيال تي مشتمل بئنچ هڪ ئي مقدمي ۾ مختلف ڏوهن جي سزائن جي گڏ هلڻ بابت قانوني اصولن تي غور ڪيو. اهو فيصلو فوجداري ضابطه ڪار جي قلم 35 ۽ 397 سان لاڳاپيل هو.<ref name="SHCLRC"/> عدالتي بئنچ ۾ شموليت کي ڪنهن فيصلي جي اڪيلي مصنفيت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته گڏيل بئنچ جا فيصلا مختلف ججن طرفان تحرير ٿي سگهن ٿا. == عهدي تان رٽائرمينٽ == احمد علي شيخ 2 آڪٽوبر 2023ع تي سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس ۽ جج جي عهدي تان رٽائر ٿيو. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري اڳوڻن ججن واري فهرست ۾ سندس مقرريءَ جي تاريخ 25 سيپٽمبر 2009ع ۽ رٽائرمينٽ جي تاريخ 2 آڪٽوبر 2023ع ڄاڻايل آهي.<ref name="SHCRetired"/> سندس رٽائرمينٽ کان پوءِ جسٽس عرفان سعادت خان قائم مقام چيف جسٽس طور ذميواريون سنڀاليون.<ref name="RetirementNews">{{cite news |last=Malik |first=Hasnaat |title=SHC chief justice to hang up spurs today |url=https://tribune.com.pk/story/2438763/shc-chief-justice-to-hang-up-spurs-today |work=The Express Tribune |date=2 October 2023 |language=en}}</ref> == پيشاورانه زندگيءَ جو تاريخوار جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a9c6dc;text-align:right" ! style="background:#155a91;color:white"| سال يا تاريخ ! style="background:#155a91;color:white"| واقعو |- | 3 آڪٽوبر 1961ع || لاڙڪاڻي ۾ پيدائش |- | 1 نومبر 1990ع || ماتحت عدالتن ۾ وڪالت جي شروعات |- | 15 مارچ 1993ع || هاءِ ڪورٽ جي وڪيل طور داخلا |- | 1994ع || ڊسٽرڪٽ بار ايسوسيئيشن لاڙڪاڻي جو نائب صدر |- | 1995ع || ڊسٽرڪٽ بار ايسوسيئيشن لاڙڪاڻي جو جنرل سيڪريٽري |- | 5 اپريل 2008ع || هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن لاڙڪاڻي جو صدر |- | 25 سيپٽمبر 2009ع || سنڌ هاءِ ڪورٽ جو ايڊيشنل جج |- | 19 سيپٽمبر 2011ع || سنڌ هاءِ ڪورٽ جو مستقل جج |- | 16 ڊسمبر 2015ع || سنڌ هاءِ ڪورٽ جو سينيئر ترين جج |- | مارچ ۽ آگسٽ 2016ع || قائم مقام چيف جسٽس |- | 15 مارچ 2017ع || سنڌ هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس |- | آگسٽ 2021ع || سپريم ڪورٽ ۾ ايڊهاڪ مقرري قبول ڪرڻ کان انڪار |- | 2 آڪٽوبر 2023ع || عدالتي عهدي تان رٽائرمينٽ |} == وڌيڪ ڏسو == * [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] * [[پاڪستان جي سپريم ڪورٽ]] * [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو]] * [[جوڊيشل ڪميشن آف پاڪستان]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhhighcourt.gov.pk/Honble_Justice_Ahmed_Ali_M_Shaikh.php سنڌ هاءِ ڪورٽ تي سرڪاري سوانح عمري] * [https://sindhhighcourt.gov.pk/urdu_beta/Justice_Ahmed_Ali_M_Sheikh.php سنڌ هاءِ ڪورٽ تي اردو سوانح عمري] * [https://sja.gos.pk/assets/Annual_Reports/Annual_Report_2018.pdf سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي جي 2018ع واري سالياني رپورٽ] * [https://fja.gov.pk/files/annual_report/annual_report_2018-19.pdf وفاقي عدالتي اڪيڊمي جي 2018–2019ع واري رپورٽ] [[زمرو:1961ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:پاڪستاني جج]] [[زمرو:سنڌ هاءِ ڪورٽ جا چيف جسٽس]] [[زمرو:سنڌ جا قانوندان]] [[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]] [[زمرو:شاهه عبداللطيف يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:زندهه ماڻهو]] eokp0ucfu5ypcncx9arqwh04y7bb545 0 105489 429273 2026-11-06T12:28:22Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|پاڪستاني سياستدان، سنڌ اسيمبليءَ جو اڳوڻو اسپيڪر ۽ صوبائي وزير}} {{Infobox officeholder | name = نثار احمد کهڙو | native_name = نثار احمد کهڙو | image = Dr.Irshad Ali Soomro and Mr.Nisar Ahmed Khuhro Minister.jpg | image_size = 280px | caption = نثار احمد کهڙو ۽ ڊاڪٽر ارشاد علي سومرو، 2014ع | office = چيئرمين، سنڌ اسيمبلي... 429273 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستاني سياستدان، سنڌ اسيمبليءَ جو اڳوڻو اسپيڪر ۽ صوبائي وزير}} {{Infobox officeholder | name = نثار احمد کهڙو | native_name = نثار احمد کهڙو | image = Dr.Irshad Ali Soomro and Mr.Nisar Ahmed Khuhro Minister.jpg | image_size = 280px | caption = نثار احمد کهڙو ۽ ڊاڪٽر ارشاد علي سومرو، 2014ع | office = چيئرمين، سنڌ اسيمبلي پبلڪ اڪائونٽس ڪميٽي | term_start = 8 جولاءِ 2024ع | office1 = [[سنڌ جي صوبائي اسيمبلي|سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر]] | term_start1 = 2024ع | constituency1 = PS-15 قمبر شهدادڪوٽ-II | office2 = [[سنڌ جي صوبائي اسيمبلي|سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر]] | term_start2 = 2008ع | term_end2 = 2013ع | deputy2 = [[شهلا رضا]] | office3 = سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ | term_start3 = 16 ڊسمبر 2002ع | term_end3 = 18 نومبر 2007ع | office4 = سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ | term_start4 = 10 مارچ 1997ع | term_end4 = 14 آڪٽوبر 1999ع | birth_date = {{Birth date and age|1950|9|22}} | birth_place = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | party = [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | father = محمد نواز کهڙو | children = [[ندا کهڙو]] | alma_mater = [[ڪراچي يونيورسٽي]] | occupation = سياستدان، زميندار }} '''نثار احمد کهڙو''' (انگريزي: ''Nisar Ahmed Khuhro''؛ پيدائش: 22 سيپٽمبر 1950ع) [[سنڌ]] جو هڪ پاڪستاني سياستدان ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو اڳواڻ آهي. هو سنڌ اسيمبليءَ جو اڳوڻو اسپيڪر، مخالف ڌر جو اڳواڻ، صوبائي وزير ۽ پاڪستان جي سينيٽ جو ميمبر رهي چڪو آهي. 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ هو سنڌ اسيمبليءَ جي تڪ PS-15 قمبر شهدادڪوٽ-II مان صوبائي اسيمبليءَ جو ميمبر ٿيو. 8 جولاءِ 2024ع تي کيس سنڌ اسيمبليءَ جي پبلڪ اڪائونٽس ڪميٽيءَ جو چيئرمين چونڊيو ويو.<ref name="PAS2024">{{cite web |title=Nisar Ahmed Khuhro: Member Profile, Assembly Tenure 2024 |url=https://www.pas.gov.pk/index.php/members/profile/33/926 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="PAC2024">{{cite web |title=Mr. Nisar Ahmed Khuhro elected Chairman of Public Accounts Committee |url=https://www.pas.gov.pk/notifications-details/2847 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=8 July 2024 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> نثار احمد کهڙو 2008ع کان 2013ع تائين سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر رهيو. ان کان اڳ هن 1997ع کان 1999ع ۽ 2002ع کان 2007ع تائين مخالف ڌر جي اڳواڻ طور ڪم ڪيو. هو تعليم، منصوبابندي ۽ ترقي، خوراڪ ۽ پارلياماني معاملن سان لاڳاپيل صوبائي وزارتن ۾ پڻ رهيو آهي.<ref name="Opposition">{{cite web |title=Leaders of Opposition – Sindh Legislative Assembly |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/Leaders%20of%20Opposition.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="PAS2024"/> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == نثار احمد کهڙو 22 سيپٽمبر 1950ع تي لاڙڪاڻي ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو محمد نواز کهڙو هو. هن ابتدائي تعليم لاڙڪاڻي جي گورنمينٽ پائلٽ اسڪول مان حاصل ڪئي. بعد ۾ ڪراچيءَ جي ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ۾ انٽرميڊيئيٽ جي تعليم حاصل ڪيائين ۽ [[ڪراچي يونيورسٽي]] مان گريجوئيشن مڪمل ڪيائين.<ref name="PPPProfile">{{cite web |title=Nisar Ahmed Khuhro |url=https://pppsindh.wordpress.com/nisar-ahmed-khuhro/ |website=PPP Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="PAS2024"/> سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري سوانح عمري موجب هو پيشي جي لحاظ کان زميندار ۽ سياستدان آهي. هن جرمنيءَ جي شهر فرينڪفرٽ ۾ پڻ پيشاورانه تربيت حاصل ڪئي هئي، جنهن جو ذڪر سندس شايع ٿيل سوانحي احوالن ۾ ملي ٿو.<ref name="PAS2024"/> == سياسي زندگي == === پاڪستان پيپلز پارٽيءَ سان وابستگي === نثار احمد کهڙي جي سياسي زندگيءَ جو وڏو حصو پاڪستان پيپلز پارٽيءَ سان وابسته رهيو آهي. هو بينظير ڀٽو جي قيادت واري دور ۾ پارٽيءَ جي تنظيمي سرگرمين ۾ اڳتي آيو. 1990ع ۾ کيس پيپلز پارٽي ضلعي لاڙڪاڻي جو صدر چونڊيو ويو. 1993ع ۾ هو پيپلز پارٽي سنڌ جو نائب صدر ٿيو.<ref name="TribunePPP">{{cite news |title=Seasoned politician: Nisar Khuhro appointed PPP Sindh president |url=https://tribune.com.pk/story/1204921/seasoned-politician-nisar-khuhro-appointed-ppp-sindh-president |work=The Express Tribune |date=20 October 2016 |language=en}}</ref> آڪٽوبر 2016ع ۾ پارٽيءَ جي تنظيم سازيءَ کان پوءِ بلاول ڀٽو زرداريءَ کيس پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ جو صدر مقرر ڪيو. هن کان اڳ پڻ هو صوبائي پارٽي تنظيم جي سربراهيءَ سان لاڳاپيل رهيو هو.<ref name="TribunePPP"/> === سنڌ اسيمبليءَ ۾ شروعاتي دور === نثار احمد کهڙو 1988ع ۾ لاڙڪاڻي مان سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو. هن 1990ع، 1993ع، 1997ع، 2002ع، 2008ع ۽ 2013ع جي چونڊن ۾ پڻ صوبائي اسيمبليءَ جي نمائندگي ڪئي. سنڌ اسيمبليءَ جي نائين اسيمبليءَ جي سرڪاري فهرست ۾ سندس نالو تڪ PS-33 لاڙڪاڻو مان ميمبر طور درج آهي.<ref name="NinthAssembly">{{cite web |title=Members of the Provincial Assembly of Sindh: Ninth Assembly |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_9th_assembly.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> 1990ع کان 1993ع تائين هو سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جو نائب اڳواڻ رهيو. 1993ع ۾ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي حڪومت دوران کيس منصوبابندي ۽ ترقيءَ جي وزارت ملي.<ref name="PPPProfile"/> === مخالف ڌر جو اڳواڻ === نثار احمد کهڙو سنڌ اسيمبليءَ ۾ ٻه ڀيرا مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو. پهريون مدو 10 مارچ 1997ع کان 14 آڪٽوبر 1999ع تائين ۽ ٻيو مدو 16 ڊسمبر 2002ع کان 18 نومبر 2007ع تائين هو. انهن تاريخن جي تصديق سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري فهرست مان ٿئي ٿي.<ref name="Opposition"/> === سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر === 2008ع جي عام چونڊن کان پوءِ نثار احمد کهڙو سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر چونڊيو ويو. شهلا رضا ڊپٽي اسپيڪر چونڊي وئي. سندس اسپيڪر واري عهدي جو مدو 2008ع کان 2013ع تائين رهيو.<ref name="PAS2024"/> 27 نومبر 2012ع تي نثار احمد کهڙي کي سنڌ جو قائم مقام گورنر مقرر ڪيو ويو. ان موقعي تي سنڌ اسيمبليءَ جي نوٽيفڪيشن موجب ڊپٽي اسپيڪر شهلا رضا قائم مقام اسپيڪر جون ذميواريون سنڀاليون.<ref name="ActingGovernor">{{cite web |title=Appointment of Mr. Nisar Ahmed Khuhro as Acting Governor Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/notifications-details/588 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=27 November 2012 |language=en}}</ref> === صوبائي وزارتون === نثار احمد کهڙو سنڌ حڪومت ۾ مختلف وقتن تي منصوبابندي ۽ ترقي، تعليم ۽ خواندگي، خوراڪ ۽ پارلياماني معاملن جو وزير رهيو. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري سوانح عمري موجب هو 2013ع کان 2015ع تائين سينيئر صوبائي وزير تعليم رهيو.<ref name="PAS2024"/> آگسٽ 2019ع ۾ کيس سنڌ جي وڏي وزير جو صلاحڪار مقرر ڪيو ويو. سندس ذميوارين ۾ ورڪس اينڊ سروسز ۽ يونيورسٽين ۽ بورڊن جا معاملا شامل هئا. هو 2021ع تائين صلاحڪار رهيو.<ref name="PAS2024"/> === هندو شاديءَ بابت قانون سازي === 15 فيبروري 2016ع تي سنڌ اسيمبليءَ هندو شاديءَ بابت بل منظور ڪيو. نثار احمد کهڙي قانون ۽ پارلياماني معاملن جي وزير جي حيثيت ۾ اهو بل اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيو. ان قانون سازيءَ جو مقصد سنڌ ۾ هندو برادريءَ جي شادين جي رجسٽريشن لاءِ قانوني نظام مهيا ڪرڻ هو.<ref name="HinduMarriage">{{cite news |title=Sindh Assembly approves Hindu Marriage Bill |url=https://www.dawn.com/news/1239719 |work=Dawn |date=15 February 2016 |language=en}}</ref> منظور ٿيل بل ۾ شاديءَ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ عمر 18 سال مقرر ڪرڻ ۽ شاديءَ جي رجسٽريشن بابت شرط شامل هئا. اها قانون سازي سنڌ جي مذهبي اقليتن جي خانداني قانونن جي تاريخ ۾ اهم اڳڀرائي هئي.<ref name="HinduMarriage"/> === پاڪستان جي سينيٽ === 9 مارچ 2022ع تي نثار احمد کهڙو سنڌ مان پاڪستان جي سينيٽ جي ان سيٽ تي چونڊيو ويو، جيڪا فيصل واوڊا جي نااهليءَ سبب خالي ٿي هئي. بعد ۾ سپريم ڪورٽ جي فيصلي سبب فيصل واوڊا جي سينيٽ رڪنيت عارضي طور بحال ٿيڻ کان پوءِ نثار احمد کهڙي جي چونڊ بابت قانوني صورتحال تبديل ٿي.<ref name="SenateElection">{{cite news |last=Khan |first=Iftikhar A. |title=ECP notifies Khuhro as senator from Sindh |url=https://www.dawn.com/news/1734790/ecp-notifies-khuhro-as-senator-from-sindh |work=Dawn |date=2 February 2023 |language=en}}</ref> فيصل واوڊا جي استعيفيٰ کان پوءِ اليڪشن ڪميشن پهرين فيبروري 2023ع تي نثار احمد کهڙي کي ٻيهر سينيٽر طور ڪامياب قرار ڏيڻ جو نوٽيفڪيشن جاري ڪيو. سينيٽ جي سرڪاري پروفائيل موجب هن 6 فيبروري 2023ع تي حلف کنيو. سنڌ اسيمبليءَ جي 2024ع واري سوانح عمريءَ ۾ سندس سينيٽ رڪنيت 2023ع کان 2024ع تائين ڄاڻايل آهي.<ref name="SenateElection"/><ref name="SenateProfile">{{cite web |title=Nisar Ahmed Khuhro |url=https://senate.gov.pk/en/profile.php?uid=1005 |publisher=Senate of Pakistan |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="PAS2024"/> === 2024ع کان پوءِ صوبائي اسيمبلي === 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ نثار احمد کهڙو تڪ PS-15 قمبر شهدادڪوٽ-II مان سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر ٿيو. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ ۾ سندس سياسي جماعت پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز ڄاڻايل آهي.<ref name="PAS2024"/> 10 جون 2024ع تي سنڌ اسيمبليءَ کيس پبلڪ اڪائونٽس ڪميٽيءَ جو ميمبر چونڊيو. 8 جولاءِ 2024ع تي هو ڪميٽيءَ جو چيئرمين چونڊيو ويو. اهو عهدو صوبائي حڪومت جي مالي حسابن ۽ آڊٽ رپورٽن بابت پارلياماني نگرانيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PACMembers">{{cite web |title=Public Accounts Committee – Members Elected |url=https://www.pas.gov.pk/notifications-details/2836 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=1 July 2024 |language=en}}</ref><ref name="PAC2024"/> == ذاتي زندگي == نثار احمد کهڙي جي والد جو نالو محمد نواز کهڙو هو. سندس ڌيءَ ندا کهڙو پڻ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ سان لاڳاپيل سياستدان آهي ۽ سنڌ اسيمبليءَ جي عورتن لاءِ مخصوص سيٽ تي ميمبر رهي آهي. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري سوانح عمريءَ ۾ ندا کهڙي کي سندس ڌيءَ طور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PAS2024"/> == سياسي ۽ پارلياماني عهدن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#184c79;color:white"| عرصو ! style="background:#184c79;color:white"| عهدو ! style="background:#184c79;color:white"| ادارو |- | 1990ع || ضلعي صدر || پاڪستان پيپلز پارٽي، لاڙڪاڻو |- | 1990ع–1993ع || مخالف ڌر جو نائب اڳواڻ || سنڌ اسيمبلي |- | 1993ع || صوبائي نائب صدر || پاڪستان پيپلز پارٽي، سنڌ |- | 1993ع–1996ع || صوبائي وزير، منصوبابندي ۽ ترقي || سنڌ حڪومت |- | 1997ع–1999ع || مخالف ڌر جو اڳواڻ || سنڌ اسيمبلي |- | 2002ع–2007ع || مخالف ڌر جو اڳواڻ || سنڌ اسيمبلي |- | 2008ع–2013ع || اسپيڪر || سنڌ اسيمبلي |- | 27 نومبر 2012ع || قائم مقام گورنر || سنڌ |- | 2013ع–2015ع || سينيئر وزير تعليم || سنڌ حڪومت |- | 2016ع || صوبائي صدر طور مقرري || پاڪستان پيپلز پارٽي، سنڌ |- | 2019ع–2021ع || وڏي وزير جو صلاحڪار || سنڌ حڪومت |- | 2023ع–2024ع || سينيٽر || پاڪستان جي سينيٽ |- | 2024ع کان || صوبائي اسيمبليءَ جو ميمبر || PS-15 قمبر شهدادڪوٽ-II |- | 8 جولاءِ 2024ع کان || پبلڪ اڪائونٽس ڪميٽيءَ جو چيئرمين || سنڌ اسيمبلي |} == وڌيڪ ڏسو == * [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] * [[سنڌ جي صوبائي اسيمبلي]] * [[پاڪستان جي سينيٽ]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو]] * [[ندا کهڙو]] * [[سنڌ ۾ تعليم]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pas.gov.pk/index.php/members/profile/33/926 سنڌ اسيمبليءَ ۾ سرڪاري سوانح عمري] * [https://senate.gov.pk/en/profile.php?uid=1005 پاڪستان جي سينيٽ ۾ سوانح عمري] * [https://www.pas.gov.pk/notifications-details/2847 پبلڪ اڪائونٽس ڪميٽيءَ جي چيئرمين طور مقرري] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dr.Irshad_Ali_Soomro_and_Mr.Nisar_Ahmed_Khuhro_Minister.jpg وڪيميڊيا ڪامنز تي تصوير] [[زمرو:1950ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:زندهه ماڻهو]] [[زمرو:پاڪستاني سياستدان]] [[زمرو:سنڌ جا سياستدان]] [[زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌ اسيمبليءَ جا اسپيڪر]] [[زمرو:سنڌ اسيمبليءَ جا ميمبر]] [[زمرو:پاڪستان جا سينيٽر]] [[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]] qj0ae4oiw45aehqndxsuwv53r1b5pm3 0 105490 429275 2026-11-06T12:31:34Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌ جو مذهبي عالم، سياستدان ۽ پاڪستان جو اڳوڻو سينيٽر}} {{Infobox officeholder | name = ڊاڪٽر خالد محمود سومرو | native_name = خالد محمود سومرو | honorific_prefix = مولانا ڊاڪٽر | image = | image_size = 270px | caption = ڊاڪٽر خالد محمود سومرو | office = [[پاڪستان جي سينيٽ]] جو ميمبر | term_start = مارچ 2006ع | term_... 429275 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جو مذهبي عالم، سياستدان ۽ پاڪستان جو اڳوڻو سينيٽر}} {{Infobox officeholder | name = ڊاڪٽر خالد محمود سومرو | native_name = خالد محمود سومرو | honorific_prefix = مولانا ڊاڪٽر | image = | image_size = 270px | caption = ڊاڪٽر خالد محمود سومرو | office = [[پاڪستان جي سينيٽ]] جو ميمبر | term_start = مارچ 2006ع | term_end = مارچ 2012ع | constituency = [[سنڌ]] | office2 = جنرل سيڪريٽري، جمعيت علماءِ اسلام سنڌ | birth_date = {{Birth date|1959|5|7}} | birth_place = [[عاقل (لاڙڪاڻو)|عاقل]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[سنڌ]] | death_date = {{Death date and age|2014|11|29|1959|5|7}} | death_place = [[سکر]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | nationality = پاڪستاني | party = [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]] | father = مولانا علي محمد حقاني | children = ڇهه پٽ ۽ ٽي ڌيئرون | alma_mater = [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]]، [[سنڌ يونيورسٽي]] | occupation = مذهبي عالم، ڊاڪٽر، سياستدان | profession = طب ۽ ديني تعليم }} '''ڊاڪٽر خالد محمود سومرو''' (انگريزي: ''Khalid Mehmood Soomro''؛ 7 مئي 1959ع – 29 نومبر 2014ع) سنڌ جو هڪ مذهبي عالم، ڊاڪٽر، سياستدان ۽ [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]] جو اڳواڻ هو. هو مارچ 2006ع کان مارچ 2012ع تائين [[پاڪستان جي سينيٽ]] جو ميمبر رهيو ۽ ڊگهي عرصي تائين جمعيت علماءِ اسلام سنڌ جو جنرل سيڪريٽري رهيو. هن مذهبي تعليم، مدرسي جي انتظام، سياسي سرگرمين ۽ سنڌ جي حقن بابت تحريڪن ۾ حصو ورتو.<ref name="Senate">{{cite web |title=Dr. Khalid Mehmood Soomro |url=https://senate.gov.pk/en/profile.php?uid=40 |publisher=Senate of Pakistan |language=en}}</ref><ref name="DawnProfile">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=Dr Khalid Mehmood Soomro — a profile |url=https://www.dawn.com/news/1147734 |work=Dawn |date=30 November 2014 |language=en}}</ref> 29 نومبر 2014ع تي سکر ۾ صبح جي نماز دوران هٿياربند حملي ۾ کيس قتل ڪيو ويو. سندس قتل جو ڪيس سکر جي دهشتگردي ٽوڙ عدالت ۾ هليو، جنهن ڊسمبر 2024ع ۾ ڇهن جوابدارن کي عمر قيد جي سزا ٻڌائي.<ref name="DawnMurder">{{cite news |title=JUI-F leader Soomro gunned down in Sukkur |url=https://www.dawn.com/news/1147837 |work=Dawn |date=30 November 2014 |language=en}}</ref><ref name="DawnVerdict">{{cite news |last=Shamsi |first=Waseem |title=Six jailed for life for JUI-F leader Khalid Soomro’s assassination |url=https://www.dawn.com/news/1879993 |work=Dawn |date=21 December 2024 |language=en}}</ref> == شروعاتي زندگي == خالد محمود سومرو 7 مئي 1959ع تي لاڙڪاڻي ڀرسان سنڌو درياهه جي ويجهو واقع ڳوٺ عاقل ۾ پيدا ٿيو. سندس والد مولانا علي محمد حقاني هڪ مذهبي عالم هو، جنهن لاڙڪاڻي ۾ ديني تعليم جي اداري جو بنياد وڌو هو.<ref name="DawnProfile"/> خالد محمود سومرو جي پرورش مذهبي ۽ تعليمي ماحول ۾ ٿي. ننڍپڻ کان ئي هن ديني تعليم سان گڏ جديد تعليم ۾ دلچسپي ورتي. اسڪولي دور ۾ تقريرن، مباحثن ۽ اسڪائوٽنگ جي سرگرمين ۾ پڻ حصو وٺندو رهيو.<ref name="DawnProfile"/> == تعليم == === ابتدائي ۽ ثانوي تعليم === خالد محمود سومري ابتدائي تعليم ڳوٺ عاقل جي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي. ان کان پوءِ [[گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو|گورنمينٽ پائلٽ سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو]] ۾ پڙهيو، جتان ميٽرڪ مڪمل ڪيائين. 1972ع ۽ 1973ع دوران هو شاهه لطيف اسڪائوٽس اوپن گروپ سان وابسته رهيو ۽ تقريرن جي مقابلن ۾ حصو ورتائين.<ref name="DawnProfile"/><ref name="SindhBook">{{cite web |title=ڊاڪٽر خالد محمود سومرو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> انٽرميڊيئيٽ جي تعليم گورنمينٽ ڊگري ڪاليج لاڙڪاڻي مان حاصل ڪيائين. ڪاليج جي دور ۾ هو جمعيت طلباءِ اسلام جي تنظيمي سرگرمين ۾ شامل ٿيو.<ref name="DawnProfile"/> === طبي تعليم === 1976ع ۾ خالد محمود سومري [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]] لاڙڪاڻي ۾ داخلا ورتي. ڪاليج ۾ پڙهڻ دوران هو شاگرد يونين جي سرگرمين ۾ حصو وٺندو رهيو ۽ گڏيل سيڪريٽري پڻ رهيو. هن 1983ع ۾ ايم بي بي ايس جي ڊگري مڪمل ڪئي.<ref name="DawnProfile"/> گريجوئيشن کان پوءِ هن چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسپتال ۾ ميڊيسن ۽ سرجري جي شعبن ۾ هائوس جاب ڪئي. پاڪستان جي سينيٽ جي سرڪاري سوانح عمريءَ ۾ سندس طبي تعليم ۽ هائوس جاب جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Senate"/> === اسلامي تعليم === خالد محمود سومري طبي تعليم سان گڏ اسلامي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سينيٽ جي سرڪاري رڪارڊ موجب هن سنڌ يونيورسٽيءَ مان اسلامي ثقافت ۾ ماسٽرز جي ڊگري حاصل ڪئي. هن جامعه اسلاميه اشاعت القرآن والحديث لاڙڪاڻي مان سند الفراغ ۽ وفاق المدارس العربيه پاڪستان مان شهادت العاليه پڻ حاصل ڪئي.<ref name="Senate"/> هن اسلام آباد جي انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽيءَ ۾ مبلغن جي تربيت جو ڪورس ۽ مصر جي الازهر يونيورسٽيءَ ۾ بين الاقوامي مبلغن جو ڪورس پڻ ڪيو. سينيٽ جي رڪارڊ ۾ سندس تجويد جي سند جو ذڪر به موجود آهي.<ref name="Senate"/> == مذهبي خدمتون == === جامعه اسلاميه اشاعت القرآن والحديث === خالد محمود سومري جي والد مولانا علي محمد حقاني لاڙڪاڻي جي دودائي روڊ تي جامعه اسلاميه اشاعت القرآن والحديث جي بنياد رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌ سلامت ڪتاب گهر ۾ موجود تاريخي احوال موجب اداري جي شروعات 1967ع ۾ ٿي. خالد محمود سومري بعد ۾ اداري جي انتظام، تدريسي سرگرمين ۽ ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="SindhBook"/> سينيٽ جي سرڪاري سوانح عمري موجب هو جامعه اسلاميه اشاعت القرآن والحديث جو جنرل سيڪريٽري، ديني تعليم جو استاد ۽ سنڌ جي مختلف مدرسن ۾ مهمان استاد رهيو. هو لاڙڪاڻي ۾ ڇوڪرين جي ديني تعليم واري اداري جامعه اسلاميه سيده خديجة الڪبرىٰ جو پرنسپال پڻ رهيو.<ref name="Senate"/> === خطابت ۽ ديني تدريس === خالد محمود سومرو لاڙڪاڻي جي دودائي روڊ تي واقع جامع مسجد صديق اڪبر جو امام ۽ خطيب رهيو. هو جناح باغ لاڙڪاڻي ۾ عيدين جي نماز پڻ پڙهائيندو هو. سندس ديني سرگرمين ۾ قرآن جي تعليم، مذهبي تقريرون، اسلامي شاعري ۽ ديني موضوعن تي لکڻ شامل هئا.<ref name="Senate"/> سينيٽ جي سوانح عمريءَ ۾ کيس الحقاني خيراتي اسپتال، المحمود اڪيڊمي ۽ قرآن فهم پروگرام سان پڻ وابسته ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Senate"/> == سياسي زندگي == === سياسي سرگرمين جي شروعات === خالد محمود سومرو شاگرديءَ واري زماني کان سياسي ۽ مذهبي تنظيمن سان لاڳاپيل رهيو. 1983ع ۾ جنرل ضياءُ الحق جي فوجي حڪومت خلاف [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] ۾ حصو ورتائين. ان دوران کيس گرفتار ڪري سکر جيل موڪليو ويو، جتي هن تقريباً نو مهينا قيد ڪاٽيو.<ref name="DawnProfile"/> 1988ع ۾ هن جمعيت علماءِ اسلام (ف) جي پليٽ فارم تان عملي سياست شروع ڪئي. هو سنڌ ۾ جماعت جو جنرل سيڪريٽري رهيو ۽ مختلف سياسي، مذهبي ۽ عوامي معاملن تي سرگرم رهيو.<ref name="DawnProfile"/> === عام چونڊن ۾ حصو === خالد محمود سومري لاڙڪاڻي جي قومي اسيمبليءَ واري تڪ NA-207 تان چونڊن ۾ حصو ورتو. هن اڳوڻي وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] ۽ بعد ۾ [[فريال ٽالپر]] جي مقابلي ۾ چونڊون وڙهيون. اهي چونڊون پاڪستان جي سياست ۾ اهم شخصيتن سان سندس سياسي مقابلي سبب مشهور رهيون.<ref name="DawnProfile"/><ref name="DawnVerdict"/> === پاڪستان جي سينيٽ === مارچ 2006ع ۾ خالد محمود سومرو سنڌ مان پاڪستان جي سينيٽ جو ميمبر چونڊيو ويو. سندس سينيٽ رڪنيت مارچ 2012ع تائين رهي. سينيٽ جي سرڪاري رڪارڊ موجب هو جمعيت علماءِ اسلام پاڪستان جي نمائندگي ڪندڙ جنرل سيٽ جو سينيٽر هو.<ref name="Senate"/> سينيٽ ۾ هن سنڌ جي حقن، صوبائي معاملن ۽ سنڌ جي ورهاڱي جي مخالفت بابت موقف اختيار ڪيو. 2014ع ۾ شايع ٿيل سوانحي رپورٽ موجب هو سنڌ جي وحدت ۽ صوبائي حقن جو حامي هو.<ref name="DawnProfile"/> == قتل == 29 نومبر 2014ع تي خالد محمود سومرو سکر جي سائيٽ علائقي ۾ واقع مدرسه حقانيه جي ڀرسان مسجد ۾ فجر جي نماز پڙهي رهيو هو ته هٿياربند ماڻهن مٿس فائرنگ ڪئي. حملي ۾ سخت زخمي ٿيڻ کان پوءِ کيس اسپتال منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر هو رستي ۾ فوت ٿي ويو.<ref name="DawnMurder"/> هو ان کان اڳ سکر ۾ امن ۽ استحڪام بابت هڪ ڪانفرنس ۾ شرڪت لاءِ آيو هو. پوليس جي ابتدائي رپورٽن موجب حملي ۾ ڪيترائي هٿياربند ماڻهو شامل هئا. اخبارن ۾ سندس خلاف اڳ ۾ ٿيل ڪيترن حملن جو پڻ ذڪر موجود آهي.<ref name="DawnMurder"/> سندس قتل کان پوءِ جمعيت علماءِ اسلام ۽ ٻين مذهبي ۽ سياسي تنظيمن طرفان احتجاج ڪيا ويا. کيس لاڙڪاڻي ۾ جنازي نماز کان پوءِ دفن ڪيو ويو. سندس پويان گهرواري، ڇهه پٽ ۽ ٽي ڌيئرون رهيون.<ref name="DawnProfile"/><ref name="SindhBook"/> == قتل جي ڪيس جي عدالتي ڪارروائي == خالد محمود سومري جي قتل جو ڪيس سکر جي دهشتگردي ٽوڙ عدالت ۾ هليو. ڪيس جي ٻڌڻي حفاظتي سببن ڪري سکر سينٽرل جيل اندر ڪئي وئي. عدالتي ڪارروائيءَ ۾ 458 ٻڌڻيون ٿيون ۽ 17 شاهدن جي جرح ڪئي وئي.<ref name="DawnVerdict"/> 20 ڊسمبر 2024ع تي دهشتگردي ٽوڙ عدالت جي جج عبدالرحمان قاضي ڇهن جوابدارن کي قتل جي ڏوهه ۾ عمر قيد جي سزا ٻڌائي. سزا يافته ماڻهن ۾ الطاف حسين جمالي، دريا خان جمالي، لطف علي جمالي، محمد حنيف ڀٽو، مشتاق علي مهر ۽ سارنگ توتاڻي شامل هئا. عدالت ٻين ڏوهن جي سلسلي ۾ اضافي قيد جون سزائون پڻ ٻڌايون.<ref name="DawnVerdict"/><ref name="TribuneVerdict">{{cite news |title=Six get life terms for murder of JUI-F's Khalid Mehmood Soomro |url=https://tribune.com.pk/story/2517242/six-get-life-terms-for-murder-of-jui-fs-khalid-mehmood-soomro |work=The Express Tribune |date=20 December 2024 |language=en}}</ref> سندس پٽ مولانا راشد محمود سومري عدالت جي فيصلي تي عدم اطمينان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ سخت سزا لاءِ اپيل ڪرڻ جو اعلان ڪيو. 2024ع جي خبرن ۾ سزا ۽ اپيل جي اعلان جو ذڪر موجود آهي؛ بعد ۾ اپيل جي حتمي نتيجي جي الڳ تصديق ضروري آهي.<ref name="DawnVerdict"/> == خاندان == خالد محمود سومرو مولانا علي محمد حقاني جو پٽ هو. سندس ننڍو ڀاءُ مولانا مسعود سومرو پڻ مذهبي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. سندس پٽن مان مولانا راشد محمود سومرو ۽ مولانا ناصر محمود سومرو مذهبي ۽ سياسي سرگرمين ۾ سرگرم رهيا آهن. راشد محمود سومرو جمعيت علماءِ اسلام سنڌ جو جنرل سيڪريٽري پڻ رهيو آهي.<ref name="DawnProfile"/><ref name="DawnVerdict"/> == علمي ۽ ادبي ڪم == خالد محمود سومرو مذهبي تقريرن، اسلامي شاعري، اخبارن ۽ رسالن ۾ مضمون لکڻ ۽ ديني ڪتابن جي تصنيف سان لاڳاپيل هو. پاڪستان جي سينيٽ جي سرڪاري سوانح عمريءَ ۾ کيس اسلامي ڪتابن جو ليکڪ، مذهبي مقرر ۽ ڪالم نگار ڄاڻايو ويو آهي. سندس ڪتابن جي مڪمل تصديق ٿيل فهرست لاءِ وڌيڪ ببليوگرافيائي تحقيق گهربل آهي.<ref name="Senate"/> == زندگيءَ جا اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#145b86;color:white"| سال ! style="background:#145b86;color:white"| واقعو |- | 1959ع || ڳوٺ عاقل، لاڙڪاڻي ۾ پيدائش |- | 1976ع || چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج ۾ داخلا |- | 1983ع || ايم بي بي ايس مڪمل؛ تحريڪ بحالي جمهوريت ۾ شرڪت ۽ گرفتاري |- | 1988ع || جمعيت علماءِ اسلام جي پليٽ فارم تان عملي سياست |- | 2006ع || پاڪستان جي سينيٽ جو ميمبر چونڊيو ويو |- | 2012ع || سينيٽ جي مدي جي پڄاڻي |- | 29 نومبر 2014ع || سکر ۾ هٿياربند حملي ۾ قتل |- | 20 ڊسمبر 2024ع || قتل ڪيس ۾ ڇهن جوابدارن کي عمر قيد جي سزا |} == وڌيڪ ڏسو == * [[جمعيت علماءِ اسلام (ف)]] * [[پاڪستان جي سينيٽ]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]] * [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] * [[گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://senate.gov.pk/en/profile.php?uid=40 پاڪستان جي سينيٽ ۾ سرڪاري سوانح عمري] * [https://www.dawn.com/news/1147734 ڊان اخبار ۾ تفصيلي سوانح عمري] * [https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read سنڌ سلامت ڪتاب گهر ۾ تاريخي احوال] * [https://www.dawn.com/news/1879993 قتل ڪيس جي عدالتي فيصلي بابت رپورٽ] [[زمرو:1959ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2014ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا سياستدان]] [[زمرو:پاڪستاني سينيٽر]] [[زمرو:پاڪستاني مذهبي عالم]] [[زمرو:جمعيت علماءِ اسلام جا سياستدان]] [[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]] [[زمرو:قتل ٿيل پاڪستاني سياستدان]] 7jz9nt6l5m22tokvxg93m4zxtpfhbjz 0 105491 429276 2026-11-06T12:33:31Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌي ترقياتي ماهر، انجنيئر، ليکڪ ۽ نيپرا جو اڳوڻو چيئرمين}} {{Infobox person | name = علي نواز ميمڻ | native_name = علي نواز ميمڻ | image = | image_size = 270px | caption = علي نواز ميمڻ | birth_date = 1941ع | birth_place = [[شڪارپور]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = {{Death date|2022|12|30}} | death_place = [[ميري لينڊ]]،... 429276 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌي ترقياتي ماهر، انجنيئر، ليکڪ ۽ نيپرا جو اڳوڻو چيئرمين}} {{Infobox person | name = علي نواز ميمڻ | native_name = علي نواز ميمڻ | image = | image_size = 270px | caption = علي نواز ميمڻ | birth_date = 1941ع | birth_place = [[شڪارپور]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = {{Death date|2022|12|30}} | death_place = [[ميري لينڊ]]، [[آمريڪا]] | nationality = پاڪستاني-آمريڪي | education = اليڪٽريڪل انجنيئرنگ، ايم بي اي | alma_mater = يونيورسٽي آف الينوائي؛ يونيورسٽي آف اوريگن | occupation = ترقياتي ماهر، معاشي صلاحڪار، انجنيئر، ليکڪ | employer = [[عالمي بئنڪ]] (1967ع–1996ع) | known_for = نيپرا جي چيئرمين طور خدمتون؛ سنڌ جي ترقيءَ بابت لکڻيون | notable_works = سنڌ سڌار سوچون؛ Pakistan: Islamic Nation in Crisis؛ The Islamic Nation | awards = سانا لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ (2022ع) }} '''علي نواز ميمڻ''' (انگريزي: ''Ali Nawaz Memon''؛ 1941ع – 30 ڊسمبر 2022ع) سنڌ سان تعلق رکندڙ ترقياتي ماهر، برقي انجنيئر، معاشي صلاحڪار، ليکڪ ۽ پاڪستان جي [[نيشنل اليڪٽرڪ پاور ريگيوليٽري اٿارٽي]] (نيپرا) جو اڳوڻو چيئرمين هو. هن 1967ع کان 1996ع تائين [[عالمي بئنڪ]] ۾ ڪم ڪيو، جتي مختلف ملڪن جي معاشي ۽ ادارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل منصوبن ۾ حصو ورتائين. هو سنڌي ايسوسيئيشن آف نارٿ آمريڪا (سانا) جي شروعاتي ميمبرن مان هڪ هو.<ref name="SANA">{{cite web |title=SANA ANMOL: Who was Ali Nawaz Memon |url=https://sanaonline.org/sana-anmol/ |publisher=Sindhi Association of North America |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="Spotlight">{{cite journal |title=Private-Sector Participation Vital To Energy Restructuring |journal=Spotlight |date=14 December 2001 |pages=21–22 |url=https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/spotlight/pdf/Spotlight_21_22.pdf |language=en}}</ref> علي نواز ميمڻ توانائيءَ جي شعبن ۾ ادارتي سڌارن، بجليءَ جي ضابطن، معاشي پاليسين ۽ سنڌ جي سماجي ترقيءَ بابت لکندو رهيو. سندس ڪتاب ''سنڌ سڌار سوچون'' سنڌ جي معاشي ۽ سماجي ترقيءَ لاءِ تجويزن تي مشتمل آهي.<ref name="SindhBook">{{cite book |last=ميمڻ |first=علي نواز |title=سنڌ سڌار سوچون |translator=مظفر بخاري |publisher=سنڌ ڊولپمينٽ انسٽيٽيوٽ |year=2007 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/%D8%B3%D9%86%DA%8C_%D8%B3%DA%8C%D8%A7%D8%B1_%D8%B3%D9%88%DA%86%D9%88%D9%86-%D8%B9%D9%84%D9%8A_%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B2_%D9%85%D9%8A%D9%85%DA%BB-2007-%D8%B5%D8%A7%D9%81.pdf |language=sd}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == علي نواز ميمڻ 1941ع ۾ شڪارپور ۾ پيدا ٿيو ۽ لاڙڪاڻي ۾ وڏو ٿيو. هن پنهنجي شروعاتي زندگي سنڌ ۾ گذاري. 2019ع ۾ گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول لاڙڪاڻي جي صد ساله تقريبن بابت شايع ٿيل رپورٽن ۾ کيس ان اسڪول جي اڳوڻن شاگردن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SANA"/><ref name="DawnSchool">{{cite news |title=Larkana school set to celebrate centenary |url=https://www.dawn.com/news/1463007/larkana-school-set-to-celebrate-centenary |work=Dawn |date=11 February 2019 |language=en}}</ref> 31 ڊسمبر 1960ع تي هو اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ آمريڪا پهتو. هن 1964ع ۾ يونيورسٽي آف الينوائي مان اليڪٽريڪل انجنيئرنگ ۾ گريجوئيشن ڪئي ۽ 1967ع ۾ يونيورسٽي آف اوريگن مان ماسٽر آف بزنس ايڊمنسٽريشن (ايم بي اي) جي ڊگري حاصل ڪئي. انهن تعليمي تفصيلن جو ذڪر هن 2008ع ۾ ''Pakistan Link'' کي ڏنل انٽرويو ۾ ڪيو.<ref name="PakistanLink">{{cite news |last=Sudahazai |first=Imran Hussain Khan |title=Ali Nawaz Memon: Intellectual Solutions for a Nation in Crisis |url=https://pakistanlink.org/Community/2008/May08/16/07.HTM |work=Pakistan Link |date=May 2008 |language=en}}</ref> == عالمي بئنڪ ۾ پيشاورانه زندگي == علي نواز ميمڻ 1967ع ۾ عالمي بئنڪ سان پنهنجي پيشاورانه وابستگي شروع ڪئي. هن اداري ۾ 29 سال ڪم ڪيو ۽ 1996ع ۾ رٽائر ٿيو. سندس ڪم ۾ مختلف ترقي پذير ملڪن جي توانائي، مالي انتظام، ادارتي سڌارن ۽ ترقياتي منصوبن سان لاڳاپيل ذميواريون شامل هيون.<ref name="Spotlight"/><ref name="SANA"/> عالمي بئنڪ ۾ ڪم ڪرڻ دوران هن مختلف ملڪن جي ترقياتي منصوبن ۽ مشاورتي سرگرمين ۾ حصو ورتو. عالمي بئنڪ مان رٽائرمينٽ کان پوءِ پڻ هو بين الاقوامي ادارن لاءِ معاشي ۽ توانائيءَ جي شعبي ۾ صلاحڪار طور ڪم ڪندو رهيو.<ref name="Spotlight"/> 2001ع ۾ نيپال جي رسالي ''Spotlight'' کي ڏنل انٽرويو ۾ هن ٻڌايو ته هو ان کان اڳ ايشيائي ترقياتي بئنڪ جي طرفان نيپال جي ميلامچي واٽر سپلاءِ منصوبي جي جائزي لاءِ پڻ آيو هو. انٽرويو ۾ هن ترقي پذير ملڪن ۾ بجليءَ جي فراهمي، معيار، ادارتي ڪارڪردگي ۽ نجي شعبي جي شموليت بابت خيال پيش ڪيا.<ref name="Spotlight"/> == نيپرا جي چيئرمين طور خدمتون == علي نواز ميمڻ پاڪستان جي [[نيشنل اليڪٽرڪ پاور ريگيوليٽري اٿارٽي]] (نيپرا) جو چيئرمين رهيو. عالمي بئنڪ جي هڪ اداري بابت دستاويز ۾ سندس نالو نيپرا جي چيئرمين طور درج آهي.<ref name="WorldBank">{{cite report |title=World Bank Document: Regulatory Institutions |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/662771468739218109/pdf/multi-page.pdf |publisher=World Bank |language=en}}</ref> 2001ع جي هڪ انٽرويو ۾ سندس پاڪستان جي پاور ڪميشن جي چيئرمين طور پندرهن مهينا ڪم ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. سندس نيپرا جي سربراهيءَ واري دور ۾ بجليءَ جي قيمتن، ضابطن، صارفين جي حقن ۽ ادارتي ڪارڪردگيءَ بابت معاملن کي اهميت حاصل هئي.<ref name="Spotlight"/> علي نواز ميمڻ جي پيشاورانه خيالن موجب بجليءَ جي شعبي ۾ سڌارن لاءِ صارفين، حڪومت، سيڙپڪارن ۽ بجلي فراهم ڪندڙ ادارن جي مفادن ۾ توازن ضروري هو. هو آزاد ريگيوليٽري ادارن، بجليءَ جي فراهميءَ جي معيار ۽ ادارتي جوابدهيءَ جو حامي هو.<ref name="Spotlight"/> == معاشي ۽ ترقياتي مشاورت == 2003ع ۾ علي نواز ميمڻ پاڪستان ۾ سيڙپڪاريءَ جي واڌاري بابت هڪ اجلاس ۾ شرڪت ڪئي. ''ڊان'' جي رپورٽ موجب هن عالمي بئنڪ سان لاڳاپيل سينيئر مالي صلاحڪار جي حيثيت ۾ سيڙپڪاريءَ جي موقعن ۽ رڪاوٽن بابت تفصيلي پريزنٽيشن ڏني.<ref name="DawnInvestment">{{cite news |title=Factors hampering investment identified |url=https://www.dawn.com/news/79765/factors-hampering-investment-identified |work=Dawn |date=2003 |language=en}}</ref> هن پاڪستان ۾ سيڙپڪاريءَ جي ماحول، معاشي استحڪام، عالمي اعتماد ۽ انتظامي سڌارن بابت خيال پيش ڪيا. سندس پيشاورانه سرگرميون توانائيءَ جي شعبي سان گڏ معاشي پاليسيءَ ۽ ترقياتي منصوبابنديءَ تائين پکڙيل هيون.<ref name="DawnInvestment"/> == تحقيق ۽ علمي ڪم == علي نواز ميمڻ توانائيءَ جي ريگيوليشن ۽ سرڪاري ادارن جي سڌارن بابت تحقيقي ڪم ۾ پڻ حصو ورتو. 6 نومبر 2000ع تي تيار ٿيل تحقيقي مقالي ''Designing an Independent Regulatory Commission'' جا ليکڪ سينفورڊ وي برگ، علي نواز ميمڻ ۽ راما اسڪيلٽن هئا.<ref name="RegulatoryPaper">{{cite report |last1=Berg |first1=Sanford V. |last2=Memon |first2=Ali Nawaz |last3=Skelton |first3=Rama |title=Designing an Independent Regulatory Commission |date=6 November 2000 |url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?doi=1bf4d165a27bb1a1bb3a148fcaa7b7ffedf13398&repid=rep1&type=pdf |language=en}}</ref> مقالي ۾ آزاد ريگيوليٽري ڪميشن جي قانوني اختيارن، اداري جي جوڙجڪ، مالي وسيلن، شفافيت ۽ انتظامي ڪارڪردگيءَ بابت اصولن جو جائزو ورتو ويو. مقالي جو خاص ڌيان بجليءَ جي شعبي جي ضابطي ۽ عالمي تجربن تي هو.<ref name="RegulatoryPaper"/> == سنڌ جي ترقيءَ بابت خيال == علي نواز ميمڻ سنڌ جي معاشي ۽ سماجي ترقيءَ ۾ دلچسپي رکندو هو. هن پنهنجي ڪتاب ''سنڌ سڌار سوچون'' ۾ سنڌ جي ترقي، تعليم، معاشي موقعن، وسيلن جي استعمال ۽ سماجي بهتريءَ بابت خيال پيش ڪيا. ڪتاب جو سنڌي ترجمو مظفر بخاري ڪيو ۽ 2007ع ۾ سنڌ ڊولپمينٽ انسٽيٽيوٽ پاران شايع ٿيو. ڪتاب جي ڇپائي سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچيءَ مان ٿي.<ref name="SindhBook"/> 2008ع ۾ سنڌي ايسوسيئيشن آف نارٿ آمريڪا جي ڊلاس ڪنوينشن دوران سندس ڪتاب ''Sindh Development Thoughts'' ۽ سنڌي صورت ''سنڌ سڌار سوچون'' پڻ متعارف ڪرايا ويا.<ref name="SANA2008">{{cite web |title=24th SANA Convention, Dallas, Texas, 2008 |url=https://sanaonline.org/24th-dallas-tx-2008/ |publisher=Sindhi Association of North America |language=en}}</ref> == سنڌي ايسوسيئيشن آف نارٿ آمريڪا == علي نواز ميمڻ سنڌي ايسوسيئيشن آف نارٿ آمريڪا (سانا) جي پهرين 25 بنيادي ميمبرن مان هڪ هو. هو زندگيءَ جي آخري وقت تائين تنظيم سان سرگرم رهيو.<ref name="SANA"/> هن سنڌي نوجوانن جي تعليم، روزگار ۽ معاشي ترقيءَ لاءِ مالي مدد جي ضرورت تي زور ڏنو. 2008ع ۾ شايع ٿيل هڪ مضمون ۾ هن سنڌي شاگردن لاءِ وڏي پيماني تي اسڪالرشپن جو تصور پيش ڪيو.<ref name="Scholarships">{{cite web |last=Memon |first=Ali Nawaz |title=SANA: Vision and Responsibility-2008 |url=https://iaoj.wordpress.com/2008/06/12/sana-vision-and-responsibility-2008/ |website=Indus Asia Online Journal |date=12 June 2008 |language=en}}</ref> سندس وفات کان پوءِ سانا سندس ياد ۾ ''SANA Ali Nawaz Memon Opportunity Loans''، مختصر نالي ''SANA-ANMOL''، جي نالي سان هڪ بنا وياج قرضن جو پروگرام شروع ڪيو. پروگرام جو مقصد سنڌي نوجوانن کي صحت، فني تربيت، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ننڍن ڪاروبارن لاءِ مالي سهائتا فراهم ڪرڻ آهي.<ref name="SANA"/> == تصنيفون == علي نواز ميمڻ پاڪستان جي سياست، اسلامي دنيا، معاشي ترقي ۽ سنڌ جي مستقبل بابت ڪيترائي ڪتاب ۽ مضمون لکيا. === ڪتاب === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#165b87;color:white"| سال ! style="background:#165b87;color:white"| ڪتاب ! style="background:#165b87;color:white"| موضوع |- | 1995ع || ''The Islamic Nation: Status and Future of Muslims in the New World Order'' || عالمي سياسي نظام ۾ مسلمانن جي حيثيت |- | 1996ع || ''Pakistan: Islamic Nation in Crisis'' || پاڪستان جي سياسي، سماجي ۽ معاشي مسئلن جو جائزو |- | 2007ع || ''سنڌ سڌار سوچون'' (''Sindh Development Thoughts'') || سنڌ جي ترقيءَ بابت تجويزون |} ''The Islamic Nation'' جي 1995ع واري ڇاپي جو ISBN 9780962785474 آهي. ''Pakistan: Islamic Nation in Crisis'' جو پهريون ڇاپو 1996ع ۾ امانا پبليڪيشنز مان شايع ٿيو، جنهن جو ISBN 9780915957668 آهي.<ref name="IslamicNation">{{cite web |title=The Islamic Nation: Status and Future of Muslims in the New World Order |url=https://kmcportal.inceif.edu.my/client/en_AU/v2/search/results?isd=true&qu=Muslims |publisher=INCEIF Library Catalogue |language=en}}</ref><ref name="PakistanBook">{{cite web |title=Pakistan: Islamic Nation in Crisis |url=https://www.jarirbooksusa.com/40247.html |publisher=Jarir Books |language=en}}</ref><ref name="SindhBook"/> === مضمون ۽ تحقيقي مقالا === علي نواز ميمڻ جا مضمون آمريڪا ۽ ٻين ملڪن جي رسالن ۾ پڻ شايع ٿيا. سيپٽمبر 1995ع ۾ ''Washington Report on Middle East Affairs'' ۾ سندس مضمون ''The West Treats Muslims as Second-Class Citizens of the World'' شايع ٿيو، جنهن ۾ بوسنيا جي جنگ ۽ عالمي برادريءَ جي ڪردار بابت سندس خيال پيش ڪيا ويا.<ref name="Bosnia">{{cite journal |last=Memon |first=Ali Nawaz |title=The West Treats Muslims as Second-Class Citizens of the World |journal=Washington Report on Middle East Affairs |date=September 1995 |url=https://www.wrmea.org/1995-september/page-4.html |language=en}}</ref> ڊسمبر 1995ع ۾ ساڳئي رسالي ۾ سندس مضمون ''An American Muslim Immigrant Assesses the Million-Man March'' شايع ٿيو، جنهن ۾ هن آمريڪا ۾ مسلمان برادرين جي سماجي ۽ سياسي سرگرمين بابت پنهنجي مشاهدي کي بيان ڪيو.<ref name="MillionMan">{{cite journal |last=Memon |first=Ali Nawaz |title=An American Muslim Immigrant Assesses the Million-Man March |journal=Washington Report on Middle East Affairs |date=December 1995 |url=https://www.wrmea.org/1995-december/an-american-muslim-immigrant-assesses-the-million-man-march.html |language=en}}</ref> == وفات == علي نواز ميمڻ 30 ڊسمبر 2022ع تي آمريڪا جي رياست ميري لينڊ ۾ وفات ڪئي. سنڌي ايسوسيئيشن آف نارٿ آمريڪا سندس وفات تي تعزيتي بيان جاري ڪيو. تنظيم جي 2023ع واري رسالي ''سنگت'' ۾ سندس زندگيءَ ۽ خدمتن بابت تعزيتي مضمون شايع ٿيو.<ref name="Sangat">{{cite magazine |title=Obituary: Ali Nawaz Memon |magazine=Sangat |publisher=Sindhi Association of North America |date=8 April 2023 |url=https://sanaonline.org/wp-content/uploads/2023/07/SANGAT-NEWSLETTER2023-1.pdf |language=en}}</ref> سانا کيس 2022ع ۾ لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ ڏنو هو. سندس وفات کان پوءِ تنظيم سندس نالي سان مالي سهائتا جو پروگرام قائم ڪري سندس سماجي خدمتن کي جاري رکڻ جو اعلان ڪيو.<ref name="Sangat"/><ref name="SANA"/> == زندگيءَ جا اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#145a84;color:white"| سال ! style="background:#145a84;color:white"| واقعو |- | 1941ع || شڪارپور ۾ پيدائش |- | 1960ع || اعليٰ تعليم لاءِ آمريڪا روانگي |- | 1964ع || اليڪٽريڪل انجنيئرنگ ۾ گريجوئيشن |- | 1967ع || ايم بي اي مڪمل؛ عالمي بئنڪ ۾ ملازمت جي شروعات |- | 1995ع || ''The Islamic Nation'' جي اشاعت |- | 1996ع || عالمي بئنڪ مان رٽائرمينٽ؛ ''Pakistan: Islamic Nation in Crisis'' جي اشاعت |- | 2000ع || آزاد ريگيوليٽري ڪميشن بابت تحقيقي مقالو |- | 2001ع || توانائيءَ جي سڌارن بابت نيپال ۾ انٽرويو |- | 2007ع || ''سنڌ سڌار سوچون'' جي اشاعت |- | 2022ع || سانا لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ |- | 30 ڊسمبر 2022ع || ميري لينڊ ۾ وفات |- | 2023ع || سندس ياد ۾ سانا-انمول پروگرام |} == وڌيڪ ڏسو == * [[عالمي بئنڪ]] * [[نيشنل اليڪٽرڪ پاور ريگيوليٽري اٿارٽي]] * [[سنڌ]] * [[شڪارپور]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[گورنمينٽ پائلٽ هائير سيڪنڊري اسڪول، لاڙڪاڻو]] * [[سنڌي ايسوسيئيشن آف نارٿ آمريڪا]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sanaonline.org/sana-anmol/ سانا-انمول پروگرام ۽ سوانحي ڄاڻ] * [https://pakistanlink.org/Community/2008/May08/16/07.HTM علي نواز ميمڻ جو تفصيلي انٽرويو] * [https://sanaonline.org/wp-content/uploads/2023/07/SANGAT-NEWSLETTER2023-1.pdf سانا جي رسالي سنگت ۾ تعزيتي مضمون] * [https://www.wrmea.org/1995-september/page-4.html علي نواز ميمڻ جو 1995ع وارو مضمون] [[زمرو:1941ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2022ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌ جا ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:پاڪستاني معاشي ماهر]] [[زمرو:پاڪستاني انجنيئر]] [[زمرو:شڪارپور جون شخصيتون]] [[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]] [[زمرو:پاڪستاني آمريڪي]] 67ijvddihr8o7si9oteoql7pcd3v6ab 0 105492 429277 2026-11-06T12:36:14Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي، سنڌ ۾ واقع راندين جو اسٽيڊيم}} {{Infobox venue | name = ميونسپل اسٽيڊيم، لاڙڪاڻو | native_name = شهيد بينظير ڀٽو ميونسپل اسٽيڊيم | image = | image_caption = | address = اسٽيڊيم روڊ | location = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | type = گهڻ مقصدي راندين جو اسٽيڊيم | broke_ground = 29 مئي 1966ع | acreage =... 429277 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي، سنڌ ۾ واقع راندين جو اسٽيڊيم}} {{Infobox venue | name = ميونسپل اسٽيڊيم، لاڙڪاڻو | native_name = شهيد بينظير ڀٽو ميونسپل اسٽيڊيم | image = | image_caption = | address = اسٽيڊيم روڊ | location = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | type = گهڻ مقصدي راندين جو اسٽيڊيم | broke_ground = 29 مئي 1966ع | acreage = لڳ ڀڳ 12 ايڪڙ | owner = | operator = | capacity = | renovations = 2008ع کان بحاليءَ جا مختلف منصوبا }} '''ميونسپل اسٽيڊيم، لاڙڪاڻو''' (انگريزي: ''Municipal Stadium Larkana'')، جنهن کي '''شهيد بينظير ڀٽو ميونسپل اسٽيڊيم''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ واقع هڪ گهڻ مقصدي راندين جو ميدان آهي. اهو اسٽيڊيم روڊ تي واقع آهي ۽ فٽبال، ڪرڪيٽ ۽ ٻين راندين جي سرگرمين لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. 2017ع جي رپورٽن موجب اسٽيڊيم لڳ ڀڳ 12 ايڪڙ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref name="DailyTimes2017">{{cite news |title=Benazir Bhutto Stadium’s renovation awaits completion |url=https://dailytimes.com.pk/136979/benazir-bhutto-stadiums-renovation-awaits-completion/ |work=Daily Times |date=11 November 2017 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="APP2023">{{cite news |title=Larkano Sports Festival Starts In Larkana |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/larkano-sports-festival-starts-in-larkana-1756904.html |agency=Associated Press of Pakistan |via=UrduPoint |date=15 October 2023 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ بابت حڪومتي حڪمت عمليءَ جي رپورٽ ۾ ميونسپل اسٽيڊيم ۽ جمخاني کي شهر جي اهم تفريحي ۽ راندين جي سهولتن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="UrbanStrategy">{{cite report |title=Urban Development Strategy for Larkana: Situation Analysis |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf |publisher=Urban Directorate, Government of Sindh |page=81 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == تاريخ == === بنياد ۽ شروعات === ميونسپل اسٽيڊيم جو بنياد 29 مئي 1966ع تي [[ذوالفقار علي ڀٽو|ذوالفقار علي ڀٽي]] رکيو، جيڪو ان وقت پاڪستان جو پرڏيهي وزير هو. ان وقت ميدان کي ميونسپل اسٽيڊيم چيو ويندو هو. بعد ۾ خبرن ۽ راندين جي پروگرامن ۾ ان لاءِ شهيد بينظير ڀٽو اسٽيڊيم ۽ شهيد بينظير ڀٽو ميونسپل اسٽيڊيم جا نالا پڻ استعمال ٿيا.<ref name="DailyTimes2017"/><ref name="PakistanToday2017">{{cite news |title=Authorities fail to construct Shaheed Benazir Bhutto Stadium |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/11/10/authorities-fail-to-construct-shaheed-benazir-bhutto-stadium |work=Pakistan Today |date=10 November 2017 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> 1966ع جي بنياد رکڻ واري تاريخ جي باوجود، 2026ع جي هڪ ترقياتي رپورٽ ۾ موجوده اسٽيڊيم جي تعمير کي 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات سان منسوب ڪيو ويو آهي. اهي ٻئي بيان مختلف تعميراتي مرحلن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا؛ البت اصل تعمير جي مڪمل ٿيڻ جي تاريخ جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي.<ref name="Development2026">{{cite news |title=DDWP Clears Two Major Development Schemes For Larkana |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/ddwp-clears-two-major-development-schemes-for-2173901.html |work=UrduPoint |year=2026 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> === تعمير ۽ بحاليءَ جا مسئلا === 2008ع ۾ اسٽيڊيم کي نئين سر تعمير ڪرڻ لاءِ 15 ڪروڙ 80 لک رپين جي نظرثاني ٿيل لاڳت جو ذڪر ڪيو ويو. تعميراتي منصوبي ۾ ڪرڪيٽ گرائونڊ، ائٿليٽڪس ٽريڪ، بيڊمنٽن ڪورٽ ۽ ٻين راندين جون سهولتون شامل هيون. نومبر 2017ع ۾ شايع ٿيل رپورٽن موجب منصوبي جو ڪم اڃا مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="PakistanToday2017"/> ان وقت لاڳاپيل کاتي جي عملدارن فنڊن جي کوٽ کي دير جو سبب ڄاڻايو. هڪ رپورٽ موجب ائٿليٽڪس ٽريڪ جي زمين هموار ڪرڻ تي هڪ ڪروڙ 50 لک رپيا خرچ ٿيا هئا، جڏهن ته پويلين جو ڪم پڻ اڻپورو هو.<ref name="DailyTimes2017"/> == راندين جون سرگرميون == === ڪرڪيٽ === ميونسپل اسٽيڊيم مقامي ڪرڪيٽ سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي ضلعي لاڙڪاڻي بابت 2022ع واري ڪلب اسڪروٽني شيڊول ۾ يوٿ ڪرڪيٽ ڪلب ۽ ينگ اسٽار ڪرڪيٽ ڪلب لاءِ اسٽيڊيم جو نالو ڏنل آهي.<ref name="PCB2022">{{cite report |title=Scrutiny Schedule of District Larkana – 2022 |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Scrutiny%20Schedule%20-%20Larkana.pdf |publisher=Pakistan Cricket Board |year=2022 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ سان لاڳاپيل 7 جنوري 2026ع جي اسڪروٽني شيڊول ۾ پڻ ينگ اسٽار ۽ يوٿ ڪرڪيٽ ڪلب لاءِ ميونسپل اسٽيڊيم جو نالو درج آهي.<ref name="PCB2026">{{cite report |title=Scrutiny Schedule of DCA Larkana |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Scrutiny%20Schedule%20-%20DCA%20Larkana.pdf |publisher=Pakistan Cricket Board |year=2026 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> === فٽبال === اسٽيڊيم ۾ مقامي فٽبال مقابلن جو انعقاد پڻ ٿيندو رهيو آهي. آگسٽ 2025ع ۾ سنڌ حڪومت جي راندين ۽ نوجوانن جي معاملن واري کاتي طرفان آزاديءَ جي ڏينهن جي سلسلي ۾ ميونسپل اسٽيڊيم تي فٽبال مقابلو رٿيو ويو.<ref name="APP2025">{{cite news |title=Sports Ministry celebrated festival week in Larkana with connection of independence day |url=https://www.app.com.pk/sports/sports-ministry-celebrated-festival-week-in-larkana-with-connection-of-indepence-day/ |agency=Associated Press of Pakistan |date=8 August 2025 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> 17 آگسٽ 2026ع جي رپورٽ موجب ميونسپل اسٽيڊيم ۾ گرين فٽبال ڪلب لاڙڪاڻو ۽ وائيٽ فٽبال ڪلب لاڙڪاڻو وچ ۾ مقابلو ٿيو. وائيٽ فٽبال ڪلب ٻن گولن تان ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref name="Football2026">{{cite news |title=Inter-college Football Matches Held In Larkana For Independence Day Unity |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/inter-college-football-matches-held-in-larkan-2238421.html |agency=Associated Press of Pakistan |via=UrduPoint |date=17 August 2026 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> === راندين جا ميلا === آڪٽوبر 2023ع ۾ لاڙڪاڻو ميونسپل ڪارپوريشن طرفان ڇهن ڏينهن وارو لاڙڪاڻو اسپورٽس فيسٽيول اسٽيڊيم ۾ شروع ڪيو ويو. پروگرام ۾ ڪرڪيٽ، بيڊمنٽن، والي بال ۽ ٻين راندين جون سرگرميون شامل هيون.<ref name="APP2023"/> سيپٽمبر 2026ع ۾ سنڌ يوٿ اپرچونٽي فيسٽيول جي سلسلي ۾ اسٽيڊيم تي نوجوانن جو ڪرڪيٽ ٽورنامينٽ رٿيو ويو، جنهن لاءِ 17، 18 ۽ 19 سيپٽمبر جون تاريخون ڄاڻايون ويون.<ref name="Youth2026">{{cite news |title=Sports, Youth Department To Organize Three-day Opportunity Festival |url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/sports-youth-department-to-orginaze-three-da-2252361.html |agency=Associated Press of Pakistan |via=UrduPoint |date=15 September 2026 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == شهري اهميت == لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ بابت سرڪاري حڪمت عمليءَ ۾ ميونسپل اسٽيڊيم ۽ جمخاني کي شهر جي اهم راندين ۽ تفريحي هنڌن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي رپورٽ ۾ کهڙا اسپورٽس ڪمپليڪس، پي سي بي گرائونڊ، چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسٽيڊيم ۽ ٻين راندين جي ميدانن جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="UrbanStrategy"/> اسٽيڊيم جي حالت ۽ سارسنڀال بابت وقت بوقت عوامي شڪايتون سامهون اينديون رهيون آهن. 31 جنوري 2026ع تي ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' ۾ شايع ٿيل هڪ پڙهندڙ جي خط ۾ ميدان جي صفائي، پيئڻ جي پاڻي ۽ مرمت بابت شڪايتون ڪيون ويون. اهي خط لکندڙ جا الزام ۽ مشاهدا آهن، ڪنهن سرڪاري جاچ جا ثابت ٿيل نتيجا نه آهن.<ref name="Letter2026">{{cite news |title=Recreational spaces |url=https://tribune.com.pk/letter/2257641/recreational-spaces-1 |work=The Express Tribune |date=31 January 2026 |type=Letter to the editor |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == 2026ع جي ترقياتي رٿا == 2026ع ۾ ضلعي ترقياتي ورڪنگ پارٽيءَ طرفان ميونسپل اسٽيڊيم لاڙڪاڻي جي بحاليءَ واري رٿا منظور ٿيڻ جي خبر شايع ٿي. رٿا ۾ موجوده عمارت جي بحالي، نئين راندين جي سهولتن جي تعمير، ويهڻ جي انتظام جي بهتري، ٽريڪن جي مرمت ۽ جديد سهولتن جي فراهمي شامل آهي.<ref name="Development2026"/> رٿا جي منظوريءَ مان تعميراتي ڪم جي مڪمل ٿيڻ يا سڀني سهولتن جي دستيابي ثابت نٿي ٿئي. مڪمل ٿيڻ جي تاريخ، حتمي خرچ ۽ منصوبي جي موجوده مرحلي بابت الڳ سرڪاري تصديق گهربل آهي. == تاريخوار جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#175c89;color:white"| سال ! style="background:#175c89;color:white"| واقعو |- | 29 مئي 1966ع || ذوالفقار علي ڀٽي طرفان بنياد جو پٿر رکڻ |- | 1970ع جي شروعات || موجوده اسٽيڊيم جي تعمير بابت 2026ع جي رپورٽ ۾ ڄاڻايل عرصو |- | 2008ع || نئين سر تعمير لاءِ نظرثاني ٿيل منصوبو |- | 2017ع || تعميراتي ڪم اڻپورو هجڻ جون رپورٽون |- | 2022ع || پي سي بي جي ڪلب اسڪروٽني شيڊول ۾ اسٽيڊيم جو ذڪر |- | 2023ع || لاڙڪاڻو اسپورٽس فيسٽيول |- | 2025ع || آزاديءَ جي ڏينهن سان لاڳاپيل فٽبال مقابلو |- | 2026ع || فٽبال ۽ ڪرڪيٽ سرگرميون؛ بحاليءَ واري رٿا جي منظوريءَ جي رپورٽ |} == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[ذوالفقار علي ڀٽو]] * [[بينظير ڀٽو]] * [[سنڌ ۾ رانديون]] * [[ڪرڪيٽ]] * [[فٽبال]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pcb.com.pk/downloads/Scrutiny%20Schedule%20-%20Larkana.pdf پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جو 2022ع وارو شيڊول] * [https://www.pcb.com.pk/downloads/Scrutiny%20Schedule%20-%20DCA%20Larkana.pdf پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جو 2026ع وارو شيڊول] * [https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ بابت حڪمت عملي] * [https://www.app.com.pk/sports/sports-ministry-celebrated-festival-week-in-larkana-with-connection-of-indepence-day/ 2025ع جي راندين بابت رپورٽ] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا اسٽيڊيم]] [[زمرو:پاڪستان جا راندين جا ميدان]] [[زمرو:سنڌ ۾ رانديون]] 0c426ft5r1tp0jw5eguz6j5yhde5bme 0 105493 429278 2026-11-06T12:38:18Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي، سنڌ جو تاريخي عوامي باغ، جيڪو اڳ گيان باغ سڏبو هو}} {{Infobox park | name = ذوالفقار باغ | native_name = گيان باغ | alt_name = باغ ذوالفقار | image = | image_width = 280px | image_caption = | type = تاريخي عوامي باغ | location = عاقل روڊ، [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = لڳ ڀڳ 2.38 ايڪڙ | created = | opera... 429278 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي، سنڌ جو تاريخي عوامي باغ، جيڪو اڳ گيان باغ سڏبو هو}} {{Infobox park | name = ذوالفقار باغ | native_name = گيان باغ | alt_name = باغ ذوالفقار | image = | image_width = 280px | image_caption = | type = تاريخي عوامي باغ | location = عاقل روڊ، [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = لڳ ڀڳ 2.38 ايڪڙ | created = | operator = | status = عوامي باغ }} '''ذوالفقار باغ''' (انگريزي: ''Zulfiqar Bagh'')، جيڪو تاريخي طور '''گيان باغ''' (''Gian Bagh'') جي نالي سان مشهور هو، [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ واقع هڪ تاريخي عوامي باغ آهي. باغ جو تعلق ورهاڱي کان اڳ لاڙڪاڻي جي سماجي ۽ شهري تاريخ سان آهي. سنڌ حڪومت جي شهري ترقيءَ واري رپورٽ ۾ ان جو هنڌ عاقل روڊ ۽ ايراضي لڳ ڀڳ 2.38 ايڪڙ ڄاڻايل آهي.<ref name="UDS">{{cite report |title=Urban Development Strategy for Larkana: Situation Analysis |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf |publisher=Urban Directorate, Government of Sindh |page=80 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> گيان باغ جو نالو ديوان گيانچند موٽواڻيءَ سان لاڳاپيل هو. لاڙڪاڻي جي تاريخ بابت سنڌي ڪتابن ۽ مقامي تاريخي احوالن موجب گيانچند باغبانيءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ هن باغ کي گلن، وڻن ۽ ٻين ٻوٽن سان آباد ڪيو هو. باغ [[گهاڙ واهه]] جي تاريخي آبي نظام سان پڻ لاڳاپيل هو.<ref name="SindhuBook">{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="Dawn2019">{{cite news |last=Jamali |first=Aftab |title=Dying Larkana parks |url=https://www.dawn.com/news/1516651 |work=Dawn |date=14 November 2019 |type=Letter to the editor |language=en}}</ref> == تاريخ == === گيان باغ جو قيام ۽ گيانچند موٽواڻي === ذوالفقار باغ جو پراڻو نالو گيان باغ هو، جيڪو ديوان گيانچند موٽواڻيءَ سان منسوب هو. مقامي تاريخي احوال موجب گيانچند باغ جي آبادڪاري، گلڪاري ۽ وڻڪاريءَ ۾ دلچسپي رکندو هو. هن باغ ۾ مختلف قسمن جا گل، ڀاڄيون ۽ ٻوٽا پوکيا ويندا هئا.<ref name="Dawn2019"/> 14 نومبر 2019ع تي ''ڊان'' ۾ شايع ٿيل هڪ پڙهندڙ جي خط موجب گيانچند موٽواڻي پُڻي ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان گلن ۽ ڀاڄين جون قسمون گهرائيندو هو. ساڳئي خط ۾ باغ جي تاريخي ايراضي 150 ايڪڙ ڄاڻائي وئي آهي. اها ايراضي اخباري خط ۾ ڪيل دعويٰ آهي؛ ان جي تصديق لاءِ پراڻو زميني رڪارڊ يا نقشو گهربل آهي.<ref name="Dawn2019"/> 30 آڪٽوبر 2019ع تي ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي خط ۾ پڻ باغ جي تاريخي ايراضي ۽ ان جي گهٽجڻ بابت ساڳي نوعيت جا خدشا ظاهر ڪيا ويا.<ref name="Tribune2019">{{cite news |title=Dying parks in Larkana |url=https://tribune.com.pk/letter/2089566/dying-parks-larkana |work=The Express Tribune |date=30 October 2019 |type=Letter to the editor |language=en}}</ref> === گهاڙ واهه سان تعلق === لاڙڪاڻي جي قديم شهري ترقيءَ ۾ [[گهاڙ واهه]] جو اهم ڪردار رهيو آهي. هن واهه جي ڪنارن تي باغ، آباديون ۽ واپاري مرڪز آباد ٿيا. سنڌي تاريخي ڪتاب ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' ۾ گيان باغ کي گهاڙ واهه جي ڀرسان واقع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhuBook"/> ڪتاب موجب گيانچند جي رهائش ۽ مهمان خاني جو تعلق پڻ هن باغ سان هو. مهمان خانو صوفي فقيرن، شاعرن ۽ مسافرن جي رهائش ۽ گڏجاڻين لاءِ استعمال ٿيندو هو. صوفي شاعر ولايت راءِ کتريءَ جي نگرانيءَ ۾ اتي صوفي راڳ ۽ شاعريءَ جون محفلون ٿينديون هيون.<ref name="SindhuBook"/> === ورهاڱي کان پوءِ تبديليون === 1947ع ۾ ننڍي کنڊ جي ورهاڱي کان پوءِ لاڙڪاڻي جي ڪيترين ئي تاريخي عمارتن، باغن ۽ ملڪيتن جي استعمال ۾ تبديليون آيون. ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' جي تاريخي بيان موجب گيان باغ سان لاڳاپيل عمارتن ۾ ڪسٽوڊينٽ آفيس ۽ ٻين سرڪاري کاتن جون آفيسون قائم ٿيون.<ref name="SindhuBook"/> ساڳئي ماخذ موجب باغ جي ملڪيت جا ڪجهه حصا نيلامي ۽ ڪليم جي عمل سان متاثر ٿيا. ڪتاب ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته بعد ۾ گيان باغ جو نالو بدلائي باغ ذوالفقار رکيو ويو. نالي جي تبديليءَ جي قطعي تاريخ ۽ اصل سرڪاري نوٽيفڪيشن جي تصديق اڃا گهربل آهي.<ref name="SindhuBook"/> == باغ جي ايراضي ۽ موجوده صورتحال == سنڌ حڪومت جي شهري ترقيءَ واري رپورٽ ''Urban Development Strategy for Larkana'' ۾ ذوالفقار باغ کي لاڙڪاڻي جي عوامي باغن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. رپورٽ جي جدول C-8 موجب باغ عاقل روڊ تي واقع آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ 2.38 ايڪڙ آهي.<ref name="UDS"/> 2019ع ۾ شايع ٿيل اخباري خطن ۾ باغ جي تاريخي زمين تي مبينا قبضي ۽ ايراضي گهٽجڻ بابت خدشا ظاهر ڪيا ويا. اهي خطن جي ليکڪن جا بيان آهن؛ انهن کي عدالتي يا سرڪاري جاچ ۾ ثابت ٿيل نتيجن طور پيش نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Dawn2019"/><ref name="Tribune2019"/> باغ جي تاريخي حدن، ملڪيت جي منتقليءَ ۽ موجوده زميني حيثيت جي وڌيڪ تصديق لاءِ روينيو رڪارڊ، ميونسپل نقشا ۽ لاڳاپيل سرڪاري کاتن جا دستاويز ضروري آهن. == لاڙڪاڻي جي باغن ۾ اهميت == لاڙڪاڻو ماضيءَ ۾ پنهنجي باغن ۽ وڻڪار سبب مشهور رهيو آهي. سنڌ حڪومت جي شهري ترقيءَ واري رپورٽ ۾ شهر جي تاريخي سڃاڻپ کي باغن سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. رپورٽ ۾ ذوالفقار باغ کان سواءِ جناح باغ، ريلوي پارڪ، شاهنواز ڀٽو چلڊرن پارڪ ۽ ٻين عوامي باغن جا نالا پڻ درج آهن.<ref name="UDS"/> سنڌي تاريخي مضمون ''پنهنجو لاڙڪاڻو (يادگيريون، وسريل ماڳ ۽ ڪردار)'' ۾ جيئل اوڏ گيان باغ جي تاريخي نالي ۽ لاڙڪاڻي جي ٻين قديم باغن بابت يادگيريون بيان ڪيون آهن. سندس مضمون ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته گيان باغ بعد ۾ باغ ذوالفقار جي نالي سان سڏجڻ لڳو.<ref name="JiyalOad">{{cite book |last=اوڏ |first=جيئل |chapter=پنهنجو لاڙڪاڻو (يادگيريون، وسريل ماڳ ۽ ڪردار) |title=لاڙڪاڻو علمي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ |editor=رضوان گل |url=https://books.sindhsalamat.com/book/99/read/3243 |language=sd}}</ref> == تاريخي ۽ موجوده ايراضيءَ جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#176b59;color:white"| ماخذ ! style="background:#176b59;color:white"| ڄاڻايل ايراضي ! style="background:#176b59;color:white"| ثبوت جي حيثيت |- | 2019ع جا اخباري خط | 150 ايڪڙ | تاريخي دعويٰ؛ آزاد زميني ماپ سان تصديق نه ٿيل |- | سنڌ حڪومت جي شهري ترقيءَ واري رپورٽ | 2.38 ايڪڙ | موجوده باغ بابت دستاويزي اندازو |} ٻنهي انگن جي ڀيٽ مان ايراضيءَ ۾ گهٽتائيءَ جو سوال پيدا ٿئي ٿو، پر اصل زمين جي حدن، مختلف دورن جي ماپن ۽ قانوني ملڪيت جي تبديليءَ کان سواءِ گهٽتائيءَ جو قطعي مقدار مقرر نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Dawn2019"/><ref name="UDS"/> == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[گهاڙ واهه]] * [[جناح باغ، لاڙڪاڻو]] * [[ذوالفقار علي ڀٽو]] * [[سنڌ جا تاريخي باغ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ بابت سرڪاري رپورٽ] * [https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون] * [https://books.sindhsalamat.com/book/99/read/3243 جيئل اوڏ جو تاريخي مضمون] * [https://www.dawn.com/news/1516651 ڊان ۾ لاڙڪاڻي جي باغن بابت خط] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا باغ]] [[زمرو:پاڪستان جا پارڪ]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]] 525c6s9v77smm2zlg1wj21exl80k3o4 429283 429278 2026-11-06T12:47:48Z Intisar Ali 8681 /* */ 429283 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي، سنڌ جو تاريخي عوامي باغ، جيڪو اڳ گيان باغ سڏبو هو}} {{Infobox park modren | name = ذوالفقار باغ | native_name = گيان باغ | alt_name = باغ ذوالفقار | image = | image_width = 280px | image_caption = | type = تاريخي عوامي باغ | location = عاقل روڊ، [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = لڳ ڀڳ 2.38 ايڪڙ | created = | operator = | status = عوامي باغ }} '''ذوالفقار باغ''' (انگريزي: ''Zulfiqar Bagh'')، جيڪو تاريخي طور '''گيان باغ''' (''Gian Bagh'') جي نالي سان مشهور هو، [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ واقع هڪ تاريخي عوامي باغ آهي. باغ جو تعلق ورهاڱي کان اڳ لاڙڪاڻي جي سماجي ۽ شهري تاريخ سان آهي. سنڌ حڪومت جي شهري ترقيءَ واري رپورٽ ۾ ان جو هنڌ عاقل روڊ ۽ ايراضي لڳ ڀڳ 2.38 ايڪڙ ڄاڻايل آهي.<ref name="UDS">{{cite report |title=Urban Development Strategy for Larkana: Situation Analysis |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf |publisher=Urban Directorate, Government of Sindh |page=80 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> گيان باغ جو نالو ديوان گيانچند موٽواڻيءَ سان لاڳاپيل هو. لاڙڪاڻي جي تاريخ بابت سنڌي ڪتابن ۽ مقامي تاريخي احوالن موجب گيانچند باغبانيءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ هن باغ کي گلن، وڻن ۽ ٻين ٻوٽن سان آباد ڪيو هو. باغ [[گهاڙ واهه]] جي تاريخي آبي نظام سان پڻ لاڳاپيل هو.<ref name="SindhuBook">{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="Dawn2019">{{cite news |last=Jamali |first=Aftab |title=Dying Larkana parks |url=https://www.dawn.com/news/1516651 |work=Dawn |date=14 November 2019 |type=Letter to the editor |language=en}}</ref> == تاريخ == === گيان باغ جو قيام ۽ گيانچند موٽواڻي === ذوالفقار باغ جو پراڻو نالو گيان باغ هو، جيڪو ديوان گيانچند موٽواڻيءَ سان منسوب هو. مقامي تاريخي احوال موجب گيانچند باغ جي آبادڪاري، گلڪاري ۽ وڻڪاريءَ ۾ دلچسپي رکندو هو. هن باغ ۾ مختلف قسمن جا گل، ڀاڄيون ۽ ٻوٽا پوکيا ويندا هئا.<ref name="Dawn2019"/> 14 نومبر 2019ع تي ''ڊان'' ۾ شايع ٿيل هڪ پڙهندڙ جي خط موجب گيانچند موٽواڻي پُڻي ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان گلن ۽ ڀاڄين جون قسمون گهرائيندو هو. ساڳئي خط ۾ باغ جي تاريخي ايراضي 150 ايڪڙ ڄاڻائي وئي آهي. اها ايراضي اخباري خط ۾ ڪيل دعويٰ آهي؛ ان جي تصديق لاءِ پراڻو زميني رڪارڊ يا نقشو گهربل آهي.<ref name="Dawn2019"/> 30 آڪٽوبر 2019ع تي ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي خط ۾ پڻ باغ جي تاريخي ايراضي ۽ ان جي گهٽجڻ بابت ساڳي نوعيت جا خدشا ظاهر ڪيا ويا.<ref name="Tribune2019">{{cite news |title=Dying parks in Larkana |url=https://tribune.com.pk/letter/2089566/dying-parks-larkana |work=The Express Tribune |date=30 October 2019 |type=Letter to the editor |language=en}}</ref> === گهاڙ واهه سان تعلق === لاڙڪاڻي جي قديم شهري ترقيءَ ۾ [[گهاڙ واهه]] جو اهم ڪردار رهيو آهي. هن واهه جي ڪنارن تي باغ، آباديون ۽ واپاري مرڪز آباد ٿيا. سنڌي تاريخي ڪتاب ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' ۾ گيان باغ کي گهاڙ واهه جي ڀرسان واقع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhuBook"/> ڪتاب موجب گيانچند جي رهائش ۽ مهمان خاني جو تعلق پڻ هن باغ سان هو. مهمان خانو صوفي فقيرن، شاعرن ۽ مسافرن جي رهائش ۽ گڏجاڻين لاءِ استعمال ٿيندو هو. صوفي شاعر ولايت راءِ کتريءَ جي نگرانيءَ ۾ اتي صوفي راڳ ۽ شاعريءَ جون محفلون ٿينديون هيون.<ref name="SindhuBook"/> === ورهاڱي کان پوءِ تبديليون === 1947ع ۾ ننڍي کنڊ جي ورهاڱي کان پوءِ لاڙڪاڻي جي ڪيترين ئي تاريخي عمارتن، باغن ۽ ملڪيتن جي استعمال ۾ تبديليون آيون. ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' جي تاريخي بيان موجب گيان باغ سان لاڳاپيل عمارتن ۾ ڪسٽوڊينٽ آفيس ۽ ٻين سرڪاري کاتن جون آفيسون قائم ٿيون.<ref name="SindhuBook"/> ساڳئي ماخذ موجب باغ جي ملڪيت جا ڪجهه حصا نيلامي ۽ ڪليم جي عمل سان متاثر ٿيا. ڪتاب ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته بعد ۾ گيان باغ جو نالو بدلائي باغ ذوالفقار رکيو ويو. نالي جي تبديليءَ جي قطعي تاريخ ۽ اصل سرڪاري نوٽيفڪيشن جي تصديق اڃا گهربل آهي.<ref name="SindhuBook"/> == باغ جي ايراضي ۽ موجوده صورتحال == سنڌ حڪومت جي شهري ترقيءَ واري رپورٽ ''Urban Development Strategy for Larkana'' ۾ ذوالفقار باغ کي لاڙڪاڻي جي عوامي باغن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. رپورٽ جي جدول C-8 موجب باغ عاقل روڊ تي واقع آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ 2.38 ايڪڙ آهي.<ref name="UDS"/> 2019ع ۾ شايع ٿيل اخباري خطن ۾ باغ جي تاريخي زمين تي مبينا قبضي ۽ ايراضي گهٽجڻ بابت خدشا ظاهر ڪيا ويا. اهي خطن جي ليکڪن جا بيان آهن؛ انهن کي عدالتي يا سرڪاري جاچ ۾ ثابت ٿيل نتيجن طور پيش نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Dawn2019"/><ref name="Tribune2019"/> باغ جي تاريخي حدن، ملڪيت جي منتقليءَ ۽ موجوده زميني حيثيت جي وڌيڪ تصديق لاءِ روينيو رڪارڊ، ميونسپل نقشا ۽ لاڳاپيل سرڪاري کاتن جا دستاويز ضروري آهن. == لاڙڪاڻي جي باغن ۾ اهميت == لاڙڪاڻو ماضيءَ ۾ پنهنجي باغن ۽ وڻڪار سبب مشهور رهيو آهي. سنڌ حڪومت جي شهري ترقيءَ واري رپورٽ ۾ شهر جي تاريخي سڃاڻپ کي باغن سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. رپورٽ ۾ ذوالفقار باغ کان سواءِ جناح باغ، ريلوي پارڪ، شاهنواز ڀٽو چلڊرن پارڪ ۽ ٻين عوامي باغن جا نالا پڻ درج آهن.<ref name="UDS"/> سنڌي تاريخي مضمون ''پنهنجو لاڙڪاڻو (يادگيريون، وسريل ماڳ ۽ ڪردار)'' ۾ جيئل اوڏ گيان باغ جي تاريخي نالي ۽ لاڙڪاڻي جي ٻين قديم باغن بابت يادگيريون بيان ڪيون آهن. سندس مضمون ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته گيان باغ بعد ۾ باغ ذوالفقار جي نالي سان سڏجڻ لڳو.<ref name="JiyalOad">{{cite book |last=اوڏ |first=جيئل |chapter=پنهنجو لاڙڪاڻو (يادگيريون، وسريل ماڳ ۽ ڪردار) |title=لاڙڪاڻو علمي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ |editor=رضوان گل |url=https://books.sindhsalamat.com/book/99/read/3243 |language=sd}}</ref> == تاريخي ۽ موجوده ايراضيءَ جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#176b59;color:white"| ماخذ ! style="background:#176b59;color:white"| ڄاڻايل ايراضي ! style="background:#176b59;color:white"| ثبوت جي حيثيت |- | 2019ع جا اخباري خط | 150 ايڪڙ | تاريخي دعويٰ؛ آزاد زميني ماپ سان تصديق نه ٿيل |- | سنڌ حڪومت جي شهري ترقيءَ واري رپورٽ | 2.38 ايڪڙ | موجوده باغ بابت دستاويزي اندازو |} ٻنهي انگن جي ڀيٽ مان ايراضيءَ ۾ گهٽتائيءَ جو سوال پيدا ٿئي ٿو، پر اصل زمين جي حدن، مختلف دورن جي ماپن ۽ قانوني ملڪيت جي تبديليءَ کان سواءِ گهٽتائيءَ جو قطعي مقدار مقرر نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Dawn2019"/><ref name="UDS"/> == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[گهاڙ واهه]] * [[جناح باغ، لاڙڪاڻو]] * [[ذوالفقار علي ڀٽو]] * [[سنڌ جا تاريخي باغ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ بابت سرڪاري رپورٽ] * [https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون] * [https://books.sindhsalamat.com/book/99/read/3243 جيئل اوڏ جو تاريخي مضمون] * [https://www.dawn.com/news/1516651 ڊان ۾ لاڙڪاڻي جي باغن بابت خط] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا باغ]] [[زمرو:پاڪستان جا پارڪ]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]] so3z6dmdq4tfaa6nv27rwr7o6y53ejr 429284 429283 2026-11-06T12:48:15Z Intisar Ali 8681 429284 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي، سنڌ جو تاريخي عوامي باغ، جيڪو اڳ گيان باغ سڏبو هو}} {{Infobox park modren | name = ذوالفقار باغ | native_name = گيان باغ | alt_name = باغ ذوالفقار | image = | image_width = 280px | image_caption = | type = تاريخي عوامي باغ | location = عاقل روڊ، [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = لڳ ڀڳ 2.38 ايڪڙ | created = | operator = | status = عوامي باغ }} '''ذوالفقار باغ''' (انگريزي: ''Zulfiqar Bagh'')، جيڪو تاريخي طور '''گيان باغ''' (''Gian Bagh'') جي نالي سان مشهور هو، [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ واقع هڪ تاريخي عوامي باغ آهي. باغ جو تعلق ورهاڱي کان اڳ لاڙڪاڻي جي سماجي ۽ شهري تاريخ سان آهي. سنڌ حڪومت جي شهري ترقيءَ واري رپورٽ ۾ ان جو هنڌ عاقل روڊ ۽ ايراضي لڳ ڀڳ 2.38 ايڪڙ ڄاڻايل آهي.<ref name="UDS">{{cite report |title=Urban Development Strategy for Larkana: Situation Analysis |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf |publisher=Urban Directorate, Government of Sindh |page=80 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> گيان باغ جو نالو ديوان گيانچند موٽواڻيءَ سان لاڳاپيل هو. لاڙڪاڻي جي تاريخ بابت سنڌي ڪتابن ۽ مقامي تاريخي احوالن موجب گيانچند باغبانيءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ هن باغ کي گلن، وڻن ۽ ٻين ٻوٽن سان آباد ڪيو هو. باغ [[گهاڙ واهه]] جي تاريخي آبي نظام سان پڻ لاڳاپيل هو.<ref name="SindhuBook">{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="Dawn2019">{{cite news |last=Jamali |first=Aftab |title=Dying Larkana parks |url=https://www.dawn.com/news/1516651 |work=Dawn |date=14 November 2019 |type=Letter to the editor |language=en}}</ref> == تاريخ == === گيان باغ جو قيام ۽ گيانچند موٽواڻي === ذوالفقار باغ جو پراڻو نالو گيان باغ هو، جيڪو ديوان گيانچند موٽواڻيءَ سان منسوب هو. مقامي تاريخي احوال موجب گيانچند باغ جي آبادڪاري، گلڪاري ۽ وڻڪاريءَ ۾ دلچسپي رکندو هو. هن باغ ۾ مختلف قسمن جا گل، ڀاڄيون ۽ ٻوٽا پوکيا ويندا هئا.<ref name="Dawn2019"/> 14 نومبر 2019ع تي ''ڊان'' ۾ شايع ٿيل هڪ پڙهندڙ جي خط موجب گيانچند موٽواڻي پُڻي ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان گلن ۽ ڀاڄين جون قسمون گهرائيندو هو. ساڳئي خط ۾ باغ جي تاريخي ايراضي 150 ايڪڙ ڄاڻائي وئي آهي. اها ايراضي اخباري خط ۾ ڪيل دعويٰ آهي؛ ان جي تصديق لاءِ پراڻو زميني رڪارڊ يا نقشو گهربل آهي.<ref name="Dawn2019"/> 30 آڪٽوبر 2019ع تي ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' ۾ شايع ٿيل هڪ ٻئي خط ۾ پڻ باغ جي تاريخي ايراضي ۽ ان جي گهٽجڻ بابت ساڳي نوعيت جا خدشا ظاهر ڪيا ويا.<ref name="Tribune2019">{{cite news |title=Dying parks in Larkana |url=https://tribune.com.pk/letter/2089566/dying-parks-larkana |work=The Express Tribune |date=30 October 2019 |type=Letter to the editor |language=en}}</ref> === گهاڙ واهه سان تعلق === لاڙڪاڻي جي قديم شهري ترقيءَ ۾ [[گهاڙ واهه]] جو اهم ڪردار رهيو آهي. هن واهه جي ڪنارن تي باغ، آباديون ۽ واپاري مرڪز آباد ٿيا. سنڌي تاريخي ڪتاب ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' ۾ گيان باغ کي گهاڙ واهه جي ڀرسان واقع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhuBook"/> ڪتاب موجب گيانچند جي رهائش ۽ مهمان خاني جو تعلق پڻ هن باغ سان هو. مهمان خانو صوفي فقيرن، شاعرن ۽ مسافرن جي رهائش ۽ گڏجاڻين لاءِ استعمال ٿيندو هو. صوفي شاعر ولايت راءِ کتريءَ جي نگرانيءَ ۾ اتي صوفي راڳ ۽ شاعريءَ جون محفلون ٿينديون هيون.<ref name="SindhuBook"/> === ورهاڱي کان پوءِ تبديليون === 1947ع ۾ ننڍي کنڊ جي ورهاڱي کان پوءِ لاڙڪاڻي جي ڪيترين ئي تاريخي عمارتن، باغن ۽ ملڪيتن جي استعمال ۾ تبديليون آيون. ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' جي تاريخي بيان موجب گيان باغ سان لاڳاپيل عمارتن ۾ ڪسٽوڊينٽ آفيس ۽ ٻين سرڪاري کاتن جون آفيسون قائم ٿيون.<ref name="SindhuBook"/> ساڳئي ماخذ موجب باغ جي ملڪيت جا ڪجهه حصا نيلامي ۽ ڪليم جي عمل سان متاثر ٿيا. ڪتاب ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته بعد ۾ گيان باغ جو نالو بدلائي باغ ذوالفقار رکيو ويو. نالي جي تبديليءَ جي قطعي تاريخ ۽ اصل سرڪاري نوٽيفڪيشن جي تصديق اڃا گهربل آهي.<ref name="SindhuBook"/> == باغ جي ايراضي ۽ موجوده صورتحال == سنڌ حڪومت جي شهري ترقيءَ واري رپورٽ ''Urban Development Strategy for Larkana'' ۾ ذوالفقار باغ کي لاڙڪاڻي جي عوامي باغن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. رپورٽ جي جدول C-8 موجب باغ عاقل روڊ تي واقع آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ 2.38 ايڪڙ آهي.<ref name="UDS"/> 2019ع ۾ شايع ٿيل اخباري خطن ۾ باغ جي تاريخي زمين تي مبينا قبضي ۽ ايراضي گهٽجڻ بابت خدشا ظاهر ڪيا ويا. اهي خطن جي ليکڪن جا بيان آهن؛ انهن کي عدالتي يا سرڪاري جاچ ۾ ثابت ٿيل نتيجن طور پيش نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Dawn2019"/><ref name="Tribune2019"/> باغ جي تاريخي حدن، ملڪيت جي منتقليءَ ۽ موجوده زميني حيثيت جي وڌيڪ تصديق لاءِ روينيو رڪارڊ، ميونسپل نقشا ۽ لاڳاپيل سرڪاري کاتن جا دستاويز ضروري آهن. == لاڙڪاڻي جي باغن ۾ اهميت == لاڙڪاڻو ماضيءَ ۾ پنهنجي باغن ۽ وڻڪار سبب مشهور رهيو آهي. سنڌ حڪومت جي شهري ترقيءَ واري رپورٽ ۾ شهر جي تاريخي سڃاڻپ کي باغن سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. رپورٽ ۾ ذوالفقار باغ کان سواءِ جناح باغ، ريلوي پارڪ، شاهنواز ڀٽو چلڊرن پارڪ ۽ ٻين عوامي باغن جا نالا پڻ درج آهن.<ref name="UDS"/> سنڌي تاريخي مضمون ''پنهنجو لاڙڪاڻو (يادگيريون، وسريل ماڳ ۽ ڪردار)'' ۾ جيئل اوڏ گيان باغ جي تاريخي نالي ۽ لاڙڪاڻي جي ٻين قديم باغن بابت يادگيريون بيان ڪيون آهن. سندس مضمون ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته گيان باغ بعد ۾ باغ ذوالفقار جي نالي سان سڏجڻ لڳو.<ref name="JiyalOad">{{cite book |last=اوڏ |first=جيئل |chapter=پنهنجو لاڙڪاڻو (يادگيريون، وسريل ماڳ ۽ ڪردار) |title=لاڙڪاڻو علمي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ |editor=رضوان گل |url=https://books.sindhsalamat.com/book/99/read/3243 |language=sd}}</ref> == تاريخي ۽ موجوده ايراضيءَ جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#176b59;color:white"| ماخذ ! style="background:#176b59;color:white"| ڄاڻايل ايراضي ! style="background:#176b59;color:white"| ثبوت جي حيثيت |- | 2019ع جا اخباري خط | 150 ايڪڙ | تاريخي دعويٰ؛ آزاد زميني ماپ سان تصديق نه ٿيل |- | سنڌ حڪومت جي شهري ترقيءَ واري رپورٽ | 2.38 ايڪڙ | موجوده باغ بابت دستاويزي اندازو |} ٻنهي انگن جي ڀيٽ مان ايراضيءَ ۾ گهٽتائيءَ جو سوال پيدا ٿئي ٿو، پر اصل زمين جي حدن، مختلف دورن جي ماپن ۽ قانوني ملڪيت جي تبديليءَ کان سواءِ گهٽتائيءَ جو قطعي مقدار مقرر نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Dawn2019"/><ref name="UDS"/> == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[گهاڙ واھ]] * [[جناح باغ، لاڙڪاڻو]] * [[ذوالفقار علي ڀٽو]] * [[سنڌ جا تاريخي باغ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ بابت سرڪاري رپورٽ] * [https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون] * [https://books.sindhsalamat.com/book/99/read/3243 جيئل اوڏ جو تاريخي مضمون] * [https://www.dawn.com/news/1516651 ڊان ۾ لاڙڪاڻي جي باغن بابت خط] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا باغ]] [[زمرو:پاڪستان جا پارڪ]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]] lt6po5nbl2eh2e6jvo7s23j296yfujn 10 105494 429280 2026-11-06T12:42:30Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <includeonly> {{Infobox | bodyclass = vcard infobox-park-sd | child = {{#if:{{{child|}}}{{{embed|}}}|yes}} | title = {{#if:{{{child|}}}{{{embed|}}}|{{{title|}}}}} <!-- جديد 3D سائي رنگن وارو انداز --> | bodystyle = width:300px; max-width:100%; background:#f5fff0; border:1px solid #8ccf73; border-radius:16px; box-shadow:0 5px 16px rgba(35,105,45,.18), inset 0 2px 3px rgba(255,255,255,.85); overflow:hidden; font-size:92%; line-height:1.65; color:#2443... 429280 wikitext text/x-wiki <includeonly> {{Infobox | bodyclass = vcard infobox-park-sd | child = {{#if:{{{child|}}}{{{embed|}}}|yes}} | title = {{#if:{{{child|}}}{{{embed|}}}|{{{title|}}}}} <!-- جديد 3D سائي رنگن وارو انداز --> | bodystyle = width:300px; max-width:100%; background:#f5fff0; border:1px solid #8ccf73; border-radius:16px; box-shadow:0 5px 16px rgba(35,105,45,.18), inset 0 2px 3px rgba(255,255,255,.85); overflow:hidden; font-size:92%; line-height:1.65; color:#24432b; | aboveclass = fn org | abovestyle = background:linear-gradient(135deg,#e9ffd2 0%,#b9ed91 48%,#78ca68 100%); color:#174a27; font-size:135%; font-weight:bold; text-align:center; padding:13px 8px; border-bottom:2px solid #66b85c; text-shadow:0 1px 1px rgba(255,255,255,.9); | labelstyle = background:#e5f7dc; color:#285c31; font-weight:600; text-align:right; padding:7px 8px; border-bottom:1px solid #d0e9c7; width:38%; | datastyle = background:#f8fff5; color:#25452b; padding:7px 8px; border-bottom:1px solid #e0f0d9; | subheaderstyle = background:#eefbe7; color:#477449; font-size:108%; text-align:center; padding:5px; | captionstyle = background:#eef9e9; color:#537252; font-size:88%; text-align:center; padding:5px 7px; | imagestyle = background:#f5fff0; text-align:center; padding:8px; | belowstyle = background:#e6f6dd; text-align:center; <!-- نالو --> | above = {{if empty|{{{name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | subheader = {{if empty|{{{alt_name|}}}|{{{other_name|}}}}} | subheader2 = {{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}|<span class="nickname" lang="{{{native_name_lang}}}">}}{{{native_name}}}{{#if:{{{native_name_lang|}}}|</span>}}}} <!-- لوگو --> | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{logo|}}} |size={{{logo_size|}}} |upright={{{logo_upright|}}} |alt={{{logo_alt|}}} }} | caption1 = {{{logo_caption|}}} <!-- باغ جي تصوير --> | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|{{{photo|}}}}}} |size={{#switch:{{{image_size|{{{photo_width|}}}}}} |frameless=frameless |upright=frameless |{{if empty|{{{image_size|}}}|{{{photo_width|}}}}} }} |upright={{#ifeq:{{{image_size|{{{photo_width|}}}}}}|upright|0.75|{{{upright|}}}}} |sizedefault=250px |maxsize=325px |alt={{{image_alt|{{{photo_alt|}}}}}} }} | caption2 = {{{image_caption|{{{photo_caption|}}}}}} <!-- هنڌ جو نقشو --> | image3 = {{#if:{{{map|}}} |{{Location map|{{{map}}} |border=infobox |float=center |alt={{{map_alt|}}} |width={{{map_width|}}} |default_width=250 |max_width=272 |caption={{{map_caption|}}} |relief={{{relief|}}} |label={{if empty|{{{label|}}}|{{{map_label|}}}}} |position={{if empty|{{{label_position|}}}|{{{map_label_position|}}}}} |mark={{{mark|}}} |marksize={{{mark_width|}}} |coordinates={{if empty|{{{coordinates|}}}|{{{coords|}}}}} }} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map_image|{{{image_map|}}}}}} |size={{if empty|{{{map_size|}}}|{{{mapsize|}}}|{{{map_width|}}}}} |sizedefault=250px |maxsize=272px |alt={{{map_alt|}}} }} }} | caption3 = {{#if:{{{map|}}}||{{{map_caption|}}}}} <!-- خودڪار نقشو --> | image4 = {{#invoke:Infobox mapframe|auto |mapframe-marker=park |mapframe-marker-color={{{mapframe-marker-color|#79c76a}}} |mapframe-frame-width=250 |mapframe-wikidata={{{mapframe-wikidata|yes}}} |onByDefault={{#if:{{{map|}}}{{{map_image|}}}|no|yes}} }} | caption4 = {{#invoke:Infobox mapframe|autocaption |onByDefault={{#if:{{{map|}}}{{{map_image|}}}|no|yes}} }} <!-- بنيادي ڄاڻ --> | rowclass2 = category | label2 = قسم | data2 = {{{type|}}} | label3 = نعرو | data3 = {{{motto|{{{Motto|}}}}}} | rowclass4 = label | label4 = هنڌ | data4 = {{{location|}}} | label5 = {{#if:{{{nearest_city|}}}|ويجهو شهر|{{#if:{{{nearest_town|}}}|ويجهو ڳوٺ}}}} | data5 = {{if empty|{{{nearest_city|}}}|{{{nearest_town|}}}}} | label6 = [[آرڊيننس سروي نيشنل گرڊ|او ايس گرڊ]] | data6 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}}|{{gbm4ibx|{{{grid_ref_UK}}}|name={{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}{{{grid_ref_UK_note|}}}}} | label7 = آئرش گرڊ حوالو | data7 = {{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}}|{{iem4ibx|{{{grid_ref_Ireland}}}|name={{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}{{{grid_ref_Ireland_note|}}}}} | label8 = جاگرافيائي بيهڪ | data8 = {{#if:{{{coordinates|{{{coords|}}}}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|{{{coords|}}}}}}|type:landmark}}{{{coords_ref|}}}}} | rowclass9 = note | label9 = ايراضي | data9 = {{{area|}}} | label10 = سمنڊ جي سطح کان اوچائي | data10 = {{{elevation|}}} | label11 = {{#if:{{{authorized|}}}|منظوري|{{#if:{{{created|}}}|ٺهڻ جي تاريخ|{{#if:{{{established|}}}|قيام|{{#if:{{{designated|}}}|نامزدگي|{{#if:{{{opening|}}}{{{opened|}}}|افتتاح}}}}}}}}} | data11 = {{if empty|{{{authorized|}}}|{{{created|}}}|{{{established|}}}|{{{designated|}}}|{{{opening|}}}|{{{opened|}}}}} | label12 = بند ٿيڻ جي تاريخ | data12 = {{{closed|}}} | label13 = باني | data13 = {{{founder|}}} | label14 = نقشو ٺاهيندڙ | data14 = {{{designer|}}} | label15 = نالي جو سبب | data15 = {{{etymology|}}} | label16 = مالڪ | data16 = {{{owner|}}} | rowclass17 = note | label17 = {{#if:{{{administrator|}}}|انتظامي ادارو|{{#if:{{{manager|}}}|منتظم|{{#if:{{{operator|}}}|هلائيندڙ ادارو}}}}}} | data17 = {{if empty|{{{administrator|}}}|{{{manager|}}}|{{{operator|}}}}} | label18 = سالياني سياح | data18 = {{#if:{{{visitation_num|}}}|{{{visitation_num}}}{{#if:{{{visitation_year|}}}| ({{{visitation_year}}}ع)}}{{{visitation_ref|}}}}} | label19 = کليل رهڻ جو وقت | data19 = {{{open|}}} | rowclass20 = category | label20 = موجوده حيثيت | data20 = {{{status|}}} | label21 = اعزاز | data21 = {{{awards|}}} | label22 = ڪئمپ لڳائڻ جون جايون | data22 = {{{camp_sites|}}} | label23 = {{#if:{{{paths|}}}|رستا|پنڌ جا رستا}} | data23 = {{if empty|{{{paths|}}}|{{{hiking_trails|}}}}} | label24 = {{#if:{{{terrain|}}}|زميني بناوت|قدرتي ماحول}} | data24 = {{if empty|{{{terrain|}}}|{{{habitat|}}}}} | label25 = پاڻي | data25 = {{{water|}}} | label26 = {{#if:{{{vegetation|}}}|ٻوٽا ۽ وڻڪار|ٻوٽن جا قسم}} | data26 = {{if empty|{{{vegetation|}}}|{{{plants|}}}}} | label27 = حياتياتي جنسون | data27 = {{{species|}}} | label28 = مجموعا | data28 = {{{collections|}}} | label30 = قانوني يا تاريخي درجو | data30 = {{{designation|}}} | label32 = ماحولياتي خطرا | data32 = {{{disturbance|}}} | label34 = بجيٽ | data34 = {{{budget|}}} | label35 = گاڏين جي پارڪنگ | data35 = {{{parking|}}} | label36 = {{#if:{{{transport|}}}|آمدرفت|عوامي ٽرانسپورٽ}} | data36 = {{if empty|{{{transport|}}}|{{{publictransit|}}}}} | label37 = {{{free_label|}}} | class37 = note | data37 = {{{free_data|}}} | label38 = {{#if:{{{facilities|}}}|سهولتون|ٻي معلومات}} | data38 = {{if empty|{{{facilities|}}}|{{{other_info|}}}}} | label39 = ويب سائيٽ | data39 = {{{website|}}} | data40 = {{{embedded|{{{module|}}}}}} }} {{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other|[[زمرو:نامعلوم پيراميٽرن سان پارڪ جا معلوماتي خانا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} |preview=معلوماتي خانو پارڪ ۾ اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" |ignoreblank=y |administrator|alt_name|area|authorized|awards|budget |camp_sites|child|closed|collections|coordinates|coords |coords_ref|created|designated|designation|designer |disturbance|elevation|embed|embedded|established |etymology|facilities|founder|free_data|free_label |grid_ref_Ireland|grid_ref_Ireland_note|grid_ref_UK |grid_ref_UK_note|habitat|hiking_trails|image|image_alt |image_caption|image_map|image_size|label|label_position |location|logo|logo_alt|logo_upright|logo_size |logo_caption|manager|map|map_alt|map_caption|map_image |map_label|map_label_position|map_size|map_width |mapframe|mapframe-caption|mapframe-custom|mapframe-id |mapframe-coord|mapframe-wikidata|mapframe-point |mapframe-shape|mapframe-frame-width|mapframe-frame-height |mapframe-shape-fill|mapframe-shape-fill-opacity |mapframe-stroke-color|mapframe-stroke-colour |mapframe-stroke-width|mapframe-marker|mapframe-marker-color |mapframe-marker-colour|mapframe-geomask |mapframe-geomask-stroke-color|mapframe-geomask-stroke-colour |mapframe-geomask-stroke-width|mapframe-geomask-fill |mapframe-geomask-fill-opacity|mapframe-zoom |mapframe-length_km|mapframe-length_mi|mapframe-area_km2 |mapframe-area_mi2|mapframe-frame-coordinates |mapframe-frame-coord|mapframe-switcher|mapframe-height |mapframe-width|mapsize|mark|mark_width|module|Motto |motto|name|native_name|native_name_lang|nearest_city |nearest_town|open|opened|opening|operator|other_info |other_name|owner|parking|paths|photo|photo_alt |photo_caption|photo_width|plants|publictransit|qid |relief|species|status|terrain|title|transport|type |upright|vegetation|visitation_num|visitation_ref |visitation_year|water|website }} </includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> llqrsrv2ja6p8hjrwo2jrxt37alyate 429281 429280 2026-11-06T12:43:41Z Intisar Ali 8681 /* */ 429281 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | bodyclass = vcard | child = {{#if:{{{child|}}}{{{embed|}}}|yes}} | title = {{#if:{{{child|}}}{{{embed|}}}|{{{title|}}}}} | aboveclass = fn org | abovestyle = background-color:#abdb75; line-height:140%; | above = {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | subheaderstyle = font-size:110% | subheader = {{if empty|{{{alt_name|}}}|{{{other_name|}}}}} | subheader2 = {{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}|<span class="nickname" lang="{{{native_name_lang}}}">}}{{{native_name}}}{{#if:{{{native_name_lang|}}}|</span>}}}} <!-- لوگو --> | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{logo|}}} |size={{{logo_size|}}} |upright={{{logo_upright|}}} |alt={{{logo_alt|}}} }} | caption1 = {{{logo_caption|}}} <!-- باغ جي تصوير --> | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|{{{photo|}}}}}} |size={{#switch:{{{image_size|{{{photo_width|}}}}}} |frameless=frameless |upright=frameless |{{if empty|{{{image_size|}}}|{{{photo_width|}}}}} }} |upright={{#ifeq:{{{image_size|{{{photo_width|}}}}}}|upright|0.75|{{{upright|}}}}} |sizedefault=250px |maxsize=325px |alt={{{image_alt|{{{photo_alt|}}}}}} }} | caption2 = {{{image_caption|{{{photo_caption|}}}}}} <!-- هنڌ جو نقشو --> | image3 = {{#if:{{{map|}}} |{{Location map|{{{map}}} |border=infobox |float=center |alt={{{map_alt|}}} |width={{{map_width|}}} |default_width=250 |max_width=272 |caption={{{map_caption|}}} |relief={{{relief|}}} |label={{if empty|{{{label|}}}|{{{map_label|}}}}} |position={{if empty|{{{label_position|}}}|{{{map_label_position|}}}}} |mark={{{mark|}}} |marksize={{{mark_width|}}} |coordinates={{if empty|{{{coordinates|}}}|{{{coords|}}}}} }} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map_image|{{{image_map|}}}}}} |size={{if empty|{{{map_size|}}}|{{{mapsize|}}}|{{{map_width|}}}}} |sizedefault=250px |maxsize=272px |alt={{{map_alt|}}} }} }} | caption3 = {{#if:{{{map|}}}||{{{map_caption|}}}}} <!-- خودڪار نقشو --> | image4 = {{#invoke:Infobox mapframe|auto |mapframe-marker=park |mapframe-marker-color={{{mapframe-marker-color|#abdb75}}} |mapframe-frame-width=250 |mapframe-wikidata={{{mapframe-wikidata|yes}}} |onByDefault={{#if:{{{map|}}}{{{map_image|}}}|no|yes}} }} | caption4 = {{#invoke:Infobox mapframe|autocaption |onByDefault={{#if:{{{map|}}}{{{map_image|}}}|no|yes}} }} <!-- بنيادي ڄاڻ --> | rowclass2 = category | label2 = قسم | data2 = {{{type|}}} | label3 = نعرو | data3 = {{{motto|{{{Motto|}}}}}} | rowclass4 = label | label4 = هنڌ | data4 = {{{location|}}} | label5 = {{#if:{{{nearest_city|}}}|ويجهو شهر|{{#if:{{{nearest_town|}}}|ويجهو ڳوٺ}}}} | data5 = {{if empty|{{{nearest_city|}}}|{{{nearest_town|}}}}} <!-- برطانيا ۽ آئرلينڊ جا گرڊ حوالا --> | label6 = [[آرڊيننس سروي نيشنل گرڊ|او ايس گرڊ]] | data6 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}}|{{gbm4ibx|{{{grid_ref_UK}}}|name={{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}{{{grid_ref_UK_note|}}}}} | label7 = آئرش گرڊ حوالو | data7 = {{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}}|{{iem4ibx|{{{grid_ref_Ireland}}}|name={{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}{{{grid_ref_Ireland_note|}}}}} <!-- جاگرافيائي بيهڪ --> | label8 = جاگرافيائي بيهڪ | data8 = {{#if:{{{coordinates|{{{coords|}}}}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|{{{coords|}}}}}}|type:landmark}}{{{coords_ref|}}}}} | rowclass9 = note | label9 = ايراضي | data9 = {{{area|}}} | label10 = اوچائي | data10 = {{{elevation|}}} <!-- قيام ۽ افتتاح --> | label11 = {{#if:{{{authorized|}}}|منظوري جي تاريخ|{{#if:{{{created|}}}|تعمير جي تاريخ|{{#if:{{{established|}}}|قيام جي تاريخ|{{#if:{{{designated|}}}|نامزدگي جي تاريخ|{{#if:{{{opening|}}}{{{opened|}}}|افتتاح جي تاريخ}}}}}}}}} | data11 = {{if empty|{{{authorized|}}}|{{{created|}}}|{{{established|}}}|{{{designated|}}}|{{{opening|}}}|{{{opened|}}}}} | label12 = بند ٿيڻ جي تاريخ | data12 = {{{closed|}}} | label13 = باني | data13 = {{{founder|}}} | label14 = نقشو ٺاهيندڙ | data14 = {{{designer|}}} | label15 = نالي جو سبب | data15 = {{{etymology|}}} | label16 = مالڪ | data16 = {{{owner|}}} <!-- انتظام --> | rowclass17 = note | label17 = {{#if:{{{administrator|}}}|انتظامي ادارو|{{#if:{{{manager|}}}|منتظم|{{#if:{{{operator|}}}|هلائيندڙ ادارو}}}}}} | data17 = {{if empty|{{{administrator|}}}|{{{manager|}}}|{{{operator|}}}}} <!-- سياح ۽ وقت --> | label18 = سالياني سياحن جو انگ | data18 = {{#if:{{{visitation_num|}}}|{{{visitation_num}}}{{#if:{{{visitation_year|}}}| ({{{visitation_year}}}ع)}}{{{visitation_ref|}}}}} | label19 = کليل رهڻ جا وقت | data19 = {{{open|}}} | rowclass20 = category | label20 = موجوده حيثيت | data20 = {{{status|}}} | label21 = اعزاز | data21 = {{{awards|}}} <!-- قدرتي ۽ تفريحي سهولتون --> | label22 = ڪئمپ لڳائڻ جون جايون | data22 = {{{camp_sites|}}} | label23 = {{#if:{{{paths|}}}|رستا|پنڌ جا رستا}} | data23 = {{#if:{{{paths|}}}|{{{paths}}}|{{{hiking_trails|}}}}} | label24 = {{#if:{{{terrain|}}}|زميني بناوت|قدرتي ماحول}} | data24 = {{#if:{{{terrain|}}}|{{{terrain}}}|{{{habitat|}}}}} | label25 = پاڻي | data25 = {{{water|}}} | label26 = {{#if:{{{vegetation|}}}|وڻڪار ۽ نباتات|ٻوٽا}} | data26 = {{#if:{{{vegetation|}}}|{{{vegetation}}}|{{{plants|}}}}} | label27 = حياتياتي جنسون | data27 = {{{species|}}} | label28 = مجموعا | data28 = {{{collections|}}} | label30 = قانوني يا تاريخي درجو | data30 = {{{designation|}}} | label32 = ماحولياتي خطرا | data32 = {{{disturbance|}}} <!-- انتظامي ۽ مالي ڄاڻ --> | label34 = بجيٽ | data34 = {{{budget|}}} | label35 = گاڏين جي پارڪنگ | data35 = {{{parking|}}} | label36 = {{#if:{{{transport|}}}|آمدرفت جون سهولتون|عوامي ٽرانسپورٽ}} | data36 = {{#if:{{{transport|}}}|{{{transport}}}|{{{publictransit|}}}}} <!-- اضافي ڄاڻ --> | label37 = {{{free_label|}}} | class37 = note | data37 = {{{free_data|}}} | label38 = {{#if:{{{facilities|}}}|سهولتون|ٻي معلومات}} | data38 = {{#if:{{{facilities|}}}|{{{facilities|}}}|{{{other_info|}}}}} | label39 = ويب سائيٽ | data39 = {{{website|}}} | data40 = {{{embedded|{{{module|}}}}}} }} {{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other|[[زمرو:نامعلوم پيراميٽرن سان پارڪ جا معلوماتي خانا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} |preview=معلوماتي خانو پارڪ ۾ نامعلوم پيراميٽر "_VALUE_" |ignoreblank=y |administrator|alt_name|area|authorized|awards|budget |camp_sites|child|closed|collections|coordinates|coords |coords_ref|created|designated|designation|designer |disturbance|elevation|embed|embedded|established |etymology|facilities|founder|free_data|free_label |grid_ref_Ireland|grid_ref_Ireland_note|grid_ref_UK |grid_ref_UK_note|habitat|hiking_trails|image|image_alt |image_caption|image_map|image_size|label|label_position |location|logo|logo_alt|logo_upright|logo_size |logo_caption|manager|map|map_alt|map_caption|map_image |map_label|map_label_position|map_size|map_width |mapframe|mapframe-caption|mapframe-custom|mapframe-id |mapframe-coord|mapframe-wikidata|mapframe-point |mapframe-shape|mapframe-frame-width|mapframe-frame-height |mapframe-shape-fill|mapframe-shape-fill-opacity |mapframe-stroke-color|mapframe-stroke-colour |mapframe-stroke-width|mapframe-marker|mapframe-marker-color |mapframe-marker-colour|mapframe-geomask |mapframe-geomask-stroke-color|mapframe-geomask-stroke-colour |mapframe-geomask-stroke-width|mapframe-geomask-fill |mapframe-geomask-fill-opacity|mapframe-zoom |mapframe-length_km|mapframe-length_mi|mapframe-area_km2 |mapframe-area_mi2|mapframe-frame-coordinates |mapframe-frame-coord|mapframe-switcher|mapframe-height |mapframe-width|mapsize|mark|mark_width|module|Motto |motto|name|native_name|native_name_lang|nearest_city |nearest_town|open|opened|opening|operator|other_info |other_name|owner|parking|paths|photo|photo_alt |photo_caption|photo_width|plants|publictransit|qid |relief|species|status|terrain|title|transport|type |upright|vegetation|visitation_num|visitation_ref |visitation_year|water|website }} </includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> ruf4knbe1edy481g2t0ua9bdc0gz5x4 429282 429281 2026-11-06T12:47:15Z Intisar Ali 8681 /* */ 429282 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | abovestyle = background:#abdb75; color:#184727; font-size:130%; font-weight:bold; text-align:center; padding:10px; | subheaderstyle = background:#e5f7d9; text-align:center; | labelstyle = background:#e3f5d9; color:#23452b; text-align:right; font-weight:bold; width:38%; | datastyle = background:#f4ffef; color:#23452b; | captionstyle = background:#effbe8; text-align:center; | above = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | subheader = {{#if:{{{alt_name|}}}|{{{alt_name}}}|{{{other_name|}}}}} | subheader2 = {{{native_name|}}} | image1 = {{#if:{{{image|}}}|[[File:{{{image}}}|250px|center|{{{image_alt|}}}]]|{{#if:{{{photo|}}}|[[File:{{{photo}}}|250px|center|{{{photo_alt|}}}]]}}}} | caption1 = {{{image_caption|{{{photo_caption|}}}}}} | label1 = قسم | data1 = {{{type|}}} | label2 = نعرو | data2 = {{{motto|}}} | label3 = هنڌ | data3 = {{{location|}}} | label4 = ويجهو شهر | data4 = {{{nearest_city|}}} | label5 = ويجهو ڳوٺ | data5 = {{{nearest_town|}}} | label6 = جاگرافيائي بيهڪ | data6 = {{{coordinates|{{{coords|}}}}}} | label7 = ايراضي | data7 = {{{area|}}} | label8 = اوچائي | data8 = {{{elevation|}}} | label9 = قيام | data9 = {{{established|{{{created|}}}}}} | label10 = افتتاح | data10 = {{{opened|{{{opening|}}}}}} | label11 = باني | data11 = {{{founder|}}} | label12 = نقشو ٺاهيندڙ | data12 = {{{designer|}}} | label13 = نالي جو سبب | data13 = {{{etymology|}}} | label14 = مالڪ | data14 = {{{owner|}}} | label15 = انتظامي ادارو | data15 = {{{administrator|{{{operator|{{{manager|}}}}}}}}} | label16 = سالياني سياحن جو انگ | data16 = {{{visitation_num|}}} | label17 = کليل رهڻ جا وقت | data17 = {{{open|}}} | label18 = موجوده حيثيت | data18 = {{{status|}}} | label19 = اعزاز | data19 = {{{awards|}}} | label20 = ڪئمپ لڳائڻ جون جايون | data20 = {{{camp_sites|}}} | label21 = پنڌ جا رستا | data21 = {{{paths|{{{hiking_trails|}}}}}} | label22 = قدرتي ماحول | data22 = {{{terrain|{{{habitat|}}}}}} | label23 = پاڻي | data23 = {{{water|}}} | label24 = وڻڪار ۽ نباتات | data24 = {{{vegetation|{{{plants|}}}}}} | label25 = حياتياتي جنسون | data25 = {{{species|}}} | label26 = مجموعا | data26 = {{{collections|}}} | label27 = قانوني يا تاريخي درجو | data27 = {{{designation|}}} | label28 = ماحولياتي خطرا | data28 = {{{disturbance|}}} | label29 = بجيٽ | data29 = {{{budget|}}} | label30 = گاڏين جي پارڪنگ | data30 = {{{parking|}}} | label31 = عوامي ٽرانسپورٽ | data31 = {{{transport|{{{publictransit|}}}}}} | label32 = {{{free_label|}}} | data32 = {{{free_data|}}} | label33 = سهولتون | data33 = {{{facilities|{{{other_info|}}}}}} | label34 = ويب سائيٽ | data34 = {{{website|}}} | data35 = {{{embedded|{{{module|}}}}}} }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 55n4qmsd8v5lbyp103uqe3oh2r85wvb 0 105495 429286 2026-11-06T12:49:33Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | abovestyle = background:#b5e6d0; color:#174e42; font-size:125%; font-weight:bold; | above = گهاڙ واهه | subheader = Ghar Canal / Ghar Wah | headerstyle = background:#d9f1e8; color:#20594b; | labelstyle = background:#eef9f4; text-align:right; | header1 = بنيادي معلومات | label2 = قسم | data2 = تاريخي واهه ۽ آبي رستو | label3 = درياهي نظام | data3 = سنڌو دريا... 429286 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | abovestyle = background:#b5e6d0; color:#174e42; font-size:125%; font-weight:bold; | above = گهاڙ واهه | subheader = Ghar Canal / Ghar Wah | headerstyle = background:#d9f1e8; color:#20594b; | labelstyle = background:#eef9f4; text-align:right; | header1 = بنيادي معلومات | label2 = قسم | data2 = تاريخي واهه ۽ آبي رستو | label3 = درياهي نظام | data3 = [[سنڌو درياهه]] | label4 = علائقو | data4 = [[لاڙڪاڻو]]، [[قنبر]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | label5 = صوبو | data5 = [[سنڌ]] | label6 = ملڪ | data6 = [[پاڪستان]] | header7 = تاريخ | label8 = قديم حيثيت | data8 = قدرتي درياهي ڦاٽ | label9 = تاريخي ترقي | data9 = [[ميان شاهل محمد ڪلهوڙو]] | label10 = ٻيا نالا | data10 = شاهه واهه، وڏو واهه، گهاڙ ڪئنال | header11 = اهميت | label12 = تاريخي استعمال | data12 = آبپاشي ۽ ٻيڙين جي آمدرفت | label13 = لاڳاپيل شهر | data13 = [[لاڙڪاڻو]] ۽ [[قنبر]] | label14 = تاريخي شاخون | data14 = نور واهه، شاهه جي ڪور، ڏاتي جي ڪور }} 3bimf844po13gzdachgat03dnvdp9ba 429287 429286 2026-11-06T12:50:21Z Intisar Ali 8681 429287 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جي لاڙڪاڻي ۽ قنبر واري علائقي جو تاريخي آبي رستو}} {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | abovestyle = background:#b5e6d0; color:#174e42; font-size:125%; font-weight:bold; | above = گهاڙ واهه | subheader = Ghar Canal / Ghar Wah | headerstyle = background:#d9f1e8; color:#20594b; | labelstyle = background:#eef9f4; text-align:right; | header1 = بنيادي معلومات | label2 = قسم | data2 = تاريخي واهه ۽ آبي رستو | label3 = درياهي نظام | data3 = [[سنڌو درياهه]] | label4 = علائقو | data4 = [[لاڙڪاڻو]]، [[قنبر]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | label5 = صوبو | data5 = [[سنڌ]] | label6 = ملڪ | data6 = [[پاڪستان]] | header7 = تاريخ | label8 = اصل نوعيت | data8 = قدرتي درياهي ڦاٽ | label9 = تاريخي ترقي | data9 = [[ميان شاهل محمد ڪلهوڙو]] | label10 = ٻيا نالا | data10 = شاهه واهه، وڏو واهه، گهاڙ ڪئنال | header11 = اهميت | label12 = تاريخي استعمال | data12 = آبپاشي ۽ ٻيڙين جي آمدرفت | label13 = تاريخي شاخون | data13 = نور واهه، شاهه جي ڪور، ڏاتي جي ڪور }} '''گهاڙ واهه''' (انگريزي: ''Ghar Canal'' يا ''Ghar Wah'') [[سنڌ]] جو هڪ تاريخي آبي رستو آهي، جنهن جو تعلق [[سنڌو درياهه]] جي قديم درياهي نظام سان آهي. هي واهه [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۽ [[قنبر]] سميت اتر اولهه سنڌ جي آبپاشي، واپار ۽ آبادڪاريءَ ۾ اهم رهيو آهي. تاريخي ماخذن موجب اهو اصل ۾ سنڌو درياهه جو هڪ قدرتي ڦاٽ هو، جنهن کي بعد ۾ آبپاشيءَ لاءِ وڌيڪ ڪارائتو بڻايو ويو.<ref name="SindhianaGhar">{{cite encyclopedia |title=گهاڙ واهه |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=13 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=گهاڙ%20واهه |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="ImperialLarkana">{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=16 |publisher=Clarendon Press |year=1908 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1906/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20Vol-16%20%28Katchandpur%20to%20Mahavingaka%29.pdf |language=en}}</ref> ڪلهوڙن جي دور ۾ گهاڙ واهه جي کوٽائي، صفائي ۽ آبپاشيءَ جي نظام کي ترقي ڏني وئي. ان سان لاڙڪاڻي جي ڀرپاسي زراعت، باغباني ۽ واپار ۾ واڌ آئي. برطانوي دور جي سرڪاري دستاويزن ۾ پڻ گهاڙ واهه کي سنڌ جي اهم آبپاشي واهن ۽ ٻيڙين جي آمدرفت وارن رستن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhianaLarkana">{{cite encyclopedia |title=لاڙڪاڻو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لاڙڪاڻو |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="IrrigationReport">{{cite report |title=Triennial Irrigation Revenue Report, Sind, 1908–09 to 1910–11 |publisher=Government of Bombay |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/73.pdf |language=en}}</ref> == نالو ۽ لفظي پسمنظر == گهاڙ واهه کي مختلف تاريخي ماخذن ۾ ''گهاڙ ڪئنال''، ''شاهه واهه'' ۽ ''وڏو واهه'' جي نالن سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ميان شاهل محمد ڪلهوڙي طرفان واهه جي نئين سر کوٽائي ۽ گهڙائيءَ کان پوءِ اهو گهاڙ واهه جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="SindhianaGhar"/> لفظ ''گهاڙ'' جي اصليت بابت مختلف رايا ملن ٿا. سنڌي ٻوليءَ جي هڪ تحقيقي مضمون ۾ ''گهڙڻ''، ''گِهڙڻ'' ۽ ''گهاڙ'' جي لفظي لاڳاپي تي بحث ڪيو ويو آهي. انهيءَ ڪري نالي جي قطعي لسانياتي تشريح لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ لغوي تحقيق ضروري آهي.<ref name="GharEtymology">{{cite web |title=گهاڙ واهه بابت تاريخي ۽ لسانياتي بحث |url=https://books.sindhsalamat.com/book/256/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> == تاريخ == === قديم درياهي ڦاٽ === گهاڙ واهه جي شروعات بابت تاريخي ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو مڪمل طور نئون کوٽيل واهه نه هو، پر سنڌو درياهه جو هڪ قدرتي آبي ڦاٽ هو. 1908ع جي ''Imperial Gazetteer of India'' ۾ گهاڙ کي ممڪن طور قدرتي آبي رستو ڄاڻايو ويو آهي. ان کي ويڪرو، اونهو ۽ ور وڪڙ وارو آبي رستو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="ImperialLarkana"/> مارچ 2016ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ٿيل هڪ تاريخي ڪانفرنس ۾ محقق امام راشدي گهاڙ واهه بابت مقالو پيش ڪيو. هن پنهنجي تحقيق ۾ واهه جي قدرتي شروعات ۽ ڪلهوڙا دور ۾ ان جي ترقيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="Dawn2016">{{cite news |title=Two books on Larkana history launched at conference |url=https://www.dawn.com/news/1245463/two-books-on-larkana-history-launched-at-conference |work=Dawn |date=14 March 2016 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> === ميان شاهل محمد ڪلهوڙي جو دور === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ميان شاهه علي، مشهور ميان شاهل محمد ڪلهوڙي، پنهنجي والد الياس محمد ڪلهوڙي جي وفات کان پوءِ علائقي جي انتظامي ذميواري سنڀالي. هن گهاڙ واهه جي نئين سر کوٽائي ۽ گهڙائي ڪرائي، جنهن سان ان جي آبپاشيءَ واري اهميت وڌي.<ref name="SindhianaGhar"/> سنڌي تاريخي ۽ لوڪ روايتن ۾ ميان شاهل محمد ڪلهوڙي کي گهاڙ واهه جي تعمير ۽ ترقيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪجهه روايتن ۾ واهه جي کوٽائيءَ کي غيرمعمولي واقعن سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر انهن کي تاريخي واقعن جي قطعي ثبوت بدران لوڪ روايتن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي.<ref name="FolkTales">{{cite book |title=Folk Tales of Sind and Guzarat |url=https://alb-lang.org/library/read/76982 |language=en}}</ref> ڪجهه سنڌي ڪتابن ۾ ميان شاهل محمد ڪلهوڙي طرفان واهه جي کوٽائيءَ لاءِ 1025هه يا 1675ع جو ذڪر ملي ٿو، پر انهن ٻن تاريخن ۾ تقويمي مطابقت ناهي. انهيءَ ڪري اهڙي تاريخ کي وڌيڪ تصديق کان سواءِ قطعي طور قبول نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Proverbs">{{cite web |title=هجئي ناڻو ته گهم لاڙڪاڻو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/220/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> === ميان نور محمد ڪلهوڙي جو دور === ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ گهاڙ واهه مان وڌيڪ شاخون ڪڍيون ويون ۽ آبپاشيءَ جي نظام کي وسعت ڏني وئي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب انهن ۾ نور واهه، شاهه جي ڪور ۽ ڏاتي جي ڪور اهم هيون.<ref name="SindhianaGhar"/> انهن شاخن ذريعي لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي زمينن تائين پاڻي پهچايو ويندو هو. آبپاشيءَ جي واڌ سان زراعت ۽ باغبانيءَ کي هٿي ملي.<ref name="SindhianaLarkana"/> === برطانوي دور ۾ گهاڙ واهه === برطانوي دور ۾ گهاڙ واهه کي هڪ اهم آبپاشي ۽ آمدرفت واري رستي طور برقرار رکيو ويو. 1908ع جي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب گهاڙ واهه لاڙڪاڻي جي آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿيندو هو ۽ ٻيڙين جي آمدرفت جو اهم ذريعو هو.<ref name="ImperialLarkana"/> اوڻيهين صديءَ ۾ واهه جي پاڻيءَ جي فراهميءَ کي بهتر ڪرڻ لاءِ فورڊ واهه (''Fordwah'') جي ذريعي سنڌو درياهه سان ان جو سڌو رابطو قائم ڪيو ويو. هڪ تاريخي تحقيقي مطالعي موجب فورڊ واهه 1855ع کان 1858ع جي وچ ۾ کوٽيو ويو. 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي منهن وٽ لٽ جمع ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي فراهمي متاثر ٿي، جڏهن ته 1890ع ۾ صفائي ۽ کوٽائيءَ کان پوءِ ان جي ڪارڪردگي بهتر ٿي.<ref name="RuralPower">{{cite book |title=Rural Power and Debt in Sindh in the Late Nineteenth Century, 1865–1901 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-00-18_de0ac07c1121e4596e05dc7a29586e26.pdf |language=en}}</ref> سنڌ جي سرڪاري آرڪائيوز ۾ 1858ع–1859ع دوران لاڙڪاڻي جي آبپاشيءَ جي ڪمن، گهاڙ واهه جي صفائي ۽ شاخن جي واڌ بابت دستاويزن جا عنوان موجود آهن. انهن ۾ 1859ع دوران گهاڙ واهه جي پاڻيءَ جي چاڙهه سبب لاڙڪاڻي جي گهرن کي پهتل نقصان ۽ بندن جي مرمت لاءِ مالي مدد بابت رڪارڊ پڻ شامل آهي.<ref name="SindhArchives">{{cite web |title=Commissioner Office: Historical Records |url=https://archives.sindhculture.gov.pk/commissioner_office/ |publisher=Sindh Archives, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌ جي آبپاشي کاتي وٽ محفوظ 1908ع–1911ع جي سرڪاري رپورٽ ۾ گهاڙ واهه کي انهن واهن ۾ شمار ڪيو ويو آهي جن لاءِ سرمائي ۽ آمدنيءَ جا حساب رکيا ويندا هئا. رپورٽ موجب گهاڙ ۽ ڦليلي جهڙا واهه انتظامي طور ننڍن ڪمن ۾ شمار ٿيڻ جي باوجود وڏي پيماني جا آبي رستا هئا.<ref name="IrrigationReport"/> == لاڙڪاڻي جي آبادي ۽ شهري ترقيءَ ۾ ڪردار == گهاڙ واهه لاڙڪاڻي جي آبادڪاريءَ ۽ معاشي ترقيءَ ۾ اهم رهيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن واهه جي آبپاشيءَ سان زرعي پيداوار وڌي ۽ شهر ۾ اناج، باغباني ۽ واپار کي هٿي ملي.<ref name="SindhianaLarkana"/> لاڙڪاڻي جي پراڻي شهري بناوت ۾ گهاڙ واهه، بندر روڊ ۽ جائيلس بازار جو پاڻ ۾ تاريخي تعلق رهيو آهي. واهه جي ڪناري تي ٻيڙين جي آمدرفت ۽ واپار سبب شهر جي بازارن ۽ آبادين جي ترقي ٿي.<ref name="Sindhishaan">{{cite web |title=Larkana |url=https://www.sindhishaan.com/article/history/hist_01_03a.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌ جي تاريخي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب لاڙڪاڻي جي ميونسپل آفيس واري علائقي جو ميدان ڪنهن زماني ۾ گهاڙ واهه جي ٻيڙين لاءِ بندرگاهه طور استعمال ٿيندو هو.<ref name="HeritageMunicipal">{{cite web |title=Municipality Office, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/site/930/larkana/municipality-office |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == ٻيڙين جي آمدرفت ۽ واپار == گهاڙ واهه رڳو آبپاشيءَ لاءِ نه، پر مال ۽ ماڻهن جي آمدرفت لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو. 1908ع جي ''Imperial Gazetteer'' موجب اهو قنبر ۽ لاڙڪاڻي جي وچ ۾، ۽ سنڌو درياهه ذريعي سکر ڏانهن، ٻيڙين جي آمدرفت جو اهم رستو هو.<ref name="ImperialLarkana"/> لاڙڪاڻي جي تاريخ بابت سنڌيانا موجب واهه جي بندرگاهه تان واپاري ٻيڙا سنڌو درياهه تائين پهچندا هئا. اتان واپاري سامان سنڌ جي ٻين شهرن ۽ اتر طرف پنجاب ڏانهن موڪليو ويندو هو.<ref name="SindhianaLarkana"/> گهاڙ واهه سان لاڳاپيل واپار ۾ اناج، زرعي پيداوار ۽ مقامي صنعتن جون شيون اهم هيون. ان سان لاڙڪاڻي کي علائقائي واپاري مرڪز جي حيثيت حاصل ٿي.<ref name="SindhianaLarkana"/> == آبپاشي ۽ زرعي اهميت == گهاڙ واهه جي پاڻيءَ سان لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي زرعي زمينن کي فائدو پهتو. برطانوي دور جي سرڪاري گزيٽيئرن ۾ گهاڙ کي ضلعي جي اهم آبپاشي واهن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="ImperialLarkana"/> ''Imperial Gazetteer'' جي لاڙڪاڻي ضلعي واري داخلا ۾ گهاڙ واهه جي آبپاشيءَ هيٺ 569 چورس ميل ايراضيءَ جو تاريخي انگ ملي ٿو. اهو ان دور جي انتظامي ۽ آبپاشيءَ جي حدن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي موجوده آبپاشيءَ واري ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="ImperialLarkana"/> سنڌ جي آبپاشيءَ جي تاريخ بابت ايڇ. ايم. ڏاهريءَ جي ڪتاب ''Sindh Irrigation Engineering: History, Theory and Practice'' ۾ برطانوي دور جي آبپاشي منصوبن ۽ سنڌ جي پراڻي واهن جي نظام جو تفصيلي جائزو ڏنو ويو آهي.<ref name="Dahar">{{cite book |last=Dahar |first=H. M. |title=Sindh Irrigation Engineering: History, Theory and Practice |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindh_Irrigation_Engineering_History_Theory_And_Practice-H_M_Dahar-2024-Org.pdf |language=en}}</ref> == گهاڙ واهه جون تاريخي شاخون == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب گهاڙ واهه جي تاريخي نظام سان ڪيترائي ننڍا واهه ۽ ڪورون لاڳاپيل هيون. انهن ۾ نور واهه، شاهه جي ڪور، ڏاتي جي ڪور، نصرت واهه، ميرواهه، فيض واهه، خانواهه، ٽڳڙ واهه، هير واهه، آبڙو واهه، سرائي واهه ۽ ٻيا نالا شامل آهن.<ref name="SindhianaGhar"/> اهي تاريخي نالا مختلف دورن جي آبي نظام سان تعلق رکن ٿا. انهن مان هر هڪ جي موجوده حيثيت، وهڪري ۽ انتظامي وابستگيءَ جي الڳ تصديق ضروري آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#247c70;color:white"| تاريخي شاخ ! style="background:#247c70;color:white"| تاريخي نسبت |- | نور واهه || ميان نور محمد ڪلهوڙي سان منسوب |- | شاهه جي ڪور || شاهه بهاري سان منسوب |- | ڏاتي جي ڪور || ڏاتي کُهڙي سان منسوب |- | نصرت واهه || نصرت چانڊئي سان منسوب |} <ref name="SindhianaGhar"/> == باغباني ۽ ثقافتي اهميت == گهاڙ واهه جي پاڻيءَ سبب لاڙڪاڻي جي چوڌاري باغن ۽ وڻڪار جي واڌ ٿي. سنڌي تاريخي ڪتاب ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' ۾ لاڙڪاڻي کي باغن جو شهر سڏجڻ جو تعلق زرخيزيءَ ۽ گهاڙ واهه جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhuBook">{{cite book |title=سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون |chapter=لاڙڪاڻو باغن جو شهر |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read/68042 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> لاڙڪاڻي جي پراڻن باغن، آبادين ۽ بازارن جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ گهاڙ واهه جو مطالعو اهم آهي. اهو آبي رستو شهر جي زرعي ۽ تجارتي زندگيءَ سان گڏ ان جي سماجي ۽ ثقافتي ارتقا جو پڻ حصو رهيو آهي.<ref name="SindhuBook"/><ref name="SindhianaLarkana"/> == تاريخي لوڪ روايتون == گهاڙ واهه بابت سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ ميان شاهل محمد ڪلهوڙي سان منسوب قصا ملن ٿا. هڪ پراڻي انگريزي لوڪ ڪهاڻين جي مجموعي ۾ واهه جي ٺهڻ کي هڪ ڪرامتي واقعي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ۾ هڪ ڪنڊيدار وڻ جي زمين تي هلڻ سان پاڻيءَ لاءِ رستو ٺهڻ جو بيان آهي.<ref name="FolkTales"/> اهو قصو لوڪ عقيدي ۽ روايت جو حصو آهي، نه ڪي انجنيئرنگ يا تاريخي واقعي جو دستاويزي ثبوت. واهه جي حقيقي تاريخ بابت قدرتي درياهي ڦاٽ ۽ بعد ۾ ٿيل کوٽائيءَ جا ماخذ وڌيڪ اهم آهن.<ref name="ImperialLarkana"/><ref name="Dawn2016"/> == موجوده صورتحال ۽ تحفظ == مارچ 2016ع ۾ لاڙڪاڻي جي تاريخي ڪانفرنس ۾ محقق امام راشدي گهاڙ واهه جي بگڙندڙ حالت ۽ ان جي تحفظ جي ضرورت بابت خبردار ڪيو.<ref name="Dawn2016"/> 31 مارچ 2025ع تي ''ڊان'' جي رپورٽ موجب لاڙڪاڻي جي ڪمشنر رائيس ڪئنال، گهاڙ برانچ، آبڙو ڊسٽريبيوٽري ۽ انهن مان نڪرندڙ شاخن مان لٽ ۽ واري کڻڻ تي ٽن مهينن لاءِ پابندي لڳائي. ان قدم جو سبب واهن جي بندن جي حفاظت ۽ ڀرپاسي جي آبادين کي امڪاني خطري کان بچائڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Dawn2025">{{cite news |title=Ban imposed on lifting of sand from Rice Canal, tributaries |url=https://www.dawn.com/news/1901386 |work=Dawn |date=31 March 2025 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> 2025ع جي رپورٽ ۾ ڄاڻايل موجوده ''گهاڙ برانچ'' ۽ تاريخي گهاڙ واهه جي مڪمل جغرافيائي ۽ انتظامي تسلسل جي تصديق لاءِ سنڌ جي آبپاشي کاتي جا جديد نقشا ۽ رڪارڊ گهربل آهن. == تاريخي ارتقا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#176d68;color:white"| دور ! style="background:#176d68;color:white"| اهم واقعو ! style="background:#176d68;color:white"| ماخذ |- | قديم دور || سنڌو درياهه جي قدرتي ڦاٽ طور وجود || ''Imperial Gazetteer'' |- | ڪلهوڙا دور || ميان شاهل محمد ڪلهوڙي طرفان کوٽائي ۽ سڌارا || انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | ميان نور محمد جو دور || آبپاشي شاخن جي واڌ || انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 1855ع–1858ع || فورڊ واهه ذريعي پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ سڌارا || آبپاشيءَ جي تاريخي تحقيق |- | 1859ع || گهاڙ واهه جي پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ بندن بابت سرڪاري رڪارڊ || سنڌ آرڪائيوز |- | 1890ع || فورڊ واهه جي صفائي ۽ کوٽائي || تاريخي تحقيقي مطالعو |- | 1908ع–1911ع || سرڪاري آبپاشي رپورٽن ۾ گهاڙ ڪئنال جو اندراج || سنڌ آبپاشي کاتو |- | 2016ع || تاريخي تحفظ بابت تحقيقي ڪانفرنس || ڊان |- | 2025ع || گهاڙ برانچ سميت واهن مان لٽ کڻڻ تي عارضي پابندي || ڊان |} == وڌيڪ ڏسو == * [[سنڌو درياهه]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[قنبر]] * [[ڪلهوڙا خاندان]] * [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] * [[سنڌ ۾ آبپاشي]] * [[ذوالفقار باغ، لاڙڪاڻو]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=گهاڙ%20واهه انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: گهاڙ واهه] * [https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/73.pdf سنڌ جي تاريخي آبپاشي رپورٽ] * [https://archives.sindhculture.gov.pk/commissioner_office/ سنڌ آرڪائيوز: ڪمشنر آفيس جا تاريخي رڪارڊ] * [https://www.dawn.com/news/1245463 لاڙڪاڻي جي تاريخي ڪانفرنس بابت رپورٽ] * [https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read/68042 سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون] [[زمرو:سنڌ جا واهه]] [[زمرو:سنڌ ۾ آبپاشي]] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:قنبر]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] jcnetd9uyu4nxx2v8vofwds5s6mvgjw 429289 429287 2026-11-06T12:53:44Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[گهاڙ واھ]] کي [[گهاڙ واهه]] ڏانھن چوريو 429287 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جي لاڙڪاڻي ۽ قنبر واري علائقي جو تاريخي آبي رستو}} {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | abovestyle = background:#b5e6d0; color:#174e42; font-size:125%; font-weight:bold; | above = گهاڙ واهه | subheader = Ghar Canal / Ghar Wah | headerstyle = background:#d9f1e8; color:#20594b; | labelstyle = background:#eef9f4; text-align:right; | header1 = بنيادي معلومات | label2 = قسم | data2 = تاريخي واهه ۽ آبي رستو | label3 = درياهي نظام | data3 = [[سنڌو درياهه]] | label4 = علائقو | data4 = [[لاڙڪاڻو]]، [[قنبر]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | label5 = صوبو | data5 = [[سنڌ]] | label6 = ملڪ | data6 = [[پاڪستان]] | header7 = تاريخ | label8 = اصل نوعيت | data8 = قدرتي درياهي ڦاٽ | label9 = تاريخي ترقي | data9 = [[ميان شاهل محمد ڪلهوڙو]] | label10 = ٻيا نالا | data10 = شاهه واهه، وڏو واهه، گهاڙ ڪئنال | header11 = اهميت | label12 = تاريخي استعمال | data12 = آبپاشي ۽ ٻيڙين جي آمدرفت | label13 = تاريخي شاخون | data13 = نور واهه، شاهه جي ڪور، ڏاتي جي ڪور }} '''گهاڙ واهه''' (انگريزي: ''Ghar Canal'' يا ''Ghar Wah'') [[سنڌ]] جو هڪ تاريخي آبي رستو آهي، جنهن جو تعلق [[سنڌو درياهه]] جي قديم درياهي نظام سان آهي. هي واهه [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۽ [[قنبر]] سميت اتر اولهه سنڌ جي آبپاشي، واپار ۽ آبادڪاريءَ ۾ اهم رهيو آهي. تاريخي ماخذن موجب اهو اصل ۾ سنڌو درياهه جو هڪ قدرتي ڦاٽ هو، جنهن کي بعد ۾ آبپاشيءَ لاءِ وڌيڪ ڪارائتو بڻايو ويو.<ref name="SindhianaGhar">{{cite encyclopedia |title=گهاڙ واهه |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=13 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=گهاڙ%20واهه |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="ImperialLarkana">{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=16 |publisher=Clarendon Press |year=1908 |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1906/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20Vol-16%20%28Katchandpur%20to%20Mahavingaka%29.pdf |language=en}}</ref> ڪلهوڙن جي دور ۾ گهاڙ واهه جي کوٽائي، صفائي ۽ آبپاشيءَ جي نظام کي ترقي ڏني وئي. ان سان لاڙڪاڻي جي ڀرپاسي زراعت، باغباني ۽ واپار ۾ واڌ آئي. برطانوي دور جي سرڪاري دستاويزن ۾ پڻ گهاڙ واهه کي سنڌ جي اهم آبپاشي واهن ۽ ٻيڙين جي آمدرفت وارن رستن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhianaLarkana">{{cite encyclopedia |title=لاڙڪاڻو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لاڙڪاڻو |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="IrrigationReport">{{cite report |title=Triennial Irrigation Revenue Report, Sind, 1908–09 to 1910–11 |publisher=Government of Bombay |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/73.pdf |language=en}}</ref> == نالو ۽ لفظي پسمنظر == گهاڙ واهه کي مختلف تاريخي ماخذن ۾ ''گهاڙ ڪئنال''، ''شاهه واهه'' ۽ ''وڏو واهه'' جي نالن سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ميان شاهل محمد ڪلهوڙي طرفان واهه جي نئين سر کوٽائي ۽ گهڙائيءَ کان پوءِ اهو گهاڙ واهه جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="SindhianaGhar"/> لفظ ''گهاڙ'' جي اصليت بابت مختلف رايا ملن ٿا. سنڌي ٻوليءَ جي هڪ تحقيقي مضمون ۾ ''گهڙڻ''، ''گِهڙڻ'' ۽ ''گهاڙ'' جي لفظي لاڳاپي تي بحث ڪيو ويو آهي. انهيءَ ڪري نالي جي قطعي لسانياتي تشريح لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ لغوي تحقيق ضروري آهي.<ref name="GharEtymology">{{cite web |title=گهاڙ واهه بابت تاريخي ۽ لسانياتي بحث |url=https://books.sindhsalamat.com/book/256/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> == تاريخ == === قديم درياهي ڦاٽ === گهاڙ واهه جي شروعات بابت تاريخي ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو مڪمل طور نئون کوٽيل واهه نه هو، پر سنڌو درياهه جو هڪ قدرتي آبي ڦاٽ هو. 1908ع جي ''Imperial Gazetteer of India'' ۾ گهاڙ کي ممڪن طور قدرتي آبي رستو ڄاڻايو ويو آهي. ان کي ويڪرو، اونهو ۽ ور وڪڙ وارو آبي رستو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="ImperialLarkana"/> مارچ 2016ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ٿيل هڪ تاريخي ڪانفرنس ۾ محقق امام راشدي گهاڙ واهه بابت مقالو پيش ڪيو. هن پنهنجي تحقيق ۾ واهه جي قدرتي شروعات ۽ ڪلهوڙا دور ۾ ان جي ترقيءَ جو ذڪر ڪيو.<ref name="Dawn2016">{{cite news |title=Two books on Larkana history launched at conference |url=https://www.dawn.com/news/1245463/two-books-on-larkana-history-launched-at-conference |work=Dawn |date=14 March 2016 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> === ميان شاهل محمد ڪلهوڙي جو دور === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ميان شاهه علي، مشهور ميان شاهل محمد ڪلهوڙي، پنهنجي والد الياس محمد ڪلهوڙي جي وفات کان پوءِ علائقي جي انتظامي ذميواري سنڀالي. هن گهاڙ واهه جي نئين سر کوٽائي ۽ گهڙائي ڪرائي، جنهن سان ان جي آبپاشيءَ واري اهميت وڌي.<ref name="SindhianaGhar"/> سنڌي تاريخي ۽ لوڪ روايتن ۾ ميان شاهل محمد ڪلهوڙي کي گهاڙ واهه جي تعمير ۽ ترقيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪجهه روايتن ۾ واهه جي کوٽائيءَ کي غيرمعمولي واقعن سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر انهن کي تاريخي واقعن جي قطعي ثبوت بدران لوڪ روايتن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي.<ref name="FolkTales">{{cite book |title=Folk Tales of Sind and Guzarat |url=https://alb-lang.org/library/read/76982 |language=en}}</ref> ڪجهه سنڌي ڪتابن ۾ ميان شاهل محمد ڪلهوڙي طرفان واهه جي کوٽائيءَ لاءِ 1025هه يا 1675ع جو ذڪر ملي ٿو، پر انهن ٻن تاريخن ۾ تقويمي مطابقت ناهي. انهيءَ ڪري اهڙي تاريخ کي وڌيڪ تصديق کان سواءِ قطعي طور قبول نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Proverbs">{{cite web |title=هجئي ناڻو ته گهم لاڙڪاڻو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/220/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> === ميان نور محمد ڪلهوڙي جو دور === ميان نور محمد ڪلهوڙي جي دور ۾ گهاڙ واهه مان وڌيڪ شاخون ڪڍيون ويون ۽ آبپاشيءَ جي نظام کي وسعت ڏني وئي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب انهن ۾ نور واهه، شاهه جي ڪور ۽ ڏاتي جي ڪور اهم هيون.<ref name="SindhianaGhar"/> انهن شاخن ذريعي لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي زمينن تائين پاڻي پهچايو ويندو هو. آبپاشيءَ جي واڌ سان زراعت ۽ باغبانيءَ کي هٿي ملي.<ref name="SindhianaLarkana"/> === برطانوي دور ۾ گهاڙ واهه === برطانوي دور ۾ گهاڙ واهه کي هڪ اهم آبپاشي ۽ آمدرفت واري رستي طور برقرار رکيو ويو. 1908ع جي ''Imperial Gazetteer of India'' موجب گهاڙ واهه لاڙڪاڻي جي آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿيندو هو ۽ ٻيڙين جي آمدرفت جو اهم ذريعو هو.<ref name="ImperialLarkana"/> اوڻيهين صديءَ ۾ واهه جي پاڻيءَ جي فراهميءَ کي بهتر ڪرڻ لاءِ فورڊ واهه (''Fordwah'') جي ذريعي سنڌو درياهه سان ان جو سڌو رابطو قائم ڪيو ويو. هڪ تاريخي تحقيقي مطالعي موجب فورڊ واهه 1855ع کان 1858ع جي وچ ۾ کوٽيو ويو. 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ان جي منهن وٽ لٽ جمع ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي فراهمي متاثر ٿي، جڏهن ته 1890ع ۾ صفائي ۽ کوٽائيءَ کان پوءِ ان جي ڪارڪردگي بهتر ٿي.<ref name="RuralPower">{{cite book |title=Rural Power and Debt in Sindh in the Late Nineteenth Century, 1865–1901 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-00-18_de0ac07c1121e4596e05dc7a29586e26.pdf |language=en}}</ref> سنڌ جي سرڪاري آرڪائيوز ۾ 1858ع–1859ع دوران لاڙڪاڻي جي آبپاشيءَ جي ڪمن، گهاڙ واهه جي صفائي ۽ شاخن جي واڌ بابت دستاويزن جا عنوان موجود آهن. انهن ۾ 1859ع دوران گهاڙ واهه جي پاڻيءَ جي چاڙهه سبب لاڙڪاڻي جي گهرن کي پهتل نقصان ۽ بندن جي مرمت لاءِ مالي مدد بابت رڪارڊ پڻ شامل آهي.<ref name="SindhArchives">{{cite web |title=Commissioner Office: Historical Records |url=https://archives.sindhculture.gov.pk/commissioner_office/ |publisher=Sindh Archives, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌ جي آبپاشي کاتي وٽ محفوظ 1908ع–1911ع جي سرڪاري رپورٽ ۾ گهاڙ واهه کي انهن واهن ۾ شمار ڪيو ويو آهي جن لاءِ سرمائي ۽ آمدنيءَ جا حساب رکيا ويندا هئا. رپورٽ موجب گهاڙ ۽ ڦليلي جهڙا واهه انتظامي طور ننڍن ڪمن ۾ شمار ٿيڻ جي باوجود وڏي پيماني جا آبي رستا هئا.<ref name="IrrigationReport"/> == لاڙڪاڻي جي آبادي ۽ شهري ترقيءَ ۾ ڪردار == گهاڙ واهه لاڙڪاڻي جي آبادڪاريءَ ۽ معاشي ترقيءَ ۾ اهم رهيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن واهه جي آبپاشيءَ سان زرعي پيداوار وڌي ۽ شهر ۾ اناج، باغباني ۽ واپار کي هٿي ملي.<ref name="SindhianaLarkana"/> لاڙڪاڻي جي پراڻي شهري بناوت ۾ گهاڙ واهه، بندر روڊ ۽ جائيلس بازار جو پاڻ ۾ تاريخي تعلق رهيو آهي. واهه جي ڪناري تي ٻيڙين جي آمدرفت ۽ واپار سبب شهر جي بازارن ۽ آبادين جي ترقي ٿي.<ref name="Sindhishaan">{{cite web |title=Larkana |url=https://www.sindhishaan.com/article/history/hist_01_03a.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌ جي تاريخي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب لاڙڪاڻي جي ميونسپل آفيس واري علائقي جو ميدان ڪنهن زماني ۾ گهاڙ واهه جي ٻيڙين لاءِ بندرگاهه طور استعمال ٿيندو هو.<ref name="HeritageMunicipal">{{cite web |title=Municipality Office, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/site/930/larkana/municipality-office |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == ٻيڙين جي آمدرفت ۽ واپار == گهاڙ واهه رڳو آبپاشيءَ لاءِ نه، پر مال ۽ ماڻهن جي آمدرفت لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو. 1908ع جي ''Imperial Gazetteer'' موجب اهو قنبر ۽ لاڙڪاڻي جي وچ ۾، ۽ سنڌو درياهه ذريعي سکر ڏانهن، ٻيڙين جي آمدرفت جو اهم رستو هو.<ref name="ImperialLarkana"/> لاڙڪاڻي جي تاريخ بابت سنڌيانا موجب واهه جي بندرگاهه تان واپاري ٻيڙا سنڌو درياهه تائين پهچندا هئا. اتان واپاري سامان سنڌ جي ٻين شهرن ۽ اتر طرف پنجاب ڏانهن موڪليو ويندو هو.<ref name="SindhianaLarkana"/> گهاڙ واهه سان لاڳاپيل واپار ۾ اناج، زرعي پيداوار ۽ مقامي صنعتن جون شيون اهم هيون. ان سان لاڙڪاڻي کي علائقائي واپاري مرڪز جي حيثيت حاصل ٿي.<ref name="SindhianaLarkana"/> == آبپاشي ۽ زرعي اهميت == گهاڙ واهه جي پاڻيءَ سان لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي زرعي زمينن کي فائدو پهتو. برطانوي دور جي سرڪاري گزيٽيئرن ۾ گهاڙ کي ضلعي جي اهم آبپاشي واهن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="ImperialLarkana"/> ''Imperial Gazetteer'' جي لاڙڪاڻي ضلعي واري داخلا ۾ گهاڙ واهه جي آبپاشيءَ هيٺ 569 چورس ميل ايراضيءَ جو تاريخي انگ ملي ٿو. اهو ان دور جي انتظامي ۽ آبپاشيءَ جي حدن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي موجوده آبپاشيءَ واري ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="ImperialLarkana"/> سنڌ جي آبپاشيءَ جي تاريخ بابت ايڇ. ايم. ڏاهريءَ جي ڪتاب ''Sindh Irrigation Engineering: History, Theory and Practice'' ۾ برطانوي دور جي آبپاشي منصوبن ۽ سنڌ جي پراڻي واهن جي نظام جو تفصيلي جائزو ڏنو ويو آهي.<ref name="Dahar">{{cite book |last=Dahar |first=H. M. |title=Sindh Irrigation Engineering: History, Theory and Practice |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindh_Irrigation_Engineering_History_Theory_And_Practice-H_M_Dahar-2024-Org.pdf |language=en}}</ref> == گهاڙ واهه جون تاريخي شاخون == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب گهاڙ واهه جي تاريخي نظام سان ڪيترائي ننڍا واهه ۽ ڪورون لاڳاپيل هيون. انهن ۾ نور واهه، شاهه جي ڪور، ڏاتي جي ڪور، نصرت واهه، ميرواهه، فيض واهه، خانواهه، ٽڳڙ واهه، هير واهه، آبڙو واهه، سرائي واهه ۽ ٻيا نالا شامل آهن.<ref name="SindhianaGhar"/> اهي تاريخي نالا مختلف دورن جي آبي نظام سان تعلق رکن ٿا. انهن مان هر هڪ جي موجوده حيثيت، وهڪري ۽ انتظامي وابستگيءَ جي الڳ تصديق ضروري آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#247c70;color:white"| تاريخي شاخ ! style="background:#247c70;color:white"| تاريخي نسبت |- | نور واهه || ميان نور محمد ڪلهوڙي سان منسوب |- | شاهه جي ڪور || شاهه بهاري سان منسوب |- | ڏاتي جي ڪور || ڏاتي کُهڙي سان منسوب |- | نصرت واهه || نصرت چانڊئي سان منسوب |} <ref name="SindhianaGhar"/> == باغباني ۽ ثقافتي اهميت == گهاڙ واهه جي پاڻيءَ سبب لاڙڪاڻي جي چوڌاري باغن ۽ وڻڪار جي واڌ ٿي. سنڌي تاريخي ڪتاب ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' ۾ لاڙڪاڻي کي باغن جو شهر سڏجڻ جو تعلق زرخيزيءَ ۽ گهاڙ واهه جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhuBook">{{cite book |title=سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون |chapter=لاڙڪاڻو باغن جو شهر |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read/68042 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> لاڙڪاڻي جي پراڻن باغن، آبادين ۽ بازارن جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ گهاڙ واهه جو مطالعو اهم آهي. اهو آبي رستو شهر جي زرعي ۽ تجارتي زندگيءَ سان گڏ ان جي سماجي ۽ ثقافتي ارتقا جو پڻ حصو رهيو آهي.<ref name="SindhuBook"/><ref name="SindhianaLarkana"/> == تاريخي لوڪ روايتون == گهاڙ واهه بابت سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ ميان شاهل محمد ڪلهوڙي سان منسوب قصا ملن ٿا. هڪ پراڻي انگريزي لوڪ ڪهاڻين جي مجموعي ۾ واهه جي ٺهڻ کي هڪ ڪرامتي واقعي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ۾ هڪ ڪنڊيدار وڻ جي زمين تي هلڻ سان پاڻيءَ لاءِ رستو ٺهڻ جو بيان آهي.<ref name="FolkTales"/> اهو قصو لوڪ عقيدي ۽ روايت جو حصو آهي، نه ڪي انجنيئرنگ يا تاريخي واقعي جو دستاويزي ثبوت. واهه جي حقيقي تاريخ بابت قدرتي درياهي ڦاٽ ۽ بعد ۾ ٿيل کوٽائيءَ جا ماخذ وڌيڪ اهم آهن.<ref name="ImperialLarkana"/><ref name="Dawn2016"/> == موجوده صورتحال ۽ تحفظ == مارچ 2016ع ۾ لاڙڪاڻي جي تاريخي ڪانفرنس ۾ محقق امام راشدي گهاڙ واهه جي بگڙندڙ حالت ۽ ان جي تحفظ جي ضرورت بابت خبردار ڪيو.<ref name="Dawn2016"/> 31 مارچ 2025ع تي ''ڊان'' جي رپورٽ موجب لاڙڪاڻي جي ڪمشنر رائيس ڪئنال، گهاڙ برانچ، آبڙو ڊسٽريبيوٽري ۽ انهن مان نڪرندڙ شاخن مان لٽ ۽ واري کڻڻ تي ٽن مهينن لاءِ پابندي لڳائي. ان قدم جو سبب واهن جي بندن جي حفاظت ۽ ڀرپاسي جي آبادين کي امڪاني خطري کان بچائڻ ڄاڻايو ويو.<ref name="Dawn2025">{{cite news |title=Ban imposed on lifting of sand from Rice Canal, tributaries |url=https://www.dawn.com/news/1901386 |work=Dawn |date=31 March 2025 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> 2025ع جي رپورٽ ۾ ڄاڻايل موجوده ''گهاڙ برانچ'' ۽ تاريخي گهاڙ واهه جي مڪمل جغرافيائي ۽ انتظامي تسلسل جي تصديق لاءِ سنڌ جي آبپاشي کاتي جا جديد نقشا ۽ رڪارڊ گهربل آهن. == تاريخي ارتقا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#176d68;color:white"| دور ! style="background:#176d68;color:white"| اهم واقعو ! style="background:#176d68;color:white"| ماخذ |- | قديم دور || سنڌو درياهه جي قدرتي ڦاٽ طور وجود || ''Imperial Gazetteer'' |- | ڪلهوڙا دور || ميان شاهل محمد ڪلهوڙي طرفان کوٽائي ۽ سڌارا || انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | ميان نور محمد جو دور || آبپاشي شاخن جي واڌ || انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 1855ع–1858ع || فورڊ واهه ذريعي پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ سڌارا || آبپاشيءَ جي تاريخي تحقيق |- | 1859ع || گهاڙ واهه جي پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ بندن بابت سرڪاري رڪارڊ || سنڌ آرڪائيوز |- | 1890ع || فورڊ واهه جي صفائي ۽ کوٽائي || تاريخي تحقيقي مطالعو |- | 1908ع–1911ع || سرڪاري آبپاشي رپورٽن ۾ گهاڙ ڪئنال جو اندراج || سنڌ آبپاشي کاتو |- | 2016ع || تاريخي تحفظ بابت تحقيقي ڪانفرنس || ڊان |- | 2025ع || گهاڙ برانچ سميت واهن مان لٽ کڻڻ تي عارضي پابندي || ڊان |} == وڌيڪ ڏسو == * [[سنڌو درياهه]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[قنبر]] * [[ڪلهوڙا خاندان]] * [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] * [[سنڌ ۾ آبپاشي]] * [[ذوالفقار باغ، لاڙڪاڻو]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=گهاڙ%20واهه انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: گهاڙ واهه] * [https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/73.pdf سنڌ جي تاريخي آبپاشي رپورٽ] * [https://archives.sindhculture.gov.pk/commissioner_office/ سنڌ آرڪائيوز: ڪمشنر آفيس جا تاريخي رڪارڊ] * [https://www.dawn.com/news/1245463 لاڙڪاڻي جي تاريخي ڪانفرنس بابت رپورٽ] * [https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read/68042 سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون] [[زمرو:سنڌ جا واهه]] [[زمرو:سنڌ ۾ آبپاشي]] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:قنبر]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] jcnetd9uyu4nxx2v8vofwds5s6mvgjw 0 105496 429288 2026-11-06T12:52:43Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي شهر جو تاريخي عوامي باغ}} {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | abovestyle = background:#a8df9a; color:#174c2d; font-size:125%; font-weight:bold; text-align:center; | above = جناح باغ، لاڙڪاڻو | subheader = تجر باغ، رجهو باغ | subheader2 = Jinnah Bagh, Larkana | headerstyle = background:#d6f2d0; color:#225a38; | labelstyle = background:#eff9eb; color:#28513b; text-align... 429288 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي شهر جو تاريخي عوامي باغ}} {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | abovestyle = background:#a8df9a; color:#174c2d; font-size:125%; font-weight:bold; text-align:center; | above = جناح باغ، لاڙڪاڻو | subheader = تجر باغ، رجهو باغ | subheader2 = Jinnah Bagh, Larkana | headerstyle = background:#d6f2d0; color:#225a38; | labelstyle = background:#eff9eb; color:#28513b; text-align:right; width:39%; | datastyle = background:#fbfff9; | header1 = بنيادي معلومات | label2 = قسم | data2 = تاريخي عوامي باغ | label3 = هنڌ | data3 = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | label4 = ويجها رستا | data4 = جناح روڊ، پريس ڪلب روڊ ۽ ڪاليج روڊ | label5 = جاگرافيائي بيهڪ | data5 = {{coord|27.5538|68.21275|display=inline}} | label6 = ايراضي | data6 = 1.10 ايڪڙ (شهري ترقيءَ جي رپورٽ موجب) | header7 = تاريخي ڄاڻ | label8 = پراڻا نالا | data8 = تجر باغ، رجهو باغ | label9 = نالي جي نسبت | data9 = [[محمد علي جناح]] | label10 = زمين جي حيثيت | data10 = سرڪاري ملڪيت (2002ع جي جاچ موجب) | header11 = تاريخي ورثو | label12 = اهم عمارت | data12 = تجر عمارت | label13 = لاڳاپيل ادارا | data13 = جائلس لائبرري، ٽائون هال، عورتن جو ڪلب | label14 = تاريخي استعمال | data14 = تفريح، علمي ۽ ثقافتي گڏجاڻيون }} '''جناح باغ''' (انگريزي: ''Jinnah Bagh'') [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جو هڪ تاريخي عوامي باغ آهي، جنهن کي اڳ ۾ '''تجر باغ''' ۽ سرڪاري زميني رڪارڊ ۾ '''رجهو باغ''' پڻ سڏيو ويو آهي. هي باغ شهر جي مرڪزي حصي ۾ واقع آهي ۽ ان سان لاڳاپيل تاريخي عمارتن ۾ تجر عمارت، ٽائون هال ۽ پراڻي لائبرري شامل آهن.<ref name="SindhianaLibrary">{{cite encyclopedia |title=جائلس لائبرري لاڙڪاڻو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=2 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جائلس+لائبرري+لاڙڪاڻو |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="DawnInquiry">{{cite news |title=LARKANA: Inquiry into ownership of public garden ordered |url=https://www.dawn.com/news/16191 |work=Dawn |date=23 January 2002 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> جناح باغ لاڙڪاڻي جي شهري، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ جو اهم حصو رهيو آهي. هتي ادبي گڏجاڻيون، عوامي جلسا، نمائشون ۽ ٻين سماجي سرگرمين جي انعقاد جو ذڪر مقامي تاريخي ڪتابن ۾ ملي ٿو.<ref name="SindhuMemories">{{cite book |title=سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون |chapter=لاڙڪاڻو باغن جو شھر |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read/68042 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == سنڌي تاريخي ڪتابن ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ورهاڱي کان اڳ هن باغ جو نالو تجر باغ هو. اهو نالو باغ اندر موجود تاريخي تجر عمارت سان لاڳاپيل هو.<ref name="SindhianaLibrary"/><ref name="SindhuMemories"/> 2002ع ۾ لاڙڪاڻي جي باغ جي زمين بابت سرڪاري جاچ دوران پيش ڪيل شهري سروي رڪارڊ ۾ باغ جو نالو ''رجهو گارڊن'' (''Rijho Garden'') ڄاڻايل هو. جاچ رپورٽ موجب رجهو مل 1922ع کان 1929ع تائين لاڙڪاڻي ميونسپلٽيءَ جو چيئرمين رهيو ۽ سندس وفات کان پوءِ باغ کي سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو.<ref name="DawnOwnership">{{cite news |title=Larkana park declared state property |url=https://www.dawn.com/news/29438 |work=Dawn |date=19 April 2002 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> پاڪستان جي قيام کان پوءِ باغ کي محمد علي جناح سان منسوب ڪري جناح باغ سڏيو ويو. 2002ع جي هڪ رپورٽ ۾ باغ جو نالو قائداعظم جي لاڙڪاڻي واري دوري سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، پر نالو تبديل ٿيڻ جي قطعي تاريخ دستياب ذريعن مان ثابت نٿي ٿئي.<ref name="DawnInquiry"/><ref name="SindhuMemories"/> == تاريخ == === شروعاتي تاريخ ۽ تجر باغ === جناح باغ جي تاريخ لاڙڪاڻي جي قديم شهري بناوت ۽ تجر عمارت سان ڳنڍيل آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي ورثي بابت رڪارڊ موجب تجر عمارت 1832ع ۾ نواب ولي محمد خان لغاري جي لاش کي عارضي طور رکڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي هئي. ساڳئي ماخذ موجب ڪجهه سالن کان پوءِ سندس مڙهه حيدرآباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="EFTTajjar">{{cite web |title=Tajar Building, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/larkana/tajar-building.php |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' ۾ ڄاڻايل آهي ته تجر باغ جي آبپاشيءَ لاءِ هڪ کوهه کوٽيو ويو هو ۽ باغ ۾ وڻن، ٻوٽن ۽ گلن جي پوک ٿيندي هئي.<ref name="SindhuMemories"/> باغ جي تعمير بابت مختلف ماخذن ۾ تاريخي اختلاف آهن. هڪ اخباري خط ۾ باغ کي 1832ع ۽ ڪلهوڙا دور سان منسوب ڪيو ويو آهي، جڏهن ته 1832ع سنڌ ۾ ٽالپر حڪمرانيءَ جو دور هو. تنهنڪري 1832ع کي باغ جي قطعي قيام جو سال قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref name="DawnParks">{{cite news |title=Dying Larkana parks |url=https://www.dawn.com/news/1516651 |work=Dawn |date=14 November 2019 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> === برطانوي دور ۽ شهري باغ === برطانوي دور ۾ باغ لاڙڪاڻي جي شهري تفريح ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻيو. 2002ع جي جاچ رپورٽ موجب 1923ع جي شهري سروي ۾ باغ جي زمين جا پراڻا سروي نمبر 314 ۽ 315 نون شهري سروي نمبرن 1501 ۽ 1507 سان لاڳاپيل ڪيا ويا.<ref name="DawnOwnership"/> انهيءَ دور ۾ رجهو مل لاڙڪاڻي ميونسپلٽيءَ جو چيئرمين رهيو. سندس نالي سان باغ جي سڃاڻپ سرڪاري شهري رڪارڊ ۾ پڻ موجود هئي.<ref name="DawnOwnership"/> مقامي تاريخي ڪتاب موجب 1926ع ڌاري باغ ۾ عورتن لاءِ هڪ ڪلب قائم ڪيو ويو، جنهن کي سماجي شخصيت ڀومي ٻائي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو. ڪلب عورتن جي سماجي، ثقافتي ۽ سياسي سرگرمين لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref name="SindhuMemories"/> === پاڪستان کان پوءِ === پاڪستان جي قيام کان پوءِ باغ جو نالو جناح باغ مشهور ٿيو. مقامي تاريخي بيانن موجب عورتن جي ڪلب، ادبي محفلن، مينابازارين، عوامي اجتماعن ۽ سياسي جلسن جون سرگرميون جاري رهيون.<ref name="SindhuMemories"/> جناح باغ جي اندر يا ڀرسان قائم تاريخي عمارتن ۽ ادارن لاڙڪاڻي جي شهري زندگيءَ ۾ علمي، ثقافتي ۽ سماجي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="SindhianaLibrary"/> == تجر عمارت == '''تجر عمارت''' (''Tajjar Building'') جناح باغ جي اهم تاريخي عمارت آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري وفاقي کاتي جي رڪارڊ موجب هيءَ عمارت باغ ۾ ٽائون هال جي ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي. عمارت ۾ مرڪزي هال ۽ ٻه پاسيريون گيلريون آهن. ان جي آرائش ۾ ڪاشيءَ جي ڪم ۽ گلڪاريءَ وارن نقش نگارن جا آثار ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="DOAM">{{cite web |title=Tajjar Building |url=https://doam.gov.pk/public/sites/4864 |website=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> وفاقي کاتي جي 1987ع واري فهرست موجب تجر عمارت کي آثار قديمه بابت 1975ع جي قانون هيٺ تحفظ حاصل آهي. 2015ع ۾ شايع ٿيل سنڌ جي ثقافتي ورثي جي سرڪاري سروي ۾ پڻ تجر عمارت جي الڳ داخلا موجود آهي؛ ان لاءِ 7 ڊسمبر 2013ع جي سروي تاريخ درج ٿيل آهي.<ref name="HeritageInventory">{{cite report |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=3 |year=2015 |publisher=Government of Sindh |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-iii-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en}}</ref> تجر عمارت جي قانوني تحفظ کي سڄي جناح باغ جي قانوني تحفظ جي برابر نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته عمارت ۽ باغ جي زمين بابت رڪارڊ الڳ آهن. == جائلس لائبرري ۽ علمي سرگرميون == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جناح باغ جي هڪ تاريخي عمارت ۾ جائلس لائبرري قائم هئي. بعد ۾ ان عمارت ۾ پاڪستان نيشنل سينٽر ۽ نيشنل سينٽر لائبرري پڻ قائم ٿيا.<ref name="SindhianaLibrary"/> وفاقي آثار قديمه کاتي جي رڪارڊ موجب ڪمشنر جائلس 1864ع ۾ تجر عمارت ۾ لائبرري قائم ڪئي، جڏهن ته اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ ۾ جائلس لائبرري ۽ ريڊنگ روم جي افتتاح لاءِ 1884ع جو سال ڏنل آهي. ٻنهي تاريخن جي اختلاف سبب لائبرريءَ جي قيام جو قطعي سال وڌيڪ دستاويزي تصديق گهري ٿو.<ref name="DOAM"/><ref name="EFTTajjar"/> مقامي تاريخي بيانن ۾ باغ جي ٽائون هال، لائبرري، سٽيزن ڪلب ۽ پريس ڪلب جو پڻ ذڪر آهي. انهن ادارن جي سرگرمين باغ کي شهر جي علمي ۽ سماجي زندگيءَ سان ڳنڍيو.<ref name="SindhuMemories"/> == سماجي، ثقافتي ۽ سياسي اهميت == جناح باغ رڳو تفريحي هنڌ نه، پر لاڙڪاڻي ۾ اجتماعي سرگرمين جو مرڪز پڻ رهيو آهي. مقامي تاريخي ڪتاب موجب باغ ۾ عيد نمازون، عوامي ميڙ، نمائشون، مينابازاريون، ادبي محفلون، سيرت ڪانفرنسون ۽ سياسي جلسا منعقد ٿيندا رهيا آهن.<ref name="SindhuMemories"/> انهيءَ حيثيت سبب باغ لاڙڪاڻي جي شهري تاريخ ۾ عوامي گڏجاڻين ۽ سماجي رابطن جي هڪ اهم جاءِ طور سڃاتو وڃي ٿو. == جاگرافيائي هنڌ ۽ ايراضي == جناح باغ لاڙڪاڻي شهر جي مرڪزي حصي ۾ واقع آهي. سنڌ حڪومت جي شهري ترقيءَ بابت رپورٽ ''Urban Development Strategy for Larkana'' ۾ باغ جو هنڌ جناح روڊ، پريس ڪلب روڊ ۽ ڪاليج روڊ ڄاڻايل آهي. ساڳئي رپورٽ ۾ عوامي پارڪ جي ايراضي لڳ ڀڳ 1.10 ايڪڙ درج ٿيل آهي.<ref name="UrbanStrategy">{{cite report |title=Urban Development Strategy for Larkana |publisher=Government of Sindh, Urban Directorate |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> 2002ع جي جاچ بابت اخباري رپورٽ ۾ جناح باغ جي زمين جي ايراضي 6.04 ايڪڙ ڄاڻايل هئي. اها رپورٽ باغ جي تاريخي ملڪيت ۽ سروي رڪارڊ بابت هئي. ٻئي طرف شهري ترقيءَ واري رپورٽ ۾ عوامي پارڪ جي ايراضي 1.10 ايڪڙ ڏنل آهي. ٻنهي انگن جي حدبندي ۽ ماپ جو بنياد هڪجهڙو هجڻ ثابت ناهي.<ref name="DawnOwnership"/><ref name="UrbanStrategy"/> اوپن اسٽريٽ ميپ جي بنياد تي تيار ٿيل نقشي موجب باغ جي لڳ ڀڳ جاگرافيائي بيهڪ 27.5538° اتر ۽ 68.21275° اوڀر آهي.<ref name="Mapcarta">{{cite web |title=Jinnah Bagh Map - Park - Larkana District, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/W296338366 |website=Mapcarta |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == ملڪيت ۽ زميني رڪارڊ بابت تڪرار == جنوري 2002ع ۾ لاڙڪاڻي جي ضلعي ناظم جناح باغ جي ملڪيت بابت جاچ جو حڪم ڏنو. ان وقت شهري سروي ۽ روينيو رڪارڊ ۾ اختلاف موجود هئا ۽ لاڙڪاڻي ميونسپل ڪارپوريشن باغ جي ملڪيت بابت دعويٰ ڪندي هئي.<ref name="DawnInquiry"/> اپريل 2002ع ۾ جاچ آفيسر محمد حسن بلوچ جي رپورٽ موجب باغ جي زمين سرڪاري ملڪيت هئي. رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته اها زمين لاڙڪاڻي ميونسپلٽيءَ کي باغ جي سارسنڀال لاءِ ڏني وئي هئي، پر ملڪيت منتقل نه ڪئي وئي هئي.<ref name="DawnOwnership"/> جاچ رپورٽ ۾ باغ جي ڀرپاسي مختلف اڏاوتن، دڪانن ۽ پلاٽن جي الاٽمينٽ بابت به اعتراض اٿاريا ويا. اهي نتيجا 2002ع جي جاچ سان لاڳاپيل آهن؛ انهن کي ڪنهن بعد واري عدالتي فيصلي يا موجوده قانوني حيثيت جو قطعي ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="DawnOwnership"/> == تاريخي ورثي جو تحفظ == جناح باغ جي تاريخي اهميت جو هڪ وڏو سبب ان ۾ موجود تجر عمارت آهي. اها عمارت پاڪستان جي محفوظ آثارن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref name="DOAM"/> 2019ع ۾ ''ڊان'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقامي شهري جي خط ۾ جناح باغ جي چوڌاري تجارتي اڏاوتن، پيٽرول پمپن ۽ قبضي جي خطرن بابت خدشا ظاهر ڪيا ويا. هي هڪ شهريءَ جو اظهار هو، سرڪاري سروي يا عدالتي فيصلو نه.<ref name="DawnParks"/> باغ جي اصل تاريخي حدن، موجوده عوامي ايراضي، ورثي واري عمارت ۽ انتظامي ذميوارين جي الڳ الڳ سڃاڻپ ان جي تحفظ لاءِ اهم آهي. == تاريخي واقعن جو خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#277b57;color:white"| دور يا سال ! style="background:#277b57;color:white"| اهم واقعو ! style="background:#277b57;color:white"| ماخذ |- | 1832ع | تجر عمارت جي تعمير جو بيان | اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ |- | 19هين صدي | جائلس لائبرريءَ جي تاريخي سرگرمين جو ذڪر | وفاقي آثار قديمه کاتو؛ سنڌيانا |- | 1922ع–1929ع | رجهو مل جو ميونسپل چيئرمين طور دور | 2002ع جي جاچ رپورٽ |- | 1923ع | باغ جي زمين جي شهري سرويءَ ۾ داخلا | 2002ع جي جاچ رپورٽ |- | لڳ ڀڳ 1926ع | ڀومي ٻائي عورتن جي ڪلب جو ذڪر | سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون |- | پاڪستان کان پوءِ | جناح باغ جي نالي سان سڃاڻپ | سنڌيانا؛ مقامي تاريخي ڪتاب |- | 2002ع | زمين جي ملڪيت بابت جاچ | ڊان |- | 2013ع | تجر عمارت جي ثقافتي ورثي واري سروي | سنڌ حڪومت جي ورثي جي فهرست |} == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[گهاڙ واهه]] * [[ذوالفقار باغ، لاڙڪاڻو]] * [[جائلس لائبرري لاڙڪاڻو]] * [[محمد علي جناح]] * [[سنڌ جا تاريخي ماڳ]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://doam.gov.pk/public/sites/4864 وفاقي آثار قديمه کاتو: تجر عمارت] * [https://heritage.eftsindh.com/districts/larkana/tajar-building.php اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ: تجر عمارت] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جائلس+لائبرري+لاڙڪاڻو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: جائلس لائبرري] * [https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read/68042 سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون: لاڙڪاڻو باغن جو شهر] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Jinnah%20Bagh%20Larkana وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا باغ]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:سنڌ جو ثقافتي ورثو]] 7onzr0st7q9degdasutqxmd8cv0edt3 0 105497 429290 2026-11-06T12:53:45Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[گهاڙ واھ]] کي [[گهاڙ واهه]] ڏانھن چوريو 429290 wikitext text/x-wiki #چوريو [[گهاڙ واهه]] 5wu6lw9ovz30aro3ivz7q8ideosj9yk 0 105498 429291 2026-11-06T12:55:25Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي جي تاريخي عوامي لائبرري}} {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | abovestyle = background:#a8dfaa; color:#17452b; font-size:130%; font-weight:bold; text-align:center; padding:8px; | above = جائلس لائبرري | subheader = Giles Library, Larkana | image = Tajjar Building Entrance.jpg | caption = جناح باغ ۾ تجر عمارت جو داخلي حصو؛ هن عمارت سان جائلس... 429291 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي جي تاريخي عوامي لائبرري}} {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | abovestyle = background:#a8dfaa; color:#17452b; font-size:130%; font-weight:bold; text-align:center; padding:8px; | above = جائلس لائبرري | subheader = Giles Library, Larkana | image = Tajjar Building Entrance.jpg | caption = جناح باغ ۾ تجر عمارت جو داخلي حصو؛ هن عمارت سان جائلس لائبرري جي تاريخ لاڳاپيل آهي | headerstyle = background:#d5f0d7; color:#215338; | labelstyle = background:#eef9ed; color:#234a32; text-align:right; width:38%; | datastyle = background:#fbfffa; | header1 = بنيادي معلومات | label2 = نالو | data2 = جائلس لائبرري | label3 = انگريزي نالو | data3 = Giles Library | label4 = قسم | data4 = تاريخي عوامي لائبرري | label5 = هنڌ | data5 = [[جناح باغ، لاڙڪاڻو|جناح باغ]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]] | label6 = ملڪ | data6 = [[پاڪستان]] | header7 = تاريخي ڄاڻ | label8 = قيام | data8 = 1884ع (سنڌيانا موجب)؛ 1864ع (وفاقي آثار قديمه جي رڪارڊ موجب) | label9 = نالي جي نسبت | data9 = برطانوي عملدار جائلس | label10 = اصل عمارت | data10 = [[تجر عمارت، لاڙڪاڻو|تجر عمارت]] | label11 = تاريخي انتظام | data11 = لاڙڪاڻو ميونسپل ڪميٽي | label12 = پوءِ وارو نالو | data12 = نيشنل سينٽر لائبرري | label13 = موجوده حيثيت | data13 = اصل جائلس لائبرري بند ٿي چڪي آهي | header14 = تاريخي اهميت | label15 = خدمتون | data15 = ڪتاب، اخبارون، رسالا ۽ مطالعي جون سهولتون | label16 = لاڳاپيل ماڳ | data16 = [[جناح باغ، لاڙڪاڻو]] }} '''جائلس لائبرري''' (انگريزي: ''Giles Library'') [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي هڪ تاريخي عوامي لائبرري هئي، جيڪا شهر جي پراڻي '''تجر باغ'''، موجوده [[جناح باغ، لاڙڪاڻو|جناح باغ]]، سان لاڳاپيل هئي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هيءَ لائبرري 1884ع ۾ لاڙڪاڻي جي برطانوي عملدار جائلس جي نالي سان قائم ٿي. ان ۾ انگريزي ڪتابن جو ذخيرو، هندستان جون مشهور اخبارون ۽ پڙهندڙن لاءِ مطالعي جون سهولتون موجود هيون.<ref name="SindhianaGiles">{{cite encyclopedia |title=جائلس لائبرري لاڙڪاڻو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=2 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جائلس+لائبرري+لاڙڪاڻو |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> لائبرريءَ جي قيام بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. وفاقي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ ۾ جائلس طرفان 1864ع ۾ لائبرري قائم ڪرڻ جو ذڪر آهي، جڏهن ته اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا 1884ع جو سال ڏين ٿا. انهيءَ ڪري لائبرريءَ جي قطعي قيام جي تاريخ بابت وڌيڪ اصل دستاويزي تحقيق ضروري آهي.<ref name="DOAM">{{cite web |title=Tajjar Building |url=https://doam.gov.pk/public/sites/4864 |website=Department of Archaeology and Museums |publisher=Government of Pakistan |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="EFT">{{cite web |title=Tajar Building, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/larkana/tajar-building.php |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == تاريخي پسمنظر == === تجر باغ ۽ تجر عمارت === جائلس لائبرري جي تاريخ لاڙڪاڻي جي تجر باغ ۽ ان ۾ موجود تاريخي تجر عمارت سان ڳنڍيل آهي. باغ کي پاڪستان جي قيام کان پوءِ جناح باغ سڏيو ويو. تجر عمارت لاڙڪاڻي جي پراڻين عمارتن مان هڪ آهي، جيڪا پنهنجي محرابن، سرن جي تعمير، ڪاشيءَ جي ڪم ۽ گلڪاريءَ وارن نقش نگارن جي ڪري سڃاتي وڃي ٿي.<ref name="DOAM"/><ref name="Dawn2008">{{cite news |title=Historical building's facelift plan hits snags |url=https://www.dawn.com/news/324734/karachi-historical-building-s-facelift-plan-hits-snags |work=Dawn |date=11 October 2008 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب تجر عمارت 1832ع ۾ نواب ولي محمد خان لغاري جي مڙهه کي عارضي طور رکڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي هئي. ڪجهه سالن کان پوءِ سندس مڙهه حيدرآباد منتقل ڪيو ويو. تجر عمارت بعد ۾ مختلف انتظامي ۽ سماجي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندي رهي.<ref name="EFT"/> وفاقي آثار قديمه کاتي موجب تجر عمارت جناح باغ اندر ٽائون هال جي ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي. عمارت ۾ هڪ مرڪزي هال ۽ ٻه پاسيريون گيلريون آهن.<ref name="DOAM"/> === لائبرري جو قيام === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جائلس لائبرري 1884ع ۾ قائم ٿي. لائبرري جو نالو لاڙڪاڻي جي برطانوي عملدار مسٽر جائلس سان منسوب هو. ان وقت لائبرريءَ لاءِ هڪ وڏو هال استعمال ٿيندو هو.<ref name="SindhianaGiles"/> اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب 1884ع ۾ تجر عمارت اندر جائلس لائبرري ۽ ريڊنگ روم کوليا ويا. ان ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڪتاب موجود هئا ۽ مختلف برادرين جي ماڻهن کي رڪنيت حاصل ڪرڻ جي اجازت هئي. رڪنيت جي فيس اٺ آنا کان ٻن روپين تائين ڄاڻايل آهي.<ref name="EFT"/> ٻئي طرف وفاقي آثار قديمه کاتي جي رڪارڊ ۾ جائلس کي سنڌ جو ڪمشنر ڄاڻائي 1864ع ۾ لائبرري قائم ڪرڻ جو بيان ڏنو ويو آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافتي ورثي واري فهرست ۾ پڻ ساڳيو سال درج ٿيل آهي.<ref name="DOAM"/><ref name="HeritageInventory">{{cite report |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=3 |year=2015 |publisher=Government of Sindh |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-iii-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> 1864ع ۽ 1884ع جي اختلاف کي نظر ۾ رکندي، ڪنهن هڪ سال کي بنا وڌيڪ تصديق جي حتمي تاريخ قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == ڪتابن ۽ اخبارن جو ذخيرو == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جائلس لائبرري ۾ انگريزي ڪتابن جو عمدو ذخيرو موجود هو. هندستان جون ڪيتريون مشهور اخبارون پڻ لائبرري ۾ اينديون هيون، جن جي مطالعي لاءِ صبح ۽ شام پڙهندڙن جي رش هوندي هئي.<ref name="SindhianaGiles"/> اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب لائبرريءَ ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڪتاب هئا. ان جي ريڊنگ روم مان مختلف برادرين جا پڙهندڙ فائدو وٺندا هئا.<ref name="EFT"/> لائبرري جي ڪتابن، اخبارن ۽ رسالن جي مڪمل فهرست دستياب ماخذن مان نه ملي سگهي آهي. انهيءَ ڪري ڪنهن مخصوص ڪتاب يا اخبار کي بنا ثبوت جي لائبرريءَ جي مجموعي ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي. == علمي ۽ سياسي شعور ۾ ڪردار == جائلس لائبرري لاڙڪاڻي جي علمي ۽ سماجي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌيانا موجب هتي مختلف فڪري ۽ سماجي پسمنظرن سان تعلق رکندڙ ماڻهو ڪتاب، اخبارون ۽ رسالا پڙهندا هئا. پڙهندڙ باغ ۾ گڏجي ان دور جي سياسي ۽ معاشي حالتن تي بحث ڪندا هئا.<ref name="SindhianaGiles"/> برطانوي هندستان ۾ اخبارن ۽ مطالعي جي اهڙن مرڪزن مقامي آباديءَ کي سياسي، سماجي ۽ قومي معاملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جا موقعا فراهم ڪيا. جائلس لائبرري بابت سنڌيانا خاص طور لاڙڪاڻي جي رهواسين ۾ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ جو ذڪر ڪري ٿي.<ref name="SindhianaGiles"/> ان دور ۾ لاڙڪاڻي ۾ برادر منڊل ۽ شيوا منڊليءَ جي انتظام هيٺ ٻيون خانگي لائبرريون پڻ موجود هيون، جيڪي شهرين جون مطالعي جون ضرورتون پوريون ڪنديون هيون.<ref name="SindhianaGiles"/> == پاڪستان کان پوءِ == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي لاڙڪاڻي بابت داخلا موجب پاڪستان جي قيام کان پوءِ به جائلس لائبرري پنهنجي پراڻي عمارت ۾ هلندي رهي. بعد ۾ لائبرري ٽائون هال جي عمارت ڏانهن منتقل ڪئي وئي. جڏهن ٽائون هال ۾ پاڪستان نيشنل سينٽر قائم ٿيو ته لائبرري کي نيشنل سينٽر لائبرري سڏيو ويو.<ref name="SindhianaLarkana">{{cite encyclopedia |title=لاڙڪاڻو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=13 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لاڙڪاڻو |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌيانا جي جائلس لائبرري بابت الڳ داخلا موجب اصل لائبرري واري عمارت ۾ پاڪستان نيشنل سينٽر ۽ نيشنل سينٽر لائبرري قائم ٿيا هئا. ٻنهي داخلائن ۾ عمارتن جي ترتيب ۽ منتقليءَ جو بيان مختلف آهي، تنهنڪري ان جي مڪمل تاريخ لاءِ ميونسپل ڪميٽي ۽ پاڪستان نيشنل سينٽر جا اصل رڪارڊ ڏسڻ ضروري آهن.<ref name="SindhianaGiles"/><ref name="SindhianaLarkana"/> لاڙڪاڻي جي علمي ۽ ثقافتي تاريخ بابت مرتب رضوان گل جي ڪتاب ۾ ذوالفقار راڄپر جي مضمون موجب 1960ع واري ڏهاڪي ۾ تجر عمارت مان مقامي نشرياتي سروس هلندي هئي، جنهن وسيلي شهر جي چونڪن تي لڳل لائوڊ اسپيڪرن مان خبرون، گيت ۽ اعلان ٻڌايا ويندا هئا.<ref name="Rajpar">{{cite book |author=ذوالفقار راڄپر |chapter=لاڙڪاڻي جون ٻه اهم تاريخي عمارتون تجر بلڊنگ ۽ گومي ٻائي ليڊيز ڪلب |editor=رضوان گل |title=لاڙڪاڻو علمي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/99/read/3241 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌيانا موجب اصل جائلس لائبرري ۽ لاڙڪاڻي جون ڪجهه ٻيون پراڻيون لائبرريون بعد ۾ بند ٿي ويون. اصل جائلس لائبرري جي بند ٿيڻ جي قطعي تاريخ دستياب ماخذن مان ثابت نه ٿي آهي.<ref name="SindhianaGiles"/> == تجر عمارت جي تاريخي تحفظ == جائلس لائبرري سان لاڳاپيل تجر عمارت پاڪستان جي محفوظ تاريخي آثارن ۾ شمار ٿئي ٿي. وفاقي آثار قديمه کاتي موجب عمارت کي آثار قديمه بابت 1975ع جي قانون هيٺ تحفظ حاصل آهي.<ref name="DOAM"/> 2008ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب سنڌ حڪومت تجر عمارت جي بحاليءَ لاءِ منصوبو تيار ڪيو، پر ان وقت وفاقي ۽ صوبائي ادارن وچ ۾ بحاليءَ جي اختيارن بابت اختلاف هئا.<ref name="Dawn2008"/> 25 مارچ 2008ع تي ''ڊان'' جي هڪ ٻي رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته سنڌ حڪومت تجر عمارت جي تحفظ ۽ ان ۾ عجائب گهر قائم ڪرڻ بابت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو هو.<ref name="DawnMuseum">{{cite news |title=Historic Larkana building to be preserved |url=https://www.dawn.com/news/295079 |work=Dawn |date=25 March 2008 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌ حڪومت جي 2015ع واري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ تجر عمارت جي حالت خراب ڄاڻائي وئي ۽ ان جي تحفظ ۽ بحاليءَ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو.<ref name="HeritageInventory"/> انهن رپورٽن مان تجر عمارت جي تاريخي اهميت ثابت ٿئي ٿي، پر اهي اصل جائلس لائبرري جي موجوده فعال هجڻ جو ثبوت ناهن. == تاريخي ارتقا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#247b58;color:#ffffff"| دور يا سال ! style="background:#247b58;color:#ffffff"| واقعو ! style="background:#247b58;color:#ffffff"| ماخذ |- | 1832ع | تجر عمارت جي تعمير جو بيان | اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ |- | 1864ع | وفاقي آثار قديمه جي رڪارڊ موجب جائلس طرفان لائبرري جو قيام | وفاقي آثار قديمه کاتو |- | 1884ع | سنڌيانا ۽ اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب لائبرري ۽ ريڊنگ روم جو قيام | سنڌيانا؛ اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ |- | برطانوي دور | انگريزي ڪتابن، اخبارن ۽ سياسي بحثن جو مرڪز | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 1947ع کان پوءِ | لائبرريءَ جون سرگرميون جاري؛ بعد ۾ نيشنل سينٽر سان لاڳاپو | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 1960ع وارو ڏهاڪو | تجر عمارت ۾ مقامي نشرياتي سروس جو ذڪر | لاڙڪاڻو علمي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ |- | 2008ع | تجر عمارت جي بحاليءَ بابت حڪومتي منصوبا | ڊان |- | 2015ع | ثقافتي ورثي جي سرڪاري فهرست ۾ عمارت جي حالت ۽ تحفظ جو جائزو | سنڌ حڪومت |} == تاريخي تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Tajjar Building Entrance.jpg|تجر عمارت جو داخلي حصو File:Tajjar Building 1.jpg|تجر عمارت File:Front Wooden Gate of Tajjar Building.jpg|تجر عمارت جو ڪاٺ جو دروازو File:Bagh-e-jinnah.jpg|جناح باغ، لاڙڪاڻو </gallery> == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[جناح باغ، لاڙڪاڻو]] * [[تجر عمارت، لاڙڪاڻو]] * [[سنڌ جون لائبرريون]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ جو ثقافتي ورثو]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جائلس+لائبرري+لاڙڪاڻو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: جائلس لائبرري] * [https://doam.gov.pk/public/sites/4864 وفاقي آثار قديمه کاتو: تجر عمارت] * [https://heritage.eftsindh.com/districts/larkana/tajar-building.php اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ: تجر عمارت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tajjar_Building,_Larkana وڪيميڊيا ڪامنز: تجر عمارت جون تصويرون] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جون لائبرريون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جو ثقافتي ورثو]] 7dpqbnngusnzz4l91pwvlfpxal604v0 429292 429291 2026-11-06T12:57:57Z Intisar Ali 8681 /* */ 429292 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي جي تاريخي عوامي لائبرري}} {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | abovestyle = background:#a8dfaa; color:#17452b; font-size:130%; font-weight:bold; text-align:center; padding:8px; | above = جائلس لائبرري | subheader = Giles Library, Larkana | image = [[File:Tajjar Building Entrance.jpg|250px|center]] | caption2 = جناح باغ ۾ تجر عمارت جو داخلي حصو؛ هن عمارت سان جائلس لائبرري جي تاريخ لاڳاپيل آهي | headerstyle = background:#d5f0d7; color:#215338; | labelstyle = background:#eef9ed; color:#234a32; text-align:right; width:38%; | datastyle = background:#fbfffa; | header1 = بنيادي معلومات | label2 = نالو | data2 = جائلس لائبرري | label3 = انگريزي نالو | data3 = Giles Library | label4 = قسم | data4 = تاريخي عوامي لائبرري | label5 = هنڌ | data5 = [[جناح باغ، لاڙڪاڻو|جناح باغ]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]] | label6 = ملڪ | data6 = [[پاڪستان]] | header7 = تاريخي ڄاڻ | label8 = قيام | data8 = 1884ع (سنڌيانا موجب)؛ 1864ع (وفاقي آثار قديمه جي رڪارڊ موجب) | label9 = نالي جي نسبت | data9 = برطانوي عملدار جائلس | label10 = اصل عمارت | data10 = [[تجر عمارت، لاڙڪاڻو|تجر عمارت]] | label11 = تاريخي انتظام | data11 = لاڙڪاڻو ميونسپل ڪميٽي | label12 = پوءِ وارو نالو | data12 = نيشنل سينٽر لائبرري | label13 = موجوده حيثيت | data13 = اصل جائلس لائبرري بند ٿي چڪي آهي | header14 = تاريخي اهميت | label15 = خدمتون | data15 = ڪتاب، اخبارون، رسالا ۽ مطالعي جون سهولتون | label16 = لاڳاپيل ماڳ | data16 = [[جناح باغ، لاڙڪاڻو]] }} '''جائلس لائبرري''' (انگريزي: ''Giles Library'') [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي هڪ تاريخي عوامي لائبرري هئي، جيڪا شهر جي پراڻي '''تجر باغ'''، موجوده [[جناح باغ، لاڙڪاڻو|جناح باغ]]، سان لاڳاپيل هئي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هيءَ لائبرري 1884ع ۾ لاڙڪاڻي جي برطانوي عملدار جائلس جي نالي سان قائم ٿي. ان ۾ انگريزي ڪتابن جو ذخيرو، هندستان جون مشهور اخبارون ۽ پڙهندڙن لاءِ مطالعي جون سهولتون موجود هيون.<ref name="SindhianaGiles">{{cite encyclopedia |title=جائلس لائبرري لاڙڪاڻو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=2 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جائلس+لائبرري+لاڙڪاڻو |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> لائبرريءَ جي قيام بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. وفاقي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي جي رڪارڊ ۾ جائلس طرفان 1864ع ۾ لائبرري قائم ڪرڻ جو ذڪر آهي، جڏهن ته اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا 1884ع جو سال ڏين ٿا. انهيءَ ڪري لائبرريءَ جي قطعي قيام جي تاريخ بابت وڌيڪ اصل دستاويزي تحقيق ضروري آهي.<ref name="DOAM">{{cite web |title=Tajjar Building |url=https://doam.gov.pk/public/sites/4864 |website=Department of Archaeology and Museums |publisher=Government of Pakistan |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="EFT">{{cite web |title=Tajar Building, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/larkana/tajar-building.php |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == تاريخي پسمنظر == === تجر باغ ۽ تجر عمارت === جائلس لائبرري جي تاريخ لاڙڪاڻي جي تجر باغ ۽ ان ۾ موجود تاريخي تجر عمارت سان ڳنڍيل آهي. باغ کي پاڪستان جي قيام کان پوءِ جناح باغ سڏيو ويو. تجر عمارت لاڙڪاڻي جي پراڻين عمارتن مان هڪ آهي، جيڪا پنهنجي محرابن، سرن جي تعمير، ڪاشيءَ جي ڪم ۽ گلڪاريءَ وارن نقش نگارن جي ڪري سڃاتي وڃي ٿي.<ref name="DOAM"/><ref name="Dawn2008">{{cite news |title=Historical building's facelift plan hits snags |url=https://www.dawn.com/news/324734/karachi-historical-building-s-facelift-plan-hits-snags |work=Dawn |date=11 October 2008 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب تجر عمارت 1832ع ۾ نواب ولي محمد خان لغاري جي مڙهه کي عارضي طور رکڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي هئي. ڪجهه سالن کان پوءِ سندس مڙهه حيدرآباد منتقل ڪيو ويو. تجر عمارت بعد ۾ مختلف انتظامي ۽ سماجي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندي رهي.<ref name="EFT"/> وفاقي آثار قديمه کاتي موجب تجر عمارت جناح باغ اندر ٽائون هال جي ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي. عمارت ۾ هڪ مرڪزي هال ۽ ٻه پاسيريون گيلريون آهن.<ref name="DOAM"/> === لائبرري جو قيام === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جائلس لائبرري 1884ع ۾ قائم ٿي. لائبرري جو نالو لاڙڪاڻي جي برطانوي عملدار مسٽر جائلس سان منسوب هو. ان وقت لائبرريءَ لاءِ هڪ وڏو هال استعمال ٿيندو هو.<ref name="SindhianaGiles"/> اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب 1884ع ۾ تجر عمارت اندر جائلس لائبرري ۽ ريڊنگ روم کوليا ويا. ان ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڪتاب موجود هئا ۽ مختلف برادرين جي ماڻهن کي رڪنيت حاصل ڪرڻ جي اجازت هئي. رڪنيت جي فيس اٺ آنا کان ٻن روپين تائين ڄاڻايل آهي.<ref name="EFT"/> ٻئي طرف وفاقي آثار قديمه کاتي جي رڪارڊ ۾ جائلس کي سنڌ جو ڪمشنر ڄاڻائي 1864ع ۾ لائبرري قائم ڪرڻ جو بيان ڏنو ويو آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافتي ورثي واري فهرست ۾ پڻ ساڳيو سال درج ٿيل آهي.<ref name="DOAM"/><ref name="HeritageInventory">{{cite report |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=3 |year=2015 |publisher=Government of Sindh |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-iii-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> 1864ع ۽ 1884ع جي اختلاف کي نظر ۾ رکندي، ڪنهن هڪ سال کي بنا وڌيڪ تصديق جي حتمي تاريخ قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == ڪتابن ۽ اخبارن جو ذخيرو == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جائلس لائبرري ۾ انگريزي ڪتابن جو عمدو ذخيرو موجود هو. هندستان جون ڪيتريون مشهور اخبارون پڻ لائبرري ۾ اينديون هيون، جن جي مطالعي لاءِ صبح ۽ شام پڙهندڙن جي رش هوندي هئي.<ref name="SindhianaGiles"/> اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب لائبرريءَ ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڪتاب هئا. ان جي ريڊنگ روم مان مختلف برادرين جا پڙهندڙ فائدو وٺندا هئا.<ref name="EFT"/> لائبرري جي ڪتابن، اخبارن ۽ رسالن جي مڪمل فهرست دستياب ماخذن مان نه ملي سگهي آهي. انهيءَ ڪري ڪنهن مخصوص ڪتاب يا اخبار کي بنا ثبوت جي لائبرريءَ جي مجموعي ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي. == علمي ۽ سياسي شعور ۾ ڪردار == جائلس لائبرري لاڙڪاڻي جي علمي ۽ سماجي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌيانا موجب هتي مختلف فڪري ۽ سماجي پسمنظرن سان تعلق رکندڙ ماڻهو ڪتاب، اخبارون ۽ رسالا پڙهندا هئا. پڙهندڙ باغ ۾ گڏجي ان دور جي سياسي ۽ معاشي حالتن تي بحث ڪندا هئا.<ref name="SindhianaGiles"/> برطانوي هندستان ۾ اخبارن ۽ مطالعي جي اهڙن مرڪزن مقامي آباديءَ کي سياسي، سماجي ۽ قومي معاملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جا موقعا فراهم ڪيا. جائلس لائبرري بابت سنڌيانا خاص طور لاڙڪاڻي جي رهواسين ۾ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ جو ذڪر ڪري ٿي.<ref name="SindhianaGiles"/> ان دور ۾ لاڙڪاڻي ۾ برادر منڊل ۽ شيوا منڊليءَ جي انتظام هيٺ ٻيون خانگي لائبرريون پڻ موجود هيون، جيڪي شهرين جون مطالعي جون ضرورتون پوريون ڪنديون هيون.<ref name="SindhianaGiles"/> == پاڪستان کان پوءِ == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي لاڙڪاڻي بابت داخلا موجب پاڪستان جي قيام کان پوءِ به جائلس لائبرري پنهنجي پراڻي عمارت ۾ هلندي رهي. بعد ۾ لائبرري ٽائون هال جي عمارت ڏانهن منتقل ڪئي وئي. جڏهن ٽائون هال ۾ پاڪستان نيشنل سينٽر قائم ٿيو ته لائبرري کي نيشنل سينٽر لائبرري سڏيو ويو.<ref name="SindhianaLarkana">{{cite encyclopedia |title=لاڙڪاڻو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=13 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لاڙڪاڻو |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌيانا جي جائلس لائبرري بابت الڳ داخلا موجب اصل لائبرري واري عمارت ۾ پاڪستان نيشنل سينٽر ۽ نيشنل سينٽر لائبرري قائم ٿيا هئا. ٻنهي داخلائن ۾ عمارتن جي ترتيب ۽ منتقليءَ جو بيان مختلف آهي، تنهنڪري ان جي مڪمل تاريخ لاءِ ميونسپل ڪميٽي ۽ پاڪستان نيشنل سينٽر جا اصل رڪارڊ ڏسڻ ضروري آهن.<ref name="SindhianaGiles"/><ref name="SindhianaLarkana"/> لاڙڪاڻي جي علمي ۽ ثقافتي تاريخ بابت مرتب رضوان گل جي ڪتاب ۾ ذوالفقار راڄپر جي مضمون موجب 1960ع واري ڏهاڪي ۾ تجر عمارت مان مقامي نشرياتي سروس هلندي هئي، جنهن وسيلي شهر جي چونڪن تي لڳل لائوڊ اسپيڪرن مان خبرون، گيت ۽ اعلان ٻڌايا ويندا هئا.<ref name="Rajpar">{{cite book |author=ذوالفقار راڄپر |chapter=لاڙڪاڻي جون ٻه اهم تاريخي عمارتون تجر بلڊنگ ۽ گومي ٻائي ليڊيز ڪلب |editor=رضوان گل |title=لاڙڪاڻو علمي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/99/read/3241 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌيانا موجب اصل جائلس لائبرري ۽ لاڙڪاڻي جون ڪجهه ٻيون پراڻيون لائبرريون بعد ۾ بند ٿي ويون. اصل جائلس لائبرري جي بند ٿيڻ جي قطعي تاريخ دستياب ماخذن مان ثابت نه ٿي آهي.<ref name="SindhianaGiles"/> == تجر عمارت جي تاريخي تحفظ == جائلس لائبرري سان لاڳاپيل تجر عمارت پاڪستان جي محفوظ تاريخي آثارن ۾ شمار ٿئي ٿي. وفاقي آثار قديمه کاتي موجب عمارت کي آثار قديمه بابت 1975ع جي قانون هيٺ تحفظ حاصل آهي.<ref name="DOAM"/> 2008ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب سنڌ حڪومت تجر عمارت جي بحاليءَ لاءِ منصوبو تيار ڪيو، پر ان وقت وفاقي ۽ صوبائي ادارن وچ ۾ بحاليءَ جي اختيارن بابت اختلاف هئا.<ref name="Dawn2008"/> 25 مارچ 2008ع تي ''ڊان'' جي هڪ ٻي رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته سنڌ حڪومت تجر عمارت جي تحفظ ۽ ان ۾ عجائب گهر قائم ڪرڻ بابت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو هو.<ref name="DawnMuseum">{{cite news |title=Historic Larkana building to be preserved |url=https://www.dawn.com/news/295079 |work=Dawn |date=25 March 2008 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌ حڪومت جي 2015ع واري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ تجر عمارت جي حالت خراب ڄاڻائي وئي ۽ ان جي تحفظ ۽ بحاليءَ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو.<ref name="HeritageInventory"/> انهن رپورٽن مان تجر عمارت جي تاريخي اهميت ثابت ٿئي ٿي، پر اهي اصل جائلس لائبرري جي موجوده فعال هجڻ جو ثبوت ناهن. == تاريخي ارتقا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#247b58;color:#ffffff"| دور يا سال ! style="background:#247b58;color:#ffffff"| واقعو ! style="background:#247b58;color:#ffffff"| ماخذ |- | 1832ع | تجر عمارت جي تعمير جو بيان | اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ |- | 1864ع | وفاقي آثار قديمه جي رڪارڊ موجب جائلس طرفان لائبرري جو قيام | وفاقي آثار قديمه کاتو |- | 1884ع | سنڌيانا ۽ اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب لائبرري ۽ ريڊنگ روم جو قيام | سنڌيانا؛ اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ |- | برطانوي دور | انگريزي ڪتابن، اخبارن ۽ سياسي بحثن جو مرڪز | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 1947ع کان پوءِ | لائبرريءَ جون سرگرميون جاري؛ بعد ۾ نيشنل سينٽر سان لاڳاپو | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 1960ع وارو ڏهاڪو | تجر عمارت ۾ مقامي نشرياتي سروس جو ذڪر | لاڙڪاڻو علمي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ |- | 2008ع | تجر عمارت جي بحاليءَ بابت حڪومتي منصوبا | ڊان |- | 2015ع | ثقافتي ورثي جي سرڪاري فهرست ۾ عمارت جي حالت ۽ تحفظ جو جائزو | سنڌ حڪومت |} == تاريخي تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Tajjar Building Entrance.jpg|تجر عمارت جو داخلي حصو File:Tajjar Building 1.jpg|تجر عمارت File:Front Wooden Gate of Tajjar Building.jpg|تجر عمارت جو ڪاٺ جو دروازو File:Bagh-e-jinnah.jpg|جناح باغ، لاڙڪاڻو </gallery> == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[جناح باغ، لاڙڪاڻو]] * [[تجر عمارت، لاڙڪاڻو]] * [[سنڌ جون لائبرريون]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ جو ثقافتي ورثو]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جائلس+لائبرري+لاڙڪاڻو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: جائلس لائبرري] * [https://doam.gov.pk/public/sites/4864 وفاقي آثار قديمه کاتو: تجر عمارت] * [https://heritage.eftsindh.com/districts/larkana/tajar-building.php اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ: تجر عمارت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tajjar_Building,_Larkana وڪيميڊيا ڪامنز: تجر عمارت جون تصويرون] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جون لائبرريون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جو ثقافتي ورثو]] 9w2g0j5arhveom6sibdvs9he0gpydgt 0 105499 429293 2026-11-06T13:00:53Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌ جي شهر لاڙڪاڻي جو تاريخي رهائشي پاڙو}} {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | abovestyle = background:#b6dfcc; color:#174d3b; text-align:center; font-size:125%; font-weight:bold; padding:9px; | above = دڙي محلو | subheader = Dari Muhalla | headerstyle = background:#d9f0e6; color:#205643; | labelstyle = background:#eff9f4; color:#24503e; text-align:right; width:39%; | datastyle = background... 429293 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جي شهر لاڙڪاڻي جو تاريخي رهائشي پاڙو}} {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | abovestyle = background:#b6dfcc; color:#174d3b; text-align:center; font-size:125%; font-weight:bold; padding:9px; | above = دڙي محلو | subheader = Dari Muhalla | headerstyle = background:#d9f0e6; color:#205643; | labelstyle = background:#eff9f4; color:#24503e; text-align:right; width:39%; | datastyle = background:#fbfffd; | header1 = جاگرافيائي ڄاڻ | label2 = قسم | data2 = تاريخي رهائشي پاڙو | label3 = شهر | data3 = [[لاڙڪاڻو]] | label4 = ضلعو | data4 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | label5 = صوبو | data5 = [[سنڌ]] | label6 = ملڪ | data6 = [[پاڪستان]] | header7 = تاريخي ۽ سماجي ڄاڻ | label8 = تاريخي سڃاڻپ | data8 = لاڙڪاڻي جو پراڻو رهائشي علائقو | label9 = تاريخي مذهبي ماڳ | data9 = خير شاهه بخاري جي درگاهه | label10 = تعليمي ادارا | data10 = گورنمينٽ پرائمري اسڪول دڙي؛ گورنمينٽ پرائمري اسڪول خير شاهه بخاري | label11 = لاڳاپيل علائقو | data11 = ڪرما باغ ۽ نوان تڪ | header12 = انتظامي ڄاڻ | label13 = رهائشي درجابندي | data13 = ڪيٽيگري I (ايف بي آر، 2024ع) }} '''دڙي محلو''' (انگريزي: ''Dari Muhalla'') [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جو هڪ تاريخي رهائشي پاڙو آهي. هي محلو شهر جي پراڻي آباديءَ جو حصو آهي ۽ ان جي تاريخ لاڙڪاڻي جي سماجي، مذهبي ۽ تعليمي زندگيءَ سان ڳنڍيل آهي. وفاقي بورڊ آف روينيو جي 2024ع واري سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ دڙي محلي کي لاڙڪاڻي جي رهائشي علائقن جي پهرين درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="FBR2024">{{cite web |title=S.R.O. 1700(I)/2024: Valuation of Immovable Properties in Larkana |url=https://download1.fbr.gov.pk/SROs/20241029LARKANA1700.pdf |publisher=Federal Board of Revenue, Government of Pakistan |date=29 October 2024 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> لاڙڪاڻي جي تاريخ بابت ڪتاب ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' موجب ورهاڱي کان اڳ دڙي محلي ۽ نوان تڪن ۾ هندو برادريءَ جي وڏي آبادي رهندي هئي. ان دور ۾ علائقي اندر مندر، ٽڪاڻا ۽ سماجي سرگرمين جا مرڪز موجود هئا.<ref name="SindhuMemories">{{cite book |title=سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون |chapter=لاڙڪاڻو باغن جو شهر |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read/68042 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == دڙي محلي جو نالو سنڌيءَ ۾ ''دڙي محلو'' لکيو ويندو آهي، جڏهن ته انگريزي سرڪاري رڪارڊ ۾ ''Dari Muhalla'' يا ''Dari Mohallah'' جون صورتون ملن ٿيون.<ref name="FBR2024"/> لفظ ''دڙي'' جي مقامي تاريخي سبب بابت دستياب ماخذن مان ڪا قطعي وضاحت نه ملي آهي. تنهنڪري هن نالي کي ڪنهن مخصوص قديم دڙي، آثار قديمه جي ماڳ يا واقعي سان بنا ثبوت جي منسوب ڪرڻ مناسب ناهي. == تاريخ == === ورهاڱي کان اڳ === ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' موجب برطانوي دور ۾ دڙي محلي ۽ نوان تڪن ۾ هندو برادريءَ جي وڏي آبادي موجود هئي. انهن علائقن ۾ مختلف برادرين جا مندر ۽ ٽڪاڻا قائم هئا. مقامي واپارين ۽ سماجي اڳواڻن شهر جي عوامي سرگرمين ۾ حصو ورتو.<ref name="SindhuMemories"/> ساڳئي تاريخي بيان موجب دڙي محلي ۽ نوان تڪن جي ڀرسان ڪرما باغ جي قيام ۾ مقامي هندو برادريءَ اهم ڪردار ادا ڪيو. باغ جي افتتاح کي علائقي جي سماجي ۽ سياسي زندگيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhuMemories"/> تاريخي ماخذ موجب ان زماني ۾ مين بيڪر روڊ جي ٽواٽي تي رجهومل جو مجسمو موجود هو. هيءَ ڄاڻ تاريخي ڪتاب ۾ بيان ٿيل آهي؛ مجسمي جي موجوده حيثيت جي تصديق دستياب ناهي.<ref name="SindhuMemories"/> === ڪرما باغ سان تعلق === ڪرما باغ لاڙڪاڻي جي تاريخي باغن مان هڪ هو. مقامي تاريخي ڪتاب موجب ان جي قيام ۾ دڙي محلي ۽ نوان تڪن جي رهواسين جو ڪردار رهيو. باغ جي آبياريءَ لاءِ هڪ کوهه ۽ گهاڙ واهه مان ايندڙ هڪ ننڍي شاخ جو استعمال ٿيندو هو.<ref name="SindhuMemories"/> باغ سان لاڳاپيل سرگرميون علائقي جي رهواسين لاءِ تفريح ۽ اجتماعي رابطن جو ذريعو هيون. ڪتاب ۾ ڪرما باغ جي قيام کي مهاتما گانڌيءَ جي لاڙڪاڻي واري دوري سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، پر انهيءَ دوري جي قطعي تاريخ ۽ باغ جي افتتاح جو تفصيلي اصل رڪارڊ وڌيڪ تحقيق گهري ٿو.<ref name="SindhuMemories"/> == مذهبي ورثو == === خير شاهه بخاري جي درگاهه === دڙي محلي جي اهم تاريخي مذهبي ماڳن مان هڪ خير شاهه بخاري جي درگاهه آهي. سنڌ جي تاريخي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب هيءَ درگاهه لاڙڪاڻي جي ريلوي اسٽيشن کان اڳتي دڙي محلي جي اندرئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="KhairShah">{{cite web |title=Khair Shah Bukhari, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/site/951/larkana/khair-shah-bukhari |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ساڳئي ماخذ ۾ مقامي روايت جي بنياد تي ڄاڻايو ويو آهي ته خير شاهه بخاري لڳ ڀڳ پنج سؤ سال اڳ بخارا کان هتي آيو هو. اها روايتي نسبت آهي، جنهن لاءِ الڳ تاريخي دستاويزي تصديق ضروري آهي.<ref name="KhairShah"/> ورثي جي رڪارڊ موجب مزار تي تعمير فقير امام بخش لغاري ڪرائي هئي، جڏهن ته بعد ۾ ممتاز علي لغاري ان جي مرمت ۽ جديد صورت ڏيڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="KhairShah"/> === مندر ۽ ٽڪاڻا === ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' موجب ورهاڱي کان اڳ دڙي محلي ۽ نوان تڪن ۾ هندو برادريءَ جا ننڍا وڏا مندر ۽ ٽڪاڻا موجود هئا. اهي عبادت سان گڏ مقامي سماجي زندگيءَ جا مرڪز پڻ هئا.<ref name="SindhuMemories"/> انهن سڀني تاريخي عبادتگاهن جا اصل نالا، تعمير جا سال ۽ موجوده حالتون دستياب ذريعن مان مڪمل طور ثابت نه ٿيون آهن. == تعليم == دڙي محلي ۾ پرائمري تعليم جا ادارا موجود رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دڙي'' ۽ ''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خير شاهه بخاري'' جون داخلائون درج آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite report |title=School Directory: District Larkana |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/13-District_Larkana.pdf |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ موجب دڙي اسڪول جو SEMIS ڪوڊ 413020304 ۽ خير شاهه بخاري اسڪول جو ڪوڊ 413020303 آهي.<ref name="SchoolDirectory"/> سنڌي ليکڪ، وڪيل ۽ سياسي ڪارڪن [[امان الله شيخ]] پنهنجي شروعاتي تعليم دڙي محلي جي گورنمينٽ پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي هئي.<ref name="Amanullah">{{cite encyclopedia |title=امان الله شيخ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=امان+ﷲ+شيخ |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌيانا موجب براڊڪاسٽر سرور بلوچ پڻ دڙي محلي ۾ پرائمري تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ اتي استاد طور ڪم ڪيو.<ref name="Sarwar">{{cite encyclopedia |title=بلوچ سرور |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بلوچ+سرور |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> == مشهور شخصيتون == === سرور بلوچ === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مشهور براڊڪاسٽر سرور بلوچ 23 مارچ 1929ع تي لاڙڪاڻي جي دڙي محلي ۾ پيدا ٿيو. هن ابتدائي تعليم دڙي محلي مان حاصل ڪئي ۽ ڪجهه عرصو اتي استاد پڻ رهيو. 1943ع کان 1945ع تائين هو ڪرما باغ ۾ مقامي نشرياتي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Sarwar"/> === امان الله شيخ === سنڌيانا موجب ليکڪ، مترجم، وڪيل ۽ سياسي ڪارڪن امان الله شيخ 15 سيپٽمبر 1949ع تي لاڙڪاڻي جي ڪرما باغ پاڙي جي ڪوڪڙي گهٽيءَ ۾ ڄائو. هن ابتدائي تعليم دڙي محلي جي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي. سندس تعليمي تعلق دڙي محلي سان ثابت آهي، جڏهن ته ڄمڻ جو هنڌ ڪرما باغ پاڙو ڄاڻايل آهي.<ref name="Amanullah"/> == شهري بناوت ۽ انتظامي حيثيت == سنڌ حڪومت جي شهري ترقيءَ بابت رپورٽ ''Urban Development Strategy for Larkana'' ۾ دڙي محلي کي شهر جي رهائشي علائقن مان هڪ طور ڄاڻايو ويو آهي. رپورٽ موجب لاڙڪاڻي جي هن شهري حصي ۾ گهڻيون گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون آهن، جڏهن ته پاڻيءَ جي فراهمي، نيڪال ۽ آمدرفت بابت بنيادي ڍانچي جا مسئلا موجود رهيا آهن.<ref name="UrbanStrategy">{{cite report |title=Urban Development Strategy for Larkana |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf |publisher=Urban Directorate, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> وفاقي بورڊ آف روينيو جي 29 آڪٽوبر 2024ع واري نوٽيفڪيشن موجب دڙي محلو لاڙڪاڻي جي رهائشي ملڪيتن جي ''ڪيٽيگري I'' ۾ درج آهي. اها درجابندي ملڪيتن جي سرڪاري قدر مقرر ڪرڻ لاءِ آهي؛ ان مان محلي جي سمورن رهواسين جي معاشي حيثيت بابت ڪو قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي.<ref name="FBR2024"/> == نيڪال ۽ شهري مسئلا == پهرين مارچ 2016ع تي ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' جي رپورٽ ۾ دڙي محلي جي رهواسين کي گندي پاڻيءَ جي نيڪال بابت پيش ايندڙ مسئلن جو ذڪر ڪيو ويو. رپورٽ ۾ هڪ رهواسيءَ جي حوالي سان ٻڌايو ويو ته گهٽيءَ جي نالي جي سطح گهر کان مٿي هجڻ ڪري پاڻيءَ جي نيڪال ۾ ڏکيائي ٿيندي هئي.<ref name="Tribune2016">{{cite news |last=Tunio |first=Hafeez |title=Larkana, a city that fell short of becoming Sindh's Paris |url=https://tribune.com.pk/story/1057173/unfulfilled-dreams-larkana-a-city-that-fell-short-of-becoming-sindhs-paris |work=The Express Tribune |date=1 March 2016 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> اها رپورٽ 2016ع جي صورتحال بيان ڪري ٿي؛ ان مان محلي جي موجوده نيڪال واري حالت بابت قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == تاريخي ۽ انتظامي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#267c69;color:white"| دور يا سال ! style="background:#267c69;color:white"| اهم ڄاڻ ! style="background:#267c69;color:white"| ماخذ |- | ورهاڱي کان اڳ | هندو برادريءَ جي وڏي آبادي، مندر ۽ ٽڪاڻا | سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون |- | برطانوي دور | ڪرما باغ جي قيام ۾ مقامي برادريءَ جو ڪردار | سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون |- | 1929ع | براڊڪاسٽر سرور بلوچ جي دڙي محلي ۾ پيدائش | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 1943ع–1945ع | سرور بلوچ جون ڪرما باغ ۾ نشرياتي سرگرميون | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 1949ع کان پوءِ | امان الله شيخ جي دڙي محلي جي اسڪول ۾ ابتدائي تعليم | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 2016ع | نيڪال جي مسئلن بابت اخباري رپورٽ | دي ايڪسپريس ٽربيون |- | 2024ع | وفاقي بورڊ آف روينيو جي رهائشي ڪيٽيگري I ۾ داخلا | ايف بي آر |} == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[ڪرما باغ، لاڙڪاڻو]] * [[گهاڙ واهه]] * [[نوان تڪ، لاڙڪاڻو]] * [[امان الله شيخ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://heritage.eftsindh.com/site/951/larkana/khair-shah-bukhari اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ: خير شاهه بخاري] * [https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read/68042 سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون: لاڙڪاڻو باغن جو شهر] * [https://download1.fbr.gov.pk/SROs/20241029LARKANA1700.pdf ايف بي آر: لاڙڪاڻي جي رهائشي علائقن جي درجابندي] * [https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/13-District_Larkana.pdf سنڌ حڪومت: لاڙڪاڻي جي اسڪولن جي ڊائريڪٽري] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Dari%20Muhalla%20Larkana وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا محلا]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] jvvjxvujr38es76fzwrk6z05bldcl74 429294 429293 2026-11-06T13:03:16Z Intisar Ali 8681 429294 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جي شهر لاڙڪاڻي جو تاريخي رهائشي پاڙو}} {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | abovestyle = background:#b6dfcc; color:#174d3b; text-align:center; font-size:125%; font-weight:bold; padding:9px; | above = دڙي محلو | subheader = Dari Muhalla | headerstyle = background:#d9f0e6; color:#205643; | labelstyle = background:#eff9f4; color:#24503e; text-align:right; width:39%; | datastyle = background:#fbfffd; | header1 = جاگرافيائي ڄاڻ | label2 = قسم | data2 = تاريخي رهائشي پاڙو | label3 = شهر | data3 = [[لاڙڪاڻو]] | label4 = ضلعو | data4 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | label5 = صوبو | data5 = [[سنڌ]] | label6 = ملڪ | data6 = [[پاڪستان]] | header7 = تاريخي ۽ سماجي ڄاڻ | label8 = تاريخي سڃاڻپ | data8 = لاڙڪاڻي جو پراڻو رهائشي علائقو | label9 = تاريخي مذهبي ماڳ | data9 = خير شاهه بخاري جي درگاهه | label10 = تعليمي ادارا | data10 = گورنمينٽ پرائمري اسڪول دڙي؛ گورنمينٽ پرائمري اسڪول خير شاهه بخاري | label11 = لاڳاپيل علائقو | data11 = ڪرما باغ ۽ نوان تڪ | header12 = انتظامي ڄاڻ | label13 = رهائشي درجابندي | data13 = ڪيٽيگري I (ايف بي آر، 2024ع) }} '''دڙي محلو''' (انگريزي: ''Dari Muhalla'') [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جو هڪ تاريخي رهائشي پاڙو آهي. هي محلو شهر جي پراڻي آباديءَ جو حصو آهي ۽ ان جي تاريخ لاڙڪاڻي جي سماجي، مذهبي ۽ تعليمي زندگيءَ سان ڳنڍيل آهي. وفاقي بورڊ آف روينيو جي 2024ع واري سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ دڙي محلي کي لاڙڪاڻي جي رهائشي علائقن جي پهرين درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="FBR2024">{{cite web |title=S.R.O. 1700(I)/2024: Valuation of Immovable Properties in Larkana |url=https://download1.fbr.gov.pk/SROs/20241029LARKANA1700.pdf |publisher=Federal Board of Revenue, Government of Pakistan |date=29 October 2024 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> لاڙڪاڻي جي تاريخ بابت ڪتاب ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' موجب ورهاڱي کان اڳ دڙي محلي ۽ نوان تڪن ۾ هندو برادريءَ جي وڏي آبادي رهندي هئي. ان دور ۾ علائقي اندر مندر، ٽڪاڻا ۽ سماجي سرگرمين جا مرڪز موجود هئا.<ref name="SindhuMemories">{{cite book |title=سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون |chapter=لاڙڪاڻو باغن جو شهر |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read/68042 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == دڙي محلي جو نالو سنڌيءَ ۾ ''دڙي محلو'' لکيو ويندو آهي، جڏهن ته انگريزي سرڪاري رڪارڊ ۾ ''Dari Muhalla'' يا ''Dari Mohallah'' جون صورتون ملن ٿيون.<ref name="FBR2024"/> لفظ ''دڙي'' جي مقامي تاريخي سبب بابت دستياب ماخذن مان ڪا قطعي وضاحت نه ملي آهي. تنهنڪري هن نالي کي ڪنهن مخصوص قديم دڙي، آثار قديمه جي ماڳ يا واقعي سان بنا ثبوت جي منسوب ڪرڻ مناسب ناهي. == تاريخ == === ورهاڱي کان اڳ === ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' موجب برطانوي دور ۾ دڙي محلي ۽ نوان تڪن ۾ هندو برادريءَ جي وڏي آبادي موجود هئي. انهن علائقن ۾ مختلف برادرين جا مندر ۽ ٽڪاڻا قائم هئا. مقامي واپارين ۽ سماجي اڳواڻن شهر جي عوامي سرگرمين ۾ حصو ورتو.<ref name="SindhuMemories"/> ساڳئي تاريخي بيان موجب دڙي محلي ۽ نوان تڪن جي ڀرسان ڪرما باغ جي قيام ۾ مقامي هندو برادريءَ اهم ڪردار ادا ڪيو. باغ جي افتتاح کي علائقي جي سماجي ۽ سياسي زندگيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhuMemories"/> تاريخي ماخذ موجب ان زماني ۾ مين بيڪر روڊ جي ٽواٽي تي رجهومل جو مجسمو موجود هو. هيءَ ڄاڻ تاريخي ڪتاب ۾ بيان ٿيل آهي؛ مجسمي جي موجوده حيثيت جي تصديق دستياب ناهي.<ref name="SindhuMemories"/> === ڪرما باغ سان تعلق === ڪرما باغ لاڙڪاڻي جي تاريخي باغن مان هڪ هو. مقامي تاريخي ڪتاب موجب ان جي قيام ۾ دڙي محلي ۽ نوان تڪن جي رهواسين جو ڪردار رهيو. باغ جي آبياريءَ لاءِ هڪ کوهه ۽ گهاڙ واهه مان ايندڙ هڪ ننڍي شاخ جو استعمال ٿيندو هو.<ref name="SindhuMemories"/> باغ سان لاڳاپيل سرگرميون علائقي جي رهواسين لاءِ تفريح ۽ اجتماعي رابطن جو ذريعو هيون. ڪتاب ۾ ڪرما باغ جي قيام کي مهاتما گانڌيءَ جي لاڙڪاڻي واري دوري سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي، پر انهيءَ دوري جي قطعي تاريخ ۽ باغ جي افتتاح جو تفصيلي اصل رڪارڊ وڌيڪ تحقيق گهري ٿو.<ref name="SindhuMemories"/> == مذهبي ورثو == === خير شاهه بخاري جي درگاهه === دڙي محلي جي اهم تاريخي مذهبي ماڳن مان هڪ [[خير شاھ بخاري]] جي درگاهه آهي. سنڌ جي تاريخي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب هيءَ درگاهه لاڙڪاڻي جي ريلوي اسٽيشن کان اڳتي دڙي محلي جي اندرئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="KhairShah">{{cite web |title=Khair Shah Bukhari, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/site/951/larkana/khair-shah-bukhari |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ساڳئي ماخذ ۾ مقامي روايت جي بنياد تي ڄاڻايو ويو آهي ته خير شاهه بخاري لڳ ڀڳ پنج سؤ سال اڳ بخارا کان هتي آيو هو. اها روايتي نسبت آهي، جنهن لاءِ الڳ تاريخي دستاويزي تصديق ضروري آهي.<ref name="KhairShah"/> ورثي جي رڪارڊ موجب مزار تي تعمير فقير امام بخش لغاري ڪرائي هئي، جڏهن ته بعد ۾ ممتاز علي لغاري ان جي مرمت ۽ جديد صورت ڏيڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="KhairShah"/> === مندر ۽ ٽڪاڻا === ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' موجب ورهاڱي کان اڳ دڙي محلي ۽ نوان تڪن ۾ هندو برادريءَ جا ننڍا وڏا مندر ۽ ٽڪاڻا موجود هئا. اهي عبادت سان گڏ مقامي سماجي زندگيءَ جا مرڪز پڻ هئا.<ref name="SindhuMemories"/> انهن سڀني تاريخي عبادتگاهن جا اصل نالا، تعمير جا سال ۽ موجوده حالتون دستياب ذريعن مان مڪمل طور ثابت نه ٿيون آهن. == تعليم == دڙي محلي ۾ پرائمري تعليم جا ادارا موجود رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول دڙي'' ۽ ''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خير شاهه بخاري'' جون داخلائون درج آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite report |title=School Directory: District Larkana |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/13-District_Larkana.pdf |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ موجب دڙي اسڪول جو SEMIS ڪوڊ 413020304 ۽ خير شاهه بخاري اسڪول جو ڪوڊ 413020303 آهي.<ref name="SchoolDirectory"/> سنڌي ليکڪ، وڪيل ۽ سياسي ڪارڪن [[امان الله شيخ]] پنهنجي شروعاتي تعليم دڙي محلي جي گورنمينٽ پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي هئي.<ref name="Amanullah">{{cite encyclopedia |title=امان الله شيخ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=امان+ﷲ+شيخ |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌيانا موجب براڊڪاسٽر سرور بلوچ پڻ دڙي محلي ۾ پرائمري تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ اتي استاد طور ڪم ڪيو.<ref name="Sarwar">{{cite encyclopedia |title=بلوچ سرور |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بلوچ+سرور |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> == مشهور شخصيتون == === سرور بلوچ === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مشهور براڊڪاسٽر سرور بلوچ 23 مارچ 1929ع تي لاڙڪاڻي جي دڙي محلي ۾ پيدا ٿيو. هن ابتدائي تعليم دڙي محلي مان حاصل ڪئي ۽ ڪجهه عرصو اتي استاد پڻ رهيو. 1943ع کان 1945ع تائين هو ڪرما باغ ۾ مقامي نشرياتي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Sarwar"/> === امان الله شيخ === سنڌيانا موجب ليکڪ، مترجم، وڪيل ۽ سياسي ڪارڪن امان الله شيخ 15 سيپٽمبر 1949ع تي لاڙڪاڻي جي ڪرما باغ پاڙي جي ڪوڪڙي گهٽيءَ ۾ ڄائو. هن ابتدائي تعليم دڙي محلي جي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي. سندس تعليمي تعلق دڙي محلي سان ثابت آهي، جڏهن ته ڄمڻ جو هنڌ ڪرما باغ پاڙو ڄاڻايل آهي.<ref name="Amanullah"/> == شهري بناوت ۽ انتظامي حيثيت == سنڌ حڪومت جي شهري ترقيءَ بابت رپورٽ ''Urban Development Strategy for Larkana'' ۾ دڙي محلي کي شهر جي رهائشي علائقن مان هڪ طور ڄاڻايو ويو آهي. رپورٽ موجب لاڙڪاڻي جي هن شهري حصي ۾ گهڻيون گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون آهن، جڏهن ته پاڻيءَ جي فراهمي، نيڪال ۽ آمدرفت بابت بنيادي ڍانچي جا مسئلا موجود رهيا آهن.<ref name="UrbanStrategy">{{cite report |title=Urban Development Strategy for Larkana |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf |publisher=Urban Directorate, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> وفاقي بورڊ آف روينيو جي 29 آڪٽوبر 2024ع واري نوٽيفڪيشن موجب دڙي محلو لاڙڪاڻي جي رهائشي ملڪيتن جي ''ڪيٽيگري I'' ۾ درج آهي. اها درجابندي ملڪيتن جي سرڪاري قدر مقرر ڪرڻ لاءِ آهي؛ ان مان محلي جي سمورن رهواسين جي معاشي حيثيت بابت ڪو قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي.<ref name="FBR2024"/> == نيڪال ۽ شهري مسئلا == پهرين مارچ 2016ع تي ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' جي رپورٽ ۾ دڙي محلي جي رهواسين کي گندي پاڻيءَ جي نيڪال بابت پيش ايندڙ مسئلن جو ذڪر ڪيو ويو. رپورٽ ۾ هڪ رهواسيءَ جي حوالي سان ٻڌايو ويو ته گهٽيءَ جي نالي جي سطح گهر کان مٿي هجڻ ڪري پاڻيءَ جي نيڪال ۾ ڏکيائي ٿيندي هئي.<ref name="Tribune2016">{{cite news |last=Tunio |first=Hafeez |title=Larkana, a city that fell short of becoming Sindh's Paris |url=https://tribune.com.pk/story/1057173/unfulfilled-dreams-larkana-a-city-that-fell-short-of-becoming-sindhs-paris |work=The Express Tribune |date=1 March 2016 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> اها رپورٽ 2016ع جي صورتحال بيان ڪري ٿي؛ ان مان محلي جي موجوده نيڪال واري حالت بابت قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == تاريخي ۽ انتظامي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#267c69;color:white"| دور يا سال ! style="background:#267c69;color:white"| اهم ڄاڻ ! style="background:#267c69;color:white"| ماخذ |- | ورهاڱي کان اڳ | هندو برادريءَ جي وڏي آبادي، مندر ۽ ٽڪاڻا | سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون |- | برطانوي دور | ڪرما باغ جي قيام ۾ مقامي برادريءَ جو ڪردار | سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون |- | 1929ع | براڊڪاسٽر سرور بلوچ جي دڙي محلي ۾ پيدائش | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 1943ع–1945ع | سرور بلوچ جون ڪرما باغ ۾ نشرياتي سرگرميون | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 1949ع کان پوءِ | امان الله شيخ جي دڙي محلي جي اسڪول ۾ ابتدائي تعليم | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 2016ع | نيڪال جي مسئلن بابت اخباري رپورٽ | دي ايڪسپريس ٽربيون |- | 2024ع | وفاقي بورڊ آف روينيو جي رهائشي ڪيٽيگري I ۾ داخلا | ايف بي آر |} == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[ڪرما باغ، لاڙڪاڻو]] * [[گهاڙ واهه]] * [[نوان تڪ، لاڙڪاڻو]] * [[امان الله شيخ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://heritage.eftsindh.com/site/951/larkana/khair-shah-bukhari اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ: خير شاهه بخاري] * [https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read/68042 سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون: لاڙڪاڻو باغن جو شهر] * [https://download1.fbr.gov.pk/SROs/20241029LARKANA1700.pdf ايف بي آر: لاڙڪاڻي جي رهائشي علائقن جي درجابندي] * [https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/13-District_Larkana.pdf سنڌ حڪومت: لاڙڪاڻي جي اسڪولن جي ڊائريڪٽري] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Dari%20Muhalla%20Larkana وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا محلا]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 3chkkiyb0vqrul8v3gzzn9a262nzg5r 0 105500 429295 2026-11-06T13:03:39Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي جي دڙي محلي ۾ صوفي بزرگ جي تاريخي درگاهه}} {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | abovestyle = background:#b5dfce; color:#174c3c; text-align:center; font-size:130%; font-weight:bold; padding:9px; | above = خير شاهه بخاري | subheader = Khair Shah Bukhari | subheader2 = تاريخي درگاهه، لاڙڪاڻو | headerstyle = background:#d9f1e7; color:#225745; | labelstyle =... 429295 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي جي دڙي محلي ۾ صوفي بزرگ جي تاريخي درگاهه}} {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | abovestyle = background:#b5dfce; color:#174c3c; text-align:center; font-size:130%; font-weight:bold; padding:9px; | above = خير شاهه بخاري | subheader = Khair Shah Bukhari | subheader2 = تاريخي درگاهه، لاڙڪاڻو | headerstyle = background:#d9f1e7; color:#225745; | labelstyle = background:#eff9f4; color:#24513d; text-align:right; width:40%; | datastyle = background:#fbfffd; | header1 = بنيادي معلومات | label2 = قسم | data2 = صوفي بزرگ جي مزار ۽ درگاهه | label3 = هنڌ | data3 = [[دڙي محلو، لاڙڪاڻو|دڙي محلو]]، [[لاڙڪاڻو]] | label4 = ضلعو | data4 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | label5 = صوبو | data5 = [[سنڌ]] | label6 = ملڪ | data6 = [[پاڪستان]] | label7 = جاگرافيائي بيهڪ | data7 = {{coord|27.5493697|68.2113331|display=inline}} | header8 = تاريخي ڄاڻ | label9 = منسوب بزرگ | data9 = خير شاهه بخاري | label10 = اصل نسبت | data10 = [[بخارا]] (مقامي روايت موجب) | label11 = زمانو | data11 = لڳ ڀڳ پنج سؤ سال اڳ (روايتي بيان) | label12 = مزار جو تعمير ڪندڙ | data12 = فقير امام بخش لغاري (ورثي جي رڪارڊ موجب) | label13 = مرمت ۽ بحالي | data13 = ممتاز علي لغاري (ورثي جي رڪارڊ موجب) | header14 = ثقافتي اهميت | label15 = لاڳاپيل علائقو | data15 = دڙي محلو | label16 = تاريخي ماخذ | data16 = اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ؛ ''Larkano: The Pictorial Profile'' }} '''خير شاهه بخاري''' (انگريزي: ''Khair Shah Bukhari'') [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] سان منسوب هڪ صوفي بزرگ آهي، جنهن جي مزار شهر جي پراڻي [[دڙي محلو، لاڙڪاڻو|دڙي محلي]] ۾ واقع آهي. سنڌ جي تاريخي ورثي بابت [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ]] جي رڪارڊ موجب درگاهه لاڙڪاڻي جي ريلوي اسٽيشن کان اڳتي دڙي محلي جي اندرئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="EFTKhair">{{cite web |title=Khair Shah Bukhari, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/site/951/larkana/khair-shah-bukhari |website=Heritage Sites of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> مقامي روايت موجب خير شاهه بخاري لڳ ڀڳ پنج سؤ سال اڳ [[بخارا]] کان سنڌ آيو هو. اهو بيان اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي ماڳ واري داخلا ۾ موجود آهي، پر بزرگ جي آمد، زندگيءَ ۽ وفات بابت اصل تاريخي دستاويز دستياب نه هجڻ ڪري ان کي روايتي نسبت طور سمجهڻ گهرجي.<ref name="EFTKhair"/> == نالو ۽ سڃاڻپ == خير شاهه بخاري جو نالو لاڙڪاڻي جي تاريخي درگاهه سان ڳنڍيل آهي. ماڳ جي انگريزي صورت ''Khair Shah Bukhari'' آهي، جڏهن ته سنڌيءَ ۾ ان کي ''خير شاهه بخاري'' لکيو وڃي ٿو.<ref name="EFTKhair"/> ''بخاري'' نسبت عام طور [[بخارا]] سان لاڳاپو ظاهر ڪندي آهي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي ماخذ ۾ پڻ بزرگ جي بخارا کان آمد جي روايت بيان ٿيل آهي. تنهن هوندي به سندس مڪمل نسب، خانداني سلسلي ۽ تاريخي سڃاڻپ بابت آزاد دستاويزي ثبوت نه مليا آهن.<ref name="EFTKhair"/> == تاريخ == === بخارا کان آمد جي روايت === اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي تاريخي ماڳن واري رڪارڊ موجب مقامي روايت ۾ خير شاهه بخاري جي سنڌ آمد کي لڳ ڀڳ پنج سؤ سال اڳ جو واقعو ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ روايت مطابق هو بخارا کان اچي لاڙڪاڻي واري علائقي ۾ رهيو.<ref name="EFTKhair"/> اهو زمانو لڳ ڀڳ سورهين صديءَ جي شروعات سان ٺهڪي اچي ٿو، پر هيءَ صرف روايتي عرصي مان نڪتل اندازي واري نسبت آهي. ان کي بزرگ جي جنم، هجرت يا وفات جي قطعي تاريخ طور استعمال نٿو ڪري سگهجي. بزرگ جي استاد، مرشد، روحاني سلسلي، همعصر حڪمرانن يا تصنيفن بابت معتبر معلومات دستياب نه آهي. === مزار جي تعمير === اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب خير شاهه بخاري جي قبر مٿان مزار جي تعمير فقير امام بخش لغاري ڪرائي هئي.<ref name="EFTKhair"/> ساڳئي ماخذ ۾ مزار جي تعمير جو سال نه ڏنو ويو آهي. انهيءَ ڪري فقير امام بخش لغاري جي تعميراتي ڪم کي ڪنهن مخصوص صديءَ يا حڪومتي دور سان منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تحقيق ضروري آهي. === مرمت ۽ جديد صورت === ورثي جي رڪارڊ موجب ممتاز علي لغاري درگاهه جي مرمت ۽ ان کي جديد صورت ڏيڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. ساڳئي بيان ۾ کيس درگاهه جو ڊگهي عرصي تائين سنڀاليندڙ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="EFTKhair"/> انهيءَ رڪارڊ ۾ سندس سنڀال واري عرصي جو ذڪر لڳ ڀڳ پنجاهه سالن طور ڪيو ويو آهي، پر ان جي شروعات ۽ پڄاڻيءَ جون قطعي تاريخون نه ڏنيون ويون آهن. تنهنڪري ان بيان مان موجوده سجاده نشين يا متولي بابت ڪو قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == جاگرافيائي هنڌ == خير شاهه بخاري جي درگاهه [[لاڙڪاڻو ريلوي اسٽيشن]] کان اڳتي دڙي محلي جي اندرئين حصي ۾ واقع آهي. ماڳ جي سڃاڻپ ۽ جاگرافيائي بيهڪ اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي تاريخي ورثي واري داخلا ۾ درج ٿيل آهي.<ref name="EFTKhair"/> ماڳ جا درج ٿيل جاگرافيائي نقاط 27.5493697 درجا اتر ۽ 68.2113331 درجا اوڀر آهن. اهي نقاط درگاهه جي سڃاڻپ لاءِ آهن؛ انهن مان دڙي محلي جي مڪمل حدبندي ظاهر نٿي ٿئي.<ref name="EFTKhair"/> == عمارت ۽ احاطو == اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي بيان ۾ درگاهه جي ڍڪيل حصي بابت 1,800 فوٽ جو انگ ڏنو ويو آهي. ماخذ ۾ ماپ جي نوعيت واضح ناهي؛ انهيءَ ڪري ان کي چورس فوٽ يا ڪنهن ٻئي مخصوص ايراضيءَ جي يونٽ طور بنا تصديق پيش ڪرڻ مناسب ناهي.<ref name="EFTKhair"/> ماخذ ۾ قبر مٿان تعمير ڪيل مزار ۽ بعد ۾ ٿيل مرمت جو ذڪر ملي ٿو، پر عمارت جي مڪمل نقشو بندي، تعميراتي مواد، محرابن، گنبذ يا ڪاشيءَ جي ڪم بابت ڪافي فني تفصيل نه ڏنا ويا آهن. درگاهه جي تعميراتي تاريخ جي وڌيڪ تحقيق لاءِ پراڻيون تصويرون، زميني سروي، مرمت جا رڪارڊ ۽ تعميراتي ڪتبن جو مطالعو ضروري آهي. == مذهبي ۽ مقامي اهميت == خير شاهه بخاري جي درگاهه لاڙڪاڻي جي پراڻي شهري آباديءَ ۾ هڪ تاريخي مذهبي ماڳ طور سڃاتي وڃي ٿي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ ان کي لاڙڪاڻي جي تاريخي ماڳن جي فهرست ۾ شامل ڪيو آهي.<ref name="EFTHeritageList">{{cite web |title=Explore District Larkana Complete Sites |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/larkana.php?pn=2 |website=Heritage Sites of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> درگاهه جي عرس، سالياني ميلي، زائرين جي تعداد يا مذهبي رسمن بابت قابل تصديق معلومات نه ملي آهي. تنهنڪري انهن بابت ڪا مخصوص دعويٰ شامل نه ڪئي وئي آهي. == دڙي محلي سان تعلق == درگاهه جو هنڌ دڙي محلي جي تاريخي سڃاڻپ سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽريءَ ۾ ''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خير شاهه بخاري'' جو نالو پڻ دڙي محلي سان ڳنڍيل آهي. اسڪول جو SEMIS ڪوڊ 413020303 درج ٿيل آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite report |title=School Directory: District Larkana |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/13-District_Larkana.pdf |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌ جي مڪاني حڪومت واري کاتي جي رڪارڊ ۾ لاڙڪاڻي جي دڙي ٽائون ميونسپل ڪارپوريشن جي هڪ يونين ڪميٽي جو نالو پڻ ''خير شاهه بخاري'' درج آهي.<ref name="LGD">{{cite report |title=Union Committees of District Larkana |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government Department, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> اهي انتظامي ۽ تعليمي نالا درگاهه سان لاڳاپيل نالي جي مقامي استعمال کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن مان بزرگ جي حياتيءَ بابت ڪا اضافي تاريخي حقيقت ثابت نٿي ٿئي. == تاريخي معلومات جو خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#237967;color:#ffffff"| موضوع ! style="background:#237967;color:#ffffff"| دستياب معلومات ! style="background:#237967;color:#ffffff"| ثبوت جي نوعيت |- | بخارا کان آمد | لڳ ڀڳ پنج سؤ سال اڳ | مقامي روايت |- | مزار جي تعمير | فقير امام بخش لغاري | ورثي جي رڪارڊ جو بيان |- | مرمت ۽ جديد صورت | ممتاز علي لغاري | ورثي جي رڪارڊ جو بيان |- | هنڌ | دڙي محلو، لاڙڪاڻو | تاريخي ماڳ جو رڪارڊ |- | جاگرافيائي بيهڪ | 27.5493697° اتر، 68.2113331° اوڀر | ماڳ جي درج ٿيل بيهڪ |- | مقامي تعليمي نسبت | گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول خير شاهه بخاري | سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري |- | مڪاني انتظامي نسبت | يونين ڪميٽي خير شاهه بخاري، دڙي ٽائون | سنڌ حڪومت جو مڪاني رڪارڊ |} == وڌيڪ تحقيق جا موضوع == خير شاهه بخاري جي تاريخ بابت هيٺين معاملن جي دستاويزي تصديق اڃا ضروري آهي: * بزرگ جو مڪمل نالو، نسب ۽ روحاني سلسلو؛ * بخارا کان آمد جو اصل تاريخي ثبوت؛ * جنم ۽ وفات جون تاريخون؛ * قبر يا عمارت تي موجود ڪتبن جي پڙهڻي؛ * فقير امام بخش لغاري ۽ ممتاز علي لغاري جي تعميراتي خدمتن جا اصل دستاويز؛ * درگاهه جي قانوني تحفظ ۽ موجوده انتظامي حيثيت. == وڌيڪ ڏسو == * [[دڙي محلو، لاڙڪاڻو]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[سنڌ جون درگاهون]] * [[سنڌ جو ثقافتي ورثو]] * [[بخارا]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://heritage.eftsindh.com/site/951/larkana/khair-shah-bukhari اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ: خير شاهه بخاري] * [https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/larkana.php?pn=2 لاڙڪاڻي جا تاريخي ماڳ] * [https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/13-District_Larkana.pdf سنڌ حڪومت: لاڙڪاڻي جي اسڪول ڊائريڪٽري] * [https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf سنڌ حڪومت: لاڙڪاڻي جون يونين ڪميٽيون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Khair%20Shah%20Bukhari%20Larkana وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جون درگاهون]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]] fbk6nfkb636v81pj6akbv7kdorlqrca 0 105501 429296 2026-11-06T13:06:14Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي جو تاريخي باغ ۽ ان سان منسوب رهائشي علائقو}} {{Infobox | above = ڪرما باغ، لاڙڪاڻو | abovestyle = background:#b7dfb1; color:#17492b; font-size:125%; font-weight:bold; text-align:center; | subheader = Karma Bagh, Larkana | headerstyle = background:#d8efd5; color:#205333; | labelstyle = background:#eff8eb; text-align:right; width:39%; | datastyle = background:#fbfff9; | header1 = بني... 429296 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي جو تاريخي باغ ۽ ان سان منسوب رهائشي علائقو}} {{Infobox | above = ڪرما باغ، لاڙڪاڻو | abovestyle = background:#b7dfb1; color:#17492b; font-size:125%; font-weight:bold; text-align:center; | subheader = Karma Bagh, Larkana | headerstyle = background:#d8efd5; color:#205333; | labelstyle = background:#eff8eb; text-align:right; width:39%; | datastyle = background:#fbfff9; | header1 = بنيادي معلومات | label2 = قسم | data2 = تاريخي باغ ۽ رهائشي علائقي جو نالو | label3 = اصل نالو | data3 = ڪرمچند باغ | label4 = انگريزي نالو | data4 = Karma Bagh | label5 = هنڌ | data5 = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | header6 = تاريخي ڄاڻ | label7 = نالي جي نسبت | data7 = [[موهنداس ڪرمچند گانڌي]] | label8 = تاريخي دور | data8 = برطانوي هندستان جو دور | label9 = آبپاشي | data9 = کوهه ۽ [[گهاڙ واهه]] جي شاخ | label10 = لاڳاپيل پاڙا | data10 = [[دڙي محلو، لاڙڪاڻو|دڙي محلو]] ۽ نوان تڪ | label11 = موجوده حالت | data11 = باغ جي اصل صورت بابت مختلف تاريخي بيان؛ ڪرما باغ رهائشي علائقي جو نالو پڻ آهي }} '''ڪرما باغ''' (انگريزي: ''Karma Bagh'') [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جو هڪ تاريخي باغ هو، جنهن جو اصل نالو '''ڪرمچند باغ''' ڄاڻايو وڃي ٿو. مقامي تاريخي ڪتاب ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' موجب باغ جو قيام ان سياسي ۽ سماجي دور سان لاڳاپيل هو، جڏهن [[موهنداس ڪرمچند گانڌي]] لاڙڪاڻي آيو هو. باغ جي قيام ۾ مقامي هندو برادريءَ ۽ سياسي سماجي اڳواڻن جو ڪردار بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Memories">{{cite web |title=لاڙڪاڻو باغن جو شهر |website=سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون، سنڌ سلامت ڪتاب گهر |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read/68042 |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> ڪرما باغ جي تاريخ لاڙڪاڻي جي پراڻي شهري آبادي، دڙي محلي، نوان تڪن ۽ گهاڙ واهه جي آبپاشي نظام سان ڳنڍيل آهي. تاريخي ڪتاب موجب باغ کي پاڻي ڏيڻ لاءِ هڪ کوهه ۽ گهاڙ واهه مان ايندڙ ننڍي شاخ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Memories"/><ref name="GharWah">{{cite web |title=لاڙڪاڻي جي گهاڙ واهه جي ڪٿا |website=سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون، سنڌ سلامت ڪتاب گهر |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read/68036 |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> == نالو ۽ تاريخي نسبت == ''سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون'' موجب باغ جي شروعاتي نالي ''ڪرمچند باغ'' جو تعلق موهنداس ڪرمچند گانڌي سان هو. وقت گذرڻ سان اهو نالو مختصر ٿي ''ڪرما باغ'' جي صورت ۾ مشهور ٿيو.<ref name="Memories"/> باغ جي افتتاح کي گانڌيءَ جي لاڙڪاڻي واري دوري سان ڳنڍيو ويو آهي، پر دستياب ماخذ ۾ افتتاح جي قطعي تاريخ يا اصل تقريب جو سرڪاري رڪارڊ نه ڏنو ويو آهي. تنهنڪري باغ جي قيام جو مخصوص سال حتمي طور ڄاڻائڻ مناسب ناهي. == تاريخ == === برطانوي دور === لاڙڪاڻي جي مقامي تاريخي ڪتاب موجب ڪرما باغ جي قيام واري دور ۾ ڪانگريس سان لاڳاپيل سياسي ۽ سماجي اڳواڻ شهر ۾ سرگرم هئا. انهن ۾ ماستر ڪشنچند کتري، پرڀداس تولاڻي، دولترام جيرام داس ۽ هوندراج دکايل جا نالا شامل آهن.<ref name="Memories"/> ساڳئي ماخذ موجب دڙي محلي ۽ نوان تڪن ۾ هندو برادريءَ جي وڏي آبادي هئي. انهن علائقن ۾ مندر ۽ ٽڪاڻا موجود هئا ۽ مقامي برادريءَ باغ جي قيام لاءِ انتظام ڪيا هئا.<ref name="Memories"/> تاريخي بيان ۾ باغ جي افتتاح وقت وڏي اجتماعي تقريب جو ذڪر پڻ آهي، پر ان تقريب جي حاضرين، تاريخ ۽ سرڪاري ڪارروائي بابت آزاد دستاويزي ثبوت دستياب نه آهن. === آبپاشيءَ جو نظام === مقامي تاريخي بيان موجب باغ جي اوڀر پاسي هڪ وڏو کوهه کوٽيو ويو هو، جنهن مان باغ کي پاڻي فراهم ٿيندو هو. ان کان علاوه [[گهاڙ واهه]] مان نڪرندڙ هڪ ننڍي شاخ پڻ باغ جي ڀرسان وهندي هئي.<ref name="Memories"/> ''لاڙڪاڻي جي گهاڙ واهه جي ڪٿا'' موجب اها ننڍي شاخ مراد واهڻ ۽ دريش واهڻ جي علائقن مان گذري ڪرما باغ تائين پهچندي هئي ۽ اڳتي شمشان گهاٽ، ڪوس گهر ۽ ابوبڪر مقام جي ڀرسان وهندي هئي.<ref name="GharWah"/> اهي تفصيل باغ جي تاريخي آبپاشيءَ کي لاڙڪاڻي جي وسيع واهن ۽ کوهن واري نظام سان ڳنڍين ٿا. == دڙي محلي ۽ نوان تڪن سان تعلق == ڪرما باغ لاڙڪاڻي جي پراڻن رهائشي علائقن، خاص طور دڙي محلي ۽ نوان تڪن، جي سماجي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. تاريخي ڪتاب موجب انهن علائقن جي مقامي هندو برادريءَ باغ جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Memories"/> سرڪاري ضلعي معاشي پروفائل ۾ ''Karma Bagh'' کي لاڙڪاڻي جي پراڻي شهر جي رهائشي علائقن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته باغ جو نالو شهري علائقي جي سڃاڻپ طور پڻ برقرار رهيو آهي.<ref name="SMEDA">{{cite report |title=A Brief Profile of Larkana |publisher=Small and Medium Enterprises Development Authority |url=https://smeda.org/index.php?Itemid=1024&download=200%3Alarkana-profile&id=204%3Aarchive-sind-district-economic-profiles&option=com_phocadownload&view=category |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == سماجي ۽ ثقافتي اهميت == ڪرما باغ جي قيام جو تاريخي بيان ان کي مقامي برادريءَ جي اجتماعي سرگرمين ۽ سياسي ماحول سان ڳنڍي ٿو. ان دور ۾ لاڙڪاڻي جي مختلف باغن کي شهري تفريح، گڏجاڻين ۽ سماجي رابطن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="Memories"/> ڪرما باغ جي تاريخ شهر جي انهن عوامي جڳهن جي يادگيريءَ جو حصو آهي، جيڪي برطانوي دور ۾ لاڙڪاڻي جي سماجي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکنديون هيون. == ڪرما باغ پاڙو == ڪرما باغ جو نالو لاڙڪاڻي جي رهائشي علائقي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. سرڪاري ضلعي پروفائل ۾ ڪرما باغ کي پراڻي شهر جي ٻين پاڙن سان گڏ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SMEDA"/> سنڌي ليکڪ، مترجم، وڪيل ۽ سياسي ڪارڪن [[امان الله شيخ]] جي سوانحي ڄاڻ موجب هو 15 سيپٽمبر 1949ع تي لاڙڪاڻي جي ڪرما باغ پاڙي جي ڪوڪڙي گهٽيءَ ۾ ڄائو هو. هن ابتدائي تعليم دڙي محلي جي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي.<ref name="Amanullah">{{cite web |title=امان الله شيخ |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |url=https://books.sindhsalamat.com/author/233 |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> انهيءَ سوانحي داخلا مان ڪرما باغ نالي واري پاڙي جو استعمال ويهين صديءَ جي وچ ڌاري ثابت ٿئي ٿو. == زوال ۽ موجوده حيثيت == لاڙڪاڻي جي باغن بابت 2019ع ۾ ''ڊان'' ۾ شايع ٿيل هڪ پڙهندڙ جي خط ۾ ڪرما باغ کي انهن پراڻن باغن ۾ شامل ڪيو ويو، جيڪي وقت سان پنهنجو اصل وجود وڃائي ويٺا هئا.<ref name="Dawn2019">{{cite news |title=Dying Larkana parks |url=https://www.dawn.com/news/1516651 |work=Dawn |date=14 November 2019 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> 30 آڪٽوبر 2019ع تي ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' ۾ شايع ٿيل خط ۾ پڻ ڪرما باغ سميت لاڙڪاڻي جي ڪيترن باغن جي گم ٿيڻ بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي وئي.<ref name="Tribune2019">{{cite web |title=Dying parks in Larkana |url=https://tribune.com.pk/letter/2089566/dying-parks-larkana |website=The Express Tribune |date=30 October 2019 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ان جي ابتڙ هڪ پراڻي تاريخي ويب مضمون ۾ ڪرما باغ کي ڪجهه باقي رهيل باغن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Sindhishaan">{{cite web |title=Larkana |url=https://sindhishaan.com/article/history/hist_01_03a.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> اهي بيان مختلف دورن جا آهن ۽ انهن مان باغ جي موجوده ايراضي، اصل حدبندي يا جسماني حالت قطعي طور ثابت نٿي ٿئي. تنهنڪري موجوده حيثيت لاءِ تازي زميني سروي ۽ ميونسپل رڪارڊ جي ضرورت آهي. == تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#247c59;color:#ffffff"| دور ! style="background:#247c59;color:#ffffff"| اهم ڄاڻ ! style="background:#247c59;color:#ffffff"| ماخذ |- | برطانوي دور | ڪرمچند باغ جي قيام ۽ گانڌيءَ جي دوري سان نسبت | سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون |- | تاريخي آبپاشيءَ جو دور | کوهه ۽ گهاڙ واهه جي شاخ وسيلي پاڻيءَ جي فراهمي | سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون |- | 1949ع | امان الله شيخ جي ڪرما باغ پاڙي ۾ پيدائش | سنڌ سلامت ڪتاب گهر |- | ويهين صدي | ڪرما باغ جو رهائشي علائقي جي نالي طور استعمال | سرڪاري ضلعي پروفائل |- | 2019ع | باغ جي تاريخي وجود جي زوال بابت شهري خطن جي اشاعت | ڊان؛ دي ايڪسپريس ٽربيون |} == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[دڙي محلو، لاڙڪاڻو]] * [[گهاڙ واهه]] * [[جناح باغ، لاڙڪاڻو]] * [[امان الله شيخ]] * [[موهنداس ڪرمچند گانڌي]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read/68042 سنڌوءَ ڪناري ساروڻيون: لاڙڪاڻو باغن جو شهر] * [https://books.sindhsalamat.com/book/2187/read/68036 لاڙڪاڻي جي گهاڙ واهه جي ڪٿا] * [https://www.dawn.com/news/1516651 ڊان: لاڙڪاڻي جي باغن جو زوال] * [https://smeda.org/index.php?Itemid=1024&download=200%3Alarkana-profile&id=204%3Aarchive-sind-district-economic-profiles&option=com_phocadownload&view=category سرڪاري ضلعي معاشي پروفائل] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Karma%20Bagh%20Larkana وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا باغ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] lr4h0anwln382a0sapiappx4v13ueta 0 105502 429297 2026-11-06T13:08:49Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي شهر جو رهائشي محلو}} {{Infobox | above = نظر محلو، لاڙڪاڻو | abovestyle = background:#b5dfcb; color:#174a39; font-size:125%; font-weight:bold; text-align:center; | subheader = Nazar Mohalla, Larkana | headerstyle = background:#d9f0e5; color:#205541; | labelstyle = background:#eff9f4; text-align:right; width:40%; | datastyle = background:#fbfffd; | header1 = جاگرافيائي ڄاڻ | label2 = قسم... 429297 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي شهر جو رهائشي محلو}} {{Infobox | above = نظر محلو، لاڙڪاڻو | abovestyle = background:#b5dfcb; color:#174a39; font-size:125%; font-weight:bold; text-align:center; | subheader = Nazar Mohalla, Larkana | headerstyle = background:#d9f0e5; color:#205541; | labelstyle = background:#eff9f4; text-align:right; width:40%; | datastyle = background:#fbfffd; | header1 = جاگرافيائي ڄاڻ | label2 = قسم | data2 = رهائشي محلو | label3 = شهر | data3 = [[لاڙڪاڻو]] | label4 = ضلعو | data4 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | label5 = صوبو | data5 = [[سنڌ]] | label6 = ملڪ | data6 = [[پاڪستان]] | header7 = شهري ڄاڻ | label8 = اهم رستو | data8 = نظر محلا روڊ | label9 = تعليمي ادارا | data9 = سرڪاري پرائمري ۽ لوئر سيڪنڊري اسڪول | label10 = صحت جون سهولتون | data10 = سرڪاري ڊسپينسري نظر محلو | label11 = مذهبي ماڳ | data11 = شري گنيش مندر | label12 = رهائشي درجابندي | data12 = ڪيٽيگري III (ايف بي آر، 2024ع) }} '''نظر محلو''' (انگريزي: ''Nazar Mohalla'') [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جو هڪ رهائشي محلو آهي. سنڌ حڪومت جي تعليم، صحت ۽ شهري ترقيءَ بابت سرڪاري دستاويزن ۾ هن محلي جو نالو درج آهي. نظر محلي سان لاڳاپيل ادارن ۾ سرڪاري اسڪول، ڊسپينسري ۽ نظر محلا روڊ تي واقع تعليمي عمارتون شامل آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite report |title=School Directory: District Larkana |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/13-District_Larkana.pdf |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="UrbanStrategy">{{cite report |title=Urban Development Strategy for Larkana |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf |publisher=Urban Directorate, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌ حڪومت جي اقليتي معاملن واري کاتي جي فهرست ۾ نظر محلي اندر شري گنيش مندر جو نالو پڻ موجود آهي.<ref name="MinorityAffairs">{{cite web |title=Temples in Larkana |url=https://minorityaffairs.sindh.gov.pk/larkana-temples |publisher=Minority Affairs Department, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == محلي جو سنڌي نالو ''نظر محلو'' آهي. سرڪاري انگريزي دستاويزن ۾ ''Nazar Mohalla'' ۽ ''Nazar Muhalla'' جون صورتون استعمال ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory"/><ref name="MinorityAffairs"/> ''نظر'' نالي جي اصل سبب بابت دستياب ماخذن مان ڪا مستند وضاحت نه ملي آهي. ان کي ڪنهن مخصوص شخصيت، خاندان يا تاريخي واقعي سان منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ دستاويزي تحقيق ضروري آهي. == تاريخي پسمنظر == نظر محلو لاڙڪاڻي جي انهن شهري پاڙن مان آهي، جن جا نالا مختلف دورن جي سرڪاري دستاويزن ۾ محفوظ آهن. سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ نظر محلي جي نالي سان ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا اسڪول درج آهن.<ref name="SchoolDirectory"/> محلي جي ابتدائي آبادڪاري، اصل حدبندي، نالي جي تاريخ ۽ ورهاڱي کان اڳ واري آباديءَ بابت قابل اعتماد تفصيلي ماخذ دستياب نه آهن. تنهنڪري محلي جي قيام جو سال يا ڪنهن مخصوص برادريءَ جي تاريخي اڪثريت بنا ثبوت ڄاڻائڻ مناسب ناهي. == مذهبي ورثو == === شري گنيش مندر === سنڌ حڪومت جي اقليتي معاملن واري کاتي جي لاڙڪاڻي جي مذهبي ماڳن واري فهرست ۾ ''Shire Ganesh Mandir'' جو هنڌ ''Nazar Muhalla Larkana'' درج آهي.<ref name="MinorityAffairs"/> فهرست ۾ مندر جي مذهب بابت ڪالم ۾ ''Christian'' لکيل آهي، جيڪو ماڳ جي نالي ۽ مندر جي نوعيت سان مطابقت نٿو رکي. تنهنڪري انهيءَ ڪالم کي درجابنديءَ جي ممڪن غلطي سمجهيو وڃي، جيستائين کاتي کان درستگيءَ جي تصديق نه ٿئي. مندر جي تعمير جو سال، باني، اصل عمارت جي صورت ۽ موجوده مذهبي استعمال بابت وڌيڪ آزاد ماخذن جي ضرورت آهي. == تعليمي ادارا == نظر محلي ۾ سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري موجب ''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول نظر'' جو SEMIS ڪوڊ 413020036 آهي، جڏهن ته ''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول نظر'' جو ڪوڊ 413020060 آهي.<ref name="SchoolDirectory"/> سنڌ حڪومت جي 2015ع واري شاگردن جي جاچ واري شيڊيول ۾ ''گورنمينٽ گرلز لوئر سيڪنڊري اسڪول نظر'' جو SEMIS ڪوڊ 413020382 درج آهي. ساڳئي شيڊيول ۾ ڪيٽل ڪالونيءَ واري اسڪول جو هنڌ پڻ نظر محلي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SAT2015">{{cite report |title=SAT Time Schedule, 6 February 2015 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |year=2015 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> 29 نومبر 2024ع جي سنڌ تعليم کاتي جي سرڪاري حڪم ۾ ''گورنمينٽ بوائز لوئر سيڪنڊري اسڪول نظر محلو'' جو SEMIS ڪوڊ 413020378 درج آهي. هي حڪم اسڪول جي سرڪاري رڪارڊ ۾ موجودگيءَ جو ثبوت آهي.<ref name="Education2024">{{cite web |title=Transfer and Posting Order, 29 November 2024 |url=https://sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/104765%20Order%20for%20transfer%20and%20posting%20in%20respect%20of%20Mr.%20Zafar%20Ali%20Laghari%2C%20HST%2C%20PID%20NO.10802066.PDF |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=29 November 2024 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> === گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج === سنڌ جي تاريخي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي لاڙڪاڻي جي ماڳن واري فهرست موجب گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج جي عمارت نظر محلا روڊ تي واقع آهي.<ref name="EFTCollege">{{cite web |title=Explore District Larkana Complete Sites |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/larkana.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ڪاليج جو نظر محلا روڊ تي واقع هجڻ لازمي طور اهو ثابت نٿو ڪري ته ان جي سموري ايراضي نظر محلي جي انتظامي حدن ۾ اچي ٿي. == صحت جون سهولتون == سنڌ حڪومت جي شهري ترقيءَ بابت رپورٽ ''Urban Development Strategy for Larkana'' ۾ ''Government Dispensary Nazar Mohalla'' کي لاڙڪاڻي جي صحت جي سهولتن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="UrbanStrategy"/> اها داخلا ڊسپينسري جي سرڪاري سڃاڻپ جو ثبوت آهي، پر ان مان موجوده عملي، دوائن، بسترن يا روزاني خدمتن جي صورتحال بابت ڪو قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == رستا ۽ شهري ترقي == نظر محلا روڊ لاڙڪاڻي جي شهري رستن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي ''Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project'' جي دستاويز ۾ هن روڊ کي برساتن ۽ ٻوڏ کان متاثر ٿيل رستن جي بحاليءَ واري منصوبي جي دائري ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="SFERP">{{cite report |title=Environmental and Social Management Plan: Rehabilitation of Rain/Flood Affected Roads, Larkana |url=https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/ESMPs_Page/Larkana/ESMP-CC-Rehabilitation-of-Larkana-Roads-Eng.pdf |publisher=Government of Sindh, Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> منصوبي جي دستاويز ۾ ايس پي چوڪ، نظر محلا روڊ ۽ ڊسٽرڪٽ ڪائونسل روڊ جي حصن جو ذڪر آهي. منصوبي ۾ رستي جو شامل هجڻ ڪم مڪمل ٿيڻ جو پاڻمرادو ثبوت نه آهي؛ ان لاءِ مڪمل ٿيڻ جي سرٽيفڪيٽ يا بعد واري سرڪاري رپورٽ جي ضرورت آهي. == انتظامي ۽ ملڪيتن جي درجابندي == وفاقي بورڊ آف روينيو جي 29 آڪٽوبر 2024ع واري نوٽيفڪيشن ''S.R.O. 1700(I)/2024'' ۾ نظر محلو لاڙڪاڻي جي رهائشي ملڪيتن جي ''ڪيٽيگري III'' ۾ درج آهي.<ref name="FBR2024">{{cite report |title=S.R.O. 1700(I)/2024: Valuation of Immovable Properties in Larkana |url=https://download1.fbr.gov.pk/SROs/20241029LARKANA1700.pdf |publisher=Federal Board of Revenue, Government of Pakistan |date=29 October 2024 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> هي درجابندي غيرمنقوله ملڪيتن جي سرڪاري قدر مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. ان کي محلي جي تاريخي اهميت، آباديءَ جي معاشي حيثيت يا شهري ترقيءَ جي معيار جو قطعي درجو نه سمجهڻ گهرجي. == سياسي ۽ سماجي نسبت == سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ ۾ سياستدان [[نثار احمد کهڙو]] جي رهائشي رابطي واري هنڌ طور ''کهڙا هائوس، نظر محلا روڊ، لاڙڪاڻو'' درج آهي.<ref name="SindhAssembly">{{cite web |title=Profile of Nisar Ahmed Khuhro |url=https://www.pas.gov.pk/index.php/members/profile/33/926 |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> هيءَ ڄاڻ محلي جي نالي سان لاڳاپيل هڪ سرڪاري پتي جو ثبوت آهي؛ ان کي محلي جي قيام يا نالي جي تاريخ بابت دليل نه سمجهڻ گهرجي. == تاريخي ۽ سرڪاري رڪارڊ جو خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#287e68;color:white"| سال يا دور ! style="background:#287e68;color:white"| دستاويزي ڄاڻ ! style="background:#287e68;color:white"| ماخذ |- | 2015ع | نظر محلي ۾ ڇوڪرين جي اسڪول ۽ ٻين تعليمي ادارن جو رڪارڊ | سنڌ تعليم کاتو |- | 2022ع | ايف بي آر جي ملڪيتن واري درجابنديءَ ۾ نظر محلو | ايف بي آر |- | 2023ع | نظر محلا روڊ ٻوڏ متاثر رستن جي بحاليءَ واري منصوبي ۾ شامل | سنڌ حڪومت |- | 2024ع | بوائز لوئر سيڪنڊري اسڪول بابت سرڪاري حڪم | سنڌ تعليم کاتو |- | 2024ع | رهائشي ڪيٽيگري III ۾ نظر محلي جي داخلا | ايف بي آر |- | سرڪاري فهرست | شري گنيش مندر جو نظر محلي ۾ اندراج | اقليتي معاملن وارو کاتو |} == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[دڙي محلو، لاڙڪاڻو]] * [[جناح باغ، لاڙڪاڻو]] * [[گهاڙ واهه]] * [[سنڌ جا محلا]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://minorityaffairs.sindh.gov.pk/larkana-temples سنڌ حڪومت: لاڙڪاڻي جا مذهبي ماڳ] * [https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/13-District_Larkana.pdf سنڌ حڪومت: لاڙڪاڻي جي اسڪول ڊائريڪٽري] * [https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf لاڙڪاڻي جي شهري ترقيءَ جي رپورٽ] * [https://sferp.gos.pk/wp-content/uploads/ESMPs_Page/Larkana/ESMP-CC-Rehabilitation-of-Larkana-Roads-Eng.pdf نظر محلا روڊ بابت بحاليءَ جو منصوبو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Nazar%20Mohalla%20Larkana وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جا محلا]] e9b9f99yct8btis05aaigi8xukz5mq7 0 105503 429301 2026-11-06T13:30:34Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌ جي شهر لاڙڪاڻي جي تاريخي ريلوي جنڪشن اسٽيشن}} {{Infobox | above = لاڙڪاڻو جنڪشن ريلوي اسٽيشن | abovestyle = background:#244e68; color:white; font-size:125%; text-align:center; font-weight:bold; padding:9px; | subheader = Larkana Junction Railway Station | headerstyle = background:#d7e8f2; color:#173d55; | labelstyle = background:#edf5fa; text-align:right; width:40%; | datastyle = ba... 429301 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جي شهر لاڙڪاڻي جي تاريخي ريلوي جنڪشن اسٽيشن}} {{Infobox | above = لاڙڪاڻو جنڪشن ريلوي اسٽيشن | abovestyle = background:#244e68; color:white; font-size:125%; text-align:center; font-weight:bold; padding:9px; | subheader = Larkana Junction Railway Station | headerstyle = background:#d7e8f2; color:#173d55; | labelstyle = background:#edf5fa; text-align:right; width:40%; | datastyle = background:#fbfdff; | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = قسم | data2 = ريلوي جنڪشن اسٽيشن | label3 = اسٽيشن ڪوڊ | data3 = LRK | label4 = هنڌ | data4 = اسٽيشن روڊ، [[لاڙڪاڻو]] | label5 = ضلعو | data5 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | label6 = صوبو | data6 = [[سنڌ]] | label7 = ملڪ | data7 = [[پاڪستان]] | label8 = بيهڪ | data8 = {{coord|27.5492065|68.2099535|display=inline}} | header9 = ريلوي نظام | label10 = مالڪ | data10 = [[پاڪستان ريلوي]] | label11 = مکيه لائين | data11 = ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين | label12 = تاريخي شاخ | data12 = لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي | header13 = تاريخ | label14 = شروعاتي دور | data14 = 1890ع–1891ع | label15 = نئين عمارت جو افتتاح | data15 = [[ذوالفقار علي ڀٽو]] سان منسوب | label16 = تاريخي ڊرائي پورٽ | data16 = 2 اپريل 1995ع | label17 = 2026ع جي ريلوي خدمت | data17 = موهن جو دڙو ايڪسپريس جي سيپٽمبر ۾ بحالي }} '''لاڙڪاڻو جنڪشن ريلوي اسٽيشن''' (انگريزي: ''Larkana Junction Railway Station'') [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ واقع هڪ تاريخي ريلوي جنڪشن اسٽيشن آهي. هيءَ اسٽيشن برطانوي دور ۾ سنڌ جي ريلوي نظام جي توسيع دوران قائم ٿي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب لاڙڪاڻو 1890ع ڌاري ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماخذن ۾ اسٽيشن جي افتتاح جو سال 1891ع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="EFTStation">{{cite web |title=Railway Station Larkano, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/larkana/railway-station-larkano.php |website=Heritage Sites of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> اسٽيشن [[پاڪستان ريلوي]] جي ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين تي واقع آهي ۽ تاريخي طور لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي جي شروعاتي جنڪشن پڻ رهي آهي. اسٽيشن جو ڪوڊ '''LRK''' آهي.<ref name="Wikidata">{{cite web |title=Larkana railway station (Q6489579) |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q6489579 |publisher=Wikidata |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == تاريخ == === برطانوي دور ۾ قيام === اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب برطانوي دور ۾ 1890ع ڌاري لاڙڪاڻي کي ريلوي ذريعي ڪراچي، ڪوٽڙي، سکر، روهڙي، شڪارپور ۽ جيڪب آباد سان ڳنڍيو ويو. ريلوي رابطي شهر جي واپار، آمدرفت ۽ سماجي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="EFTStation"/> ورثي جي رڪارڊ ۾ لاڙڪاڻي جي ڀرپاسي وارين ريلوي اسٽيشنن، جن ۾ نئون ديرو، ڏوڪري، باڊهه، راڌڻ، مديجي ۽ رڪ شامل آهن، جي قيام کي پڻ انهيءَ دور سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="EFTStation"/> اسٽيشن جي قيام بابت مختلف ذريعن ۾ 1890ع ۽ 1891ع جا سال ملن ٿا. انهن تاريخن ۾ فرق کي حل ڪرڻ لاءِ برطانوي دور جي اصل ريلوي انتظامي رپورٽن يا افتتاحي نوٽيفڪيشن جي ضرورت آهي. === لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي === لاڙڪاڻو تاريخي لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي جو شروعاتي اسٽيشن پڻ رهيو آهي. دستياب ريلوي تاريخي معلومات موجب هيءَ شاخ 1924ع ۾ 762 ملي ميٽر جي سوڙهي پٽيءَ واري ريلوي طور کولي وئي هئي.<ref name="LightRail">{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Larkana%E2%80%93Jacobabad_Light_Railway |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ريلوي شاخ لاڙڪاڻي کان قمبر، شهدادڪوٽ ۽ ٻين علائقن مان گذري جيڪب آباد ڏانهن ويندي هئي. ان جي ڪل تاريخي ڊيگهه لڳ ڀڳ 136 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي. 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شهدادڪوٽ واري حصي کي ويڪري پٽيءَ ۾ تبديل ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="LightRail"/> شاخ جي تاريخي بندش ۽ مختلف حصن جي ختم ٿيڻ بابت دستياب ماخذن ۾ تفصيل آهن، پر انهن جي مڪمل تصديق لاءِ پاڪستان ريلوي جا اصل انتظامي رڪارڊ وڌيڪ موزون هوندا. === نئين عمارت جي تعمير === اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن جي نئين عمارت پراڻن مال گاڏين جي گودامن واري هنڌ تي تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ان جو افتتاح [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ڪيو هو.<ref name="EFTStation"/> ساڳئي ماخذ موجب نئين عمارت جو پهريون اسٽيشن ماسٽر محمد نواز جعفري هو. عمارت ۾ هڪ خاص مهمانن وارو ڪمرو، مٿئين درجي جي مسافرن لاءِ انتظار جا ڪمرا، عام انتظارگاهه ۽ ٻين مسافرن لاءِ سهولتون موجود هيون.<ref name="EFTStation"/> ماخذ ۾ ذوالفقار علي ڀٽي جي افتتاح واري تقريب جي قطعي تاريخ نه ڏني وئي آهي. تنهنڪري ان واقعي کي ڪنهن مخصوص سال سان منسوب ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويو آهي. == عمارت ۽ تاريخي ورثو == اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب اسٽيشن جي پراڻي انتظامي عمارت موجوده اسٽيشن جي اولهه پاسي واقع هئي، جتي بعد ۾ ريلوي اسپتال قائم ٿي. اسٽيشن سان لاڳاپيل برطانوي دور جون رهائشي عمارتون، ريسٽ هائوس، ڊاڪ بنگلا ۽ ريلوي عملدارن جون رهائشگاهون پڻ موجود رهيون آهن.<ref name="EFTStation"/> نئين عمارت جي منصوبابنديءَ ۾ مرڪزي ايئرڪنڊيشننگ نظام جو تصور پڻ بيان ٿيل آهي. ماخذ موجب ذوالفقار علي ڀٽي عمارت جي هيٺئين حصي ۾ مرڪزي ٿڌڪ فراهم ڪندڙ نظام جي تجويز ڏني هئي.<ref name="EFTStation"/> ان نظام جي مڪمل تعمير يا مسلسل استعمال بابت آزاد فني دستاويز نه مليا آهن. == ريلوي رستا ۽ رابطي جو نظام == لاڙڪاڻو جنڪشن ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين تي واقع آهي. تاريخي طور هن رستي وسيلي لاڙڪاڻي کي ڏکڻ سنڌ ۽ اتر سنڌ جي ريلوي مرڪزن سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref name="EFTStation"/> لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي ذريعي شهر کي اولهه ۽ اتر اولهه وارن علائقن سان پڻ ريلوي رابطو حاصل هو.<ref name="LightRail"/> === تاريخي ريلوي رستا === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#255a78;color:white"| ريلوي رستو ! style="background:#255a78;color:white"| تاريخي اهميت ! style="background:#255a78;color:white"| حيثيت |- | ڪوٽڙي–دادو–لاڙڪاڻو | ڏکڻ سنڌ سان ريلوي رابطو | مکيه تاريخي رستو |- | لاڙڪاڻو–حبيب ڪوٽ–اتر سنڌ | سکر، روهڙي ۽ ٻين علائقن ڏانهن رابطو | ريلوي نيٽ ورڪ جو حصو |- | لاڙڪاڻو–قمبر–شهدادڪوٽ–جيڪب آباد | لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي | تاريخي شاخ؛ مڪمل اصل رستو بند |} == ڊرائي پورٽ == لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن سان لاڳاپيل هڪ اهم تجارتي منصوبو ڊرائي پورٽ هو. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب اهو 2 اپريل 1995ع تي پراڻن ريلوي مال گودامن جي ڪجهه حصن ۾ قائم ڪيو ويو هو.<ref name="DryPort">{{cite web |title=Dry Port Larkana, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/site/923/larkana/dry-port-larkana |website=Heritage Sites of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ماخذ موجب اهي پراڻا گودام ريلوي اسٽيشن جي شروعاتي دور سان لاڳاپيل هئا. انهن جي ڀرسان پراڻا ڊاڪ بنگلا ۽ ريلوي عملدارن جون رهائشگاهون موجود رهيون آهن.<ref name="DryPort"/> 12 جون 2018ع تي ''ڊيلي ٽائمز'' جي رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته ڊرائي پورٽ 1996ع کان بند پيل هو. اها رپورٽ ان وقت جي صورتحال بابت آهي، نه ته 2026ع جي موجوده حيثيت بابت.<ref name="DailyTimes2018">{{cite news |last=Dawoodpoto |first=Jamal |title=Larkana Railway Station: a historic site falls victim to state neglect |url=https://dailytimes.com.pk/252388/larkana-railway-station-a-historic-site-falls-victim-to-state-neglect/ |work=Daily Times |date=12 June 2018 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == 2007ع جو نقصان ۽ مرمت == پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ ۾ ريلوي واري وفاقي وزير جي سرڪاري جواب موجب ڊسمبر 2007ع ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي قتل کان پوءِ ٿيل هنگامن دوران سنڌ جي ٻين ريلوي اسٽيشنن سان گڏ لاڙڪاڻي اسٽيشن کي پڻ نقصان پهتو هو.<ref name="NationalAssembly">{{cite report |title=National Assembly Questions and Answers, 4th Session |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/questions/1377852056_243.pdf |publisher=National Assembly Secretariat, Government of Pakistan |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ساڳئي جواب موجب لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن جي مرمت ۽ بحاليءَ تي مالي سال 2010ع–2011ع دوران سرڪاري ترقياتي پروگرام مان 55 لک 97 هزار 58 رپيا خرچ ڪيا ويا.<ref name="NationalAssembly"/> انهيءَ سرڪاري جواب ۾ اسٽيشن جي حالت کي ٻين ڪيترين ريلوي اسٽيشنن جي ڀيٽ ۾ مناسب ڄاڻايو ويو هو. == ريلوي خدمتن جو زوال == 2018ع ۾ ''ڊيلي ٽائمز'' جي رپورٽ موجب لاڙڪاڻي اسٽيشن تان هلندڙ ريل گاڏين جو تعداد اڳ جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽجي ويو هو. رپورٽ ۾ ٻڌايو ويو ته ڪنهن زماني ۾ اسٽيشن تان يارهن ريل گاڏيون گذرنديون هيون، جڏهن ته ان وقت صرف ٻه ريل گاڏيون هلنديون هيون.<ref name="DailyTimes2018"/> ساڳئي رپورٽ موجب قمبر–شهدادڪوٽ واري ريلوي خدمت 2009ع کان بند هئي. ريلوي خدمتن ۾ گهٽتائيءَ سان گڏ مال برداري ۽ ڊرائي پورٽ جي سرگرمين تي پڻ اثر پيو.<ref name="DailyTimes2018"/> == 2026ع ۾ بندش ۽ بحالي == 7 آگسٽ 2026ع تي ''ڊان'' جي رپورٽ موجب ڪوٽڙي–دادو–لاڙڪاڻو ريلوي رستي تي مسافر گاڏين جي آمدرفت بند ٿي وئي هئي. رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته موهن جو دڙو ايڪسپريس 15 مارچ 2026ع کان معطل هئي ۽ ان جي بحاليءَ بابت منفي فيصلو ڪيو ويو هو.<ref name="DawnAugust2026">{{cite news |last=Khushik |first=Qurban Ali |title=Train operations on Dadu line suspended |url=https://www.dawn.com/news/2021144 |work=Dawn |date=7 August 2026 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> 21 سيپٽمبر 2026ع تي ''ڊان'' جي هڪ ٻي رپورٽ موجب عوامي احتجاجن کان پوءِ پاڪستان ريلوي موهن جو دڙو ايڪسپريس بحال ڪئي. رپورٽ موجب ريل گاڏي روهڙيءَ کان رواني ٿي ۽ لاڙڪاڻي اسٽيشن پهتي، جتي مسافرن ۽ مقامي ماڻهن ان جو استقبال ڪيو.<ref name="DawnSeptember2026">{{cite news |title=Mohenjo Daro Express restored after six-month suspension |url=https://www.dawn.com/news/2031478 |work=Dawn |date=21 September 2026 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> هيءَ بحالي اسٽيشن جي تازي ريلوي تاريخ جو اهم واقعو آهي. البت ريل گاڏيءَ جي روزاني وقتن، سفر جي ڏينهن ۽ موجوده آپريشنل حالت بابت پاڪستان ريلوي کان تصديق ڪرڻ ضروري آهي. == شهري اهميت == سنڌ حڪومت جي ''Urban Development Strategy for Larkana'' رپورٽ موجب لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن تاريخي طور شهر جي آمدرفت جو اهم مرڪز رهي آهي. رپورٽ ۾ ريلوي اسٽيشن ۽ ان سان لاڳاپيل زمين جي ايراضي لڳ ڀڳ 7.4 ايڪڙ ڄاڻايل آهي.<ref name="UrbanStrategy">{{cite report |title=Urban Development Strategy for Larkana, Volume I: Situation Analysis |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf |publisher=Urban Directorate, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ساڳئي رپورٽ موجب ريلوي اسٽيشن جي ڀرسان گاڏين، ٽيڪسين، وينن ۽ بسن جي پارڪنگ ٿيندي رهي آهي. رپورٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندڙ ريلوي لائين کي شهري آمدرفت لاءِ استعمال ڪرڻ جي امڪان تي پڻ بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="UrbanStrategy"/> اها تجويز منصوبابنديءَ جو حصو آهي؛ ان مان ڪنهن نئين شهري ريلوي منصوبي جي منظوري يا تعمير ثابت نٿي ٿئي. == تاريخي واقعن جو خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#245a78;color:white"| سال ! style="background:#245a78;color:white"| اهم واقعو ! style="background:#245a78;color:white"| ماخذ |- | 1890ع–1891ع | لاڙڪاڻي جو ريلوي نظام سان ڳنڍجڻ ۽ اسٽيشن جي شروعات | اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ؛ تاريخي ريلوي رڪارڊ |- | 1924ع | لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي جو افتتاح | ريلوي تاريخي ماخذ |- | 1956ع | لاڙڪاڻو–شهدادڪوٽ حصي جي پٽيءَ ۾ تبديلي | ريلوي تاريخي ماخذ |- | 2 اپريل 1995ع | لاڙڪاڻي ڊرائي پورٽ جو قيام | اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ |- | ڊسمبر 2007ع | هنگامن دوران اسٽيشن کي نقصان | قومي اسيمبليءَ جو سرڪاري جواب |- | 2010ع–2011ع | 55 لک 97 هزار 58 رپين جي مرمت | قومي اسيمبليءَ جو سرڪاري جواب |- | 2018ع | ريلوي خدمتن ۽ ڊرائي پورٽ جي زوال بابت رپورٽ | ڊيلي ٽائمز |- | مارچ–آگسٽ 2026ع | موهن جو دڙو ايڪسپريس جي بندش | ڊان |- | سيپٽمبر 2026ع | موهن جو دڙو ايڪسپريس جي بحالي | ڊان |} == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[پاڪستان ريلوي]] * [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[دادو ريلوي اسٽيشن]] * [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[موهن جو دڙو]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://heritage.eftsindh.com/districts/larkana/railway-station-larkano.php لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن جو تاريخي رڪارڊ] * [https://heritage.eftsindh.com/site/923/larkana/dry-port-larkana لاڙڪاڻي ڊرائي پورٽ جو تاريخي رڪارڊ] * [https://na.gov.pk/uploads/documents/questions/1377852056_243.pdf قومي اسيمبليءَ جو ريلوي اسٽيشن بابت سرڪاري جواب] * [https://www.dawn.com/news/2031478 موهن جو دڙو ايڪسپريس جي بحاليءَ بابت رپورٽ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Larkana%20railway%20station وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جون ريلوي اسٽيشنون]] [[زمرو:پاڪستان جون ريلوي جنڪشن اسٽيشنون]] 33m7exivqthobfnd2ndoo3e8w8qsq5j 0 105504 429302 2026-11-06T13:45:01Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي جو ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = فتحپور | native_name = فتحپور ڳوٺ | settlement_type = [[ڳوٺ]] | other_name = Fatehpur | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label = فتحپور | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ فتحپور جي بيهڪ | coordinates = {{coord|27.62148|68.23421|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivisi... 429302 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي جو ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = فتحپور | native_name = فتحپور ڳوٺ | settlement_type = [[ڳوٺ]] | other_name = Fatehpur | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label = فتحپور | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ فتحپور جي بيهڪ | coordinates = {{coord|27.62148|68.23421|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[تعلقو لاڙڪاڻو]] | subdivision_type4 = ديهه | subdivision_name4 = فتحپور | population_total = | population_as_of = | population_footnotes = | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''فتحپور''' يا '''فتحپور ڳوٺ''' (انگريزي: ''Fatehpur'') [[سنڌ]] جي [[ضلعو لاڙڪاڻو|ضلعي لاڙڪاڻي]] جي [[تعلقو لاڙڪاڻو|تعلقي لاڙڪاڻي]] جو هڪ ڳوٺ آهي، جيڪو [[انڊس هاءِ وي]] جي ڀرسان لاڙڪاڻي شهر ۽ [[ڌامراهه]] جي وچ ۾ واقع آهي. مقامي تاريخي ڪتاب ''لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو'' موجب ڳوٺ لاڙڪاڻي شهر کان اتر طرف اٽڪل اٺ ڪلوميٽر پري آهي.<ref name="Sangi">{{cite book |last=سانگي |first=غلام علي همت علي |title=لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو |chapter=ڳوٺ فتح پور |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54730 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ فتحپور کي تعلقي لاڙڪاڻي جي ديهه نمبر 15 طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="DehList">{{cite report |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en |page=59 |access-date=2026-11-06}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ڳوٺ جو نالو سنڌيءَ ۾ ''فتحپور'' يا ''فتح پور'' لکيو وڃي ٿو، جڏهن ته سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ ''Fatehpur'' ۽ ''Fateh Pur'' جون صورتون ملن ٿيون.<ref name="DehList"/><ref name="NHSP">{{cite report |title=NHSP Health Facilities: 17 Districts |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/11/NHSP-HFs-17-Districts-590.pdf |publisher=National Health Support Program, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ڳوٺ جي نالي جي اصل سبب، باني يا قيام جي قطعي تاريخ بابت دستياب ماخذن ۾ ڪا تصديق ٿيل وضاحت نه ملي آهي. == جاگرافي == فتحپور ڳوٺ لاڙڪاڻي شهر جي اتر پاسي واقع آهي. مقامي تاريخي ڪتاب موجب اهو لاڙڪاڻو–رتوديرو روڊ جي ڀرسان، شهر کان اٽڪل اٺ ڪلوميٽر پري آهي. ساڳئي ڪتاب ۾ ڳوٺ جي آبادڪاريءَ جي بيهڪ اوڀر کان اولهه طرف مستطيل شڪل ۾ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Sangi"/> ڳوٺ انڊس هاءِ وي واري علائقي ۾ لاڙڪاڻي ۽ ڌامراهه جي وچ ۾ واقع آهي. انڊس هاءِ وي سان تعلق بابت موجوده جغرافيائي سڃاڻپ کي مقامي رستي جي وضاحت طور استعمال ڪيو ويو آهي. == انتظامي حيثيت == سنڌ بورڊ آف روينيو جي ''List of Dehs in Sindh'' ۾ لاڙڪاڻي تعلقي جي ديهن جي فهرست ۾ ''Fatehpur'' جو اندراج نمبر 15 تي موجود آهي. انهيءَ فهرست ۾ ڌامراهه ديهه نمبر 13 ۽ دودائي ديهه نمبر 14 طور درج آهن.<ref name="DehList"/> ديهه جي سرڪاري حيثيت ۽ ڳوٺ جي آباديءَ جي حدن کي هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي؛ ديهه جي اندر هڪ کان وڌيڪ وسنديون يا زرعي زمينون پڻ شامل ٿي سگهن ٿيون. == تاريخ == === مقامي تاريخي پسمنظر === ڊاڪٽر غلام علي همت علي سانگي پنهنجي ڪتاب ''لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو'' ۾ فتحپور ڳوٺ بابت تفصيلي مضمون لکيو آهي. انهيءَ ۾ ڳوٺ جي سماجي زندگي، آبادڪاريءَ جي شڪل، مقامي ذاتين، اوطاقن ۽ تعليمي توڙي مذهبي سهولتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Sangi"/> ڪتاب موجب عطا محمد ولد الهڏنو ککراڻي، جنهن جي پيدائش 1888ع ڄاڻايل آهي، فتحپور جي تاريخي زميندارن مان هڪ هو. ليکڪ سندس مقامي سماجي اثر، علائقائي سياسي اختلافن ۽ 1947ع جي هڪ عدالتي معاملي جو احوال پڻ ڏنو آهي.<ref name="Sangi"/> انهن واقعن جو بيان هڪ مقامي تاريخي ڪتاب تي ٻڌل آهي؛ خاص طور عدالتي ۽ سياسي واقعن جي قطعي تصديق لاءِ ان دور جا اصل عدالتي رڪارڊ ۽ ٻيا آزاد تاريخي ماخذ گهربل آهن. === علائقائي سياسي سرگرميون === سانگي جي ڪتاب ۾ فتحپور ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن کي لاڙڪاڻي جي اترئين علائقي جي سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. ڪتاب موجب کهڙا ۽ ڪيهر خاندانن جي سياسي مقابلي جو اثر هن علائقي جي زميندارن ۽ ووٽرن تي پڻ پوندو هو.<ref name="Sangi"/> هي احوال ڪتابي تاريخي بيان طور پيش ڪيو ويو آهي؛ ان مان موجوده ڳوٺاڻن جي سياسي وابستگي بابت ڪو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == آبادي ۽ سماجي بناوت == ''لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو'' ۾ فتحپور جي آبادي 5,600 ڄاڻايل آهي. ڪتاب ۾ ان انگ لاءِ آدمشماريءَ جو سال واضح نه ڪيو ويو آهي، تنهنڪري ان کي 2023ع جي سرڪاري آدمشماريءَ جو انگ قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Sangi"/> ڪتاب ۾ ڳوٺ جي آباد برادرين ۾ ميربحر، ماڇي، ککراڻي، شيخ، تونيا، ڪوري، ڪنڀر ۽ سيد ڄاڻايا ويا آهن. ليکڪ موجب ان وقت ميربحر برادريءَ جي آبادي سڀ کان وڌيڪ ۽ ماڇي برادريءَ جي ٻئي نمبر تي هئي.<ref name="Sangi"/> هيءَ ڄاڻ ڪتاب جي بيان ڪيل دور جي سماجي صورتحال بابت آهي، نه ته موجوده آباديءَ جي سرڪاري نسلي يا برادري وار انگن اکرن بابت. == تعليم == سانگي جي ڪتاب موجب فتحپور ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ پرائمري اسڪول موجود هئا. ساڳئي ڪتاب ۾ ٻن ديني مدرسن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="Sangi"/> اسڪولن جي موجوده تعداد، داخلا، عملي ۽ تعليمي سهولتن بابت تازو سرڪاري اسڪول ڊائريڪٽري رڪارڊ الڳ تصديق گهرجي. == صحت == سنڌ حڪومت جي ''National Health Support Program'' جي صحت جي سهولتن واري فهرست ۾ ''BHU Fateh Pur'' کي ضلعي لاڙڪاڻي جي بنيادي صحت مرڪزن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي. ان جو سرڪاري ڪوڊ '''232024''' آهي ۽ فهرست ۾ انتظامي اداري طور ''PPHI'' ڄاڻايل آهي.<ref name="NHSP"/> هيءَ داخلا صحت مرڪز جي سرڪاري سڃاڻپ جو ثبوت آهي، پر ان مان ڊاڪٽرن جي موجوده تعداد، دوائن جي دستيابي يا روزاني خدمتن جي معيار بابت قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == مذهبي ۽ سماجي ادارا == سانگي جي ڪتاب موجب ڳوٺ ۾ ڇهه مسجدون، ٻه امام بارگاهون، ٻه ديني مدرسا ۽ ٻارهن اوطاقون موجود هيون.<ref name="Sangi"/> ڳوٺاڻي سنڌ جي سماجي زندگيءَ ۾ اوطاقون گڏجاڻين، مهمان نوازي ۽ مقامي معاملن تي گفتگو لاءِ استعمال ٿينديون آهن. فتحپور ۾ اوطاقن جو ڪتابي ذڪر ڳوٺ جي سماجي بناوت جو هڪ تاريخي حوالو آهي. == واپار ۽ سهولتون == ''لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو'' موجب ڳوٺ ۾ ٽيهه دڪان، ٽي هوٽلون، ڇهه درزيءَ جا دڪان، هڪ سب پوسٽ آفيس، هڪ سيلر، هڪ هيلر ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو نظام موجود هو. ساڳئي ڪتاب ۾ ڇهن خانگي ڊاڪٽرن جي ڪلينڪن ۽ هڪ صحت مرڪز جو ذڪر پڻ آهي.<ref name="Sangi"/> اهي انگ تاريخي ڪتاب ۾ ڏنل آهن ۽ انهن کي موجوده ڪاروباري يا شهري سهولتن جي ڳڻپ طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي. == تاريخي انگن اکرن جو خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#236f60;color:#ffffff"| موضوع ! style="background:#236f60;color:#ffffff"| ڪتابي ڄاڻ ! style="background:#236f60;color:#ffffff"| وضاحت |- | آبادي | 5,600 | سال اڻڄاتل؛ ڪتابي انگ |- | اوطاقون | 12 | تاريخي بيان |- | مسجدون | 6 | تاريخي بيان |- | امام بارگاهون | 2 | تاريخي بيان |- | ديني مدرسا | 2 | تاريخي بيان |- | پرائمري اسڪول | ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ | ڪتابي بيان |- | دڪان | 30 | تاريخي بيان |- | هوٽلون | 3 | تاريخي بيان |- | خانگي ڪلينڪون | 6 | تاريخي بيان |- | صحت مرڪز | بنيادي صحت مرڪز | سنڌ حڪومت جي صحت واري فهرست ۾ پڻ موجود |} == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[تعلقو لاڙڪاڻو]] * [[ڌامراهه]] * [[انڊس هاءِ وي]] * [[رتوديرو]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54730 لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو: ڳوٺ فتح پور] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ بورڊ آف روينيو: ديهن جي فهرست] * [https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/11/NHSP-HFs-17-Districts-590.pdf سنڌ حڪومت: صحت جي سهولتن جي فهرست] * [https://www.pbs.gov.pk/census/ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس: 2023ع آدمشماري] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Fatehpur%20Larkana وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:ضلعي لاڙڪاڻي جا ڳوٺ]] [[زمرو:تعلقي لاڙڪاڻي جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] kvnyuxadkw55qojcirkfl9zqzvy626p 0 105505 429305 2026-11-06T13:49:55Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي جو ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = ڌامراهه | native_name = ڳوٺ ڌامراهه | other_name = Dhamrah | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label = ڌامراهه | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ڌامراهه جي بيهڪ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = ص... 429305 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي جو ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = ڌامراهه | native_name = ڳوٺ ڌامراهه | other_name = Dhamrah | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label = ڌامراهه | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ڌامراهه جي بيهڪ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[تعلقو لاڙڪاڻو]] | population_total = | population_as_of = | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ڌامراهه''' يا '''ڳوٺ ڌامراهه''' (انگريزي: ''Dhamrah'' يا ''Dhamraha'') [[سنڌ]] جي [[ضلعو لاڙڪاڻو|ضلعي لاڙڪاڻي]] جي [[تعلقو لاڙڪاڻو|تعلقي لاڙڪاڻي]] جو هڪ ڳوٺ آهي. هيءُ ڳوٺ لاڙڪاڻي شهر جي اتر طرف، لاڙڪاڻو–رتوديرو روڊ ۽ [[انڊس هاءِ وي]] واري علائقي ۾ واقع آهي. مقامي تاريخي ۽ ادبي ماخذن ۾ هن ڳوٺ جو ذڪر ڌامراهي برادريءَ، مقامي شاعرن ۽ قديم آثارن جي حوالي سان ملي ٿو.<ref name="Ilmi">{{cite book |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/256/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=ٺلهه ڌامراها |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=2 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٺلھہ%20ڌامراھا |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ڳوٺ جو نالو سنڌيءَ ۾ ''ڌامراهه''، ''ڌامراها'' ۽ ''ڌامراهي'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. سنڌي ادبي ماخذن ۾ ''ڌامراهو'' پڻ ذات يا خانداني نسبت طور استعمال ٿيل آهي.<ref name="Ilmi"/> ڪتاب ''علمي خزانو'' ۾ بدر ڌامراهي جي حوالي سان ڌامراها برادريءَ کي پنهوارن جي هڪ شاخ ڄاڻايو ويو آهي. هيءُ بيان هڪ مقامي روايت آهي؛ ان جي مڪمل نسلي ۽ تاريخي تصديق لاءِ وڌيڪ آزاد ماخذ گهربل آهن.<ref name="Ilmi"/> ڳوٺ جي نالي جي شروعات يا بنياد وجهندڙ شخص بابت مستند دستاويز نه مليا آهن. == جاگرافي == ڌامراهه ڳوٺ لاڙڪاڻي شهر جي اتر طرف، لاڙڪاڻو–رتوديرو روڊ واري علائقي ۾ واقع آهي. مقامي سڃاڻپ موجب ڳوٺ انڊس هاءِ وي جي ويجهو آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڌامراهي جي تپي ۽ ڳوٺ جو ذڪر تعلقي لاڙڪاڻي سان لاڳاپيل قديم ٺلهه جي هنڌ طور ڪيو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/> سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي ديهن واري سرڪاري فهرست ۾ ''Dhamrah'' نالي ديهه تعلقي نصيرآباد، ضلعي قمبر شهدادڪوٽ ۾ پڻ درج آهي. اها الڳ انتظامي داخلا آهي ۽ ان کي لاڙڪاڻي واري ڳوٺ جي ديهه سمجهڻ درست نه ٿيندو.<ref name="Revenue">{{cite report |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == تاريخي پسمنظر == ڪتاب ''علمي خزانو'' ۾ ڌامراهي برادريءَ ۽ لاڙڪاڻي جي علائقي سان ان جي تاريخي تعلق بابت بحث موجود آهي. ڪتاب موجب لاڙڪاڻي ۽ بنگلديري واري رستي تي ڌامراهن جو ڳوٺ مقامي سماجي ۽ سياسي حوالي سان مشهور رهيو آهي.<ref name="Ilmi"/> ساڳئي ڪتاب ۾ راجا خان ڌامراهي جو نالو هڪ پراڻي مقامي چڱي مڙس طور آيو آهي. سندس زماني کي برطانوي دور سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان بابت اصل سرڪاري دستاويز يا قطعي تاريخون نه ڏنيون ويون آهن.<ref name="Ilmi"/> انهن بيانن کي مقامي تاريخي روايت طور پيش ڪرڻ مناسب آهي، نه ڪي قطعي طور ثابت ٿيل واقعا. == ڌامراهه جو ٺلهه == انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ٻئي جلد موجب ڌامراهه جو ٺلهه ڳوٺ ڌامراهي، تپي ڌامراهي، تعلقي ۽ ضلعي لاڙڪاڻي ۾ واقع آهي. ماڳ لاڙڪاڻو–رتوديرو روڊ کان اٽڪل هڪ ڪلوميٽر اوڀر طرف آهي.<ref name="Sindhiana"/> ٺلهه هڪ دڙي تي تعمير ٿيل آهي. ماخذ موجب ان جي اڏاوت پنجن طبقن تي مشتمل آهي، جيڪي هيٺان کان مٿي طرف سوڙها ٿيندا وڃن ٿا. هيٺيان طبقا چورس رٿ تي آهن، جڏهن ته مٿيون حصو گول شڪل جو آهي.<ref name="Sindhiana"/> ماخذ ۾ ٺلهه جي مٿئين حصي ۾ پڪين سرن ۽ ٻين حصن ۾ ڪچين سرن جي استعمال جو ذڪر آهي. ان ۾ پراڻين ڏاڪڻين جا نشان 1988ع تائين موجود هجڻ، پر 1993ع ۾ نظر نه اچڻ جو بيان پڻ ملي ٿو.<ref name="Sindhiana"/> 2000ع ۾ هڪ جاپاني گروپ سان ماڳ جي مشاهدي دوران ٺلهه جي هيٺئين طبقي جي اڀرندي ڪنڊ جي خراب حالت جو ذڪر ڪيو ويو آهي. هيءَ ڄاڻ انهيءَ دور جي مشاهدي بابت آهي ۽ موجوده تحفظ واري حالت جي تصديق نٿي ڪري.<ref name="Sindhiana"/> ٺلهه جي اصل تعمير جي تاريخ ۽ مذهبي استعمال بابت وڌيڪ آثاري تحقيق ضروري آهي. == ڌامراهه جو دڙو ۽ ماڳن ۾ فرق == سنڌ جي قديم آثارن واري کاتي جي رڪارڊ ۾ ''Dhamrao jo Daro'' نالي ماڳ جو ذڪر ملي ٿو. ان کي باڊهه–ميهڙ روڊ وٽ ڌامراهه نالي وسنديءَ جي ڀرسان واقع ڄاڻايو ويو آهي. ماڳ ٽن قديم دڙن تي مشتمل آهي.<ref name="Antiquities">{{cite web |title=Dhamrao jo Daro (Three Groups of Mounds), Larkana |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/dhamrao-jo-daro-three-groups-of-mounds-larkana/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي هڪ ٻي داخلا ۾ ''Dhamraha jo Daro'' کي باڊهه کان ست کان اٺ ميل پري ڄاڻايو ويو آهي. ماڳ بابت اين. جي. مجمدار جي آثاري ڳولا ۽ 1928ع ۾ ڊڪشٽ جي اچڻ جو ذڪر پڻ موجود آهي.<ref name="EFTDaro">{{cite web |title=Dhamraha jo Daro, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/larkana/dhamraha-jo-daro.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> انهن ماڳن کي لاڙڪاڻو–رتوديرو روڊ واري ڌامراهه ڳوٺ سان هڪجهڙو سمجهڻ لاءِ واضح جاگرافيائي ۽ آثار قديمه جا ثبوت گهربل آهن. == ادبي ۽ ثقافتي ورثو == === شاهه محمد عجب === ڊاڪٽر غلام علي همت علي سانگي جي ڪتاب ''لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو'' ۾ ڳوٺ ڌامراها جي اديبن ۽ شاعرن ۾ شاهه محمد عجب جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب موجب شاهه محمد عجب، محمد حسن ڌامراهي جو پٽ هو. هن ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي ۽ 1949ع ۾ سنڌي فائنل پاس ڪيو.<ref name="Sangi">{{cite book |last=سانگي |first=غلام علي همت علي |title=لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> ڪتاب موجب هن 1951ع ۾ مئٽرڪ ڪئي، 1952ع ۾ پرائمري استاد مقرر ٿيو ۽ 1954ع ۾ ڊرائنگ ٽيچر ٿيو. سندس شاعريءَ ۾ حمد، نعت، مرثيا، مناجات، قومي گيت، غزل ۽ شاگردن لاءِ اصلاحي نظم شامل هئا.<ref name="Sangi"/> === مهراڻ ڌامراهو === سنڌي ادبي تاريخ جي هڪ ماخذ موجب شاعر مهراڻ ڌامراهو، قائم الدين ڌامراهي جو پٽ، 12 سيپٽمبر 1972ع تي تعلقي لاڙڪاڻي جي ڌامراهه ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو. هن 1992ع ڌاري شاعريءَ جي شروعات ڪئي.<ref name="Mehrano">{{cite book |last=ٻرڙو |first=رياضت |title=لاڙڪاڻو علمي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ |chapter=لاڙڪاڻي ضلعي جا گذريل 25 سالن کان شاعري ڪندڙ چند ناميارا شاعر |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/99/read/3247 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> سندس شاعريءَ جو مجموعو ''اوهان ڇا پيار مان ڄاڻو'' ڇپيل آهي. ماخذ موجب هو 2000ع ڌاري لاڙڪاڻي شهر منتقل ٿيو.<ref name="Mehrano"/> === ٻيا اديب ۽ شاعر === سانگي جي ڪتاب ۾ ڌامراهه ڳوٺ سان لاڳاپيل ٻين اديبن ۽ شاعرن ۾ فتح محمد ڪنڀر، جعفر علي جعفر، علي نواز، عبدالحق ۽ مشتاق علي مشتاق جا نالا پڻ درج آهن.<ref name="Sangi"/> == تعليم ۽ سماجي زندگي == ڳوٺ جي تعليمي تاريخ بابت شاهه محمد عجب جي ابتدائي تعليم ۽ بعد ۾ استاد طور خدمتون هڪ دستاويزي ادبي حوالو مهيا ڪن ٿيون.<ref name="Sangi"/> ڳوٺ جي موجوده اسڪولن، صحت مرڪزن، آبادي، مسجدن ۽ ٻين سهولتن جي صحيح ڳڻپ لاءِ سنڌ حڪومت جي جديد تعليمي، صحت ۽ آدمشماريءَ جي ڳوٺ وار رڪارڊ جي ضرورت آهي. == اهم تاريخي حوالن جو خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#286c61;color:white"| سال يا دور ! style="background:#286c61;color:white"| واقعو يا ڄاڻ ! style="background:#286c61;color:white"| ماخذ |- | برطانوي دور | راجا خان ڌامراهي بابت مقامي روايت | علمي خزانو |- | 1949ع | شاهه محمد عجب جو سنڌي فائنل پاس ڪرڻ | لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو |- | 1952ع | شاهه محمد عجب جو پرائمري استاد ٿيڻ | لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو |- | 1972ع | مهراڻ ڌامراهي جي پيدائش | لاڙڪاڻو علمي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ |- | 1988ع–1993ع | ڌامراهه جي ٺلهه جي ڏاڪڻين بابت مشاهدا | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 2000ع | ٺلهه جي خراب ٿيندڙ حصي بابت مشاهدو | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |} == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[تعلقو لاڙڪاڻو]] * [[فتحپور، لاڙڪاڻو]] * [[انڊس هاءِ وي]] * [[رتوديرو]] * [[سنڌ جا قديم آثار]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٺلھہ%20ڌامراھا انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ٺلهه ڌامراها] * [https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو] * [https://books.sindhsalamat.com/book/256/read علمي خزانو] * [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/dhamrao-jo-daro-three-groups-of-mounds-larkana/ سنڌ حڪومت: ڌامراهه جو دڙو] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ بورڊ آف روينيو: ديهن جي فهرست] [[زمرو:ضلعي لاڙڪاڻي جا ڳوٺ]] [[زمرو:تعلقي لاڙڪاڻي جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] t20a8dy6uycq4mb42v2jt3xg8b142hl 14 105506 429306 2026-11-06T13:51:04Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:حجاز]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ جبلن جا سلسلا]] 429306 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حجاز]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ جبلن جا سلسلا]] cyxx0jz30ldspq5lt5010gm48uxee5h 14 105507 429307 2026-11-06T13:51:25Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ زميني شڪليون]] 429307 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ زميني شڪليون]] fdt6iy0tkze2xefjnobggjge5zsxilg 0 105508 429309 2026-11-06T13:58:38Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي جي تعلقي رتيديري جو ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = خيرو ديرو | native_name = خيرو ديرو | other_name = Khairo Dero | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label = خيرو ديرو | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ خيرو ديري جي بيهڪ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = ... 429309 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي جي تعلقي رتيديري جو ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = خيرو ديرو | native_name = خيرو ديرو | other_name = Khairo Dero | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label = خيرو ديرو | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ خيرو ديري جي بيهڪ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[رتوديرو تعلقو]] | population_total = 5448 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="PBS2023"/> | population_male = 2745 | population_female = 2703 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''خيرو ديرو''' (انگريزي: ''Khairo Dero'' يا ''Khairodero'') [[سنڌ]] جي [[ضلعو لاڙڪاڻو|ضلعي لاڙڪاڻي]] جي [[رتوديرو تعلقو|تعلقي رتيديري]] جو هڪ تاريخي ڳوٺ آهي. هي ڳوٺ [[بنگل ديرو|بنگل ديري]] جي اولهه طرف، [[انڊس هاءِ وي]] جي ڀرسان واقع آهي. ڊاڪٽر غلام علي همت علي سانگي پنهنجي ڪتاب ''لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو'' ۾ خيرو ديري جي تاريخ، مقامي برادرين، واپاري سرگرمين ۽ مذهبي شخصيتن بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي.<ref name="Sangi">{{cite book |last=سانگي |first=غلام علي همت علي |title=لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو |chapter=خيرو ديرو ڳوٺ |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54785 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماريءَ موجب خيرو ديري جي آبادي 5,448 هئي، جنهن ۾ 2,745 مرد ۽ 2,703 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023">{{cite report |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan |year=2023 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == نالو ۽ بنياد == خيرو ديري جي نالي بابت ڊاڪٽر سانگي هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي، جنهن موجب ڳوٺ خير محمد عرف خيرو ڳچل نالي شخص آباد ڪيو. ڪتاب ۾ کيس ڪلهوڙا حاڪمن جي سپهه سالارن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sangi"/> انهيءَ روايت جي تصديق لاءِ ڪلهوڙا دور جا اصل انتظامي يا تاريخي دستاويز گهربل آهن. تنهنڪري ڳوٺ جي بنياد کي ڪنهن مخصوص سال سان منسوب نٿو ڪري سگهجي. سنڌي ٻوليءَ ۾ ''ديرو'' لفظ رهائش يا وسنديءَ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو. سنڌ جي سماجي ۽ طبي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ خيرو ديرو کي انهن ڳوٺن مان ڳڻايو ويو آهي، جن جي نالن جي پڇاڙيءَ ۾ ''ديرو'' اچي ٿو.<ref name="Names">{{cite book |title=سنڌ جي سماجي ۽ طبي تاريخ |chapter=سنڌ جا شهر، ڳوٺ ۽ واهڻ (سندن نالن جي جوڙجڪ) |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2778/read/76884 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> == جاگرافي == خيرو ديرو لاڙڪاڻي ۽ رتيديري جي وچ واري علائقي ۾، بنگل ديري جي اولهه پاسي واقع آهي. ڊاڪٽر سانگي موجب ڳوٺ جي اولهه طرف ٺلهه ۽ لاشاري ڳوٺ، اوڀر طرف بنگل ديرو، ڏکڻ طرف چانڊيا، ڀنڊ ۽ دستي برادرين جون وسنديون، جڏهن ته اتر طرف ويسر، ڪورڪاڻي ۽ الهه بخش هڪڙي جون آباديون آهن.<ref name="Sangi"/> ساڳئي ڪتاب جي ''بنگل ديرو ڳوٺ'' واري باب موجب بنگل ديري جي اتر طرف هڪ ڳنڍيندڙ رستو خيرو ديري ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="Banguldero">{{cite book |last=سانگي |first=غلام علي همت علي |title=لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو |chapter=بنگل ديرو ڳوٺ |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54790 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> == تاريخ == === ڪلهوڙا دور سان لاڳاپيل روايت === مقامي تاريخي روايت موجب خيرو ديرو ڪلهوڙا دور سان لاڳاپيل هڪ پراڻي وسندي آهي. ڊاڪٽر سانگي ڳوٺ جي بانيءَ طور خير محمد عرف خيرو ڳچل جو نالو ڄاڻايو آهي.<ref name="Sangi"/> سنڌ جي پراڻن ٻوڏ بچاءَ وارن بندن بابت هڪ تاريخي بيان ۾ پڻ بنگل ديري ۽ خيرو ديري جو ذڪر اچي ٿو. انهيءَ بيان موجب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌو درياهه جي ٻوڏ کان آباديون بچائڻ لاءِ هن علائقي ۾ بند تعمير ڪيا ويا هئا.<ref name="Bund">{{cite web |title=ضلعي لاڙڪاڻي جا چونڊ پهاڪا، چوڻيون ۽ اصطلاح |url=https://sindhiproverbs.blogspot.com/2021/04/blog-post_19.html |website=سنڌي پهاڪا ۽ چوڻيون |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> بندن جي تعمير بابت بيان کي وڌيڪ اصل تاريخي دستاويزن سان ملائڻ ضروري آهي. === ورهاڱي کان اڳ واري آبادي === ڊاڪٽر سانگي موجب 1947ع کان اڳ خيرو ديرو واپار ۽ تعميراتي ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ خوشحال ڳوٺ هو. ڪتاب ۾ بجلاڻي هندو برادريءَ کي ڳوٺ جي واپاري، تعليمي ۽ سماجي ترقيءَ جو اهم حصيدار ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sangi"/> انهيءَ دور ۾ ڳوٺ ۾ اناج جا ڪارخانا، چانورن جون ملون، ڪپڙي جا آڏاڻا ۽ مختلف سامانن جا دڪان موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب موجب ڳوٺ جي مقامي معاملن ۾ مکي حشمت راءِ بجلاڻي، نور محمد منگي ۽ قاضي عبدالله اهم شخصيتون هيون.<ref name="Sangi"/> === مهاتما گانڌيءَ جي آمد بابت روايت === سانگي جي ڪتاب ۾ 1 جنوري 2015ع تي محمد يوسف هليي نالي هڪ عمر رسيده شخص سان ٿيل گفتگو جو احوال ڏنل آهي. انهيءَ شخص موجب 1945ع ۾ ٽوپڻ داس بجلاڻي جي دعوت تي مهاتما گانڌي خيرو ديري جي رائيس مل ۾ آيو هو.<ref name="Sangi"/> ليکڪ ساڳئي هنڌ واضح ڪري ٿو ته ساز اگروال پنهنجي ڪتاب ۾ اهڙي واقعي جو ذڪر نه ڪيو آهي. تنهنڪري هن دعويٰ کي هڪ زباني تاريخي روايت طور ئي سمجهڻ گهرجي، نه ڪي تصديق ٿيل واقعي طور. === ورهاڱي کان پوءِ === ڊاڪٽر سانگي موجب 1947ع کان پوءِ خيرو ديري جي بجلاڻي هندو برادريءَ جا ڪيترائي خاندان ڀارت لڏي ويا. ليکڪ 1951ع ۾ ڳوٺ جي پنهنجي مشاهدي جو حوالو ڏيندي ڪجهه پراڻين عمارتن جي ڊهڻ ۽ انهن جي ڪاٺ ۽ سرن جي وڪري جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="Sangi"/> هي احوال ليکڪ جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل آهي. ان مان ڳوٺ جي سڀني عمارتن جي حالت بابت مجموعي نتيجو ڪڍڻ مناسب ناهي. == آبادي == === 1951ع جي آدمشماري === 1951ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ جي تاريخي ڳوٺ وار فهرست ۾ خيرو ديري جي آبادي 1,440 ڄاڻايل آهي. ساڳئي فهرست ۾ خيرو ديري جي مرڪزي آباديءَ جو الڳ انگ 1,270 پڻ درج آهي.<ref name="Census1951">{{cite report |title=Census of Pakistan 1951: Village List |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/32631/download/35812/1409_1951_SIN.pdf |publisher=Census of Pakistan |year=1951 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> تاريخي فهرست ۾ مرڪزي وسندي ۽ ان سان لاڳاپيل آباديءَ جي الڳ درجابندي هجڻ سبب ٻنهي انگن کي هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. === 2023ع جي آدمشماري === پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري ڳوٺ وار آدمشماريءَ موجب خيرو ديري جي ڪل آبادي 5,448 هئي. ان ۾ 2,745 مرد ۽ 2,703 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2023"/> سرڪاري رڪارڊ ۾ ''Khairodero TC'' نالي وڏي شمارياتي علائقي جي آبادي 19,839 ڄاڻايل آهي، جنهن ۾ خيرو ديري کان سواءِ ٻيون ڳوٺاڻيون آباديون پڻ شامل آهن. تنهنڪري 19,839 کي صرف خيرو ديري ڳوٺ جي آبادي قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="PBS2023"/> == گهر ۽ رهائشي سهولتون == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب خيرو ديري ۾ 1,083 گهر هئا. انهن مان 325 پڪا، 284 نيم پڪا ۽ 474 ڪچا گهر هئا. سرڪاري جدول موجب 1,072 گهرن لاءِ پيئڻ جي پاڻيءَ جي سهولت، 358 گهرن لاءِ بجلي ۽ 433 گهرن لاءِ گئس جي سهولت درج هئي.<ref name="Housing2023">{{cite report |title=Table 32: Selected Housing Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan |year=2023 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> اهي انگ آدمشماريءَ جي وقت جي رهائشي حالتن بابت آهن ۽ موجوده خدمتن جي تسلسل يا معيار جي ضمانت نٿا ڏين. == سماجي بناوت == ڊاڪٽر سانگي موجب خيرو ديري ۾ ڳچل، هليا، هڪڙا، ميمڻ، ميربحر، مهر، منگي، مشوري، سيد، سومرا، ڀيل، ڀٽي، ڪنگا، ڪلهوڙا، قاضي، ڪوريجا، لاشاري، شيخ، خاصخيلي، پيرزادا، گاڏهي، لهر، ويسر، چنا، دايا ۽ ابڙا برادرين جا ماڻهو آباد رهيا آهن.<ref name="Sangi"/> ليکڪ موجب ڳچل برادريءَ جو تعداد ٻين برادرين کان وڌيڪ هو. اها ڄاڻ تاريخي ڪتابي بيان آهي، نه 2023ع جي آدمشماريءَ جي برادري وار سرڪاري ڳڻپ. == مذهبي ورثو == === حضرت علي شاهه بغدادي جي درگاهه === خيرو ديري ۾ حضرت علي شاهه بغدادي جي درگاهه مقامي مذهبي ماڳ طور سڃاتي وڃي ٿي. ڊاڪٽر سانگي پنهنجي ڪتاب ۾ پير علي شاهه جيلاني بغدادي جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن خيرو ديري ۾ مستقل رهائش اختيار ڪئي هئي ۽ جنهن جا عقيدتمند لاڙڪاڻي ضلعي ۾ موجود رهيا آهن.<ref name="Sangi"/> ساڳئي ڪتاب ۾ ''جيلاني سيد شرف الدين عرف علي شاهه'' جي عنوان سان هڪ الڳ باب پڻ موجود آهي.<ref name="AliShah">{{cite book |last=سانگي |first=غلام علي همت علي |title=لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو |chapter=جيلاني سيد شرف الدين عرف علي شاهه |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54786 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> درگاهه جي تعمير جي قطعي تاريخ ۽ موجوده انتظامي حيثيت بابت وڌيڪ دستاويزي ثبوت گهربل آهن. == تعليم == خيرو ديري ۾ ڇوڪرين جي تعليم لاءِ سرڪاري اسڪول ۽ خانگي يا غيرسرڪاري تعليمي ادارن جا ماڳ نقشن ۾ درج آهن. انهن ۾ گورنمينٽ گرلز مڊل اسڪول ۽ ٽي سي ايف خيرو ديرو جا نالا شامل آهن. اسڪولن جي سرڪاري رجسٽريشن، قيام جي تاريخ، داخلا ۽ موجوده تعليمي سهولتن بابت سنڌ تعليم کاتي جي اسڪول وار رڪارڊ مان وڌيڪ تصديق ضروري آهي. == صحت جون سهولتون == خيرو ديري ۾ سرڪاري ڊسپينسري جو ماڳ مقامي نقشن ۾ درج آهي. ڊسپينسري جي عملي، خدمتن ۽ موجوده آپريشنل حالت بابت سرڪاري صحت کاتي جي تصديق ٿيل رڪارڊ جي ضرورت آهي. == مشهور شخصيتون == === قاضي عبدالحق عبد === سنڌي عالم ۽ شاعر قاضي عبدالحق عبد جي سوانح بابت ميمڻ عبدالغفور سنڌي جي لکڻيءَ موجب هو 1850ع ۾ تعلقي رتيديري جي ڳوٺ خيرو ديري ۾ پيدا ٿيو. سندس وفات جو سال 1930ع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Qazi">{{cite web |last=ميمڻ |first=عبدالغفور سنڌي |title=قاضي عبدالحق عبد |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/09/blog-post_9278.html |website=سنڌي شخصيتون |date=2 September 2011 |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> === ساز اگروال === ڊاڪٽر سانگي موجب ليکڪا ۽ تعليمي ماهر ساز اگروال جو تعلق خيرو ديري جي بجلاڻي خاندان سان آهي. سندس والد ڪشنچند بجلاڻي هو، جڏهن ته سندس پيدائش 1935ع ۾ طيب ڳوٺ ۾ ٿي هئي.<ref name="Sangi"/> هن سنڌي هندو خاندانن جي ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ جي زندگيءَ بابت ڪتاب لکيو. سندس لکڻين ۾ سنڌ سان لاڳاپيل خانداني يادگيرين ۽ لڏپلاڻ جي تاريخ کي اهميت حاصل آهي. == تاريخي ۽ شمارياتي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#236b5b;color:white"| سال يا دور ! style="background:#236b5b;color:white"| واقعي يا انگ جو تفصيل ! style="background:#236b5b;color:white"| ماخذ |- | ڪلهوڙا دور | خير محمد عرف خيرو ڳچل بابت مقامي روايت | لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو |- | 1850ع | قاضي عبدالحق عبد جي پيدائش | سوانحي ماخذ |- | 1947ع کان اڳ | بجلاڻي هندو برادريءَ جون واپاري ۽ تعليمي سرگرميون | لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو |- | 1951ع | آبادي 1,440 | پاڪستان جي آدمشماري |- | 2023ع | آبادي 5,448 | پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |- | 2023ع | گهرن جو تعداد 1,083 | پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |} == وڌيڪ ڏسو == * [[بنگل ديرو]] * [[رتوديرو]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[انڊس هاءِ وي]] * [[سنڌ جا ڳوٺ]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54785 لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو: خيرو ديرو ڳوٺ] * [https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54786 جيلاني سيد شرف الدين عرف علي شاهه] * [https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_31_sindh_districts.pdf 2023ع جي ڳوٺ وار آدمشماري] * [https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_32_sindh_districts.pdf 2023ع جي رهائشي سهولتن جا انگ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Khairo%20Dero%20Larkana وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:ضلعي لاڙڪاڻي جا ڳوٺ]] [[زمرو:تعلقي رتيديري جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] mswy44vmfbp7rtvj94g0x6yltuiz9yx 0 105509 429311 2026-11-06T14:14:17Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي جي تعلقي رتيديري جو تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = پير بخش ڀٽو | native_name = پير بخش ڀٽو ڳوٺ | other_name = ميرپور ڀٽو | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label = پير بخش ڀٽو | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ پير بخش ڀٽو ڳوٺ جي بيهڪ | sub... 429311 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي جي تعلقي رتيديري جو تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = پير بخش ڀٽو | native_name = پير بخش ڀٽو ڳوٺ | other_name = ميرپور ڀٽو | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label = پير بخش ڀٽو | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ پير بخش ڀٽو ڳوٺ جي بيهڪ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[رتوديرو تعلقو]] | subdivision_type4 = ديهه | subdivision_name4 = پير بخش ڀٽو | population_total = | population_as_of = | population_footnotes = ديهه ۽ ڳوٺ جي آباديءَ جي الڳ تصديق گهربل | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''پير بخش ڀٽو''' يا '''ميرپور ڀٽو''' (انگريزي: ''Pir Bux Bhutto'' يا ''Mirpur Bhutto'') [[سنڌ]] جي [[ضلعو لاڙڪاڻو|ضلعي لاڙڪاڻي]] جي [[رتوديرو تعلقو|تعلقي رتيديري]] جو هڪ تاريخي ڳوٺ آهي. هي ڳوٺ رتيديري ۽ نئين ديري جي وچ ۾، قومي شاهراهه [[اين-655 قومي شاهراهه|N-655]] جي اوڀر طرف واقع آهي. ڊاڪٽر غلام علي همت علي سانگي موجب ڳوٺ جو اصل نالو پير بخش ڀٽو آهي، جڏهن ته ميرپور ڀٽو نالو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Sangi">{{cite book |last=سانگي |first=غلام علي همت علي |title=لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو |chapter=ميرپور ڀٽو ڳوٺ |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54794 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي آثار قديمه بابت ڪتاب ''The Lost Glory of Larkana'' ۾ هن ڳوٺ ۽ ديهه جي تاريخي مقبرن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Shah2022">{{cite book |last=Shah |first=Syed Shakir Ali |title=The Lost Glory of Larkana: Including Kamber Shadadkot District |publisher=Culture Department, Government of Sindh |year=2022 |isbn=978-969-8100-86-5 |pages=248–249 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Lost_Glory_of_Larkana-Dr_Syed_Shakir_Ali_Shah-2022-cs.pdf |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ڊاڪٽر غلام علي همت علي سانگي جي ڪتاب ''لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو'' ۾ ''ميرپور ڀٽو ڳوٺ'' جي عنوان هيٺ ڄاڻايو ويو آهي ته ڳوٺ جو اصل نالو ''پير بخش ڀٽو'' آهي، پر مقامي اسڪول جو نالو ميرپور ڀٽو هو.<ref name="Sangi"/> سنڌ جي تاريخي ۽ سوانحي ماخذن ۾ ٻنهي نالن جو استعمال ملي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ علي محمد ڀٽو ۽ ممتاز علي ڀٽو جي سوانحن ۾ پير بخش ڀٽو ۽ ميرپور ڀٽو جا نالا هڪ ئي ڳوٺ جي حوالي سان استعمال ٿيل آهن.<ref name="AliMohammad">{{cite encyclopedia |title=علي محمد ڀٽو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=علي+محمد+ڀٽو |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="Mumtaz">{{cite encyclopedia |title=ممتاز علي ڀٽو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ممتاز+علي+ڀٽو |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> ڳوٺ جو نالو ڪنهن مخصوص پير بخش ڀٽي جي نالي تي ڪڏهن ۽ ڪيئن پيو، ان بابت قطعي تاريخي دستاويز جي وڌيڪ ضرورت آهي. == جاگرافي == پير بخش ڀٽو ڳوٺ نئون ديرو–رتوديرو روڊ جي اوڀر طرف واقع آهي. ڊاڪٽر سانگي موجب ڳوٺ هڪ نسبتاً مٿانهين، گولائيءَ واري زميني ٽڪري تي آباد آهي، جنهن جي چوڌاري ڪنهن دور ۾ بچاءُ بند موجود هو.<ref name="Sangi"/> ساڳئي ڪتاب موجب ڳوٺ رتيديري کان اٽڪل ڇهه ڪلوميٽر ۽ لاڙڪاڻي شهر کان اٽڪل پنجويهه ڪلوميٽر پري آهي. ڳوٺ کي نئون ديرو–رتوديرو روڊ سان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر ڊگهو لنڪ روڊ ڳنڍيندو آهي.<ref name="Sangi"/> آثار قديمه جي ماهر ڊاڪٽر سيد شاڪر علي شاهه جي تحقيق موجب پير الله بخش ڀٽي جو مقبرو ڳوٺ ۽ ديهه پير بخش ڀٽو ۾ واقع آهي. ان جي اولهه طرف لڳ ڀڳ ٻن ڪلوميٽرن تي نئون ديرو–رتوديرو روڊ، ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر تي وارهه واهه ۽ اوڀر طرف لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر تي جيها ڳوٺ واقع آهي.<ref name="Shah2022"/> == قومي شاهراهه N-655 == قومي شاهراهه N-655 سنڌ جي رتيديري ۽ نئين ديري کي ڳنڍيندڙ قومي رستو آهي. پاڪستان جي قومي شاهراهن بابت پارلياماني دستاويزن موجب ان جي ڪل ڊيگهه ارڙهن ڪلوميٽر آهي.<ref name="NHA">{{cite report |title=Presentation for Parliamentary Committee on CPEC: Existing National Highways Network |url=https://na.gov.pk/cpec/sites/default/files/presentations/20151026-Presentation-For-Parliamentary-Commitee-on-CPEC.pdf |publisher=Government of Pakistan |date=26 October 2015 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> 2017ع ۾ پاڪستان جي سينيٽ جي سرڪاري سوالن ۽ جوابن ۾ پڻ N-655 کي ''Ratodero–Naudero'' قومي شاهراهه طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Senate">{{cite report |title=Questions for Oral Answers, 3 March 2017 |url=https://www.senate.gov.pk/uploads/documents/questions/1488508337_983.pdf |publisher=Senate Secretariat, Government of Pakistan |date=3 March 2017 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> پير بخش ڀٽو ڳوٺ هن رستي جي اوڀر طرف هڪ مقامي ڳنڍيندڙ رستي وسيلي واقع آهي. ڳوٺ کي سڌو قومي شاهراهه جي مرڪزي لڪير تي واقع قرار ڏيڻ بدران ''قومي شاهراهه جي ويجهو'' ڄاڻائڻ وڌيڪ درست آهي. == تاريخ == === ڀٽو خاندان سان تعلق === پير بخش ڀٽو يا ميرپور ڀٽو ڳوٺ ڀٽو خاندان جي تاريخي رهائشي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. ڊاڪٽر سانگي موجب هن ڳوٺ ۾ ڀٽو برادريءَ جي زمينداري ۽ مقامي سرداريءَ جو اثر رهيو آهي.<ref name="Sangi"/> ليکڪ ڀٽو خاندان جي اصل بابت مختلف تاريخي روايتن جو ذڪر ڪري ٿو، جن ۾ پنجاب، جيسلمير ۽ ٻين علائقن سان نسبت شامل آهي. اهي روايتون هڪٻئي کان مختلف آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ نسلي يا جاگرافيائي اصل کي قطعي تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === مهمان نوازي ۽ ننگر خانو === سانگي جي ڪتاب موجب ڳوٺ جي زميندار ڀٽن وٽ ڪنهن دور ۾ ننگر خانو هلندو هو، جتي مهمانن سان گڏ مقامي رهواسين کي پڻ کاڌو مهيا ڪيو ويندو هو. ڪتاب موجب اها روايت لڳ ڀڳ 1960ع ڌاري بند ٿي وئي.<ref name="Sangi"/> اهو احوال مقامي تاريخي روايت طور ڏنو ويو آهي ۽ ان جي صحيح مدت بابت وڌيڪ آزاد دستاويزي ثبوت موجود نه آهن. === مذهبي تعليم === ڊاڪٽر سانگي موجب نواب الاهي بخش ڀٽو رتيديري جي ديني درسگاهن جي مالي مدد ڪندو هو. بعد ۾ نواب نبي بخش ڀٽي پنهنجي ڳوٺ ۾ ديني مدرسو قائم ڪرايو ۽ ان جي استادن، شاگردن، رهائش، کاڌي ۽ ڪتابن جي خرچ ۾ حصو ورتو.<ref name="Sangi"/> ڪتاب ۾ علامه عبدالڪريم ڪورائي ۽ علامه غلام مصطفيٰ قاسمي جي ڳوٺ جي ديني تعليمي سرگرمين سان نسبت جو ذڪر پڻ آهي. == تاريخي آثار == === پير الله بخش ڀٽي جو مقبرو === ڊاڪٽر سيد شاڪر علي شاهه جي ڪتاب ''The Lost Glory of Larkana'' موجب پير الله بخش ڀٽي جو مقبرو ڳوٺ ۽ ديهه پير بخش ڀٽو، تعلقي رتيديري ۾ واقع آهي.<ref name="Shah2022"/> ماخذ موجب مقبري جي ڊيگهه ۽ ويڪر 8.45 ميٽر ۽ اوچائي 13 ميٽر آهي. ان جي رٿ چورس آهي ۽ ان کي ٽالپر دور جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Shah2022"/> مقبري جي بيهڪ 27°43′20″ اتر ۽ 68°21′13″ اوڀر ڄاڻايل آهي. ڪتاب ۾ مقبري جي رٿ، سامهون واري بناوت ۽ اندروني آرائشي چٽساليءَ جا نقشا ۽ تصويرون پڻ ڏنل آهن.<ref name="Shah2022"/> === ٻيو تاريخي مقبرو === ساڳئي ڪتاب ۾ پير بخش ڀٽو ڳوٺ جي هڪ اڻسڃاتل مقبري جو پڻ ذڪر آهي. ان جي رٿ ۽ سامهون واري بناوت جا نقشا ڪتاب جي تصويرن ۽ خاڪن واري حصي ۾ موجود آهن.<ref name="Shah2022"/> انهيءَ ماڳ کي ڪتاب ۾ ڪلهوڙا دور سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. مقبري ۾ دفن ٿيل شخص جي سڃاڻپ واضح نه هجڻ سبب ان بابت ڪو فرضي نالو استعمال نه ڪيو ويو آهي. == آبادي == پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماريءَ جي جدول 32 ۾ ''PIR BUX BHUTTO'' نالي شمارياتي داخلا جي آبادي 12,039 ڄاڻايل آهي، جنهن ۾ 6,315 مرد ۽ 5,724 عورتون شامل آهن.<ref name="PBS2023">{{cite report |title=Table 32: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> انهيءَ داخلا جي ديهه ۽ انفرادي ڳوٺ سان شمارياتي مطابقت جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي. تنهنڪري 12,039 کي صرف ميرپور ڀٽو جي مرڪزي آباديءَ جو قطعي انگ قرار نه ڏنو ويو آهي. == سماجي بناوت == ڊاڪٽر سانگي جي ڪتاب موجب ڳوٺ ۾ ڀٽا، ڀٽي، شيخ، ڪوري، ڪلهوڙا، کوکر ۽ سيد برادرين جا ماڻهو آباد رهيا آهن. ڪتاب ۾ ڀٽو برادريءَ کي آباديءَ جي لحاظ کان نمايان ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sangi"/> هيءَ ڄاڻ مقامي تاريخي بيان تي ٻڌل آهي؛ ان کي موجوده سرڪاري برادري وار آدمشماريءَ جو نتيجو نه سمجهڻ گهرجي. == مشهور شخصيتون == === ممتاز علي ڀٽو === [[ممتاز علي ڀٽو]] 29 نومبر 1933ع تي پير بخش ڀٽو ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو. هو سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير، گورنر، وفاقي وزير ۽ سنڌ نيشنل فرنٽ جو اڳواڻ رهيو. سندس وفات 18 جولاءِ 2021ع تي ٿي ۽ کيس ميرپور ڀٽو جي اباڻي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Mumtaz"/> === علي محمد ڀٽو === انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب علي محمد ڀٽو 23 سيپٽمبر 1908ع تي ڳوٺ پير بخش ڀٽو ۾ پيدا ٿيو. هن ابتدائي تعليم ڳوٺ جي سنڌي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي ۽ پوءِ لاڙڪاڻي مدرسي ۽ جيڪب آباد هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪيائين.<ref name="AliMohammad"/> === محمد اسماعيل ڀٽو === محمد اسماعيل ڀٽو 7 سيپٽمبر 1908ع تي پير بخش ڀٽو ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ ۽ پوءِ ڪراچيءَ جي تعليمي ادارن مان حاصل ڪئي.<ref name="Ismail">{{cite encyclopedia |title=ڀٽو محمد اسماعيل |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀٽو+محمد+اسماعيل |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> === سردار واحد بخش خان ڀٽو === جي. ايم. سيد پنهنجي ڪتاب ''اهي ڏينهن اهي شينهن'' ۾ سردار واحد بخش خان ڀٽي جي پير بخش ڀٽو ڳوٺ واري رهائش، مهمان نوازي، سماجي حيثيت ۽ مقامي سرداريءَ بابت احوال ڏنو آهي.<ref name="GMSyed">{{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=اهي ڏينهن اهي شينهن |chapter=سردار واحد بخش خان ڀٽو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2530/read/73496 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> == تاريخي واقعن جو خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#245c75;color:white"| سال يا دور ! style="background:#245c75;color:white"| تاريخي ڄاڻ ! style="background:#245c75;color:white"| ماخذ |- | 1908ع | علي محمد ڀٽو ۽ محمد اسماعيل ڀٽو جي پيدائش | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 1933ع | ممتاز علي ڀٽو جي پيدائش | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | لڳ ڀڳ 1960ع | ننگر خاني جي روايت بند ٿيڻ جو ڪتابي بيان | لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو |- | 2021ع | ممتاز علي ڀٽو جي وفات ۽ اباڻي قبرستان ۾ تدفين | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 2022ع | ڳوٺ جي تاريخي مقبرن بابت آثاري تحقيق جي اشاعت | سنڌ ثقافت کاتو |- | 2023ع | پير بخش ڀٽو نالي شمارياتي علائقي جي آبادي 12,039 | پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |} == وڌيڪ ڏسو == * [[رتوديرو]] * [[نئون ديرو]] * [[ڳڙهي خدا بخش ڀٽو]] * [[ڀٽو خاندان]] * [[ممتاز علي ڀٽو]] * [[سنڌ جا تاريخي مقبرا]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54794 لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو: ميرپور ڀٽو ڳوٺ] * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Lost_Glory_of_Larkana-Dr_Syed_Shakir_Ali_Shah-2022-cs.pdf The Lost Glory of Larkana] * [https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري] * [https://www.senate.gov.pk/uploads/documents/questions/1488508337_983.pdf قومي شاهراهه N-655 بابت سرڪاري دستاويز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Pir%20Bux%20Bhutto وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:ضلعي لاڙڪاڻي جا ڳوٺ]] [[زمرو:تعلقي رتيديري جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] lrv8oydtgz3aztadag078nwfwnl3u5r 429313 429311 2026-11-06T14:15:46Z Intisar Ali 8681 429313 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي جي تعلقي رتيديري جو تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = پير بخش ڀٽو | native_name = پير بخش ڀٽو ڳوٺ | other_name = ميرپور ڀٽو | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label = پير بخش ڀٽو | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ پير بخش ڀٽو ڳوٺ جي بيهڪ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[رتوديرو تعلقو]] | subdivision_type4 = ديهه | subdivision_name4 = پير بخش ڀٽو | population_total = | population_as_of = | population_footnotes = ديهه ۽ ڳوٺ جي آباديءَ جي الڳ تصديق گهربل | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''پير بخش ڀٽو''' يا '''ميرپور ڀٽو''' (انگريزي: ''Pir Bux Bhutto'' يا ''Mirpur Bhutto'') [[سنڌ]] جي [[ضلعو لاڙڪاڻو|ضلعي لاڙڪاڻي]] جي [[رتوديرو تعلقو|تعلقي رتيديري]] جو هڪ تاريخي ڳوٺ آهي. هي ڳوٺ رتيديري ۽ نئين ديري جي وچ ۾، قومي شاهراهه [[اين-655 قومي شاهراهه|N-655]] جي اوڀر طرف واقع آهي. ڊاڪٽر غلام علي همت علي سانگي موجب ڳوٺ جو اصل نالو پير بخش ڀٽو آهي، جڏهن ته ميرپور ڀٽو نالو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Sangi">{{cite book |last=سانگي |first=غلام علي همت علي |title=لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو |chapter=ميرپور ڀٽو ڳوٺ |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54794 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي آثار قديمه بابت ڪتاب ''The Lost Glory of Larkana'' ۾ هن ڳوٺ ۽ ديهه جي تاريخي مقبرن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Shah2022">{{cite book |last=Shah |first=Syed Shakir Ali |title=The Lost Glory of Larkana: Including Kamber Shadadkot District |publisher=Culture Department, Government of Sindh |year=2022 |isbn=978-969-8100-86-5 |pages=248–249 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Lost_Glory_of_Larkana-Dr_Syed_Shakir_Ali_Shah-2022-cs.pdf |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ڊاڪٽر غلام علي همت علي سانگي جي ڪتاب ''لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو'' ۾ ''ميرپور ڀٽو ڳوٺ'' جي عنوان هيٺ ڄاڻايو ويو آهي ته ڳوٺ جو اصل نالو ''پير بخش ڀٽو'' آهي، پر مقامي اسڪول جو نالو ميرپور ڀٽو هو.<ref name="Sangi"/> سنڌ جي تاريخي ۽ سوانحي ماخذن ۾ ٻنهي نالن جو استعمال ملي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ علي محمد ڀٽو ۽ ممتاز علي ڀٽو جي سوانحن ۾ پير بخش ڀٽو ۽ ميرپور ڀٽو جا نالا هڪ ئي ڳوٺ جي حوالي سان استعمال ٿيل آهن.<ref name="AliMohammad">{{cite encyclopedia |title=علي محمد ڀٽو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=علي+محمد+ڀٽو |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="Mumtaz">{{cite encyclopedia |title=ممتاز علي ڀٽو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ممتاز+علي+ڀٽو |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> ڳوٺ جو نالو ڪنهن مخصوص پير بخش ڀٽي جي نالي تي ڪڏهن ۽ ڪيئن پيو، ان بابت قطعي تاريخي دستاويز جي وڌيڪ ضرورت آهي. == جاگرافي == پير بخش ڀٽو ڳوٺ نئون ديرو–رتوديرو روڊ جي اوڀر طرف واقع آهي. ڊاڪٽر سانگي موجب ڳوٺ هڪ نسبتاً مٿانهين، گولائيءَ واري زميني ٽڪري تي آباد آهي، جنهن جي چوڌاري ڪنهن دور ۾ بچاءُ بند موجود هو.<ref name="Sangi"/> ساڳئي ڪتاب موجب ڳوٺ رتيديري کان اٽڪل ڇهه ڪلوميٽر ۽ لاڙڪاڻي شهر کان اٽڪل پنجويهه ڪلوميٽر پري آهي. ڳوٺ کي نئون ديرو–رتوديرو روڊ سان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر ڊگهو لنڪ روڊ ڳنڍيندو آهي.<ref name="Sangi"/> آثار قديمه جي ماهر ڊاڪٽر سيد شاڪر علي شاهه جي تحقيق موجب پير الله بخش ڀٽي جو مقبرو ڳوٺ ۽ ديهه پير بخش ڀٽو ۾ واقع آهي. ان جي اولهه طرف لڳ ڀڳ ٻن ڪلوميٽرن تي نئون ديرو–رتوديرو روڊ، ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر تي وارهه واهه ۽ اوڀر طرف لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر تي جيها ڳوٺ واقع آهي.<ref name="Shah2022"/> == قومي شاهراهه N-655 == قومي شاهراهه N-655 سنڌ جي رتيديري ۽ نئين ديري کي ڳنڍيندڙ قومي رستو آهي. پاڪستان جي قومي شاهراهن بابت پارلياماني دستاويزن موجب ان جي ڪل ڊيگهه ارڙهن ڪلوميٽر آهي.<ref name="NHA">{{cite report |title=Presentation for Parliamentary Committee on CPEC: Existing National Highways Network |url=https://na.gov.pk/cpec/sites/default/files/presentations/20151026-Presentation-For-Parliamentary-Commitee-on-CPEC.pdf |publisher=Government of Pakistan |date=26 October 2015 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> 2017ع ۾ پاڪستان جي سينيٽ جي سرڪاري سوالن ۽ جوابن ۾ پڻ N-655 کي ''Ratodero–Naudero'' قومي شاهراهه طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Senate">{{cite report |title=Questions for Oral Answers, 3 March 2017 |url=https://www.senate.gov.pk/uploads/documents/questions/1488508337_983.pdf |publisher=Senate Secretariat, Government of Pakistan |date=3 March 2017 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> پير بخش ڀٽو ڳوٺ هن رستي جي اوڀر طرف هڪ مقامي ڳنڍيندڙ رستي وسيلي واقع آهي. ڳوٺ کي سڌو قومي شاهراهه جي مرڪزي لڪير تي واقع قرار ڏيڻ بدران ''قومي شاهراهه جي ويجهو'' ڄاڻائڻ وڌيڪ درست آهي. == تاريخ == === ڀٽو خاندان سان تعلق === پير بخش ڀٽو يا ميرپور ڀٽو ڳوٺ ڀٽو خاندان جي تاريخي رهائشي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. ڊاڪٽر سانگي موجب هن ڳوٺ ۾ ڀٽو برادريءَ جي زمينداري ۽ مقامي سرداريءَ جو اثر رهيو آهي.<ref name="Sangi"/> ليکڪ ڀٽو خاندان جي اصل بابت مختلف تاريخي روايتن جو ذڪر ڪري ٿو، جن ۾ پنجاب، جيسلمير ۽ ٻين علائقن سان نسبت شامل آهي. اهي روايتون هڪٻئي کان مختلف آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ نسلي يا جاگرافيائي اصل کي قطعي تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === مهمان نوازي ۽ ننگر خانو === سانگي جي ڪتاب موجب ڳوٺ جي زميندار ڀٽن وٽ ڪنهن دور ۾ ننگر خانو هلندو هو، جتي مهمانن سان گڏ مقامي رهواسين کي پڻ کاڌو مهيا ڪيو ويندو هو. ڪتاب موجب اها روايت لڳ ڀڳ 1960ع ڌاري بند ٿي وئي.<ref name="Sangi"/> اهو احوال مقامي تاريخي روايت طور ڏنو ويو آهي ۽ ان جي صحيح مدت بابت وڌيڪ آزاد دستاويزي ثبوت موجود نه آهن. === مذهبي تعليم === ڊاڪٽر سانگي موجب نواب الاهي بخش ڀٽو رتيديري جي ديني درسگاهن جي مالي مدد ڪندو هو. بعد ۾ نواب نبي بخش ڀٽي پنهنجي ڳوٺ ۾ ديني مدرسو قائم ڪرايو ۽ ان جي استادن، شاگردن، رهائش، کاڌي ۽ ڪتابن جي خرچ ۾ حصو ورتو.<ref name="Sangi"/> ڪتاب ۾ علامه عبدالڪريم ڪورائي ۽ علامه غلام مصطفيٰ قاسمي جي ڳوٺ جي ديني تعليمي سرگرمين سان نسبت جو ذڪر پڻ آهي. == تاريخي آثار == === پير الله بخش ڀٽي جو مقبرو === ڊاڪٽر سيد شاڪر علي شاهه جي ڪتاب ''The Lost Glory of Larkana'' موجب پير الله بخش ڀٽي جو مقبرو ڳوٺ ۽ ديهه پير بخش ڀٽو، تعلقي رتيديري ۾ واقع آهي.<ref name="Shah2022"/> ماخذ موجب مقبري جي ڊيگهه ۽ ويڪر 8.45 ميٽر ۽ اوچائي 13 ميٽر آهي. ان جي رٿ چورس آهي ۽ ان کي ٽالپر دور جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Shah2022"/> مقبري جي بيهڪ 27°43′20″ اتر ۽ 68°21′13″ اوڀر ڄاڻايل آهي. ڪتاب ۾ مقبري جي رٿ، سامهون واري بناوت ۽ اندروني آرائشي چٽساليءَ جا نقشا ۽ تصويرون پڻ ڏنل آهن.<ref name="Shah2022"/> === ٻيو تاريخي مقبرو === ساڳئي ڪتاب ۾ پير بخش ڀٽو ڳوٺ جي هڪ اڻسڃاتل مقبري جو پڻ ذڪر آهي. ان جي رٿ ۽ سامهون واري بناوت جا نقشا ڪتاب جي تصويرن ۽ خاڪن واري حصي ۾ موجود آهن.<ref name="Shah2022"/> انهيءَ ماڳ کي ڪتاب ۾ ڪلهوڙا دور سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. مقبري ۾ دفن ٿيل شخص جي سڃاڻپ واضح نه هجڻ سبب ان بابت ڪو فرضي نالو استعمال نه ڪيو ويو آهي. == آبادي == پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماريءَ جي جدول 32 ۾ ''PIR BUX BHUTTO'' نالي شمارياتي داخلا جي آبادي 12,039 ڄاڻايل آهي، جنهن ۾ 6,315 مرد ۽ 5,724 عورتون شامل آهن.<ref name="PBS2023">{{cite report |title=Table 32: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> انهيءَ داخلا جي ديهه ۽ انفرادي ڳوٺ سان شمارياتي مطابقت جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي. تنهنڪري 12,039 کي صرف ميرپور ڀٽو جي مرڪزي آباديءَ جو قطعي انگ قرار نه ڏنو ويو آهي. == سماجي بناوت == ڊاڪٽر سانگي جي ڪتاب موجب ڳوٺ ۾ ڀٽا، ڀٽي، شيخ، ڪوري، ڪلهوڙا، کوکر ۽ سيد برادرين جا ماڻهو آباد رهيا آهن. ڪتاب ۾ ڀٽو برادريءَ کي آباديءَ جي لحاظ کان نمايان ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sangi"/> هيءَ ڄاڻ مقامي تاريخي بيان تي ٻڌل آهي؛ ان کي موجوده سرڪاري برادري وار آدمشماريءَ جو نتيجو نه سمجهڻ گهرجي. == مشهور شخصيتون == === ممتاز علي ڀٽو === [[ممتاز علي ڀٽو]] 29 نومبر 1933ع تي پير بخش ڀٽو ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو. هو سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير، گورنر، وفاقي وزير ۽ سنڌ نيشنل فرنٽ جو اڳواڻ رهيو. سندس وفات 18 جولاءِ 2021ع تي ٿي ۽ کيس ميرپور ڀٽو جي اباڻي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Mumtaz"/> === علي محمد ڀٽو === انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب علي محمد ڀٽو 23 سيپٽمبر 1908ع تي ڳوٺ پير بخش ڀٽو ۾ پيدا ٿيو. هن ابتدائي تعليم ڳوٺ جي سنڌي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي ۽ پوءِ لاڙڪاڻي مدرسي ۽ جيڪب آباد هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪيائين.<ref name="AliMohammad"/> === محمد اسماعيل ڀٽو === محمد اسماعيل ڀٽو 7 سيپٽمبر 1908ع تي پير بخش ڀٽو ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ ۽ پوءِ ڪراچيءَ جي تعليمي ادارن مان حاصل ڪئي.<ref name="Ismail">{{cite encyclopedia |title=ڀٽو محمد اسماعيل |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀٽو+محمد+اسماعيل |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> === سردار واحد بخش خان ڀٽو === جي. ايم. سيد پنهنجي ڪتاب ''اهي ڏينهن اهي شينهن'' ۾ سردار واحد بخش خان ڀٽي جي پير بخش ڀٽو ڳوٺ واري رهائش، مهمان نوازي، سماجي حيثيت ۽ مقامي سرداريءَ بابت احوال ڏنو آهي.<ref name="Syed">{{cite book |last=پير |first=علي محمد. |title=اهي ڏينهن اهي شينهن |chapter=سردار واحد بخش خان ڀٽو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2530/read/73496 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> == تاريخي واقعن جو خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#245c75;color:white"| سال يا دور ! style="background:#245c75;color:white"| تاريخي ڄاڻ ! style="background:#245c75;color:white"| ماخذ |- | 1908ع | علي محمد ڀٽو ۽ محمد اسماعيل ڀٽو جي پيدائش | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 1933ع | ممتاز علي ڀٽو جي پيدائش | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | لڳ ڀڳ 1960ع | ننگر خاني جي روايت بند ٿيڻ جو ڪتابي بيان | لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو |- | 2021ع | ممتاز علي ڀٽو جي وفات ۽ اباڻي قبرستان ۾ تدفين | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 2022ع | ڳوٺ جي تاريخي مقبرن بابت آثاري تحقيق جي اشاعت | سنڌ ثقافت کاتو |- | 2023ع | پير بخش ڀٽو نالي شمارياتي علائقي جي آبادي 12,039 | پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |} == وڌيڪ ڏسو == * [[رتوديرو]] * [[نئون ديرو]] * [[ڳڙهي خدا بخش ڀٽو]] * [[ڀٽو خاندان]] * [[ممتاز علي ڀٽو]] * [[سنڌ جا تاريخي مقبرا]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54794 لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو: ميرپور ڀٽو ڳوٺ] * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Lost_Glory_of_Larkana-Dr_Syed_Shakir_Ali_Shah-2022-cs.pdf The Lost Glory of Larkana] * [https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري] * [https://www.senate.gov.pk/uploads/documents/questions/1488508337_983.pdf قومي شاهراهه N-655 بابت سرڪاري دستاويز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Pir%20Bux%20Bhutto وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:ضلعي لاڙڪاڻي جا ڳوٺ]] [[زمرو:تعلقي رتيديري جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] oew2mx1zgrqat286wjv646ixmv9rtyo 429314 429313 2026-11-06T14:16:22Z Intisar Ali 8681 /* */ 429314 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي جي تعلقي رتيديري جو تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = پير بخش ڀٽو | native_name = پير بخش ڀٽو ڳوٺ | other_name = ميرپور ڀٽو | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label = پير بخش ڀٽو | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ پير بخش ڀٽو ڳوٺ جي بيهڪ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[رتوديرو تعلقو]] | subdivision_type4 = ديهه | subdivision_name4 = پير بخش ڀٽو | population_total = | population_as_of = | population_footnotes = ديهه ۽ ڳوٺ جي آباديءَ جي الڳ تصديق گهربل | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''پير بخش ڀٽو''' يا '''ميرپور ڀٽو''' (انگريزي: ''Pir Bux Bhutto'' يا ''Mirpur Bhutto'') [[سنڌ]] جي [[ضلعو لاڙڪاڻو|ضلعي لاڙڪاڻي]] جي [[رتوديرو تعلقو|تعلقي رتيديري]] جو هڪ تاريخي ڳوٺ آهي. هي ڳوٺ رتيديري ۽ نئين ديري جي وچ ۾، قومي شاهراهه [[اين-655 قومي شاهراهه|اين-655]] جي اوڀر طرف واقع آهي. ڊاڪٽر غلام علي همت علي سانگي موجب ڳوٺ جو اصل نالو پير بخش ڀٽو آهي، جڏهن ته ميرپور ڀٽو نالو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Sangi">{{cite book |last=سانگي |first=غلام علي همت علي |title=لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو |chapter=ميرپور ڀٽو ڳوٺ |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54794 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي آثار قديمه بابت ڪتاب ''The Lost Glory of Larkana'' ۾ هن ڳوٺ ۽ ديهه جي تاريخي مقبرن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Shah2022">{{cite book |last=Shah |first=Syed Shakir Ali |title=The Lost Glory of Larkana: Including Kamber Shadadkot District |publisher=Culture Department, Government of Sindh |year=2022 |isbn=978-969-8100-86-5 |pages=248–249 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Lost_Glory_of_Larkana-Dr_Syed_Shakir_Ali_Shah-2022-cs.pdf |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ڊاڪٽر غلام علي همت علي سانگي جي ڪتاب ''لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو'' ۾ ''ميرپور ڀٽو ڳوٺ'' جي عنوان هيٺ ڄاڻايو ويو آهي ته ڳوٺ جو اصل نالو ''پير بخش ڀٽو'' آهي، پر مقامي اسڪول جو نالو ميرپور ڀٽو هو.<ref name="Sangi"/> سنڌ جي تاريخي ۽ سوانحي ماخذن ۾ ٻنهي نالن جو استعمال ملي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ علي محمد ڀٽو ۽ ممتاز علي ڀٽو جي سوانحن ۾ پير بخش ڀٽو ۽ ميرپور ڀٽو جا نالا هڪ ئي ڳوٺ جي حوالي سان استعمال ٿيل آهن.<ref name="AliMohammad">{{cite encyclopedia |title=علي محمد ڀٽو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=علي+محمد+ڀٽو |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="Mumtaz">{{cite encyclopedia |title=ممتاز علي ڀٽو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ممتاز+علي+ڀٽو |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> ڳوٺ جو نالو ڪنهن مخصوص پير بخش ڀٽي جي نالي تي ڪڏهن ۽ ڪيئن پيو، ان بابت قطعي تاريخي دستاويز جي وڌيڪ ضرورت آهي. == جاگرافي == پير بخش ڀٽو ڳوٺ نئون ديرو–رتوديرو روڊ جي اوڀر طرف واقع آهي. ڊاڪٽر سانگي موجب ڳوٺ هڪ نسبتاً مٿانهين، گولائيءَ واري زميني ٽڪري تي آباد آهي، جنهن جي چوڌاري ڪنهن دور ۾ بچاءُ بند موجود هو.<ref name="Sangi"/> ساڳئي ڪتاب موجب ڳوٺ رتيديري کان اٽڪل ڇهه ڪلوميٽر ۽ لاڙڪاڻي شهر کان اٽڪل پنجويهه ڪلوميٽر پري آهي. ڳوٺ کي نئون ديرو–رتوديرو روڊ سان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر ڊگهو لنڪ روڊ ڳنڍيندو آهي.<ref name="Sangi"/> آثار قديمه جي ماهر ڊاڪٽر سيد شاڪر علي شاهه جي تحقيق موجب پير الله بخش ڀٽي جو مقبرو ڳوٺ ۽ ديهه پير بخش ڀٽو ۾ واقع آهي. ان جي اولهه طرف لڳ ڀڳ ٻن ڪلوميٽرن تي نئون ديرو–رتوديرو روڊ، ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر تي وارهه واهه ۽ اوڀر طرف لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر تي جيها ڳوٺ واقع آهي.<ref name="Shah2022"/> == قومي شاهراهه N-655 == قومي شاهراهه N-655 سنڌ جي رتيديري ۽ نئين ديري کي ڳنڍيندڙ قومي رستو آهي. پاڪستان جي قومي شاهراهن بابت پارلياماني دستاويزن موجب ان جي ڪل ڊيگهه ارڙهن ڪلوميٽر آهي.<ref name="NHA">{{cite report |title=Presentation for Parliamentary Committee on CPEC: Existing National Highways Network |url=https://na.gov.pk/cpec/sites/default/files/presentations/20151026-Presentation-For-Parliamentary-Commitee-on-CPEC.pdf |publisher=Government of Pakistan |date=26 October 2015 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> 2017ع ۾ پاڪستان جي سينيٽ جي سرڪاري سوالن ۽ جوابن ۾ پڻ N-655 کي ''Ratodero–Naudero'' قومي شاهراهه طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Senate">{{cite report |title=Questions for Oral Answers, 3 March 2017 |url=https://www.senate.gov.pk/uploads/documents/questions/1488508337_983.pdf |publisher=Senate Secretariat, Government of Pakistan |date=3 March 2017 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> پير بخش ڀٽو ڳوٺ هن رستي جي اوڀر طرف هڪ مقامي ڳنڍيندڙ رستي وسيلي واقع آهي. ڳوٺ کي سڌو قومي شاهراهه جي مرڪزي لڪير تي واقع قرار ڏيڻ بدران ''قومي شاهراهه جي ويجهو'' ڄاڻائڻ وڌيڪ درست آهي. == تاريخ == === ڀٽو خاندان سان تعلق === پير بخش ڀٽو يا ميرپور ڀٽو ڳوٺ ڀٽو خاندان جي تاريخي رهائشي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. ڊاڪٽر سانگي موجب هن ڳوٺ ۾ ڀٽو برادريءَ جي زمينداري ۽ مقامي سرداريءَ جو اثر رهيو آهي.<ref name="Sangi"/> ليکڪ ڀٽو خاندان جي اصل بابت مختلف تاريخي روايتن جو ذڪر ڪري ٿو، جن ۾ پنجاب، جيسلمير ۽ ٻين علائقن سان نسبت شامل آهي. اهي روايتون هڪٻئي کان مختلف آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ نسلي يا جاگرافيائي اصل کي قطعي تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === مهمان نوازي ۽ ننگر خانو === سانگي جي ڪتاب موجب ڳوٺ جي زميندار ڀٽن وٽ ڪنهن دور ۾ ننگر خانو هلندو هو، جتي مهمانن سان گڏ مقامي رهواسين کي پڻ کاڌو مهيا ڪيو ويندو هو. ڪتاب موجب اها روايت لڳ ڀڳ 1960ع ڌاري بند ٿي وئي.<ref name="Sangi"/> اهو احوال مقامي تاريخي روايت طور ڏنو ويو آهي ۽ ان جي صحيح مدت بابت وڌيڪ آزاد دستاويزي ثبوت موجود نه آهن. === مذهبي تعليم === ڊاڪٽر سانگي موجب نواب الاهي بخش ڀٽو رتيديري جي ديني درسگاهن جي مالي مدد ڪندو هو. بعد ۾ نواب نبي بخش ڀٽي پنهنجي ڳوٺ ۾ ديني مدرسو قائم ڪرايو ۽ ان جي استادن، شاگردن، رهائش، کاڌي ۽ ڪتابن جي خرچ ۾ حصو ورتو.<ref name="Sangi"/> ڪتاب ۾ علامه عبدالڪريم ڪورائي ۽ علامه غلام مصطفيٰ قاسمي جي ڳوٺ جي ديني تعليمي سرگرمين سان نسبت جو ذڪر پڻ آهي. == تاريخي آثار == === پير الله بخش ڀٽي جو مقبرو === ڊاڪٽر سيد شاڪر علي شاهه جي ڪتاب ''The Lost Glory of Larkana'' موجب پير الله بخش ڀٽي جو مقبرو ڳوٺ ۽ ديهه پير بخش ڀٽو، تعلقي رتيديري ۾ واقع آهي.<ref name="Shah2022"/> ماخذ موجب مقبري جي ڊيگهه ۽ ويڪر 8.45 ميٽر ۽ اوچائي 13 ميٽر آهي. ان جي رٿ چورس آهي ۽ ان کي ٽالپر دور جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Shah2022"/> مقبري جي بيهڪ 27°43′20″ اتر ۽ 68°21′13″ اوڀر ڄاڻايل آهي. ڪتاب ۾ مقبري جي رٿ، سامهون واري بناوت ۽ اندروني آرائشي چٽساليءَ جا نقشا ۽ تصويرون پڻ ڏنل آهن.<ref name="Shah2022"/> === ٻيو تاريخي مقبرو === ساڳئي ڪتاب ۾ پير بخش ڀٽو ڳوٺ جي هڪ اڻسڃاتل مقبري جو پڻ ذڪر آهي. ان جي رٿ ۽ سامهون واري بناوت جا نقشا ڪتاب جي تصويرن ۽ خاڪن واري حصي ۾ موجود آهن.<ref name="Shah2022"/> انهيءَ ماڳ کي ڪتاب ۾ ڪلهوڙا دور سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. مقبري ۾ دفن ٿيل شخص جي سڃاڻپ واضح نه هجڻ سبب ان بابت ڪو فرضي نالو استعمال نه ڪيو ويو آهي. == آبادي == پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماريءَ جي جدول 32 ۾ ''PIR BUX BHUTTO'' نالي شمارياتي داخلا جي آبادي 12,039 ڄاڻايل آهي، جنهن ۾ 6,315 مرد ۽ 5,724 عورتون شامل آهن.<ref name="PBS2023">{{cite report |title=Table 32: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> انهيءَ داخلا جي ديهه ۽ انفرادي ڳوٺ سان شمارياتي مطابقت جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي. تنهنڪري 12,039 کي صرف ميرپور ڀٽو جي مرڪزي آباديءَ جو قطعي انگ قرار نه ڏنو ويو آهي. == سماجي بناوت == ڊاڪٽر سانگي جي ڪتاب موجب ڳوٺ ۾ ڀٽا، ڀٽي، شيخ، ڪوري، ڪلهوڙا، کوکر ۽ سيد برادرين جا ماڻهو آباد رهيا آهن. ڪتاب ۾ ڀٽو برادريءَ کي آباديءَ جي لحاظ کان نمايان ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sangi"/> هيءَ ڄاڻ مقامي تاريخي بيان تي ٻڌل آهي؛ ان کي موجوده سرڪاري برادري وار آدمشماريءَ جو نتيجو نه سمجهڻ گهرجي. == مشهور شخصيتون == === ممتاز علي ڀٽو === [[ممتاز علي ڀٽو]] 29 نومبر 1933ع تي پير بخش ڀٽو ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو. هو سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير، گورنر، وفاقي وزير ۽ سنڌ نيشنل فرنٽ جو اڳواڻ رهيو. سندس وفات 18 جولاءِ 2021ع تي ٿي ۽ کيس ميرپور ڀٽو جي اباڻي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Mumtaz"/> === علي محمد ڀٽو === انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب علي محمد ڀٽو 23 سيپٽمبر 1908ع تي ڳوٺ پير بخش ڀٽو ۾ پيدا ٿيو. هن ابتدائي تعليم ڳوٺ جي سنڌي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي ۽ پوءِ لاڙڪاڻي مدرسي ۽ جيڪب آباد هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪيائين.<ref name="AliMohammad"/> === محمد اسماعيل ڀٽو === محمد اسماعيل ڀٽو 7 سيپٽمبر 1908ع تي پير بخش ڀٽو ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ ۽ پوءِ ڪراچيءَ جي تعليمي ادارن مان حاصل ڪئي.<ref name="Ismail">{{cite encyclopedia |title=ڀٽو محمد اسماعيل |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀٽو+محمد+اسماعيل |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> === سردار واحد بخش خان ڀٽو === جي. ايم. سيد پنهنجي ڪتاب ''اهي ڏينهن اهي شينهن'' ۾ سردار واحد بخش خان ڀٽي جي پير بخش ڀٽو ڳوٺ واري رهائش، مهمان نوازي، سماجي حيثيت ۽ مقامي سرداريءَ بابت احوال ڏنو آهي.<ref name="Syed">{{cite book |last=پير |first=علي محمد. |title=اهي ڏينهن اهي شينهن |chapter=سردار واحد بخش خان ڀٽو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2530/read/73496 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> == تاريخي واقعن جو خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#245c75;color:white"| سال يا دور ! style="background:#245c75;color:white"| تاريخي ڄاڻ ! style="background:#245c75;color:white"| ماخذ |- | 1908ع | علي محمد ڀٽو ۽ محمد اسماعيل ڀٽو جي پيدائش | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 1933ع | ممتاز علي ڀٽو جي پيدائش | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | لڳ ڀڳ 1960ع | ننگر خاني جي روايت بند ٿيڻ جو ڪتابي بيان | لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو |- | 2021ع | ممتاز علي ڀٽو جي وفات ۽ اباڻي قبرستان ۾ تدفين | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 2022ع | ڳوٺ جي تاريخي مقبرن بابت آثاري تحقيق جي اشاعت | سنڌ ثقافت کاتو |- | 2023ع | پير بخش ڀٽو نالي شمارياتي علائقي جي آبادي 12,039 | پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |} == وڌيڪ ڏسو == * [[رتوديرو]] * [[نئون ديرو]] * [[ڳڙهي خدا بخش ڀٽو]] * [[ڀٽو خاندان]] * [[ممتاز علي ڀٽو]] * [[سنڌ جا تاريخي مقبرا]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54794 لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو: ميرپور ڀٽو ڳوٺ] * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Lost_Glory_of_Larkana-Dr_Syed_Shakir_Ali_Shah-2022-cs.pdf The Lost Glory of Larkana] * [https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري] * [https://www.senate.gov.pk/uploads/documents/questions/1488508337_983.pdf قومي شاهراهه N-655 بابت سرڪاري دستاويز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Pir%20Bux%20Bhutto وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:ضلعي لاڙڪاڻي جا ڳوٺ]] [[زمرو:تعلقي رتيديري جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] a88bq6h7unvzxmnqsx46smj0q4jzj0x 429316 429314 2026-11-06T14:17:16Z Intisar Ali 8681 429316 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي جي تعلقي رتيديري جو تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = پير بخش ڀٽو | native_name = پير بخش ڀٽو ڳوٺ | other_name = ميرپور ڀٽو | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label = پير بخش ڀٽو | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ پير بخش ڀٽو ڳوٺ جي بيهڪ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[رتوديرو تعلقو]] | subdivision_type4 = ديهه | subdivision_name4 = پير بخش ڀٽو | population_total = | population_as_of = | population_footnotes = ديهه ۽ ڳوٺ جي آباديءَ جي الڳ تصديق گهربل | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''پير بخش ڀٽو''' يا '''ميرپور ڀٽو''' (انگريزي: ''Pir Bux Bhutto'' يا ''Mirpur Bhutto'') [[سنڌ]] جي [[ضلعو لاڙڪاڻو|ضلعي لاڙڪاڻي]] جي [[رتوديرو تعلقو|تعلقي رتيديري]] جو هڪ تاريخي ڳوٺ آهي. هي ڳوٺ رتيديري ۽ نئين ديري جي وچ ۾، قومي شاهراهه [[اين-655 قومي شاهراهه|اين-655]] جي اوڀر طرف واقع آهي. ڊاڪٽر غلام علي همت علي سانگي موجب ڳوٺ جو اصل نالو پير بخش ڀٽو آهي، جڏهن ته ميرپور ڀٽو نالو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Sangi">{{cite book |last=سانگي |first=غلام علي همت علي |title=لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو |chapter=ميرپور ڀٽو ڳوٺ |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54794 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي آثار قديمه بابت ڪتاب ''The Lost Glory of Larkana'' ۾ هن ڳوٺ ۽ ديهه جي تاريخي مقبرن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Shah2022">{{cite book |last=Shah |first=Syed Shakir Ali |title=The Lost Glory of Larkana: Including Kamber Shadadkot District |publisher=Culture Department, Government of Sindh |year=2022 |isbn=978-969-8100-86-5 |pages=248–249 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Lost_Glory_of_Larkana-Dr_Syed_Shakir_Ali_Shah-2022-cs.pdf |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ڊاڪٽر غلام علي همت علي سانگي جي ڪتاب ''لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو'' ۾ ''ميرپور ڀٽو ڳوٺ'' جي عنوان هيٺ ڄاڻايو ويو آهي ته ڳوٺ جو اصل نالو ''پير بخش ڀٽو'' آهي، پر مقامي اسڪول جو نالو ميرپور ڀٽو هو.<ref name="Sangi"/> سنڌ جي تاريخي ۽ سوانحي ماخذن ۾ ٻنهي نالن جو استعمال ملي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ علي محمد ڀٽو ۽ ممتاز علي ڀٽو جي سوانحن ۾ پير بخش ڀٽو ۽ ميرپور ڀٽو جا نالا هڪ ئي ڳوٺ جي حوالي سان استعمال ٿيل آهن.<ref name="AliMohammad">{{cite encyclopedia |title=علي محمد ڀٽو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=علي+محمد+ڀٽو |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref><ref name="Mumtaz">{{cite encyclopedia |title=ممتاز علي ڀٽو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ممتاز+علي+ڀٽو |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> ڳوٺ جو نالو ڪنهن مخصوص پير بخش ڀٽي جي نالي تي ڪڏهن ۽ ڪيئن پيو، ان بابت قطعي تاريخي دستاويز جي وڌيڪ ضرورت آهي. == جاگرافي == پير بخش ڀٽو ڳوٺ نئون ديرو–رتوديرو روڊ جي اوڀر طرف واقع آهي. ڊاڪٽر سانگي موجب ڳوٺ هڪ نسبتاً مٿانهين، گولائيءَ واري زميني ٽڪري تي آباد آهي، جنهن جي چوڌاري ڪنهن دور ۾ بچاءُ بند موجود هو.<ref name="Sangi"/> ساڳئي ڪتاب موجب ڳوٺ رتيديري کان اٽڪل ڇهه ڪلوميٽر ۽ لاڙڪاڻي شهر کان اٽڪل پنجويهه ڪلوميٽر پري آهي. ڳوٺ کي نئون ديرو–رتوديرو روڊ سان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر ڊگهو لنڪ روڊ ڳنڍيندو آهي.<ref name="Sangi"/> آثار قديمه جي ماهر ڊاڪٽر سيد شاڪر علي شاهه جي تحقيق موجب پير الله بخش ڀٽي جو مقبرو ڳوٺ ۽ ديهه پير بخش ڀٽو ۾ واقع آهي. ان جي اولهه طرف لڳ ڀڳ ٻن ڪلوميٽرن تي نئون ديرو–رتوديرو روڊ، ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر تي وارهه واهه ۽ اوڀر طرف لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر تي جيها ڳوٺ واقع آهي.<ref name="Shah2022"/> == قومي شاهراهه اين-655 == قومي شاهراهه اين-655 سنڌ جي رتيديري ۽ نئين ديري کي ڳنڍيندڙ قومي رستو آهي. پاڪستان جي قومي شاهراهن بابت پارلياماني دستاويزن موجب ان جي ڪل ڊيگهه ارڙهن ڪلوميٽر آهي.<ref name="NHA">{{cite report |title=Presentation for Parliamentary Committee on CPEC: Existing National Highways Network |url=https://na.gov.pk/cpec/sites/default/files/presentations/20151026-Presentation-For-Parliamentary-Commitee-on-CPEC.pdf |publisher=Government of Pakistan |date=26 October 2015 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> 2017ع ۾ پاڪستان جي سينيٽ جي سرڪاري سوالن ۽ جوابن ۾ پڻ N-655 کي ''Ratodero–Naudero'' قومي شاهراهه طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Senate">{{cite report |title=Questions for Oral Answers, 3 March 2017 |url=https://www.senate.gov.pk/uploads/documents/questions/1488508337_983.pdf |publisher=Senate Secretariat, Government of Pakistan |date=3 March 2017 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> پير بخش ڀٽو ڳوٺ هن رستي جي اوڀر طرف هڪ مقامي ڳنڍيندڙ رستي وسيلي واقع آهي. ڳوٺ کي سڌو قومي شاهراهه جي مرڪزي لڪير تي واقع قرار ڏيڻ بدران ''قومي شاهراهه جي ويجهو'' ڄاڻائڻ وڌيڪ درست آهي. == تاريخ == === ڀٽو خاندان سان تعلق === پير بخش ڀٽو يا ميرپور ڀٽو ڳوٺ ڀٽو خاندان جي تاريخي رهائشي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. ڊاڪٽر سانگي موجب هن ڳوٺ ۾ ڀٽو برادريءَ جي زمينداري ۽ مقامي سرداريءَ جو اثر رهيو آهي.<ref name="Sangi"/> ليکڪ ڀٽو خاندان جي اصل بابت مختلف تاريخي روايتن جو ذڪر ڪري ٿو، جن ۾ پنجاب، جيسلمير ۽ ٻين علائقن سان نسبت شامل آهي. اهي روايتون هڪٻئي کان مختلف آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ نسلي يا جاگرافيائي اصل کي قطعي تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === مهمان نوازي ۽ ننگر خانو === سانگي جي ڪتاب موجب ڳوٺ جي زميندار ڀٽن وٽ ڪنهن دور ۾ ننگر خانو هلندو هو، جتي مهمانن سان گڏ مقامي رهواسين کي پڻ کاڌو مهيا ڪيو ويندو هو. ڪتاب موجب اها روايت لڳ ڀڳ 1960ع ڌاري بند ٿي وئي.<ref name="Sangi"/> اهو احوال مقامي تاريخي روايت طور ڏنو ويو آهي ۽ ان جي صحيح مدت بابت وڌيڪ آزاد دستاويزي ثبوت موجود نه آهن. === مذهبي تعليم === ڊاڪٽر سانگي موجب نواب الاهي بخش ڀٽو رتيديري جي ديني درسگاهن جي مالي مدد ڪندو هو. بعد ۾ نواب نبي بخش ڀٽي پنهنجي ڳوٺ ۾ ديني مدرسو قائم ڪرايو ۽ ان جي استادن، شاگردن، رهائش، کاڌي ۽ ڪتابن جي خرچ ۾ حصو ورتو.<ref name="Sangi"/> ڪتاب ۾ علامه عبدالڪريم ڪورائي ۽ علامه غلام مصطفيٰ قاسمي جي ڳوٺ جي ديني تعليمي سرگرمين سان نسبت جو ذڪر پڻ آهي. == تاريخي آثار == === پير الله بخش ڀٽي جو مقبرو === ڊاڪٽر سيد شاڪر علي شاهه جي ڪتاب ''The Lost Glory of Larkana'' موجب پير الله بخش ڀٽي جو مقبرو ڳوٺ ۽ ديهه پير بخش ڀٽو، تعلقي رتيديري ۾ واقع آهي.<ref name="Shah2022"/> ماخذ موجب مقبري جي ڊيگهه ۽ ويڪر 8.45 ميٽر ۽ اوچائي 13 ميٽر آهي. ان جي رٿ چورس آهي ۽ ان کي ٽالپر دور جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Shah2022"/> مقبري جي بيهڪ 27°43′20″ اتر ۽ 68°21′13″ اوڀر ڄاڻايل آهي. ڪتاب ۾ مقبري جي رٿ، سامهون واري بناوت ۽ اندروني آرائشي چٽساليءَ جا نقشا ۽ تصويرون پڻ ڏنل آهن.<ref name="Shah2022"/> === ٻيو تاريخي مقبرو === ساڳئي ڪتاب ۾ پير بخش ڀٽو ڳوٺ جي هڪ اڻسڃاتل مقبري جو پڻ ذڪر آهي. ان جي رٿ ۽ سامهون واري بناوت جا نقشا ڪتاب جي تصويرن ۽ خاڪن واري حصي ۾ موجود آهن.<ref name="Shah2022"/> انهيءَ ماڳ کي ڪتاب ۾ ڪلهوڙا دور سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. مقبري ۾ دفن ٿيل شخص جي سڃاڻپ واضح نه هجڻ سبب ان بابت ڪو فرضي نالو استعمال نه ڪيو ويو آهي. == آبادي == پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري آدمشماريءَ جي جدول 32 ۾ ''PIR BUX BHUTTO'' نالي شمارياتي داخلا جي آبادي 12,039 ڄاڻايل آهي، جنهن ۾ 6,315 مرد ۽ 5,724 عورتون شامل آهن.<ref name="PBS2023">{{cite report |title=Table 32: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> انهيءَ داخلا جي ديهه ۽ انفرادي ڳوٺ سان شمارياتي مطابقت جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي. تنهنڪري 12,039 کي صرف ميرپور ڀٽو جي مرڪزي آباديءَ جو قطعي انگ قرار نه ڏنو ويو آهي. == سماجي بناوت == ڊاڪٽر سانگي جي ڪتاب موجب ڳوٺ ۾ ڀٽا، ڀٽي، شيخ، ڪوري، ڪلهوڙا، کوکر ۽ سيد برادرين جا ماڻهو آباد رهيا آهن. ڪتاب ۾ ڀٽو برادريءَ کي آباديءَ جي لحاظ کان نمايان ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sangi"/> هيءَ ڄاڻ مقامي تاريخي بيان تي ٻڌل آهي؛ ان کي موجوده سرڪاري برادري وار آدمشماريءَ جو نتيجو نه سمجهڻ گهرجي. == مشهور شخصيتون == === ممتاز علي ڀٽو === [[ممتاز علي ڀٽو]] 29 نومبر 1933ع تي پير بخش ڀٽو ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو. هو سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير، گورنر، وفاقي وزير ۽ سنڌ نيشنل فرنٽ جو اڳواڻ رهيو. سندس وفات 18 جولاءِ 2021ع تي ٿي ۽ کيس ميرپور ڀٽو جي اباڻي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="Mumtaz"/> === علي محمد ڀٽو === انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب علي محمد ڀٽو 23 سيپٽمبر 1908ع تي ڳوٺ پير بخش ڀٽو ۾ پيدا ٿيو. هن ابتدائي تعليم ڳوٺ جي سنڌي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي ۽ پوءِ لاڙڪاڻي مدرسي ۽ جيڪب آباد هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪيائين.<ref name="AliMohammad"/> === محمد اسماعيل ڀٽو === محمد اسماعيل ڀٽو 7 سيپٽمبر 1908ع تي پير بخش ڀٽو ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ ۽ پوءِ ڪراچيءَ جي تعليمي ادارن مان حاصل ڪئي.<ref name="Ismail">{{cite encyclopedia |title=ڀٽو محمد اسماعيل |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀٽو+محمد+اسماعيل |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> === سردار واحد بخش خان ڀٽو === جي. ايم. سيد پنهنجي ڪتاب ''اهي ڏينهن اهي شينهن'' ۾ سردار واحد بخش خان ڀٽي جي پير بخش ڀٽو ڳوٺ واري رهائش، مهمان نوازي، سماجي حيثيت ۽ مقامي سرداريءَ بابت احوال ڏنو آهي.<ref name="Syed">{{cite book |last=پير |first=علي محمد. |title=اهي ڏينهن اهي شينهن |chapter=سردار واحد بخش خان ڀٽو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2530/read/73496 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-06}}</ref> == تاريخي واقعن جو خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#245c75;color:white"| سال يا دور ! style="background:#245c75;color:white"| تاريخي ڄاڻ ! style="background:#245c75;color:white"| ماخذ |- | 1908ع | علي محمد ڀٽو ۽ محمد اسماعيل ڀٽو جي پيدائش | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 1933ع | ممتاز علي ڀٽو جي پيدائش | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | لڳ ڀڳ 1960ع | ننگر خاني جي روايت بند ٿيڻ جو ڪتابي بيان | لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو |- | 2021ع | ممتاز علي ڀٽو جي وفات ۽ اباڻي قبرستان ۾ تدفين | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | 2022ع | ڳوٺ جي تاريخي مقبرن بابت آثاري تحقيق جي اشاعت | سنڌ ثقافت کاتو |- | 2023ع | پير بخش ڀٽو نالي شمارياتي علائقي جي آبادي 12,039 | پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس |} == وڌيڪ ڏسو == * [[رتوديرو]] * [[نئون ديرو]] * [[ڳڙهي خدا بخش ڀٽو]] * [[ڀٽو خاندان]] * [[ممتاز علي ڀٽو]] * [[سنڌ جا تاريخي مقبرا]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54794 لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو: ميرپور ڀٽو ڳوٺ] * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Lost_Glory_of_Larkana-Dr_Syed_Shakir_Ali_Shah-2022-cs.pdf The Lost Glory of Larkana] * [https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_sindh_districts.pdf پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري] * [https://www.senate.gov.pk/uploads/documents/questions/1488508337_983.pdf قومي شاهراهه N-655 بابت سرڪاري دستاويز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Pir%20Bux%20Bhutto وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:ضلعي لاڙڪاڻي جا ڳوٺ]] [[زمرو:تعلقي رتيديري جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] qz4g7cy1isl55lhb51xg55o3ytdwf3o 0 105510 429325 2026-11-06T14:45:23Z Indus Asia 5725 نئون صفحو: سنڌ ۾، ھندوءَ مان مسلمان گھڻائي يا اڪثريت ۾ تبديلي هڪ تدريجي عمل هو، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ هزار سالن (ڏھ صدين تائين) تي پکڙيل هو. هيءَ تبديلي بنيادي طور تي ٻڌمت جي واپاري طبقي جي مڪمل مٽاسٽا ۽ گذريل صدين دوران هيٺين ذاتين ۽ قبيلائي برادرين جي وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جي... 429325 wikitext text/x-wiki سنڌ ۾، ھندوءَ مان مسلمان گھڻائي يا اڪثريت ۾ تبديلي هڪ تدريجي عمل هو، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ هزار سالن (ڏھ صدين تائين) تي پکڙيل هو. هيءَ تبديلي بنيادي طور تي ٻڌمت جي واپاري طبقي جي مڪمل مٽاسٽا ۽ گذريل صدين دوران هيٺين ذاتين ۽ قبيلائي برادرين جي وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جي ڪري ٿي. جيتوڻيڪ 712ع ۾ محمد بن قاسم جي اڳواڻيءَ ۾ عربن جي شروعاتي فوجي حملي هتي جي حاڪم هندو چچ پريوار جي راڄ کي ختم ڪري ڇڏيو، پر آباديءَ ۾ اصل تبديلي عربن جي وڏي پيماني تي آبادڪاري يا اوچتو ۽ جبري مٽاسٽا سان نه ٿي هئي. ان جي بدران، هي عمل بدلجندڙ سماجي-اقتصادي نظام، صوفي ۽ اسماعيلي داعين جي تبليغي ڪم، ۽ ذات پات جي نظام جي ساختي حالتن جي ڪري ھوريان ھوريان اڳتي وڌيو. == ڪنهن اسلام قبول ڪيو؟ ذات پات ۽ مذهبي حالتون == جڏهن عرب سنڌ ۾ آيا، ته سنڌ مذهبي ۽ سماجي طور تي ورهايل هئي. اتر سنڌ برهمڻ هندو مت جو سگھارو ڳڙھ هئي، جڏهن ته ڏاکڻي سنڌ ۾ ٻڌمت جي وڏي اڪثريت هئي، گڏوگڏ جين مَتِ به موجود ھئي. سماجي درجي بندي ان ڳالھ تي گهرو اثر وڌو ته مختلف برادرين اسلام کي ڪيئن قبول ڪيو. == سنڌ مان ٻڌمت جي پُڄاڻي (پهرين وڏي تبديلي) == سنڌ جا ٻڌمت جا پوئلڳ سڀ کان پهريان ۽ مڪمل طور تي اسلام قبول ڪندڙ هئا. برهمڻ راجا ڏاهر جي دور ۾، ٻڌمت جي آبادي (خاص ڪري واپارين، ڪاسبين ۽ ڪاريگرن) کي راڄنتيءَ مان پاسيرو ڪيو ويو ۽ مٿن سخت پابنديون هنيون ويون هيون. • ڪيترن ئي ٻڌ اڳواڻن برهمڻ اشرافيه کان بچڻ لاءِ، سنڌ تي حملو ڪندڙ عربن سان سرگرم تعاون ڪيو. • فتح کان پوءِ، سنڌ کي اسلامي خلافت جي وسيع ۽ منافعي بخش عالمي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو. جيئن ته سنڌ ۾ ٻڌمت گهڻو ڪري واپاري طبقي سان لاڳاپيل هئي، ان ڪري شهري ٻڌ واپارين رضاڪاراڻي طور تي اسلام قبول ڪيو ته جيئن هو گهٽ ٽيڪس مان فائدو وٺي سگهن، غير مسلم واپارين تي مڙهيل ٻيڻي ڍل يا ٽيڪسن کان بچي سگهن، ۽ وچ ايشيا ۽ وچ اوڀر سان سٺا واپاري لاڳاپا قائم ڪري سگهن. ڪجھ صدين اندر سنڌ مان ٻڌمت مڪمل طور تي ختم ٿي وئي. == هيٺيون ذاتيون ۽ مالوند قبيلا (آباديءَ جو اصل رخ بدلائيندڙ) == ڳوٺاڻي سنڌ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جو اصل سبب زراعت، مالداري ۽ هيٺين ذاتين/قبيلائي گروهن (جيڪي تاريخي طور تي شودر, دلت يا اڇوت/قبيلائي دائري ۾ شمار ٿيندا هئا) جهڙوڪ جت، ميڊ ۽ سما برادرين جو وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ هو. == ذات پات جو ڇڪتاڻ == هندو ذات پات جي نظام جي سخت ۽ موروثي طبيعت جو مطلب اهو هو ته هيٺين ذاتين جي گروهن کي مستقل سماجي ۽ اقتصادي غلامي جو مقابلو ڪرڻو پوندو هو. اسلام جي برابري واري نياپي ۽ پوءِ صوفي خانقاهن جي محبت ۽ رواداري واري ماحول کين سماجي ترقي ۽ عزت جو رستو ڏيکاريو. == قبيلن جو مجموعي طور تي اسلام قبول ڪرڻ == وڏن ۽ طاقتور زرعي ۽ مالوند قبيلن اڳتي هلي صوفي بزرگن ۽ اسماعيلي داعين (مبلغن) جي اثر هيٺ اچي گڏجي اسلام قبول ڪيو. سنڌ جي تاريخ جا ٻه مشهور قرون وسطيٰ جا حڪمران خاندان، سومرا ۽ سما، انهن ئي اسلام قبول ڪندڙ مقامي قبيلن مان اڀريا هئا. == برهمڻ، کتري ۽ ويش برادريون == جڏهن ته هيٺيون طبقو مسلمان ٿي ويو، پر مٿئين ۽ واپاري هندو ذاتين گهڻو ڪري پنهنجو مذهب برقرار رکيو. • برهمڻ: محمد بن قاسم رياست جي انتظامي، ٽيڪس اوڳاڙي ۽ بيوروڪريسي جي نظام کي روانيءَ سان هلائڻ لاءِ مقامي برهمڻ اشرافيه کي انهن جي عهدن تي برقرار رکيو. ان ڪري اهي گهڻو ڪري هندو مت تي قائم رهيا. • کتري ۽ ويش (لوهاڻا): سنڌ جا واپاري قبيلا، خاص ڪري لوهاڻا (جيڪي سماجي-اقتصادي طور تي کتري/ويش وارو مقام رکندا هئا)، پنهنجي هندو سڃاڻپ تي سختيءَ سان قائم رهيا. انهن پنهنجو پاڻ کي رياستي انتظامي ۽ مالياتي معاملن ۾ تمام گهڻو ماهر بڻائي حالتن سان مطابقت پيدا ڪئي. 1947ع جي ورهاڱي تائين، سنڌي هندو ڪل آبادي جو اٽڪل 26-27 سيڪڙو هئا ۽ اهي سنڌ جي وڏن شهري ۽ مالياتي مرڪزن جهڙوڪ ڪراچي، حيدرآباد ۽ سکر ۾ وڏي اڪثريت ۾ هئا. == ڇا آباديءَ جي اڪثريت عربن جي آبادڪاري سان تبديل ٿي == نه. عربن جي هجرت هڪ تمام معمولي سبب هو. اموي ۽ عباسي خلافتن منصورہ ۽ ديبل جهڙن شهرن ۾ رڳو ننڍيون فوجي ڇائونين ۽ انتظامي ڪالونيون ڇڏيون هيون. جيتوڻيڪ ڪض بين المذاهب شاديون به ٿيون، جنهن مان هڪ مليل جليل پاڪ-عرب علمي ۽ حڪمران طبقو پيدا ٿيو، پر عرب آبادڪارن جو اصل انگ ايترو گهٽ ۽ ٿورڙو هو جو ان سان سڄي علائقي جي آباديءَ جو رخ تبديل نٿي ٿي سگهيو. آباديءَ جي هيءَ تبديلي لڳ ڀڳ مڪمل طور تي مقامي هئي. == اسلامائيزيشن (اسلام جي ڦهلاءُ) جو ٽائم لائن == هيءَ تبديلي ڪا راتو رات ٿيندڙ واقعو نه هئي پر هڪ سست رفتار عمل هو: • 8هين کان 10هين صدي: سنڌ ۾ وڌندڙ مسلمان اقليت (جيڪي گهڻو ڪري اڳوڻا ٻڌ ۽ شروعاتي دور ۾ اسلام قبول ڪندڙ هيٺيون ذاتيون هيون) سان گڏ هندو اڪثريت موجود هئي. • 11هين کان 14هين صدي: اسماعيلي تبليغي ڪم جي تيزي ۽ صوفي بزرگن (جهڙوڪ لعل شهباز قلندر) جي آمد، جن اسلامي تعليمات کي مقامي رنگ ۾ پيش ڪيو. مقامي قبيلا جهڙوڪ سومرا ۽ سما مسلمان ٿيا، جنهن سان لکين هاري ۽ خانہ بدوش اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيا. هي اهو دور هو جڏهن مسلمان ڳوٺاڻن علائقن ۾ واضح اڪثريت بڻجي ويا. • 18هين کان 20هين صدي: ڪلهوڙا ۽ ٽالپر خاندانن جي دور ۾ اسلامي ادارا وڌيڪ مضبوط ٿيا. 1941ع جي برطانوي آدمشماري تائين، سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو مسلمان ۽ 27 سيڪڙو هندو تي بيهي رهي هئي. آخري ۽ سڀ کان وڏي تبديلي 1947ع ۾ ورهاڱي دوران ٿي، جڏهن شهري ۽ خوشحال سنڌي هندن جي وڏي اڪثريت هندستان لڏپلاڻ ڪري وئي، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مسلمانن جي آبادي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ ٿي وئي. <ref>تحقيق، تصنيف ۽ محقق؛ ڊاڪٽر محمد علي محمدي </ref> == حوالا == [[زمرو:ھندو]] [[زمرو:ھندومت]] [[زمرو:مذھب]] [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:تاريخ]] scwgzut3qpkyt0d8xmyqjcuzr0esayx 0 105511 429328 2026-11-06T19:52:39Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جئه گنگوتري | title_orig = Jai Gangotree | author = [[سنتداس ايم جهنگياڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[سفرنامو]] | subject = [[گنگوتري]] جو سفر | pub_date = 1966ع }} '''جئه گنگوتري''' (انگريزي: ''Jai Gangotree'') سنڌي ليکڪ [[سنتداس ايم جهنگياڻي]] جو 1966ع ۾ شايع ٿيل سفرنامو آهي، جنهن ۾ ليکڪ [[هماليا]] ج... 429328 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جئه گنگوتري | title_orig = Jai Gangotree | author = [[سنتداس ايم جهنگياڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[سفرنامو]] | subject = [[گنگوتري]] جو سفر | pub_date = 1966ع }} '''جئه گنگوتري''' (انگريزي: ''Jai Gangotree'') سنڌي ليکڪ [[سنتداس ايم جهنگياڻي]] جو 1966ع ۾ شايع ٿيل سفرنامو آهي، جنهن ۾ ليکڪ [[هماليا]] جي جبلن ۾ واقع [[گنگوتري]] ڏانهن پنهنجي سفر جو احوال بيان ڪيو آهي. گنگوتري، [[گنگا ندي]] جي سرچشمي سان لاڳاپيل هڪ مشهور مذهبي ماڳ آهي. ڪتاب ۾ ڏکئي جبلائي سفر جي تڪليفن ۽ رستي جي مشڪلاتن کي خوش طبعيءَ ۽ مزاحيه انداز سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{حوالو ڪتاب|ليکڪ=Motilal Jotwani|عنوان=A Dictionary of Sindhi Literature|سال=1996|باب=Jai Gangotree|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref> == موضوع ۽ مواد == هن سفرنامي جو بنيادي موضوع سنتداس ايم جهنگياڻيءَ جو گنگوتريءَ تائين سفر آهي. ليکڪ جي بيان ۾ منزل تائين پهچڻ جون ڏکيائيون اهم حيثيت رکن ٿيون. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪتاب جو ذڪر ڪندي لکيو آهي ته ليکڪ ڏکئي سفر کي خوش مزاجيءَ سان منهن ڏئي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == جاگرافيائي پسمنظر == [[گنگوتري]] هندستان جي [[اتراکنڊ]] رياست جي [[اترڪاشي ضلعو|اترڪاشي ضلعي]] ۾ واقع آهي. هيءُ ماڳ هندو ڌرم جي اهم تيرٿ آستانن مان هڪ آهي. گنگا جي سرچشمي سان لاڳاپيل [[گومک]]، گنگوتري گليشيئر وٽ واقع آهي. اتان نڪرندڙ پاڻيءَ جو وهڪرو ڀاگيرٿي سڏجي ٿو، جيڪو [[ديوپرياگ]] وٽ الڪنندا سان ملڻ کان پوءِ گنگا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Uttarkashi">{{حوالو ويب|عنوان=Gangotri Dham, Uttarkashi|ويب سائيٽ=District Uttarkashi, Government of Uttarakhand|url=https://uttarkashi.nic.in/tourist-place/gangotri-dham-uttarkashi/|ٻولي=en}}</ref><ref name="GangaCourse">{{حوالو ويب|عنوان=Course of Ganga|ويب سائيٽ=State Mission for Clean Ganga, Uttarakhand|url=https://spmguttarakhand.uk.gov.in/course-of-ganga/|ٻولي=en}}</ref> == ادبي اهميت == ''جئه گنگوتري'' جو ذڪر سنڌي ادب جي حوالي سان موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ملي ٿو. 2020ع ۾ شايع ٿيل هماليائي تيرٿ ياترائن بابت هڪ علمي مقالي ۾ پڻ سنتداس جهنگياڻيءَ جي هن ڪتاب کي گنگوتريءَ جي ڏکئي سفر جي بيان طور ياد ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="JAST2020">{{حوالو رسالو|عنوان=JAST: A Peer Reviewed Multidisciplinary Research Journal|سال=2020|جلد=4|صفحو=55|url=https://www.mucwcburdwan.org/images/uploads/JAST%20Vol-4_2020.pdf|ٻولي=en}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنتداس ايم جهنگياڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سفرنامو]] * [[گنگوتري]] * [[گنگا ندي]] * [[هماليا]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي سفرناما]] [[زمرو:1966ع جا ڪتاب]] fkz5rcq4y4ptv8krqfzgeexdq9pii70 429329 429328 2026-11-06T19:53:55Z Intisar Ali 8681 429329 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جئه گنگوتري | title_orig = Jai Gangotree | author = [[سنتداس ايم جهنگياڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[سفرنامو]] | subject = [[گنگوتري]] جو سفر | pub_date = 1966ع }} '''جئه گنگوتري''' (انگريزي: ''Jai Gangotree'') سنڌي ليکڪ [[سنتداس ايم جهنگياڻي]] جو 1966ع ۾ شايع ٿيل سفرنامو آهي، جنهن ۾ ليکڪ [[هماليا]] جي جبلن ۾ واقع [[گنگوتري]] ڏانهن پنهنجي سفر جو احوال بيان ڪيو آهي. گنگوتري، [[گنگا ندي]] جي سرچشمي سان لاڳاپيل هڪ مشهور مذهبي ماڳ آهي. ڪتاب ۾ ڏکئي جبلائي سفر جي تڪليفن ۽ رستي جي مشڪلاتن کي خوش طبعيءَ ۽ مزاحيه انداز سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{حوالو ڪتاب|ليکڪ=Motilal Jotwani|عنوان=A Dictionary of Sindhi Literature|سال=1996|باب=Jai Gangotree|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref> == موضوع ۽ مواد == هن سفرنامي جو بنيادي موضوع سنتداس ايم جهنگياڻيءَ جو گنگوتريءَ تائين سفر آهي. ليکڪ جي بيان ۾ منزل تائين پهچڻ جون ڏکيائيون اهم حيثيت رکن ٿيون. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪتاب جو ذڪر ڪندي لکيو آهي ته ليکڪ ڏکئي سفر کي خوش مزاجيءَ سان منهن ڏئي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == جاگرافيائي پسمنظر == [[گنگوتري (ماڳ)گنگوتري]] هندستان جي [[اتراکنڊ]] رياست جي [[اترڪاشي ضلعو|اترڪاشي ضلعي]] ۾ واقع آهي. هيءُ ماڳ هندو ڌرم جي اهم تيرٿ آستانن مان هڪ آهي. گنگا جي سرچشمي سان لاڳاپيل [[گومک]]، گنگوتري گليشيئر وٽ واقع آهي. اتان نڪرندڙ پاڻيءَ جو وهڪرو ڀاگيرٿي سڏجي ٿو، جيڪو [[ديوپرياگ]] وٽ الڪنندا سان ملڻ کان پوءِ گنگا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Uttarkashi">{{حوالو ويب|عنوان=Gangotri Dham, Uttarkashi|ويب سائيٽ=District Uttarkashi, Government of Uttarakhand|url=https://uttarkashi.nic.in/tourist-place/gangotri-dham-uttarkashi/|ٻولي=en}}</ref><ref name="GangaCourse">{{حوالو ويب|عنوان=Course of Ganga|ويب سائيٽ=State Mission for Clean Ganga, Uttarakhand|url=https://spmguttarakhand.uk.gov.in/course-of-ganga/|ٻولي=en}}</ref> == ادبي اهميت == ''جئه گنگوتري'' جو ذڪر سنڌي ادب جي حوالي سان موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ملي ٿو. 2020ع ۾ شايع ٿيل هماليائي تيرٿ ياترائن بابت هڪ علمي مقالي ۾ پڻ سنتداس جهنگياڻيءَ جي هن ڪتاب کي گنگوتريءَ جي ڏکئي سفر جي بيان طور ياد ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="JAST2020">{{حوالو رسالو|عنوان=JAST: A Peer Reviewed Multidisciplinary Research Journal|سال=2020|جلد=4|صفحو=55|url=https://www.mucwcburdwan.org/images/uploads/JAST%20Vol-4_2020.pdf|ٻولي=en}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنتداس ايم جهنگياڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سفرنامو]] * [[گنگوتري]] * [[گنگا ندي]] * [[هماليا]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي سفرناما]] [[زمرو:1966ع جا ڪتاب]] hrnpnun092avzk1sh00q4ih0ex8mj5g 429330 429329 2026-11-06T19:54:17Z Intisar Ali 8681 429330 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جئه گنگوتري | title_orig = Jai Gangotree | author = [[سنتداس ايم جهنگياڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[سفرنامو]] | subject = [[گنگوتري]] جو سفر | pub_date = 1966ع }} '''جئه گنگوتري''' (انگريزي: ''Jai Gangotree'') سنڌي ليکڪ [[سنتداس ايم جهنگياڻي]] جو 1966ع ۾ شايع ٿيل سفرنامو آهي، جنهن ۾ ليکڪ [[هماليا]] جي جبلن ۾ واقع [[گنگوتري]] ڏانهن پنهنجي سفر جو احوال بيان ڪيو آهي. گنگوتري، [[گنگا ندي]] جي سرچشمي سان لاڳاپيل هڪ مشهور مذهبي ماڳ آهي. ڪتاب ۾ ڏکئي جبلائي سفر جي تڪليفن ۽ رستي جي مشڪلاتن کي خوش طبعيءَ ۽ مزاحيه انداز سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{حوالو ڪتاب|ليکڪ=Motilal Jotwani|عنوان=A Dictionary of Sindhi Literature|سال=1996|باب=Jai Gangotree|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref> == موضوع ۽ مواد == هن سفرنامي جو بنيادي موضوع سنتداس ايم جهنگياڻيءَ جو گنگوتريءَ تائين سفر آهي. ليکڪ جي بيان ۾ منزل تائين پهچڻ جون ڏکيائيون اهم حيثيت رکن ٿيون. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪتاب جو ذڪر ڪندي لکيو آهي ته ليکڪ ڏکئي سفر کي خوش مزاجيءَ سان منهن ڏئي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == جاگرافيائي پسمنظر == [[گنگوتري (ماڳ)|گنگوتري]] هندستان جي [[اتراکنڊ]] رياست جي [[اترڪاشي ضلعو|اترڪاشي ضلعي]] ۾ واقع آهي. هيءُ ماڳ هندو ڌرم جي اهم تيرٿ آستانن مان هڪ آهي. گنگا جي سرچشمي سان لاڳاپيل [[گومک]]، گنگوتري گليشيئر وٽ واقع آهي. اتان نڪرندڙ پاڻيءَ جو وهڪرو ڀاگيرٿي سڏجي ٿو، جيڪو [[ديوپرياگ]] وٽ الڪنندا سان ملڻ کان پوءِ گنگا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Uttarkashi">{{حوالو ويب|عنوان=Gangotri Dham, Uttarkashi|ويب سائيٽ=District Uttarkashi, Government of Uttarakhand|url=https://uttarkashi.nic.in/tourist-place/gangotri-dham-uttarkashi/|ٻولي=en}}</ref><ref name="GangaCourse">{{حوالو ويب|عنوان=Course of Ganga|ويب سائيٽ=State Mission for Clean Ganga, Uttarakhand|url=https://spmguttarakhand.uk.gov.in/course-of-ganga/|ٻولي=en}}</ref> == ادبي اهميت == ''جئه گنگوتري'' جو ذڪر سنڌي ادب جي حوالي سان موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ملي ٿو. 2020ع ۾ شايع ٿيل هماليائي تيرٿ ياترائن بابت هڪ علمي مقالي ۾ پڻ سنتداس جهنگياڻيءَ جي هن ڪتاب کي گنگوتريءَ جي ڏکئي سفر جي بيان طور ياد ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="JAST2020">{{حوالو رسالو|عنوان=JAST: A Peer Reviewed Multidisciplinary Research Journal|سال=2020|جلد=4|صفحو=55|url=https://www.mucwcburdwan.org/images/uploads/JAST%20Vol-4_2020.pdf|ٻولي=en}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنتداس ايم جهنگياڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سفرنامو]] * [[گنگوتري]] * [[گنگا ندي]] * [[هماليا]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي سفرناما]] [[زمرو:1966ع جا ڪتاب]] an8m60g5yydwxwtxzb7gp8nc69671j9 0 105512 429331 2026-11-06T19:56:05Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جيل جي دنيا | title_orig = Deewaal Paachad nee Duniya | author = [[هسو ياگنڪ]] | translator = [[پرڀداس ڪندناڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | orig_lang_code = gu | genre = [[ڪهاڻين جو مجموعو]] | pub_date = 1989ع | english_pub_date = | preceded_by = }} '''جيل جي دنيا''' (انگريزي: ''Jail Jee Duniya'') گجراتي ليکڪ [[هسو ياگنڪ]] جي ڪهاڻين جو سنڌي ترج... 429331 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيل جي دنيا | title_orig = Deewaal Paachad nee Duniya | author = [[هسو ياگنڪ]] | translator = [[پرڀداس ڪندناڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | orig_lang_code = gu | genre = [[ڪهاڻين جو مجموعو]] | pub_date = 1989ع | english_pub_date = | preceded_by = }} '''جيل جي دنيا''' (انگريزي: ''Jail Jee Duniya'') گجراتي ليکڪ [[هسو ياگنڪ]] جي ڪهاڻين جو سنڌي ترجمو آهي، جيڪو [[پرڀداس ڪندناڻي]] ڪيو ۽ 1989ع ۾ شايع ٿيو. هي ڪتاب 1984ع ۾ شايع ٿيل گجراتي تصنيف ''Deewaal Paachad nee Duniya'' تي ٻڌل آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref> == اصل تصنيف ۽ ترجمو == ''جيل جي دنيا'' جو اصل گجراتي عنوان ''Deewaal Paachad nee Duniya'' آهي، جنهن جو لفظي مفهوم «ديوار جي پٺيان دنيا» آهي. اها تصنيف 1984ع سان منسوب آهي، جڏهن ته ان جو سنڌي ترجمو پنجن سالن کان پوءِ، 1989ع ۾ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي سنڌي ادبي لغت ۾ ڪتاب کي هسو ياگنڪ جي گجراتي ڪهاڻين جو پرڀداس ڪندناڻيءَ پاران ڪيل ترجمو ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == اصل ليکڪ == [[هسو ياگنڪ]] (12 فيبروري 1938ع – 10 ڊسمبر 2020ع)، جنهن جو پورو نالو هسمک راءِ ورجلال ياگنڪ هو، گجراتي ٻوليءَ جو ناول نگار، ڪهاڻيڪار، محقق ۽ لوڪ ادب جو ماهر هو. هن گجرات جي مختلف سرڪاري ڪاليجن ۾ گجراتي ادب پڙهايو ۽ 1982ع کان 1996ع تائين گجرات ساهتيه اڪادميءَ ۾ اعليٰ انتظامي ذميواريون نڀايون. سندس ادبي ڪم ۾ ناول، ڪهاڻيون، جيل بابت ڪهاڻيون، لوڪ ادب ۽ تنقيدي تحقيق شامل آهن.<ref name="GujaratiVishwakosh">{{cite web |title=યાજ્ઞિક, હસુ |website=Gujarati Vishwakosh |url=https://gujarativishwakosh.org/યાજ્ઞિક-હસુ/ |language=gu |access-date=2026-11-07}}</ref> == سنڌي مترجم == [[پرڀداس ڪندناڻي]] هن گجراتي ڪتاب کي سنڌي ٻوليءَ ۾ منتقل ڪيو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ سندس هڪ ٻئي ترجمي ''Jail Office jee Daree'' (1989ع) جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[جهويرچند ميگهاڻي]] جي گجراتي ڪهاڻين جي مجموعي ''Jail Office nee Baaree'' تان ترجمو ڪيو ويو هو.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪتاب جي دستاويزي حيثيت == ''جيل جي دنيا'' جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع ۾ شايع ٿيل ادبي لغت ۾ موجود آهي. ان کان سواءِ سنڌي ڪتابن جي ڊجيٽل فهرست ''Sindhi Sanchaya'' ۾ پڻ ڪتاب جا اندراج مليا آهن، جن ۾ پرڀداس ڪندناڻي ۽ هسو ياگنڪ جا نالا درج آهن.<ref name="SindhiSanchaya">{{cite web |title=Sindhi Sanchaya — Book Catalogue |website=Sindhi Sanchaya |url=https://sindhisanchaya.in/books/3978 |language=en |access-date=2026-11-07}}</ref> == لاڳاپيل ڪتاب == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! ڪتاب ! سال ! اصل ليکڪ ! سنڌي مترجم |- | '''جيل جي دنيا''' | 1989ع | [[هسو ياگنڪ]] | [[پرڀداس ڪندناڻي]] |- | '''جيل آفيس جي دري''' | 1989ع | [[جهويرچند ميگهاڻي]] | [[پرڀداس ڪندناڻي]] |} == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[گجراتي ادب]] * [[ادبي ترجمو]] * [[ڪهاڻي]] * [[هسو ياگنڪ]] * [[پرڀداس ڪندناڻي]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ترجما]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيون]] [[زمرو:1989ع جا ڪتاب]] iqm9fhg4ujxyhsm44js27qi3a1qju51 0 105513 429332 2026-11-06T19:57:54Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جيل آفيس جي دري | title_orig = જેલ ઑફિસની બારી | author = [[جهويرچند ميگهاڻي]] | translator = [[پرڀداس ڪندناڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | orig_lang_code = gu | genre = [[ڪهاڻين جو مجموعو]] | pub_date = 1989ع | image = | caption = }} '''جيل آفيس جي دري''' (انگريزي: ''Jail Office Jee Daree'') گجراتي اديب جهويرچند ميگ... 429332 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيل آفيس جي دري | title_orig = જેલ ઑફિસની બારી | author = [[جهويرچند ميگهاڻي]] | translator = [[پرڀداس ڪندناڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | orig_lang_code = gu | genre = [[ڪهاڻين جو مجموعو]] | pub_date = 1989ع | image = | caption = }} '''جيل آفيس جي دري''' (انگريزي: ''Jail Office Jee Daree'') گجراتي اديب [[جهويرچند ميگهاڻي]] جي ڪهاڻين جي مجموعي ''Jail Office Ni Baari'' جو سنڌي ترجمو آهي. هي ترجمو [[پرڀداس ڪندناڻي]] ڪيو، جيڪو 1989ع ۾ شايع ٿيو. اصل گجراتي مجموعو 1934ع ۾ ڇپيو هو. ان ۾ جيل جي قيدين، سندن خاندانن ۽ قيد جي سماجي توڙي انساني اثرن بابت ڪهاڻيون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref><ref name="MeghaniWorks">{{cite web|title=Works of Jhaverchand Meghani|url=https://www.wisdomlib.org/history/essay/folk-tales-of-gujarat/d/doc826691.html|website=Wisdom Library|language=en}}</ref> == اصل ڪتاب ۽ موضوع == ''جيل آفيس جي دري'' جو اصل گجراتي ڪتاب ''Jail Office Ni Baari'' آهي. هي مجموعو 1934ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب ۾ جيل جي ماحول ۽ قيدين جي زندگيءَ کي ڪهاڻين جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ۾ قيدين سان گڏ سندن خاندانن جي تڪليفن ۽ سزا جي انساني اثرن کي پڻ موضوع بڻايو ويو آهي.<ref name="MeghaniWorks"/> ڪتاب جي عنوان ۾ جيل آفيس جي دري هڪ اهڙي مشاهدي واري نقطي جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن وسيلي قيدين جي زندگيءَ ۽ سندن حالتن کي ڏٺو وڃي ٿو. اصل ڪتاب جي ادبي پسمنظر بابت هڪ اخباري جائزي ۾ پڻ ان دريءَ جي ذريعي قيدين جي فريادن ۽ تجربن جي بيان جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="TOI2021">{{cite news|title=Ahmedabad prisons were industrious even before Jail na Bhajiya!|work=The Times of India|date=2021-09-06|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/city-prisons-were-industrious-even-before-jail-na-bhajiya/articleshow/85962167.cms|language=en}}</ref> == اصل ليکڪ == [[جهويرچند ميگهاڻي]] (28 آگسٽ 1896ع – 9 مارچ 1947ع) گجراتي ٻوليءَ جو شاعر، ڪهاڻيڪار، صحافي ۽ لوڪ ادب جو محقق هو. هن گجرات جي [[سوراشٽر]] علائقي جي لوڪ ڪهاڻين، گيتن ۽ روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ ڪرڻ ۾ اهم ڪم ڪيو. هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان سندس ادبي وابستگي پڻ رهي. [[مهاتما گانڌي]] کيس «راشٽريه شاعر» جي لقب سان ياد ڪيو هو.<ref name="MeghaniSite">{{cite web|title=Jhaverchand Meghani: Life and Literature|url=https://www.meghani.com/|language=gu}}</ref><ref name="MaharashtraGazetteer">{{cite book|title=Maharashtra State Gazetteers: Language and Literature|publisher=Government of Maharashtra|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Language%20and%20Literature/chapter_4.pdf|language=en}}</ref> 1930ع ۾ آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل سندس گيتن جي ڪتاب ''Sindhudo'' سبب کيس قيد جي سزا ملي. جيل جي زندگيءَ سان سندس واقفيت سندس ادبي پسمنظر جو هڪ اهم حصو هئي.<ref name="CensusIndia">{{cite book|title=District Census Handbook: Surendranagar|publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India|year=2011|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/406/download/1272/DH_2011_2408_PART_A_DCHB_SURENDRANAGAR.pdf|language=en}}</ref> == سنڌي ترجمو == [[پرڀداس ڪندناڻي]] گجراتي ڪهاڻين جي هن مجموعي کي سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. سندس ترجمو ''جيل آفيس جي دري'' 1989ع ۾ شايع ٿيو. ان جي اشاعت جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ساڳئي سال پرڀداس ڪندناڻيءَ جو هڪ ٻيو ترجمو ''[[جيل جي دنيا]]'' پڻ شايع ٿيو، جيڪو گجراتي اديب [[هسو ياگنڪ]] جي 1984ع واري تصنيف ''Deewaal Paachad nee Duniya'' تان ترجمو ڪيو ويو هو.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي پسمنظر == جهويرچند ميگهاڻيءَ جي ڪهاڻين ۾ عام ماڻهن جي زندگي، سماجي حالتون ۽ انساني احساس اهم موضوع رهيا آهن. ''Jail Office Ni Baari'' ۾ جيل جي قيدين ۽ سندن خاندانن جي زندگيءَ کي حقيقت پسندانه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="MeghaniWorks"/> اصل مجموعي جي ڪهاڻين جي ادبي اثر جو هڪ مثال 2022ع ۾ انهن مان اخذ ڪيل گجراتي ناٽڪ جي پيشڪش آهي.<ref name="IndianExpress2022">{{cite news|title=Gujarat This Week: Stand-up show by Vir Das, evening with actor Parth Oza|work=The Indian Express|url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/gujarat-events-this-week-vir-das-parth-oza-7964365/|language=en}}</ref> == لاڳاپيل ڪتاب == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! ڪتاب ! اصل ليکڪ ! سنڌي مترجم ! سنڌي اشاعت |- | '''جيل آفيس جي دري''' | [[جهويرچند ميگهاڻي]] | [[پرڀداس ڪندناڻي]] | 1989ع |- | [[جيل جي دنيا]] | [[هسو ياگنڪ]] | [[پرڀداس ڪندناڻي]] | 1989ع |} == پڻ ڏسو == * [[جهويرچند ميگهاڻي]] * [[پرڀداس ڪندناڻي]] * [[جيل جي دنيا]] * [[سنڌي ادب]] * [[گجراتي ادب]] * [[ادبي ترجمو]] * [[ڪهاڻي]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ترجما]] [[زمرو:ڪهاڻين جا مجموعا]] [[زمرو:1989ع جا ڪتاب]] oqyoodezbq44wycmbkc86whs92du4uy 429333 429332 2026-11-06T19:58:28Z Intisar Ali 8681 /* */ 429333 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيل آفيس جي دري | title_orig = જેલ ઑફિસની બારી | author = [[جھويرچند ميگهاڻي]] | translator = [[پرڀداس ڪندناڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | orig_lang_code = gu | genre = [[ڪهاڻين جو مجموعو]] | pub_date = 1989ع | image = | caption = }} '''جيل آفيس جي دري''' (انگريزي: ''Jail Office Jee Daree'') گجراتي اديب [[جھويرچند ميگهاڻي]] جي ڪهاڻين جي مجموعي ''Jail Office Ni Baari'' جو سنڌي ترجمو آهي. هي ترجمو [[پرڀداس ڪندناڻي]] ڪيو، جيڪو 1989ع ۾ شايع ٿيو. اصل گجراتي مجموعو 1934ع ۾ ڇپيو هو. ان ۾ جيل جي قيدين، سندن خاندانن ۽ قيد جي سماجي توڙي انساني اثرن بابت ڪهاڻيون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref><ref name="MeghaniWorks">{{cite web|title=Works of Jhaverchand Meghani|url=https://www.wisdomlib.org/history/essay/folk-tales-of-gujarat/d/doc826691.html|website=Wisdom Library|language=en}}</ref> == اصل ڪتاب ۽ موضوع == ''جيل آفيس جي دري'' جو اصل گجراتي ڪتاب ''Jail Office Ni Baari'' آهي. هي مجموعو 1934ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب ۾ جيل جي ماحول ۽ قيدين جي زندگيءَ کي ڪهاڻين جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ۾ قيدين سان گڏ سندن خاندانن جي تڪليفن ۽ سزا جي انساني اثرن کي پڻ موضوع بڻايو ويو آهي.<ref name="MeghaniWorks"/> ڪتاب جي عنوان ۾ جيل آفيس جي دري هڪ اهڙي مشاهدي واري نقطي جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن وسيلي قيدين جي زندگيءَ ۽ سندن حالتن کي ڏٺو وڃي ٿو. اصل ڪتاب جي ادبي پسمنظر بابت هڪ اخباري جائزي ۾ پڻ ان دريءَ جي ذريعي قيدين جي فريادن ۽ تجربن جي بيان جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="TOI2021">{{cite news|title=Ahmedabad prisons were industrious even before Jail na Bhajiya!|work=The Times of India|date=2021-09-06|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/city-prisons-were-industrious-even-before-jail-na-bhajiya/articleshow/85962167.cms|language=en}}</ref> == اصل ليکڪ == [[جهويرچند ميگهاڻي]] (28 آگسٽ 1896ع – 9 مارچ 1947ع) گجراتي ٻوليءَ جو شاعر، ڪهاڻيڪار، صحافي ۽ لوڪ ادب جو محقق هو. هن گجرات جي [[سوراشٽر]] علائقي جي لوڪ ڪهاڻين، گيتن ۽ روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ ڪرڻ ۾ اهم ڪم ڪيو. هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان سندس ادبي وابستگي پڻ رهي. [[مهاتما گانڌي]] کيس «راشٽريه شاعر» جي لقب سان ياد ڪيو هو.<ref name="MeghaniSite">{{cite web|title=Jhaverchand Meghani: Life and Literature|url=https://www.meghani.com/|language=gu}}</ref><ref name="MaharashtraGazetteer">{{cite book|title=Maharashtra State Gazetteers: Language and Literature|publisher=Government of Maharashtra|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Language%20and%20Literature/chapter_4.pdf|language=en}}</ref> 1930ع ۾ آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل سندس گيتن جي ڪتاب ''Sindhudo'' سبب کيس قيد جي سزا ملي. جيل جي زندگيءَ سان سندس واقفيت سندس ادبي پسمنظر جو هڪ اهم حصو هئي.<ref name="CensusIndia">{{cite book|title=District Census Handbook: Surendranagar|publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India|year=2011|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/406/download/1272/DH_2011_2408_PART_A_DCHB_SURENDRANAGAR.pdf|language=en}}</ref> == سنڌي ترجمو == [[پرڀداس ڪندناڻي]] گجراتي ڪهاڻين جي هن مجموعي کي سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. سندس ترجمو ''جيل آفيس جي دري'' 1989ع ۾ شايع ٿيو. ان جي اشاعت جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ساڳئي سال پرڀداس ڪندناڻيءَ جو هڪ ٻيو ترجمو ''[[جيل جي دنيا]]'' پڻ شايع ٿيو، جيڪو گجراتي اديب [[هسو ياگنڪ]] جي 1984ع واري تصنيف ''Deewaal Paachad nee Duniya'' تان ترجمو ڪيو ويو هو.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي پسمنظر == جهويرچند ميگهاڻيءَ جي ڪهاڻين ۾ عام ماڻهن جي زندگي، سماجي حالتون ۽ انساني احساس اهم موضوع رهيا آهن. ''Jail Office Ni Baari'' ۾ جيل جي قيدين ۽ سندن خاندانن جي زندگيءَ کي حقيقت پسندانه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="MeghaniWorks"/> اصل مجموعي جي ڪهاڻين جي ادبي اثر جو هڪ مثال 2022ع ۾ انهن مان اخذ ڪيل گجراتي ناٽڪ جي پيشڪش آهي.<ref name="IndianExpress2022">{{cite news|title=Gujarat This Week: Stand-up show by Vir Das, evening with actor Parth Oza|work=The Indian Express|url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/gujarat-events-this-week-vir-das-parth-oza-7964365/|language=en}}</ref> == لاڳاپيل ڪتاب == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! ڪتاب ! اصل ليکڪ ! سنڌي مترجم ! سنڌي اشاعت |- | '''جيل آفيس جي دري''' | [[جهويرچند ميگهاڻي]] | [[پرڀداس ڪندناڻي]] | 1989ع |- | [[جيل جي دنيا]] | [[هسو ياگنڪ]] | [[پرڀداس ڪندناڻي]] | 1989ع |} == پڻ ڏسو == * [[جهويرچند ميگهاڻي]] * [[پرڀداس ڪندناڻي]] * [[جيل جي دنيا]] * [[سنڌي ادب]] * [[گجراتي ادب]] * [[ادبي ترجمو]] * [[ڪهاڻي]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ترجما]] [[زمرو:ڪهاڻين جا مجموعا]] [[زمرو:1989ع جا ڪتاب]] q53rbfllomw1rujhrevjdzk9i9pb5zb 0 105514 429354 2026-11-06T20:57:45Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox writer | name = چندولال جئسنگهاڻي | native_name = چندولال ڪشنچند جئسنگهاڻي | native_name_lang = sd | birth_date = 13 اپريل 1919ع | birth_place = [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = 1993ع | occupation = [[ناول نگار]]، [[ڪهاڻيڪار]]، [[وڪيل]]، صحافي | language = [[سنڌي ٻولي]] | education = بي اي، ايل ايل بي، پي ايڇ ڊي | genre = جاسو... 429354 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = چندولال جئسنگهاڻي | native_name = چندولال ڪشنچند جئسنگهاڻي | native_name_lang = sd | birth_date = 13 اپريل 1919ع | birth_place = [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = 1993ع | occupation = [[ناول نگار]]، [[ڪهاڻيڪار]]، [[وڪيل]]، صحافي | language = [[سنڌي ٻولي]] | education = بي اي، ايل ايل بي، پي ايڇ ڊي | genre = [[جاسوسي ادب]]، قانوني افسانوي ادب، سماجي ناول | notableworks = ''پهاڙي چوٽيون''، ''بگو بئريسٽر''، ''اگني''، ''ڀِن ڀِن پل'' }} '''چندولال ڪشنچند جئسنگهاڻي''' (13 اپريل 1919ع – 1993ع) سنڌي ٻوليءَ جو [[ناول نگار]]، [[ڪهاڻيڪار]]، [[وڪيل]] ۽ صحافي هو. هن قانوني معاملن، ڏوهن، اسرارن ۽ سماجي مسئلن بابت افسانوي ادب لکيو. سندس ادبي خدمتن ۾ ڪيترائي ناول، ڪهاڻيون ۽ اخبارن توڙي رسالن لاءِ لکيل مضمون شامل آهن. سنڌي ادبي ذريعن موجب هن مختلف موضوعن تي 32 ڪتاب تصنيف ڪيا.<ref name="SindhiSangatJaisinghani">{{cite web |title=Dr. Chandulal Kishinchand Jaisinghani |url=https://www.sindhisangat.com/promoters/chandulal-kishinchand-jaisinghani/ |website=Sindhi Sangat |language=en }}</ref><ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == چندولال جئسنگهاڻي 13 اپريل 1919ع تي سنڌ ۾ پيدا ٿيو. سندس جنم جي هنڌ بابت ذريعن ۾ اختلاف آهي. سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ ۾ [[لاڙڪاڻو]] ڄاڻايل آهي، جڏهن ته [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي هڪ سوانحي اندراج موجب سندس جنم رتو ديرو ۾ ٿيو. هن بي اي، ايل ايل بي ۽ پي ايڇ ڊي جون ڊگريون حاصل ڪيون.<ref name="SindhiSangatJaisinghani"/><ref name="SABJaisinghani">{{cite web |title=Chandolal Jaisinghani |url=https://sindhiadabiboard.net/2023/01/12/chandolal-jaisinghani/ |website=Sindhi Adabi Board |date=2023-01-12 |language=en }}</ref> [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هو هندستان لڏي ويو ۽ [[ممبئي]] ۾ رهائش اختيار ڪيائين. هن وڪالت کي پيشو بڻايو ۽ ان سان گڏ سنڌي ادب ۾ لکڻ جو سلسلو جاري رکيو.<ref name="SABJaisinghani"/><ref name="SindhiSangatJaisinghani"/> == ادبي زندگي == چندولال جئسنگهاڻي سنڌي افسانوي ادب ۾ قانوني ۽ ڏوهن تي ٻڌل ڪهاڻين سبب سڃاتو ويندو هو. سندس ڪيترن ناولن ۾ قتل، اسرار، عدالتي معاملن ۽ سماجي مسئلن جا موضوع ملن ٿا. موتي لال جوتواڻيءَ کيس قانوني افسانوي ادب جو ليکڪ ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ موجب جئسنگهاڻيءَ مختلف موضوعن تي 32 ڪتاب لکيا. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''پهاڙي چوٽيون''، ''ڀِن ڀِن پل'' ۽ ''اگني'' شامل آهن. هن اخبارن ۽ رسالن لاءِ پڻ مضمون لکيا ۽ سنڌي هفتيوار رسالي ''ڀارت جيون'' جو باقاعدي ڪالم نگار رهيو.<ref name="SindhiSangatJaisinghani"/> سنڌي ادبي بورڊ موجب سندس ڪهاڻين جا گجراتي ٻوليءَ ۾ پڻ ترجما ٿيا. سندس ٻين تصنيفن ۾ ''ساڌنا جو خون'' ۽ ''زنده دل'' جا نالا ملن ٿا.<ref name="SABJaisinghani"/> == قانوني ۽ سماجي موضوع == جئسنگهاڻيءَ جي لکڻين ۾ قانون ۽ سماج جي وچ ۾ لاڳاپو اهم موضوع رهيو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب سندس ناولن ۾ بدلجندڙ سماجي حالتن جي روشنيءَ ۾ موجوده قانونن ۾ ترميم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سندس ادبي ڪم ۾ ڏوهن، قتل، اسرارن ۽ قانوني مسئلن سان گڏ سماجي حالتن جي عڪاسي پڻ ملي ٿي. قانوني پيشي سان سندس وابستگي سندس ادبي سڃاڻپ جو هڪ اهم پهلو هئي.<ref name="SindhiSangatJaisinghani"/> == بگو بئريسٽر ۽ ٽيليويزن == ''بگو بئريسٽر'' جئسنگهاڻيءَ جي مشهور تخليقن مان هڪ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ هن عنوان کي 1956ع جي تصنيف طور درج ڪيو ويو آهي، جڏهن ته سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ ۾ 1972ع جو ٽيليويزن سيريل ڄاڻايل آهي. ساڳئي رڪارڊ موجب اهو سيريل [[دوردرشن]] تي نشر ٿيو ۽ ڏسندڙن ۾ مقبوليت حاصل ڪيائين.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangatJaisinghani"/> انهن ٻنهي حوالن مان اصل تصنيف ۽ ٽيليويزن پيشڪش جي وچ ۾ تعلق ۽ انهن جي الڳ اشاعتي تاريخن جي مڪمل تصديق نه ٿي ٿئي. == تصنيفون == چندولال جئسنگهاڻيءَ جي ڄاڻايل تصنيفن ۽ تخليقن جو وچور هيٺ ڏجي ٿو. جن ڪتابن جي سالن بابت ذريعن ۾ اختلاف آهي، تن لاءِ ٻئي حوالا ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangatJaisinghani"/><ref name="SABJaisinghani"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! تصنيف ! سال ! صنف يا وضاحت |- | ''پهاڙي چوٽيون'' | 1955ع يا 1968ع | ناول؛ اشاعت جي سال بابت اختلاف |- | ''بگو بئريسٽر'' | 1956ع؛ 1972ع | ادبي تصنيف ۽ ٽيليويزن سيريل جا الڳ اندراج |- | ''بادل ڀومي'' | 1957ع | جوتواڻيءَ موجب ناول |- | ''باهه ۽ برسات'' | غير تصديق ٿيل | جوتواڻيءَ جي متن ۾ 1914ع درج |- | ''گهر گرهڻ'' | غير تصديق ٿيل | جوتواڻيءَ جي متن ۾ 1919ع درج |- | ''ڀِن ڀِن پل'' | 1970ع | ناول |- | ''اگني'' | 1972ع | ناول |- | ''روهڻيءَ جو روح'' | 1979ع | جوتواڻيءَ موجب ناول |- | ''اُماس'' | سال غير تصديق ٿيل | ادبي تصنيف |- | ''هڪ اهم ۽ ٻيو وهم'' | سال غير تصديق ٿيل | ادبي تصنيف |- | ''ساڌنا جو خون'' | سال غير تصديق ٿيل | سنڌي ادبي بورڊ جي فهرست ۾ ڄاڻايل |- | ''زنده دل'' | سال غير تصديق ٿيل | سنڌي ادبي بورڊ جي فهرست ۾ ڄاڻايل |} == صحافت == جئسنگهاڻيءَ ادبي تخليقن سان گڏ صحافتي مضمون پڻ لکيا. هو ''ڀارت جيون'' نالي سنڌي هفتيوار رسالي ۾ باقاعدي ڪالم لکندو هو. سندس مضمون سنڌي پڙهندڙن ۾ دلچسپيءَ سان پڙهيا ويندا هئا.<ref name="SindhiSangatJaisinghani"/> == اعزاز == 1969ع ۾ ممبئيءَ جي پروفيسر رام پنجواڻي ادبي ۽ ثقافتي مرڪز پاران کيس سنڌي ادب ۾ نمايان خدمتن جي اعتراف طور اعزاز ڏنو ويو.<ref name="SindhiSangatJaisinghani"/> == وفات == موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع ۾ شايع ٿيل ادبي لغت موجب چندولال جئسنگهاڻيءَ جو لاڏاڻو 1993ع ۾ ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناول]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[جاسوسي ادب]] * [[قانوني ادب]] * [[رام پنجواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1919ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1993ع جون وفاتون]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:هندستان جا سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي وڪيل]] 60kn3uw5goqxret0fzwkuf4aqkpnxyn 0 105515 429355 2026-11-06T20:59:58Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox writer | name = شيام جئسنگهاڻي | native_name = شيام سانولداس جئسنگهاڻي | native_name_lang = sd | birth_date = {{Birth date|1937|2|12|df=y}} | birth_place = [[ڪوئيٽا]]، [[بلوچستان]]، برطانوي هندستان | death_date = {{Death date and age|2009|3|22|1937|2|12|df=y}} | death_place = [[ممبئي]]، [[هندستان]] | occupation = [[ڪهاڻيڪار]]، [[ناول نگار]]، [[شاعر]]، ناٽڪ... 429355 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = شيام جئسنگهاڻي | native_name = شيام سانولداس جئسنگهاڻي | native_name_lang = sd | birth_date = {{Birth date|1937|2|12|df=y}} | birth_place = [[ڪوئيٽا]]، [[بلوچستان]]، برطانوي هندستان | death_date = {{Death date and age|2009|3|22|1937|2|12|df=y}} | death_place = [[ممبئي]]، [[هندستان]] | occupation = [[ڪهاڻيڪار]]، [[ناول نگار]]، [[شاعر]]، [[ناٽڪ نويس]]، [[ادبي نقاد]]، مترجم، ايڊيٽر | language = [[سنڌي ٻولي]] | nationality = هندستاني | genre = [[جديديت]]، [[ڪهاڻي]]، [[ناول]]، [[شاعري]]، [[ناٽڪ]] | notableworks = ''ڪچا ڌاڳا''، ''ننگو آسمان''، ''هڪ ٻيو ڏينهن''، ''زلزلو'' | awards = ساهتيه اڪادمي انعام (1998ع)، ساهتيه اڪادمي ترجمو انعام (1995ع) }} '''شيام سانولداس جئسنگهاڻي''' (12 فيبروري 1937ع – 22 مارچ 2009ع) سنڌي ٻوليءَ جو [[ڪهاڻيڪار]]، [[ناول نگار]]، [[شاعر]]، [[ناٽڪ نويس]]، [[ادبي نقاد]]، مترجم، مصور ۽ ايڊيٽر هو. هو هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب ۾ اڀرندڙ جديديت پسند ليکڪن مان هڪ هو. سندس تخليقن ۾ انساني لاڳاپن، نفسياتي پيچيدگين، سماجي تبديليءَ، اخلاقي قدرن ۽ فرد جي ذاتي سڃاڻپ جا موضوع ملن ٿا. کيس 1998ع ۾ ناٽڪ ''زلزلو'' تي [[ساهتيه اڪادمي انعام]] ۽ 1995ع ۾ ''چاني'' جي سنڌي ترجمي تي ساهتيه اڪادمي ترجمو انعام مليو.<ref name="SindhianaShyam">{{cite web |title=جئسنگهاڻي شيام |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جئسنگهاڻي شيام |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref><ref name="SahityaAwards">{{cite web |title=Akademi Awards |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |website=Sahitya Akademi |language=en }}</ref><ref name="SahityaTranslation">{{cite web |title=Akademi Translation Prizes |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/anuvad_samman_suchi.jsp |website=Sahitya Akademi |language=en }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == شيام جئسنگهاڻي 12 فيبروري 1937ع تي [[ڪوئيٽا]] ۾ پيدا ٿيو، جتي سندس والدين رهندا هئا. [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سندس خاندان [[ممبئي]] لڏي ويو. هن ممبئي يونيورسٽيءَ مان اقتصاديات ۾ بي اي (آنرز) جي ڊگري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ هن فوٽوگرافي ۽ سول ڊرافٽس مين شپ ۾ ڊپلوما ڪيا. فوٽوگرافيءَ جي تعليم هن ممبئيءَ جي جي. جي. اسڪول آف اپلائيڊ آرٽس مان حاصل ڪئي.<ref name="SindhianaShyam"/><ref name="Khilani2009">{{cite journal |last=Khilani |first=Lakhmi |title=Meet the Author: Shyam Jaisinghani |journal=Sindhological Studies |volume=25 |year=2009 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%282009_Vol_25%29-Muhammad_Qasim_Maka-2009-cs.pdf |language=en }}</ref> == ادبي زندگي == شيام جئسنگهاڻيءَ سنڌي ادب ۾ ڪهاڻي، ناول، شاعري، ناٽڪ، ترجمي ۽ تنقيد جي شعبن ۾ ڪم ڪيو. سندس پهريون ڄاڻايل ناول ''ڪچا ڌاڳا'' 1966ع ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ ''ننگو آسمان'' (1967ع) ۽ ''ٺونگو'' (1970ع) جهڙا ڪهاڻين جا مجموعا ڇپيا. هن ''کاهيءَ جي چؤطرف'' (1976ع) نالي ناول پڻ لکيو.<ref name="SindhianaShyam"/> موتي لال جوتواڻيءَ کيس جديديت کان پوءِ واري فڪر سان لاڳاپيل شاعر، ناٽڪ نويس ۽ افسانوي ادب جو ليکڪ ڄاڻايو آهي. جوتواڻيءَ موجب ڪهاڻي سندس تخليقي قوت جو خاص ميدان هئي. سندس ادبي سوچ ۾ جمهوريت، عقليت ۽ صنعتي سماج سان گڏ انساني جنسيت ۽ فرد جي ذاتي وجود جي اظهار کي پڻ اهميت حاصل هئي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ موجب سندس لکڻين ۾ روايتي ادبي انداز ۽ موضوعن کان هٽي نوان تجربا ملن ٿا. هن سماجي لاڳاپن، جنسيت ۽ اخلاقي قدرن کي فني سنجيدگيءَ سان پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="SindhiSangatShyam">{{cite web |title=Shyam Sanwaldas Jaisinghani |url=https://sindhisangat.com/promoters/shyam-sanwaldas-jaisinghani/ |website=Sindhi Sangat |language=en }}</ref> == ڪهاڻي نگاري == شيام جئسنگهاڻيءَ جي ادبي سڃاڻپ ۾ ڪهاڻيءَ کي مرڪزي حيثيت حاصل آهي. هن جديد سنڌي ڪهاڻيءَ ۾ روايتي بيانيي کان هٽي انساني نفسيات، فرد جي اندروني ڪشمڪش ۽ بدلجندڙ سماجي لاڳاپن کي موضوع بڻايو. سندس ڪهاڻين جا مجموعا ''ننگو آسمان''، ''ٺونگو''، ''ميلن جو سفر''، ''هڪ ٻيو ڏينهن'' ۽ ''زنده مڇي'' آهن.<ref name="SindhianaShyam"/> موتي لال جوتواڻيءَ موجب جئسنگهاڻيءَ جي ڪهاڻين ۾ فرد جي جنسي سڃاڻپ ۽ ذاتي وجود جي اظهار کي پڻ اهميت حاصل آهي. اهڙي موضوعاتي وابستگي سندس جديد ادبي فڪر جو هڪ پهلو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == هڪ ٻيو ڏينهن == ''[[هڪ ٻيو ڏينهن]]'' شيام جئسنگهاڻيءَ جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو 1988ع ۾ شايع ٿيو. هن مجموعي کي 1990ع ۾ مهاراشٽر رياستي سنڌي ساهتيه اڪادميءَ پاران انعام ڏنو ويو. ڪتاب جو اندراج انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي لائبريريءَ جي فهرست ۾ پڻ موجود آهي.<ref name="SindhiSangatShyam"/><ref name="SindhiSanchayaShyam">{{cite web |title=Hiku Buyo Ḍīnhun |url=https://sindhisanchaya.online/books/594 |website=Sindhi Sanchaya |language=en }}</ref> == ناٽڪ نويسي == جئسنگهاڻيءَ جو ناٽڪ ''[[زلزلو]]'' 1992ع ۾ شايع ٿيو. هن تخليق تي کيس 1998ع جو ساهتيه اڪادمي انعام مليو. ساهتيه اڪادميءَ جي سرڪاري انعامي فهرست ۾ سندس نالو، ناٽڪ جو عنوان ۽ انعام جو سال درج آهن.<ref name="SahityaAwards"/> == شاعري == شيام جئسنگهاڻيءَ جي شاعريءَ جي ڪتابن ۾ ''وڇوٽيون''، ''گوئاني منظر'' ۽ ''ممبئي منهنجي'' شامل آهن. سندس شاعريءَ ۾ جديد شهري زندگي، فرد جي احساسن ۽ انساني لاڳاپن جا موضوع ملن ٿا. ''وڇوٽيون'' تي کيس 1981ع ۾ هندستان جي تعليم واري وزارت پاران اعزاز ڏنو ويو.<ref name="SindhianaShyam"/><ref name="SindhiSangatShyam"/> == ترجما ۽ تنقيد == شيام جئسنگهاڻيءَ مرهٽي ليکڪ سي. ٽي. خانولڪر جي ناول ''چاني'' جو سنڌي ترجمو ڪيو، جيڪو 1993ع ۾ شايع ٿيو. هن ترجمي تي کيس 1995ع ۾ ساهتيه اڪادمي ترجمو انعام مليو.<ref name="SahityaTranslation"/> هن سنڌي ڪهاڻيءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ پڻ حصو ورتو. سندس ترتيب ڏنل ڪتاب ''نوان افق'' (1975ع) جديد سنڌي ڪهاڻيءَ جي تنقيدي ڇنڊڇاڻ سان لاڳاپيل آهي. هن ڪهاڻين جا مجموعا، ادبي شخصيتن بابت خاص شمارا ۽ رسالن جا ساليانا نمبر پڻ ترتيب ڏنا.<ref name="SindhianaShyam"/> == ادارت ۽ فنون لطيفه == جئسنگهاڻيءَ ممبئيءَ ۾ ساهتيه اڪادميءَ جي علائقائي آفيس سان وابستگي اختيار ڪئي ۽ 1995ع ۾ اسسٽنٽ ايڊيٽر جي عهدي تان رٽائر ٿيو. هن سنڌي ادبي رسالن ۽ ڪتابن جي ادارت ۽ ترتيب ۾ ڪم ڪيو.<ref name="Khilani2009"/> ادبي سرگرمين کان سواءِ کيس فوٽوگرافي، مصوري ۽ ڪتابن جي سرورقن جي ڊزائننگ سان پڻ دلچسپي هئي. هن لڳ ڀڳ پنجاهه سنڌي ڪتابن جا سرورق تيار ڪيا. سندس ڊزائنن، خاڪن ۽ تصويري ڪم جي نمائش ممبئيءَ ۾ پڻ ٿي.<ref name="SindhiSangatShyam"/><ref name="Khilani2009"/> == تصنيفون == هيٺ شيام جئسنگهاڻيءَ جي اهم اصلوڪين، ترجمو ڪيل ۽ ترتيب ڏنل تصنيفن جو وچور ڏجي ٿو. ڪجهه ڪتابن جي اشاعتي سالن بابت مختلف ذريعن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="SindhianaShyam"/><ref name="SindhiSangatShyam"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! تصنيف ! سال ! صنف يا نوعيت |- | ڪچا ڌاڳا | 1966ع | ناول |- | ناريءَ جو ملهه | 1966ع | شرت چندر چئٽرجيءَ جي تصنيف جو ترجمو |- | ننگو آسمان | 1967ع | ڪهاڻيون |- | کنڊهر | 1968ع | ڪهاڻيون، ترتيب |- | ٺونگو | 1970ع | ڪهاڻيون |- | نوان افق | 1975ع | تنقيد، ترتيب |- | کاهيءَ جي چؤطرف | 1976ع | ناول |- | افق جي دوري | 1977ع | ڪهاڻيون، ترتيب |- | وڇوٽيون | 1980ع / 1981ع | شاعري؛ سال بابت اختلاف |- | ميلن جو سفر | 1983ع / 1986ع | ڪهاڻيون؛ سال بابت اختلاف |- | محاذ تي | 1983ع | شاعري، ترتيب |- | اٺون سر | 1984ع | نامديو تاراچنداڻيءَ جون ڪهاڻيون، ترتيب |- | گوئاني منظر | 1987ع | شاعري |- | هڪ ٻيو ڏينهن | 1988ع | ڪهاڻيون |- | زلزلو | 1992ع | ناٽڪ |- | چاني | 1993ع | مرهٽيءَ مان ترجمو |- | ممبئي منهنجي | 1998ع | شاعري |- | زنده مڇي | 2002ع | ڪهاڻيون |} == اعزاز == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! سال ! اعزاز ! تصنيف |- | 1981ع | هندستان جي تعليم واري وزارت جو اعزاز | ''وڇوٽيون'' |- | 1986ع | هندستان جي انساني وسيلن جي ترقيءَ واري وزارت جو اعزاز | ''ميلن جو سفر'' |- | 1990ع | مهاراشٽر رياستي سنڌي ساهتيه اڪادمي انعام | ''هڪ ٻيو ڏينهن'' |- | 1995ع | ساهتيه اڪادمي ترجمو انعام | ''چاني'' |- | 1998ع | ساهتيه اڪادمي انعام | ''زلزلو'' |} <ref name="SindhiSangatShyam"/><ref name="SahityaAwards"/><ref name="SahityaTranslation"/> == وفات == شيام جئسنگهاڻي 22 مارچ 2009ع تي ممبئيءَ ۾ وفات ڪئي.<ref name="SindhuWorldShyam">{{cite web |title=Shyam Jaisinghani |url=https://thesindhuworld.com/shyam-jaisinghani/ |website=The Sindhu World |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ناول]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[جديديت]] * [[هڪ ٻيو ڏينهن]] * [[زلزلو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1937ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2009ع جون وفاتون]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ نويس]] [[زمرو:سنڌي مترجم]] [[زمرو:ساهتيه اڪادمي انعام يافته]] [[زمرو:ڪوئيٽا جون شخصيتون]] j9h3qv2v44lgaqpdrc6dfo7s7sqfc59 0 105516 429356 2026-11-06T21:01:36Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox person | name = جادم جکرو | native_name = ڄام جادم جکرو | native_name_lang = sd | other_names = ڄام جکرو، جکرو، ڳهڙ راءِ | occupation = سردار، لوڪ روايتن موجب حاڪم | known_for = سخاوت، مهمان نوازي ۽ سنڌي لوڪ شاعريءَ ۾ ذڪر | ethnicity = [[سما]] | region = [[سنڌ]]، [[ڪڇ]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] سان منسوب | era = تاريخي دور غير يقيني... 429356 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = جادم جکرو | native_name = ڄام جادم جکرو | native_name_lang = sd | other_names = ڄام جکرو، جکرو، ڳهڙ راءِ | occupation = سردار، لوڪ روايتن موجب حاڪم | known_for = سخاوت، مهمان نوازي ۽ سنڌي لوڪ شاعريءَ ۾ ذڪر | ethnicity = [[سما]] | region = [[سنڌ]]، [[ڪڇ]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] سان منسوب | era = تاريخي دور غير يقيني }} '''جادم جکرو'''، جنهن کي '''ڄام جادم جکرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سنڌ جي لوڪ تاريخ ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ مشهور سخي سردار ۽ سمي خاندان سان منسوب ڪردار آهي. سندس سخاوت ۽ ڏاتاريءَ جو ذڪر [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ''[[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]]'' جي [[سر بلاول]] ۾ ملي ٿو. سنڌي لوڪ روايتن ۾ کيس اهڙي سردار طور ياد ڪيو ويو آهي، جيڪو شاعرن، فقيرن، محتاجن ۽ سوالين جي مدد ڪندو هو. سندس حياتيءَ جي قطعي تاريخن ۽ حڪمرانيءَ جي حدن بابت معتبر تاريخي ثبوت محدود آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhianaJakhro">{{cite web |title=جادم جکرو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جادم%20جکرو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> == تاريخي ۽ خانداني پسمنظر == جادم جکري جو تعلق سنڌ جي سمي خاندان سان ڄاڻايو وڃي ٿو. ''جامع سنڌي لغات'' ۽ ''مفصل سنڌي لغت'' ۾ کيس سمي خاندان جو مشهور سخي حاڪم ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ جو ڪردار قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="SindhiDictionary">{{cite web |title=جادم جکرو |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=جادم%20جکرو |website=آن لائين سنڌي لغتون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> سندس نسب بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ روايت موجب جکرو، سمي نالي شخص جو پٽ هو، جڏهن ته ٻي روايت ۾ کيس سام جو پٽ ڄاڻايو ويو آهي. سنڌيانا ۾ پڻ انهن اختلافن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaJakhro"/> سنڌي لوڪ ڪهاڻي ''اوڍو ڪيهر ۽ هوٿل پري'' ۾ اوڍي ڪيهر ۽ هوٿل جا ٻه پٽ، جکرو ۽ جادم، ڄاڻايا ويا آهن. هيءَ روايت ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي لوڪ ادب بابت تحقيق ۾ پڻ بيان ٿيل آهي. ان ڪري جادم ۽ جکري جي نالن، سندن خانداني لاڳاپن ۽ مختلف تاريخي ڪردارن جي سڃاڻپ بابت روايتن کي الڳ الڳ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="BalochFolklore">{{cite book |last=Baloch |first=N. A. |author-link=نبي بخش خان بلوچ |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |year=2014 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Folklore_of_Sindh-Dr_N_A_Baloch-2014-cs.pdf |language=en }}</ref> == پاتار ۽ حڪمرانيءَ جون روايتون == سنڌيانا موجب جادم جکري کي پاتار شهر سان منسوب ڪيو ويو آهي، جتي هڪ مضبوط قلعو هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ نسبت سان کيس ''گڍ ڌڻي'' پڻ چيو ويو آهي. ڪن محققن وٽ سندس لقب ''ڳهڙ راءِ'' پڻ ملي ٿو.<ref name="SindhianaJakhro"/> سنڌي لوڪ تاريخ بابت تحقيق ۾ جکري جي نسبت ڪڇ، ڪاٺياواڙ، ڪڪرالي ۽ پاتار سان پڻ بيان ٿيل آهي. البت انهن روايتن مان سندس حڪومت جي حدن، حڪمرانيءَ جي دور يا رهائش واري هنڌ جي قطعي تاريخي تصديق نٿي ٿئي.<ref name="JakhroResearch">{{cite web |title=ڄام جادم جکرو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1243/read/57754 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> هڪ تحقيقي سفرنامي ۾ ڄام پور جي هڪ پراڻي قبر تي 814 هجري، يعني 1411ع، جو سن درج هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي، پر ليکڪ پاڻ ان قبر سان لاڳاپيل جادم جکڙ ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ واري جادم جکري جي هڪ ئي شخص هجڻ بابت احتياط ظاهر ڪيو آهي. تنهنڪري ان سن کي جادم جکري جي تصديق ٿيل وفات جو سال نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="JakhroResearch"/> == سخاوت ۽ ڏاتاري == جادم جکري جي شهرت جو بنيادي سبب سندس سخاوت آهي. سنڌي لوڪ روايتن ۾ کيس اهڙو ڏاتار ڄاڻايو ويو آهي، جنهن جي در تان سوالين، شاعرن ۽ فقيرن کي خالي هٿ موٽڻو نه پوندو هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ پڻ جادم جکري کي سخاوت سبب مشهور سردار قرار ڏنو آهي، جنهن جي واکاڻ لوڪ شاعريءَ ۾ ڪئي وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ''The Life and Thought of Shah Abdul Latif Bhitai'' ۾ سر بلاول جي تشريح ڪندي جادم جکري کي سخاوت ۽ فياضيءَ جي نمائنده ڪردارن مان شمار ڪيو ويو آهي. هن سُر ۾ سخي سردارن، شاعرن، فقيرن ۽ روايتي ڳائڻن جي سماجي لاڳاپن جو پڻ بيان ملي ٿو.<ref name="BalochLatif">{{cite book |last=Baloch |first=N. A. |title=The Life and Thought of Shah Abdul Latif Bhitai |year=2010 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Life_And_Thought_Of_Shah_Abdul_Latif_Bhittai-Dr_N_A_Baloch-2010.pdf |language=en }}</ref> == شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ ۾ == [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] پنهنجي رسالي جي ''سر بلاول'' ۾ جادم جکري کي سخاوت ۽ ڏاتاريءَ جي علامت طور پيش ڪيو آهي. هن سُر ۾ جکري جي فياضيءَ کي ٻين سخي سردارن سان ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="SahityaLatif">{{cite book |title=Shah Abdul Latif |publisher=Sahitya Akademi |url=https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Shah-Latif.pdf |language=en }}</ref> شاهه لطيف جو هڪ مشهور بيت آهي: <poem> هٿان جادم جکري، وِٿي وچ مَ پوءِ پي پي سو پُر ٿيو، جو حاتم پاسي هوءِ ڪيف ڌاران ڪوءِ، جيئي ڪو مَ جهان ۾. </poem> هن بيت ۾ جادم جکري جي سخاوت کي [[حاتم طائي]] جي فياضيءَ سان ڀيٽيو ويو آهي. شاعر جي بيان ۾ جکرو اهڙو سخي آهي، جيڪو گهرندڙن جي مدد ڪرڻ ۾ دير نٿو ڪري.<ref name="BhitBhoon">{{cite web |title=سُر بلاول |url=https://books.sindhsalamat.com/book/972/read/51620 |website=ڀٽائي ۽ ڀُونءِ |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> هڪ ٻئي بيت ۾ شاهه لطيف چوي ٿو: <poem> جکرو جوڙي، پاڻ ڌڻيءَ پيدا ڪيو ڪيهر جيئن ڪَرَ کڻي، مڇون ملهه موڙي سمونڊ جيئن سير ڪيو، ٿو ٻار جيئن ٻوڙي گهوٽ چڙهيو گهوڙي، پيچين لائي پيچرا. </poem> هن بيت ۾ جکري جي شخصيت کي طاقت، بهادري ۽ شان جي تشبيهن سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="JakhroResearch"/> ساهتيه اڪادميءَ جي شاهه لطيف بابت مطالعي ۾ پڻ جادم جکري کي سنڌ جي سمي خاندان سان منسوب اهڙو سردار ڄاڻايو ويو آهي، جنهن جي سخاوت کي شاعر وڏي اهميت ڏني آهي.<ref name="SahityaLatif"/> == لوڪ ادب ۾ حيثيت == جادم جکرو سنڌي لوڪ ادب ۾ سخاوت ۽ مهمان نوازيءَ جي مثالي ڪردار طور مشهور آهي. سندس شخصيت بابت تاريخي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون ۽ شاعراڻيون تشبيهون هڪٻئي سان ڳنڍيل آهن. ان ڪري سندس ادبي تصوير ۽ تاريخي سڃاڻپ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="BalochFolklore"/><ref name="SindhianaJakhro"/> موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ جادم جکري جو مختصر ذڪر به انهيءَ ادبي روايت جي تصديق ڪري ٿو، جنهن ۾ سندس سخاوت کي سنڌي لوڪ شاعريءَ جو اهم موضوع سمجهيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخي سڃاڻپ بابت اختلاف == جادم جکري بابت موجود روايتن ۾ سندس نسب، رهائش، حڪمرانيءَ جي حدن ۽ تاريخي دور بابت اختلاف آهن. هڪ طرف کيس سمي خاندان جو سخي حاڪم ڄاڻايو ويو آهي، ته ٻئي طرف اوڍي ڪيهر ۽ هوٿل پريءَ جي لوڪ ڪهاڻيءَ ۾ جادم ۽ جکرو ٻن الڳ پٽن طور اچن ٿا.<ref name="SindhianaJakhro"/><ref name="BalochFolklore"/> اهڙيءَ طرح ڄام پور جي باني جادم جکڙ ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ واري جادم جکري جي سڃاڻپ کي به بنا وڌيڪ تاريخي ثبوت جي هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="JakhroResearch"/> == پڻ ڏسو == * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[شاهه جو رسالو]] * [[سر بلاول]] * [[سما]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[حاتم طائي]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي شخصيتون]] 5qm70ku8s0efa9ooje2rhlpy42qcbhj 0 105517 429357 2026-11-06T21:05:24Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جل ۽ جوتين وارو | title_orig = Jala ain Jotiyuni Waaro | author = [[منوهر بيدي]] ۽ [[جگديش لاکاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = وڊيو فلم جو اسڪرپٽ | subject = [[اڏيرو لال]] جي زندگي ۽ مذهبي روايت | pub_date = 1992ع }} '''جل ۽ جوتين وارو''' (انگريزي: ''Jala ain Jotiyuni Waaro'') سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيل وڊيو فلم جو اس... 429357 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جل ۽ جوتين وارو | title_orig = Jala ain Jotiyuni Waaro | author = [[منوهر بيدي]] ۽ [[جگديش لاکاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = وڊيو فلم جو اسڪرپٽ | subject = [[اڏيرو لال]] جي زندگي ۽ مذهبي روايت | pub_date = 1992ع }} '''جل ۽ جوتين وارو''' (انگريزي: ''Jala ain Jotiyuni Waaro'') سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيل وڊيو فلم جو اسڪرپٽ آهي، جيڪو 1992ع ۾ شايع ٿيو. هيءَ تصنيف [[منوهر بيدي]] ۽ [[جگديش لاکاڻي]] گڏجي لکي. ان جو موضوع سنڌ جي مشهور مذهبي ۽ لوڪ روايتي شخصيت [[اڏيرو لال]]، جنهن کي [[جهولي لال]] پڻ چيو وڃي ٿو، جي زندگي آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن تصنيف جي بيانيي ۽ تصويري پيشڪش کي نمايان خصوصيتون قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> == تصنيف جو موضوع == ''جل ۽ جوتين وارو'' اڏيري لال جي زندگيءَ تي ٻڌل وڊيو فلم جو اسڪرپٽ آهي. سنڌي مذهبي روايتن ۾ اڏيرو لال پاڻيءَ، درياهه ۽ روشنيءَ سان لاڳاپيل شخصيت آهي. ان پسمنظر ۾ تصنيف جو عنوان به پاڻيءَ ۽ جوت جي مذهبي علامتن سان مناسبت رکي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="HarvardJhulelal">{{cite web |title=Sewing Together at a Hindu Temple in Sindh, Pakistan |url=https://bulletin.hds.harvard.edu/sewing-together-at-a-hindu-temple-in-sindh-pakistan/ |website=Harvard Divinity Bulletin |language=en }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ موجب اسڪرپٽ ۾ موضوع کي مضبوط داستاني ترتيب ۽ اثرائتين تصويرن جي سلسلي وسيلي پيش ڪيو ويو آهي. سندس هيءُ بيان تصنيف جي ادبي ۽ تصويري انداز بابت آهي؛ فلم جي مڪمل منظرنامي، منظرن جي تعداد يا فني عملي جا تفصيل انهيءَ حوالي مان معلوم نٿا ٿين.<ref name="Jotwani1996"/> == اڏيري لال جو مذهبي ۽ ثقافتي پسمنظر == [[اڏيرو لال]]، جنهن کي جهولي لال، درياهه لال ۽ امر لال جي نالن سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو، سنڌي هندن جي مذهبي روايت ۾ اهم شخصيت آهي. کيس پاڻيءَ جي ديوتا [[ورڻ ديوتا]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. سنڌي مذهبي روايتن ۾ سندس لاڳاپو [[سنڌو درياهه]]، پاڻيءَ جي پوڄا ۽ مذهبي عقيدت سان آهي.<ref name="VarunaJhulelal">{{cite journal |title=Varuṇa, Jhūlelāl and the Hindu Sindhis |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |year=2012 |doi=10.1080/00856401.2012.665352 |language=en }}</ref> اڏيري لال جي روايتي ڪهاڻيءَ ۾ مذهبي آزادي، عقيدي جي حفاظت ۽ مختلف مذهبي برادرين جي گڏيل رهڻي ڪهڻيءَ جا موضوع ملن ٿا. هن ڪهاڻيءَ جا تفصيل مختلف روايتن ۾ مختلف آهن، تنهنڪري انهن کي تاريخي طور ثابت ٿيل واقعن بدران مذهبي ۽ لوڪ روايتن جي حيثيت سان ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="SindhiFolklore1986">{{cite journal |title=Sindhological Studies |year=1986 |publisher=Institute of Sindhology |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%281986_Winter%29-Mazhar_Yusuf-cs.pdf |language=en }}</ref> سنڌ ۾ اڏيري لال سان لاڳاپيل آستانن تي هندو ۽ مسلمان روايتن جي گڏيل تاريخ پڻ ملي ٿي. اڏيري لال واري آستاني تي مسلمان عقيدتمند کيس شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا، جڏهن ته هندو عقيدتمند کيس جهولي لال طور ياد ڪن ٿا.<ref name="JhulelalScroll">{{cite web |title=Jhulelal or Zinda Pir: Of river saints, fish and flows of the Indus |url=https://scroll.in/article/801677/scroll_in |website=Scroll |language=en }}</ref> == جل ۽ جوت جون علامتون == سنڌي درياپنٿي مذهبي روايت ۾ پاڻي ۽ روشنيءَ کي خاص اهميت حاصل آهي. اڏيري لال جي عقيدت سان لاڳاپيل رسمن ۾ پاڻيءَ جي پوڄا، جوت ٻارڻ ۽ درياهه سان روحاني وابستگيءَ جا عنصر ملن ٿا.<ref name="HarvardJhulelal"/> هارورڊ ڊيوينٽي بليٽن ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب جهولي لال جي پوڄا ۾ پاڻي ۽ جوت مرڪزي علامتون آهن. انهن رسمن کي سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="HarvardJhulelal"/> ''جل ۽ جوتين وارو'' جي عنوان کي انهيءَ مذهبي پسمنظر ۾ سمجهي سگهجي ٿو، پر اصل اسڪرپٽ جي مڪمل متن کان سواءِ اهو طئي ڪرڻ ممڪن نه آهي ته ليکڪن انهن علامتن کي ڪهڙن مخصوص منظرن ۾ استعمال ڪيو آهي. == بيانياتي ۽ تصويري انداز == موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ''جل ۽ جوتين وارو'' جي بيانياتي قوت ۽ تصويري پيشڪش کي ساراهيو آهي. سندس جائزي موجب تصنيف ۾ اڏيري لال جي زندگيءَ کي داستاني انداز سان گڏ تصويرن جي اثرائتي سلسلي وسيلي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هيءَ تصنيف وڊيو فلم لاءِ لکيل اسڪرپٽ هجڻ سبب عام نثري سوانح کان صنفي طور مختلف آهي. تنهن هوندي به اصل فلم يا مڪمل اسڪرپٽ جي غير موجودگيءَ ۾ ان جي منظرڪشي، ڪردارن جي ڳالهه ٻولهه، فلمبنديءَ جي طريقن ۽ موسيقيءَ بابت تفصيلي دعوائون نٿيون ڪري سگهجن. == گڏيل ليکڪ == === منوهر بيدي === [[منوهر بيدي]] ''جل ۽ جوتين وارو'' جو گڏيل ليکڪ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ سندس نالو هن تصنيف جي ليکڪ طور درج آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === جگديش لاکاڻي === [[جگديش لاکاڻي]] پڻ هن وڊيو فلم جي اسڪرپٽ جو گڏيل ليکڪ آهي. جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ سندس نالو منوهر بيديءَ سان گڏ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == اشاعت ۽ دستاويزي حيثيت == ''جل ۽ جوتين وارو'' جو اشاعتي سال 1992ع آهي. ان جو ڪتابي ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع ۾ نئين دهليءَ مان شايع ٿيل ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هن تصنيف جي ناشر، ڇاپي جي هنڌ، صفحن جي تعداد، فلم جي هدايتڪار، اداڪارن ۽ اصل وڊيو جي دستيابي بابت وڌيڪ ڪتابي ۽ آرڪائيو تحقيق گهربل آهي. == پڻ ڏسو == * [[اڏيرو لال]] * [[جهولي لال]] * [[سنڌو درياهه]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[سنڌي هندو]] * [[چيٽي چنڊ]] * [[فلمي اسڪرپٽ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1992ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي مذهبي ادب]] mgvgeaj9tvn22z2t8kw835ppm8yojm9 0 105518 429358 2026-11-06T21:13:38Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جمشيد ۽ حميده | author = [[مرزا قليچ بيگ]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[برطانوي هندستان]] | genre = [[ناٽڪ]]، ادبي موافقت | published = 1918ع (ٻين فهرستن ۾ 1913ع ۽ 1917ع) | based_on = ''As You Like It''، [[وليم شيڪسپيئر]] }} '''جمشيد ۽ حميده''' سنڌي اديب، عالم، مترجم ۽ ناٽڪ نويس [[مرزا قليچ بيگ]] جو... 429358 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جمشيد ۽ حميده | author = [[مرزا قليچ بيگ]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[برطانوي هندستان]] | genre = [[ناٽڪ]]، ادبي موافقت | published = 1918ع (ٻين فهرستن ۾ 1913ع ۽ 1917ع) | based_on = ''As You Like It''، [[وليم شيڪسپيئر]] }} '''جمشيد ۽ حميده''' سنڌي اديب، عالم، مترجم ۽ ناٽڪ نويس [[مرزا قليچ بيگ]] جو هڪ سنڌي ناٽڪ آهي، جيڪو انگريزي ڊراما نويس [[وليم شيڪسپيئر]] جي مزاحيه ناٽڪ ''As You Like It'' جي موافقت آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۽ سنڌي ناٽڪ جي تاريخ بابت تحقيق ۾ ان جو سال 1918ع ڄاڻايو ويو آهي. مرزا قليچ بيگ جي تصنيفن جي ٻين فهرستن ۾ 1913ع ۽ 1917ع جا سال پڻ ملن ٿا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref><ref name="MallahDrama">{{cite book |last=ملاح |first=مختيار احمد |title=سنڌي ڊرامي جي مختصر تاريخ |url=https://drpathan.com/images/Doc/NEW/سنڌي_ڊرامي_جي_مختصر_تاريخ_۔مختيار_احمد_ملاح.pdf |language=sd }}</ref><ref name="QaleechAutobiography">{{cite web |title=سائو پن يا ڪارو پنو: سالوار ۽ مڪان وار ياداشت، جوڙيل ڪتابن جي |url=https://wikisource.org/wiki/سائو_پن_يا_ڪارو_پنو/سالوار_۽_مڪان وار_ياداشت،_جوڙيل_ڪتابن_جي |website=وڪي ذريعو |language=sd }}</ref> == ادبي پسمنظر == اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌي ادب ۾ جديد ناٽڪ جي صنف ترقي ڪئي. ان دور ۾ سنڌي اديبن انگريزي، اردو ۽ ٻين ٻولين جي ڊرامن جا ترجما ۽ موافقتون تيار ڪيون. مرزا قليچ بيگ هن ادبي سرگرميءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو ۽ شيڪسپيئر سميت ڪيترن ئي پرڏيهي ليکڪن جي تخليقن کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچايو.<ref name="MallahDrama"/><ref name="MemonQaleech">{{cite web |title=شمس العلماءِ مرزا قليچ بيگ بحيثيت نثرنويس |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/798/read/41826 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> مرزا قليچ بيگ جي ٻين ترجمو ڪيل يا موافقت ڪيل ناٽڪن ۾ ''گلزار ۽ گلنار''، ''شاهه ايليا''، ''شهزادو بهرام''، ''حسنا ۽ دلدار'' ۽ ''نيڪي ۽ بدي'' جا نالا ملن ٿا. ''جمشيد ۽ حميده'' پڻ سندس انهيءَ ادبي ڪم جو حصو آهي.<ref name="MemonQaleech"/> == شيڪسپيئر جي اصل ناٽڪ سان تعلق == ''جمشيد ۽ حميده'' جو بنياد شيڪسپيئر جي مزاحيه ناٽڪ ''As You Like It'' تي آهي. اصل انگريزي ناٽڪ ۾ محبت، دوستي، خانداني تڪرار، اقتدار کان محرومي، سڃاڻپ جي تبديلي ۽ انساني لاڳاپن جا موضوع ملن ٿا. ان جي ڪهاڻيءَ جو اهم حصو آرڊن جي ٻيلي ۾ پيش اچي ٿو. اصل ناٽڪ جي مرڪزي ڪردارن ۾ روزلنڊ، اورلينڊو، سيليا، اوليور ۽ ڊيوڪ سينيئر شامل آهن. ناٽڪ ۾ روزلنڊ پنهنجي سڃاڻپ لڪائڻ لاءِ مرداڻو ويس اختيار ڪري ٿي ۽ ان وسيلي محبت ۽ انساني رشتن بابت ڪيترائي مزاحيه ۽ فڪري واقعا جنم وٺن ٿا. ''جمشيد ۽ حميده'' جي مڪمل متن جي سڌي ڀيٽ کان سواءِ اهو طئي نٿو ڪري سگهجي ته مرزا قليچ بيگ اصل ناٽڪ جا ڪهڙا منظر، ڪردار يا مڪالما برقرار رکيا ۽ ڪهڙيون تبديليون ڪيون.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي ناٽڪ جي تاريخ ۾ حيثيت == مختيار احمد ملاح جي ''سنڌي ڊرامي جي مختصر تاريخ'' ۾ ''جمشيد حميده'' کي 1918ع جي ناٽڪن ۾ درج ڪيو ويو آهي. انهيءَ فهرست ۾ ان کي شيڪسپيئر جي ''As You Like It'' سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ نيشنل ڪاليج ڊرئميٽڪ سوسائٽي، حيدرآباد، جو نالو پڻ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MallahDrama"/> سنڌي ناٽڪ جي تاريخ بابت هڪ ٻئي مطالعي موجب نيشنل ڪاليج ڊرئميٽڪ سوسائٽيءَ مرزا قليچ بيگ جا ناٽڪ پيش ڪيا، جن ۾ ''جمشيد حميده'' پڻ شامل هو. انهيءَ مطالعي ۾ ليلارام هيراننداڻي، پريم داس شوداساڻي ۽ ٻين اداڪارن جو ذڪر ملي ٿو، پر انهن مان هر هڪ جي ''جمشيد ۽ حميده'' ۾ مخصوص ڪردار جي تصديق نه ٿي آهي.<ref name="SindhiDramaHistory">{{cite web |title=سنڌي ناٽڪ جي تاريخ |url=https://www.drpathan.com/images/Doc/NEW/سنڌي_ناٽڪ_جي_تاريخ_.pdf |website=ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جو تحقيقي ذخيرو |language=sd }}</ref> == اشاعت جي سال بابت اختلاف == ''جمشيد ۽ حميده'' جي تاريخ بابت مختلف ڪتابي ذريعن ۾ هيٺيان سال ملن ٿا: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! سال ! ذريعو ! تفصيل |- | 1913ع | مرزا قليچ بيگ جي تصنيفن جي هڪ ثانوي فهرست | ''سرسري ناٽڪ جمشيد ۽ حميده'' ۽ ان جو ضميمو |- | 1917ع | ''سائو پن يا ڪارو پنو'' | مرزا قليچ بيگ جي جوڙيل ڪتابن جي سالوار فهرست |- | 1918ع | موتي لال جوتواڻي ۽ مختيار احمد ملاح | ناٽڪ جي اشاعتي يا تاريخي فهرست ۾ درج سال |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="MallahDrama"/><ref name="QaleechAutobiography"/><ref name="QaleechBibliography">{{cite web |title=شمس العلماءِ مرزا قليچ بيگ |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2015/10/blog-post_8.html |website=سنڌي شخصيتون |language=sd }}</ref> انهن اختلافن جي قطعي وضاحت لاءِ ناٽڪ جي اصل ڇاپي، عنوان واري صفحي ۽ اشاعتي تفصيلن جي جاچ ضروري آهي. == اهميت == ''جمشيد ۽ حميده'' سنڌي ناٽڪ جي انهيءَ دور جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ عالمي ادبي تخليقن کي سنڌي ٻوليءَ ۾ پيش ڪرڻ جا تجربا ڪيا ويا. شيڪسپيئر جي ناٽڪ جي موافقت هجڻ سبب هيءَ تصنيف سنڌي ترجمي، ڊرامائي ادب ۽ ادبي رابطن جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="MallahDrama"/> == پڻ ڏسو == * [[مرزا قليچ بيگ]] * [[وليم شيڪسپيئر]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[ادبي ترجمو]] * [[ناٽڪ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي ناٽڪ]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:مرزا قليچ بيگ جون تصنيفون]] [[زمرو:شيڪسپيئر جي تخليقن جون موافقتون]] 49z7uxos454q3x2hkkg6bmrlqo7fi85 0 105519 429359 2026-11-06T21:14:55Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جنگي ترانا ۽ متفرقه گيت | author = [[بلديو گاجرا]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[شاعري]]، جنگي ترانا، گيت | pub_date = 1986ع | publisher = بلدیو گاجرا (لائبريريءَ جي فهرست موجب) | subject = جنگي شاعري ۽ متفرق گيت }} '''جنگي ترانا ۽ متفرقه گيت''' (رومن سنڌي: ''Jangī Tarānā Aīn Mutafarrika Gīt'') سنڌ... 429359 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جنگي ترانا ۽ متفرقه گيت | author = [[بلديو گاجرا]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[شاعري]]، جنگي ترانا، گيت | pub_date = 1986ع | publisher = بلدیو گاجرا (لائبريريءَ جي فهرست موجب) | subject = جنگي شاعري ۽ متفرق گيت }} '''جنگي ترانا ۽ متفرقه گيت''' (رومن سنڌي: ''Jangī Tarānā Aīn Mutafarrika Gīt'') سنڌي شاعر، صحافي ۽ آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل اديب '''بلديو تاراچند گاجرا'''، ادبي تخلص '''گمنام'''، جو شعري مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب هي ڪتاب 1986ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان ۾ جنگي شاعريءَ سان گڏ ٻين موضوعن جا گيت شامل آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> ڪتاب جو فهرستي اندراج انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي، آديپور، ڪڇ، جي لائبريريءَ ۾ موجود آهي. انهيءَ رڪارڊ ۾ ڪتاب جو عنوان، ليکڪ، شاعريءَ جي صنف ۽ فهرستي نمبر 5438 درج آهن.<ref name="SindhiSanchayaJangi">{{cite web |title=Jangī Tarānā Aīn Mutafarrika Gīt |url=https://sindhisanchaya.in/books/1050 |website=Sindhi Sanchaya |publisher=Indian Institute of Sindhology |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref> == ڪتاب جو موضوع == ''جنگي ترانا ۽ متفرقه گيت'' جنگي شاعري ۽ ٻين گيتن تي مشتمل مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ ان کي جنگي نظمن وغيره جو مجموعو قرار ڏنو آهي. ان مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪتاب صرف هڪ موضوع تائين محدود نه هو، پر ان ۾ ٻين نوعيت جا گيت پڻ شامل هئا.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي مڪمل متن، نظم جي عنوانن ۽ موضوعاتي ترتيب جي تصديق نه ٿيڻ سبب ان ۾ شامل مخصوص جنگين، تاريخي واقعن يا شخصيتن بابت قطعي دعويٰ نٿي ڪري سگهجي. == ليکڪ == === بلديو تاراچند گاجرا === [[بلديو گاجرا]] (9 نومبر 1909ع – 1991ع) سنڌي شاعر، صحافي، اديب ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن هو. سندس جنم [[شڪارپور]]، [[سنڌ]] ۾ ٿيو. هن شاعريءَ ۾ ''گمنام'' جو تخلص استعمال ڪيو.<ref name="SindhiSangatGajra">{{cite web |title=(Late) Baldev Tarachand Gajra |url=https://sindhisangat.com/promoters/baldev-tarachand-gajra/ |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref><ref name="HindwiGajra">{{cite web |title=बलदेव गाजरा 'गुमनाम' |url=https://www.hindwi.org/poets/baldev-gajra-gumnam |website=Hindwi |language=hi |access-date=2026-11-07 }}</ref> گاجرا هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم رهيو. سندس سوانحي رڪارڊ موجب 1930ع کان 1942ع تائين مختلف وقتن تي کيس مجموعي طور لڳ ڀڳ ٽي سال قيد ۾ گذارڻا پيا. آزاديءَ کان پوءِ هن صحافت اختيار ڪئي ۽ 1953ع ۾ سنڌي هفتيوار اخبار ''ڀارتواسي'' جاري ڪئي، جنهن جي ادارت وفات تائين ڪندو رهيو.<ref name="SindhiSangatGajra"/> گاجرا سنڌي شاعريءَ، ادبي تنقيد، صحافت ۽ تاريخي لکڻين ۾ حصو ورتو. سندس ٻين تصنيفن ۾ ''گمنام صدا'' (1954ع)، ''ڦول ۽ ترانا'' (1956ع)، ''زندگيءَ جا ورق'' (1982ع)، ''ادبي تنقيد'' (1984ع) ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جي ڪردار بابت لکيل ڪتاب شامل آهن.<ref name="SindhiSangatGajra"/> == ادبي ۽ تاريخي پسمنظر == بلديو گاجرا جي ادبي زندگيءَ جو هڪ اهم پهلو سندس قومي ۽ سياسي سرگرمين سان وابستگي هو. هو آزاديءَ جي تحريڪ ۾ شامل رهيو ۽ ان بابت تاريخي مواد پڻ لکيو. سندس انگريزي ڪتاب ''Sind's Role in the Freedom Struggle'' جو 1986ع وارو ڇاپو ڪتابي فهرستن ۾ موجود آهي.<ref name="GoogleBooksGajra">{{cite book |last=Gajra |first=Baldev T. |title=Sind's Role in the Freedom Struggle |publisher=Bharatvasi |year=1986 |pages=180 |url=https://books.google.com/books?id=8RENAAAAIAAJ |language=en }}</ref> انهيءَ پسمنظر ۾ ''جنگي ترانا ۽ متفرقه گيت'' کي گاجرا جي شعري تصنيفن مان هڪ طور ڏسي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به اصل ڪتاب جي مڪمل متن کان سواءِ اهو طئي نٿو ڪري سگهجي ته ان جا جنگي ترانا ڪهڙن مخصوص سياسي يا فوجي واقعن سان لاڳاپيل آهن. == ڪتابي ۽ لائبريري رڪارڊ == انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي لائبريريءَ ۾ ڪتاب جو عنوان ''جنگي ترانا ۽ متفرقه گيت'' درج آهي. سنڌي سنچيا جي آن لائين فهرست موجب ڪتاب جو ليکڪ بلديو گاجرا، ناشر بلديو گاجرا ۽ فهرستي نمبر 5438 آهي. رڪارڊ ۾ ڪتاب جي صنف شاعري ڄاڻايل آهي.<ref name="SindhiSanchayaJangi"/> فهرست موجب ڪتاب لائبريريءَ جي جسماني ذخيري ۾ موجود آهي. آن لائين رڪارڊ ۾ ڪتاب جو مڪمل متن، صفحن جو تعداد ۽ اشاعت جو سال واضح نه آهن. == پڻ ڏسو == * [[بلديو گاجرا]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي ادب]] * [[قومي شاعري]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1986ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] cpn0n2mgh3u7cf3o5ip9e3prk1sejn1 0 105520 429360 2026-11-06T21:17:05Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جنگ جو ميدان | author = [[جهويرچند ميگهاڻي]] | translator = چئن لال آهوجا | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[ناول]]، ادبي ترجمو | pub_date = 1982ع | title_orig = سمر آنگڻ | orig_lang_code = gu | subject = گجراتي ناول جو سنڌي ترجمو }} '''جنگ جو ميدان''' (رومن سنڌي: ''Jangjo Maidaan'') گجراتي ٻوليءَ جي ناول ''سمر آنگ... 429360 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جنگ جو ميدان | author = [[جهويرچند ميگهاڻي]] | translator = چئن لال آهوجا | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[ناول]]، ادبي ترجمو | pub_date = 1982ع | title_orig = سمر آنگڻ | orig_lang_code = gu | subject = گجراتي ناول جو سنڌي ترجمو }} '''جنگ جو ميدان''' (رومن سنڌي: ''Jangjo Maidaan'') گجراتي ٻوليءَ جي ناول ''سمر آنگڻ'' جو سنڌي ترجمو آهي، جيڪو 1982ع ۾ شايع ٿيو. اصل ناول جو ليکڪ [[جهويرچند ميگهاڻي]] هو ۽ ان جو سنڌي ترجمو '''چئن لال آهوجا''' ڪيو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن تصنيف جو عنوان، اشاعت جو سال، اصل ليکڪ ۽ مترجم ڄاڻايا آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> اصل گجراتي ناول ''سمر آنگڻ'' جو پهريون ڇاپو 1938ع ۾ شايع ٿيو. ان جا پوءِ ڪيترائي ڇاپا نڪتا، جن ۾ 1946ع ۽ 1953ع جا ڇاپا شامل آهن.<ref name="SamaranganOriginal">{{cite book |last=Meghani |first=Jhaverchand |title=સમરાંગણ |publisher=Gurjar Granthratna Karyalay |location=Ahmedabad |orig-year=1938 |edition=3 |year=1953 |url=https://gu.wikisource.org/wiki/સમરાંગણ |language=gu }}</ref> == اصل گجراتي ناول == ''سمر آنگڻ'' گجراتي اديب جهويـرچند ميگهاڻيءَ جو ناول آهي. ان جي پهرين اشاعت 1938ع ۾ ٿي. گجراتي وڪي ذريعي تي موجود ڪتاب جي اشاعتي معلومات موجب پهريون ڇاپو 1938ع، ٻيو ڇاپو 1946ع ۽ ٽيون ڇاپو 1953ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب 1978ع ۽ 2003ع ۾ پڻ ٻيهر ڇپيو.<ref name="SamaranganOriginal"/> 2003ع واري ٻيهر ڇاپي ۾ ڪتاب جا ڪل 260 صفحا درج آهن، جن ۾ 14 شروعاتي صفحا ۽ 246 صفحا متن جا آهن. هي انگ اصل گجراتي ڇاپي سان تعلق رکي ٿو، سنڌي ترجمي سان نه.<ref name="SamaranganOriginal"/> اصل ناول جو مڪمل متن گجراتي وڪي ذريعي تي پڙهڻ لاءِ موجود آهي. ان جو ڊجيٽل نسخو وڪيميڊيا ڪامنز تي پڻ محفوظ آهي.<ref name="SamaranganCommons">{{cite web |title=File:Samarangan.pdf |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Samarangan.pdf |website=Wikimedia Commons |language=en }}</ref> == سنڌي ترجمو == ''جنگ جو ميدان'' گجراتي ناول ''سمر آنگڻ'' جو سنڌي ترجمو آهي. چئن لال آهوجا هن ناول کي سنڌي ٻوليءَ ۾ منتقل ڪيو. موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت موجب ترجمو 1982ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> هي ترجمو سنڌي ۽ گجراتي ٻولين جي ادبي رابطن جي هڪ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو. ٻنهي ٻولين ۾ ادبي ترجمن جي روايت موجود رهي آهي، ۽ ''جنگ جو ميدان'' انهيءَ سلسلي جي هڪ تصنيف آهي. سنڌي ترجمي جي اصل ڇاپي جي دستيابي، ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ متن ۾ ڪيل ممڪن تبديلين بابت وڌيڪ ڪتابي تحقيق گهربل آهي. == اصل ليکڪ == [[جهويرچند ميگهاڻي]] (28 آگسٽ 1896ع – 9 مارچ 1947ع) گجراتي ٻوليءَ جو شاعر، ناول نگار، صحافي، لوڪ ادب جو محقق ۽ مرتب هو. سندس ادبي ڪم ۾ ناول، ڪهاڻيون، شاعري، سوانح ۽ لوڪ ادب بابت تحقيق شامل آهي.<ref name="MeghaniLife">{{cite web |title=Jhaverchand Meghani - Life and Literature |url=https://www.meghani.com/index.php?content=showbook&id=22 |website=Jhaverchand Meghani - Life and Literature |language=gu }}</ref> ميگهاڻيءَ کي گجراتي ادب ۾ قومي شاعري ۽ لوڪ ادب جي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ ڪرڻ واري ڪم سبب خاص سڃاڻپ حاصل آهي. سندس اهم تصنيفن ۾ ''سوراشٽر ني رسڌار''، ''نرنجن''، ''وي ويشال'' ۽ ''سمر آنگڻ'' شامل آهن.<ref name="MeghaniLife"/> == اشاعتي تاريخ == اصل گجراتي ناول ۽ سنڌي ترجمي جي اشاعتي تاريخن ۾ فرق آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! سال ! تصنيف يا ڇاپو ! تفصيل |- | 1938ع | سمر آنگڻ | اصل گجراتي ناول جو پهريون ڇاپو |- | 1946ع | سمر آنگڻ | ٻيو ڇاپو |- | 1953ع | سمر آنگڻ | ٽيون ڇاپو |- | 1978ع | سمر آنگڻ | ٻيهر ڇاپو |- | 1982ع | جنگ جو ميدان | چئن لال آهوجا جو سنڌي ترجمو |- | 2003ع | سمر آنگڻ | گجراتي ٽئين ڇاپي جو ٻيهر ڇاپو |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SamaranganOriginal"/> == ادبي اهميت == ''جنگ جو ميدان'' گجراتي ادب جي هڪ ناول کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ واري ترجمي جي روايت جو حصو آهي. ان جي اهميت اصل گجراتي تصنيف ۽ سنڌي ٻوليءَ جي وچ ۾ ادبي رابطي سان لاڳاپيل آهي. اصل ناول ۽ سنڌي ترجمي جي مڪمل متن جي ڀيٽ کان سواءِ ترجمي جي وفاداري، اسلوب، ڪردارن جي نالن يا ڪهاڻيءَ ۾ ممڪن تبديلين بابت قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == پڻ ڏسو == * [[جهويرچند ميگهاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناول]] * [[گجراتي ادب]] * [[ادبي ترجمو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1982ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ناول]] [[زمرو:سنڌي ترجما]] [[زمرو:گجراتي ادب مان ترجما]] cru69r9x9nt1nzurk9lhxhsv3u9ks8b 0 105521 429361 2026-11-06T21:18:32Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جنگناما | author = مختلف لوڪ شاعر ۽ سگهڙ | editor = [[نبي بخش خان بلوچ]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[پاڪستان]] | genre = [[لوڪ ادب]]، [[تاريخي شاعري]]، جنگي بيت | publisher = [[سنڌي ادبي بورڊ]] | pub_date = 1984ع | media_type = ڇپيل ڪتاب | series = سنڌي لوڪ ادب ۽ ادب جي رٿا، ڪتاب اٺون | subject = سنڌ جون... 429361 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جنگناما | author = مختلف لوڪ شاعر ۽ سگهڙ | editor = [[نبي بخش خان بلوچ]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[پاڪستان]] | genre = [[لوڪ ادب]]، [[تاريخي شاعري]]، جنگي بيت | publisher = [[سنڌي ادبي بورڊ]] | pub_date = 1984ع | media_type = ڇپيل ڪتاب | series = سنڌي لوڪ ادب ۽ ادب جي رٿا، ڪتاب اٺون | subject = سنڌ جون تاريخي جنگيون ۽ جنگي روايتون }} '''جنگناما''' سنڌي لوڪ ادب ۾ جنگين، قبيلائي ويڙهن، لشڪري مقابلن ۽ تاريخي واقعن بابت شاعريءَ جو تحقيقي مجموعو آهي، جنهن کي [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] سهيڙي ۽ مرتب ڪيو. ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1984ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] شايع ڪيو، جڏهن ته ٻيو ڇاپو 2007ع ۾ ڇپيو. هيءُ ڪتاب سنڌي لوڪ ادب جي رٿا ۾ موضوعاتي ترتيب موجب اٺين عنوان طور ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SABJangnama">{{cite web |title=جنگناما ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ 1984 |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/09/17/جنگناما-ڊاڪٽر_نبي_بخش_بلوچ-1984/ |website=سنڌي ادبي بورڊ |date=2019-09-17 |language=sd }}</ref><ref name="JangnamaEdition">{{cite book |last=بلوچ |first=نبي بخش خان |author-link=نبي بخش خان بلوچ |title=جنگناما |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2007 |orig-year=1984 |edition=2 |language=sd }}</ref> ڪتاب ۾ گهڻو ڪري [[بيت (شاعري)|بيت]] جي صورت ۾ اهڙيون روايتون شامل آهن، جيڪي سنڌ جي مختلف علائقن ۾ زباني طور هلنديون رهيون. اهي روايتون جنگين جي احوال سان گڏ ان دور جي سماجي، ثقافتي ۽ قبيلائي حالتن بابت پڻ معلومات مهيا ڪن ٿيون.<ref name="JangnamaEdition"/> == سنڌي لوڪ ادب جي رٿا == سنڌي ادبي بورڊ 1956ع ۾ سنڌي لوڪ ادب کي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ ڪرڻ جي رٿا منظور ڪئي. ان رٿا جي نگراني ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي حوالي ڪئي وئي. سنڌ جي مختلف ضلعن ۽ تعلقن مان سگهڙن، لوڪ شاعرن، ڳوٺاڻن بزرگن ۽ مقامي ڄاڻو ماڻهن وٽان زباني روايتون گڏ ڪيون ويون.<ref name="SindhianaBaloch">{{cite web |title=نبي بخش خان بلوچ ڊاڪٽر |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=نبي+بخش+خان+بلوچ+ڊاڪٽر |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> ان رٿا تحت لوڪ ڪهاڻين، بيتن، ڪافين، مولودن، مناقبن، ڳجهارتن، پرولين، عشقيه داستانن ۽ ٻين صنفن تي ڪيترائي جلد مرتب ڪيا ويا. ''جنگناما'' انهيءَ تحقيقي سلسلي جو حصو آهي.<ref name="SindhianaBaloch"/> ڊاڪٽر بلوچ جي مقدمي موجب رٿا تي عملي ڪم جنوري 1956ع ۾ شروع ٿيو ۽ شروعاتي ٻن سالن دوران زباني ۽ تحرير ۾ محفوظ روايتن کي گڏ ڪرڻ تي خاص ڌيان ڏنو ويو. اشاعت جو ڪم 1959ع کان شروع ٿيو.<ref name="JangnamaEdition"/> == ترتيب ۽ اشاعت == ''جنگناما'' جي پهرين اشاعت 1984ع ۾ ٿي. سنڌي ادبي بورڊ جي سرڪاري اشاعتي فهرست ۾ ڪتاب جو نالو، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ۽ سال 1984ع درج آهن.<ref name="SABYearWise">{{cite web |title=Year Wise |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ |website=سنڌي ادبي بورڊ |language=en }}</ref> ڪتاب جي ٻئي ڇاپي جي اشاعتي صفحي موجب پهريون ڇاپو 1984ع ۾ ٻه هزار ڪاپين جي تعداد ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته ٻيو ڇاپو 2007ع ۾ هڪ هزار ڪاپين جي تعداد ۾ ڇپيو.<ref name="JangnamaEdition"/> ڪتاب جي عنوان واري صفحي تي ''سنڌي لوڪ ادب ۽ ادب جي رٿا، ڪتاب اٺون'' ڄاڻايل آهي. جڏهن ته مرتب جي 18 مارچ 1984ع واري مقدمي ۾ هن کي رٿا تحت شايع ٿيندڙ ستٽيهون جلد ڄاڻايو ويو آهي. اهي انگ مختلف ترتيبن سان تعلق رکن ٿا.<ref name="JangnamaEdition"/> == موضوع ۽ مواد == ''جنگناما'' ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان گڏ ڪيل جنگين ۽ ويڙهن بابت لوڪ شاعري شامل آهي. ڊاڪٽر بلوچ جي مقدمي موجب ان ۾ گهڻو ڪري بيتن جي صورت ۾ بيان ٿيل روايتون آهن، جن جا موضوع مختلف ڌرين جي جهيڙن، قبيلن جي ويڙهن، منظم لشڪري مقابلن ۽ حڪمرانن جي جنگين تي ٻڌل آهن.<ref name="JangnamaEdition"/> اهي جنگي روايتون سنڌ ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن مان گڏ ڪيون ويون. ڪيترائي بيت زباني روايتن ۾ محفوظ رهيا، جن کي مرتب ڪرڻ دوران تحرير ۾ آندو ويو.<ref name="JangnamaEdition"/> موتي لال جوتواڻيءَ موجب اهي جنگناما نه رڳو تاريخي واقعن جي سماجي ۽ ثقافتي پسمنظر کي واضح ڪن ٿا، پر اهڙن واقعن بابت پڻ معلومات ڏين ٿا، جن جو ذڪر عام تاريخي ڪتابن ۾ نه ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخي دائرو == ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مقدمي موجب ڪتاب ۾ شامل قديم ترين ڄاڻايل مختصر جنگي روايت 970 هجري، يعني 1562ع، سان تعلق رکي ٿي. اها روايت مريد خان بلوچ ۽ ٺٽي جي ترخان حڪمران مرزا محمد صالح جي قتل واري واقعي بابت آهي.<ref name="JangnamaEdition"/> مجموعي ۾ شامل پوئين دور جون روايتون سنڌ تي انگريزن جي حڪمرانيءَ واري زماني، خاص طور اڻويهين صديءَ، سان تعلق رکن ٿيون. اهڙيءَ طرح ڪتاب ۾ مختلف تاريخي دورن جي جنگي روايتن کي گڏ ڪيو ويو آهي.<ref name="JangnamaEdition"/> == تاريخي ۽ سماجي اهميت == ''جنگناما'' ۾ گڏ ڪيل بيتن ۽ روايتن جي اهميت صرف جنگين جي بيان تائين محدود نه آهي. اهي شاعراڻيون روايتون جنگين ۾ شامل ڌرين، قبيلن جي لاڳاپن، مقامي سماجي حالتن ۽ تاريخي واقعن بابت عوامي يادگيريءَ کي محفوظ ڪن ٿيون.<ref name="Jotwani1996"/> ڊاڪٽر بلوچ جي مقدمي موجب مجموعي ۾ اهڙو مواد پڻ شامل آهي، جيڪو تاريخ جي ٻين لکيل ڪتابن ۾ درج نه ٿيل واقعن بابت معلومات مهيا ڪري ٿو. انهيءَ ڪري جنگناما سنڌ جي تاريخي تحقيق لاءِ هڪ معاون ماخذ جي حيثيت رکن ٿا.<ref name="JangnamaEdition"/> تنهن هوندي به زباني روايتن مان حاصل ٿيل بيانن کي تاريخي حقيقت قرار ڏيڻ کان اڳ ٻين تاريخي دستاويزن، تاريخن ۽ آثارن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == جنگنامن جي ادبي صورت == سنڌي جنگنامن ۾ بيت هڪ اهم شعري صورت آهي. بيت جي ذريعي جنگين، سورمن، سردارن ۽ مختلف ڌرين جي مقابلن جا احوال بيان ڪيا ويا. جنگي شاعريءَ ۾ واقعن جي بيان سان گڏ بهادري، وفاداري، قبيلائي سڃاڻپ ۽ سماجي قدرن جا موضوع پڻ ملن ٿا.<ref name="JangnamaEdition"/> اهي روايتون سنڌي لوڪ ادب جي زباني ورثي جو حصو آهن. انهن جي سهيڙ سان اهڙو ادبي مواد محفوظ ٿيو، جيڪو اڳ گهڻو ڪري مقامي سگهڙن ۽ روايتن جي ڄاڻو ماڻهن وٽ زباني صورت ۾ موجود هو.<ref name="SindhianaBaloch"/> == مرتب == [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] سنڌي ٻوليءَ، تاريخ، لوڪ ادب، لسانيات ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ جو محقق هو. هن سنڌي ادبي بورڊ جي لوڪ ادب واري رٿا جي نگراني ڪئي ۽ سنڌ جي مختلف علائقن مان لوڪ ادب گڏ ڪرڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ شايع ڪرائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="SindhianaBaloch"/> هن جي ترتيب ڏنل ٻين ڪتابن ۾ ''مداحون ۽ مناجاتون''، ''مناقبا''، ''معجزا''، ''مولود''، ''واقعاتي بيت''، ''هفتا ڏينهن راتيون ۽ مهينا''، ''لوڪ گيت''، ''ڳجهارتون'' ۽ ''سنڌي سينگار شاعري'' شامل آهن.<ref name="SindhianaBaloch"/> == پڻ ڏسو == * [[نبي بخش خان بلوچ]] * [[سنڌي ادبي بورڊ]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[بيت (شاعري)]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌي شاعري]] * [[واقعاتي بيت]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1984ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ادبي بورڊ جا ڪتاب]] iqytp2ip79wwzbosc155jqwmce9wyzq 0 105522 429362 2026-11-06T21:31:57Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox | above = جپ جي صاحب | image = Miniature illuminated manuscript of the Japji Sahib (or Japu) of Guru Nanak.jpg | caption = جپ جي صاحب جو تاريخي مخطوطو، تقريباً 1850ع–1915ع | label1 = اصل عنوان | data1 = ਜਪੁ | label2 = مشهور نالو | data2 = جپ جي صاحب | label3 = تخليقڪار | data3 = [[گرو نانڪ ديو]] | label4 = مذهبي روايت | data4 = [[سک مذهب]] | label5 = لک... 429362 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = جپ جي صاحب | image = Miniature illuminated manuscript of the Japji Sahib (or Japu) of Guru Nanak.jpg | caption = جپ جي صاحب جو تاريخي مخطوطو، تقريباً 1850ع–1915ع | label1 = اصل عنوان | data1 = ਜਪੁ | label2 = مشهور نالو | data2 = جپ جي صاحب | label3 = تخليقڪار | data3 = [[گرو نانڪ ديو]] | label4 = مذهبي روايت | data4 = [[سک مذهب]] | label5 = لکت | data5 = [[گرمکي لپي]] | label6 = ادبي صنف | data6 = مذهبي باني، فلسفياڻي شاعري | label7 = بنيادي ساخت | data7 = مول منتر، افتتاحي سلوڪ، 38 پؤڙيون ۽ اختتامي سلوڪ | label8 = مقدس صحيفو | data8 = [[گرو گرنٿ صاحب]] | label9 = صحيفي ۾ جاءِ | data9 = انگ 1 کان 8 | label10 = مذهبي استعمال | data10 = صبح جو روزانو پاٺ }} '''جپ جي صاحب''' (گرمکي: '''ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ''')، جنهن جو اصل عنوان '''جپ''' ('''ਜਪੁ''') آهي، [[گرو نانڪ ديو]] سان منسوب مذهبي ۽ فلسفياڻي باني آهي. اها [[سک مذهب]] جي مقدس صحيفي [[گرو گرنٿ صاحب]] جي شروعات ۾ درج آهي ۽ صحيفي جي پهرين اٺن انگن تي مشتمل آهي. جپ جي صاحب جي ساخت ۾ [[مول منتر]]، افتتاحي سلوڪ، 38 پؤڙيون ۽ اختتامي سلوڪ شامل آهن. سک مذهبي روايت ۾ اها صبح جي روزاني پاٺ، يعني نت نيم، جو اهم حصو آهي.<ref name="SikhNetJapji">{{cite web |title=Japji Sahib |url=https://sikhnet.com/banis/japji-sahib |website=SikhNet |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref><ref name="SikhNetStructure">{{cite web |title=Japji Sahib |url=https://sikhnet.com/pages/japji-sahib-0 |website=SikhNet |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ جپ جي صاحب کي سنڌي پڙهندڙن ۾ مقبول مذهبي باني قرار ڏنو آهي. سندس تجزئي موجب آدي گرنٿ جي تعليمات کي جپ جي صاحب جي فڪر جي توسيع ۽ جپ جي صاحب کي مول منتر جي بنيادي پيغام جي تشريح طور سمجهي سگهجي ٿو. اها جوتواڻيءَ جي ادبي ۽ فلسفياڻي تفسير آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == نالو ۽ مفهوم == ''جپ'' جو تعلق ياد ڪرڻ، ورجائڻ، ڌيان ڪرڻ ۽ روحاني فڪر سان آهي. ''جي'' ۽ ''صاحب'' احترام ظاهر ڪندڙ لفظ آهن. گرو گرنٿ صاحب جي اصل متن ۾ افتتاحي عنوان ''جپ'' آهي، جڏهن ته مذهبي روايت ۾ ''جپ جي صاحب'' نالو عام آهي.<ref name="SikhNetJapji"/> هيءَ باني خدا جي وحدانيت، سچائي، الاهي حڪم، انساني انا، روحاني ڄاڻ ۽ نيڪ عملن بابت فڪر پيش ڪري ٿي. ان جي شعري ترتيب ۾ انسان جي روحاني واڌاري ۽ خدا سان تعلق کي بنيادي اهميت حاصل آهي.<ref name="SikhNetStructure"/> == تاريخي پسمنظر == === گرو نانڪ ۽ جپ جي صاحب === [[گرو نانڪ ديو]] (1469ع–1539ع) سک مذهب جو باني ۽ پهريون گرو هو. جپ جي صاحب سندس مذهبي تعليمات جي اهم شعري اظهار مان هڪ آهي. هن بانيءَ ۾ خدا جي وحدانيت، سچائي، الاهي حڪم ۽ انسان جي روحاني ذميواريءَ تي زور ڏنو ويو آهي.<ref name="SikhNetJapji"/> جپ جي صاحب جي پؤڙين ۾ انساني زندگيءَ جي مقصد، روحاني ڄاڻ، نيڪ عملن ۽ خدا جي فضل بابت مختلف سوالن تي فڪر ڪيو ويو آهي. انهيءَ ڪري هن بانيءَ کي سک مذهبي فلسفي جي بنيادي تخليقن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="SikhNetStructure"/> === آدي گرنٿ ۾ شموليت === [[گرو ارجن ديو]] جي نگرانيءَ هيٺ 1604ع ۾ [[آدي گرنٿ]] جو پهريون مرتب نسخو تيار ٿيو. انهيءَ ڪم ۾ ڀائي گرداس لکاريءَ طور حصو ورتو. جپ جي صاحب کي صحيفي جي شروعات ۾ رکيو ويو. موجوده گرو گرنٿ صاحب ۾ اها پهرين کان اٺين انگ تائين درج آهي.<ref name="CompilationSGGS">{{cite web |title=Compilation of Sri Guru Granth Sahib |url=https://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smspublications/CompilationOfSGGS.pdf |website=Sikh Missionary Society |language=en }}</ref><ref name="SikhNetJapji"/> جپ جي صاحب کان پوءِ صحيفي ۾ ٻين بانين جو سلسلو اچي ٿو، جڏهن ته صحيفي جو وڏو حصو راڳن جي ترتيب سان مرتب ٿيل آهي. جپ جي صاحب کي انهيءَ راڳ وار ترتيب کان اڳ افتتاحي حيثيت حاصل آهي. == مول منتر == '''مول منتر''' سک مذهب جي بنيادي عقيدي جو مختصر اظهار آهي. اهو گرو گرنٿ صاحب جي شروعات ۾ اچي ٿو ۽ جپ جي صاحب جي افتتاحي حصي سان لاڳاپيل آهي. ان ۾ خدا جي وحدانيت، سچائي، خالق هجڻ، بي خوفي، بي دشمني، زماني کان مٿانهين حيثيت، اڻ ڄاول هجڻ ۽ گروءَ جي فضل جو تصور بيان ٿئي ٿو.<ref name="SikhNetStructure"/> مول منتر جي شروعات ''اِڪ اونڪار'' سان ٿئي ٿي، جنهن ۾ هڪ خدا جي تصور کي بنيادي حيثيت حاصل آهي. مول منتر جي حد بابت مختلف مذهبي تشريحن ۾ ڪجهه اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري مول منتر، ''جپ'' جي عنوان ۽ افتتاحي سلوڪ کي الڳ سڃاڻڻ ضروري آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب جپ جي صاحب کي مول منتر جي بنيادي فڪر جي تشريح ۽ آدي گرنٿ کي جپ جي صاحب جي فڪر جي توسيع طور پڙهي سگهجي ٿو. اها سندس ادبي ۽ مذهبي تفسير آهي، نه ڪي سڀني عالمن جو متفقه تاريخي نتيجو.<ref name="Jotwani1996"/> == شعري ساخت == جپ جي صاحب جي بنيادي ترتيب مول منتر، افتتاحي سلوڪ، 38 پؤڙين ۽ اختتامي سلوڪ تي مشتمل آهي. ''پؤڙي'' مان مراد شعري بند يا قدم آهي. مختلف پؤڙين ۾ مذهبي ۽ فلسفياڻن موضوعن کي ترتيب سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="SikhNetStructure"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border:1px solid #b8cbd6;" ! style="background:#dceef4;" | حصو ! style="background:#dceef4;" | ترتيب ! style="background:#dceef4;" | موضوع |- | مول منتر | شروعات | خدا جي وحدانيت ۽ بنيادي صفتون |- | افتتاحي سلوڪ | پؤڙين کان اڳ | ازلي ۽ ابدي سچائي |- | پؤڙيون | 1 کان 38 | الاهي حڪم، ٻڌڻ، مڃڻ، اخلاقي عمل ۽ روحاني واڌارو |- | اختتامي سلوڪ | پڄاڻي | فطرت، انساني عمل ۽ روحاني محنت |} <ref name="SikhNetStructure"/><ref name="JapjiClosing">{{cite web |title=Japji Sahib: Closing Salok |url=https://www.panthseva.com/p/part-43-japji-sahib-closing-salok |website=Panth Seva |date=2026-04-01 |language=en }}</ref> == بنيادي تعليمات == === خدا جي وحدانيت === جپ جي صاحب ۾ خدا جي وحدانيت بنيادي تصور آهي. مول منتر ۾ خدا کي واحد، ازلي، ابدي ۽ ڪائنات جو خالق بيان ڪيو ويو آهي. اها وحدانيت سک مذهب جي مذهبي فڪر جو مرڪزي بنياد آهي.<ref name="SikhNetJapji"/> === الاهي حڪم === جپ جي صاحب جي پهرين پؤڙيءَ ۾ ''حڪم'' جو تصور نمايان آهي. ان موجب ڪائنات ۽ انساني وجود الاهي حڪم جي دائري ۾ آهن. انسان جي روحاني زندگيءَ لاءِ انهيءَ حڪم جي سمجهه ۽ قبوليت اهم آهي.<ref name="SikhNetStructure"/> === ٻڌڻ ۽ مڃڻ === جپ جي صاحب جي نائين کان پندرهين پؤڙيءَ ۾ ٻڌڻ ۽ مڃڻ جي روحاني اهميت بيان ٿئي ٿي. مذهبي تعليمات کي ڌيان سان ٻڌڻ ۽ انهن تي عمل ڪرڻ کي روحاني واڌاري سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="JapjiListening">{{cite web |title=Japji Sahib Bani |url=https://www.sgss.org/Docs/GobingMarg/GM%20Sep%202024.pdf |website=Gobind Marg |year=2024 |language=en }}</ref> === پنج کَنڊ === جپ جي صاحب جي پؤڙين 34 کان 37 ۾ پنج روحاني کَنڊ بيان ڪيا ويا آهن. اهي ڌرم کَنڊ، گيان کَنڊ، سرم کَنڊ، ڪرم کَنڊ ۽ سچ کَنڊ آهن. انهن کي انسان جي روحاني واڌاري ۽ سچائيءَ جي سڃاڻپ جي مختلف مرحلن طور سمجهيو ويندو آهي.<ref name="JapjiFiveKhands">{{cite web |title=Japji Sahib Path — 38 Pauris, the Five Khands and Angs 1–8 Explained |url=https://sevahey.com/paths/japji-sahib/ |website=Sevahey |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#e4edf9;" | کَنڊ ! style="background:#e4edf9;" | مفهوم |- | ڌرم کَنڊ | اخلاقي عمل ۽ ذميواري |- | گيان کَنڊ | روحاني ڄاڻ ۽ ڪائنات جي وسعت |- | سرم کَنڊ | روحاني صورتگري ۽ اندروني سڌارو |- | ڪرم کَنڊ | الاهي فضل ۽ روحاني قوت |- | سچ کَنڊ | سچائي ۽ خدا جي حضور جي سڃاڻپ |} <ref name="JapjiFiveKhands"/> === اخلاقي عمل ۽ روحاني محنت === اٺٽيهين پؤڙيءَ ۾ روحاني تربيت کي لوهار يا سوناري جي ڪم سان تشبيهه ڏني وئي آهي. ضبط، صبر، ڄاڻ، محبت ۽ الاهي فضل کي روحاني واڌاري جا اهم پهلو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="JapjiPauri38">{{cite web |title=Japji Sahib: The True Mint |url=https://www.panthseva.com/p/part-42-japji-sahib-the-true-mint |website=Panth Seva |date=2026-03-31 |language=en }}</ref> اختتامي سلوڪ ۾ هوا، پاڻي ۽ ڌرتيءَ جا استعارا استعمال ٿيا آهن. ان ۾ انساني عملن، روحاني محنت ۽ خدا جي نالي جي يادگيريءَ کي اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="JapjiClosing"/> == مذهبي استعمال == جپ جي صاحب سک مذهبي روايت ۾ صبح جي روزاني پاٺ جو حصو آهي. ان جو پاٺ اڪثر صبح سوير ڪيو ويندو آهي، پر مذهبي روايت موجب ان کي ڏينهن جي ٻين وقتن تي پڻ پڙهي سگهجي ٿو.<ref name="SikhNetJapji"/><ref name="JapjiListening"/> هيءَ باني سک مذهبي تعليم ۽ عبادت ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿي. ان جي پاٺ سان گڏ معنيٰ، تفسير ۽ روحاني پيغام کي سمجهڻ تي پڻ زور ڏنو ويندو آهي. == سنڌي ادب ۽ پڙهندڙن سان تعلق == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب جپ جي صاحب سنڌي پڙهندڙن ۾ پسنديده مذهبي باني آهي. جوتواڻيءَ ان کي سنڌي ادبي مطالعي جي دائري ۾ شامل ڪندي ان جي فڪري اهميت تي بحث ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي پڙهندڙن سان هن بانيءَ جي تعلق کي سنڌ ۽ پنجاب جي مذهبي، لساني ۽ ثقافتي رابطن جي وسيع پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به سنڌي ترجمن جي تاريخ، انهن جي مترجمن، ڇاپن ۽ پڙهندڙن جي تعداد بابت الڳ دستاويزي تحقيق ضروري آهي. == تاريخي مخطوطا == جپ جي صاحب جا ڪيترائي تاريخي مخطوطا محفوظ آهن. وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود هڪ ننڍڙو روشنائيءَ سان سينگاريل مخطوطو تقريباً 1850ع کان 1915ع جي وچ واري زماني سان تعلق رکي ٿو. ان ۾ 242 ورق آهن ۽ هر صفحي تي پنج سٽون درج آهن.<ref name="CommonsJapji">{{cite web |title=Miniature illuminated manuscript of the Japji Sahib (or Japu) of Guru Nanak |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Miniature_illuminated_manuscript_of_the_Japji_Sahib_(or_Japu)_of_Guru_Nanak.jpg |website=Wikimedia Commons |language=en }}</ref> هڪ ٻي تاريخي مصوريءَ ۾ گرو نانڪ جي تصوير تي جپ جي صاحب جو متن لکيل آهي. انهيءَ تصوير جو زمانو تقريباً 1880ع کان 1900ع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="CommonsGuruNanak">{{cite web |title=Guru Nanak with Japji Sahib inscribed all over |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Guru_Nanak_with_Japji_Sahib_inscribed_all_over.jpg |website=Wikimedia Commons |language=en }}</ref> == ادبي ۽ فلسفياڻي اهميت == جپ جي صاحب مذهبي شاعريءَ ۽ فلسفياڻي فڪر جي هڪ اهم تخليق آهي. ان جي شعري ساخت ۾ مختصر بندن وسيلي خدا، ڪائنات، انسان، اخلاق ۽ روحاني واڌاري بابت خيال پيش ڪيا ويا آهن.<ref name="SikhNetStructure"/> جوتواڻيءَ جي تفسير موجب جپ جي صاحب کي مول منتر جي بنيادي فڪر جي تشريح طور سمجهي سگهجي ٿو. اها راءِ هن بانيءَ جي فڪري وحدت کي اجاگر ڪري ٿي، پر ان کي سڀني مذهبي يا ادبي عالمن جو گڏيل نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[گرو نانڪ ديو]] * [[گرو ارجن ديو]] * [[گرو گرنٿ صاحب]] * [[آدي گرنٿ]] * [[سک مذهب]] * [[مول منتر]] * [[گرمکي لپي]] * [[سنڌي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سک مذهب]] [[زمرو:مذهبي ادب]] [[زمرو:مذهبي شاعري]] [[زمرو:گرو نانڪ ديو]] [[زمرو:گرو گرنٿ صاحب]] t5ln3esq6ootyv3qgkpxz0cizl50yom 429363 429362 2026-11-06T21:33:29Z Intisar Ali 8681 /* */ 429363 wikitext text/x-wiki {{Infobox modren | above = جپ جي صاحب | image = [[File:Miniature illuminated manuscript of the Japji Sahib (or Japu) of Guru Nanak.jpg]] | caption = جپ جي صاحب جو تاريخي مخطوطو، تقريباً 1850ع–1915ع | label1 = اصل عنوان | data1 = ਜਪੁ | label2 = مشهور نالو | data2 = جپ جي صاحب | label3 = تخليقڪار | data3 = [[گرو نانڪ ديو]] | label4 = مذهبي روايت | data4 = [[سک مذهب]] | label5 = لکت | data5 = [[گرمکي لپي]] | label6 = ادبي صنف | data6 = مذهبي باني، فلسفياڻي شاعري | label7 = بنيادي ساخت | data7 = مول منتر، افتتاحي سلوڪ، 38 پؤڙيون ۽ اختتامي سلوڪ | label8 = مقدس صحيفو | data8 = [[گرو گرنٿ صاحب]] | label9 = صحيفي ۾ جاءِ | data9 = انگ 1 کان 8 | label10 = مذهبي استعمال | data10 = صبح جو روزانو پاٺ }} '''جپ جي صاحب''' (گرمکي: '''ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ''')، جنهن جو اصل عنوان '''جپ''' ('''ਜਪੁ''') آهي، [[گرو نانڪ ديو]] سان منسوب مذهبي ۽ فلسفياڻي باني آهي. اها [[سک مذهب]] جي مقدس صحيفي [[گرو گرنٿ صاحب]] جي شروعات ۾ درج آهي ۽ صحيفي جي پهرين اٺن انگن تي مشتمل آهي. جپ جي صاحب جي ساخت ۾ [[مول منتر]]، افتتاحي سلوڪ، 38 پؤڙيون ۽ اختتامي سلوڪ شامل آهن. سک مذهبي روايت ۾ اها صبح جي روزاني پاٺ، يعني نت نيم، جو اهم حصو آهي.<ref name="SikhNetJapji">{{cite web |title=Japji Sahib |url=https://sikhnet.com/banis/japji-sahib |website=SikhNet |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref><ref name="SikhNetStructure">{{cite web |title=Japji Sahib |url=https://sikhnet.com/pages/japji-sahib-0 |website=SikhNet |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ جپ جي صاحب کي سنڌي پڙهندڙن ۾ مقبول مذهبي باني قرار ڏنو آهي. سندس تجزئي موجب آدي گرنٿ جي تعليمات کي جپ جي صاحب جي فڪر جي توسيع ۽ جپ جي صاحب کي مول منتر جي بنيادي پيغام جي تشريح طور سمجهي سگهجي ٿو. اها جوتواڻيءَ جي ادبي ۽ فلسفياڻي تفسير آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == نالو ۽ مفهوم == ''جپ'' جو تعلق ياد ڪرڻ، ورجائڻ، ڌيان ڪرڻ ۽ روحاني فڪر سان آهي. ''جي'' ۽ ''صاحب'' احترام ظاهر ڪندڙ لفظ آهن. گرو گرنٿ صاحب جي اصل متن ۾ افتتاحي عنوان ''جپ'' آهي، جڏهن ته مذهبي روايت ۾ ''جپ جي صاحب'' نالو عام آهي.<ref name="SikhNetJapji"/> هيءَ باني خدا جي وحدانيت، سچائي، الاهي حڪم، انساني انا، روحاني ڄاڻ ۽ نيڪ عملن بابت فڪر پيش ڪري ٿي. ان جي شعري ترتيب ۾ انسان جي روحاني واڌاري ۽ خدا سان تعلق کي بنيادي اهميت حاصل آهي.<ref name="SikhNetStructure"/> == تاريخي پسمنظر == === گرو نانڪ ۽ جپ جي صاحب === [[گرو نانڪ ديو]] (1469ع–1539ع) سک مذهب جو باني ۽ پهريون گرو هو. جپ جي صاحب سندس مذهبي تعليمات جي اهم شعري اظهار مان هڪ آهي. هن بانيءَ ۾ خدا جي وحدانيت، سچائي، الاهي حڪم ۽ انسان جي روحاني ذميواريءَ تي زور ڏنو ويو آهي.<ref name="SikhNetJapji"/> جپ جي صاحب جي پؤڙين ۾ انساني زندگيءَ جي مقصد، روحاني ڄاڻ، نيڪ عملن ۽ خدا جي فضل بابت مختلف سوالن تي فڪر ڪيو ويو آهي. انهيءَ ڪري هن بانيءَ کي سک مذهبي فلسفي جي بنيادي تخليقن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="SikhNetStructure"/> === آدي گرنٿ ۾ شموليت === [[گرو ارجن ديو]] جي نگرانيءَ هيٺ 1604ع ۾ [[آدي گرنٿ]] جو پهريون مرتب نسخو تيار ٿيو. انهيءَ ڪم ۾ ڀائي گرداس لکاريءَ طور حصو ورتو. جپ جي صاحب کي صحيفي جي شروعات ۾ رکيو ويو. موجوده گرو گرنٿ صاحب ۾ اها پهرين کان اٺين انگ تائين درج آهي.<ref name="CompilationSGGS">{{cite web |title=Compilation of Sri Guru Granth Sahib |url=https://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smspublications/CompilationOfSGGS.pdf |website=Sikh Missionary Society |language=en }}</ref><ref name="SikhNetJapji"/> جپ جي صاحب کان پوءِ صحيفي ۾ ٻين بانين جو سلسلو اچي ٿو، جڏهن ته صحيفي جو وڏو حصو راڳن جي ترتيب سان مرتب ٿيل آهي. جپ جي صاحب کي انهيءَ راڳ وار ترتيب کان اڳ افتتاحي حيثيت حاصل آهي. == مول منتر == '''مول منتر''' سک مذهب جي بنيادي عقيدي جو مختصر اظهار آهي. اهو گرو گرنٿ صاحب جي شروعات ۾ اچي ٿو ۽ جپ جي صاحب جي افتتاحي حصي سان لاڳاپيل آهي. ان ۾ خدا جي وحدانيت، سچائي، خالق هجڻ، بي خوفي، بي دشمني، زماني کان مٿانهين حيثيت، اڻ ڄاول هجڻ ۽ گروءَ جي فضل جو تصور بيان ٿئي ٿو.<ref name="SikhNetStructure"/> مول منتر جي شروعات ''اِڪ اونڪار'' سان ٿئي ٿي، جنهن ۾ هڪ خدا جي تصور کي بنيادي حيثيت حاصل آهي. مول منتر جي حد بابت مختلف مذهبي تشريحن ۾ ڪجهه اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري مول منتر، ''جپ'' جي عنوان ۽ افتتاحي سلوڪ کي الڳ سڃاڻڻ ضروري آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب جپ جي صاحب کي مول منتر جي بنيادي فڪر جي تشريح ۽ آدي گرنٿ کي جپ جي صاحب جي فڪر جي توسيع طور پڙهي سگهجي ٿو. اها سندس ادبي ۽ مذهبي تفسير آهي، نه ڪي سڀني عالمن جو متفقه تاريخي نتيجو.<ref name="Jotwani1996"/> == شعري ساخت == جپ جي صاحب جي بنيادي ترتيب مول منتر، افتتاحي سلوڪ، 38 پؤڙين ۽ اختتامي سلوڪ تي مشتمل آهي. ''پؤڙي'' مان مراد شعري بند يا قدم آهي. مختلف پؤڙين ۾ مذهبي ۽ فلسفياڻن موضوعن کي ترتيب سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="SikhNetStructure"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border:1px solid #b8cbd6;" ! style="background:#dceef4;" | حصو ! style="background:#dceef4;" | ترتيب ! style="background:#dceef4;" | موضوع |- | مول منتر | شروعات | خدا جي وحدانيت ۽ بنيادي صفتون |- | افتتاحي سلوڪ | پؤڙين کان اڳ | ازلي ۽ ابدي سچائي |- | پؤڙيون | 1 کان 38 | الاهي حڪم، ٻڌڻ، مڃڻ، اخلاقي عمل ۽ روحاني واڌارو |- | اختتامي سلوڪ | پڄاڻي | فطرت، انساني عمل ۽ روحاني محنت |} <ref name="SikhNetStructure"/><ref name="JapjiClosing">{{cite web |title=Japji Sahib: Closing Salok |url=https://www.panthseva.com/p/part-43-japji-sahib-closing-salok |website=Panth Seva |date=2026-04-01 |language=en }}</ref> == بنيادي تعليمات == === خدا جي وحدانيت === جپ جي صاحب ۾ خدا جي وحدانيت بنيادي تصور آهي. مول منتر ۾ خدا کي واحد، ازلي، ابدي ۽ ڪائنات جو خالق بيان ڪيو ويو آهي. اها وحدانيت سک مذهب جي مذهبي فڪر جو مرڪزي بنياد آهي.<ref name="SikhNetJapji"/> === الاهي حڪم === جپ جي صاحب جي پهرين پؤڙيءَ ۾ ''حڪم'' جو تصور نمايان آهي. ان موجب ڪائنات ۽ انساني وجود الاهي حڪم جي دائري ۾ آهن. انسان جي روحاني زندگيءَ لاءِ انهيءَ حڪم جي سمجهه ۽ قبوليت اهم آهي.<ref name="SikhNetStructure"/> === ٻڌڻ ۽ مڃڻ === جپ جي صاحب جي نائين کان پندرهين پؤڙيءَ ۾ ٻڌڻ ۽ مڃڻ جي روحاني اهميت بيان ٿئي ٿي. مذهبي تعليمات کي ڌيان سان ٻڌڻ ۽ انهن تي عمل ڪرڻ کي روحاني واڌاري سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="JapjiListening">{{cite web |title=Japji Sahib Bani |url=https://www.sgss.org/Docs/GobingMarg/GM%20Sep%202024.pdf |website=Gobind Marg |year=2024 |language=en }}</ref> === پنج کَنڊ === جپ جي صاحب جي پؤڙين 34 کان 37 ۾ پنج روحاني کَنڊ بيان ڪيا ويا آهن. اهي ڌرم کَنڊ، گيان کَنڊ، سرم کَنڊ، ڪرم کَنڊ ۽ سچ کَنڊ آهن. انهن کي انسان جي روحاني واڌاري ۽ سچائيءَ جي سڃاڻپ جي مختلف مرحلن طور سمجهيو ويندو آهي.<ref name="JapjiFiveKhands">{{cite web |title=Japji Sahib Path — 38 Pauris, the Five Khands and Angs 1–8 Explained |url=https://sevahey.com/paths/japji-sahib/ |website=Sevahey |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#e4edf9;" | کَنڊ ! style="background:#e4edf9;" | مفهوم |- | ڌرم کَنڊ | اخلاقي عمل ۽ ذميواري |- | گيان کَنڊ | روحاني ڄاڻ ۽ ڪائنات جي وسعت |- | سرم کَنڊ | روحاني صورتگري ۽ اندروني سڌارو |- | ڪرم کَنڊ | الاهي فضل ۽ روحاني قوت |- | سچ کَنڊ | سچائي ۽ خدا جي حضور جي سڃاڻپ |} <ref name="JapjiFiveKhands"/> === اخلاقي عمل ۽ روحاني محنت === اٺٽيهين پؤڙيءَ ۾ روحاني تربيت کي لوهار يا سوناري جي ڪم سان تشبيهه ڏني وئي آهي. ضبط، صبر، ڄاڻ، محبت ۽ الاهي فضل کي روحاني واڌاري جا اهم پهلو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="JapjiPauri38">{{cite web |title=Japji Sahib: The True Mint |url=https://www.panthseva.com/p/part-42-japji-sahib-the-true-mint |website=Panth Seva |date=2026-03-31 |language=en }}</ref> اختتامي سلوڪ ۾ هوا، پاڻي ۽ ڌرتيءَ جا استعارا استعمال ٿيا آهن. ان ۾ انساني عملن، روحاني محنت ۽ خدا جي نالي جي يادگيريءَ کي اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="JapjiClosing"/> == مذهبي استعمال == جپ جي صاحب سک مذهبي روايت ۾ صبح جي روزاني پاٺ جو حصو آهي. ان جو پاٺ اڪثر صبح سوير ڪيو ويندو آهي، پر مذهبي روايت موجب ان کي ڏينهن جي ٻين وقتن تي پڻ پڙهي سگهجي ٿو.<ref name="SikhNetJapji"/><ref name="JapjiListening"/> هيءَ باني سک مذهبي تعليم ۽ عبادت ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿي. ان جي پاٺ سان گڏ معنيٰ، تفسير ۽ روحاني پيغام کي سمجهڻ تي پڻ زور ڏنو ويندو آهي. == سنڌي ادب ۽ پڙهندڙن سان تعلق == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب جپ جي صاحب سنڌي پڙهندڙن ۾ پسنديده مذهبي باني آهي. جوتواڻيءَ ان کي سنڌي ادبي مطالعي جي دائري ۾ شامل ڪندي ان جي فڪري اهميت تي بحث ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي پڙهندڙن سان هن بانيءَ جي تعلق کي سنڌ ۽ پنجاب جي مذهبي، لساني ۽ ثقافتي رابطن جي وسيع پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به سنڌي ترجمن جي تاريخ، انهن جي مترجمن، ڇاپن ۽ پڙهندڙن جي تعداد بابت الڳ دستاويزي تحقيق ضروري آهي. == تاريخي مخطوطا == جپ جي صاحب جا ڪيترائي تاريخي مخطوطا محفوظ آهن. وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود هڪ ننڍڙو روشنائيءَ سان سينگاريل مخطوطو تقريباً 1850ع کان 1915ع جي وچ واري زماني سان تعلق رکي ٿو. ان ۾ 242 ورق آهن ۽ هر صفحي تي پنج سٽون درج آهن.<ref name="CommonsJapji">{{cite web |title=Miniature illuminated manuscript of the Japji Sahib (or Japu) of Guru Nanak |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Miniature_illuminated_manuscript_of_the_Japji_Sahib_(or_Japu)_of_Guru_Nanak.jpg |website=Wikimedia Commons |language=en }}</ref> هڪ ٻي تاريخي مصوريءَ ۾ گرو نانڪ جي تصوير تي جپ جي صاحب جو متن لکيل آهي. انهيءَ تصوير جو زمانو تقريباً 1880ع کان 1900ع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="CommonsGuruNanak">{{cite web |title=Guru Nanak with Japji Sahib inscribed all over |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Guru_Nanak_with_Japji_Sahib_inscribed_all_over.jpg |website=Wikimedia Commons |language=en }}</ref> == ادبي ۽ فلسفياڻي اهميت == جپ جي صاحب مذهبي شاعريءَ ۽ فلسفياڻي فڪر جي هڪ اهم تخليق آهي. ان جي شعري ساخت ۾ مختصر بندن وسيلي خدا، ڪائنات، انسان، اخلاق ۽ روحاني واڌاري بابت خيال پيش ڪيا ويا آهن.<ref name="SikhNetStructure"/> جوتواڻيءَ جي تفسير موجب جپ جي صاحب کي مول منتر جي بنيادي فڪر جي تشريح طور سمجهي سگهجي ٿو. اها راءِ هن بانيءَ جي فڪري وحدت کي اجاگر ڪري ٿي، پر ان کي سڀني مذهبي يا ادبي عالمن جو گڏيل نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[گرو نانڪ ديو]] * [[گرو ارجن ديو]] * [[گرو گرنٿ صاحب]] * [[آدي گرنٿ]] * [[سک مذهب]] * [[مول منتر]] * [[گرمکي لپي]] * [[سنڌي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سک مذهب]] [[زمرو:مذهبي ادب]] [[زمرو:مذهبي شاعري]] [[زمرو:گرو نانڪ ديو]] [[زمرو:گرو گرنٿ صاحب]] 4qcaplcqowr71rmbofj5nxb86etd5sw 0 105523 429364 2026-11-06T21:38:55Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جپ صاحب | author = [[گرو نانڪ ديو]] (اصل باني) | translator = پرمانند آڏواڻي (سنڌي شارح) | language = [[پنجابي ٻولي]]، [[سنڌي ٻولي]] | genre = مذهبي ادب، تشريح | pub_date = 1970ع | subject = جپ جي صاحب جي سنڌي تشريح | based_on = [[جپ جي صاحب]] }} '''جپ صاحب''' (1970ع؛ انگريزي: ''Japu Saaheb'') گرو نانڪ جي مذهبي ب... 429364 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جپ صاحب | author = [[گرو نانڪ ديو]] (اصل باني) | translator = پرمانند آڏواڻي (سنڌي شارح) | language = [[پنجابي ٻولي]]، [[سنڌي ٻولي]] | genre = مذهبي ادب، تشريح | pub_date = 1970ع | subject = جپ جي صاحب جي سنڌي تشريح | based_on = [[جپ جي صاحب]] }} '''جپ صاحب''' (1970ع؛ انگريزي: ''Japu Saaheb'') گرو نانڪ جي مذهبي باني ''جپ جي صاحب'' جي اصل پنجابي متن ۽ ان جي سنڌي تشريح تي مشتمل ڪتاب آهي. ڪتاب جي سنڌي تشريح '''پرمانند آڏواڻي''' ڪئي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ان کي 1970ع جي تصنيف طور درج ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> ''جپ صاحب'' جي هن ڇاپي ۾ گرو نانڪ جي اصل بانيءَ سان گڏ سنڌيءَ ۾ ان جي سمجهاڻي پيش ڪئي وئي. اهڙيءَ طرح ڪتاب جو تعلق سنڌي مذهبي ادب، ترجمي ۽ مذهبي تشريح جي روايت سان آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == اصل باني == ''جپ صاحب'' جو بنياد [[جپ جي صاحب]] تي آهي، جيڪا [[گرو نانڪ ديو]] (1469ع–1539ع) جي مذهبي ۽ فلسفياڻي باني آهي. اها [[سک مذهب]] جي مقدس صحيفي [[گرو گرنٿ صاحب]] جي شروعات ۾ درج آهي. هن بانيءَ ۾ خدا جي وحدانيت، الاهي حڪم، سچائي، انساني عمل، روحاني ڄاڻ ۽ خدا جي فضل بابت تعليمات بيان ٿيل آهن.<ref name="SikhNetJapji">{{cite web |title=Japji Sahib |url=https://sikhnet.com/banis/japji-sahib |website=SikhNet |language=en }}</ref> اصل بانيءَ ۾ مول منتر کان پوءِ افتتاحي سلوڪ، 38 پؤڙيون ۽ اختتامي سلوڪ شامل آهن. ''پؤڙي'' مان مراد شعري بند يا قدم آهي. جپ جي صاحب سک مذهبي روايت ۾ صبح جي روزاني پاٺ جو اهم حصو آهي.<ref name="UnderstandingJapji">{{cite web |title=Understanding Japji Sahib |url=https://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smspublications/UnderstandingJapjiSahib.pdf |publisher=Sikh Missionary Society |language=en }}</ref> == سنڌي تشريح == پرمانند آڏواڻيءَ جي ''جپ صاحب'' جي سڃاڻپ اها آهي ته ان ۾ اصل پنجابي بانيءَ سان گڏ سنڌيءَ ۾ تشريح ڏني وئي آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ هن تصنيف جو اهو بنيادي وصف طور ذڪر ٿيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> اصل ڪتاب جي مڪمل متن جي دستيابي کان سواءِ تشريح جي ترتيب، هر پؤڙيءَ جي وضاحت، لفظي معنيٰ، ترجمي جي طريقي يا مصنف جي مذهبي ۽ فلسفياڻي نتيجن بابت تفصيلي دعويٰ نٿي ڪري سگهجي. ''جپ صاحب'' جو هيءُ ڪتاب گرو نانڪ جي اصل باني نه، پر انهيءَ بانيءَ کي سنڌي پڙهندڙن لاءِ سمجهائڻ واري هڪ الڳ تصنيف آهي. == سنڌي سماج سان تعلق == موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''جپ جي'' يا ''جپ صاحب'' کي سنڌي گهرن ۾ مقدس صحيفي جهڙي عزت ۽ اهميت حاصل رهي آهي. هي بيان جوتواڻيءَ جي ادبي ۽ ثقافتي مشاهدي طور پيش ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي هندن ۽ سک مذهبي روايتن جي لاڳاپن بابت تحقيق ۾ پڻ جپ جي صاحب، رهراس صاحب ۽ سُکمني صاحب جي پاٺ جو ذڪر ملي ٿو. سنڌي سماج جي ڪجهه مذهبي حلقن ۾ گرو نانڪ جي تعليمات ۽ گرو گرنٿ صاحب سان وابستگي موجود رهي آهي.<ref name="SikhiSindhi">{{cite web |title=Sikhi and Sindhi Hindus: The History and Overlap |url=https://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smsarticles/advisorypanel/inderjeet-singh/sikhi-and-sindhi-hindus-the-history-and-overlap/ |website=Sikh Missionary Society |language=en }}</ref> پرمانند آڏواڻيءَ جي سنڌي تشريح کي انهيءَ وسيع مذهبي ۽ لساني پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به 1970ع واري ڪتاب جي ڇپائيءَ جي تعداد، ورڇ ۽ پڙهندڙن جي ردعمل بابت الڳ دستاويزي ثبوت گهربل آهن. == اصل بانيءَ جي مذهبي اهميت == ''جپ جي صاحب'' ۾ خدا جي وحدانيت، حڪم، روحاني ڄاڻ، اخلاقي عمل ۽ سچائيءَ جا موضوع نمايان آهن. سک مذهبي مطالعي ۾ ان کي گرو نانڪ جي بنيادي تعليمات جو مختصر اظهار سمجهيو ويندو آهي.<ref name="UnderstandingJapji"/> گرو نانڪ جي بانيءَ جي تشريح جي روايت ۾ مختلف ٻولين ۾ لکيل ڪتاب شامل آهن. پرمانند آڏواڻيءَ جو 1970ع وارو ''جپ صاحب'' سنڌي ٻوليءَ ۾ اهڙي تشريح جي هڪ ڪتابي مثال طور درج آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ساڳئي عنوان جون ٻيون تصنيفون == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ ''جپ صاحب'' جي عنوان سان مختلف سالن ۾ شايع ٿيل الڳ تصنيفون درج آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dcecf4;" | سال ! style="background:#dcecf4;" | ليکڪ يا شارح ! style="background:#dcecf4;" | نوعيت |- | 1970ع | پرمانند آڏواڻي | اصل پنجابي متن سان سنڌي تشريح |- | 1976ع | لوڪرام ڏوڏيجا | جپ جي صاحب جو مطالعو |- | 1989ع | هري دلگير | جپ جي صاحب جو ترجمو، معنائون ۽ تشريح |} <ref name="Jotwani1996"/> انهن ٽنهي تصنيفن کي اصل گرو نانڪ جي بانيءَ کان ۽ هڪٻئي کان الڳ ڪتابي سڃاڻپ حاصل آهي. == ڪتابي حيثيت == ''جپ صاحب'' (1970ع) بابت هن وقت سڌي طور تصديق ٿيل بنيادي معلومات ۾ ڪتاب جو عنوان، سال، اصل پنجابي متن جو تخليقڪار ۽ سنڌي شارح جو نالو شامل آهن. ڪتاب جي اصل ڇاپي، ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ مواد جي مڪمل ترتيب بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[جپ جي صاحب]] * [[گرو نانڪ ديو]] * [[گرو گرنٿ صاحب]] * [[سک مذهب]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[مذهبي ادب]] * [[ادبي ترجمو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1970ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي مذهبي ادب]] [[زمرو:سک مذهب بابت ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ٻوليءَ ۾ تشريحون]] q7ordutq3wm2ggrhv8g8579s8m5a4ad 0 105524 429365 2026-11-06T21:43:07Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox modren | above = جسما اوڏڻي | image = Sahasralinga Talav.jpg | caption = گجرات جي پاتڻ شهر ۾ سهاسرلنگ تلاءَ جا آثار، جن سان جسما اوڏڻيءَ جي هڪ مشهور روايت لاڳاپيل آهي | label1 = اصل نالو | data1 = جسما اوڏڻي | label2 = ٻيا نالا | data2 = جسما اوڏڻ، جسما اوڏن، جسما اوڊن | label3 = صنف | data3 = [[لوڪ داستان]] | label4... 429365 wikitext text/x-wiki {{Infobox modren | above = جسما اوڏڻي | image = Sahasralinga Talav.jpg | caption = گجرات جي پاتڻ شهر ۾ سهاسرلنگ تلاءَ جا آثار، جن سان جسما اوڏڻيءَ جي هڪ مشهور روايت لاڳاپيل آهي | label1 = اصل نالو | data1 = جسما اوڏڻي | label2 = ٻيا نالا | data2 = جسما اوڏڻ، جسما اوڏن، جسما اوڊن | label3 = صنف | data3 = [[لوڪ داستان]] | label4 = مرڪزي ڪردار | data4 = جسما، اوڏ برادريءَ جي عورت | label5 = علائقائي روايتون | data5 = [[گجرات]]، [[راجسٿان]] ۽ [[ڇتيس ڳڙهه]] | label6 = بنيادي موضوع | data6 = عورت جي خوداختياري، ازدواجي وفاداري ۽ اقتدار جي ناجائز استعمال جي مزاحمت | label7 = ادبي صورتون | data7 = زباني داستان، لوڪ گيت ۽ لوڪ ناٽڪ | label8 = لاڳاپيل داستان | data8 = [[عمر مارئي]] | label9 = تاريخي نسبت | data9 = گجراتي روايت ۾ [[سڌراج جئسنگهه]] | label10 = لاڳاپيل ماڳ | data10 = سهاسرلنگ تلاءُ، پاتڻ }} '''جسما اوڏڻي''' (انگريزي: ''Jasma Odni'' يا ''Jasma Odan'') ڏکڻ ايشيا جو هڪ مشهور [[لوڪ داستان]] آهي، جنهن جو مرڪزي ڪردار [[اوڏ برادري]] سان تعلق رکندڙ جسما نالي هڪ شادي شده عورت آهي. داستان موجب هڪ دولتمند يا بااختيار شخص جسما جي حسن کان متاثر ٿي کيس پنهنجي مڙس کان ڌار ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر جسما سندس خواهش رد ڪري ٿي. هي داستان عورت جي وفاداري، خوداختياري ۽ طاقت جي ناجائز استعمال خلاف مزاحمت جي موضوعن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="Jain2009">{{cite journal |last=Jain |first=Jasbir |title=Folk Imagination: Women in Indian Love Legends |journal=Intersections: Gender and Sexuality in Asia and the Pacific |issue=22 |year=2009 |url=https://intersections.anu.edu.au/issue22/jain.htm |language=en }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ جسما اوڏڻيءَ کي پراڻو لوڪ داستان ڄاڻائيندي ان جي ڀيٽ [[عمر مارئي]] سان ڪئي آهي. سندس بيان موجب جسما کي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندڙ شخص جي ناڪامي، عمر سومري جي مارئي کي پنهنجي مرضيءَ موجب مڃائڻ ۾ ناڪاميءَ سان مشابهت رکي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> جسما اوڏڻيءَ جو داستان [[گجرات]]، [[راجسٿان]] ۽ [[ڇتيس ڳڙهه]] جي لوڪ روايتن ۾ پڻ مشهور آهي. انهن علائقن ۾ ڪهاڻيءَ جي ڪردارن، حڪمرانن جي نالن ۽ پڄاڻيءَ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون.<ref name="Jain2009"/> == داستان جو بنيادي احوال == جسما اوڏ برادريءَ جي هڪ عورت هئي، جيڪا پنهنجي مڙس سان گڏ رهندي هئي. اوڏ برادريءَ جا ماڻهو روايتي طور مٽي کوٽڻ، تلاءَ ٺاهڻ ۽ تعميراتي ڪم سان لاڳاپيل رهيا آهن. جسما ۽ سندس مڙس جي زندگيءَ جو پسمنظر پڻ اهڙي محنت ڪش سماج سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Jain2009"/> داستان موجب هڪ حڪمران جسما جي حسن کان متاثر ٿئي ٿو ۽ کيس پنهنجي زال يا راڻي بڻائڻ جي خواهش ظاهر ڪري ٿو. جسما پنهنجي شادي شده زندگي ۽ ذاتي فيصلي تي قائم رهي ٿي ۽ حڪمران جون آڇون قبول نٿي ڪري. حڪمران جي طاقت ۽ جسما جي انڪار وچ ۾ پيدا ٿيندڙ ٽڪراءُ داستان جو بنيادي موضوع آهي.<ref name="NSDJasma">{{cite web |title=Jasma Odan |url=https://www.bengaluru.nsd.gov.in/production_details/JASMA-ODAN-2024 |website=National School of Drama, Bengaluru Centre |year=2024 |language=en }}</ref> ڪهاڻيءَ جي ڪيترين روايتن ۾ حڪمران جسما کي حاصل ڪرڻ لاءِ زور زبردستيءَ جو رستو اختيار ڪري ٿو. گجراتي روايت جي هڪ مشهور صورت ۾ حڪمران جا سپاهي جسما جي مڙس ۽ اوڏ برادريءَ جي ٻين ماڻهن کي قتل ڪن ٿا. انهيءَ روايت ۾ جسما جي موت ۽ حڪمران جي پڇتاءَ جو احوال پڻ ملي ٿو.<ref name="Jain2009"/> داستان جون سڀئي علائقائي صورتون هڪجهڙيون نه آهن. ان ڪري ڪنهن هڪ روايت جي پڄاڻيءَ کي سموري لوڪ روايت جي واحد صورت سمجهڻ درست نه آهي. == اوڏ برادريءَ جو پسمنظر == [[اوڏ برادري]] ڏکڻ ايشيا جي اهڙين برادرين مان آهي، جن جي روايتي پيشن ۾ مٽي کوٽڻ، زمين جي کوٽائي، تلاءَ ۽ پاڻيءَ جا ذخيرا ٺاهڻ شامل رهيا آهن. جسما اوڏڻيءَ جي گجراتي روايت ۾ اوڏ ماڻهن کي ڪم جي ڳولا ۾ مختلف هنڌن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ محنت ڪش برادريءَ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jain2009"/> داستان ۾ جسما جي سماجي حيثيت اهم آهي، ڇاڪاڻ ته هڪ طرف حڪمران جي سياسي ۽ معاشي طاقت آهي ۽ ٻئي طرف محنت ڪش عورت جو پنهنجي زندگيءَ بابت فيصلو. اهڙيءَ طرح ڪهاڻيءَ ۾ اقتدار ۽ سماجي حيثيت جي اڻبرابريءَ جو موضوع نمايان ٿئي ٿو.<ref name="Jain2009"/> == گجراتي روايت == گجرات جي مشهور روايت ۾ جسما جو تعلق پاتڻ شهر جي سهاسرلنگ تلاءَ جي تعمير سان ٻڌايو وڃي ٿو. ان روايت موجب اوڏ برادريءَ جا ماڻهو تلاءَ جي کوٽائيءَ ۾ مصروف هئا، جڏهن [[سڌراج جئسنگهه]] جسما جي حسن کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي راڻي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="NSDJasma"/><ref name="Ray2018">{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Decolonising Heritage in South Asia |publisher=Routledge |year=2018 |language=en }}</ref> جسما حڪمران جي آڇ رد ڪئي. روايت جي هڪ صورت ۾ حڪمران سندس مڙس کي قتل ڪرائي ٿو ۽ جسما پنهنجي مڙس جي موت کان پوءِ پاڻ کي باهه ڏئي ماري ٿي. لوڪ عقيدي موجب جسما جي پِٽ سبب سهاسرلنگ تلاءُ پاڻيءَ کان خالي رهيو ۽ حڪمران وارث کان محروم ٿيو.<ref name="Ray2018"/> اهي واقعا لوڪ روايت جو حصو آهن؛ انهن کي آزاد تاريخي شاهديءَ کان سواءِ ثابت ٿيل تاريخي واقعا قرار نٿو ڏئي سگهجي. == سهاسرلنگ تلاءُ == '''سهاسرلنگ تلاءُ''' گجرات جي پاتڻ شهر ۾ هڪ تاريخي آبي ذخيرو آهي، جيڪو چالوڪيه يا سولنڪي دور سان لاڳاپيل آهي. هن تلاءَ جا آثار اڄ به موجود آهن. تاريخي ۽ آثار قديمه جي تحقيق ۾ ان جي تعمير، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ اڏاوتي خاصيتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Ray2018"/> جسما اوڏڻيءَ جي لوڪ روايت ۾ هيءُ تلاءُ اهم ماڳ آهي. روايت موجب جسما جي پِٽ سبب تلاءُ پاڻيءَ کان محروم ٿيو، پر اهو بيان لوڪ عقيدي جي حيثيت رکي ٿو، نه ته تلاءَ جي آبي حالت جي سائنسي وضاحت.<ref name="Ray2018"/> == راجسٿاني ۽ ڇتيس ڳڙهه جون روايتون == جسما اوڏڻيءَ جو داستان راجسٿان ۾ پڻ مشهور آهي. ڪجهه راجسٿاني روايتن ۾ جسما ۽ سندس مڙس جا نالا ۽ سماجي پسمنظر گجراتي روايت کان مختلف آهن. انهن روايتن ۾ پڻ جسما جي حسن، حڪمران جي خواهش ۽ جسما جي انڪار کي مرڪزي حيثيت حاصل آهي.<ref name="RajasthanICH">{{cite report |title=Documentation of Intangible Cultural Heritage of Rajasthan |url=https://indiaich-sna.in/sites/default/files/2023-11/report%20rajashtan.pdf |language=en }}</ref> ڇتيس ڳڙهه ۾ هن سان ملندڙ داستان ''دشمت اوڏڻين'' جي نالي سان مشهور آهي. ان روايت ۾ پڻ اوڏ عورت، حڪمران جي خواهش ۽ عورت جي انڪار جا موضوع ملن ٿا.<ref name="Jain2009"/> مختلف علائقائي صورتن ۾ ڪردارن جا نالا، واقعن جا هنڌ ۽ ڪهاڻيءَ جي پڄاڻي بدلجي ٿي. اها تبديلي زباني لوڪ ادب جي روايتي خاصيتن مان هڪ آهي. == عمر مارئي سان مشابهت == موتي لال جوتواڻيءَ جسما اوڏڻيءَ جي داستان کي سنڌ جي مشهور [[عمر مارئي]] سان ڀيٽيو آهي. ٻنهي داستانن ۾ هڪ بااختيار مرد ڪنهن عورت کي پنهنجي مرضيءَ خلاف حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر عورت انڪار ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> ''عمر مارئي'' ۾ مارئي پنهنجي وطن، ماروئڙن ۽ سماجي وابستگيءَ سان وفاداريءَ جو اظهار ڪري ٿي، جڏهن ته جسما اوڏڻيءَ جي داستان ۾ شادي شده عورت جي پنهنجي مڙس سان وفاداري ۽ حڪمران جي خواهش خلاف مزاحمت وڌيڪ نمايان آهي. ٻنهي داستانن ۾ عورت جي پنهنجي فيصلي تي قائم رهڻ جو موضوع مشترڪ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dcecf4;" | موضوع ! style="background:#dcecf4;" | جسما اوڏڻي ! style="background:#dcecf4;" | عمر مارئي |- | مرڪزي عورت | جسما، اوڏ برادريءَ جي عورت | مارئي، ماروئڙن سان تعلق رکندڙ عورت |- | مخالف ڪردار | حڪمران يا دولتمند شخص | عمر سومرو |- | بنيادي ٽڪراءُ | شادي شده عورت کي پنهنجي مرضيءَ خلاف حاصل ڪرڻ جي ڪوشش | مارئي کي پنهنجي مرضيءَ خلاف حاصل ڪرڻ جي ڪوشش |- | بنيادي موضوع | ازدواجي وفاداري ۽ ذاتي خوداختياري | وطن سان محبت، سماجي وابستگي ۽ خوداختياري |- | داستاني نتيجو | روايتن موجب مختلف، ڪن ۾ المياتي | مارئي پنهنجي وطن ۽ ماڻهن ڏانهن موٽي ٿي |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="Jain2009"/> == لوڪ ادب ۽ ناٽڪ ۾ حيثيت == جسما اوڏڻيءَ جو داستان گجرات جي روايتي لوڪ ناٽڪ [[ڀوائي]] ۾ پيش ٿيندو رهيو آهي. ڀوائيءَ ۾ موسيقي، گيت، گفتگو ۽ ناٽڪي ڪردارن وسيلي لوڪ ڪهاڻيون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref name="NSDJasma"/> ناٽڪ نويس شانتا گانڌي جسما اوڏڻيءَ جي داستان کي جديد اسٽيج لاءِ ترتيب ڏنو. سندس پيشڪش گجراتي لوڪ ناٽڪ جي روايت سان لاڳاپيل هئي. ان جو گجراتي روپ 1968ع ۾ پيش ٿيو، جڏهن ته بعد ۾ هندي اسٽيج تي پڻ ان کي مقبوليت ملي.<ref name="FolkTheatreStudy">{{cite journal |title=Indian Folk Traditions and the Modern Theatre |journal=Asian Folklore Studies |url=https://asianethnology.org/downloads/ae/pdf/a430.pdf |language=en }}</ref> 2024ع ۾ نيشنل اسڪول آف ڊراما جي بنگلورو مرڪز پڻ ''جسما اوڏن'' جي نالي سان هن داستان تي ٻڌل ناٽڪ پيش ڪيو.<ref name="NSDJasma"/> == ادبي ۽ سماجي اهميت == جسما اوڏڻيءَ جو داستان عورت جي وفاداريءَ سان گڏ سندس انڪار ۽ ذاتي فيصلي جي اهميت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو. حڪمران جي طاقت باوجود جسما پنهنجي مرضي تبديل نٿي ڪري. اهڙيءَ طرح داستان کي عورت جي خوداختياري ۽ سماجي اڻبرابريءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Jain2009"/> داستان جون ڪجهه روايتون عورت جي قربانيءَ کي اهميت ڏين ٿيون، جڏهن ته جديد تنقيدي مطالعي ۾ عورت جي مزاحمت، اقتدار جي جبر ۽ سماجي حيثيت جي فرق تي پڻ بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="Jain2009"/> سنڌي ادبي مطالعي ۾ هن داستان جي اهميت جو هڪ سبب ان جي [[عمر مارئي]] سان موضوعاتي مشابهت آهي، جنهن ڏانهن موتي لال جوتواڻيءَ پڻ ڌيان ڇڪايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[عمر مارئي]] * [[مارئي]] * [[عمر سومرو]] * [[لوڪ داستان]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[اوڏ برادري]] * [[گجرات]] * [[راجسٿان]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لوڪ داستان]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:هندستاني لوڪ ادب]] [[زمرو:گجراتي ثقافت]] [[زمرو:عورتن بابت لوڪ داستان]] 8lhfjrkkuq7z0k5fux3av9hmeh5sddk 0 105525 429366 2026-11-06T21:47:53Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جوانيءَ جا جذبا، پيريءَ جون يادون | author = [[منگهارام ملڪاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[نظماڻو نثر]] | pub_date = 1975ع يا 1976ع | subject = انساني نفسيات، جذبات، خواهشون ۽ جنسي ڪيفيتون }} '''جوانيءَ جا جذبا، پيريءَ جون يادون''' سنڌي اديب، ناٽڪ نويس ۽ نقاد منگهارام ملڪ... 429366 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جوانيءَ جا جذبا، پيريءَ جون يادون | author = [[منگهارام ملڪاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[نظماڻو نثر]] | pub_date = 1975ع يا 1976ع | subject = انساني نفسيات، جذبات، خواهشون ۽ جنسي ڪيفيتون }} '''جوانيءَ جا جذبا، پيريءَ جون يادون''' سنڌي اديب، ناٽڪ نويس ۽ نقاد [[منگهارام ملڪاڻي]] جي نظماڻي نثر جو مجموعو آهي. سنڌي ادبي بورڊ جي شايع ڪيل ڪتابي فهرست ۽ سنڌي ادب بابت هڪ تحقيقي جائزي موجب هي ڪتاب 1975ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ''Jawaanee-a jaa Jazbaa'' جي عنوان سان 1976ع ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SABMalkani">{{cite web |title=Manghaar Malkaani |url=https://sindhiadabiboard.net/2023/04/05/manghaar-malkaani/ |website=سنڌي ادبي بورڊ |date=2023-04-05 |language=sd }}</ref><ref name="SindhSalamatMalkani">{{cite web |title=منگها رام ملڪاڻيءَ جي نثر جي تاريخ، تحقيقي جائزو |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/855/read/45331 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب هن مجموعي ۾ انساني ذهن جون مختلف ڪيفيتون، ذهني لڳاءَ، خواهشون ۽ جنسي جذبا ادبي انداز ۾ پيش ڪيا ويا آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == عنوان ۽ اشاعت == ڪتاب جو مڪمل عنوان ''جوانيءَ جا جذبا، پيريءَ جون يادون'' سنڌي ادبي بورڊ جي منگهارام ملڪاڻيءَ بابت شايع ڪيل مواد ۾ درج آهي. انهيءَ فهرست ۾ ڪتاب جي اشاعت جو سال 1975ع ڄاڻايل آهي.<ref name="SABMalkani"/> سنڌي نثر جي تاريخ بابت تحقيقي جائزي ۾ پڻ هن ڪتاب کي 1975ع جي نظماڻي نثر واري تصنيف طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhSalamatMalkani"/> موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ ''Jawaanee-a jaa Jazbaa'' جي عنوان هيٺ 1976ع جو سال ملي ٿو. اصل عنواني صفحي ۽ اشاعتي تفصيلن جي غير موجودگيءَ ۾ انهن ٻنهي سالن جي اختلاف جو سبب يقيني طور مقرر نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Jotwani1996"/> == موضوع ۽ مواد == جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي موجب مجموعي ۾ انساني ذهن جي مختلف ڪيفيتن کي ظاهر ڪيو ويو آهي. انهن ۾ شديد ذهني لڳاءَ، خواهشون، جذباتي ڇڪتاڻ ۽ جنسي جذبا پڻ شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي موضوعاتي سڃاڻپ مان معلوم ٿئي ٿو ته ان ۾ انساني احساسن جي اظهار کي اهميت ڏني وئي آهي. بهرحال، مجموعي جي هر تحرير جي عنوان، ترتيب ۽ تفصيلي مضمون بابت اصل ڪتاب ڏسڻ کان سواءِ وڌيڪ قطعي دعويٰ نٿي ڪري سگهجي. == ادبي صنف == هن ڪتاب کي سنڌي ادب بابت تحقيقي ماخذ ۾ ''نظماڻو نثر'' قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="SindhSalamatMalkani"/> نظماڻو نثر اهڙي ادبي صورت آهي، جنهن ۾ نثر جي بناوت سان گڏ شاعراڻي لهجي، تصويرڪشيءَ ۽ جذبن جي اظهار کي اهميت حاصل هوندي آهي. هن مجموعي جي مخصوص لساني ۽ فني خاصيتن جو تفصيلي جائزو اصل متن جي بنياد تي ئي ڏئي سگهجي ٿو. == ليکڪ == [[منگهارام ملڪاڻي]] سنڌي ٻوليءَ جو اديب، ناٽڪ نويس، نقاد ۽ ادبي مؤرخ هو. هن سنڌي ناٽڪ، نثر ۽ ادبي تنقيد بابت مختلف ڪتاب لکيا. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''ادبي اصول''، ''سنڌي نثر جي تاريخ''، ''پڇمي ياترا'' ۽ ''ساهتڪارن جون سمرتيون'' شامل آهن.<ref name="SABMalkani"/> ملڪاڻيءَ جي ادبي ڪم جو وڏو حصو ناٽڪن، ترجمن، تنقيدي مضمونن ۽ ادبي تاريخ تي مشتمل آهي. ''جوانيءَ جا جذبا، پيريءَ جون يادون'' سندس نظماڻي نثر سان لاڳاپيل تصنيفن مان هڪ آهي.<ref name="SindhSalamatMalkani"/> ملڪاڻيءَ کي سندس ڪتاب ''سنڌي نثر جي تاريخ'' تي 1969ع ۾ ڀارت جي ساهتيه اڪاڊميءَ جو انعام مليو.<ref name="SABMalkani"/> == سنڌي ادب ۾ حيثيت == هي ڪتاب منگهارام ملڪاڻيءَ جي اهڙي ادبي تخليق طور درج آهي، جنهن ۾ نظماڻي نثر وسيلي انساني ذهن ۽ جذباتي زندگيءَ جي موضوعن کي پيش ڪيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ خاص طور جنسي خواهشن سميت انساني ذهن جي مختلف لڳائن جي اظهار ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي نثر جي تاريخ بابت تحقيقي ماخذن ۾ ڪتاب جي شموليت ان جي ڪتابي سڃاڻپ جي تصديق ڪري ٿي. تنهن هوندي به ڪتاب جي ادبي استقبال، وڪرو، تنقيدي اثر يا مخصوص تحريرن بابت وڌيڪ ثبوت گهربل آهن. == پڻ ڏسو == * [[منگهارام ملڪاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي نثر]] * [[نظماڻو نثر]] * [[ادبي تنقيد]] * [[سنڌي شاعري]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي نثر]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:1970ع واري ڏهاڪي جا ڪتاب]] tux4ncp6w52x6p4v11u8gt9fyl5l2lt 0 105526 429367 2026-11-06T21:50:46Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جواهر درشن | image = Shri Jawaharlal Nehru.jpg | caption = [[جواهر لال نهرو]]، جنهن جي زندگي ڪتاب جو موضوع آهي | author = ديپچندر بيلاڻي | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[ٻاراڻو ادب]]، سوانحي ادب | pub_date = 1965ع | subject = [[جواهر لال نهرو]] جي زندگي }} '''جواهر درشن''' (انگريزي: ''Jawahar Darshan'') سنڌي ٻول... 429367 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جواهر درشن | image = Shri Jawaharlal Nehru.jpg | caption = [[جواهر لال نهرو]]، جنهن جي زندگي ڪتاب جو موضوع آهي | author = ديپچندر بيلاڻي | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[ٻاراڻو ادب]]، سوانحي ادب | pub_date = 1965ع | subject = [[جواهر لال نهرو]] جي زندگي }} '''جواهر درشن''' (انگريزي: ''Jawahar Darshan'') سنڌي ٻوليءَ ۾ ٻارن لاءِ لکيل سوانحي نوعيت جو ڪتاب آهي، جنهن جو ليکڪ '''ديپچندر بيلاڻي''' آهي. هي ڪتاب 1965ع ۾ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ان کي ٻارن لاءِ لکيل اهڙي تصنيف قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ نوجوان پڙهندڙن کي هندستان جي پهرئين وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن سان واقف ڪرايو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ''جواهر درشن'' جو تعلق سنڌي ٻاراڻي ادب ۽ سوانحي لکڻين سان آهي. ڪتاب جو بنيادي موضوع جواهر لال نهرو جي زندگي آهي، پر ان جي اصل متن ۽ بابن جي فهرست جي غير موجودگيءَ ۾ ڪتاب اندر بيان ڪيل مخصوص واقعن جي ترتيب بابت وڌيڪ قطعي دعويٰ نٿي ڪري سگهجي.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪتاب جو تعارف == ''جواهر درشن'' جو مقصد ننڍي عمر جي پڙهندڙن کي جواهر لال نهرو جي زندگيءَ بابت معلومات مهيا ڪرڻ هو. جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب کي ٻارن لاءِ لکيل تصنيف طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي عنوان ۾ ''جواهر'' نهرو جي نالي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته ''درشن'' هتي ڪنهن شخصيت جي زندگيءَ ۽ ڪردار جي سڃاڻپ يا جهلڪ جي مفهوم ۾ سمجهي سگهجي ٿو. اها عنوان جي معنوي تشريح آهي، نه ڪي ڪتاب مان ورتل اقتباس. == ليکڪ == ''جواهر درشن'' جو ليکڪ ديپچندر بيلاڻي آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب جي نسبت سندس نالي سان ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ديپچندر بيلاڻيءَ جي نالي سان سنڌي ڊجيٽل لائبريريءَ ۾ ''ماهوار آتم درشن'' جا 1981ع ۽ 1987ع جا شمارا پڻ درج آهن. اهي اندراج سندس نالي سان ٻين سنڌي اشاعتن جي موجودگي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن جي بنياد تي ''جواهر درشن'' جي اشاعت جا اضافي تفصيل مقرر نٿا ڪري سگهجن.<ref name="SindhLibraryBelani">{{cite web |title=Books — Library |url=https://lib.sindh.org/kitaab?page=190 |website=Sindh Digital Library |language=en }}</ref> == ڪتاب جو موضوع == ''جواهر درشن'' جو موضوع جواهر لال نهرو جي زندگي آهي. نهرو هندستان جي آزاديءَ واري تحريڪ جو اهم سياسي اڳواڻ ۽ آزاد هندستان جو پهريون وزيراعظم هو. سندس زندگيءَ جو احوال هندستان جي جديد سياسي تاريخ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="NehruPM">{{cite web |title=Shri Jawaharlal Nehru |url=https://www.pmindia.gov.in/en/former_pm/shri-jawaharlal-nehru/ |website=Prime Minister of India |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ نهرو جي زندگيءَ جون ڪهڙيون خاص منزلون يا واقعا بيان ڪيا ويا آهن، تنهن جي تصديق اصل متن مان ڪرڻ ضروري آهي. هيٺ ڏنل سوانحي پسمنظر نهرو بابت آزاد تاريخي ماخذن تي ٻڌل آهي، نه ڪي ''جواهر درشن'' جي تصديق ٿيل بابن تي. == جواهر لال نهرو جو سوانحي پسمنظر == === شروعاتي زندگي ۽ تعليم === [[جواهر لال نهرو]] 14 نومبر 1889ع تي الهه آباد ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ [[موتي لال نهرو]] هڪ وڪيل ۽ سياسي اڳواڻ هو. نهرو پنهنجي ابتدائي تعليم گهر ۾ حاصل ڪئي ۽ پوءِ انگلينڊ جي هيرو اسڪول ۽ ڪيمبرج يونيورسٽيءَ ۾ تعليم حاصل ڪيائين. هن قانون جي تعليم پڻ حاصل ڪئي ۽ 1912ع ۾ هندستان موٽي آيو.<ref name="NehruPortal">{{cite web |title=Jawaharlal Nehru |url=https://nehruportal.nic.in/node/191 |website=Nehru Portal |publisher=Ministry of Culture, Government of India |language=en }}</ref> === آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار === نهرو هندستان جي آزاديءَ واري تحريڪ ۾ سرگرم رهيو. هن [[مهاتما گانڌي]] سان گڏ سياسي جدوجهد ۾ حصو ورتو ۽ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي اڳواڻيءَ ۾ اهم ذميواريون سنڀاليون. 1929ع ۾ هو ڪانگريس جي لاهور واري اجلاس جو صدر ٿيو، جنهن ۾ مڪمل آزاديءَ جو مقصد اختيار ڪيو ويو.<ref name="NehruPM"/> برطانوي حڪومت خلاف سياسي سرگرمين سبب نهرو ڪيترائي ڀيرا قيد ٿيو. سندس سياسي زندگيءَ ۾ عدم تعاون، سول نافرماني ۽ هندستان ڇڏڻ واري تحريڪ جهڙيون سرگرميون شامل رهيون.<ref name="NehruPM"/> === هندستان جو پهريون وزيراعظم === 15 آگسٽ 1947ع تي هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ نهرو ملڪ جو پهريون وزيراعظم ٿيو. هو 27 مئي 1964ع تي پنهنجي وفات تائين انهيءَ عهدي تي رهيو. سندس دور ۾ هندستان جي معاشي ترقي، رياستي ادارن جي تعمير، صنعتي منصوبابندي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ بابت اهم فيصلا ڪيا ويا.<ref name="NehruPM"/> نهرو جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ اڻ ڌري تحريڪ ۽ پرامن گڏيل بقا جي اصولن کي اهميت حاصل هئي. سندس دور ۾ 1962ع واري چين ۽ هندستان جي جنگ پڻ ٿي.<ref name="NehruHistory">{{cite web |title=Jawaharlal Nehru |url=https://www.history.com/articles/jawaharlal-nehru |website=HISTORY |language=en }}</ref> == نهرو ۽ ٻارن جو تعلق == جواهر لال نهرو کي هندستان ۾ ''چاچا نهرو'' جي نالي سان پڻ ياد ڪيو ويندو آهي. سندس جنم ڏينهن، 14 نومبر، هندستان ۾ ٻارن جي ڏينهن طور ملهايو ويندو آهي.<ref name="NehruChildren">{{cite web |title=Jawaharlal Nehru |url=https://www.mea.gov.in/images/pdf/India-ChinaEncyclopedia_Vol-2.pdf |publisher=Ministry of External Affairs, Government of India |language=en }}</ref> نهرو جي زندگيءَ بابت ٻارن لاءِ لکيل ڪتابن کي سندس سياسي شخصيت، زندگيءَ ۽ تاريخي دور جي تعارف جي حوالي سان ڏسي سگهجي ٿو. ''جواهر درشن'' به انهيءَ موضوع تي سنڌي ٻاراڻي ادب جي هڪ تصنيف طور درج آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ حيثيت == ''جواهر درشن'' جي ڪتابي سڃاڻپ مان ظاهر ٿئي ٿو ته 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ٻارن لاءِ تاريخي ۽ سياسي شخصيتن جي زندگيءَ بابت پڻ ڪتاب لکيا ويا. ديپچندر بيلاڻيءَ جي هن تصنيف جو موضوع جواهر لال نهرو جي زندگي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي ادبي انداز، ٻارن جي عمر جي سطح، تصويرن، بابن، ڇپائيءَ جي تعداد ۽ پڙهندڙن ۾ مقبوليت بابت وڌيڪ نتيجا اصل ڇاپي يا معتبر تنقيدي جائزي کان سواءِ مقرر نٿا ڪري سگهجن. == ڪتابي معلومات == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت مان ''جواهر درشن'' جو عنوان، ليکڪ، اشاعت جو سال، ادبي صنف ۽ موضوع معلوم ٿين ٿا. ڪتاب جي ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد، اصل سرورق ۽ ڇاپي جي ٻين تفصيلن جي آزاد تصديق اڃا گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[جواهر لال نهرو]] * [[موتي لال نهرو]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[ٻاراڻو ادب]] * [[سنڌي ادب]] * [[سوانح عمري]] * [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1965ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]] [[زمرو:سوانحي ڪتاب]] [[زمرو:جواهر لال نهرو]] p5jnl6zeel7j4zgqoiide8scxkwadii 0 105527 429368 2026-11-06T21:54:48Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جواهر گاٿا | image = Shri Jawaharlal Nehru.jpg | caption = [[جواهر لال نهرو]]، جنهن جي زندگي ۽ دور بابت ڪتاب ۾ مضمون شامل آهن | editor = بلديو ٽي گجرا | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = ادبي ۽ تاريخي مضمونن جو مجموعو | publisher = ڀارتواسي | pub_date = 1989ع | subject = [[جواهر لال نهرو]] ۽ سندس دور }} '''جواهر... 429368 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جواهر گاٿا | image = Shri Jawaharlal Nehru.jpg | caption = [[جواهر لال نهرو]]، جنهن جي زندگي ۽ دور بابت ڪتاب ۾ مضمون شامل آهن | editor = بلديو ٽي گجرا | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = ادبي ۽ تاريخي مضمونن جو مجموعو | publisher = ڀارتواسي | pub_date = 1989ع | subject = [[جواهر لال نهرو]] ۽ سندس دور }} '''جواهر گاٿا''' (انگريزي: ''Jawahar Gaatha'') سنڌي ٻوليءَ ۾ 1989ع ۾ شايع ٿيل ادبي ۽ تاريخي مضمونن جو مجموعو آهي، جنهن جو مرتب '''بلديو ٽي گجرا''' هو. هي ڪتاب ''ڀارتواسي'' جي اشاعت هو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب، مجموعي ۾ سنڌي ادب جي تجربيڪار اديبن [[جواهر لال نهرو]] ۽ سندس دور بابت مضمون لکيا آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> جوتواڻيءَ جي تبصري موجب ڪتاب ۾ نهرو جي سياسي ۽ تعميري سرگرمين کي نمايان ڪيو ويو آهي. سندس راءِ ۾ نهرو جي ڪم ۽ توانائيءَ مان اهو سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي ته آزاد هندستان جي شروعاتي دور ۾ کيس اميد جي علامت ڇو سمجهيو ويندو هو. اها جوتواڻيءَ جي تنقيدي راءِ آهي، نه ڪي سڀني تاريخدانن جو متفقه نتيجو.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪتاب جو تعارف == ''جواهر گاٿا'' هڪ مرتب ڪيل مجموعو آهي، جنهن ۾ مختلف سنڌي اديبن جون لکڻيون شامل آهن. ڪتاب جو مرڪزي موضوع جواهر لال نهرو جي شخصيت ۽ سندس دور آهي. موتي لال جوتواڻيءَ ان کي سنڌي ادب جي تجربيڪار قلمڪارن جي تحريرن جو مجموعو قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> اصل ڪتاب جي فهرست ۽ مڪمل متن جي غير موجودگيءَ ۾ مضمون نگارن جا نالا، مضمونن جو تعداد، انهن جا عنوان ۽ ترتيب يقيني طور بيان نٿا ڪري سگهجن. == مرتب == '''بلديو ٽي گجرا''' سنڌي اشاعتي سرگرمين سان لاڳاپيل اديب ۽ مرتب هو. سندس نالي سان ''Sind's Role in the Freedom Struggle'' نالي ڪتاب 1986ع ۾ ''Bharatvasi'' پاران شايع ٿيو، جنهن ۾ سنڌ جي آزاديءَ واري تحريڪ بابت مواد شامل آهي.<ref name="Gajra1986">{{cite book |last=Gajra |first=Baldev T. |title=Sind's Role in the Freedom Struggle |publisher=Bharatvasi |year=1986 |pages=180 |url=https://books.google.com/books/about/Sind_s_Role_in_the_Freedom_Struggle.html?id=8RENAAAAIAAJ |language=en }}</ref> ''جواهر گاٿا'' جي ترتيب پڻ گجرا سان منسوب آهي. هن مجموعي ۾ سندس پنهنجا ڪيترا مضمون شامل هئا، تنهن بابت اصل ڪتاب مان وڌيڪ تصديق گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ڀارتواسي ۽ اشاعتي پسمنظر == ''جواهر گاٿا'' کي موتي لال جوتواڻيءَ ''ڀارتواسي'' جي اشاعت قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڀارت جي پريس رجسٽرار جي رڪارڊ ۾ ''Bharatvasi'' جي نالي سان ممبئيءَ مان سنڌي ۽ انگريزي هفتيوار اشاعت درج آهي، جنهن سان بلديو ٽي گجرا جو نالو لاڳاپيل آهي. سرڪاري رڪارڊ ۾ ان اشاعت جو رجسٽريشن نمبر 1991 ڄاڻايل آهي.<ref name="BharatvasiRegistry">{{cite web |title=Cancelled Titles |url=https://prgi.gov.in/our-services/cancelled-data-for-website?page=1042 |publisher=Press Registrar General of India |language=en }}</ref> گجرا جي 1986ع واري ڪتاب ''Sind's Role in the Freedom Struggle'' جي ڪتابي فهرست ۾ پڻ ''Bharatvasi'' کي ناشر ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Gajra1986"/> انهن ذريعن مان ڀارتواسي ۽ بلديو ٽي گجرا جي اشاعتي تعلق جي تصديق ٿئي ٿي، پر ''جواهر گاٿا'' جي اصل ڇاپي جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ اشاعتي ترتيب بابت وڌيڪ معلومات گهربل آهي. == جواهر لال نهرو جو تاريخي پسمنظر == === شروعاتي زندگي ۽ تعليم === [[جواهر لال نهرو]] 14 نومبر 1889ع تي الهه آباد ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ [[موتي لال نهرو]] وڪيل ۽ سياسي اڳواڻ هو. نهرو انگلينڊ ۾ هيرو اسڪول ۽ ڪيمبرج يونيورسٽيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ قانون پڙهيو. هو 1912ع ۾ هندستان موٽي آيو.<ref name="NehruPortal">{{cite web |title=Jawaharlal Nehru |url=https://nehruportal.nic.in/node/191 |publisher=Ministry of Culture, Government of India |language=en }}</ref> === آزاديءَ جي تحريڪ === نهرو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي اهم اڳواڻن مان هو. هن [[مهاتما گانڌي]] سان گڏ برطانوي راڄ خلاف سياسي جدوجهد ۾ حصو ورتو. 1929ع ۾ هو ڪانگريس جي لاهور واري اجلاس جو صدر ٿيو، جنهن ۾ مڪمل آزاديءَ کي سياسي مقصد طور اختيار ڪيو ويو.<ref name="NehruPM">{{cite web |title=Shri Jawaharlal Nehru |url=https://www.pmindia.gov.in/en/former_pm/shri-jawaharlal-nehru/ |publisher=Prime Minister of India |language=en }}</ref> نهرو مختلف آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ شرڪت سبب ڪيترائي ڀيرا قيد ٿيو. قيد دوران هن تاريخ، سياست ۽ هندستاني سماج بابت ڪتاب پڻ لکيا.<ref name="NehruPortal"/> === آزاد هندستان جو وزيراعظم === 15 آگسٽ 1947ع تي هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ نهرو ملڪ جو پهريون وزيراعظم ٿيو. هو 27 مئي 1964ع تي پنهنجي وفات تائين انهيءَ عهدي تي رهيو.<ref name="NehruPM"/> نهرو جي حڪومت کي ملڪ جي ورهاڱي، پناهگيرن جي آبادڪاري، رياستي ادارن جي تعمير ۽ معاشي ترقيءَ جهڙا مسئلا درپيش هئا. سندس دور ۾ پارلياماني جمهوريت، اقتصادي منصوبابندي ۽ سرڪاري شعبي جي صنعتن کي اهميت ڏني وئي.<ref name="NehruPrimeMinister">{{cite web |title=Prime Minister |url=https://nehruportal.nic.in/node/11 |publisher=Nehru Portal, Ministry of Culture |language=en }}</ref> پرڏيهي پاليسيءَ ۾ نهرو اڻ ڌري تحريڪ ۽ بين الاقوامي سهڪار سان لاڳاپيل رهيو. سندس حڪومت جي دور ۾ 1962ع واري چين ۽ هندستان جي جنگ پڻ ٿي.<ref name="NehruMEAC">{{cite book |title=Encyclopedia of India-China Cultural Contacts |volume=2 |publisher=Ministry of External Affairs, Government of India |url=https://www.mea.gov.in/images/pdf/India-ChinaEncyclopedia_Vol-2.pdf |language=en }}</ref> == ڪتاب ۾ نهرو جي شخصيت جو جائزو == موتي لال جوتواڻيءَ جي تبصري موجب ''جواهر گاٿا'' ۾ نهرو جي تخليقي توانائيءَ ۽ آزاد هندستان جي تعمير ۾ سندس ڪردار کي نمايان ڪيو ويو آهي. جوتواڻيءَ جو خيال آهي ته ڪتاب جي لکڻين مان نهرو جي شخصيت بابت ان دور جي اميدن کي سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> اهو تبصرو مجموعي جي مجموعي تاثر بابت آهي. ڪتاب جي انفرادي مضمونن جي دليلن، تنقيدي اختلافن يا تاريخي تجزين بابت اصل متن کان سواءِ وڌيڪ دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌي ادب ۾ حيثيت == ''جواهر گاٿا'' سنڌي ٻوليءَ ۾ سياسي ۽ تاريخي شخصيت بابت مختلف اديبن جي مضمونن جو هڪ مجموعو آهي. ان جي اشاعت مان سنڌي ادبي سرگرمين ۾ هندستان جي جديد سياسي تاريخ بابت لکڻين جي موجودگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> بلديو ٽي گجرا جي ترتيب ڏنل هن مجموعي جو موضوع جواهر لال نهرو ۽ سندس دور آهي. ڪتاب جي ادبي استقبال، ڇاپن جي تعداد ۽ ان ۾ شامل مضمونن جي اثر بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق جي ضرورت آهي. == ڪتابي معلومات == هن ڪتاب بابت تصديق ٿيل بنيادي معلومات ۾ عنوان، 1989ع جو سال، مرتب جو نالو، ڀارتواسي سان اشاعتي نسبت ۽ نهرو بابت مضمونن جو موضوع شامل آهن. ڪتاب جي اصل سرورق، صفحن جي تعداد، مضمون نگارن جي مڪمل فهرست ۽ ڇاپي جي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[جواهر لال نهرو]] * [[موتي لال نهرو]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي نثر]] * [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] * [[هندستان جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1989ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي نثر]] [[زمرو:تاريخي مضمونن جا مجموعا]] [[زمرو:جواهر لال نهرو]] tw268uda5oqf9itzx8cfcv8d4n1u9p7 0 105528 429369 2026-11-06T21:56:14Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جينتي دلال جون بهترين ڪهاڻيون | title_orig = Jayanti Dalal Joon Behtareen Kahaaniyoon | author = [[جينتي دلال]] | translator = منوهر نهالاڻي | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، ادبي ترجمو | pub_date = 1987ع | subject = گجراتي ادب مان چونڊ مختصر ڪهاڻيون }} '''جينتي دلال جون بهترين ڪهاڻيون''' (1987ع؛ ر... 429369 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جينتي دلال جون بهترين ڪهاڻيون | title_orig = Jayanti Dalal Joon Behtareen Kahaaniyoon | author = [[جينتي دلال]] | translator = منوهر نهالاڻي | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، ادبي ترجمو | pub_date = 1987ع | subject = گجراتي ادب مان چونڊ مختصر ڪهاڻيون }} '''جينتي دلال جون بهترين ڪهاڻيون''' (1987ع؛ رومن عنوان: ''Jayanti Dalal Joon Behtareen Kahaaniyoon'') سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿيل مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي. هن ڪتاب ۾ گجراتي اديب [[جينتي دلال]] جي چونڊ ڪهاڻين جو سنڌي ترجمو شامل آهي، جيڪو '''منوهر نهالاڻي''' ڪيو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن تصنيف کي 1987ع جي سنڌي ترجمي طور درج ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=64 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> هي ڪتاب گجراتي ادب مان سنڌيءَ ۾ ڪيل ادبي ترجمن سان تعلق رکي ٿو. ان جي اصل تخليقڪار ۽ سنڌي مترجم جون ذميواريون الڳ آهن: ڪهاڻيون جينتي دلال جون آهن، جڏهن ته انهن جو سنڌي ترجمو منوهر نهالاڻيءَ ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪتاب جو تعارف == ''جينتي دلال جون بهترين ڪهاڻيون'' گجراتي مختصر ڪهاڻيءَ جي چونڊ تخليقن کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ وارو ترجمو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب هن مجموعي ۾ جينتي دلال جون چونڊ ڪهاڻيون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي عنوان ۾ ''بهترين'' لفظ چونڊ ڪهاڻين جي نشاندهي ڪري ٿو، پر اصل ڇاپي جي فهرست کان سواءِ ڪهاڻين جو تعداد، عنوان، ترتيب يا چونڊ جو معيار يقيني طور بيان نٿو ڪري سگهجي. اصل گجراتي ڪهاڻين ۽ انهن جي سنڌي ترجمي جي لفظي، لساني ۽ فني ڀيٽ لاءِ ٻنهي متنن جي دستيابي ضروري آهي. == اصل ليکڪ == === جينتي دلال جي زندگي === [[جينتي دلال]]، جنهن جو پورو نالو جينتي گهيلابائي دلال هو، 18 نومبر 1909ع تي [[احمدآباد]] ۾ پيدا ٿيو ۽ 24 آگسٽ 1970ع تي وفات ڪيائين. هو گجراتي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس، ناول نگار، مترجم ۽ صحافي هو.<ref name="EkatraHistory">{{cite web |title=ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાનો ઇતિહાસ : વહેણો અને વળાંકો/જયંતિ દલાલ |url=https://wiki.ekatrafoundation.org/wiki/ગુજરાતી_ટૂંકી_વાર્તાનો_ઇતિહાસ_:_વહેણો_અને_વળાંકો/જયંતિ_દલાલ |website=Ekatra Foundation |language=gu }}</ref> دلال جو تعلق ناٽڪ سان لاڳاپيل خاندان سان هو. هن پنهنجي زندگيءَ ۾ ادبي سرگرمين سان گڏ هندستان جي آزاديءَ واري تحريڪ ۽ عوامي زندگيءَ ۾ پڻ حصو ورتو.<ref name="DalalPublisher">{{cite web |title=Jayanti Dalal |url=https://rrsheth.com/rr_author/jayanti-dalal/ |website=R. R. Sheth Books |language=en }}</ref> === ادبي خدمتون === جينتي دلال گجراتي مختصر ڪهاڻيءَ جي اهم ليکڪن مان هو. هن ڪهاڻين، ناٽڪن، ناولن، مضمونن ۽ ترجمن جي صنفن ۾ ڪم ڪيو. سندس ڪهاڻين بابت تحقيقي مطالعي ۾ سماجي حقيقت نگاري، انساني احساسن، ڪردارنگاري ۽ بيانيه تجربن کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="EkatraHistory"/> هن کي گجراتي ادب ۾ خدمتن جي اعتراف طور رنجترام سُورڻ چندرڪ ۽ نرمَد سُورڻ چندرڪ جهڙا ادبي اعزاز مليا.<ref name="EkatraHistory"/> == گجراتي مختصر ڪهاڻيءَ ۾ جينتي دلال == گجراتي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ بابت تحقيقي مضمون موجب جينتي دلال جون ڪهاڻيون سماجي زندگيءَ جي حقيقتن ۽ انساني ڪردارن جي نفسياتي ۽ جذباتي پاسن سان لاڳاپيل آهن. سندس ڪهاڻي لکڻ ۾ ٻوليءَ جي استعمال ۽ بيانيه بناوت جا تجربا پڻ ملن ٿا.<ref name="EkatraHistory"/> گجراتي ادبي تنقيد ۾ سندس ڪهاڻين جي فني خصوصيتن، خاص طور واقعي ۽ ڪردار جي پيشڪش، گفتگو ۽ اندروني احساسن جي عڪاسيءَ تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="EkatraStories">{{cite web |title=વાર્તાવિશેષ/૫. જયંતિ દલાલની વાર્તાઓ |url=https://wiki.ekatrafoundation.org/wiki/વાર્તાવિશેષ/૫._જયંતિ_દલાલની_વાર્તાઓ |website=Ekatra Foundation |language=gu }}</ref> == جينتي دلال جا گجراتي ڪهاڻي مجموعا == گجراتي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ بابت سشيلا واگهمشيءَ جي تحقيقي مضمون ۾ جينتي دلال جا هيٺيان ڪهاڻي مجموعا درج آهن.<ref name="EkatraHistory"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dcecf4;" | گجراتي عنوان ! style="background:#dcecf4;" | اشاعت جو سال |- | ઉત્તરા | 1944ع |- | કથરોટમાં ગંગા | 1950ع |- | જૂજવા | 1950ع |- | મૂકમ્ કરોતિ | 1953ع |- | આ ઘેર પેલે ઘેર | 1956ع |- | અડખે પડખે | 1964ع |- | યુધિષ્ઠિર | 1968ع |} هي جدول اصل گجراتي ليکڪ جي ڪهاڻي مجموعن جو تعارف آهي؛ ان مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته انهن سڀني مجموعن جون ڪهاڻيون 1987ع واري سنڌي ترجمي ۾ شامل هيون. == سنڌي ترجمو == منوهر نهالاڻيءَ جينتي دلال جي چونڊ گجراتي مختصر ڪهاڻين کي سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. هي ترجمو 1987ع ۾ ''جينتي دلال جون بهترين ڪهاڻيون'' جي عنوان سان درج ٿيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> مترجم جي ترجمي واري انداز، ٻوليءَ جي چونڊ، اصل ڪهاڻين جي ثقافتي اصطلاحن جي منتقلي ۽ ڪهاڻين جي ترتيب بابت اصل ڪتاب جي دستيابي کان سواءِ وڌيڪ تفصيلي نتيجا نٿا ڏئي سگهجن. == سنڌي ۽ گجراتي ادب جو لاڳاپو == سنڌي ۽ گجراتي ٻوليون ڏکڻ ايشيا جون ٻه الڳ ادبي ٻوليون آهن. هڪ ٻوليءَ جي ادبي تخليقن جو ٻيءَ ٻوليءَ ۾ ترجمو پڙهندڙن کي ٻين سماجن جي ادبي اظهار ۽ موضوعن سان واقف ڪرائڻ جو ذريعو بڻجي سگهي ٿو. ''جينتي دلال جون بهترين ڪهاڻيون'' اهڙي ادبي ترجمي جو هڪ ڪتابي مثال آهي، جنهن ۾ گجراتي ڪهاڻيڪار جون تخليقون سنڌي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪيون ويون آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪتابي معلومات == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت مان ڪتاب جو عنوان، 1987ع جو سال، اصل ليکڪ، سنڌي مترجم ۽ صنف جي سڃاڻپ ٿئي ٿي. ڪتاب جي ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد، ڪهاڻين جي فهرست ۽ اصل سرورق بابت وڌيڪ دستاويزي تصديق گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[جينتي دلال]] * [[گجراتي ادب]] * [[گجراتي ٻولي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[مختصر ڪهاڻي]] * [[ادبي ترجمو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1987ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ترجما]] [[زمرو:مختصر ڪهاڻين جا مجموعا]] [[زمرو:گجراتي ادب]] 1j3dwc5h23iiy27wqcfka2jrwx4vrzj 429370 429369 2026-11-06T21:57:58Z Intisar Ali 8681 429370 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جينتي دلال جون بهترين ڪهاڻيون | title_orig = Jayanti Dalal Joon Behtareen Kahaaniyoon | author = [[جينتي دلال]] | translator = منوهر نهالاڻي | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، ادبي ترجمو | pub_date = 1987ع | subject = گجراتي ادب مان چونڊ مختصر ڪهاڻيون }} '''جينتي دلال جون بهترين ڪهاڻيون''' (1987ع؛ رومن عنوان: ''Jayanti Dalal Joon Behtareen Kahaaniyoon'') سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿيل مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي. هن ڪتاب ۾ گجراتي اديب [[جينتي دلال]] جي چونڊ ڪهاڻين جو سنڌي ترجمو شامل آهي، جيڪو '''منوهر نهالاڻي''' ڪيو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن تصنيف کي 1987ع جي سنڌي ترجمي طور درج ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=64 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> هي ڪتاب گجراتي ادب مان سنڌيءَ ۾ ڪيل ادبي ترجمن سان تعلق رکي ٿو. ان جي اصل تخليقڪار ۽ سنڌي مترجم جون ذميواريون الڳ آهن: ڪهاڻيون جينتي دلال جون آهن، جڏهن ته انهن جو سنڌي ترجمو منوهر نهالاڻيءَ ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪتاب جو تعارف == ''جينتي دلال جون بهترين ڪهاڻيون'' گجراتي مختصر ڪهاڻيءَ جي چونڊ تخليقن کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ وارو ترجمو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب هن مجموعي ۾ جينتي دلال جون چونڊ ڪهاڻيون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي عنوان ۾ ''بهترين'' لفظ چونڊ ڪهاڻين جي نشاندهي ڪري ٿو، پر اصل ڇاپي جي فهرست کان سواءِ ڪهاڻين جو تعداد، عنوان، ترتيب يا چونڊ جو معيار يقيني طور بيان نٿو ڪري سگهجي. اصل گجراتي ڪهاڻين ۽ انهن جي سنڌي ترجمي جي لفظي، لساني ۽ فني ڀيٽ لاءِ ٻنهي متنن جي دستيابي ضروري آهي. == اصل ليکڪ == === جينتي دلال جي زندگي === [[جينتي دلال]]، جنهن جو پورو نالو جينتي گهيلابائي دلال هو، 18 نومبر 1909ع تي [[احمدآباد]] ۾ پيدا ٿيو ۽ 24 آگسٽ 1970ع تي وفات ڪيائين. هو گجراتي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس، ناول نگار، مترجم ۽ صحافي هو.<ref name="EkatraHistory">{{cite web |title=ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાનો ઇતિહાસ : વહેણો અને વળાંકો/જયંતિ દલાલ |url=https://wiki.ekatrafoundation.org/wiki/ગુજરાતી_ટૂંકી_વાર્તાનો_ઇતિહાસ_:_વહેણો_અને_વળાંકો/જયંતિ_દલાલ |website=Ekatra Foundation |language=gu }}</ref> دلال جو تعلق ناٽڪ سان لاڳاپيل خاندان سان هو. هن پنهنجي زندگيءَ ۾ ادبي سرگرمين سان گڏ هندستان جي آزاديءَ واري تحريڪ ۽ عوامي زندگيءَ ۾ پڻ حصو ورتو.<ref name="DalalPublisher">{{cite web |title=Jayanti Dalal |url=https://rrsheth.com/rr_author/jayanti-dalal/ |website=R. R. Sheth Books |language=en }}</ref> === ادبي خدمتون === جينتي دلال گجراتي مختصر ڪهاڻيءَ جي اهم ليکڪن مان هو. هن ڪهاڻين، ناٽڪن، ناولن، مضمونن ۽ ترجمن جي صنفن ۾ ڪم ڪيو. سندس ڪهاڻين بابت تحقيقي مطالعي ۾ سماجي حقيقت نگاري، انساني احساسن، ڪردارنگاري ۽ بيانيه تجربن کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="EkatraHistory"/> هن کي گجراتي ادب ۾ خدمتن جي اعتراف طور رنجترام سُورڻ چندرڪ ۽ نرمَد سُورڻ چندرڪ جهڙا ادبي اعزاز مليا.<ref name="EkatraHistory"/> == گجراتي مختصر ڪهاڻيءَ ۾ جينتي دلال == گجراتي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ بابت تحقيقي مضمون موجب جينتي دلال جون ڪهاڻيون سماجي زندگيءَ جي حقيقتن ۽ انساني ڪردارن جي نفسياتي ۽ جذباتي پاسن سان لاڳاپيل آهن. سندس ڪهاڻي لکڻ ۾ ٻوليءَ جي استعمال ۽ بيانيه بناوت جا تجربا پڻ ملن ٿا.<ref name="EkatraHistory"/> گجراتي ادبي تنقيد ۾ سندس ڪهاڻين جي فني خصوصيتن، خاص طور واقعي ۽ ڪردار جي پيشڪش، گفتگو ۽ اندروني احساسن جي عڪاسيءَ تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="EkatraStories">{{cite web |title=વાર્તાવિશેષ/૫. જયંતિ દલાલની વાર્તાઓ |url=https://wiki.ekatrafoundation.org/wiki/વાર્તાવિશેષ/૫._જયંતિ_દલાલની_વાર્તાઓ |website=Ekatra Foundation |language=gu }}</ref> == جينتي دلال جا گجراتي ڪهاڻي مجموعا == گجراتي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ بابت سشيلا واگهمشيءَ جي تحقيقي مضمون ۾ جينتي دلال جا هيٺيان ڪهاڻي مجموعا درج آهن.<ref name="EkatraHistory"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dcecf4;" | گجراتي عنوان ! style="background:#dcecf4;" | سنڌي نالو ! style="background:#dcecf4;" | اشاعت جو سال |- | ઉત્તરા | اُترا | 1944ع |- | કથરોટમાં ગંગા | ڪٿروٽ ۾ گنگا | 1950ع |- | જૂજવા | جوجوا | 1950ع |- | મૂકમ્ કરોતિ | موڪم ڪروتي | 1953ع |- | આ ઘેર પેલે ઘેર | هن گهر، هُن گهر | 1956ع |- | અડખે પડખે | ڀرسان ڀرسان | 1964ع |- | યુધિષ્ઠિર | يڌشٺر | 1968ع |} سنڌي نالن ۾ اصل گجراتي عنوانن جو صوتي نقل يا معنوي ترجمو استعمال ڪيو ويو آهي؛ اهي عنوانن جا تصديق ٿيل سنڌي ڇاپن وارا نالا نه آهن. هي جدول اصل گجراتي ليکڪ جي ڪهاڻي مجموعن جو تعارف آهي؛ ان مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته انهن سڀني مجموعن جون ڪهاڻيون 1987ع واري سنڌي ترجمي ۾ شامل هيون. == سنڌي ترجمو == منوهر نهالاڻيءَ جينتي دلال جي چونڊ گجراتي مختصر ڪهاڻين کي سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. هي ترجمو 1987ع ۾ ''جينتي دلال جون بهترين ڪهاڻيون'' جي عنوان سان درج ٿيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> مترجم جي ترجمي واري انداز، ٻوليءَ جي چونڊ، اصل ڪهاڻين جي ثقافتي اصطلاحن جي منتقلي ۽ ڪهاڻين جي ترتيب بابت اصل ڪتاب جي دستيابي کان سواءِ وڌيڪ تفصيلي نتيجا نٿا ڏئي سگهجن. == سنڌي ۽ گجراتي ادب جو لاڳاپو == سنڌي ۽ گجراتي ٻوليون ڏکڻ ايشيا جون ٻه الڳ ادبي ٻوليون آهن. هڪ ٻوليءَ جي ادبي تخليقن جو ٻيءَ ٻوليءَ ۾ ترجمو پڙهندڙن کي ٻين سماجن جي ادبي اظهار ۽ موضوعن سان واقف ڪرائڻ جو ذريعو بڻجي سگهي ٿو. ''جينتي دلال جون بهترين ڪهاڻيون'' اهڙي ادبي ترجمي جو هڪ ڪتابي مثال آهي، جنهن ۾ گجراتي ڪهاڻيڪار جون تخليقون سنڌي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪيون ويون آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪتابي معلومات == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت مان ڪتاب جو عنوان، 1987ع جو سال، اصل ليکڪ، سنڌي مترجم ۽ صنف جي سڃاڻپ ٿئي ٿي. ڪتاب جي ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد، ڪهاڻين جي فهرست ۽ اصل سرورق بابت وڌيڪ دستاويزي تصديق گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[جينتي دلال]] * [[گجراتي ادب]] * [[گجراتي ٻولي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[مختصر ڪهاڻي]] * [[ادبي ترجمو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1987ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ترجما]] [[زمرو:مختصر ڪهاڻين جا مجموعا]] [[زمرو:گجراتي ادب]] o1xj9cprtl74szjutfwwk97kg6wn4iv 0 105529 429371 2026-11-06T21:59:49Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox poem | name = جي ڀائين پسان پرين کي | author = [[دلپت صوفي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[صوفي شاعري]]، ويدانتي شاعري | subject = خودشناسي، وحدت الوجود، مذهبي رواداري | published_in = سنڌي شعر جو انتخاب | publication_date = 1976ع (چونڊ مجموعي ۾) | editor = [[رام پنجواڻي]] | publisher = [[ساهتيه اڪاڊمي]] }} '''جي ڀ... 429371 wikitext text/x-wiki {{Infobox poem | name = جي ڀائين پسان پرين کي | author = [[دلپت صوفي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[صوفي شاعري]]، ويدانتي شاعري | subject = خودشناسي، وحدت الوجود، مذهبي رواداري | published_in = سنڌي شعر جو انتخاب | publication_date = 1976ع (چونڊ مجموعي ۾) | editor = [[رام پنجواڻي]] | publisher = [[ساهتيه اڪاڊمي]] }} '''جي ڀائين پسان پرين کي''' سنڌي ٻوليءَ جي ڪلاسيڪي صوفي ۽ ويدانتي شاعر [[دلپت صوفي]] جو ڪلام آهي، جنهن ۾ انسان کي محبوبِ حقيقي جي تلاش پنهنجي اندر ڪرڻ ۽ مذهبي اختلافن جي بنياد تي هڪٻئي سان نفرت نه ڪرڻ جي نصيحت ڪئي وئي آهي. هي ڪلام [[رام پنجواڻي]] جي ترتيب ڏنل ڪتاب ''سنڌي شعر جو انتخاب'' (1976ع) ۾ شامل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ڪلام جو ذڪر ڪندي ان جي صوفي ۽ ويدانتي فڪر کي نمايان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="JotwaniMasterpieces">{{cite web |last=Jotwani |first=Motilal |title=Some Masterpieces of Sindhi Literature – II |url=https://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhishaan |date=2006 |language=en }}</ref> ڪلام ۾ شاعر مذهبي فرقن جي بنياد تي پيدا ٿيندڙ نفرت ۽ دشمنيءَ تي سوال اٿاري ٿو. سندس فڪر موجب حقيقي روحاني سڃاڻپ لاءِ انسان کي پنهنجي اندر ڏسڻ ۽ سڀني انسانن ۾ هڪ ئي الاهي حقيقت کي سڃاڻڻ گهرجي.<ref name="Bhatti2012">{{cite book |last=Bhatti |first=Rasheed |title=Sufism and Classical Sindhi Poetry |year=2012 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sufism_And_Classical_Sindhi_Poetry-Rasheed_Bhatti-2012-cs.pdf }}</ref> == ڪلام جو پسمنظر == دلپت صوفيءَ جي شاعري سنڌ جي ان ڪلاسيڪي روحاني روايت سان تعلق رکي ٿي، جنهن ۾ [[تصوف]] ۽ [[ويدانت]] جي فڪري تصورن جو ميلاپ ملي ٿو. سندس ڪلام ۾ انساني وجود، روحاني سڃاڻپ، محبت، وحدت ۽ مذهبي يڪجهتيءَ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="SindhianaDalpat">{{cite web |title=دلپت صوفي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=دلپت%20صوفي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd }}</ref> ''جي ڀائين پسان پرين کي'' ۾ محبوب مان مراد روحاني ۽ الاهي حقيقت آهي. شاعر انسان کي ٻاهرين مذهبي سڃاڻپن ۾ اختلاف ڳولڻ بدران پنهنجي باطن ڏانهن ڌيان ڏيڻ جي تلقين ڪري ٿو.<ref name="JotwaniMasterpieces"/> == ڪلام جو فڪري جائزو == === محبوب جي تلاش پنهنجي اندر === ڪلام جو بنيادي تصور هيءُ آهي ته محبوبِ حقيقي جي سڃاڻپ لاءِ انسان کي پنهنجي اندر ڏسڻ گهرجي. صوفي فڪر ۾ باطني سڃاڻپ ۽ خودشناسيءَ کي روحاني سفر جو اهم حصو سمجهيو ويندو آهي. رشيد ڀٽيءَ جي انگريزي ترجمي موجب دلپت انسان کي پنهنجي اندر محبوب جي ڳولا ڪرڻ جي تلقين ڪري ٿو. اها ڳالهه سندس وحدت الوجود واري فڪر سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Bhatti2012"/> === مذهبي رواداري === شاعر مذهبي سڃاڻپ جي بنياد تي هڪٻئي سان نفرت ڪرڻ تي تنقيد ڪري ٿو. هو مختلف مذهبي علامتن جا مثال ڏئي انسانن کان سوال ڪري ٿو ته جيڪڏهن خدا هڪ آهي ته پوءِ عبادتگاهن ۽ مذهبي روايتن جي فرق سبب دشمني ڇو پيدا ڪئي وڃي؟<ref name="JotwaniMasterpieces"/> ڪلام ۾ پيپل ۽ ٻير جي وڻن، ڪعبي ۽ مندر، ۽ مسجد ۽ ٻين عبادتگاهن جي علامتن وسيلي مذهبي فرقن کان مٿانهين روحاني وحدت جو تصور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Bhatti2012"/> === وحدت الوجود ۽ ويدانت === [[وحدت الوجود]] صوفي فڪر جو هڪ اهم تصور آهي، جنهن ۾ وجود جي بنيادي وحدت تي زور ڏنو ويندو آهي. ويدانت جي ڪجهه فڪري روايتن ۾ پڻ آخري حقيقت ۽ روحاني وحدت جي سڃاڻپ کي اهميت حاصل آهي. دلپت جي شاعريءَ ۾ انهن ٻنهي روايتن جي وچ ۾ فڪري مشابهت ملي ٿي. سندس ڪلام مذهبي اصطلاحن جي ظاهري فرق کان اڳتي وڌي هڪ مشترڪ روحاني حقيقت جي ڳولا ڪري ٿو.<ref name="Bhatti2012"/><ref name="Boivin2020">{{cite book |last=Boivin |first=Michel |title=The Sufi Paradigm and the Makings of a Vernacular Knowledge in Colonial India: The Case of Sindh (1851–1929) |publisher=Palgrave Macmillan |year=2020 |language=en }}</ref> == ڪلام جون علامتون == هن ڪلام ۾ استعمال ٿيل علامتن بابت مختلف تحقيقي ماخذن ۾ هيٺين معنائن جي وضاحت ملي ٿي.<ref name="Bhatti2012"/><ref name="JotwaniMasterpieces"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dcecf4;" | علامت ! style="background:#dcecf4;" | ڪلام ۾ استعمال ! style="background:#dcecf4;" | فڪري مفهوم |- | محبوب | روحاني تلاش جو مرڪز | الاهي حقيقت جي سڃاڻپ |- | انسان جو اندر | محبوب جي تلاش جو هنڌ | خودشناسي ۽ باطني معرفت |- | پيپل ۽ ٻير | ٻن مختلف وڻن جو تقابل | ظاهري فرقن کان مٿانهين وحدت |- | ڪعبو ۽ مندر | مختلف مذهبي عبادتگاهن جو تقابل | مذهبي رواداري |- | مسجد ۽ عبادتگاهه | الاهي نور جي هڪجهڙائيءَ جو اظهار | روحاني وحدت |- | نفرت ۽ اختلاف | انسانن جي باهمي دشمنيءَ تي سوال | محبت ۽ يڪجهتيءَ جي ضرورت |} == شاعر: دلپت صوفي == '''دلپت صوفي'''، جنهن جو اصل نالو ڀائي دلپترام هو، سنڌ جو صوفي ۽ ويدانتي شاعر هو. سندس جنم [[سيوهڻ]] ۾ ٿيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هو 1769ع ڌاري پيدا ٿيو ۽ سندس تعلق ناواڻي خاندان سان هو. هن سنڌي ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ ڪجهه وقت ٽالپر حڪمرانن جي انتظامي خدمت ۾ ڪاردار طور ڪم ڪيو.<ref name="SindhianaDalpat"/> دلپت پوءِ روحاني زندگيءَ ڏانهن مائل ٿيو. سندس فڪري تعلق جهوڪ شريف جي صوفي روايت سان پڻ بيان ڪيو ويو آهي. هن سنڌي، سرائڪي، هندي ۽ فارسيءَ ۾ شاعري ڪئي.<ref name="Bhatti2012"/> دلپت جي شاعريءَ ۾ [[سچل سرمست]] ۽ [[سامي]] جي فڪري روايتن سان مشابهت ملي ٿي. هن جي ڪلام ۾ محبت، وحدت، خودشناسي ۽ انساني برابريءَ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="SindhianaDalpat"/> دلپت جي ڄمڻ ۽ وفات جي تاريخن بابت ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. تنهنڪري سندس حياتيءَ جي صحيح سنن لاءِ وڌيڪ دستاويزي تحقيق ضروري آهي. == سنڌي شعر جو انتخاب == ''سنڌي شعر جو انتخاب'' سنڌي شاعريءَ جو چونڊ مجموعو آهي، جنهن کي [[رام پنجواڻي]] ترتيب ڏنو. اهو ڪتاب [[ساهتيه اڪاڊمي]]، نئين دهلي، پاران 1976ع ۾ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ هن مجموعي ۾ دلپت جي ڪلام ''جي ڀائين پسان پرين کي'' جي شموليت جو حوالو ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="JotwaniMasterpieces"/> هن مجموعي جي اشاعت جو سال دلپت جي اصل ڪلام جي تخليق جو سال نه آهي. دلپت اڻويهين صديءَ سان تعلق رکندڙ شاعر هو، جڏهن ته 1976ع سندس ڪلام جي چونڊ مجموعي ۾ ڇپجڻ جي تاريخ آهي. == ادبي اهميت == ''جي ڀائين پسان پرين کي'' سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ خودشناسي ۽ مذهبي رواداريءَ جي موضوعن جو هڪ مثال آهي. هن ڪلام ۾ شاعر مختلف مذهبي علامتن کي مقابلي لاءِ نه، پر روحاني وحدت جي وضاحت لاءِ استعمال ڪري ٿو.<ref name="JotwaniMasterpieces"/> مائيڪل بوئوين جي تحقيق موجب دلپت جي شاعريءَ ۾ وحدت الوجود ۽ مذهبي سڃاڻپن کان مٿانهين روحاني حقيقت جو تصور نمايان آهي. سنڌ جي گڏيل صوفي روايت ۾ اهڙي شاعري مسلمانن ۽ هندن جي وچ ۾ مشترڪ ثقافتي ورثي جو حصو رهي آهي.<ref name="Boivin2020"/> هي ڪلام انسان جي اندروني سڃاڻپ ۽ ٻين سان محبت کي اهميت ڏيندي مذهبي نفرت ۽ ظاهري فرقن تي تنقيد ڪري ٿو.<ref name="Bhatti2012"/> == پڻ ڏسو == * [[دلپت صوفي]] * [[رام پنجواڻي]] * [[سنڌي صوفي شاعري]] * [[وحدت الوجود]] * [[ويدانت]] * [[تصوف]] * [[سامي]] * [[سچل سرمست]] * [[مذهبي رواداري]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:صوفي شاعري]] [[زمرو:سنڌي ڪلاسيڪي ادب]] [[زمرو:ويدانتي ادب]] [[زمرو:دلپت صوفي]] khsis9p93lesh8sxuhocoj9la1k46pg 0 105530 429372 2026-11-06T22:01:34Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox | above = جيءَ اندر جنگ | label1 = رومن عنوان | data1 = ''Jee-a andari Jang'' | label2 = ليکڪ | data2 = [[تولارام مينگهراج ٻالاڻي]] | label3 = ٻولي | data3 = [[سنڌي ٻولي]] | label4 = صنف | data4 = [[مضمون]]، وطن دوست نثر | label5 = سال | data5 = 1910ع | label6 = موضوع | data6 = وطن دوستي ۽ قومي شعور | label7 = ٻي اشاعت | data7 = ڪوڙي مل سنڌي س... 429372 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = جيءَ اندر جنگ | label1 = رومن عنوان | data1 = ''Jee-a andari Jang'' | label2 = ليکڪ | data2 = [[تولارام مينگهراج ٻالاڻي]] | label3 = ٻولي | data3 = [[سنڌي ٻولي]] | label4 = صنف | data4 = [[مضمون]]، وطن دوست نثر | label5 = سال | data5 = 1910ع | label6 = موضوع | data6 = وطن دوستي ۽ قومي شعور | label7 = ٻي اشاعت | data7 = ڪوڙي مل سنڌي ساهتيه منڊل، حيدرآباد | label8 = اصل ناشر | data8 = تصديق طلب }} '''جيءَ اندر جنگ''' (رومن عنوان: ''Jee-a andari Jang'') سنڌي قومپرست صحافي، شاعر ۽ آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪارڪن [[تولارام مينگهراج ٻالاڻي]] جي وطن دوستيءَ تي ٻڌل نثري تحرير آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ان کي 1910ع جو مضمون قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ وطن دوستيءَ جو جذبو نمايان آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> سنڌي ادب بابت هڪ ٻئي ماخذ ۾ هن تحرير جو عنوان ''جيءَ اندر جنگ'' ڄاڻايو ويو آهي. ان موجب هيءَ تصنيف پاڪستان جي قيام کان اڳ ڪوڙي مل سنڌي ساهتيه منڊل، حيدرآباد، طرفان ٻيهر شايع ڪئي وئي هئي.<ref name="IlmiKhazano">{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2697/read |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> == عنوان ۽ اشاعت == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ هن تصنيف جو رومن عنوان ''Jee-a andari Jang'' ۽ سال 1910ع درج ٿيل آهي. هن ان کي وطن دوستيءَ سان ڀرپور مضمون قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ادب جي هڪ ٻئي ماخذ ۾ ''جيءَ اندر جنگ'' کي ڪتاب سڏيو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي ته ان جو ليکڪ تولارام مينگهراج ٻالاڻي هو. ساڳئي بيان موجب ان جي ٻي اشاعت ڪوڙي مل سنڌي ساهتيه منڊل، حيدرآباد، طرفان پاڪستان ٺهڻ کان اڳ ڪئي وئي.<ref name="IlmiKhazano"/> انهن حوالن مان تصنيف جي عنوان ۽ ليکڪ جي سڃاڻپ جي تائيد ٿئي ٿي، پر اصل مضمون ۽ ان جي ڪتابچي واري اشاعت جي وچ ۾ تعلق، اصل ناشر، صفحن جي تعداد ۽ ٻي اشاعت جي سال بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي. == موضوع ۽ فڪري پسمنظر == ''جيءَ اندر جنگ'' جو بنيادي موضوع وطن دوستي آهي. موتي لال جوتواڻيءَ ان کي قومي جذبي سان ڀرپور نثري تحرير طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هن تحرير جو تعلق ان دور جي سنڌي سياسي ۽ ادبي ماحول سان آهي، جڏهن برطانوي راڄ خلاف قومي شعور، سوراج، سوديشي تحريڪ ۽ سياسي صحافت جون سرگرميون وڌي رهيون هيون. تولارام ٻالاڻي پاڻ انهن سرگرمين ۾ حصو وٺندڙ صحافين ۽ سياسي ڪارڪنن مان هو.<ref name="Jotwani1998">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=Gandhiji on Sindh and the Sindhis |year=1998 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Gandhiji_On_Sindh_And_The_Sindhis-Motilal_Jotwani-1998-Complete.pdf }}</ref> اصل مضمون جو مڪمل متن دستياب نه هئڻ ڪري ان جي مخصوص دليلن، سياسي مطالبن ۽ بيان ڪيل واقعن بابت قطعي تفصيل ڏيڻ ممڪن نه آهي. == ليکڪ == === تولارام مينگهراج ٻالاڻي === '''تولارام مينگهراج ٻالاڻي''' سنڌ جو وطن دوست شاعر، صحافي ۽ سياسي ڪارڪن هو. ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ جي تحقيق موجب سندس والد جو نالو مينگهراج هو ۽ سندس جنم نوشهري فيروز ۾ ٿيو. ابتدائي تعليم کان پوءِ هن تعليم کاتي ۾ استاد طور ملازمت ڪئي، پر پوءِ صحافت اختيار ڪيائين.<ref name="PathanBalani">{{cite web |last=Pathan |first=Dur Muhammad |title=Tolaram Balani |url=https://drpathan.com/tolaram-balani/ |website=Dr Pathan |date=2023-12-13 |language=en }}</ref> ٻالاڻي برطانوي راڄ خلاف سياسي سرگرمين ۾ حصو ورتو ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس سان لاڳاپيل رهيو. هن پنهنجي شاعري ۽ صحافت وسيلي وطن دوستي، سوديشي ۽ سوراج جي خيالن جي حمايت ڪئي.<ref name="PathanBalani"/><ref name="Jotwani1998"/> === صحافتي سرگرميون === تولارام ٻالاڻي سنڌي سياسي صحافت جي شروعاتي دور جي اهم شخصيتن مان هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن 1905ع ۾ ''ماتا'' نالي هفتيوار اخبار جاري ڪئي، جنهن کي سنڌ جي شروعاتي سياسي اخبارن مان هڪ سمجهيو ويو آهي.<ref name="SindhianaJournalism">{{cite web |title=سنڌي صحافت ۽ اخبار نويسي: پسمنظر ۽ تاريخ |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+صحافت+۽+اخبار+نويسي+پسمنظر+۽+تاريخ |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd }}</ref> سنڌي پرنٽ ميڊيا بابت تحقيقي رپورٽ موجب ''ماتا'' ۾ قومي مسئلن ۽ آزاديءَ جي موضوعن تي مضمون شايع ٿيندا هئا. برطانوي حڪومت ان اخبار تي پابندي وڌي. ان کان پوءِ ٻالاڻي ''صداءِ سنڌ'' نالي هفتيوار اخبار جاري ڪئي، جيڪا پڻ ٿوري عرصي کان پوءِ بند ڪئي وئي.<ref name="SindhiPrintMedia">{{cite report |title=Sindhi Print Media Analysis from a Consumer's Perspective |url=https://www.individualland.com/downloads/non-firm-sindhi.pdf |publisher=Individualland |language=en }}</ref> ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ موجب ٻالاڻي ''وائس آف سنڌ''، ''ماتا''، ''ديش ماتا'' ۽ ''سنڌ سيواڪ'' جهڙين اخبارن جي ادارت سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="PathanBalani"/> === قومي تحريڪ ۾ ڪردار === ٻالاڻيءَ پنهنجي سياسي سرگرمين ۾ سوديشي ۽ سوراج جي خيالن کي اهميت ڏني. هن بنگال جي ورهاڱي خلاف سنڌ ۾ آواز اٿاريو ۽ پنهنجي صحافتي تحريرن وسيلي برطانوي حڪومت جي پاليسين تي تنقيد ڪئي.<ref name="PathanBalani"/> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''Gandhiji on Sindh and the Sindhis'' ۾ پڻ تولارام ٻالاڻيءَ کي سوديشي ۽ سوراج تحريڪن جو حامي ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب ٻالاڻيءَ جي اخبار ''ماتا'' تي سياسي سرگرمين سبب پابندي وڌي وئي هئي.<ref name="Jotwani1998"/> == سنڌي صحافت جو تاريخي پسمنظر == اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌي ٻوليءَ ۾ اخبارن جي اشاعت شروع ٿي. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌي اخبارن ۾ سماجي سڌارن، تعليم، قومي مسئلن ۽ سياسي حقن بابت بحث وڌيو.<ref name="SindhiPrintMedia"/> سنڌي صحافت جي تاريخ بابت هڪ تحقيقي مضمون ۾ تولارام ٻالاڻيءَ جي ''ماتا'' کي 1905ع جي اهم سياسي هفتيوار اخبار طور درج ڪيو ويو آهي. ساڳئي دور ۾ ٻين سنڌي اخبارن جي اشاعت پڻ وڌي رهي هئي.<ref name="JMC2020">{{cite journal |title=Journal of Media and Communication |volume=1 |issue=2 |year=2020 |url=https://jmc.ilmauniversity.edu.pk/arc/Vol1/1.2/1.pdf |language=en }}</ref> ''جيءَ اندر جنگ'' کي انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان جو ليکڪ پاڻ سياسي صحافت ۽ آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل هو. بهرحال، اصل مضمون جي متن کان سواءِ ان کي ڪنهن مخصوص سياسي واقعي يا تحريڪ جو سڌو بيان قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == تولارام ٻالاڻيءَ سان لاڳاپيل اخبارون == تاريخي ۽ صحافتي ماخذن ۾ تولارام ٻالاڻيءَ سان هيٺين اخبارن جو تعلق بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="PathanBalani"/><ref name="SindhiPrintMedia"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dcecf4;" | اخبار ! style="background:#dcecf4;" | نوعيت ! style="background:#dcecf4;" | تاريخي معلومات |- | ماتا | سياسي هفتيوار اخبار | 1905ع ۾ جاري ٿي؛ برطانوي حڪومت طرفان پابنديءَ جو ذڪر ملي ٿو |- | صداءِ سنڌ | هفتيوار اخبار | ماتا جي بندش کان پوءِ جاري ٿي؛ ٿوري عرصي کان پوءِ بند ٿي وئي |- | وائس آف سنڌ | اخبار | ٻالاڻيءَ جي ادارت سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي |- | ديش ماتا | اخبار | ٻالاڻيءَ جي صحافتي سرگرمين سان لاڳاپيل |- | سنڌ سيواڪ | اخبار | ٻالاڻيءَ جي ادارت سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي |} انهن اخبارن جي اشاعت جا مڪمل سال، شمارا ۽ اصل سرورق الڳ دستاويزي تحقيق جا موضوع آهن. == حياتيءَ جي تاريخن بابت اختلاف == تولارام ٻالاڻيءَ جي جنم ۽ وفات جي سالن بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. موتي لال جوتواڻيءَ سندس حياتيءَ جا سال 1884ع کان 1930ع ڄاڻايا آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ جي تحقيقي مواد ۾ سندس جنم 1886ع ۾ ڄاڻايل آهي، جڏهن ته هڪ ٻئي تاريخي بيان موجب سندس جنم 1884ع ۽ وفات 13 جولاءِ 1913ع تي ٿي.<ref name="PathanBalani"/><ref name="BalaniAccount">{{cite web |title=Tolaram Meghraj Balani “Aziz” |url=https://ramchandanidays.wordpress.com/2014/08/14/tolaram-meghraj-balani-aziz/ |website=Ramchandani Days |date=2014-08-14 |language=en }}</ref> انهن اختلافن سبب مستند حياتياتي رڪارڊ جي بنياد تي وڌيڪ تصديق ضروري آهي. == ادبي اهميت == ''جيءَ اندر جنگ'' سنڌي وطن دوست نثر جي شروعاتي دور سان لاڳاپيل تصنيف آهي. ان جي اهميت جو بنيادي ثبوت موتي لال جوتواڻيءَ جو ادبي اندراج آهي، جنهن ۾ هن مضمون جي قومي جذبي کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ليکڪ جي صحافتي ۽ سياسي سرگرمين بابت ٻيا ماخذ ان دور جي قومي شعور ۽ وطن دوست لکڻين جو پسمنظر فراهم ڪن ٿا. تنهن هوندي به هن مخصوص تحرير جي ادبي اسلوب، اثر ۽ پڙهندڙن ۾ مقبوليت بابت اصل متن ۽ آزاد تنقيدي مطالعي کان سواءِ وڌيڪ نتيجا نٿا ڪڍي سگهجن. == پڻ ڏسو == * [[تولارام مينگهراج ٻالاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي نثر]] * [[سنڌي صحافت]] * [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] * [[سوديشي تحريڪ]] * [[سوراج]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي مضمون]] [[زمرو:سنڌي نثر]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:1910ع جون ادبي تخليقون]] [[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ بابت ادب]] 6pilml92t0k6od1009rjvmfopstajug 429373 429372 2026-11-06T22:01:50Z Intisar Ali 8681 /* */ 429373 wikitext text/x-wiki {{Infobox modren | above = جيءَ اندر جنگ | label1 = رومن عنوان | data1 = ''Jee-a andari Jang'' | label2 = ليکڪ | data2 = [[تولارام مينگهراج ٻالاڻي]] | label3 = ٻولي | data3 = [[سنڌي ٻولي]] | label4 = صنف | data4 = [[مضمون]]، وطن دوست نثر | label5 = سال | data5 = 1910ع | label6 = موضوع | data6 = وطن دوستي ۽ قومي شعور | label7 = ٻي اشاعت | data7 = ڪوڙي مل سنڌي ساهتيه منڊل، حيدرآباد | label8 = اصل ناشر | data8 = تصديق طلب }} '''جيءَ اندر جنگ''' (رومن عنوان: ''Jee-a andari Jang'') سنڌي قومپرست صحافي، شاعر ۽ آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪارڪن [[تولارام مينگهراج ٻالاڻي]] جي وطن دوستيءَ تي ٻڌل نثري تحرير آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ان کي 1910ع جو مضمون قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ وطن دوستيءَ جو جذبو نمايان آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> سنڌي ادب بابت هڪ ٻئي ماخذ ۾ هن تحرير جو عنوان ''جيءَ اندر جنگ'' ڄاڻايو ويو آهي. ان موجب هيءَ تصنيف پاڪستان جي قيام کان اڳ ڪوڙي مل سنڌي ساهتيه منڊل، حيدرآباد، طرفان ٻيهر شايع ڪئي وئي هئي.<ref name="IlmiKhazano">{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2697/read |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> == عنوان ۽ اشاعت == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ هن تصنيف جو رومن عنوان ''Jee-a andari Jang'' ۽ سال 1910ع درج ٿيل آهي. هن ان کي وطن دوستيءَ سان ڀرپور مضمون قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ادب جي هڪ ٻئي ماخذ ۾ ''جيءَ اندر جنگ'' کي ڪتاب سڏيو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي ته ان جو ليکڪ تولارام مينگهراج ٻالاڻي هو. ساڳئي بيان موجب ان جي ٻي اشاعت ڪوڙي مل سنڌي ساهتيه منڊل، حيدرآباد، طرفان پاڪستان ٺهڻ کان اڳ ڪئي وئي.<ref name="IlmiKhazano"/> انهن حوالن مان تصنيف جي عنوان ۽ ليکڪ جي سڃاڻپ جي تائيد ٿئي ٿي، پر اصل مضمون ۽ ان جي ڪتابچي واري اشاعت جي وچ ۾ تعلق، اصل ناشر، صفحن جي تعداد ۽ ٻي اشاعت جي سال بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي. == موضوع ۽ فڪري پسمنظر == ''جيءَ اندر جنگ'' جو بنيادي موضوع وطن دوستي آهي. موتي لال جوتواڻيءَ ان کي قومي جذبي سان ڀرپور نثري تحرير طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هن تحرير جو تعلق ان دور جي سنڌي سياسي ۽ ادبي ماحول سان آهي، جڏهن برطانوي راڄ خلاف قومي شعور، سوراج، سوديشي تحريڪ ۽ سياسي صحافت جون سرگرميون وڌي رهيون هيون. تولارام ٻالاڻي پاڻ انهن سرگرمين ۾ حصو وٺندڙ صحافين ۽ سياسي ڪارڪنن مان هو.<ref name="Jotwani1998">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=Gandhiji on Sindh and the Sindhis |year=1998 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Gandhiji_On_Sindh_And_The_Sindhis-Motilal_Jotwani-1998-Complete.pdf }}</ref> اصل مضمون جو مڪمل متن دستياب نه هئڻ ڪري ان جي مخصوص دليلن، سياسي مطالبن ۽ بيان ڪيل واقعن بابت قطعي تفصيل ڏيڻ ممڪن نه آهي. == ليکڪ == === تولارام مينگهراج ٻالاڻي === '''تولارام مينگهراج ٻالاڻي''' سنڌ جو وطن دوست شاعر، صحافي ۽ سياسي ڪارڪن هو. ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ جي تحقيق موجب سندس والد جو نالو مينگهراج هو ۽ سندس جنم نوشهري فيروز ۾ ٿيو. ابتدائي تعليم کان پوءِ هن تعليم کاتي ۾ استاد طور ملازمت ڪئي، پر پوءِ صحافت اختيار ڪيائين.<ref name="PathanBalani">{{cite web |last=Pathan |first=Dur Muhammad |title=Tolaram Balani |url=https://drpathan.com/tolaram-balani/ |website=Dr Pathan |date=2023-12-13 |language=en }}</ref> ٻالاڻي برطانوي راڄ خلاف سياسي سرگرمين ۾ حصو ورتو ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس سان لاڳاپيل رهيو. هن پنهنجي شاعري ۽ صحافت وسيلي وطن دوستي، سوديشي ۽ سوراج جي خيالن جي حمايت ڪئي.<ref name="PathanBalani"/><ref name="Jotwani1998"/> === صحافتي سرگرميون === تولارام ٻالاڻي سنڌي سياسي صحافت جي شروعاتي دور جي اهم شخصيتن مان هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن 1905ع ۾ ''ماتا'' نالي هفتيوار اخبار جاري ڪئي، جنهن کي سنڌ جي شروعاتي سياسي اخبارن مان هڪ سمجهيو ويو آهي.<ref name="SindhianaJournalism">{{cite web |title=سنڌي صحافت ۽ اخبار نويسي: پسمنظر ۽ تاريخ |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+صحافت+۽+اخبار+نويسي+پسمنظر+۽+تاريخ |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd }}</ref> سنڌي پرنٽ ميڊيا بابت تحقيقي رپورٽ موجب ''ماتا'' ۾ قومي مسئلن ۽ آزاديءَ جي موضوعن تي مضمون شايع ٿيندا هئا. برطانوي حڪومت ان اخبار تي پابندي وڌي. ان کان پوءِ ٻالاڻي ''صداءِ سنڌ'' نالي هفتيوار اخبار جاري ڪئي، جيڪا پڻ ٿوري عرصي کان پوءِ بند ڪئي وئي.<ref name="SindhiPrintMedia">{{cite report |title=Sindhi Print Media Analysis from a Consumer's Perspective |url=https://www.individualland.com/downloads/non-firm-sindhi.pdf |publisher=Individualland |language=en }}</ref> ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ موجب ٻالاڻي ''وائس آف سنڌ''، ''ماتا''، ''ديش ماتا'' ۽ ''سنڌ سيواڪ'' جهڙين اخبارن جي ادارت سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="PathanBalani"/> === قومي تحريڪ ۾ ڪردار === ٻالاڻيءَ پنهنجي سياسي سرگرمين ۾ سوديشي ۽ سوراج جي خيالن کي اهميت ڏني. هن بنگال جي ورهاڱي خلاف سنڌ ۾ آواز اٿاريو ۽ پنهنجي صحافتي تحريرن وسيلي برطانوي حڪومت جي پاليسين تي تنقيد ڪئي.<ref name="PathanBalani"/> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''Gandhiji on Sindh and the Sindhis'' ۾ پڻ تولارام ٻالاڻيءَ کي سوديشي ۽ سوراج تحريڪن جو حامي ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب ٻالاڻيءَ جي اخبار ''ماتا'' تي سياسي سرگرمين سبب پابندي وڌي وئي هئي.<ref name="Jotwani1998"/> == سنڌي صحافت جو تاريخي پسمنظر == اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌي ٻوليءَ ۾ اخبارن جي اشاعت شروع ٿي. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌي اخبارن ۾ سماجي سڌارن، تعليم، قومي مسئلن ۽ سياسي حقن بابت بحث وڌيو.<ref name="SindhiPrintMedia"/> سنڌي صحافت جي تاريخ بابت هڪ تحقيقي مضمون ۾ تولارام ٻالاڻيءَ جي ''ماتا'' کي 1905ع جي اهم سياسي هفتيوار اخبار طور درج ڪيو ويو آهي. ساڳئي دور ۾ ٻين سنڌي اخبارن جي اشاعت پڻ وڌي رهي هئي.<ref name="JMC2020">{{cite journal |title=Journal of Media and Communication |volume=1 |issue=2 |year=2020 |url=https://jmc.ilmauniversity.edu.pk/arc/Vol1/1.2/1.pdf |language=en }}</ref> ''جيءَ اندر جنگ'' کي انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان جو ليکڪ پاڻ سياسي صحافت ۽ آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل هو. بهرحال، اصل مضمون جي متن کان سواءِ ان کي ڪنهن مخصوص سياسي واقعي يا تحريڪ جو سڌو بيان قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == تولارام ٻالاڻيءَ سان لاڳاپيل اخبارون == تاريخي ۽ صحافتي ماخذن ۾ تولارام ٻالاڻيءَ سان هيٺين اخبارن جو تعلق بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="PathanBalani"/><ref name="SindhiPrintMedia"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dcecf4;" | اخبار ! style="background:#dcecf4;" | نوعيت ! style="background:#dcecf4;" | تاريخي معلومات |- | ماتا | سياسي هفتيوار اخبار | 1905ع ۾ جاري ٿي؛ برطانوي حڪومت طرفان پابنديءَ جو ذڪر ملي ٿو |- | صداءِ سنڌ | هفتيوار اخبار | ماتا جي بندش کان پوءِ جاري ٿي؛ ٿوري عرصي کان پوءِ بند ٿي وئي |- | وائس آف سنڌ | اخبار | ٻالاڻيءَ جي ادارت سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي |- | ديش ماتا | اخبار | ٻالاڻيءَ جي صحافتي سرگرمين سان لاڳاپيل |- | سنڌ سيواڪ | اخبار | ٻالاڻيءَ جي ادارت سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي |} انهن اخبارن جي اشاعت جا مڪمل سال، شمارا ۽ اصل سرورق الڳ دستاويزي تحقيق جا موضوع آهن. == حياتيءَ جي تاريخن بابت اختلاف == تولارام ٻالاڻيءَ جي جنم ۽ وفات جي سالن بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. موتي لال جوتواڻيءَ سندس حياتيءَ جا سال 1884ع کان 1930ع ڄاڻايا آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ جي تحقيقي مواد ۾ سندس جنم 1886ع ۾ ڄاڻايل آهي، جڏهن ته هڪ ٻئي تاريخي بيان موجب سندس جنم 1884ع ۽ وفات 13 جولاءِ 1913ع تي ٿي.<ref name="PathanBalani"/><ref name="BalaniAccount">{{cite web |title=Tolaram Meghraj Balani “Aziz” |url=https://ramchandanidays.wordpress.com/2014/08/14/tolaram-meghraj-balani-aziz/ |website=Ramchandani Days |date=2014-08-14 |language=en }}</ref> انهن اختلافن سبب مستند حياتياتي رڪارڊ جي بنياد تي وڌيڪ تصديق ضروري آهي. == ادبي اهميت == ''جيءَ اندر جنگ'' سنڌي وطن دوست نثر جي شروعاتي دور سان لاڳاپيل تصنيف آهي. ان جي اهميت جو بنيادي ثبوت موتي لال جوتواڻيءَ جو ادبي اندراج آهي، جنهن ۾ هن مضمون جي قومي جذبي کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ليکڪ جي صحافتي ۽ سياسي سرگرمين بابت ٻيا ماخذ ان دور جي قومي شعور ۽ وطن دوست لکڻين جو پسمنظر فراهم ڪن ٿا. تنهن هوندي به هن مخصوص تحرير جي ادبي اسلوب، اثر ۽ پڙهندڙن ۾ مقبوليت بابت اصل متن ۽ آزاد تنقيدي مطالعي کان سواءِ وڌيڪ نتيجا نٿا ڪڍي سگهجن. == پڻ ڏسو == * [[تولارام مينگهراج ٻالاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي نثر]] * [[سنڌي صحافت]] * [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] * [[سوديشي تحريڪ]] * [[سوراج]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي مضمون]] [[زمرو:سنڌي نثر]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:1910ع جون ادبي تخليقون]] [[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ بابت ادب]] hl4b8zjx04ppnv0jdxphdq0v2ujitt3 0 105531 429374 2026-11-06T22:03:19Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جيءَ جهروڪا | author = [[لڇمڻ ڪومل]] (منسوب؛ تصنيف بابت اختلاف جو ذڪر ملي ٿو) | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[شاعري]]، آزاد نظم، نثري نظم | pub_date = 1975ع | awards = [[ساهتيه اڪاڊمي انعام]] (1976ع) }} '''جيءَ جهروڪا''' (رومن عنوان: ''Jee-a-Jharoko'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ شعري مجموعو آهي، جيڪو 19... 429374 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيءَ جهروڪا | author = [[لڇمڻ ڪومل]] (منسوب؛ تصنيف بابت اختلاف جو ذڪر ملي ٿو) | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[شاعري]]، آزاد نظم، نثري نظم | pub_date = 1975ع | awards = [[ساهتيه اڪاڊمي انعام]] (1976ع) }} '''جيءَ جهروڪا''' (رومن عنوان: ''Jee-a-Jharoko'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ شعري مجموعو آهي، جيڪو 1975ع ۾ شايع ٿيو. هي ڪتاب شاعر، صحافي ۽ مترجم [[لڇمڻ ڪومل|لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل»]] سان منسوب آهي. هن مجموعي تي ڪومل کي 1976ع ۾ [[ساهتيه اڪاڊمي انعام]] ڏنو ويو. ساهتيه اڪاڊميءَ جي سرڪاري فهرست ۾ ڪتاب کي شاعريءَ جي صنف ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SahityaAwards">{{cite web |title=Sahitya Akademi Awards |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |publisher=Sahitya Akademi |language=en }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''جيءَ جهروڪا'' جي تصنيف بابت اختلاف جو ذڪر ڪيو آهي. هن لڇمڻ ڪومل کي ڪتاب جو منسوب ليکڪ ڄاڻائيندي سندس ليکڪ هجڻ بابت سوال اٿاريو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ڪتاب بابت موجود ادبي ۽ سرڪاري حوالن ۾ انعام جي نسبت جي تصديق ٿئي ٿي، پر جوتواڻيءَ جي اعتراض جي بنياد، ان جي تفصيلن ۽ ڪنهن ممڪن ٻئي دعويدار بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق ضروري آهي. == ڪتاب جو تعارف == ''جيءَ جهروڪا'' سنڌي شاعريءَ جو مجموعو آهي، جنهن جي اشاعت جو سال 1975ع ڄاڻايو ويو آهي. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ هن ڪتاب کي لڇمڻ ڪومل جو شعري مجموعو قرار ڏنو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي ته ان ۾ آزاد نظم ۽ نثري نظم شامل هئا.<ref name="KomalGhazals">{{cite journal |title=لڇمڻ ڪومل جا غزل: هڪ اڀياس |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-81-a-study-of-lakshman-komal%E2%80%99s-ghazals |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پڻ ''جيءَ جهروڪا'' کي لڇمڻ ڪومل جي ڇپيل ڪتابن ۾ شامل ڪري ٿي ۽ ان جو سال 1975ع ڄاڻائي ٿي.<ref name="SindhianaKomal">{{cite encyclopedia |title=لڇمڻ ڪومل |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لڇمڻ+ڪومل |language=sd }}</ref> اصل ڪتاب جي مڪمل متن ۽ فهرست جي تصديق نه ٿيڻ ڪري ان ۾ شامل نظمن جا عنوان، تعداد ۽ ترتيب هتي بيان نه ڪيا ويا آهن. == ساهتيه اڪاڊمي انعام == 1976ع ۾ ساهتيه اڪاڊميءَ سنڌي ٻوليءَ جي ادبي انعام لاءِ ''جيءَ جهروڪا'' کي چونڊيو ۽ انعام لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» جي نالي سان درج ڪيو. اڪاڊميءَ جي انگريزي فهرست ۾ ڪتاب جو عنوان ''Jee-a-Jharoko'' ۽ صنف شاعري ڄاڻايل آهي.<ref name="SahityaAwards"/> اڪاڊميءَ جي هندي فهرست ۾ پڻ 1976ع جي سنڌي انعام لاءِ ساڳئي ڪتاب ۽ ليکڪ جو نالو درج آهي.<ref name="SahityaHindi">{{cite web |title=साहित्य अकादेमी पुरस्कार |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi_h.jsp |publisher=Sahitya Akademi |language=hi }}</ref> ڀارت جي لوڪ سڀا جي 28 جولاءِ 1992ع واري سرڪاري دستاويز ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ساهتيه اڪاڊمي انعام يافتن جي فهرست ۾ پڻ 1976ع لاءِ ''Jee-a-Jharoko'' ۽ لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» جو نالو درج آهي.<ref name="LokSabha1992">{{cite web |title=Written Answers, 28 July 1992 |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/2351591/1/10_IV_28-07-1992_p99_p179_u3036.pdf |publisher=Lok Sabha Secretariat |date=1992-07-28 |language=en }}</ref> اهي حوالا انعام جي سرڪاري نسبت جي تصديق ڪن ٿا؛ اهي ڪتاب جي هر نظم جي اصليت بابت الڳ تحقيقي فيصلو نٿا ڏين. == تصنيف بابت اختلاف == موتي لال جوتواڻيءَ ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ڪتاب جي تصنيف کي اختلافي قرار ڏنو آهي. هن جي اندراج ۾ لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» جي ليکڪ هجڻ بابت سوال جو اظهار ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> ٻئي پاسي ساهتيه اڪاڊميءَ جي سرڪاري فهرست، ڀارت جي پارلياماني رڪارڊ، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ ڪتاب لڇمڻ ڪومل سان منسوب آهي.<ref name="SahityaAwards"/><ref name="LokSabha1992"/><ref name="SindhianaKomal"/><ref name="KomalGhazals"/> سنڌي ادب بابت هڪ ٻئي ليک ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته هي شعري مجموعو ادبي حلقن ۾ بحث جو موضوع رهيو، پر ان ليک ۾ تڪرار جا تفصيلي دليل پيش نه ڪيا ويا آهن.<ref name="KomalTribute">{{cite web |title=لڇمڻ ڪومل - سنڌ ۽ سنڌي ٻوليء جو عاشق |url=https://sindhsalamat.com/threads/11566/ |website=سنڌ سلامت فورم |language=sd }}</ref> موجود حوالن مان اختلاف جي موجودگيءَ جي نشاندهي ٿئي ٿي، پر ان جي نوعيت، ڪنهن ٻئي ليکڪ جي ممڪن دعويٰ يا ادبي چوريءَ بابت قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. اهڙي نتيجي لاءِ اصل ڪتاب، همعصر ادبي تبصرا ۽ تصنيف بابت دستاويزي ثبوت گهربل آهن. == لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» == '''لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل»''' 26 مارچ 1936ع تي [[ڪنڊيارو|ڪنڊياري]] ۾ پيدا ٿيو. سندس اصل نالو لوڪومل هو. هو سنڌي شاعر، صحافي، مترجم، نقاد، ناٽڪ نويس ۽ آتم ڪٿا نگار هو. ننڍپڻ ۾ سنڌ ڇڏڻ کان پوءِ هن هندستان ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ اڳتي هلي صحافت کي پيشو بڻايو.<ref name="SindhianaKomal"/> هن دهلي يونيورسٽيءَ مان تعليم حاصل ڪئي ۽ صحافت ۾ ڊپلوما پڻ ڪئي. هو ''ٽائيمز آف انڊيا'' ۾ چيف سب ايڊيٽر جي عهدي تي رهيو.<ref name="SindhiSangat">{{cite web |title=Laxman Bhatia |url=https://sindhisangat.com/promoters/laxman-bhatia/ |website=Sindhi Sangat |language=en }}</ref> لڇمڻ ڪومل شاعريءَ کان سواءِ ترجمي، تنقيد، ٻاراڻي ادب ۽ ناٽڪ ۾ پڻ ڪم ڪيو. سندس آتم ڪٿا ''وهي کاتي جا پنا'' سنڌي ادب ۾ سندس اهم نثري تصنيفن مان آهي. هن 23 ڊسمبر 2014ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي.<ref name="SindhianaKomal"/> == لڇمڻ ڪومل جون چونڊ تصنيفون == انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ ٻين ڪتابي حوالن موجب لڇمڻ ڪومل جون ڪجهه اهم تصنيفون هيٺ ڏجن ٿيون.<ref name="SindhianaKomal"/><ref name="SindhiSangat"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dcecf4;" | ڪتاب ! style="background:#dcecf4;" | سال ! style="background:#dcecf4;" | صنف يا نوعيت |- | هڪڙو هو راجا | 1965ع | ٻاراڻو ادب |- | نئون صبح | 1974ع | روسي شاعريءَ جو ترجمو |- | جيءَ جهروڪا | 1975ع | شاعري |- | ميران ٻائي | 1980ع | مونوگراف |- | ڪاڪ ڇڏي ويا ڪنڊ تي | 1986ع | شخصيت ۽ فن بابت ترتيب ڏنل ڪتاب |- | پن ڇڻ جو پڙلاءُ | 1996ع | ادبي ترجمو |- | وهي کاتي جا پنا | 2006ع کان | آتم ڪٿا |} ''جيءَ جهروڪا'' جي تصنيف بابت موتي لال جوتواڻيءَ جو اختلاف مٿي الڳ بيان ڪيو ويو آهي. == ادبي حيثيت == ''جيءَ جهروڪا'' سنڌي شاعريءَ جو هڪ اهڙو مجموعو آهي، جنهن کي 1976ع ۾ ساهتيه اڪاڊميءَ جو انعام مليو. انهيءَ انعام سبب ڪتاب سنڌي ادبي تاريخ جي انعام يافته تصنيفن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref name="SahityaAwards"/> سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي مضمون موجب هن مجموعي ۾ آزاد نظم ۽ نثري نظم شامل هئا.<ref name="KomalGhazals"/> ڪتاب جي ادبي اهميت بابت بحث ڪندي ان جي انعام يافته حيثيت ۽ تصنيف بابت تاريخي اختلاف ٻنهي کي الڳ رکڻ ضروري آهي. اصل نظمن جي تفصيلي فني ۽ فڪري جائزي لاءِ ڪتاب جي مستند متن جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[لڇمڻ ڪومل]] * [[ساهتيه اڪاڊمي انعام]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي ادب]] * [[آزاد نظم]] * [[نثري نظم]] * [[ادبي تنقيد]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1975ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:ساهتيه اڪاڊمي انعام يافته ڪتاب]] 5zf47whb7v4tab0t0xkazvhurr135ai 429375 429374 2026-11-06T22:03:47Z Intisar Ali 8681 /* */ 429375 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيءَ جهروڪا | author = [[لڇمڻ ڪومل]] (منسوب؛ تصنيف بابت اختلاف جو ذڪر ملي ٿو) | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[شاعري]]، آزاد نظم، نثري نظم | pub_date = 1975ع | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1976ع) }} '''جيءَ جهروڪا''' (رومن عنوان: ''Jee-a-Jharoko'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ شعري مجموعو آهي، جيڪو 1975ع ۾ شايع ٿيو. هي ڪتاب شاعر، صحافي ۽ مترجم [[لڇمڻ ڪومل|لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل»]] سان منسوب آهي. هن مجموعي تي ڪومل کي 1976ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] ڏنو ويو. ساهتيه اڪاڊميءَ جي سرڪاري فهرست ۾ ڪتاب کي شاعريءَ جي صنف ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SahityaAwards">{{cite web |title=Sahitya Akademi Awards |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |publisher=Sahitya Akademi |language=en }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''جيءَ جهروڪا'' جي تصنيف بابت اختلاف جو ذڪر ڪيو آهي. هن لڇمڻ ڪومل کي ڪتاب جو منسوب ليکڪ ڄاڻائيندي سندس ليکڪ هجڻ بابت سوال اٿاريو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ڪتاب بابت موجود ادبي ۽ سرڪاري حوالن ۾ انعام جي نسبت جي تصديق ٿئي ٿي، پر جوتواڻيءَ جي اعتراض جي بنياد، ان جي تفصيلن ۽ ڪنهن ممڪن ٻئي دعويدار بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق ضروري آهي. == ڪتاب جو تعارف == ''جيءَ جهروڪا'' سنڌي شاعريءَ جو مجموعو آهي، جنهن جي اشاعت جو سال 1975ع ڄاڻايو ويو آهي. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ هن ڪتاب کي لڇمڻ ڪومل جو شعري مجموعو قرار ڏنو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي ته ان ۾ آزاد نظم ۽ نثري نظم شامل هئا.<ref name="KomalGhazals">{{cite journal |title=لڇمڻ ڪومل جا غزل: هڪ اڀياس |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-81-a-study-of-lakshman-komal%E2%80%99s-ghazals |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پڻ ''جيءَ جهروڪا'' کي لڇمڻ ڪومل جي ڇپيل ڪتابن ۾ شامل ڪري ٿي ۽ ان جو سال 1975ع ڄاڻائي ٿي.<ref name="SindhianaKomal">{{cite encyclopedia |title=لڇمڻ ڪومل |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لڇمڻ+ڪومل |language=sd }}</ref> اصل ڪتاب جي مڪمل متن ۽ فهرست جي تصديق نه ٿيڻ ڪري ان ۾ شامل نظمن جا عنوان، تعداد ۽ ترتيب هتي بيان نه ڪيا ويا آهن. == ساهتيه اڪاڊمي انعام == 1976ع ۾ ساهتيه اڪاڊميءَ سنڌي ٻوليءَ جي ادبي انعام لاءِ ''جيءَ جهروڪا'' کي چونڊيو ۽ انعام لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» جي نالي سان درج ڪيو. اڪاڊميءَ جي انگريزي فهرست ۾ ڪتاب جو عنوان ''Jee-a-Jharoko'' ۽ صنف شاعري ڄاڻايل آهي.<ref name="SahityaAwards"/> اڪاڊميءَ جي هندي فهرست ۾ پڻ 1976ع جي سنڌي انعام لاءِ ساڳئي ڪتاب ۽ ليکڪ جو نالو درج آهي.<ref name="SahityaHindi">{{cite web |title=साहित्य अकादेमी पुरस्कार |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi_h.jsp |publisher=Sahitya Akademi |language=hi }}</ref> ڀارت جي لوڪ سڀا جي 28 جولاءِ 1992ع واري سرڪاري دستاويز ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ساهتيه اڪاڊمي انعام يافتن جي فهرست ۾ پڻ 1976ع لاءِ ''Jee-a-Jharoko'' ۽ لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» جو نالو درج آهي.<ref name="LokSabha1992">{{cite web |title=Written Answers, 28 July 1992 |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/2351591/1/10_IV_28-07-1992_p99_p179_u3036.pdf |publisher=Lok Sabha Secretariat |date=1992-07-28 |language=en }}</ref> اهي حوالا انعام جي سرڪاري نسبت جي تصديق ڪن ٿا؛ اهي ڪتاب جي هر نظم جي اصليت بابت الڳ تحقيقي فيصلو نٿا ڏين. == تصنيف بابت اختلاف == موتي لال جوتواڻيءَ ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ڪتاب جي تصنيف کي اختلافي قرار ڏنو آهي. هن جي اندراج ۾ لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» جي ليکڪ هجڻ بابت سوال جو اظهار ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> ٻئي پاسي ساهتيه اڪاڊميءَ جي سرڪاري فهرست، ڀارت جي پارلياماني رڪارڊ، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ ڪتاب لڇمڻ ڪومل سان منسوب آهي.<ref name="SahityaAwards"/><ref name="LokSabha1992"/><ref name="SindhianaKomal"/><ref name="KomalGhazals"/> سنڌي ادب بابت هڪ ٻئي ليک ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته هي شعري مجموعو ادبي حلقن ۾ بحث جو موضوع رهيو، پر ان ليک ۾ تڪرار جا تفصيلي دليل پيش نه ڪيا ويا آهن.<ref name="KomalTribute">{{cite web |title=لڇمڻ ڪومل - سنڌ ۽ سنڌي ٻوليء جو عاشق |url=https://sindhsalamat.com/threads/11566/ |website=سنڌ سلامت فورم |language=sd }}</ref> موجود حوالن مان اختلاف جي موجودگيءَ جي نشاندهي ٿئي ٿي، پر ان جي نوعيت، ڪنهن ٻئي ليکڪ جي ممڪن دعويٰ يا ادبي چوريءَ بابت قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. اهڙي نتيجي لاءِ اصل ڪتاب، همعصر ادبي تبصرا ۽ تصنيف بابت دستاويزي ثبوت گهربل آهن. == لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» == '''لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل»''' 26 مارچ 1936ع تي [[ڪنڊيارو|ڪنڊياري]] ۾ پيدا ٿيو. سندس اصل نالو لوڪومل هو. هو سنڌي شاعر، صحافي، مترجم، نقاد، ناٽڪ نويس ۽ آتم ڪٿا نگار هو. ننڍپڻ ۾ سنڌ ڇڏڻ کان پوءِ هن هندستان ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ اڳتي هلي صحافت کي پيشو بڻايو.<ref name="SindhianaKomal"/> هن دهلي يونيورسٽيءَ مان تعليم حاصل ڪئي ۽ صحافت ۾ ڊپلوما پڻ ڪئي. هو ''ٽائيمز آف انڊيا'' ۾ چيف سب ايڊيٽر جي عهدي تي رهيو.<ref name="SindhiSangat">{{cite web |title=Laxman Bhatia |url=https://sindhisangat.com/promoters/laxman-bhatia/ |website=Sindhi Sangat |language=en }}</ref> لڇمڻ ڪومل شاعريءَ کان سواءِ ترجمي، تنقيد، ٻاراڻي ادب ۽ ناٽڪ ۾ پڻ ڪم ڪيو. سندس آتم ڪٿا ''وهي کاتي جا پنا'' سنڌي ادب ۾ سندس اهم نثري تصنيفن مان آهي. هن 23 ڊسمبر 2014ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي.<ref name="SindhianaKomal"/> == لڇمڻ ڪومل جون چونڊ تصنيفون == انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ ٻين ڪتابي حوالن موجب لڇمڻ ڪومل جون ڪجهه اهم تصنيفون هيٺ ڏجن ٿيون.<ref name="SindhianaKomal"/><ref name="SindhiSangat"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dcecf4;" | ڪتاب ! style="background:#dcecf4;" | سال ! style="background:#dcecf4;" | صنف يا نوعيت |- | هڪڙو هو راجا | 1965ع | ٻاراڻو ادب |- | نئون صبح | 1974ع | روسي شاعريءَ جو ترجمو |- | جيءَ جهروڪا | 1975ع | شاعري |- | ميران ٻائي | 1980ع | مونوگراف |- | ڪاڪ ڇڏي ويا ڪنڊ تي | 1986ع | شخصيت ۽ فن بابت ترتيب ڏنل ڪتاب |- | پن ڇڻ جو پڙلاءُ | 1996ع | ادبي ترجمو |- | وهي کاتي جا پنا | 2006ع کان | آتم ڪٿا |} ''جيءَ جهروڪا'' جي تصنيف بابت موتي لال جوتواڻيءَ جو اختلاف مٿي الڳ بيان ڪيو ويو آهي. == ادبي حيثيت == ''جيءَ جهروڪا'' سنڌي شاعريءَ جو هڪ اهڙو مجموعو آهي، جنهن کي 1976ع ۾ ساهتيه اڪاڊميءَ جو انعام مليو. انهيءَ انعام سبب ڪتاب سنڌي ادبي تاريخ جي انعام يافته تصنيفن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref name="SahityaAwards"/> سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي مضمون موجب هن مجموعي ۾ آزاد نظم ۽ نثري نظم شامل هئا.<ref name="KomalGhazals"/> ڪتاب جي ادبي اهميت بابت بحث ڪندي ان جي انعام يافته حيثيت ۽ تصنيف بابت تاريخي اختلاف ٻنهي کي الڳ رکڻ ضروري آهي. اصل نظمن جي تفصيلي فني ۽ فڪري جائزي لاءِ ڪتاب جي مستند متن جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[لڇمڻ ڪومل]] * [[ساهتيه اڪاڊمي انعام]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي ادب]] * [[آزاد نظم]] * [[نثري نظم]] * [[ادبي تنقيد]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1975ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:ساهتيه اڪاڊمي انعام يافته ڪتاب]] dldfwntrokepsr4nipocm91mn9kgeau 429376 429375 2026-11-06T22:05:16Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[جيءَ جهروڪا]] کي [[جيءَ جھروڪو]] ڏانھن چوريو 429375 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيءَ جهروڪا | author = [[لڇمڻ ڪومل]] (منسوب؛ تصنيف بابت اختلاف جو ذڪر ملي ٿو) | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[شاعري]]، آزاد نظم، نثري نظم | pub_date = 1975ع | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1976ع) }} '''جيءَ جهروڪا''' (رومن عنوان: ''Jee-a-Jharoko'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ شعري مجموعو آهي، جيڪو 1975ع ۾ شايع ٿيو. هي ڪتاب شاعر، صحافي ۽ مترجم [[لڇمڻ ڪومل|لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل»]] سان منسوب آهي. هن مجموعي تي ڪومل کي 1976ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] ڏنو ويو. ساهتيه اڪاڊميءَ جي سرڪاري فهرست ۾ ڪتاب کي شاعريءَ جي صنف ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SahityaAwards">{{cite web |title=Sahitya Akademi Awards |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |publisher=Sahitya Akademi |language=en }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''جيءَ جهروڪا'' جي تصنيف بابت اختلاف جو ذڪر ڪيو آهي. هن لڇمڻ ڪومل کي ڪتاب جو منسوب ليکڪ ڄاڻائيندي سندس ليکڪ هجڻ بابت سوال اٿاريو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ڪتاب بابت موجود ادبي ۽ سرڪاري حوالن ۾ انعام جي نسبت جي تصديق ٿئي ٿي، پر جوتواڻيءَ جي اعتراض جي بنياد، ان جي تفصيلن ۽ ڪنهن ممڪن ٻئي دعويدار بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق ضروري آهي. == ڪتاب جو تعارف == ''جيءَ جهروڪا'' سنڌي شاعريءَ جو مجموعو آهي، جنهن جي اشاعت جو سال 1975ع ڄاڻايو ويو آهي. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ هن ڪتاب کي لڇمڻ ڪومل جو شعري مجموعو قرار ڏنو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي ته ان ۾ آزاد نظم ۽ نثري نظم شامل هئا.<ref name="KomalGhazals">{{cite journal |title=لڇمڻ ڪومل جا غزل: هڪ اڀياس |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-81-a-study-of-lakshman-komal%E2%80%99s-ghazals |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پڻ ''جيءَ جهروڪا'' کي لڇمڻ ڪومل جي ڇپيل ڪتابن ۾ شامل ڪري ٿي ۽ ان جو سال 1975ع ڄاڻائي ٿي.<ref name="SindhianaKomal">{{cite encyclopedia |title=لڇمڻ ڪومل |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لڇمڻ+ڪومل |language=sd }}</ref> اصل ڪتاب جي مڪمل متن ۽ فهرست جي تصديق نه ٿيڻ ڪري ان ۾ شامل نظمن جا عنوان، تعداد ۽ ترتيب هتي بيان نه ڪيا ويا آهن. == ساهتيه اڪاڊمي انعام == 1976ع ۾ ساهتيه اڪاڊميءَ سنڌي ٻوليءَ جي ادبي انعام لاءِ ''جيءَ جهروڪا'' کي چونڊيو ۽ انعام لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» جي نالي سان درج ڪيو. اڪاڊميءَ جي انگريزي فهرست ۾ ڪتاب جو عنوان ''Jee-a-Jharoko'' ۽ صنف شاعري ڄاڻايل آهي.<ref name="SahityaAwards"/> اڪاڊميءَ جي هندي فهرست ۾ پڻ 1976ع جي سنڌي انعام لاءِ ساڳئي ڪتاب ۽ ليکڪ جو نالو درج آهي.<ref name="SahityaHindi">{{cite web |title=साहित्य अकादेमी पुरस्कार |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi_h.jsp |publisher=Sahitya Akademi |language=hi }}</ref> ڀارت جي لوڪ سڀا جي 28 جولاءِ 1992ع واري سرڪاري دستاويز ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ساهتيه اڪاڊمي انعام يافتن جي فهرست ۾ پڻ 1976ع لاءِ ''Jee-a-Jharoko'' ۽ لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» جو نالو درج آهي.<ref name="LokSabha1992">{{cite web |title=Written Answers, 28 July 1992 |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/2351591/1/10_IV_28-07-1992_p99_p179_u3036.pdf |publisher=Lok Sabha Secretariat |date=1992-07-28 |language=en }}</ref> اهي حوالا انعام جي سرڪاري نسبت جي تصديق ڪن ٿا؛ اهي ڪتاب جي هر نظم جي اصليت بابت الڳ تحقيقي فيصلو نٿا ڏين. == تصنيف بابت اختلاف == موتي لال جوتواڻيءَ ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ڪتاب جي تصنيف کي اختلافي قرار ڏنو آهي. هن جي اندراج ۾ لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» جي ليکڪ هجڻ بابت سوال جو اظهار ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> ٻئي پاسي ساهتيه اڪاڊميءَ جي سرڪاري فهرست، ڀارت جي پارلياماني رڪارڊ، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ ڪتاب لڇمڻ ڪومل سان منسوب آهي.<ref name="SahityaAwards"/><ref name="LokSabha1992"/><ref name="SindhianaKomal"/><ref name="KomalGhazals"/> سنڌي ادب بابت هڪ ٻئي ليک ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته هي شعري مجموعو ادبي حلقن ۾ بحث جو موضوع رهيو، پر ان ليک ۾ تڪرار جا تفصيلي دليل پيش نه ڪيا ويا آهن.<ref name="KomalTribute">{{cite web |title=لڇمڻ ڪومل - سنڌ ۽ سنڌي ٻوليء جو عاشق |url=https://sindhsalamat.com/threads/11566/ |website=سنڌ سلامت فورم |language=sd }}</ref> موجود حوالن مان اختلاف جي موجودگيءَ جي نشاندهي ٿئي ٿي، پر ان جي نوعيت، ڪنهن ٻئي ليکڪ جي ممڪن دعويٰ يا ادبي چوريءَ بابت قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. اهڙي نتيجي لاءِ اصل ڪتاب، همعصر ادبي تبصرا ۽ تصنيف بابت دستاويزي ثبوت گهربل آهن. == لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» == '''لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل»''' 26 مارچ 1936ع تي [[ڪنڊيارو|ڪنڊياري]] ۾ پيدا ٿيو. سندس اصل نالو لوڪومل هو. هو سنڌي شاعر، صحافي، مترجم، نقاد، ناٽڪ نويس ۽ آتم ڪٿا نگار هو. ننڍپڻ ۾ سنڌ ڇڏڻ کان پوءِ هن هندستان ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ اڳتي هلي صحافت کي پيشو بڻايو.<ref name="SindhianaKomal"/> هن دهلي يونيورسٽيءَ مان تعليم حاصل ڪئي ۽ صحافت ۾ ڊپلوما پڻ ڪئي. هو ''ٽائيمز آف انڊيا'' ۾ چيف سب ايڊيٽر جي عهدي تي رهيو.<ref name="SindhiSangat">{{cite web |title=Laxman Bhatia |url=https://sindhisangat.com/promoters/laxman-bhatia/ |website=Sindhi Sangat |language=en }}</ref> لڇمڻ ڪومل شاعريءَ کان سواءِ ترجمي، تنقيد، ٻاراڻي ادب ۽ ناٽڪ ۾ پڻ ڪم ڪيو. سندس آتم ڪٿا ''وهي کاتي جا پنا'' سنڌي ادب ۾ سندس اهم نثري تصنيفن مان آهي. هن 23 ڊسمبر 2014ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي.<ref name="SindhianaKomal"/> == لڇمڻ ڪومل جون چونڊ تصنيفون == انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ ٻين ڪتابي حوالن موجب لڇمڻ ڪومل جون ڪجهه اهم تصنيفون هيٺ ڏجن ٿيون.<ref name="SindhianaKomal"/><ref name="SindhiSangat"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dcecf4;" | ڪتاب ! style="background:#dcecf4;" | سال ! style="background:#dcecf4;" | صنف يا نوعيت |- | هڪڙو هو راجا | 1965ع | ٻاراڻو ادب |- | نئون صبح | 1974ع | روسي شاعريءَ جو ترجمو |- | جيءَ جهروڪا | 1975ع | شاعري |- | ميران ٻائي | 1980ع | مونوگراف |- | ڪاڪ ڇڏي ويا ڪنڊ تي | 1986ع | شخصيت ۽ فن بابت ترتيب ڏنل ڪتاب |- | پن ڇڻ جو پڙلاءُ | 1996ع | ادبي ترجمو |- | وهي کاتي جا پنا | 2006ع کان | آتم ڪٿا |} ''جيءَ جهروڪا'' جي تصنيف بابت موتي لال جوتواڻيءَ جو اختلاف مٿي الڳ بيان ڪيو ويو آهي. == ادبي حيثيت == ''جيءَ جهروڪا'' سنڌي شاعريءَ جو هڪ اهڙو مجموعو آهي، جنهن کي 1976ع ۾ ساهتيه اڪاڊميءَ جو انعام مليو. انهيءَ انعام سبب ڪتاب سنڌي ادبي تاريخ جي انعام يافته تصنيفن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref name="SahityaAwards"/> سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي مضمون موجب هن مجموعي ۾ آزاد نظم ۽ نثري نظم شامل هئا.<ref name="KomalGhazals"/> ڪتاب جي ادبي اهميت بابت بحث ڪندي ان جي انعام يافته حيثيت ۽ تصنيف بابت تاريخي اختلاف ٻنهي کي الڳ رکڻ ضروري آهي. اصل نظمن جي تفصيلي فني ۽ فڪري جائزي لاءِ ڪتاب جي مستند متن جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[لڇمڻ ڪومل]] * [[ساهتيه اڪاڊمي انعام]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي ادب]] * [[آزاد نظم]] * [[نثري نظم]] * [[ادبي تنقيد]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1975ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:ساهتيه اڪاڊمي انعام يافته ڪتاب]] dldfwntrokepsr4nipocm91mn9kgeau 429378 429376 2026-11-06T22:08:03Z Intisar Ali 8681 429378 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيءَ جهروڪا | author = [[لڇمڻ ڪومل]] (منسوب؛ تصنيف بابت اختلاف جو ذڪر ملي ٿو) | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[شاعري]]، آزاد نظم، نثري نظم | pub_date = 1975ع | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1976ع) }} '''جيءَ جهروڪو''' (رومن عنوان: ''Jee-a-Jharoko'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ شعري مجموعو آهي، جيڪو 1975ع ۾ شايع ٿيو. هي ڪتاب شاعر، صحافي ۽ مترجم [[لڇمڻ ڪومل|لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل»]] سان منسوب آهي. هن مجموعي تي ڪومل کي 1976ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] ڏنو ويو. ساهتيه اڪاڊميءَ جي سرڪاري فهرست ۾ ڪتاب کي شاعريءَ جي صنف ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SahityaAwards">{{cite web |title=Sahitya Akademi Awards |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |publisher=Sahitya Akademi |language=en }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''جيءَ جهروڪو'' جي تصنيف بابت اختلاف جو ذڪر ڪيو آهي. هن لڇمڻ ڪومل کي ڪتاب جو منسوب ليکڪ ڄاڻائيندي سندس ليکڪ هجڻ بابت سوال اٿاريو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ڪتاب بابت موجود ادبي ۽ سرڪاري حوالن ۾ انعام جي نسبت جي تصديق ٿئي ٿي، پر جوتواڻيءَ جي اعتراض جي بنياد، ان جي تفصيلن ۽ ڪنهن ممڪن ٻئي دعويدار بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق ضروري آهي. == ڪتاب جو تعارف == ''جيءَ جهروڪو'' سنڌي شاعريءَ جو مجموعو آهي، جنهن جي اشاعت جو سال 1975ع ڄاڻايو ويو آهي. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ هن ڪتاب کي لڇمڻ ڪومل جو شعري مجموعو قرار ڏنو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي ته ان ۾ آزاد نظم ۽ نثري نظم شامل هئا.<ref name="KomalGhazals">{{cite journal |title=لڇمڻ ڪومل جا غزل: هڪ اڀياس |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-81-a-study-of-lakshman-komal%E2%80%99s-ghazals |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پڻ ''جيءَ جهروڪو'' کي لڇمڻ ڪومل جي ڇپيل ڪتابن ۾ شامل ڪري ٿي ۽ ان جو سال 1975ع ڄاڻائي ٿي.<ref name="SindhianaKomal">{{cite encyclopedia |title=لڇمڻ ڪومل |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لڇمڻ+ڪومل |language=sd }}</ref> اصل ڪتاب جي مڪمل متن ۽ فهرست جي تصديق نه ٿيڻ ڪري ان ۾ شامل نظمن جا عنوان، تعداد ۽ ترتيب هتي بيان نه ڪيا ويا آهن. == ساهتيه اڪاڊمي انعام == 1976ع ۾ ساهتيه اڪاڊميءَ سنڌي ٻوليءَ جي ادبي انعام لاءِ ''جيءَ جهروڪو'' کي چونڊيو ۽ انعام لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» جي نالي سان درج ڪيو. اڪيڊميءَ جي انگريزي فهرست ۾ ڪتاب جو عنوان ''Jee-a-Jharoko'' ۽ صنف شاعري ڄاڻايل آهي.<ref name="SahityaAwards"/> اڪيڊميءَ جي هندي فهرست ۾ پڻ 1976ع جي سنڌي انعام لاءِ ساڳئي ڪتاب ۽ ليکڪ جو نالو درج آهي.<ref name="SahityaHindi">{{cite web |title=साहित्य अकादेमी पुरस्कार |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi_h.jsp |publisher=Sahitya Akademi |language=hi }}</ref> ڀارت جي لوڪ سڀا جي 28 جولاءِ 1992ع واري سرڪاري دستاويز ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ساهتيه اڪيڊمي انعام يافتن جي فهرست ۾ پڻ 1976ع لاءِ ''Jee-a-Jharoko'' ۽ لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» جو نالو درج آهي.<ref name="LokSabha1992">{{cite web |title=Written Answers, 28 July 1992 |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/2351591/1/10_IV_28-07-1992_p99_p179_u3036.pdf |publisher=Lok Sabha Secretariat |date=1992-07-28 |language=en }}</ref> اهي حوالا انعام جي سرڪاري نسبت جي تصديق ڪن ٿا؛ اهي ڪتاب جي هر نظم جي اصليت بابت الڳ تحقيقي فيصلو نٿا ڏين. == تصنيف بابت اختلاف == موتي لال جوتواڻيءَ ''آ ڊڪشنري آف سنڌي لٽريچر'' ۾ هن ڪتاب جي تصنيف کي اختلافي قرار ڏنو آهي. هن جي اندراج ۾ لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» جي ليکڪ هجڻ بابت سوال جو اظهار ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> ٻئي پاسي ساهتيه اڪاڊميءَ جي سرڪاري فهرست، ڀارت جي پارلياماني رڪارڊ، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ ڪتاب لڇمڻ ڪومل سان منسوب آهي.<ref name="SahityaAwards"/><ref name="LokSabha1992"/><ref name="SindhianaKomal"/><ref name="KomalGhazals"/> سنڌي ادب بابت هڪ ٻئي ليک ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته هي شعري مجموعو ادبي حلقن ۾ بحث جو موضوع رهيو، پر ان ليک ۾ تڪرار جا تفصيلي دليل پيش نه ڪيا ويا آهن.<ref name="KomalTribute">{{cite web |title=لڇمڻ ڪومل - سنڌ ۽ سنڌي ٻوليء جو عاشق |url=https://sindhsalamat.com/threads/11566/ |website=سنڌ سلامت فورم |language=sd }}</ref> موجود حوالن مان اختلاف جي موجودگيءَ جي نشاندهي ٿئي ٿي، پر ان جي نوعيت، ڪنهن ٻئي ليکڪ جي ممڪن دعويٰ يا ادبي چوريءَ بابت قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. اهڙي نتيجي لاءِ اصل ڪتاب، همعصر ادبي تبصرا ۽ تصنيف بابت دستاويزي ثبوت گهربل آهن. == لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» == '''لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل»''' 26 مارچ 1936ع تي [[ڪنڊيارو|ڪنڊياري]] ۾ پيدا ٿيو. سندس اصل نالو لوڪومل هو. هو سنڌي شاعر، صحافي، مترجم، نقاد، ناٽڪ نويس ۽ آتم ڪٿا نگار هو. ننڍپڻ ۾ سنڌ ڇڏڻ کان پوءِ هن هندستان ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ اڳتي هلي صحافت کي پيشو بڻايو.<ref name="SindhianaKomal"/> هن دهلي يونيورسٽيءَ مان تعليم حاصل ڪئي ۽ صحافت ۾ ڊپلوما پڻ ڪئي. هو ''ٽائيمز آف انڊيا'' ۾ چيف سب ايڊيٽر جي عهدي تي رهيو.<ref name="SindhiSangat">{{cite web |title=Laxman Bhatia |url=https://sindhisangat.com/promoters/laxman-bhatia/ |website=Sindhi Sangat |language=en }}</ref> لڇمڻ ڪومل شاعريءَ کان سواءِ ترجمي، تنقيد، ٻاراڻي ادب ۽ ناٽڪ ۾ پڻ ڪم ڪيو. سندس آتم ڪٿا ''وهي کاتي جا پنا'' سنڌي ادب ۾ سندس اهم نثري تصنيفن مان آهي. هن 23 ڊسمبر 2014ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي.<ref name="SindhianaKomal"/> == لڇمڻ ڪومل جون چونڊ تصنيفون == انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ ٻين ڪتابي حوالن موجب لڇمڻ ڪومل جون ڪجهه اهم تصنيفون هيٺ ڏجن ٿيون.<ref name="SindhianaKomal"/><ref name="SindhiSangat"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dcecf4;" | ڪتاب ! style="background:#dcecf4;" | سال ! style="background:#dcecf4;" | صنف يا نوعيت |- | هڪڙو هو راجا | 1965ع | ٻاراڻو ادب |- | نئون صبح | 1974ع | روسي شاعريءَ جو ترجمو |- | جيءَ جهروڪا | 1975ع | شاعري |- | ميران ٻائي | 1980ع | مونوگراف |- | ڪاڪ ڇڏي ويا ڪنڊ تي | 1986ع | شخصيت ۽ فن بابت ترتيب ڏنل ڪتاب |- | پن ڇڻ جو پڙلاءُ | 1996ع | ادبي ترجمو |- | وهي کاتي جا پنا | 2006ع کان | آتم ڪٿا |} ''جيءَ جهروڪا'' جي تصنيف بابت موتي لال جوتواڻيءَ جو اختلاف مٿي الڳ بيان ڪيو ويو آهي. == ادبي حيثيت == ''جيءَ جهروڪو'' سنڌي شاعريءَ جو هڪ اهڙو مجموعو آهي، جنهن کي 1976ع ۾ ساهتيه اڪيڊميءَ جو انعام مليو. انهيءَ انعام سبب ڪتاب سنڌي ادبي تاريخ جي انعام يافته تصنيفن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref name="SahityaAwards"/> سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي مضمون موجب هن مجموعي ۾ آزاد نظم ۽ نثري نظم شامل هئا.<ref name="KomalGhazals"/> ڪتاب جي ادبي اهميت بابت بحث ڪندي ان جي انعام يافته حيثيت ۽ تصنيف بابت تاريخي اختلاف ٻنهي کي الڳ رکڻ ضروري آهي. اصل نظمن جي تفصيلي فني ۽ فڪري جائزي لاءِ ڪتاب جي مستند متن جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[لڇمڻ ڪومل]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي ادب]] * [[آزاد نظم]] * [[نثري نظم]] * [[ادبي تنقيد]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1975ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:ساهتيه اڪاڊمي انعام يافته ڪتاب]] 41fznuecafcvfip8mks2ycgswll37hy 429379 429378 2026-11-06T22:08:17Z Intisar Ali 8681 /* */ 429379 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيءَ جهروڪو | author = [[لڇمڻ ڪومل]] (منسوب؛ تصنيف بابت اختلاف جو ذڪر ملي ٿو) | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[شاعري]]، آزاد نظم، نثري نظم | pub_date = 1975ع | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1976ع) }} '''جيءَ جهروڪو''' (رومن عنوان: ''Jee-a-Jharoko'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ شعري مجموعو آهي، جيڪو 1975ع ۾ شايع ٿيو. هي ڪتاب شاعر، صحافي ۽ مترجم [[لڇمڻ ڪومل|لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل»]] سان منسوب آهي. هن مجموعي تي ڪومل کي 1976ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] ڏنو ويو. ساهتيه اڪاڊميءَ جي سرڪاري فهرست ۾ ڪتاب کي شاعريءَ جي صنف ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SahityaAwards">{{cite web |title=Sahitya Akademi Awards |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |publisher=Sahitya Akademi |language=en }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''جيءَ جهروڪو'' جي تصنيف بابت اختلاف جو ذڪر ڪيو آهي. هن لڇمڻ ڪومل کي ڪتاب جو منسوب ليکڪ ڄاڻائيندي سندس ليکڪ هجڻ بابت سوال اٿاريو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ڪتاب بابت موجود ادبي ۽ سرڪاري حوالن ۾ انعام جي نسبت جي تصديق ٿئي ٿي، پر جوتواڻيءَ جي اعتراض جي بنياد، ان جي تفصيلن ۽ ڪنهن ممڪن ٻئي دعويدار بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق ضروري آهي. == ڪتاب جو تعارف == ''جيءَ جهروڪو'' سنڌي شاعريءَ جو مجموعو آهي، جنهن جي اشاعت جو سال 1975ع ڄاڻايو ويو آهي. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ هن ڪتاب کي لڇمڻ ڪومل جو شعري مجموعو قرار ڏنو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي ته ان ۾ آزاد نظم ۽ نثري نظم شامل هئا.<ref name="KomalGhazals">{{cite journal |title=لڇمڻ ڪومل جا غزل: هڪ اڀياس |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-81-a-study-of-lakshman-komal%E2%80%99s-ghazals |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پڻ ''جيءَ جهروڪو'' کي لڇمڻ ڪومل جي ڇپيل ڪتابن ۾ شامل ڪري ٿي ۽ ان جو سال 1975ع ڄاڻائي ٿي.<ref name="SindhianaKomal">{{cite encyclopedia |title=لڇمڻ ڪومل |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لڇمڻ+ڪومل |language=sd }}</ref> اصل ڪتاب جي مڪمل متن ۽ فهرست جي تصديق نه ٿيڻ ڪري ان ۾ شامل نظمن جا عنوان، تعداد ۽ ترتيب هتي بيان نه ڪيا ويا آهن. == ساهتيه اڪاڊمي انعام == 1976ع ۾ ساهتيه اڪاڊميءَ سنڌي ٻوليءَ جي ادبي انعام لاءِ ''جيءَ جهروڪو'' کي چونڊيو ۽ انعام لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» جي نالي سان درج ڪيو. اڪيڊميءَ جي انگريزي فهرست ۾ ڪتاب جو عنوان ''Jee-a-Jharoko'' ۽ صنف شاعري ڄاڻايل آهي.<ref name="SahityaAwards"/> اڪيڊميءَ جي هندي فهرست ۾ پڻ 1976ع جي سنڌي انعام لاءِ ساڳئي ڪتاب ۽ ليکڪ جو نالو درج آهي.<ref name="SahityaHindi">{{cite web |title=साहित्य अकादेमी पुरस्कार |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi_h.jsp |publisher=Sahitya Akademi |language=hi }}</ref> ڀارت جي لوڪ سڀا جي 28 جولاءِ 1992ع واري سرڪاري دستاويز ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ساهتيه اڪيڊمي انعام يافتن جي فهرست ۾ پڻ 1976ع لاءِ ''Jee-a-Jharoko'' ۽ لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» جو نالو درج آهي.<ref name="LokSabha1992">{{cite web |title=Written Answers, 28 July 1992 |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/2351591/1/10_IV_28-07-1992_p99_p179_u3036.pdf |publisher=Lok Sabha Secretariat |date=1992-07-28 |language=en }}</ref> اهي حوالا انعام جي سرڪاري نسبت جي تصديق ڪن ٿا؛ اهي ڪتاب جي هر نظم جي اصليت بابت الڳ تحقيقي فيصلو نٿا ڏين. == تصنيف بابت اختلاف == موتي لال جوتواڻيءَ ''آ ڊڪشنري آف سنڌي لٽريچر'' ۾ هن ڪتاب جي تصنيف کي اختلافي قرار ڏنو آهي. هن جي اندراج ۾ لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» جي ليکڪ هجڻ بابت سوال جو اظهار ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> ٻئي پاسي ساهتيه اڪاڊميءَ جي سرڪاري فهرست، ڀارت جي پارلياماني رڪارڊ، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ ڪتاب لڇمڻ ڪومل سان منسوب آهي.<ref name="SahityaAwards"/><ref name="LokSabha1992"/><ref name="SindhianaKomal"/><ref name="KomalGhazals"/> سنڌي ادب بابت هڪ ٻئي ليک ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته هي شعري مجموعو ادبي حلقن ۾ بحث جو موضوع رهيو، پر ان ليک ۾ تڪرار جا تفصيلي دليل پيش نه ڪيا ويا آهن.<ref name="KomalTribute">{{cite web |title=لڇمڻ ڪومل - سنڌ ۽ سنڌي ٻوليء جو عاشق |url=https://sindhsalamat.com/threads/11566/ |website=سنڌ سلامت فورم |language=sd }}</ref> موجود حوالن مان اختلاف جي موجودگيءَ جي نشاندهي ٿئي ٿي، پر ان جي نوعيت، ڪنهن ٻئي ليکڪ جي ممڪن دعويٰ يا ادبي چوريءَ بابت قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. اهڙي نتيجي لاءِ اصل ڪتاب، همعصر ادبي تبصرا ۽ تصنيف بابت دستاويزي ثبوت گهربل آهن. == لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» == '''لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل»''' 26 مارچ 1936ع تي [[ڪنڊيارو|ڪنڊياري]] ۾ پيدا ٿيو. سندس اصل نالو لوڪومل هو. هو سنڌي شاعر، صحافي، مترجم، نقاد، ناٽڪ نويس ۽ آتم ڪٿا نگار هو. ننڍپڻ ۾ سنڌ ڇڏڻ کان پوءِ هن هندستان ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ اڳتي هلي صحافت کي پيشو بڻايو.<ref name="SindhianaKomal"/> هن دهلي يونيورسٽيءَ مان تعليم حاصل ڪئي ۽ صحافت ۾ ڊپلوما پڻ ڪئي. هو ''ٽائيمز آف انڊيا'' ۾ چيف سب ايڊيٽر جي عهدي تي رهيو.<ref name="SindhiSangat">{{cite web |title=Laxman Bhatia |url=https://sindhisangat.com/promoters/laxman-bhatia/ |website=Sindhi Sangat |language=en }}</ref> لڇمڻ ڪومل شاعريءَ کان سواءِ ترجمي، تنقيد، ٻاراڻي ادب ۽ ناٽڪ ۾ پڻ ڪم ڪيو. سندس آتم ڪٿا ''وهي کاتي جا پنا'' سنڌي ادب ۾ سندس اهم نثري تصنيفن مان آهي. هن 23 ڊسمبر 2014ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي.<ref name="SindhianaKomal"/> == لڇمڻ ڪومل جون چونڊ تصنيفون == انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ ٻين ڪتابي حوالن موجب لڇمڻ ڪومل جون ڪجهه اهم تصنيفون هيٺ ڏجن ٿيون.<ref name="SindhianaKomal"/><ref name="SindhiSangat"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dcecf4;" | ڪتاب ! style="background:#dcecf4;" | سال ! style="background:#dcecf4;" | صنف يا نوعيت |- | هڪڙو هو راجا | 1965ع | ٻاراڻو ادب |- | نئون صبح | 1974ع | روسي شاعريءَ جو ترجمو |- | جيءَ جهروڪا | 1975ع | شاعري |- | ميران ٻائي | 1980ع | مونوگراف |- | ڪاڪ ڇڏي ويا ڪنڊ تي | 1986ع | شخصيت ۽ فن بابت ترتيب ڏنل ڪتاب |- | پن ڇڻ جو پڙلاءُ | 1996ع | ادبي ترجمو |- | وهي کاتي جا پنا | 2006ع کان | آتم ڪٿا |} ''جيءَ جهروڪا'' جي تصنيف بابت موتي لال جوتواڻيءَ جو اختلاف مٿي الڳ بيان ڪيو ويو آهي. == ادبي حيثيت == ''جيءَ جهروڪو'' سنڌي شاعريءَ جو هڪ اهڙو مجموعو آهي، جنهن کي 1976ع ۾ ساهتيه اڪيڊميءَ جو انعام مليو. انهيءَ انعام سبب ڪتاب سنڌي ادبي تاريخ جي انعام يافته تصنيفن جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref name="SahityaAwards"/> سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي مضمون موجب هن مجموعي ۾ آزاد نظم ۽ نثري نظم شامل هئا.<ref name="KomalGhazals"/> ڪتاب جي ادبي اهميت بابت بحث ڪندي ان جي انعام يافته حيثيت ۽ تصنيف بابت تاريخي اختلاف ٻنهي کي الڳ رکڻ ضروري آهي. اصل نظمن جي تفصيلي فني ۽ فڪري جائزي لاءِ ڪتاب جي مستند متن جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[لڇمڻ ڪومل]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي ادب]] * [[آزاد نظم]] * [[نثري نظم]] * [[ادبي تنقيد]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1975ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:ساهتيه اڪاڊمي انعام يافته ڪتاب]] iijj5k2aeo2374g49uwsaialzmci2e1 0 105532 429377 2026-11-06T22:05:16Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[جيءَ جهروڪا]] کي [[جيءَ جھروڪو]] ڏانھن چوريو 429377 wikitext text/x-wiki #چوريو [[جيءَ جھروڪو]] dz1cjkzplkgf5cnw2qafl5jen44m8d0 0 105533 429380 2026-11-06T22:09:44Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جيئي سنڌ | title_orig = Jee-e Sindh | author = ڪمل سرتاج | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[شاعري]]، وطن دوست شاعري | pub_date = 1984ع | subject = سنڌ سان محبت، وطن جي ياد، [[هندستان جي ورهاڱي]] جا اثر }} '''جيئي سنڌ''' (رومن عنوان: ''Jee-e Sindh'') سنڌي شاعر '''ڪمل سرتاج''' جو شعري مجموعو آهي، جيڪو 1984ع ۾ ش... 429380 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيئي سنڌ | title_orig = Jee-e Sindh | author = ڪمل سرتاج | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[شاعري]]، وطن دوست شاعري | pub_date = 1984ع | subject = سنڌ سان محبت، وطن جي ياد، [[هندستان جي ورهاڱي]] جا اثر }} '''جيئي سنڌ''' (رومن عنوان: ''Jee-e Sindh'') سنڌي شاعر '''ڪمل سرتاج''' جو شعري مجموعو آهي، جيڪو 1984ع ۾ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن مجموعي کي سنڌ سان محبت، وطن جي ياد ۽ ورهاڱي جي سياسي ۽ جذباتي اثرن سان لاڳاپيل شاعري قرار ڏنو آهي. سندس جائزي موجب هن ڪتاب جي نظمن ۾ سنڌ جي عظمت بيان ڪرڻ سان گڏ [[ٻن قومي نظريو|ٻن قومي نظريي]] تي تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=64 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''جيئي سنڌ'' سنڌي شاعريءَ جو هڪ مجموعو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي ڌرتيءَ سان جذباتي وابستگي ۽ ان جي تاريخي ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي موضوع بڻايو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب مجموعي جي شاعريءَ ۾ وطن کان وڇوڙي ۽ ماضيءَ جي ياد جو احساس نمايان آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ جي تبصري ۾ ڪتاب جي ٻن اهم پاسن جي نشاندهي ٿئي ٿي: هڪ طرف سنڌ جي واکاڻ ۽ وطن سان محبت، ۽ ٻئي طرف 1947ع جي ورهاڱي جي فڪري بنيادن بابت شاعر جو تنقيدي موقف.<ref name="Jotwani1996"/> اصل مجموعي جي مڪمل متن ۽ فهرست جي تصديق نه ٿيڻ ڪري ان ۾ شامل نظمن جا عنوان، تعداد، ترتيب ۽ شعري صنفون يقيني طور بيان نٿيون ڪري سگهجن. == عنوان ۽ اشاعت == ڪتاب جو عنوان ''جيئي سنڌ'' آهي، جنهن کي موتي لال جوتواڻيءَ رومن صورت ۾ ''Jee-e Sindh'' لکيو آهي. سندس ادبي لغت موجب مجموعو 1984ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي اصل ناشر، اشاعت جي هنڌ، ڇاپي جي تعداد ۽ صفحن بابت وڌيڪ ڪتابي ثبوت گهربل آهي. مجموعي جو سال 1984ع هجڻ ان ۾ شامل سڀني نظمن جي تخليق جو سال هجڻ ضروري نه آهي. == شاعر == '''ڪمل سرتاج''' سنڌي ٻوليءَ جو شاعر هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي شاعرن واري فهرست ۾ سندس نالو '''ٻال ڪرشن ڊي. ڪمل سرتاج''' درج آهي.<ref name="SindhianaPoets">{{cite web |title=شاعر |url=https://encyclopediasindhiana.org/cats.php?s=شاعر |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ جي مرتب ڪيل سوانحي فهرست موجب ٻال ڪرشن سرتاج جو جنم 12 مئي 1932ع تي مٺيءَ ۾ ٿيو. ساڳئي فهرست ۾ سندس تعلق مٺي ۽ جيپور سان ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PathanBirthDates">{{cite web |last=Pathan |first=Dur Muhammad |title=Name-wise Birth Dates |url=https://drpathan.com/name-wise-birth-dates/ |website=Dr Pathan |language=en }}</ref> سنڌي ادب بابت ڊاڪٽر پٺاڻ جي هڪ ٻئي تحقيقي مواد ۾ ڪمل سرتاج جو نالو انهن شاعرن ۾ شامل آهي، جن جي شاعريءَ ۾ پکين ۽ ٻين فطري نشانين کي پيغام پهچائڻ جي علامت طور استعمال ڪرڻ جا مثال ملن ٿا.<ref name="PathanWriters">{{cite web |title=هند سنڌ جي برک ليکڪائن بابت تحقيقي مواد |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/New-13.pdf |website=Dr Pathan |language=sd }}</ref> == موضوع ۽ فڪري جائزو == === سنڌ سان محبت === موتي لال جوتواڻيءَ جي جائزي موجب ''جيئي سنڌ'' جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي ڌرتيءَ جي واکاڻ نمايان آهي. شاعر جي نظر ۾ سنڌ رڳو هڪ جاگرافيائي خطو نه، پر وطن سان جذباتي وابستگيءَ جو مرڪز آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هن مجموعي ۾ سنڌ جي عظمت جو ذڪر جوتواڻيءَ جي تبصري مان ثابت ٿئي ٿو، پر اصل نظمن جي متن کان سواءِ انهن ۾ استعمال ٿيل مخصوص تاريخي شخصيتن، ماڳن يا علامتن بابت دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. === وطن جي ياد ۽ وڇوڙو === جوتواڻيءَ هن مجموعي جي شاعريءَ کي ماضيءَ جي ياد ۽ وطن جي سڪ سان ڀرپور قرار ڏنو آهي. اهڙي احساس کي ادبي اصطلاح ۾ وطن جي ياد يا ماضيءَ جي سڪ چئي سگهجي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ سنڌي برادريءَ جي ادبي اظهار ۾ وطن، يادگيرين ۽ ثقافتي سڃاڻپ جا موضوع اهم رهيا آهن. انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ ''جيئي سنڌ'' جي وطن دوست شاعريءَ کي پڙهي سگهجي ٿو، پر هر نظم کي سڌو سنئون شاعر جي ذاتي تجربي جو بيان سمجهڻ لاءِ اصل متن جي ضرورت آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ٻن قومي نظريي بابت موقف === موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن مجموعي جي شاعريءَ ۾ [[ٻن قومي نظريو|ٻن قومي نظريي]] جي بنياد تي ٿيل ورهاڱي جي فڪري جواز تي تنقيد ڪئي وئي آهي. جوتواڻيءَ شاعر جي موقف کي ان نظريي جي حقيقت سان نه ٺهڪندڙ هجڻ جي اظهار طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هيءَ تشريح شاعر جي فڪري موقف بابت آهي. ٻن قومي نظريي، هندستان جي ورهاڱي ۽ انهن جي تاريخي سببن بابت مختلف سياسي ۽ تاريخي نقطه نظر موجود آهن. ڪتاب بابت جوتواڻيءَ جي تبصري کي انهن اختلافن جي آخري تاريخي فيصلي طور پيش نٿو ڪري سگهجي. == ادبي خصوصيتون == جوتواڻيءَ جي مختصر تبصري مان ''جيئي سنڌ'' جون ٽي بنيادي موضوعاتي خصوصيتون سامهون اچن ٿيون: وطن جي ياد، سنڌ جي واکاڻ ۽ ورهاڱي جي نظرياتي بنياد تي تنقيد.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي بحر، وزن، قافيي، تشبيهن، استعارن ۽ نظم جي بناوت بابت اصل متن کان سواءِ تفصيلي ادبي نتيجا ڏيڻ ممڪن نه آهي. ساڳيءَ طرح مجموعي جي ادبي استقبال، تبصرن ۽ انعامن بابت وڌيڪ معتبر حوالا گهربل آهن. == سنڌي ادب ۾ حيثيت == ''جيئي سنڌ'' 1984ع جي سنڌي شعري مجموعن مان هڪ آهي، جنهن جو تعارف موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڏنو آهي. هن ڪتاب جي سڃاڻپ خاص طور سنڌ سان محبت ۽ ورهاڱي جي فڪري اثرن بابت شاعريءَ جي حوالي سان ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ادب جي مطالعي ۾ هي مجموعو وطن جي ياد ۽ ثقافتي وابستگيءَ بابت هڪ ڪتابي مثال طور ڏسي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ان جي مجموعي ادبي اثر، پڙهندڙن ۾ مقبوليت ۽ ٻين شاعرن تي اثر بابت آزاد تحقيقي ثبوت گهربل آهن. == ڪتابي ڄاڻ == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dcecf4;" | تفصيل ! style="background:#dcecf4;" | ڄاڻ |- | عنوان | جيئي سنڌ |- | رومن عنوان | ''Jee-e Sindh'' |- | شاعر | ڪمل سرتاج |- | اشاعت | 1984ع |- | ٻولي | سنڌي |- | صنف | شعري مجموعو |- | موضوع | سنڌ سان محبت، وطن جي ياد ۽ ورهاڱي بابت فڪري اظهار |- | ناشر | تصديق طلب |- | صفحا | تصديق طلب |- | بنيادي ڪتابي ماخذ | موتي لال جوتواڻي، 1996ع، صفحو 64 |} == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌ]] * [[سنڌي ثقافت]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[ٻن قومي نظريو]] * [[وطن دوستي]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1984ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]] [[زمرو:وطن دوست شاعري]] a1wol0bcjdl3uqxz9bxh57homp4eyog 0 105534 429381 2026-11-06T22:11:08Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جيون هڪ جدوجهد | title_orig = Jeevan Hika Jaddojehad | author = رام ڊي ممتاڻي «نول» | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[آتم ڪٿا]] | pub_date = 1992ع | subject = ذاتي يادگيريون، سماجي ۽ سياسي حالتون }} '''جيون هڪ جدوجهد''' (رومن عنوان: ''Jeevan Hika Jaddojehad'') سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ آتم ڪٿا آهي، جنهن جو ليکڪ '''ر... 429381 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيون هڪ جدوجهد | title_orig = Jeevan Hika Jaddojehad | author = رام ڊي ممتاڻي «نول» | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[آتم ڪٿا]] | pub_date = 1992ع | subject = ذاتي يادگيريون، سماجي ۽ سياسي حالتون }} '''جيون هڪ جدوجهد''' (رومن عنوان: ''Jeevan Hika Jaddojehad'') سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ آتم ڪٿا آهي، جنهن جو ليکڪ '''رام ڊي ممتاڻي «نول»''' آهي. هي ڪتاب 1992ع ۾ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ان کي ليکڪ جي مٺين ۽ ڪڙين يادگيرين جو احوال ۽ سندس دور جي سماجي ۽ سياسي حالتن جو دلچسپ دستاويز قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''جيون هڪ جدوجهد'' هڪ سوانحي نثري تصنيف آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجي زندگيءَ جون يادگيريون بيان ڪيون آهن. جوتواڻيءَ جي تبصري موجب ڪتاب ۾ زندگيءَ جا خوشگوار ۽ ڏکيا تجربا گڏيل صورت ۾ پيش ڪيا ويا آهن. ساڳئي تبصري ۾ هن تصنيف جي سماجي ۽ سياسي دستاويزي حيثيت کي پڻ نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي اصل متن جي تصديق نه ٿيڻ ڪري ان ۾ بيان ٿيل مخصوص واقعن، شخصيتن، شهرن، سياسي تحريڪن يا تاريخي دورن جي تفصيلي نشاندهي ڪرڻ ممڪن نه آهي. == عنوان ۽ اشاعت == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ ڪتاب جو رومن عنوان ''Jeevan Hika Jaddojehad'' ۽ اشاعت جو سال 1992ع ڄاڻايل آهي. سنڌيءَ ۾ عنوان جو روپ ''جيون هڪ جدوجهد'' آهي.<ref name="Jotwani1996"/> اصل ڪتاب جي عنواني صفحي جي غير موجودگيءَ ۾ عنوان جي ڇپيل سنڌي صورت، ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ ڇاپن بابت وڌيڪ تصديق گهربل آهي. == ليکڪ == '''رام ڊي ممتاڻي «نول»''' سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ هو، جنهن جي آتم ڪٿا ''جيون هڪ جدوجهد'' 1992ع ۾ شايع ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب سندس ڄمڻ جو سال 1921ع هو.<ref name="Jotwani1996"/> ليکڪ جي مڪمل نالي، ڄمڻ جي هنڌ، تعليم، پيشه ورانه زندگيءَ، ٻين تصنيفن ۽ وفات بابت وڌيڪ مستند سوانحي ماخذ گهربل آهن. جوتواڻيءَ جي اندراج ۾ انهن تفصيلن جي تصديق نٿي ٿئي. == موضوع ۽ مواد == === ذاتي يادگيريون === جوتواڻيءَ جي تعارف موجب ''جيون هڪ جدوجهد'' ۾ ليکڪ پنهنجي زندگيءَ جي مٺين ۽ ڪڙين يادگيرين کي قلمبند ڪيو آهي. انهيءَ لحاظ کان ڪتاب ذاتي تجربن ۽ زندگيءَ جي مختلف حالتن جو سوانحي بيان آهي.<ref name="Jotwani1996"/> انهن يادگيرين جي نوعيت، ترتيب ۽ واقعن بابت وڌيڪ تفصيل ڏيڻ لاءِ اصل ڪتاب جي مطالعي جي ضرورت آهي. === سماجي ۽ سياسي حالتون === موتي لال جوتواڻيءَ هن ڪتاب کي پنهنجي دور جي سماجي ۽ سياسي حالتن جو دلچسپ دستاويز قرار ڏنو آهي. سندس هن راءِ مان ظاهر ٿئي ٿو ته تصنيف جو دائرو رڳو ذاتي يادگيرين تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ ليکڪ جي زندگيءَ سان لاڳاپيل سماجي ۽ سياسي پسمنظر پڻ شامل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب ۾ ڪهڙن مخصوص سياسي واقعن، سماجي تبديلين يا تاريخي شخصيتن جو ذڪر ڪيو ويو آهي، تنهن جي تصديق اصل متن کان سواءِ نٿي ڪري سگهجي. == آتم ڪٿا جي ادبي نوعيت == آتم ڪٿا نثري ادب جي اهڙي صنف آهي، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجي زندگيءَ جي واقعن ۽ تجربن کي پنهنجي نقطه نظر کان بيان ڪري ٿو. اهڙين تصنيفن ۾ ذاتي يادگيرين سان گڏ سماجي ۽ تاريخي حالتن جو ذڪر پڻ ٿي سگهي ٿو. ''جيون هڪ جدوجهد'' کي جوتواڻيءَ آتم ڪٿا قرار ڏنو آهي. سندس تبصري موجب ان ۾ ذاتي تجربن ۽ سماجي ۽ سياسي حالتن جو بيان گڏيل صورت ۾ ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي بيانيه اسلوب، بابن جي ترتيب، ٻوليءَ جي استعمال ۽ تاريخي واقعن جي پيشڪش بابت تفصيلي ادبي تجزيو اصل متن جي دستيابيءَ کان پوءِ ئي ڪري سگهجي ٿو. == ادبي ۽ دستاويزي اهميت == ''جيون هڪ جدوجهد'' جي اهميت بابت موتي لال جوتواڻيءَ جو بنيادي مشاهدو اهو آهي ته هيءَ تصنيف هڪ فرد جي زندگيءَ جي يادگيرين سان گڏ سندس دور جي سماجي ۽ سياسي حالتن جو احوال پڻ پيش ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> آتم ڪٿائن کي تاريخي مطالعي ۾ ذاتي شهادتن طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر انهن ۾ بيان ڪيل واقعن جي تاريخي تصديق لاءِ ٻين آزاد دستاويزن سان ڀيٽ ضروري هوندي آهي. هن ڪتاب بابت اهڙي تفصيلي تقابلي تحقيق اڃا گهربل آهي. == ڪتابي معلومات == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dcecf4;" | تفصيل ! style="background:#dcecf4;" | معلومات |- | عنوان | جيون هڪ جدوجهد |- | رومن عنوان | ''Jeevan Hika Jaddojehad'' |- | ليکڪ | رام ڊي ممتاڻي «نول» |- | اشاعت جو سال | 1992ع |- | ٻولي | سنڌي |- | صنف | آتم ڪٿا |- | موضوع | ذاتي يادگيريون، سماجي ۽ سياسي حالتون |- | ناشر | تصديق طلب |- | اشاعت جو هنڌ | تصديق طلب |- | صفحن جو تعداد | تصديق طلب |- | بنيادي حوالو | موتي لال جوتواڻي، 1996ع |} == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي نثر]] * [[آتم ڪٿا]] * [[سوانح عمري]] * [[يادگيريون]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1992ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي آتم ڪٿائون]] [[زمرو:سنڌي نثر]] 8w0crzwc4ov82e6b111nhlik3ufqimf 0 105535 429382 2026-11-06T22:12:43Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جيون جهاتيون | title_orig = Jeevan Jhaankiyoon | editor = [[لعل پشپ]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[سوانح عمري]]، سوانحي خاڪا | pub_date = 1969ع | subject = سنڌي شاعرن ۽ اديبن جون سوانح عمريون }} '''جيون جهاتيون''' (رومن عنوان: ''Jeevan Jhaankiyoon'') سنڌي ٻوليءَ ۾ سوانحي خاڪن جو هڪ مجموعو آهي، جنهن کي س... 429382 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيون جهاتيون | title_orig = Jeevan Jhaankiyoon | editor = [[لعل پشپ]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[سوانح عمري]]، سوانحي خاڪا | pub_date = 1969ع | subject = سنڌي شاعرن ۽ اديبن جون سوانح عمريون }} '''جيون جهاتيون''' (رومن عنوان: ''Jeevan Jhaankiyoon'') سنڌي ٻوليءَ ۾ سوانحي خاڪن جو هڪ مجموعو آهي، جنهن کي سنڌي اديب ۽ نقاد [[لعل پشپ]] ترتيب ڏنو. هي ڪتاب 1969ع ۾ شايع ٿيو. ان ۾ سنڌ جي ڇهن اهم شاعرن، اديبن ۽ فڪري شخصيتن جا سوانحي خاڪا شامل آهن. ڪتاب ۾ مرتب جو سوانح عمري لکڻ جي فن ۽ فني اصولن بابت هڪ علمي مقدمو پڻ شامل آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''جيون جهاتيون'' سنڌي ادب جي اهم شخصيتن جي زندگيءَ ۽ ادبي خدمتن بابت سوانحي خاڪن جو مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن ڪتاب ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[چين راءِ سامي]]، [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]، [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] ۽ [[امرلال هنڱوراڻي]] جا خاڪا شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي هڪ اهم خصوصيت مرتب جو سوانح نگاريءَ جي فن بابت مقدمو آهي. جوتواڻيءَ ان کي علمي نوعيت جو مضمون قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ سوانح عمري لکڻ جي فن ۽ فني پهلوئن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == مرتب == '''لعل پشپ''' سنڌي اديب، ڪهاڻيڪار، ناول نگار، نقاد ۽ مرتب هو. سندس اصل نالو لعل ڀڳوانداس رجهواڻي هو ۽ سندس جنم پهرين جنوري 1935ع تي لاڙڪاڻي ۾ ٿيو. هن انگريزي ادب ۾ بي اي جي تعليم حاصل ڪئي ۽ ادبي لکڻين، صحافت ۽ ڪتابن جي اشاعت سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhyatPushp">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |url=https://doczz.net/doc/2998503/the-e-book-in-pdf-format-4.60-mb |language=en }}</ref> لعل پشپ سنڌي جديد ادب ۾ ڪهاڻي ۽ ناول جي حوالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''دائرو'' ۽ ''هن جي آتم جو موت'' شامل آهن. هن ادبي تنقيد ۽ صحافت ۾ پڻ ڪم ڪيو.<ref name="SindhyatPushp"/> == ڪتاب ۾ شامل سوانحي خاڪا == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب ''جيون جهاتيون'' ۾ هيٺين ڇهن شخصيتن جا سوانحي خاڪا شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dcecf4;" | شخصيت ! style="background:#dcecf4;" | ادبي يا فڪري سڃاڻپ ! style="background:#dcecf4;" | اهميت |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] | صوفي شاعر | سنڌي ڪلاسيڪي شاعري ۽ ''شاهه جو رسالو'' |- | [[سچل سرمست]] | صوفي شاعر | تصوف، وحدت ۽ گهڻ لساني شاعري |- | [[چين راءِ سامي]] | ويدانتي شاعر | سنڌي سلوڪ ۽ ويدانتي فڪر |- | [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | محقق ۽ اديب | سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافت بابت تحقيق |- | [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] | صحافي ۽ اديب | سنڌي صحافت، نثر ۽ سماجي فڪر |- | [[امرلال هنڱوراڻي]] | ڪهاڻيڪار | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي اوسر |} هن جدول ۾ شخصيتن جي عام ادبي سڃاڻپ ڏني وئي آهي. ڪتاب جي اصل متن جي غير موجودگيءَ ۾ هر خاڪي جي تفصيلي مواد يا بابن جي ترتيب بابت دعويٰ نٿي ڪري سگهجي. == سوانح نگاريءَ بابت مقدمو == ''جيون جهاتيون'' ۾ مرتب لعل پشپ جو سوانح عمري لکڻ جي فن ۽ فني اصولن بابت هڪ علمي مقدمو شامل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن مقدمي کي ڪتاب جي اهم خصوصيتن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سوانح نگاريءَ ۾ ڪنهن شخصيت جي زندگيءَ، ڪم، فڪري ارتقا ۽ تاريخي پسمنظر کي دستاويزي بنيادن تي پيش ڪيو ويندو آهي. ڪتاب جي مقدمي جو تعلق انهيءَ ادبي صنف جي فن ۽ فني مسئلن سان آهي، پر اصل متن جي تصديق کان سواءِ مقدمي ۾ بيان ڪيل مخصوص اصولن، دليلن يا مثالن جي تفصيل نٿي ڏئي سگهجي. == ادبي موضوع == === ڪلاسيڪي صوفي شاعري === ڪتاب ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي ۽ سچل سرمست جا سوانحي خاڪا شامل آهن. ٻئي شاعر سنڌي ڪلاسيڪي ادب ۽ صوفي روايت سان تعلق رکن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> === ويدانتي شاعري === چين راءِ ساميءَ جو خاڪو سنڌي ويدانتي شاعريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو. سامي سنڌي سلوڪن ۽ روحاني فڪر جي حوالي سان مشهور آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ٻولي، تاريخ ۽ صحافت === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ۽ ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻيءَ جا خاڪا سنڌي ٻوليءَ جي تحقيق، تاريخ، نثر ۽ صحافت سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڪتاب ۾ جاءِ ڏين ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> === جديد سنڌي ڪهاڻي === امرلال هنڱوراڻيءَ جو خاڪو جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي شروعاتي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي حيثيت == ''جيون جهاتيون'' هڪ اهڙو سوانحي مجموعو آهي، جنهن ۾ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد دورن سان لاڳاپيل شخصيتن کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي. ڪتاب جي موضوعن مان صوفي شاعري، ويدانتي فڪر، سنڌي ٻوليءَ جي تحقيق، صحافت ۽ مختصر ڪهاڻيءَ جهڙن ادبي شعبن جي نمائندگي ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> مرتب جو سوانح نگاريءَ بابت مقدمو هن مجموعي کي رڳو شخصيتن جي زندگيءَ جي بيان تائين محدود نٿو رکي، پر ان ۾ سوانحي ادب جي فن بابت نظرياتي بحث پڻ شامل ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == اشاعت == موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''جيون جهاتيون'' 1969ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان جو مرتب لعل پشپ هو.<ref name="Jotwani1996"/> اصل ڪتاب جو ناشر، اشاعت جو هنڌ، صفحن جو تعداد، ڇاپن جي تاريخ ۽ سوانحي خاڪن جي اصل ترتيب بابت وڌيڪ ڪتابي تصديق گهربل آهي. == پڻ ڏسو == * [[لعل پشپ]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي نثر]] * [[سوانح عمري]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سچل سرمست]] * [[چين راءِ سامي]] * [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] * [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] * [[امرلال هنڱوراڻي]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1969ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي سوانحي ادب]] [[زمرو:سنڌي نثر]] 7uf9xlsolckxc52udppncxkiiu1s2sy 429383 429382 2026-11-06T22:13:16Z Intisar Ali 8681 /* ڪتاب جو تعارف */ 429383 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيون جهاتيون | title_orig = Jeevan Jhaankiyoon | editor = [[لعل پشپ]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[سوانح عمري]]، سوانحي خاڪا | pub_date = 1969ع | subject = سنڌي شاعرن ۽ اديبن جون سوانح عمريون }} '''جيون جهاتيون''' (رومن عنوان: ''Jeevan Jhaankiyoon'') سنڌي ٻوليءَ ۾ سوانحي خاڪن جو هڪ مجموعو آهي، جنهن کي سنڌي اديب ۽ نقاد [[لعل پشپ]] ترتيب ڏنو. هي ڪتاب 1969ع ۾ شايع ٿيو. ان ۾ سنڌ جي ڇهن اهم شاعرن، اديبن ۽ فڪري شخصيتن جا سوانحي خاڪا شامل آهن. ڪتاب ۾ مرتب جو سوانح عمري لکڻ جي فن ۽ فني اصولن بابت هڪ علمي مقدمو پڻ شامل آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''جيون جهاتيون'' سنڌي ادب جي اهم شخصيتن جي زندگيءَ ۽ ادبي خدمتن بابت سوانحي خاڪن جو مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن ڪتاب ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[چين راءِ سامي]]، [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]]، [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] ۽ [[امرلال هنڱوراڻي]] جا خاڪا شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي هڪ اهم خصوصيت مرتب جو سوانح نگاريءَ جي فن بابت مقدمو آهي. جوتواڻيءَ ان کي علمي نوعيت جو مضمون قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ سوانح عمري لکڻ جي فن ۽ فني پهلوئن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == مرتب == '''لعل پشپ''' سنڌي اديب، ڪهاڻيڪار، ناول نگار، نقاد ۽ مرتب هو. سندس اصل نالو لعل ڀڳوانداس رجهواڻي هو ۽ سندس جنم پهرين جنوري 1935ع تي لاڙڪاڻي ۾ ٿيو. هن انگريزي ادب ۾ بي اي جي تعليم حاصل ڪئي ۽ ادبي لکڻين، صحافت ۽ ڪتابن جي اشاعت سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhyatPushp">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |url=https://doczz.net/doc/2998503/the-e-book-in-pdf-format-4.60-mb |language=en }}</ref> لعل پشپ سنڌي جديد ادب ۾ ڪهاڻي ۽ ناول جي حوالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''دائرو'' ۽ ''هن جي آتم جو موت'' شامل آهن. هن ادبي تنقيد ۽ صحافت ۾ پڻ ڪم ڪيو.<ref name="SindhyatPushp"/> == ڪتاب ۾ شامل سوانحي خاڪا == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب ''جيون جهاتيون'' ۾ هيٺين ڇهن شخصيتن جا سوانحي خاڪا شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dcecf4;" | شخصيت ! style="background:#dcecf4;" | ادبي يا فڪري سڃاڻپ ! style="background:#dcecf4;" | اهميت |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] | صوفي شاعر | سنڌي ڪلاسيڪي شاعري ۽ ''شاهه جو رسالو'' |- | [[سچل سرمست]] | صوفي شاعر | تصوف، وحدت ۽ گهڻ لساني شاعري |- | [[چين راءِ سامي]] | ويدانتي شاعر | سنڌي سلوڪ ۽ ويدانتي فڪر |- | [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | محقق ۽ اديب | سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافت بابت تحقيق |- | [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] | صحافي ۽ اديب | سنڌي صحافت، نثر ۽ سماجي فڪر |- | [[امرلال هنڱوراڻي]] | ڪهاڻيڪار | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي اوسر |} هن جدول ۾ شخصيتن جي عام ادبي سڃاڻپ ڏني وئي آهي. ڪتاب جي اصل متن جي غير موجودگيءَ ۾ هر خاڪي جي تفصيلي مواد يا بابن جي ترتيب بابت دعويٰ نٿي ڪري سگهجي. == سوانح نگاريءَ بابت مقدمو == ''جيون جهاتيون'' ۾ مرتب لعل پشپ جو سوانح عمري لکڻ جي فن ۽ فني اصولن بابت هڪ علمي مقدمو شامل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن مقدمي کي ڪتاب جي اهم خصوصيتن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سوانح نگاريءَ ۾ ڪنهن شخصيت جي زندگيءَ، ڪم، فڪري ارتقا ۽ تاريخي پسمنظر کي دستاويزي بنيادن تي پيش ڪيو ويندو آهي. ڪتاب جي مقدمي جو تعلق انهيءَ ادبي صنف جي فن ۽ فني مسئلن سان آهي، پر اصل متن جي تصديق کان سواءِ مقدمي ۾ بيان ڪيل مخصوص اصولن، دليلن يا مثالن جي تفصيل نٿي ڏئي سگهجي. == ادبي موضوع == === ڪلاسيڪي صوفي شاعري === ڪتاب ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي ۽ سچل سرمست جا سوانحي خاڪا شامل آهن. ٻئي شاعر سنڌي ڪلاسيڪي ادب ۽ صوفي روايت سان تعلق رکن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> === ويدانتي شاعري === چين راءِ ساميءَ جو خاڪو سنڌي ويدانتي شاعريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو. سامي سنڌي سلوڪن ۽ روحاني فڪر جي حوالي سان مشهور آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ٻولي، تاريخ ۽ صحافت === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ۽ ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻيءَ جا خاڪا سنڌي ٻوليءَ جي تحقيق، تاريخ، نثر ۽ صحافت سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڪتاب ۾ جاءِ ڏين ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> === جديد سنڌي ڪهاڻي === امرلال هنڱوراڻيءَ جو خاڪو جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي شروعاتي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي حيثيت == ''جيون جهاتيون'' هڪ اهڙو سوانحي مجموعو آهي، جنهن ۾ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد دورن سان لاڳاپيل شخصيتن کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي. ڪتاب جي موضوعن مان صوفي شاعري، ويدانتي فڪر، سنڌي ٻوليءَ جي تحقيق، صحافت ۽ مختصر ڪهاڻيءَ جهڙن ادبي شعبن جي نمائندگي ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> مرتب جو سوانح نگاريءَ بابت مقدمو هن مجموعي کي رڳو شخصيتن جي زندگيءَ جي بيان تائين محدود نٿو رکي، پر ان ۾ سوانحي ادب جي فن بابت نظرياتي بحث پڻ شامل ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == اشاعت == موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''جيون جهاتيون'' 1969ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان جو مرتب لعل پشپ هو.<ref name="Jotwani1996"/> اصل ڪتاب جو ناشر، اشاعت جو هنڌ، صفحن جو تعداد، ڇاپن جي تاريخ ۽ سوانحي خاڪن جي اصل ترتيب بابت وڌيڪ ڪتابي تصديق گهربل آهي. == پڻ ڏسو == * [[لعل پشپ]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي نثر]] * [[سوانح عمري]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سچل سرمست]] * [[چين راءِ سامي]] * [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] * [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] * [[امرلال هنڱوراڻي]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1969ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي سوانحي ادب]] [[زمرو:سنڌي نثر]] qhtubw9qztj4ff5grh681nhgg8y7buw 429393 429383 2026-11-06T22:30:55Z Intisar Ali 8681 429393 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيون جهاتيون | title_orig = Jeevan Jhaankiyoon | editor = [[لعل پشپ]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[سوانح عمري]]، سوانحي خاڪا | pub_date = 1969ع | subject = سنڌي شاعرن ۽ اديبن جون سوانح عمريون }} '''جيون جهاتيون''' (رومن عنوان: ''Jeevan Jhaankiyoon'') سنڌي ٻوليءَ ۾ سوانحي خاڪن جو هڪ مجموعو آهي، جنهن کي سنڌي اديب ۽ نقاد [[لعل پشپ]] ترتيب ڏنو. هي ڪتاب 1969ع ۾ شايع ٿيو. ان ۾ سنڌ جي ڇهن اهم شاعرن، اديبن ۽ فڪري شخصيتن جا سوانحي خاڪا شامل آهن. ڪتاب ۾ مرتب جو سوانح عمري لکڻ جي فن ۽ فني اصولن بابت هڪ علمي مقدمو پڻ شامل آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''جيون جهاتيون'' سنڌي ادب جي اهم شخصيتن جي زندگيءَ ۽ ادبي خدمتن بابت سوانحي خاڪن جو مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن ڪتاب ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[چين راءِ سامي]]، [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]]، [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] ۽ [[امرلال هنگوراڻي]] جا خاڪا شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي هڪ اهم خصوصيت مرتب جو سوانح نگاريءَ جي فن بابت مقدمو آهي. جوتواڻيءَ ان کي علمي نوعيت جو مضمون قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ سوانح عمري لکڻ جي فن ۽ فني پهلوئن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == مرتب == '''لعل پشپ''' سنڌي اديب، ڪهاڻيڪار، ناول نگار، نقاد ۽ مرتب هو. سندس اصل نالو لعل ڀڳوانداس رجهواڻي هو ۽ سندس جنم پهرين جنوري 1935ع تي لاڙڪاڻي ۾ ٿيو. هن انگريزي ادب ۾ بي اي جي تعليم حاصل ڪئي ۽ ادبي لکڻين، صحافت ۽ ڪتابن جي اشاعت سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhyatPushp">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |url=https://doczz.net/doc/2998503/the-e-book-in-pdf-format-4.60-mb |language=en }}</ref> لعل پشپ سنڌي جديد ادب ۾ ڪهاڻي ۽ ناول جي حوالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''دائرو'' ۽ ''هن جي آتم جو موت'' شامل آهن. هن ادبي تنقيد ۽ صحافت ۾ پڻ ڪم ڪيو.<ref name="SindhyatPushp"/> == ڪتاب ۾ شامل سوانحي خاڪا == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب ''جيون جهاتيون'' ۾ هيٺين ڇهن شخصيتن جا سوانحي خاڪا شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dcecf4;" | شخصيت ! style="background:#dcecf4;" | ادبي يا فڪري سڃاڻپ ! style="background:#dcecf4;" | اهميت |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] | صوفي شاعر | سنڌي ڪلاسيڪي شاعري ۽ ''شاهه جو رسالو'' |- | [[سچل سرمست]] | صوفي شاعر | تصوف، وحدت ۽ گهڻ لساني شاعري |- | [[چين راءِ سامي]] | ويدانتي شاعر | سنڌي سلوڪ ۽ ويدانتي فڪر |- | [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | محقق ۽ اديب | سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافت بابت تحقيق |- | [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] | صحافي ۽ اديب | سنڌي صحافت، نثر ۽ سماجي فڪر |- | [[امرلال هنڱوراڻي]] | ڪهاڻيڪار | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي اوسر |} هن جدول ۾ شخصيتن جي عام ادبي سڃاڻپ ڏني وئي آهي. ڪتاب جي اصل متن جي غير موجودگيءَ ۾ هر خاڪي جي تفصيلي مواد يا بابن جي ترتيب بابت دعويٰ نٿي ڪري سگهجي. == سوانح نگاريءَ بابت مقدمو == ''جيون جهاتيون'' ۾ مرتب لعل پشپ جو سوانح عمري لکڻ جي فن ۽ فني اصولن بابت هڪ علمي مقدمو شامل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن مقدمي کي ڪتاب جي اهم خصوصيتن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سوانح نگاريءَ ۾ ڪنهن شخصيت جي زندگيءَ، ڪم، فڪري ارتقا ۽ تاريخي پسمنظر کي دستاويزي بنيادن تي پيش ڪيو ويندو آهي. ڪتاب جي مقدمي جو تعلق انهيءَ ادبي صنف جي فن ۽ فني مسئلن سان آهي، پر اصل متن جي تصديق کان سواءِ مقدمي ۾ بيان ڪيل مخصوص اصولن، دليلن يا مثالن جي تفصيل نٿي ڏئي سگهجي. == ادبي موضوع == === ڪلاسيڪي صوفي شاعري === ڪتاب ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي ۽ سچل سرمست جا سوانحي خاڪا شامل آهن. ٻئي شاعر سنڌي ڪلاسيڪي ادب ۽ صوفي روايت سان تعلق رکن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> === ويدانتي شاعري === چين راءِ ساميءَ جو خاڪو سنڌي ويدانتي شاعريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو. سامي سنڌي سلوڪن ۽ روحاني فڪر جي حوالي سان مشهور آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ٻولي، تاريخ ۽ صحافت === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ۽ ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻيءَ جا خاڪا سنڌي ٻوليءَ جي تحقيق، تاريخ، نثر ۽ صحافت سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڪتاب ۾ جاءِ ڏين ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> === جديد سنڌي ڪهاڻي === امرلال هنڱوراڻيءَ جو خاڪو جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي شروعاتي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي حيثيت == ''جيون جهاتيون'' هڪ اهڙو سوانحي مجموعو آهي، جنهن ۾ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد دورن سان لاڳاپيل شخصيتن کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي. ڪتاب جي موضوعن مان صوفي شاعري، ويدانتي فڪر، سنڌي ٻوليءَ جي تحقيق، صحافت ۽ مختصر ڪهاڻيءَ جهڙن ادبي شعبن جي نمائندگي ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> مرتب جو سوانح نگاريءَ بابت مقدمو هن مجموعي کي رڳو شخصيتن جي زندگيءَ جي بيان تائين محدود نٿو رکي، پر ان ۾ سوانحي ادب جي فن بابت نظرياتي بحث پڻ شامل ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == اشاعت == موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''جيون جهاتيون'' 1969ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان جو مرتب لعل پشپ هو.<ref name="Jotwani1996"/> اصل ڪتاب جو ناشر، اشاعت جو هنڌ، صفحن جو تعداد، ڇاپن جي تاريخ ۽ سوانحي خاڪن جي اصل ترتيب بابت وڌيڪ ڪتابي تصديق گهربل آهي. == پڻ ڏسو == * [[لعل پشپ]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي نثر]] * [[سوانح عمري]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سچل سرمست]] * [[چين راءِ سامي]] * [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] * [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] * [[امرلال هنڱوراڻي]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1969ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي سوانحي ادب]] [[زمرو:سنڌي نثر]] jdvvomqt4rmad7xsji1cv12l4mfzgyo 429394 429393 2026-11-06T22:31:28Z Intisar Ali 8681 429394 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيون جهاتيون | title_orig = Jeevan Jhaankiyoon | editor = [[لعل پشپ]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[سوانح عمري]]، سوانحي خاڪا | pub_date = 1969ع | subject = سنڌي شاعرن ۽ اديبن جون سوانح عمريون }} '''جيون جهاتيون''' (رومن عنوان: ''Jeevan Jhaankiyoon'') سنڌي ٻوليءَ ۾ سوانحي خاڪن جو هڪ مجموعو آهي، جنهن کي سنڌي اديب ۽ نقاد [[لعل پشپ]] ترتيب ڏنو. هي ڪتاب 1969ع ۾ شايع ٿيو. ان ۾ سنڌ جي ڇهن اهم شاعرن، اديبن ۽ فڪري شخصيتن جا سوانحي خاڪا شامل آهن. ڪتاب ۾ مرتب جو سوانح عمري لکڻ جي فن ۽ فني اصولن بابت هڪ علمي مقدمو پڻ شامل آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''جيون جهاتيون'' سنڌي ادب جي اهم شخصيتن جي زندگيءَ ۽ ادبي خدمتن بابت سوانحي خاڪن جو مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن ڪتاب ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[چين راءِ سامي]]، [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]]، [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] ۽ [[امرلال هنگوراڻي]] جا خاڪا شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي هڪ اهم خصوصيت مرتب جو سوانح نگاريءَ جي فن بابت مقدمو آهي. جوتواڻيءَ ان کي علمي نوعيت جو مضمون قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ سوانح عمري لکڻ جي فن ۽ فني پهلوئن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == مرتب == '''لعل پشپ''' سنڌي اديب، ڪهاڻيڪار، ناول نگار، نقاد ۽ مرتب هو. سندس اصل نالو لعل ڀڳوانداس رجهواڻي هو ۽ سندس جنم پهرين جنوري 1935ع تي لاڙڪاڻي ۾ ٿيو. هن انگريزي ادب ۾ بي اي جي تعليم حاصل ڪئي ۽ ادبي لکڻين، صحافت ۽ ڪتابن جي اشاعت سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhyatPushp">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |url=https://doczz.net/doc/2998503/the-e-book-in-pdf-format-4.60-mb |language=en }}</ref> لعل پشپ سنڌي جديد ادب ۾ ڪهاڻي ۽ ناول جي حوالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''دائرو'' ۽ ''هن جي آتم جو موت'' شامل آهن. هن ادبي تنقيد ۽ صحافت ۾ پڻ ڪم ڪيو.<ref name="SindhyatPushp"/> == ڪتاب ۾ شامل سوانحي خاڪا == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب ''جيون جهاتيون'' ۾ هيٺين ڇهن شخصيتن جا سوانحي خاڪا شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dcecf4;" | شخصيت ! style="background:#dcecf4;" | ادبي يا فڪري سڃاڻپ ! style="background:#dcecf4;" | اهميت |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] | صوفي شاعر | سنڌي ڪلاسيڪي شاعري ۽ ''شاهه جو رسالو'' |- | [[سچل سرمست]] | صوفي شاعر | تصوف، وحدت ۽ گهڻ لساني شاعري |- | [[چين راءِ سامي]] | ويدانتي شاعر | سنڌي سلوڪ ۽ ويدانتي فڪر |- | [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] | محقق ۽ اديب | سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافت بابت تحقيق |- | [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] | صحافي ۽ اديب | سنڌي صحافت، نثر ۽ سماجي فڪر |- | [[امرلال هنگوراڻي]] | ڪهاڻيڪار | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي اوسر |} هن جدول ۾ شخصيتن جي عام ادبي سڃاڻپ ڏني وئي آهي. ڪتاب جي اصل متن جي غير موجودگيءَ ۾ هر خاڪي جي تفصيلي مواد يا بابن جي ترتيب بابت دعويٰ نٿي ڪري سگهجي. == سوانح نگاريءَ بابت مقدمو == ''جيون جهاتيون'' ۾ مرتب لعل پشپ جو سوانح عمري لکڻ جي فن ۽ فني اصولن بابت هڪ علمي مقدمو شامل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن مقدمي کي ڪتاب جي اهم خصوصيتن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سوانح نگاريءَ ۾ ڪنهن شخصيت جي زندگيءَ، ڪم، فڪري ارتقا ۽ تاريخي پسمنظر کي دستاويزي بنيادن تي پيش ڪيو ويندو آهي. ڪتاب جي مقدمي جو تعلق انهيءَ ادبي صنف جي فن ۽ فني مسئلن سان آهي، پر اصل متن جي تصديق کان سواءِ مقدمي ۾ بيان ڪيل مخصوص اصولن، دليلن يا مثالن جي تفصيل نٿي ڏئي سگهجي. == ادبي موضوع == === ڪلاسيڪي صوفي شاعري === ڪتاب ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي ۽ سچل سرمست جا سوانحي خاڪا شامل آهن. ٻئي شاعر سنڌي ڪلاسيڪي ادب ۽ صوفي روايت سان تعلق رکن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> === ويدانتي شاعري === چين راءِ ساميءَ جو خاڪو سنڌي ويدانتي شاعريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو. سامي سنڌي سلوڪن ۽ روحاني فڪر جي حوالي سان مشهور آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ٻولي، تاريخ ۽ صحافت === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ۽ ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻيءَ جا خاڪا سنڌي ٻوليءَ جي تحقيق، تاريخ، نثر ۽ صحافت سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڪتاب ۾ جاءِ ڏين ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> === جديد سنڌي ڪهاڻي === امرلال هنڱوراڻيءَ جو خاڪو جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي شروعاتي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي حيثيت == ''جيون جهاتيون'' هڪ اهڙو سوانحي مجموعو آهي، جنهن ۾ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد دورن سان لاڳاپيل شخصيتن کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي. ڪتاب جي موضوعن مان صوفي شاعري، ويدانتي فڪر، سنڌي ٻوليءَ جي تحقيق، صحافت ۽ مختصر ڪهاڻيءَ جهڙن ادبي شعبن جي نمائندگي ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> مرتب جو سوانح نگاريءَ بابت مقدمو هن مجموعي کي رڳو شخصيتن جي زندگيءَ جي بيان تائين محدود نٿو رکي، پر ان ۾ سوانحي ادب جي فن بابت نظرياتي بحث پڻ شامل ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == اشاعت == موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''جيون جهاتيون'' 1969ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان جو مرتب لعل پشپ هو.<ref name="Jotwani1996"/> اصل ڪتاب جو ناشر، اشاعت جو هنڌ، صفحن جو تعداد، ڇاپن جي تاريخ ۽ سوانحي خاڪن جي اصل ترتيب بابت وڌيڪ ڪتابي تصديق گهربل آهي. == پڻ ڏسو == * [[لعل پشپ]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي نثر]] * [[سوانح عمري]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سچل سرمست]] * [[چين راءِ سامي]] * [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] * [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] * [[امرلال هنڱوراڻي]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1969ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي سوانحي ادب]] [[زمرو:سنڌي نثر]] 8ach6qvu4iqtqnyy5nm85yu7a0fot8c 0 105536 429385 2026-11-06T22:19:54Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[سامي (شاعر)]] ڏانھن چوريو 429385 wikitext text/x-wiki #چوريو[[سامي (شاعر)]] k6zafbuir1hzburjgwnx5xbnqk3gmpr 0 105537 429392 2026-11-06T22:29:51Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[امر لعل هنگوراڻي]] کي [[امرلال هنگوراڻي]] ڏانھن چوريو 429392 wikitext text/x-wiki #چوريو [[امرلال هنگوراڻي]] kqorz7jrqhub9c3zw2ge00i9296njbj 0 105538 429395 2026-11-06T22:33:21Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox written work | name = جيون جهلڪون | title_orig = Jeevan Jhalakoon | author = [[چترو ناگپال]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[آتم ڪٿا]]، يادگيريون | published_in = [[تنهنجي منهنجي ڪهاڻي]] | publication_date = 1991ع (ٻئي ماخذ موجب 1992ع) | publisher = چترليکا پرڪاشن (اصل ڪتاب جو ناشر) }} '''جيون جهلڪون''' (انگريزي ن... 429395 wikitext text/x-wiki {{Infobox written work | name = جيون جهلڪون | title_orig = Jeevan Jhalakoon | author = [[چترو ناگپال]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[آتم ڪٿا]]، يادگيريون | published_in = [[تنهنجي منهنجي ڪهاڻي]] | publication_date = 1991ع (ٻئي ماخذ موجب 1992ع) | publisher = چترليکا پرڪاشن (اصل ڪتاب جو ناشر) }} '''جيون جهلڪون''' (انگريزي نقل حرفي: ''Jeevan Jhalakoon'') سنڌي ٻوليءَ جي ليکڪ [[چترو ناگپال]] جي آتم ڪٿائي لکڻي آهي، جيڪا سندس ڪهاڻين ۽ يادگيرين جي مجموعي ''[[تنهنجي منهنجي ڪهاڻي]]'' ۾ شامل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن لکڻيءَ کي ليکڪ جي ذاتي زندگيءَ جي واقعن ۽ عورتن سان سندس لاڳاپيل تجربن جي تصويرڪشي قرار ڏنو آهي. لکڻيءَ ۾ خانداني تعلقات، سماجي رويا، روايتي عقيدا ۽ پيءُ پٽ جي وچ ۾ ملڪيت بابت تڪرار جهڙا موضوع سامهون اچن ٿا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> == ادبي پسمنظر == ''جيون جهلڪون'' چترو ناگپال جي ڪتاب ''تنهنجي منهنجي ڪهاڻي'' جو حصو آهي. جوتواڻيءَ موجب اهو ڪتاب مختصر ڪهاڻين ۽ يادگيرين تي مشتمل آهي، جنهن جي آخر ۾ ''جيون جهلڪون'' نالي آتم ڪٿائي لکڻي شامل ڪئي وئي آهي. ڪتاب جون ڪهاڻيون مختلف زندگيءَ جي حالتن ۾ ڪردارن جي ردعمل کي بيان ڪن ٿيون، جڏهن ته ''جيون جهلڪون'' ۾ ليکڪ پنهنجي ذاتي تجربن ڏانهن رجوع ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> ''تنهنجي منهنجي ڪهاڻي'' جو ڪتابي رڪارڊ انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي لائبريريءَ سان لاڳاپيل سنڌي سنچيه جي فهرست ۾ موجود آهي. ان فهرست ۾ ڪتاب جو ليکڪ چترو ناگپال ۽ ناشر چترليکا پرڪاشن ڄاڻايل آهن.<ref name="SindhiSanchaya">{{cite web |title=Tunhinjī Munhinjī Kahāṇī |url=https://sindhisanchaya.in/books/5656 |website=Sindhi Sanchaya |publisher=Indian Institute of Sindhology |language=en }}</ref> == موضوع ۽ مواد == === ذاتي زندگي ۽ عورتن سان لاڳاپيل تجربا === موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب ''جيون جهلڪون'' ۾ ليکڪ پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن کي عورتن سان واسطيدار تجربن جي پسمنظر ۾ پيش ڪيو آهي. انهن تجربن ۾ گهر جي عورتن جون ڳالهيون، سماجي رويا، مذهبي شخصيتن بابت روايتي تصورات ۽ خانداني زندگيءَ جا واقعا شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> === نِشچل ڀڳت جو واقعو === لکڻيءَ ۾ بيان ڪيل هڪ واقعي موجب ليکڪ پنهنجي ڏاڏيءَ کي گهر جي ننهن کي خبردار ڪندي ٻڌو هو ته هو هڪ گهمندڙ، هڪ اک واري فقير، نِشچل ڀڳت، کان پري رهن. ڏاڏيءَ جي بيان موجب اهو فقير عورتن سان نامناسب لاڳاپن لاءِ مشهور هو. هن بابت اها دعويٰ پڻ بيان ڪئي وئي ته هن پاڙي جي هڪ بي اولاد عورت کي اولاد حاصل ڪرڻ جي مقصد سان پنهنجي جسم جي مخصوص حصي جا وار ڏنا هئا.<ref name="Jotwani1996"/> هيءُ واقعو ليکڪ جي يادگيريءَ ۾ ڏاڏيءَ جي ٻڌايل ڳالهه طور پيش ٿئي ٿو. نِشچل ڀڳت بابت بيان ڪيل الزام جي آزاد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ تنهنڪري ان کي ثابت ٿيل حقيقت بدران آتم ڪٿائي روايت جو حصو سمجهڻ گهرجي. === پيءُ سان گهر جي ملڪيت بابت تڪرار === لکڻيءَ ۾ ليکڪ جي وڏي ٿيڻ کان پوءِ سندس پيءُ سان پيدا ٿيل هڪ خانداني تڪرار جو پڻ ذڪر ملي ٿو. جوتواڻيءَ جي بيان موجب ليکڪ جي پيءُ ڪجهه ماڻهن کي ڀاڙي تي آندو ته جيئن پٽ کي گهر مان زبردستي ڪڍرايو وڃي. پيءُ جو ارادو هو ته موجوده گهر کي وڌيڪ قيمت تي وڪڻي پٽ ۽ سندس ڪٽنب کي شهر جي ٻاهرئين علائقي ۾ هڪ فليٽ ۾ آباد ڪري.<ref name="Jotwani1996"/> هيءُ بيان ليکڪ جي ذاتي زندگيءَ سان منسوب ڪيل واقعي طور پيش ڪيو ويو آهي. ان بابت عدالتي دستاويزن، ملڪيت جي رڪارڊ يا ٻين آزاد شاهديُن جي تصديق موجود نه آهي. == ادبي خصوصيتون == === آتم ڪٿائي انداز === ''جيون جهلڪون'' ۾ ذاتي يادگيرين ذريعي زندگيءَ جي مختلف تجربن کي بيان ڪيو ويو آهي. ليکڪ پنهنجي خاندان، گهر جي ماحول ۽ سماجي لاڳاپن بابت واقعن کي آتم ڪٿائي انداز ۾ پيش ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> === خانداني ۽ سماجي لاڳاپا === لکڻيءَ جي بيان ڪيل واقعن ۾ گهر جي وڏڙن جي هدايتن، عورتن بابت سماجي روين، مذهبي شخصيتن جي سماجي حيثيت ۽ ملڪيت جي معاملي ۾ خانداني اختلافن جا موضوع نمايان ٿين ٿا. اهي موضوع لکڻيءَ جي بيان ڪيل مواد مان ظاهر ٿين ٿا؛ انهن کي ليکڪ جي سموري فڪري موقف جو مڪمل اظهار قرار ڏيڻ لاءِ اصل متن جو وڌيڪ مطالعو ضروري آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ليکڪ == ''جيون جهلڪون'' جو ليکڪ چترو نِشچلداس ناگپال 12 فيبروري 1932ع تي [[شڪارپور]]، سنڌ ۾ ڄائو. هن بي. اي ۽ راشٽرڀاشا رتن جي تعليم حاصل ڪئي. هو سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ، مزاح ۽ طنز سان لاڳاپيل ليکڪ هو.<ref name="SindhiSangat">{{cite web |title=Chatru Nihchaldas Nagpal |url=https://sindhisangat.com/promoters/chatru-nihchaldas-nagpal/ |website=Sindhi Sangat |language=en }}</ref> سندس ٻين تصنيفن ۾ ''جواني ڏينهن چار'' (1967ع)، ''روم ۾ هڪ رات'' (1982ع)، ''ياد وطن'' (1996ع)، ''دلبر پٽ منهنجو'' (1996ع) ۽ ''ڪنڊن جو مربو'' (1998ع) شامل آهن. سندس ڪتاب ''تنهنجي منهنجي ڪهاڻي'' کي 1993ع ۾ ممبئيءَ ۾ ڪونج پبليڪيشن پاران ادبي انعام ملڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="SindhiSangat"/> == اشاعت ۽ ڪتابيات == موتي لال جوتواڻيءَ ''تنهنجي منهنجي ڪهاڻي'' جي اشاعت جو سال 1991ع ڄاڻايو آهي، جڏهن ته ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ اهو سال 1992ع درج ٿيل آهي. سنڌي سنچيه جي ڪتابي فهرست ۾ ڪتاب جو ناشر چترليکا پرڪاشن ڄاڻايل آهي، پر انهيءَ رڪارڊ مان اشاعت جي سال جي تصديق نه ٿي ٿئي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangat"/><ref name="SindhiSanchaya"/> ''جيون جهلڪون'' جي اصل متن جي صفحن، الڳ اشاعت يا ٻين ٻولين ۾ ترجمن بابت وڌيڪ ڪتابياتي تحقيق گهربل آهي. == ادبي اهميت == ''جيون جهلڪون'' چترو ناگپال جي آتم ڪٿائي لکڻيءَ طور سندس ڪهاڻين ۽ يادگيرين جي مجموعي جو حصو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ ان جو الڳ اندراج موجود هجڻ سبب هن لکڻيءَ جي مواد ۽ ادبي سڃاڻپ بابت هڪ دستاويزي حوالو ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> لکڻيءَ ۾ بيان ڪيل ذاتي ۽ خانداني واقعن ذريعي ليکڪ جي زندگيءَ جي ڪجهه پهلوئن جي ڄاڻ ملي ٿي، پر انهن واقعن جي تاريخي تصديق ۽ مڪمل ادبي تجزيي لاءِ اصل ڪتاب جو مطالعو ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[چترو ناگپال]] * [[تنهنجي منهنجي ڪهاڻي]] * [[آتم ڪٿا]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[يادگيريون]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisanchaya.in/books/5656 تنهنجي منهنجي ڪهاڻي — سنڌي سنچيه جو ڪتابي رڪارڊ] * [https://sindhisangat.com/promoters/chatru-nihchaldas-nagpal/ چترو ناگپال — سنڌي سنگت] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي نثر]] [[زمرو:آتم ڪٿائي ادب]] [[زمرو:سنڌي يادگيريون]] 76c52ysmkj1lt9hh4eo2ulzhrbywwvp 429396 429395 2026-11-06T22:33:42Z Intisar Ali 8681 /* */ 429396 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيون جهلڪون | title_orig = Jeevan Jhalakoon | author = [[چترو ناگپال]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[آتم ڪٿا]]، يادگيريون | published_in = [[تنهنجي منهنجي ڪهاڻي]] | publication_date = 1991ع (ٻئي ماخذ موجب 1992ع) | publisher = چترليکا پرڪاشن (اصل ڪتاب جو ناشر) }} '''جيون جهلڪون''' (انگريزي نقل حرفي: ''Jeevan Jhalakoon'') سنڌي ٻوليءَ جي ليکڪ [[چترو ناگپال]] جي آتم ڪٿائي لکڻي آهي، جيڪا سندس ڪهاڻين ۽ يادگيرين جي مجموعي ''[[تنهنجي منهنجي ڪهاڻي]]'' ۾ شامل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن لکڻيءَ کي ليکڪ جي ذاتي زندگيءَ جي واقعن ۽ عورتن سان سندس لاڳاپيل تجربن جي تصويرڪشي قرار ڏنو آهي. لکڻيءَ ۾ خانداني تعلقات، سماجي رويا، روايتي عقيدا ۽ پيءُ پٽ جي وچ ۾ ملڪيت بابت تڪرار جهڙا موضوع سامهون اچن ٿا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> == ادبي پسمنظر == ''جيون جهلڪون'' چترو ناگپال جي ڪتاب ''تنهنجي منهنجي ڪهاڻي'' جو حصو آهي. جوتواڻيءَ موجب اهو ڪتاب مختصر ڪهاڻين ۽ يادگيرين تي مشتمل آهي، جنهن جي آخر ۾ ''جيون جهلڪون'' نالي آتم ڪٿائي لکڻي شامل ڪئي وئي آهي. ڪتاب جون ڪهاڻيون مختلف زندگيءَ جي حالتن ۾ ڪردارن جي ردعمل کي بيان ڪن ٿيون، جڏهن ته ''جيون جهلڪون'' ۾ ليکڪ پنهنجي ذاتي تجربن ڏانهن رجوع ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> ''تنهنجي منهنجي ڪهاڻي'' جو ڪتابي رڪارڊ انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي لائبريريءَ سان لاڳاپيل سنڌي سنچيه جي فهرست ۾ موجود آهي. ان فهرست ۾ ڪتاب جو ليکڪ چترو ناگپال ۽ ناشر چترليکا پرڪاشن ڄاڻايل آهن.<ref name="SindhiSanchaya">{{cite web |title=Tunhinjī Munhinjī Kahāṇī |url=https://sindhisanchaya.in/books/5656 |website=Sindhi Sanchaya |publisher=Indian Institute of Sindhology |language=en }}</ref> == موضوع ۽ مواد == === ذاتي زندگي ۽ عورتن سان لاڳاپيل تجربا === موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب ''جيون جهلڪون'' ۾ ليکڪ پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن کي عورتن سان واسطيدار تجربن جي پسمنظر ۾ پيش ڪيو آهي. انهن تجربن ۾ گهر جي عورتن جون ڳالهيون، سماجي رويا، مذهبي شخصيتن بابت روايتي تصورات ۽ خانداني زندگيءَ جا واقعا شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> === نِشچل ڀڳت جو واقعو === لکڻيءَ ۾ بيان ڪيل هڪ واقعي موجب ليکڪ پنهنجي ڏاڏيءَ کي گهر جي ننهن کي خبردار ڪندي ٻڌو هو ته هو هڪ گهمندڙ، هڪ اک واري فقير، نِشچل ڀڳت، کان پري رهن. ڏاڏيءَ جي بيان موجب اهو فقير عورتن سان نامناسب لاڳاپن لاءِ مشهور هو. هن بابت اها دعويٰ پڻ بيان ڪئي وئي ته هن پاڙي جي هڪ بي اولاد عورت کي اولاد حاصل ڪرڻ جي مقصد سان پنهنجي جسم جي مخصوص حصي جا وار ڏنا هئا.<ref name="Jotwani1996"/> هيءُ واقعو ليکڪ جي يادگيريءَ ۾ ڏاڏيءَ جي ٻڌايل ڳالهه طور پيش ٿئي ٿو. نِشچل ڀڳت بابت بيان ڪيل الزام جي آزاد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ تنهنڪري ان کي ثابت ٿيل حقيقت بدران آتم ڪٿائي روايت جو حصو سمجهڻ گهرجي. === پيءُ سان گهر جي ملڪيت بابت تڪرار === لکڻيءَ ۾ ليکڪ جي وڏي ٿيڻ کان پوءِ سندس پيءُ سان پيدا ٿيل هڪ خانداني تڪرار جو پڻ ذڪر ملي ٿو. جوتواڻيءَ جي بيان موجب ليکڪ جي پيءُ ڪجهه ماڻهن کي ڀاڙي تي آندو ته جيئن پٽ کي گهر مان زبردستي ڪڍرايو وڃي. پيءُ جو ارادو هو ته موجوده گهر کي وڌيڪ قيمت تي وڪڻي پٽ ۽ سندس ڪٽنب کي شهر جي ٻاهرئين علائقي ۾ هڪ فليٽ ۾ آباد ڪري.<ref name="Jotwani1996"/> هيءُ بيان ليکڪ جي ذاتي زندگيءَ سان منسوب ڪيل واقعي طور پيش ڪيو ويو آهي. ان بابت عدالتي دستاويزن، ملڪيت جي رڪارڊ يا ٻين آزاد شاهديُن جي تصديق موجود نه آهي. == ادبي خصوصيتون == === آتم ڪٿائي انداز === ''جيون جهلڪون'' ۾ ذاتي يادگيرين ذريعي زندگيءَ جي مختلف تجربن کي بيان ڪيو ويو آهي. ليکڪ پنهنجي خاندان، گهر جي ماحول ۽ سماجي لاڳاپن بابت واقعن کي آتم ڪٿائي انداز ۾ پيش ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> === خانداني ۽ سماجي لاڳاپا === لکڻيءَ جي بيان ڪيل واقعن ۾ گهر جي وڏڙن جي هدايتن، عورتن بابت سماجي روين، مذهبي شخصيتن جي سماجي حيثيت ۽ ملڪيت جي معاملي ۾ خانداني اختلافن جا موضوع نمايان ٿين ٿا. اهي موضوع لکڻيءَ جي بيان ڪيل مواد مان ظاهر ٿين ٿا؛ انهن کي ليکڪ جي سموري فڪري موقف جو مڪمل اظهار قرار ڏيڻ لاءِ اصل متن جو وڌيڪ مطالعو ضروري آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ليکڪ == ''جيون جهلڪون'' جو ليکڪ چترو نِشچلداس ناگپال 12 فيبروري 1932ع تي [[شڪارپور]]، سنڌ ۾ ڄائو. هن بي. اي ۽ راشٽرڀاشا رتن جي تعليم حاصل ڪئي. هو سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ، مزاح ۽ طنز سان لاڳاپيل ليکڪ هو.<ref name="SindhiSangat">{{cite web |title=Chatru Nihchaldas Nagpal |url=https://sindhisangat.com/promoters/chatru-nihchaldas-nagpal/ |website=Sindhi Sangat |language=en }}</ref> سندس ٻين تصنيفن ۾ ''جواني ڏينهن چار'' (1967ع)، ''روم ۾ هڪ رات'' (1982ع)، ''ياد وطن'' (1996ع)، ''دلبر پٽ منهنجو'' (1996ع) ۽ ''ڪنڊن جو مربو'' (1998ع) شامل آهن. سندس ڪتاب ''تنهنجي منهنجي ڪهاڻي'' کي 1993ع ۾ ممبئيءَ ۾ ڪونج پبليڪيشن پاران ادبي انعام ملڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="SindhiSangat"/> == اشاعت ۽ ڪتابيات == موتي لال جوتواڻيءَ ''تنهنجي منهنجي ڪهاڻي'' جي اشاعت جو سال 1991ع ڄاڻايو آهي، جڏهن ته ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ اهو سال 1992ع درج ٿيل آهي. سنڌي سنچيه جي ڪتابي فهرست ۾ ڪتاب جو ناشر چترليکا پرڪاشن ڄاڻايل آهي، پر انهيءَ رڪارڊ مان اشاعت جي سال جي تصديق نه ٿي ٿئي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangat"/><ref name="SindhiSanchaya"/> ''جيون جهلڪون'' جي اصل متن جي صفحن، الڳ اشاعت يا ٻين ٻولين ۾ ترجمن بابت وڌيڪ ڪتابياتي تحقيق گهربل آهي. == ادبي اهميت == ''جيون جهلڪون'' چترو ناگپال جي آتم ڪٿائي لکڻيءَ طور سندس ڪهاڻين ۽ يادگيرين جي مجموعي جو حصو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ ان جو الڳ اندراج موجود هجڻ سبب هن لکڻيءَ جي مواد ۽ ادبي سڃاڻپ بابت هڪ دستاويزي حوالو ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> لکڻيءَ ۾ بيان ڪيل ذاتي ۽ خانداني واقعن ذريعي ليکڪ جي زندگيءَ جي ڪجهه پهلوئن جي ڄاڻ ملي ٿي، پر انهن واقعن جي تاريخي تصديق ۽ مڪمل ادبي تجزيي لاءِ اصل ڪتاب جو مطالعو ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[چترو ناگپال]] * [[تنهنجي منهنجي ڪهاڻي]] * [[آتم ڪٿا]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[يادگيريون]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisanchaya.in/books/5656 تنهنجي منهنجي ڪهاڻي — سنڌي سنچيه جو ڪتابي رڪارڊ] * [https://sindhisangat.com/promoters/chatru-nihchaldas-nagpal/ چترو ناگپال — سنڌي سنگت] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي نثر]] [[زمرو:آتم ڪٿائي ادب]] [[زمرو:سنڌي يادگيريون]] 5yqzv4fv1vm3x44vktaftnb95pp2yio 0 105539 429397 2026-11-06T22:35:12Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جيون جوت | title_orig = Jeevan Jot | author = [[تيرٿ بسنت]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = علمي مضمون، تحقيقي نثر | published = 1966ع (ادبي لغت موجب)؛ 1982ع واري ڇاپي جو ڪتابياتي رڪارڊ | publisher = تيرٿ بسنت (1982ع واري ڇاپي موجب) }} '''جيون جوت''' (انگريزي نقل حرفي: ''Jeevan Jot'') سنڌي ٻو... 429397 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيون جوت | title_orig = Jeevan Jot | author = [[تيرٿ بسنت]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = علمي مضمون، تحقيقي نثر | published = 1966ع (ادبي لغت موجب)؛ 1982ع واري ڇاپي جو ڪتابياتي رڪارڊ | publisher = تيرٿ بسنت (1982ع واري ڇاپي موجب) }} '''جيون جوت''' (انگريزي نقل حرفي: ''Jeevan Jot'') سنڌي ٻوليءَ جي اديب، محقق، مضمون نگار ۽ نقاد [[تيرٿ بسنت]] جي علمي مضمونن جو مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن تصنيف کي علمي مضمونن جو مجموعو قرار ڏيندي ان جي اشاعت جو سال 1966ع ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> سنڌي سنچيه جي ڪتابي فهرست ۾ ''جيون جوت'' جي 1982ع واري ڇاپي جو اندراج پڻ موجود آهي. ان رڪارڊ موجب ڪتاب جو ليکڪ ۽ ناشر تيرٿ بسنت هو، ۽ ڪتاب جو نسخو ڀارت جي شهر ميسور ۾ قائم مرڪزي اداري براءِ هندستاني ٻوليون جي ڪتب خاني ۾ محفوظ آهي.<ref name="SindhiSanchayaJeevanJot">{{cite web |title=Jīvan Jote Tīrth Basant |url=https://sindhisanchaya.in/books/55182 |website=Sindhi Sanchaya |publisher=Indian Institute of Sindhology |language=en }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''جيون جوت'' سنڌي علمي نثر سان تعلق رکندڙ تصنيف آهي. موتي لال جوتواڻيءَ ان کي ''علمي مضمونن جو مجموعو'' قرار ڏنو آهي. هن مختصر ڪتابياتي اندراج ۾ مضمونن جي تعداد، انفرادي عنوانن، موضوعن يا ترتيب بابت تفصيل موجود نه آهن.<ref name="Jotwani1996"/> تيرٿ بسنت سنڌي ادب ۾ مضمون نگاري، ادبي تنقيد، سوانح نگاري، ڪهاڻي، ڊرامي ۽ ترجمي سان لاڳاپيل رهيو. سندس ادبي سرگرمين جي انهيءَ وسيع پسمنظر ۾ ''جيون جوت'' سندس مضمون نگاريءَ سان تعلق رکندڙ تصنيف طور سڃاتي وڃي ٿي.<ref name="TirthBasantBio">{{cite web |title=Tirth Basant |url=https://thesindhuworld.com/tirth-basant/ |website=The Sindhu World |language=en }}</ref> == ليکڪ == ''جيون جوت'' جو ليکڪ [[تيرٿ بسنت]] (7 سيپٽمبر 1909ع – 30 سيپٽمبر 1994ع) سنڌي ادب جو مضمون نگار، ڪهاڻيڪار، نقاد، سوانح نگار، ڊراما نگار ۽ مترجم هو. سندس ادبي سرگرميون لڳ ڀڳ اڌ صديءَ تائين جاري رهيون. هن سنڌي ۽ انگريزي ٻولين ۾ لکيو ۽ سنڌي ادب جي مختلف صنفن ۾ ڪم ڪيو.<ref name="TirthBasantBio"/> تيرٿ بسنت پنهنجي ادبي زندگيءَ جي شروعات انگريزي مضمونن سان ڪئي، جيڪي ''Sindh Observer'' ۽ ''Advance India'' جهڙن رسالن ۽ اخبارن ۾ شايع ٿيا. وشن جگتياڻيءَ جي همٿائڻ تي هن سنڌيءَ ۾ لکڻ شروع ڪيو ۽ پوءِ ''روشني'' ۽ ''ڦليلي'' جهڙن ادبي پرچن سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="TirthBasantBio"/> سندس ادبي تصنيفن ۾ ''چڻنگون''، ''ڪنور''، ''ساهتيه سارو''، ''ساهتيه سورج''، ''ميرا''، ''خوشبو''، ''ماڻهو'' ۽ ٻيا ڪتاب شامل آهن. هن انگريزي ادب جي ڪجهه تصنيفن جا سنڌي ترجما پڻ ڪيا.<ref name="TirthBasantBio"/> == علمي ۽ ادبي پسمنظر == تيرٿ بسنت سنڌي نثر جي انهن ليکڪن مان هو، جن مضمون نگاريءَ ۽ ادبي مطالعي ۾ ڪم ڪيو. ''The Cultural Heritage of India'' جي پنجين جلد ۾ سنڌي ادب بابت مضمون ۾ سندس ڪتاب ''چڻنگون'' (1940ع) کي ورهاڱي کان اڳ سنڌي نثر جي قابل ذڪر تصنيفن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="CulturalHeritage">{{cite book |title=The Cultural Heritage of India |volume=5 |chapter=Sindhi Language and Literature |url=https://estudantedavedanta.net/Cultural_Heritage_Vol_V.pdf |language=en }}</ref> سندس ڪتاب ''ساهتيه سارو'' کي سنڌي ادبي تنقيد ۽ شاعريءَ جي اصولن جي مطالعي لاءِ يونيورسٽيءَ جي نصابي حوالن ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhiSyllabus">{{cite web |title=S.Y.B.A. Sindhi Syllabus |url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?doi=5835428db200a2e36bb491f022a0cd5f653deb6c&repid=rep1&type=pdf |language=en }}</ref> اهي ماخذ تيرٿ بسنت جي مجموعي علمي ۽ ادبي حيثيت کي واضح ڪن ٿا؛ البت انهن مان ''جيون جوت'' جي مخصوص مضمونن جا موضوع يا عنوان ثابت نه ٿا ٿين. == اشاعت ۽ ڪتابيات == ''جيون جوت'' جي اشاعت بابت هن وقت ٻه ڪتابياتي حوالا دستياب آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1; text-align:right;" ! style="background:#245782; color:white;" | ماخذ ! style="background:#245782; color:white;" | سال ! style="background:#245782; color:white;" | ڪتابياتي ڄاڻ |- | موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature'' | 1966ع | علمي مضمونن جو مجموعو؛ ليکڪ تيرٿ بسنت.<ref name="Jotwani1996"/> |- | سنڌي سنچيه، مرڪزي ادارو براءِ هندستاني ٻوليون، ميسور | 1982ع | ڪتاب جو نالو ''جيون جوت''؛ ليکڪ ۽ ناشر تيرٿ بسنت.<ref name="SindhiSanchayaJeevanJot"/> |} 1982ع واري رڪارڊ مان اها ڳالهه ثابت ٿئي ٿي ته ان سال سان منسوب هڪ نسخو ڪتب خاني ۾ درج آهي. اهو رڪارڊ اڪيلي سر ان ڳالهه جي تصديق نه ٿو ڪري ته اهو 1966ع واري تصنيف جو ٻيو ڇاپو هو يا ڪنهن ٻي ڪتابياتي تبديليءَ سان شايع ٿيو. انهيءَ سوال جي حل لاءِ ٻنهي نسخن جي عنواني صفحن، اشاعتي ڄاڻ ۽ متن جي ڀيٽ ضروري آهي. == ادبي حيثيت == ''جيون جوت'' تيرٿ بسنت جي علمي مضمون نگاريءَ سان تعلق رکندڙ ڪتاب طور سنڌي ادب جي ڪتابياتي ماخذن ۾ درج آهي. تيرٿ بسنت جي ٻين تصنيفن ۽ ادبي سرگرمين مان سنڌي نثر، تنقيد ۽ مضمون نگاريءَ ۾ سندس دلچسپيءَ جو پتو پوي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="TirthBasantBio"/> ڪتاب جي اصل متن تائين رسائي کان سواءِ ان جي انفرادي مضمونن، فڪري موقف، ادبي اسلوب يا مخصوص علمي نتيجن جو تفصيلي تجزيو ڪرڻ ممڪن نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[تيرٿ بسنت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي نثر]] * [[مضمون نگاري]] * [[ادبي تنقيد]] * [[ڪنور ڀڳت]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisanchaya.in/books/55182 جيون جوت — سنڌي سنچيه جو ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://thesindhuworld.com/tirth-basant/ تيرٿ بسنت — سوانحي ۽ ادبي تعارف] [[زمرو:1966ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي نثر]] [[زمرو:سنڌي مضمونن جا مجموعا]] db37e77kuw88ncgq4zca1t10ko4cn4e 0 105540 429398 2026-11-06T22:37:14Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جيون ماٿر | title_orig = جيون ماٿر يا سُر ڏهر | author = [[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي [[سُر ڏهر]] جي شرح؛ ليکڪ جي سوانح | genre = [[ادبي تنقيد]]، [[شرح]]، [[لطيفيات]]، [[سوانح عمري]] | published = 1956ع | preceded_by = | followed_by... 429398 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيون ماٿر | title_orig = جيون ماٿر يا سُر ڏهر | author = [[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي [[سُر ڏهر]] جي شرح؛ ليکڪ جي سوانح | genre = [[ادبي تنقيد]]، [[شرح]]، [[لطيفيات]]، [[سوانح عمري]] | published = 1956ع | preceded_by = | followed_by = }} '''جيون ماٿر'''، جنهن جو ٻيو عنوان '''جيون ماٿر يا سُر ڏهر''' پڻ ملي ٿو، سنڌي ٻوليءَ جي اديب، نقاد ۽ محقق [[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]] (1885ع–1954ع) جو ڪتاب آهي، جيڪو 1956ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام جي [[سُر ڏهر]] تي شرح ۽ تفسير شامل آهي. ان کان سواءِ ڪتاب ۾ ڪيڪي پي. آڏواڻيءَ جو لکيل لالچند امرڏنومل جڳتياڻيءَ جي زندگيءَ جو سوانحي احوال پڻ موجود آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="LalchandResearch">{{cite journal |title=جديد سنڌي ادب جو روشن تارو: لالچند امرڏنو مل |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-132-lalchand-amar-dino-mal-a-radiant-star-of-modern-sindhi-literature |language=sd }}</ref> ''جيون ماٿر'' جي عنوان جي لفظي معنيٰ ''زندگيءَ جي ماٿري'' آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ ڪتاب جي سڃاڻپ شاهه لطيف جي سُر ڏهر جي شرح ۽ ليکڪ جي سوانح سان لاڳاپيل تصنيف طور ڪئي وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪتاب جو تعارف == ''جيون ماٿر'' لالچند امرڏنومل جڳتياڻيءَ جي لطيفيات بابت لکيل تصنيفن مان هڪ آهي. ڪتاب جو بنيادي موضوع شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي سُر ڏهر جي شرح آهي. ان سان گڏ ڪيڪي پي. آڏواڻيءَ پاران لکيل لالچند جي سوانح پڻ شامل ڪئي وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي مقالي ۾ لالچند جي تصنيفن جي فهرست اندر ڪتاب جو عنوان ''جيون ماٿر يا سر ڏهر'' ۽ اشاعت جو سال 1956ع ڄاڻايل آهي. انهيءَ مقالي ۾ هيءَ معلومات مرليڌر ڪشنچند جيٽلي جي 2008ع واري مطالعي جي صفحي 165 ڏانهن منسوب ٿيل آهي.<ref name="LalchandResearch"/> == سُر ڏهر جي شرح == [[سُر ڏهر]]، [[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]] جو هڪ سُر آهي. ''جيون ماٿر'' ۾ لالچند امرڏنومل جڳتياڻيءَ هن سُر جي شاعريءَ جي شرح ڪئي آهي. ڪتاب جو اهو حصو سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مطالعي ۽ لطيفيات سان تعلق رکي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> لالچند سنڌي ادب ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ بابت مطالعي ۽ تشريح سان وابسته رهيو. سندس ٻين لطيفي تصنيفن ۾ ''شاهاڻو شاهه''، ''سُر سارنگ''، ''سُر يمن ڪلياڻ'' ۽ ''سُر ڪيڏارو'' سان لاڳاپيل ڪم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="LalchandResearch"/> ''جيون ماٿر'' جي اصل متن جي مڪمل جانچ کان سواءِ ان جي شرح جي بابن، بيتن جي تعداد ۽ مخصوص تشريحي نتيجن بابت قطعي تفصيل ڏيڻ ممڪن نه آهي. == لالچند جڳتياڻيءَ جي سوانح == ڪتاب جي ٻي اهم خصوصيت اها آهي ته ان ۾ لالچند امرڏنومل جڳتياڻيءَ جي زندگيءَ جو سوانحي احوال شامل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب هيءُ احوال ڪيڪي پي. آڏواڻيءَ لکيو هو، جنهن کي هن معتبر سوانحي بيان طور متعارف ڪرايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪيڪي پي. آڏواڻيءَ جي سوانحي لکڻيءَ جي موجودگي ڪتاب کي رڳو لطيفي شرح تائين محدود نه ٿي رکي، پر ان ۾ ليکڪ جي زندگيءَ بابت دستاويزي مواد پڻ شامل ڪري ٿي. سوانحي مضمون جي صفحن، عنوان ۽ اندروني تفصيلن جي تصديق لاءِ اصل ڇاپي جو مطالعو ضروري آهي. == ليکڪ == === شروعاتي زندگي ۽ تعليم === [[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]] 25 جنوري 1885ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌ ۾ ڄائو. سندس والد جو نالو امرڏنومل هو. هن شروعاتي تعليم گهر ۾ حاصل ڪئي ۽ پوءِ حيدرآباد جي هيرانند اڪيڊميءَ ۾ پڙهيو. هن 1903ع ۾ مئٽرڪ پاس ڪئي ۽ اڳتي هلي 1918ع ۾ بي. اي جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="SindhianaLalchand">{{cite encyclopedia |title=لالچند امرڏنو مل جڳتياڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لالچند+امرڏنو+مل+جڳتياڻي |language=sd }}</ref> هن تعليم ۽ تدريس جي شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو. ڪجهه وقت [[سنڌ مدرسته الاسلام]] ۾ استاد رهيو ۽ ٻين تعليمي ادارن سان به وابسته رهيو. سندس شاگردن ۾ سنڌ جو اديب ۽ دانشور [[محمد ابراهيم جويو]] پڻ شامل هو.<ref name="SindhianaLalchand"/> === ادبي ۽ تحقيقي خدمتون === لالچند امرڏنومل جڳتياڻي سنڌي ادب جي جديد نثري روايت سان لاڳاپيل اهم ليکڪ هو. هن ڪهاڻي، ناول، ڊرامي، ادبي تنقيد، مضمون نگاري، ترجمي ۽ لطيفيات ۾ ڪم ڪيو.<ref name="SindhiAdabiBoardLalchand">{{cite web |title=Lalchand Amardinomal Jagtyani |url=https://sindhiadabiboard.net/2023/03/29/lalchand-amardinomal-jagtyani/ |website=سنڌي ادبي بورڊ |date=2023-03-29 |language=en }}</ref> هن سنڌي ساهت سوسائٽيءَ جي قيام ۽ ادبي اشاعتن ۾ حصو ورتو. سنڌي ادب لاءِ مرڪزي صلاحڪار بورڊ سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ ورهاڱي کان اڳ ''مهراڻ'' رسالي جي ادارت ۾ ڪم ڪيائين.<ref name="SindhianaLalchand"/> سندس مشهور تصنيفن ۾ ''چوٿ جو چنڊ''، ''نقد ڌرم''، ''سيڻ ڪي ويڻ''، ''شاهاڻو شاهه''، ''سونهارو سچل''، ''سدا گلاب''، ''ڦلن مٺ''، ''حُر مکيءَ جا'' ۽ ''سُر ڪيڏارو'' شامل آهن.<ref name="LalchandResearch"/> === وفات === لالچند امرڏنومل جڳتياڻي 18 اپريل 1954ع تي وفات ڪئي. ''جيون ماٿر'' جي ڄاڻايل اشاعت 1956ع ۾ ٿي، تنهنڪري هيءُ ڪتاب سندس وفات کان پوءِ شايع ٿيل تصنيفن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref name="SindhianaLalchand"/><ref name="LalchandResearch"/> == لطيفيات ۾ ڪتاب جي جاءِ == لالچند امرڏنومل جڳتياڻيءَ جي ادبي ڪم ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ جو مطالعو هڪ اهم شعبو هو. ''جيون ماٿر'' انهيءَ سلسلي ۾ سُر ڏهر سان مخصوص تصنيف آهي، جڏهن ته سندس ٻين ڪتابن ۾ شاهه جي ٻين سُرن ۽ شخصيت بابت لکڻيون پڻ ملن ٿيون.<ref name="LalchandResearch"/> هن ڪتاب ۾ لطيفي شرح سان گڏ ليکڪ جي سوانح شامل هجڻ سبب ان کي ٻن لاڳاپيل ادبي موضوعن، يعني شاهه جي شاعريءَ جي تشريح ۽ لالچند جي زندگيءَ جي مطالعي، جي حوالي سان ڏسي سگهجي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == اشاعت ۽ ڪتابيات == ''جيون ماٿر'' جي اشاعت جو سال 1956ع موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۽ لالچند بابت تحقيقي مقالي ۾ ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="LalchandResearch"/> ڪتاب جي اصل ڇاپي جي ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد، شرح جي مڪمل ترتيب ۽ ڪيڪي پي. آڏواڻيءَ جي سوانحي مضمون جي صفحن بابت وڌيڪ ڪتابياتي تصديق گهربل آهي. == پڻ ڏسو == * [[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[شاهه جو رسالو]] * [[سُر ڏهر]] * [[لطيفيات]] * [[سنڌي ادبي تنقيد]] * [[سوانح عمري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-132-lalchand-amar-dino-mal-a-radiant-star-of-modern-sindhi-literature لالچند امرڏنومل بابت تحقيقي مقالو] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لالچند+امرڏنو+مل+جڳتياڻي لالچند امرڏنومل جڳتياڻي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] [[زمرو:1956ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:لطيفيات]] [[زمرو:سنڌي ادبي تنقيد]] [[زمرو:شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] mfd2g8a4sp2jubej6u37x9mrhdx3v89 0 105541 429399 2026-11-06T22:39:29Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox writer | name = ڪشور پهوجا «جيون» | native_name = ڪشور پهوجا جيون | pseudonym = جيون | birth_date = 1922ع | death_date = | occupation = [[ليکڪ]]، [[ڪهاڻيڪار]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، [[ٻاراڻو ادب]]، [[منظوم ڪهاڻي]] | movement = [[سماجي حقيقت نگاري]] | notableworks = ''روشن مستقبل''، ''ڪروڌي''، ''پکڙيال موتي... 429399 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ڪشور پهوجا «جيون» | native_name = ڪشور پهوجا جيون | pseudonym = جيون | birth_date = 1922ع | death_date = | occupation = [[ليکڪ]]، [[ڪهاڻيڪار]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، [[ٻاراڻو ادب]]، [[منظوم ڪهاڻي]] | movement = [[سماجي حقيقت نگاري]] | notableworks = ''روشن مستقبل''، ''ڪروڌي''، ''پکڙيال موتي''، ''گهمنڊي''، ''سچا جي جئه'' }} '''ڪشور پهوجا «جيون»''' (انگريزي: ''Kishore Pahuja Jeevan''؛ پيدائش 1922ع) سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار ۽ ٻاراڻي ادب جو ليکڪ هو. سندس ادبي ڪم ۾ مختصر ڪهاڻيءَ جي صنف کي اهم حيثيت حاصل هئي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ کيس سنڌي ڪهاڻيڪار طور متعارف ڪرائيندي سندس چئن ڪهاڻين جي مجموعن ۽ ٻارن لاءِ لکيل هڪ منظوم ڪهاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> سندس ڪتاب ''روشن مستقبل'' (1991ع) جي مهاڳ ۾ ليکڪ پنهنجي ادبي واڌ ويجهه ۽ سماجي حقيقت نگاريءَ ڏانهن لاڙي جو احوال ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == زندگيءَ جو احوال == ڪشور پهوجا «جيون» جي پيدائش 1922ع ۾ ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ سندس نالي سان «جيون» جو ادبي نالو درج ٿيل آهي. سندس ادبي سڃاڻپ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سندس جنم جي صحيح تاريخ، جنم ڀومي، والدين، تعليم، رهائش، خانداني زندگي ۽ وفات بابت دستياب ڪتابياتي اندراج ۾ تفصيلي معلومات موجود نه آهي. انهن موضوعن تي وڌيڪ مستند سوانحي تحقيق گهربل آهي. == ادبي زندگي == ڪشور پهوجا «جيون» سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي صنف ۾ لکندو رهيو. سندس ڪتابن جي فهرست مان 1991ع کان 1994ع تائين چار ڪهاڻين جي مجموعن جي اشاعت جو پتو پوي ٿو. انهن ۾ ''روشن مستقبل'' (1991ع)، ''ڪروڌي'' (1993ع)، ''پکڙيال موتي'' (1993ع) ۽ ''گهمنڊي'' (1994ع) شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> 1995ع ۾ هن ٻارن لاءِ ''سچا جي جئه'' نالي منظوم ڪهاڻي شايع ڪرائي، جنهن جو بنياد [[مهاڀارت]] جي روايت تي رکيل آهي. اهڙيءَ طرح سندس ڄاڻايل تصنيفن ۾ مختصر ڪهاڻين سان گڏ ٻاراڻي منظوم ادب جي صنف پڻ شامل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === سماجي حقيقت نگاري === موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڪشور پهوجا «جيون» پنهنجي ڪتاب ''روشن مستقبل'' جي مهاڳ ۾ پنهنجي ادبي ارتقا جو بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ سماجي حقيقت نگاريءَ ڏانهن سندس واڌ ويجهه جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> سماجي حقيقت نگاري ادب جو اهڙو لاڙو آهي، جنهن ۾ انساني زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ معاشرتي حالتن کي حقيقت پسندانه انداز ۾ پيش ڪيو ويندو آهي. جيون جي انهيءَ لاڙي بابت بنيادي شاهدي سندس ڪتاب جي مهاڳ سان لاڳاپيل جوتواڻيءَ جو ڪتابياتي بيان آهي. سندس ڪهاڻين ۾ ان لاڙي جي مخصوص اظهار جي تفصيلي جاچ لاءِ اصل متن جو مطالعو ضروري آهي. == تصنيفون == ڪشور پهوجا «جيون» جون هيٺيون تصنيفون موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ درج آهن.<ref name="Jotwani1996"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#245782;color:white;" | سال ! style="background:#245782;color:white;" | ڪتاب جو نالو ! style="background:#245782;color:white;" | صنف ! style="background:#245782;color:white;" | ڪتابياتي ڄاڻ |- | 1991ع | '''روشن مستقبل''' | مختصر ڪهاڻين جو مجموعو | راوي راج پبليڪيشن؛ 117 صفحا.<ref name="RekhtaRoshan">{{cite web |title=Roshan Mustaqabal |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/roshan-mustaqabal-ebooks |website=Rekhta |publisher=Rekhta Foundation |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref> |- | 1993ع | '''ڪروڌي''' | مختصر ڪهاڻين جو مجموعو | جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ درج. |- | 1993ع | '''پکڙيال موتي''' | مختصر ڪهاڻين جو مجموعو | جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ درج. |- | 1994ع | '''گهمنڊي''' | مختصر ڪهاڻين جو مجموعو | جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ درج. |- | 1995ع | '''سچا جي جئه''' | ٻارن لاءِ منظوم ڪهاڻي | [[مهاڀارت]] تي ٻڌل. |} == روشن مستقبل == ''روشن مستقبل'' ڪشور پهوجا «جيون» جو مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو 1991ع ۾ شايع ٿيو. ريخته جي ڪتابياتي رڪارڊ موجب ڪتاب جو ناشر راوي راج پبليڪيشن هو ۽ ان جا 117 صفحا آهن. ريخته تي هن ڪتاب جي ڊجيٽل نسخي جو رڪارڊ پڻ موجود آهي.<ref name="RekhtaRoshan"/> ان ڪتاب جو نسخو سنڌو يوٿ سرڪل، ليکراج عزيز لائبريري اينڊ ريسرچ سينٽر جي تعاون سان ريخته جي ڊجيٽل ذخيري ۾ درج ٿيل آهي.<ref name="RekhtaRoshan"/> === ڪتاب جو مهاڳ === ''روشن مستقبل'' جي مهاڳ ۾ ليکڪ پنهنجي ڪهاڻيڪار طور ادبي ترقيءَ جو احوال بيان ڪيو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب انهيءَ بيان مان سندس سماجي حقيقت نگاريءَ ڏانهن وڌندڙ لاڙي جي ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> مهاڳ جي مڪمل متن جو تجزيو ڪرڻ سان ليکڪ جي ادبي فڪر، تخليقي ارتقا ۽ سماجي حقيقت نگاريءَ بابت وڌيڪ تفصيل معلوم ڪري سگهجن ٿا. == ٻاراڻو ادب == ڪشور پهوجا «جيون» مختصر ڪهاڻين کان سواءِ ٻارن لاءِ پڻ لکيو. سندس ڪتاب ''سچا جي جئه'' (1995ع) ٻارن لاءِ منظوم ڪهاڻي آهي، جنهن جو بنياد هندستان جي قديم رزميي [[مهاڀارت]] تي رکيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هن ڪتاب جي اصل ڪهاڻيءَ جي ڪردارن، واقعن، نظم جي بحر، صفحن ۽ اشاعتي اداري بابت وڌيڪ ڪتابياتي تصديق گهربل آهي. == ڪتابياتي سڃاڻپ == ريخته جي ليکڪ واري فهرست ۾ ڪشور پهوجا «جيون» جي نالي سان ''روشن مستقبل'' موجود آهي. انهيءَ فهرست ۽ ڪتاب جي تفصيلي رڪارڊ مان ليکڪ جي نالي، ڪتاب جي عنوان ۽ 1991ع واري اشاعت جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="RekhtaAuthor">{{cite web |title=Kishore Pahuja Jeevan |url=https://www.rekhta.org/authors/kishore-pahuja-jeevan |website=Rekhta |publisher=Rekhta Foundation |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref><ref name="RekhtaRoshan"/> سندس ٻين تصنيفن جا سال ۽ ادبي صنفون موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت ۾ ڄاڻايل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[مختصر ڪهاڻي]] * [[سماجي حقيقت نگاري]] * [[ٻاراڻو ادب]] * [[منظوم ڪهاڻي]] * [[مهاڀارت]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.rekhta.org/authors/kishore-pahuja-jeevan ڪشور پهوجا «جيون» — ريخته تي ليکڪ جو تعارف] * [https://www.rekhta.org/ebooks/detail/roshan-mustaqabal-ebooks روشن مستقبل — ريخته تي ڪتاب جو ڊجيٽل رڪارڊ] [[زمرو:1922ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي ٻاراڻي ادب جا ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ادب]] 5j8s0ib4pq9asw9zsez5t8m92zhgeuc 0 105542 429400 2026-11-07T04:57:22Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جيون راڳ | title_orig = Jeevan Raag | author = هسارام «پيا» | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[شاعري]] | published = 1973ع }} '''جيون راڳ''' (انگريزي: ''Jeevan Raag'') سنڌي شاعر '''هسارام «پيا»''' جو ٻيو شعري مجموعو آهي، جيڪو 1973ع ۾ شايع ٿيو. هن مجموعي ۾ فطرت سان شاعر جي جذباتي وابستگي ۽ انساني ز... 429400 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيون راڳ | title_orig = Jeevan Raag | author = هسارام «پيا» | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[شاعري]] | published = 1973ع }} '''جيون راڳ''' (انگريزي: ''Jeevan Raag'') سنڌي شاعر '''هسارام «پيا»''' جو ٻيو شعري مجموعو آهي، جيڪو 1973ع ۾ شايع ٿيو. هن مجموعي ۾ فطرت سان شاعر جي جذباتي وابستگي ۽ انساني زندگيءَ جي ڏکن بابت سندس وڌندڙ شعور جي عڪاسي ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=65 |language=en}}</ref> == موضوع ۽ فڪري ارتقا == ادبي نقاد [[موتي لال جوتواڻي]] موجب، ''جيون راڳ'' ۾ شاعر جي فڪري ۽ تخليقي ارتقا جا ٻه نمايان مرحلا ڏسڻ ۾ اچن ٿا. پهرئين مرحلي ۾ شاعر فطرت ۽ ان جي تخليق ڪيل شين سان ويجهڙائيءَ مان حسي ۽ جسماني لطف حاصل ڪري ٿو. ٻئي مرحلي ۾ سندس نگاهه وڌيڪ پختي ٿئي ٿي ۽ فطرت جا منظر انساني ڏکن، محرومين ۽ بي وسيءَ جي المياتي عڪاسيءَ لاءِ پسمنظر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> == ٻولي ۽ اسلوب == جوتواڻي جي تنقيدي جائزي موجب، شاعر جي ٻوليءَ ۾ رواني، نزاڪت ۽ حياتيءَ سان ڀرپور اظهار موجود آهي. تنهن هوندي به سندس شاعريءَ ۾ هندي ٻوليءَ کان متاثر ڪن لفظي صورتن جي استعمال جي نشاندهي پڻ ڪئي وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي جائزو == ''جيون راڳ'' بابت جوتواڻي جي راءِ مان ظاهر ٿئي ٿو ته مجموعي ۾ فطرت رڳو حسن ۽ حسي لطف جو موضوع نه رهي ٿي، پر انساني زندگيءَ جي تڪليفن ۽ محرومين جي اظهار سان پڻ ڳنڍجي وڃي ٿي. اهڙيءَ ريت شاعر جي موضوعاتي دلچسپي ذاتي احساسن کان انساني حالتن ڏانهن وڌندي نظر اچي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=65 |language=en}} [[زمرو:1973ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]] lkfpy6uzi2j05lg6x57yr39ckw8hwiy 0 105543 429401 2026-11-07T05:03:20Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جيڪي ڏٺو هو سو مون | title_orig = Jekee D'itho Ho So Moon | author = [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[سفرنامو]] | subject = [[سوويت يونين]] جو سفر | published = 1982ع (هڪ ماخذ موجب) }} '''جيڪي ڏٺو هو سو مون''' (انگريزي: ''Jekee D'itho Ho So Moon'') سنڌي اديب، صحافي ۽ سماجي ڪارڪن ڪيرت... 429401 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيڪي ڏٺو هو سو مون | title_orig = Jekee D'itho Ho So Moon | author = [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[سفرنامو]] | subject = [[سوويت يونين]] جو سفر | published = 1982ع (هڪ ماخذ موجب) }} '''جيڪي ڏٺو هو سو مون''' (انگريزي: ''Jekee D'itho Ho So Moon'') سنڌي اديب، صحافي ۽ سماجي ڪارڪن [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] جو لکيل سفرنامو آهي، جنهن جو موضوع [[سوويت يونين]] جو سفر آهي. ٻاٻاڻي 1981ع ۾ سوويت يونين جو دورو ڪيو هو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن سفرنامي جو اشاعتي سال 1982ع ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}}</ref> == پسمنظر == ڪيرت ٻاٻاڻي سنڌي ادب، صحافت ۽ سنڌي ٻوليءَ جي ترقيءَ لاءِ ڪم ڪندڙ اديبن مان هو. هن ڪهاڻيون، ناٽڪ، تنقيدي مضمون، سفرناما ۽ آتم ڪٿائي تحريرون لکيون. هو هندستان ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ادبي ۽ ثقافتي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhiSangat">{{cite web |title=Kirat Choithram Babani |url=https://sindhisangat.com/promoters/kirat-choithram-babani/ |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-11-07}}</ref> ٻاٻاڻي 1981ع ۾ سوويت حڪومت جي دعوت تي سوويت يونين جو دورو ڪيو. انهيءَ سفر سان سندس سفرنامي ''جيڪي ڏٺو هو سو مون'' جو تعلق آهي.<ref name="SindhiSangat"/><ref name="Jotwani1996"/> == ڪتاب جو موضوع == ''جيڪي ڏٺو هو سو مون'' سوويت يونين بابت سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيل سفرنامو آهي. ڪتاب جو عنوان ليکڪ جي ڏٺل ۽ مشاهدي ۾ آيل دنيا ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جوتواڻي هن تصنيف کي سوويت سرزمين بابت سفرنامي طور درج ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سفرنامي جي تفصيلي بابن، سفر جي رستي، ڏٺل شهرن ۽ بيان ڪيل واقعن بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ڪتاب جي اصل متن جو مطالعو ضروري آهي. == اشاعت جو سال == ڪتاب جي اشاعت جي سال بابت موجود ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. موتي لال جوتواڻي جي ادبي لغت ۾ 1982ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته سنڌي سنگت پاران شايع ٿيل ڪيرت ٻاٻاڻي جي تصنيفن جي فهرست ۾ ''Jeki Ditho Ho Moon'' جي سامهون 1981ع درج آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangat"/> ڪتاب جي اصل عنواني صفحي يا اشاعتي تفصيلن جي تصديق سان هن اختلاف کي واضح ڪري سگهجي ٿو. == ليکڪ جو ادبي پسمنظر == ڪيرت ٻاٻاڻي جي ٻين تصنيفن ۾ ڪهاڻين جو مجموعو ''هُوءَ'' (1956ع)، هڪ ائڪٽ وارن ناٽڪن جو مجموعو ''سوريءَ سڏ ڪيو'' (1972ع)، لوڪ ڪهاڻين تي ٻڌل ''ابول راڻي'' (1982ع) ۽ ڪهاڻين جو مجموعو ''اوهين سڀ ننگا آهيو'' (1987ع) شامل آهن. هن پنهنجي زندگيءَ بابت آتم ڪٿائي لکڻيون پڻ شايع ڪيون.<ref name="SindhiSangat"/> ٻاٻاڻي سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، ادبي تنظيمن ۽ صحافتي سرگرمين ۾ حصو ورتو. سندس ادبي ڪم ۾ تخليقي ادب سان گڏ سماجي ۽ ثقافتي موضوع پڻ شامل هئا.<ref name="SindhiSangat"/> == لاڳاپيل موضوع == * [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سفرنامو]] * [[سوويت يونين]] * [[سنڌي ٻولي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي سفرناما]] [[زمرو:سوويت يونين]] 4xkow6j3mmvyedyoyic1lg0v21v1jyf 0 105544 429402 2026-11-07T05:12:29Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جيڪي ڏٺو مون | title_orig = Jekee D'itho Moon | author = [[ڦتن پرسواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي|مختصر ڪهاڻين جو مجموعو]] | published = 1993ع | publisher = پربهات پبليڪيشن، الهاس نگر (نصابي فهرست موجب) | subject = زندگيءَ جا مشاهدا، آدرش ۽ انساني قدر }} '''جيڪي ڏٺو... 429402 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جيڪي ڏٺو مون | title_orig = Jekee D'itho Moon | author = [[ڦتن پرسواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي|مختصر ڪهاڻين جو مجموعو]] | published = 1993ع | publisher = پربهات پبليڪيشن، الهاس نگر (نصابي فهرست موجب) | subject = زندگيءَ جا مشاهدا، آدرش ۽ انساني قدر }} '''جيڪي ڏٺو مون''' (انگريزي: ''Jekee D'itho Moon'') سنڌي اديب، ڪهاڻيڪار ۽ مترجم '''[[ڦتن پرسواڻي]]''' جو ستن مختصر ڪهاڻين تي مشتمل مجموعو آهي، جيڪو 1993ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب جون ڪهاڻيون ليکڪ جي زندگيءَ بابت آدرشي نقطه نظر ۽ سندس ذاتي مشاهدن سان تعلق رکن ٿيون. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن مجموعي جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == موضوع ۽ مواد == ''جيڪي ڏٺو مون'' ۾ ست مختصر ڪهاڻيون شامل آهن. جوتواڻي موجب، انهن ڪهاڻين جو بنياد ليکڪ جي زندگيءَ بابت آدرشي سوچ تي آهي. ڪتاب جي عنوان مان پڻ سندس ذاتي تجربن ۽ زندگيءَ ۾ ڏٺل حالتن جي ادبي اظهار ڏانهن اشارو ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب بابت موجود تنقيدي ڄاڻ موجب، ليکڪ پنهنجي مشاهدن کي ڪهاڻيءَ جي صورت ۾ پيش ڪري ٿو. هن مجموعي ۾ زندگيءَ کي ڏسڻ جو سندس مخصوص نقطه نظر اهميت رکي ٿو. ڪهاڻين جي انفرادي عنوانن، ڪردارن ۽ واقعن بابت وڌيڪ تفصيل ڪتاب جي اصل متن مان تصديق طلب آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == ليکڪ جو ادبي پسمنظر == [[ڦتن پرسواڻي]] سنڌي ڪهاڻيڪار ۽ مترجم هو. موتي لال جوتواڻي جي ادبي لغت ۾ سندس پيدائش جو سال 1933ع ڄاڻايل آهي. جوتواڻي موجب، پرسواڻي هندستان جي قديم ڪلاسيڪي ادبي ورثي کان متاثر هو. سندس لکڻين ۾ محبت، اخلاقي قدرن، تياڳ، مذهبي رواداري ۽ زندگيءَ جي آخري حقيقت، يعني موت، جهڙا موضوع ملن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> پرسواڻي ترجمي جي ميدان ۾ پڻ ڪم ڪيو. هن [[رابندرناٿ ٽئگور]] جي چونڊ شاعري سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪئي، جيڪا ''گيت گنگا'' جي نالي سان شايع ٿي. سنڌي ادب ۾ ٽئگور جي ترجمن بابت تحقيقي مقالي ۾ پڻ سندس ترجمي واري ڪم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="TagoreResearch">{{cite journal |title=Reception of Tagore in Sindhi Literature |url=https://www.krjsalbc.org.pk/index_htm_files/09-Dr.%20Ravi%20Prakash%20Techchandani.pdf |journal=Kalachi Research Journal |language=en }}</ref> == تعليمي نصاب ۾ شموليت == ''جيڪي ڏٺو مون'' کي سنڌي ٻوليءَ جي يونيورسٽي نصاب ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. ٽن سالن واري بي اي ڊگري ڪورس جي ٻئي سال جي نصابي فهرست ۾ ڪتاب جو نالو ''Jeki Ditho Mun''، ليکڪ جو نالو ''Phalan Purswani'' ۽ ناشر طور پربهات پبليڪيشن، الهاس نگر-3 درج آهي. هيءَ نصابي شاهدي ڪتاب جي تدريسي استعمال بابت معلومات مهيا ڪري ٿي.<ref name="BASyllabus">{{cite web |title=S. Y. B. A. Syllabi for the Three-Year Integrated B.A. Degree Course |url=https://abcdocz.com/doc/4076/s.-y.-b.-a.-syllabi-for-the-three-year-integrated-b.a.-de... |language=en }}</ref> == ادبي خصوصيتون == جوتواڻي جي مختصر تنقيدي بيان موجب، هن مجموعي جي بنيادي خصوصيت ليکڪ جي مشاهدي ۽ سندس آدرشي فڪر جو پاڻ ۾ لاڳاپو آهي. ڪتاب ۾ پيش ڪيل زندگيءَ جا تجربا ليکڪ جي پنهنجي نگاهه سان ڏٺل آهن. اهڙيءَ ريت مجموعي جي موضوعاتي سڃاڻپ ذاتي مشاهدي ۽ زندگيءَ بابت آدرشي تصور سان جڙيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == لاڳاپيل موضوع == * [[ڦتن پرسواڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[مختصر ڪهاڻي]] * [[رابندرناٿ ٽئگور]] * [[سنڌي ٻولي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} [[زمرو:1993ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]] scmhanacpe5km6gv2gg7ac3kclb3ltk 0 105545 429403 2026-11-07T05:34:16Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = ڄيٺمل پرسرام | title_orig = Jethmal Parsram | author = [[ديپچندرا ٻيلاڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | subject = [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] | genre = [[سوانح عمري]]، ادبي تحقيق | series = هندستاني ادب جا معمار | publisher = [[ساهتيه اڪادمي]] | published = 1990ع | pages = 114 }} '''ڄيٺمل پرسرام''' (ان... 429403 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ڄيٺمل پرسرام | title_orig = Jethmal Parsram | author = [[ديپچندرا ٻيلاڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | subject = [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] | genre = [[سوانح عمري]]، ادبي تحقيق | series = هندستاني ادب جا معمار | publisher = [[ساهتيه اڪادمي]] | published = 1990ع | pages = 114 }} '''ڄيٺمل پرسرام''' (انگريزي: ''Jethmal Parsram'') سنڌي اديب '''[[ديپچندرا ٻيلاڻي]]''' جو لکيل سوانحي ۽ ادبي تحقيقي ڪتاب آهي، جيڪو 1990ع ۾ [[ساهتيه اڪادمي]] جي ڪتابي سلسلي ''هندستاني ادب جا معمار'' (Makers of Indian Literature) تحت شايع ٿيو. هي ڪتاب سنڌي صحافي، اديب، محقق ۽ سماجي سڌارڪ [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] جي شخصيت ۽ ادبي خدمتن بابت هڪ مختصر مونوگراف آهي.<ref name="AkademiCatalogue">{{cite web |title=Sindhi Publications Catalogue |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf |publisher=Sahitya Akademi |language=en }}</ref><ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == اشاعت ۽ ڪتابي سلسلو == ''ڄيٺمل پرسرام'' ساهتيه اڪادمي جي ''هندستاني ادب جا معمار'' سلسلي جو حصو آهي. هن سلسلي ۾ هندستان جي مختلف ٻولين جي اديبن، شاعرن ۽ ادبي شخصيتن بابت مختصر تحقيقي ۽ سوانحي ڪتاب شايع ڪيا ويندا آهن.<ref name="AkademiCatalogue"/> ساهتيه اڪادمي جي سنڌي ڪتابن واري سرڪاري فهرست موجب، ''ڄيٺمل پرسرام'' جو پهريون ڇاپو 1990ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب 114 صفحن تي مشتمل آهي ۽ فهرست ۾ ان جي قيمت 15 ڀارتي رپيا ڄاڻايل آهي.<ref name="AkademiCatalogue"/> == ڪتاب جو موضوع == هن ڪتاب جو موضوع [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] آهي، جيڪو جديد سنڌي ادب، صحافت، تعليم ۽ سماجي سڌارن سان لاڳاپيل اهم شخصيتن مان هو. گلراجاڻي سنڌي نثر، صحافت، ادبي تنظيمن ۽ ڪتابن جي اشاعت ۾ ڪم ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Butt1992">{{cite journal |last=Butt |first=Allah Rakhio |title=The Hindvasi Sedition Case |journal=Sindhological Studies |volume=16 |year=1992 |publisher=University of Sindh |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%281992_Vol_16%29-Rafia_Ahmed_Shaikh-1992-cs.pdf |language=en }}</ref> == ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي جو پسمنظر == ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي جو جنم 1885ع يا 1886ع ۾ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ٿيو. هو سنڌي ادب جو ليکڪ، صحافي، استاد ۽ سماجي سڌارڪ هو. سندس دلچسپين ۾ سنڌي ادب، صوفي فڪر، تعليم ۽ سياسي شعور شامل هئا. سندس وفات 1948ع ۾ [[ممبئي]] ۾ ٿي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="GujaratiVishwakosh">{{cite web |title=Gulrajani, Jethmal Parsram |url=https://gujarativishwakosh.org/વિષય/jethmal-parsram-gulrajani-a-journalist-publisher-and-writer-from-sindh-british-india-co-founded-the-sindhi-sahtya-society/ |website=Gujarati Vishwakosh |language=gu }}</ref> === صحافتي خدمتون === گلراجاڻي سنڌي صحافت سان گهرو لاڳاپو رکندو هو. هن ''هندواسي'' اخبار جي ادارت ڪئي ۽ ''ڀارتواسي''، ''روح رهاڻ''، ''سنڌ هيرالڊ'' ۽ ''پرڪاش'' جهڙن رسالن ۽ اخبارن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برطانوي راڄ خلاف لکيل هڪ مضمون جي سلسلي ۾ مٿس بغاوت جو مقدمو هليو ۽ کيس قيد جي سزا ٻڌائي وئي.<ref name="Butt1992"/> === ادبي ۽ اشاعتي خدمتون === گلراجاڻي سنڌي ٻوليءَ ۾ تخليقي، تحقيقي ۽ ترجمي واري ادب جي واڌاري لاءِ ڪم ڪيو. هن ''نئين سنڌي لائبريري'' ۽ سستي ادب جي اشاعت وارين سرگرمين ۾ حصو ورتو. سندس لکڻين ۾ سماجي سڌارا، فلسفو، صوفي فڪر ۽ ادب جا موضوع شامل هئا.<ref name="Butt1992"/> سندس تصنيفن ۾ ''Sindh and its Sufis'' پڻ شامل آهي. هن يورپي ادب جي ڪجهه مشهور تخليقن کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ لاءِ ترجمي جو ڪم به ڪيو.<ref name="Butt1992"/> == ادبي اهميت == ديپچندرا ٻيلاڻي جو ''ڄيٺمل پرسرام''، ساهتيه اڪادمي جي سنڌي ادبي شخصيتن بابت شايع ٿيل سوانحي ڪتابن مان هڪ آهي. هن ڪتاب جي اشاعت ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي جي ادبي ۽ تاريخي شخصيت کي هندستاني ادب جي معمارن واري سلسلي ۾ دستاويزي صورت ۾ پيش ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="AkademiCatalogue"/><ref name="Jotwani1996"/> == لاڳاپيل موضوع == * [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] * [[ديپچندرا ٻيلاڻي]] * [[ساهتيه اڪادمي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي صحافت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite journal |last=Butt |first=Allah Rakhio |title=The Hindvasi Sedition Case |journal=Sindhological Studies |volume=16 |year=1992 }} [[زمرو:1990ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي سوانحي ڪتاب]] [[زمرو:ساهتيه اڪادمي جا ڪتاب]] 1wv0a5bn0tdpamhj22bjbb1b1oknxmm 429404 429403 2026-11-07T05:35:29Z Intisar Ali 8681 /* */ 429404 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ڄيٺمل پرسرام | title_orig = Jethmal Parsram | author = [[ديپچندرا ٻيلاڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | subject = [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] | genre = [[سوانح عمري]]، ادبي تحقيق | series = هندستاني ادب جا معمار | publisher = [[ساهتيه اڪيڊمي]] | published = 1990ع | pages = 114 }} '''ڄيٺمل پرسرام''' (انگريزي: ''Jethmal Parsram'') سنڌي اديب '''[[ديپچندرا ٻيلاڻي]]''' جو لکيل سوانحي ۽ ادبي تحقيقي ڪتاب آهي، جيڪو 1990ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي]] جي ڪتابي سلسلي ''هندستاني ادب جا معمار'' (ميڪرز آف انڊين لٽريچر) تحت شايع ٿيو. هي ڪتاب سنڌي صحافي، اديب، محقق ۽ سماجي سڌارڪ [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] جي شخصيت ۽ ادبي خدمتن بابت هڪ مختصر مونوگراف آهي.<ref name="AkademiCatalogue">{{cite web |title=Sindhi Publications Catalogue |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf |publisher=Sahitya Akademi |language=en }}</ref><ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == اشاعت ۽ ڪتابي سلسلو == ''ڄيٺمل پرسرام'' ساهتيه اڪادمي جي ''هندستاني ادب جا معمار'' سلسلي جو حصو آهي. هن سلسلي ۾ هندستان جي مختلف ٻولين جي اديبن، شاعرن ۽ ادبي شخصيتن بابت مختصر تحقيقي ۽ سوانحي ڪتاب شايع ڪيا ويندا آهن.<ref name="AkademiCatalogue"/> ساهتيه اڪادمي جي سنڌي ڪتابن واري سرڪاري فهرست موجب، ''ڄيٺمل پرسرام'' جو پهريون ڇاپو 1990ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب 114 صفحن تي مشتمل آهي ۽ فهرست ۾ ان جي قيمت 15 ڀارتي رپيا ڄاڻايل آهي.<ref name="AkademiCatalogue"/> == ڪتاب جو موضوع == هن ڪتاب جو موضوع [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] آهي، جيڪو جديد سنڌي ادب، صحافت، تعليم ۽ سماجي سڌارن سان لاڳاپيل اهم شخصيتن مان هو. گلراجاڻي سنڌي نثر، صحافت، ادبي تنظيمن ۽ ڪتابن جي اشاعت ۾ ڪم ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Butt1992">{{cite journal |last=Butt |first=Allah Rakhio |title=The Hindvasi Sedition Case |journal=Sindhological Studies |volume=16 |year=1992 |publisher=University of Sindh |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%281992_Vol_16%29-Rafia_Ahmed_Shaikh-1992-cs.pdf |language=en }}</ref> == ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي جو پسمنظر == ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي جو جنم 1885ع يا 1886ع ۾ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ٿيو. هو سنڌي ادب جو ليکڪ، صحافي، استاد ۽ سماجي سڌارڪ هو. سندس دلچسپين ۾ سنڌي ادب، صوفي فڪر، تعليم ۽ سياسي شعور شامل هئا. سندس وفات 1948ع ۾ [[ممبئي]] ۾ ٿي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="GujaratiVishwakosh">{{cite web |title=Gulrajani, Jethmal Parsram |url=https://gujarativishwakosh.org/વિષય/jethmal-parsram-gulrajani-a-journalist-publisher-and-writer-from-sindh-british-india-co-founded-the-sindhi-sahtya-society/ |website=Gujarati Vishwakosh |language=gu }}</ref> === صحافتي خدمتون === گلراجاڻي سنڌي صحافت سان گهرو لاڳاپو رکندو هو. هن ''هندواسي'' اخبار جي ادارت ڪئي ۽ ''ڀارتواسي''، ''روح رهاڻ''، ''سنڌ هيرالڊ'' ۽ ''پرڪاش'' جهڙن رسالن ۽ اخبارن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برطانوي راڄ خلاف لکيل هڪ مضمون جي سلسلي ۾ مٿس بغاوت جو مقدمو هليو ۽ کيس قيد جي سزا ٻڌائي وئي.<ref name="Butt1992"/> === ادبي ۽ اشاعتي خدمتون === گلراجاڻي سنڌي ٻوليءَ ۾ تخليقي، تحقيقي ۽ ترجمي واري ادب جي واڌاري لاءِ ڪم ڪيو. هن ''نئين سنڌي لائبريري'' ۽ سستي ادب جي اشاعت وارين سرگرمين ۾ حصو ورتو. سندس لکڻين ۾ سماجي سڌارا، فلسفو، صوفي فڪر ۽ ادب جا موضوع شامل هئا.<ref name="Butt1992"/> سندس تصنيفن ۾ ''Sindh and its Sufis'' پڻ شامل آهي. هن يورپي ادب جي ڪجهه مشهور تخليقن کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ لاءِ ترجمي جو ڪم به ڪيو.<ref name="Butt1992"/> == ادبي اهميت == ديپچندرا ٻيلاڻي جو ''ڄيٺمل پرسرام''، ساهتيه اڪادمي جي سنڌي ادبي شخصيتن بابت شايع ٿيل سوانحي ڪتابن مان هڪ آهي. هن ڪتاب جي اشاعت ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي جي ادبي ۽ تاريخي شخصيت کي هندستاني ادب جي معمارن واري سلسلي ۾ دستاويزي صورت ۾ پيش ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="AkademiCatalogue"/><ref name="Jotwani1996"/> == لاڳاپيل موضوع == * [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] * [[ديپچندرا ٻيلاڻي]] * [[ساهتيه اڪادمي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي صحافت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite journal |last=Butt |first=Allah Rakhio |title=The Hindvasi Sedition Case |journal=Sindhological Studies |volume=16 |year=1992 }} [[زمرو:1990ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي سوانحي ڪتاب]] [[زمرو:ساهتيه اڪادمي جا ڪتاب]] osm8zdhkj4xq7noap22nkijawjmw51g 429405 429404 2026-11-07T05:36:04Z Intisar Ali 8681 429405 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ڄيٺمل پرسرام | title_orig = Jethmal Parsram | author = [[ديپچندرا ٻيلاڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | subject = [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] | genre = [[سوانح عمري]]، ادبي تحقيق | series = هندستاني ادب جا معمار | publisher = [[ساهتيه اڪيڊمي]] | published = 1990ع | pages = 114 }} '''ڄيٺمل پرسرام''' (انگريزي: ''Jethmal Parsram'') سنڌي اديب '''[[ديپچندرا ٻيلاڻي]]''' جو لکيل سوانحي ۽ ادبي تحقيقي ڪتاب آهي، جيڪو 1990ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي]] جي ڪتابي سلسلي ''هندستاني ادب جا معمار'' (ميڪرز آف انڊين لٽريچر) تحت شايع ٿيو. هي ڪتاب سنڌي صحافي، اديب، محقق ۽ سماجي سڌارڪ [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] جي شخصيت ۽ ادبي خدمتن بابت هڪ مختصر مونوگراف آهي.<ref name="AkademiCatalogue">{{cite web |title=Sindhi Publications Catalogue |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf |publisher=Sahitya Akademi |language=en }}</ref><ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == اشاعت ۽ ڪتابي سلسلو == ''ڄيٺمل پرسرام'' ساهتيه اڪادمي جي ''هندستاني ادب جا معمار'' سلسلي جو حصو آهي. هن سلسلي ۾ هندستان جي مختلف ٻولين جي اديبن، شاعرن ۽ ادبي شخصيتن بابت مختصر تحقيقي ۽ سوانحي ڪتاب شايع ڪيا ويندا آهن.<ref name="AkademiCatalogue"/> ساهتيه اڪادمي جي سنڌي ڪتابن واري سرڪاري فهرست موجب، ''ڄيٺمل پرسرام'' جو پهريون ڇاپو 1990ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب 114 صفحن تي مشتمل آهي ۽ فهرست ۾ ان جي قيمت 15 ڀارتي رپيا ڄاڻايل آهي.<ref name="AkademiCatalogue"/> == ڪتاب جو موضوع == هن ڪتاب جو موضوع [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] آهي، جيڪو جديد سنڌي ادب، صحافت، تعليم ۽ سماجي سڌارن سان لاڳاپيل اهم شخصيتن مان هو. گلراجاڻي سنڌي نثر، صحافت، ادبي تنظيمن ۽ ڪتابن جي اشاعت ۾ ڪم ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Butt1992">{{cite journal |last=Butt |first=Allah Rakhio |title=The Hindvasi Sedition Case |journal=Sindhological Studies |volume=16 |year=1992 |publisher=University of Sindh |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%281992_Vol_16%29-Rafia_Ahmed_Shaikh-1992-cs.pdf |language=en }}</ref> == ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي جو پسمنظر == ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي جو جنم 1885ع يا 1886ع ۾ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ٿيو. هو سنڌي ادب جو ليکڪ، صحافي، استاد ۽ سماجي سڌارڪ هو. سندس دلچسپين ۾ سنڌي ادب، صوفي فڪر، تعليم ۽ سياسي شعور شامل هئا. سندس وفات 1948ع ۾ [[ممبئي]] ۾ ٿي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="GujaratiVishwakosh">{{cite web |title=Gulrajani, Jethmal Parsram |url=https://gujarativishwakosh.org/વિષય/jethmal-parsram-gulrajani-a-journalist-publisher-and-writer-from-sindh-british-india-co-founded-the-sindhi-sahtya-society/ |website=Gujarati Vishwakosh |language=gu }}</ref> === صحافتي خدمتون === گلراجاڻي سنڌي صحافت سان گهرو لاڳاپو رکندو هو. هن ''هندواسي'' اخبار جي ادارت ڪئي ۽ ''ڀارتواسي''، ''روح رهاڻ''، ''سنڌ هيرالڊ'' ۽ ''پرڪاش'' جهڙن رسالن ۽ اخبارن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برطانوي راڄ خلاف لکيل هڪ مضمون جي سلسلي ۾ مٿس بغاوت جو مقدمو هليو ۽ کيس قيد جي سزا ٻڌائي وئي.<ref name="Butt1992"/> === ادبي ۽ اشاعتي خدمتون === گلراجاڻي سنڌي ٻوليءَ ۾ تخليقي، تحقيقي ۽ ترجمي واري ادب جي واڌاري لاءِ ڪم ڪيو. هن ''نئين سنڌي لائبريري'' ۽ سستي ادب جي اشاعت وارين سرگرمين ۾ حصو ورتو. سندس لکڻين ۾ سماجي سڌارا، فلسفو، صوفي فڪر ۽ ادب جا موضوع شامل هئا.<ref name="Butt1992"/> سندس تصنيفن ۾ ''Sindh and its Sufis'' پڻ شامل آهي. هن يورپي ادب جي ڪجهه مشهور تخليقن کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ لاءِ ترجمي جو ڪم به ڪيو.<ref name="Butt1992"/> == ادبي اهميت == ديپچندرا ٻيلاڻي جو ''ڄيٺمل پرسرام''، ساهتيه اڪادمي جي سنڌي ادبي شخصيتن بابت شايع ٿيل سوانحي ڪتابن مان هڪ آهي. هن ڪتاب جي اشاعت ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي جي ادبي ۽ تاريخي شخصيت کي هندستاني ادب جي معمارن واري سلسلي ۾ دستاويزي صورت ۾ پيش ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="AkademiCatalogue"/><ref name="Jotwani1996"/> == لاڳاپيل موضوع == * [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] * [[ديپچندرا ٻيلاڻي]] * [[ساهتيه اڪيڊمي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي صحافت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite journal |last=Butt |first=Allah Rakhio |title=The Hindvasi Sedition Case |journal=Sindhological Studies |volume=16 |year=1992 }} [[زمرو:1990ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي سوانحي ڪتاب]] [[زمرو:ساهتيه اڪادمي جا ڪتاب]] bhpj8exrfg2jy3t4btra5fsbpg9pypm 0 105546 429406 2026-11-07T05:38:16Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = ڄيٺمل پرسرام ۽ سندس چونڊ لکڻيون | title_orig = Jethmal Parsram ain Sandasi Choonda Likhyatoon | author = [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] | editor = [[موتيرام سترامداس رامواڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = چونڊ نثر، ادبي تنقيد ۽ ڪتابيات | subject = [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] جون لکڻيون |... 429406 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ڄيٺمل پرسرام ۽ سندس چونڊ لکڻيون | title_orig = Jethmal Parsram ain Sandasi Choonda Likhyatoon | author = [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] | editor = [[موتيرام سترامداس رامواڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = چونڊ نثر، ادبي تنقيد ۽ ڪتابيات | subject = [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] جون لکڻيون | published = 1991ع }} '''ڄيٺمل پرسرام ۽ سندس چونڊ لکڻيون''' (انگريزي نقل حرفي: ''Jethmal Parsram ain Sandasi Choonda Likhyatoon'') سنڌي اديب، صحافي، نقاد ۽ محقق [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] جي لکڻين جو چونڊ مجموعو آهي، جنهن کي [[موتيرام سترامداس رامواڻي]] ترتيب ڏنو. ڪتاب 1991ع ۾ شايع ٿيو. هن ۾ گلراجاڻي جي شخصيت ۽ علمي ڪم جو تنقيدي جائزو، سندس تصنيفن جي ڪتابيات ۽ چونڊ لکڻيون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="Sanchaya">{{cite web |title=Jethmal Parsram and His Selected Writings |url=https://sindhisanchaya.in/books/56560 |website=Sindhi Sanchaya |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref> == ڪتاب جي ترتيب ۽ مواد == موتي لال جوتواڻي موجب، هي مجموعو ٻن بنيادي حصن ۾ ورهايل آهي. پهرئين حصي ۾ ڄيٺمل پرسرام جي شخصيت ۽ سندس مختلف علمي ۽ ادبي ڪردارن جو جائزو ورتو ويو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ سندس اصل تحريرن مان چونڊ پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === پهريون حصو: شخصيت ۽ ادبي جائزو === پهرئين حصي ۾ ڄيٺمل پرسرام کي هڪ انسان، ليکڪ، صحافي، نقاد ۽ عالم جي حيثيت ۾ پرکيو ويو آهي. هن حصي ۾ سندس علمي ۽ ادبي سرگرمين جا مختلف پاسا بيان ڪيا ويا آهن ۽ سندس تصنيفن جي ڪتابيات پڻ مرتب ڪئي وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ٻيو حصو: چونڊ لکڻيون === ٻئي حصي ۾ ڄيٺمل پرسرام جي تحريرن مان چونڊ شامل آهي. هي حصو پڙهندڙن کي سندس لکڻين سان سڌي واقفيت فراهم ڪري ٿو. چونڊ تحريرن جا انفرادي عنوان ۽ اصل ترتيب ڪتاب جي مڪمل نسخي مان تصديق طلب آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == ڄيٺمل پرسرام جو ادبي پسمنظر == [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] جديد سنڌي نثر ۽ صحافت سان لاڳاپيل اديبن مان هو. هن مضمون نگاري، ادبي تنقيد، فلسفي، تصوف ۽ سماجي موضوعن تي لکيو. سنڌي ادب جي تاريخ ۾ سندس مضمونن کي مشرقي ۽ مغربي فلسفي جي مطالعي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=سنڌي ادب ۾ مضمون نگاري |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ادب+۾+مضمون+نگاري |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-11-07 }}</ref> گلراجاڻي جي مضمونن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعري، [[تصوف]]، اپنشدن ۽ فلسفي جا موضوع شامل هئا. هن سنڌي ٻوليءَ جي سادگي ۽ عام فهم اظهار بابت پڻ لکيو.<ref name="Sindhiana"/> == مرتب == [[موتيرام سترامداس رامواڻي]] سنڌي ادب سان لاڳاپيل ليکڪ ۽ مرتب هو. سندس نالي سان ''تارا، نکٽ، ڪتيون'' (1992ع) سميت ٻيون تصنيفون پڻ درج آهن. ''ڄيٺمل پرسرام ۽ سندس چونڊ لکڻيون'' جي ترتيب سندس ادبي ڪم جو حصو آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Sanchaya"/> == ڪتابي رڪارڊ == سنڌي ڪتابن جي دستاويزي منصوبي ''سنڌي سنچيا'' ۾ هن ڪتاب جا ٻه رڪارڊ موجود آهن. هڪ رڪارڊ موجب ڪتاب جو نسخو ميسور جي ''Central Institute of Indian Languages'' جي مجموعي ۾ درج آهي. ٻئي رڪارڊ ۾ الهاس نگر جي ''Seth Parasram Parumal New English High School & Junior College'' جو ذڪر آهي. ٻنهي رڪارڊن ۾ اشاعت جو سال 1991ع ڄاڻايل آهي.<ref name="Sanchaya"/><ref name="Sanchaya2">{{cite web |title=Jethmal Parsram: His Selected Writings |url=https://sindhisanchaya.in/books/62991 |website=Sindhi Sanchaya |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref> == ادبي ۽ تحقيقي اهميت == هي مجموعو ڄيٺمل پرسرام جي شخصيت بابت تنقيدي جائزي ۽ سندس چونڊ تحريرن کي هڪ ئي ڪتاب ۾ گڏ ڪري ٿو. ڪتابيات جي شموليت ان کي گلراجاڻي جي تصنيفن بابت ابتدائي تحقيقي رهنمائي طور پڻ ڪارائتو بڻائي ٿي. هيءَ اهميت ڪتاب جي جوتواڻي پاران بيان ڪيل ترتيب مان ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] * [[موتيرام سترامداس رامواڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي نثر]] * [[سنڌي صحافت]] * [[ادبي تنقيد]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} [[زمرو:1991ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي نثر]] [[زمرو:ادبي تنقيد جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] abnkl1l8rlie08cqjykmgzgs014909h 429407 429406 2026-11-07T05:40:14Z Intisar Ali 8681 429407 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ڄيٺمل پرسرام ۽ سندس چونڊ لکڻيون | title_orig = Jethmal Parsram ain Sandasi Choonda Likhyatoon | author = [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] | editor = [[موتيرام سترامداس رامواڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = چونڊ نثر، ادبي تنقيد ۽ ڪتابيات | subject = [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] جون لکڻيون | published = 1991ع }} '''ڄيٺمل پرسرام ۽ سندس چونڊ لکڻيون''' (انگريزي نقل حرفي: ''Jethmal Parsram ain Sandasi Choonda Likhyatoon'') سنڌي اديب، صحافي، نقاد ۽ محقق [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] جي لکڻين جو چونڊ مجموعو آهي، جنهن کي [[موتيرام سترامداس رامواڻي]] ترتيب ڏنو. ڪتاب 1991ع ۾ شايع ٿيو. هن ۾ گلراجاڻي جي شخصيت ۽ علمي ڪم جو تنقيدي جائزو، سندس تصنيفن جي ڪتابيات ۽ چونڊ لکڻيون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="Sanchaya">{{cite web |title=Jethmal Parsram and His Selected Writings |url=https://sindhisanchaya.in/books/56560 |website=Sindhi Sanchaya |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref> == ڪتاب جي ترتيب ۽ مواد == موتي لال جوتواڻي موجب، هي مجموعو ٻن بنيادي حصن ۾ ورهايل آهي. پهرئين حصي ۾ ڄيٺمل پرسرام جي شخصيت ۽ سندس مختلف علمي ۽ ادبي ڪردارن جو جائزو ورتو ويو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ سندس اصل تحريرن مان چونڊ پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === پهريون حصو: شخصيت ۽ ادبي جائزو === پهرئين حصي ۾ ڄيٺمل پرسرام کي هڪ انسان، ليکڪ، صحافي، نقاد ۽ عالم جي حيثيت ۾ پرکيو ويو آهي. هن حصي ۾ سندس علمي ۽ ادبي سرگرمين جا مختلف پاسا بيان ڪيا ويا آهن ۽ سندس تصنيفن جي ڪتابيات پڻ مرتب ڪئي وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ٻيو حصو: چونڊ لکڻيون === ٻئي حصي ۾ ڄيٺمل پرسرام جي تحريرن مان چونڊ شامل آهي. هي حصو پڙهندڙن کي سندس لکڻين سان سڌي واقفيت فراهم ڪري ٿو. چونڊ تحريرن جا انفرادي عنوان ۽ اصل ترتيب ڪتاب جي مڪمل نسخي مان تصديق طلب آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == ڄيٺمل پرسرام جو ادبي پسمنظر == [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] جديد سنڌي نثر ۽ صحافت سان لاڳاپيل اديبن مان هو. هن مضمون نگاري، ادبي تنقيد، فلسفي، تصوف ۽ سماجي موضوعن تي لکيو. سنڌي ادب جي تاريخ ۾ سندس مضمونن کي مشرقي ۽ مغربي فلسفي جي مطالعي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=سنڌي ادب ۾ مضمون نگاري |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ادب+۾+مضمون+نگاري |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-11-07 }}</ref> گلراجاڻي جي مضمونن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعري، [[تصوف]]، اپنشدن ۽ فلسفي جا موضوع شامل هئا. هن سنڌي ٻوليءَ جي سادگي ۽ عام فهم اظهار بابت پڻ لکيو.<ref name="Sindhiana"/> == مرتب == [[موتيرام سترامداس رامواڻي]] سنڌي ادب سان لاڳاپيل ليکڪ ۽ مرتب هو. سندس نالي سان ''تارا، نکٽ، ڪتيون'' (1992ع) سميت ٻيون تصنيفون پڻ درج آهن. ''ڄيٺمل پرسرام ۽ سندس چونڊ لکڻيون'' جي ترتيب سندس ادبي ڪم جو حصو آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Sanchaya"/> == ڪتابي رڪارڊ == سنڌي ڪتابن جي دستاويزي منصوبي ''سنڌي سنچيا'' ۾ هن ڪتاب جا ٻه رڪارڊ موجود آهن. هڪ رڪارڊ موجب ڪتاب جو نسخو ميسور جي ''سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف انڊين لينگئيجز'' جي مجموعي ۾ درج آهي. ٻئي رڪارڊ ۾ الهاس نگر جي ''سيٺ پرسرام پرومل نيو انگلش ھاء اسڪول اينڊ ڪاليج '' جو ذڪر آهي. ٻنهي رڪارڊن ۾ اشاعت جو سال 1991ع ڄاڻايل آهي.<ref name="Sanchaya"/><ref name="Sanchaya2">{{cite web |title=Jethmal Parsram: His Selected Writings |url=https://sindhisanchaya.in/books/62991 |website=Sindhi Sanchaya |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref> == ادبي ۽ تحقيقي اهميت == هي مجموعو ڄيٺمل پرسرام جي شخصيت بابت تنقيدي جائزي ۽ سندس چونڊ تحريرن کي هڪ ئي ڪتاب ۾ گڏ ڪري ٿو. ڪتابيات جي شموليت ان کي گلراجاڻي جي تصنيفن بابت ابتدائي تحقيقي رهنمائي طور پڻ ڪارائتو بڻائي ٿي. هيءَ اهميت ڪتاب جي جوتواڻي پاران بيان ڪيل ترتيب مان ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] * [[موتيرام سترامداس رامواڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي نثر]] * [[سنڌي صحافت]] * [[ادبي تنقيد]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} [[زمرو:1991ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي نثر]] [[زمرو:ادبي تنقيد جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] autbd9f9fidgzi7mzmw5yrywhwfit99 0 105547 429410 2026-11-07T08:53:44Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ar:Special:Redirect/revision/70788808|مغارات إلورا]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 429410 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|WHS=ايلورا جون غارون|Image=[[ملف:Kailasha temple at ellora.JPG|250px]]<br /><small>Kailasanatha Temple, (Cave 16)<br /> view from the top of the rock</small>|State Party=[[ڀارت]]|Type=ثقافتي|Criteria=(i) (iii) (vi)|ID=b 243|Region=[[ڏکڻ ايشيا]]|Year=1983ع|Session=|Link=http://whc.unesco.org/en/list/243}} '''ايلورا''' (Ellora؛ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] : वेरूळ) هڪ قديم آثار وارو ماڳ آهي جيڪو [[ڀارت]] جي رياست، [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] ۾ [[اورنگ آباد]] کان 29 ڪلوميٽر اتر اولهه ۾ واقع آهي. t1epvddhkzzrcgqvpdvdqkzr39h6eya 429411 429410 2026-11-07T08:54:22Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429411 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|WHS=ايلورا جون غارون|Image=[[ملف:Kailasha temple at ellora.JPG|250px]]<br /><small>Kailasanatha Temple, (Cave 16)<br /> view from the top of the rock</small>|State Party=[[ڀارت]]|Type=ثقافتي|Criteria=(i) (iii) (vi)|ID=b 243|Region=[[ڏکڻ ايشيا]]|Year=1983ع|Session=|Link=http://whc.unesco.org/en/list/243}} '''ايلورا''' (Ellora؛ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] : वेरूळ) هڪ قديم آثار وارو ماڳ آهي جيڪو [[ڀارت]] جي رياست، [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] ۾ [[اورنگ آباد]] کان 29 ڪلوميٽر اتر اولهه ۾ واقع آهي. [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] dzzpfak7m2tk2dc4zz18b8h2oclrrqu 429412 429411 2026-11-07T08:58:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 429412 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|WHS=ايلورا جون غارون|Image=[[ملف:Kailasha temple at ellora.JPG|250px]]<br /><small>Kailasanatha Temple, (Cave 16)<br /> view from the top of the rock</small>|State Party=[[ڀارت]]|Type=ثقافتي|Criteria=(i) (iii) (vi)|ID=b 243|Region=[[ڏکڻ ايشيا]]|Year=1983ع|Session=|Link=http://whc.unesco.org/en/list/243}} [[File:Ellora Cave 12 si0241.jpg|thumb|left|180px|Numerous tantric Buddhist goddesses are carved in Cave 12.]] '''ايلورا''' (Ellora؛ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: वेरूळ) هڪ قديم آثار وارو ماڳ آهي جيڪو [[ڀارت]] جي رياست، [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] ۾ [[اورنگ آباد]] کان 29 ڪلوميٽر اتر اولهه ۾ واقع آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] bakvitgfocx08bkezvsoe50xru6t3mc 0 105548 429415 2026-11-07T09:11:17Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9456247|کونارک سوریا مندر]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 429415 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|Name=ڪونارڪ سوريا مندر}} '''ڪونارڪ سج مندر''' (Konark Sun Temple) ڀارت جي رياست اوڙيسه جي شهر ڪونارڪ ۾ هڪ قديم هندو [[مندر]] آهي. 8n2c69987lvgymlsoatepql57zlfaub 429416 429415 2026-11-07T09:13:12Z Ibne maryam 17680 /* */ 429416 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|Name=ڪونارڪ سوريا مندر}} '''ڪونارڪ سج مندر''' (Konark Sun Temple) [[ڀارت]] جي رياست [[اوڙيسا|اوڙيسه]] جي شهر ڪونارڪ ۾ هڪ قديم هندو [[مندر]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} mze6psbyi3zvdlsgvz0996humo7ltzm 429417 429416 2026-11-07T09:13:42Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429417 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|Name=ڪونارڪ سوريا مندر}} '''ڪونارڪ سج مندر''' (Konark Sun Temple) [[ڀارت]] جي رياست [[اوڙيسا|اوڙيسه]] جي شهر ڪونارڪ ۾ هڪ قديم هندو [[مندر]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] 7sghvbzyugrbttflamv19u8xanxflle 0 105549 429419 2026-11-07T09:32:52Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox writer | name = پريم چند ڄيٺواڻي | native_name = پريم چند ڄيٺواڻي | birth_date = 1934ع | occupation = [[شاعر]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[غزل]]، جديد شاعري، آزاد نظم | notableworks = ''گل نار'' (1987ع)، ''املتاس'' (1990ع) }} '''پريم چند ڄيٺواڻي''' (انگريزي: ''Prem Chand Jethwani''؛ پيدائش: 1934ع) [[سنڌي ٻولي]]ءَ جو شاعر آهي،... 429419 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = پريم چند ڄيٺواڻي | native_name = پريم چند ڄيٺواڻي | birth_date = 1934ع | occupation = [[شاعر]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[غزل]]، جديد شاعري، آزاد نظم | notableworks = ''گل نار'' (1987ع)، ''املتاس'' (1990ع) }} '''پريم چند ڄيٺواڻي''' (انگريزي: ''Prem Chand Jethwani''؛ پيدائش: 1934ع) [[سنڌي ٻولي]]ءَ جو شاعر آهي، جنهن جي شعري تصنيفن ۾ غزلن جو مجموعو ''گل نار'' (1987ع) ۽ جديد، غيرعروضي شاعريءَ جو مجموعو ''املتاس'' (1990ع) شامل آهن. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ادبي لغت ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ سندس انهن ٻنهي شعري مجموعن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ادبي ڪم == پريم چند ڄيٺواڻي جي ادبي سڃاڻپ سندس شاعريءَ سان لاڳاپيل آهي. موتي لال جوتواڻي جي ادبي لغت ۾ سندس ٻن شعري مجموعن جو اندراج ملي ٿو، جن مان هڪ غزلن تي ۽ ٻيو جديد غيرعروضي شاعريءَ تي مشتمل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === گل نار (1987ع) === '''''گل نار''''' (انگريزي نقل حرفي: ''Gulnaar'') پريم چند ڄيٺواڻي جو غزلن جو مجموعو آهي، جيڪو 1987ع ۾ شايع ٿيو. [[غزل]] سنڌي شاعريءَ جي اهم صنفن مان هڪ آهي، جنهن ۾ عام طور شعر ٻن مصرعن تي مشتمل هوندا آهن ۽ قافيي، رديف ۽ بحر جون روايتي خاصيتون استعمال ٿينديون آهن.<ref name="Jotwani1996"/> مجموعي ۾ شامل غزلن جا عنوان، تعداد، موضوعاتي تفصيل ۽ اشاعتي ادارو وڌيڪ ڪتابي تصديق جا محتاج آهن. === املتاس (1990ع) === '''''املتاس''''' (انگريزي نقل حرفي: ''Amal-taas'') ڄيٺواڻي جو جديد غيرعروضي شاعريءَ جو مجموعو آهي، جيڪو 1990ع ۾ شايع ٿيو. جوتواڻي هن مجموعي جي شاعريءَ کي جديد ۽ غيرموزون، يعني روايتي شعري بحر جي پابنديءَ کان آزاد، قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هن مجموعي جي انفرادي نظمن، انهن جي موضوعن ۽ شاعراڻي اسلوب بابت تفصيلي ڄاڻ لاءِ اصل ڪتاب جو مطالعو ضروري آهي. == سنڌي شاعريءَ جو ادبي پسمنظر == ويهين صديءَ دوران سنڌي شاعريءَ ۾ روايتي غزل سان گڏ جديد نظم ۽ آزاد شاعريءَ جا لاڙا پڻ وڌيا. ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي شاعرن غزل، نئين شاعري ۽ غيرروايتي شعري صورتن ۾ لکڻ جو سلسلو جاري رکيو. جديد سنڌي شاعريءَ جي تاريخي جائزي ۾ غزل ۽ آزاد نظم جي انهن لاڙن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Sahapedia">{{cite web |title=Post-Partition Sindhi Literature in India: A Historical Overview |url=https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview |website=Sahapedia |language=en }}</ref> ڄيٺواڻي جي ٻنهي ڄاتل مجموعن جي صنفي ورهاست مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن غزل ۽ جديد غيرعروضي شاعريءَ ۾ تصنيفون شايع ڪيون.<ref name="Jotwani1996"/> == تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#234d70;color:white;" | سال ! style="background:#234d70;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#234d70;color:white;" | صنف ! style="background:#234d70;color:white;" | تفصيل |- | 1987ع | ''گل نار'' | [[غزل]] | غزلن جو مجموعو |- | 1990ع | ''املتاس'' | جديد غيرعروضي شاعري | جديد شاعريءَ جو مجموعو |} <ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[غزل]] * [[آزاد نظم]] * [[جديد سنڌي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} [[زمرو:1934ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي ادب]] c3nkw0bijt3m73qnqald5tivzasj3st 0 105550 429420 2026-11-07T09:34:22Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox person | name = ڪشنچند ٽوپڻ لال جيٽلي | native_name = ڪشنچند ٽوپڻ لال جيٽلي | birth_date = 1910ع | death_date = 1995ع | occupation = سنسڪرت جو عالم، سنڌي وياڪرڻ نويس، مترجم، محقق | known_for = سنسڪرت ادب جا سنڌي ترجما، سنڌي وياڪرڻ ۽ رسم الخط جي تحقيق | notable_works = ''شرنگار لهر''، ''ميگه دوت''، ''سنڌي نالن ۾ س... 429420 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ڪشنچند ٽوپڻ لال جيٽلي | native_name = ڪشنچند ٽوپڻ لال جيٽلي | birth_date = 1910ع | death_date = 1995ع | occupation = سنسڪرت جو عالم، سنڌي وياڪرڻ نويس، مترجم، محقق | known_for = سنسڪرت ادب جا سنڌي ترجما، سنڌي وياڪرڻ ۽ رسم الخط جي تحقيق | notable_works = ''شرنگار لهر''، ''ميگه دوت''، ''سنڌي نالن ۾ سنڌيت جي سڳنڌ''، ''سنڌي وياڪرڻ پريچيه''، ''سچتر سنڌي زيور'' | children = [[مرليڌر ڪشنچند جيٽلي]] }} '''ڪشنچند ٽوپڻ لال جيٽلي''' (انگريزي: ''Kishinchand Topanlal Jetley''؛ 1910ع–1995ع) [[سنسڪرت]] ٻوليءَ جو عالم، [[سنڌي ٻولي]]ءَ جو وياڪرڻ نويس، مترجم ۽ محقق هو. هن سنسڪرت جي ڪلاسيڪي ادب کي سنڌي ٻوليءَ ۾ منتقل ڪرڻ سان گڏ سنڌي وياڪرڻ، نالن، قديم ثقافت ۽ رسم الخط بابت تحقيق ڪئي. سندس اهم تصنيفن ۾ ''شرنگار لهر'' (1972ع)، ''ميگه دوت'' (1981ع)، ''سنڌي نالن ۾ سنڌيت جي سڳنڌ'' (1986ع)، ''سنڌي وياڪرڻ پريچيه'' (1989ع) ۽ ''سچتر سنڌي زيور'' (1994ع) شامل آهن. هو سنڌي تحقيق لاءِ وقف ٽماهي رسالي ''سنڌي سونهن'' جي ادارت سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == زندگي ۽ تعليم == ڪشنچند جيٽلي جو تعلق هڪ اهڙي خاندان سان هو، جنهن ۾ سنسڪرت، هندي ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي تعليم کي اهميت ڏني ويندي هئي. سندس والد پنڊت ٽوپڻ لال سنسڪرت، هندي، مراٺي، گجراتي ۽ بنگالي ٻولين جو ڄاڻو ۽ ايوُرويد جو ماهر هو. هو حيدرآباد، سنڌ جي چنديراماڻي گهٽيءَ ۾ قائم ''سنڌ مارتنڊ ايوُرويد ودياليه'' جو پرنسپال پڻ رهيو.<ref name="JetleyInterview">{{cite web |title=Interview with Dr. Murlidhar Jetley |url=https://www.sindhishaan.com/article/personalities/pers_12_02.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref> ڪشنچند سنسڪرت جي تعليم ''ديارام گدومل سنسڪرت پاٺشالا'' ۾ حاصل ڪئي، جتي پنڊت ڪاشيناٿ پاڌيي شاستري سنسڪرت پڙهائيندو هو. هن ايوُرويد جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سندس پٽ مرليڌر جيٽلي پنهنجي سوانحي انٽرويو ۾ انهن تعليمي ۽ خانداني روايتن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="JetleyInterview"/> == سنسڪرت ادب جا ترجما == ڪشنچند جيٽلي سنسڪرت جي ڪلاسيڪي شاعريءَ کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ لاءِ ترجمي جو ڪم ڪيو. هن [[ڪاليداس]]، [[امرو شتڪ]] ۽ ''شرنگار تلڪ'' سان لاڳاپيل شاعراڻي متنن جا سنڌي ترجما ڪيا.<ref name="Jotwani1996"/> === شرنگار لهر (1972ع) === ''شرنگار لهر'' سنسڪرت جي ڪلاسيڪي شاعريءَ مان سنڌيءَ ۾ ڪيل منظوم ترجمن جو مجموعو آهي، جيڪو 1972ع ۾ شايع ٿيو. هن ۾ ''ميگه دوت''، ''امرو شتڪ'' ۽ ''شرنگار تلڪ'' مان شاعراڻا ترجما شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> === ميگه دوت (1981ع) === ''ميگه دوت'' سنسڪرت جي شاعر [[ڪاليداس]] جي مشهور منظوم تخليق آهي. ڪشنچند جيٽلي ان جو سنڌي ترجمو ڪيو، جيڪو 1981ع ۾ شايع ٿيو. هيءُ ترجمو سندس سنسڪرت ادب جي مطالعي ۽ سنڌي شاعراڻي اظهار سان وابستگيءَ جو هڪ مثال آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي وياڪرڻ ۽ لسانيات == جيٽلي سنڌي ٻوليءَ جي وياڪرڻ ۽ لساني بناوت بابت پڻ ڪم ڪيو. سندس ڪتاب ''سنڌي وياڪرڻ پريچيه'' (1989ع) سنڌي وياڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. هن سنڌي نالن ۽ انهن جي ثقافتي اهميت بابت ''سنڌي نالن ۾ سنڌيت جي سڳنڌ'' (1986ع) پڻ لکيو.<ref name="Jotwani1996"/> === سنڌي رسم الخط بابت تحقيق === ڪشنچند جيٽلي سنڌي رسم الخط جي تاريخ بابت پڻ تحقيق ڪئي. 1985ع ۾ پوني مان سندس هڪ تحقيقي ڪم ''The Date of Sindhi Hatavanika Script and the Need to Propagate It'' شايع ٿيو. هن ڪتاب جو حوالو يونِيڪوڊ جي رسم الخطن بابت علمي دستاويزن ۾ پڻ ڏنل آهي.<ref name="Unicode">{{cite report |title=A Roadmap for Scripts |url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10011-landa-roadmap.pdf |publisher=Unicode Consortium |year=2010 |language=en }}</ref> == سنڌو تهذيب بابت تحقيق == ڪشنچند جيٽلي قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]]، [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙپا]] بابت پڻ لکيو. سنڌ حڪومت جي ڪتابيات ۾ سندس 1985ع جون ٽي تصنيفون درج آهن، جن ۾ موهن جي دڙي ۽ هڙپا جي ثقافت، مهرن، رسم الخط ۽ ٻوليءَ بابت تحقيقي ڪم شامل آهي.<ref name="IndusBibliography">{{cite report |title=Bibliography on Indus Valley Civilization |url=https://crr.gos.pk/wp-content/uploads/2024/11/BIBLIOGRAPHY-ON-INDUS-VALLEY-CIVILIZATION.pdf |publisher=Government of Sindh |language=en }}</ref> انهن ۾ ''موهن جو دڙو، هڙپا، سنسڪرتي، انهن جو سميو، مهرن جي لپي ۽ ڀاشا'' بابت 1985ع جو ڪتاب پڻ شامل آهي، جيڪو پوني مان شايع ٿيو.<ref name="IndusBibliography"/> == سنڌي ثقافت بابت ڪم == جيٽلي جي ٻين تصنيفن ۾ ''موهن جي دڙي جي سنسڪرتي''، ''سنڌي نالن ۾ سنڌيت جي سڳنڌ'' ۽ ''سچتر سنڌي زيور'' شامل آهن. اهي ڪتاب قديم ثقافت، سنڌي نالن ۽ زيورن سان لاڳاپيل موضوعن تي لکيل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ڪتابن جي دستاويزي منصوبي ''سنڌي سنچيا'' ۾ سندس نالي سان ''سنڌي ڏڻ'' جو ڪتاب پڻ درج آهي، جنهن جو نسخو انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي لائبريريءَ ۾ موجود آهي.<ref name="Sanchaya">{{cite web |title=Sindhi Dina |url=https://sindhisanchaya.in/books/6098 |website=Sindhi Sanchaya |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref> == صحافت ۽ ادارت == ڪشنچند جيٽلي ٽماهي تحقيقي رسالي ''سنڌي سونهن'' جي ادارت سان لاڳاپيل رهيو. هي رسالو سنڌي ٻولي ۽ ادب جي تحقيق لاءِ مخصوص هو.<ref name="Jotwani1996"/> == تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#23557a;color:white;" | سال ! style="background:#23557a;color:white;" | تصنيف ! style="background:#23557a;color:white;" | موضوع |- | 1972ع | ''شرنگار لهر'' | سنسڪرت شاعريءَ جا منظوم سنڌي ترجما |- | 1981ع | ''ميگه دوت'' | ڪاليداس جي شاعريءَ جو سنڌي ترجمو |- | 1985ع | ''موهن جو دڙو، هڙپا، سنسڪرتي، انهن جو سميو، مهرن جي لپي ۽ ڀاشا'' | سنڌو تهذيب، مهرون ۽ رسم الخط |- | 1985ع | ''The Date of Sindhi Hatavanika Script and the Need to Propagate It'' | سنڌي رسم الخط جي تاريخ |- | 1986ع | ''سنڌي نالن ۾ سنڌيت جي سڳنڌ'' | سنڌي نالا ۽ ثقافت |- | 1989ع | ''سنڌي وياڪرڻ پريچيه'' | سنڌي وياڪرڻ |- | 1994ع | ''سچتر سنڌي زيور'' | سنڌي زيورن بابت ڪتاب |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="IndusBibliography"/><ref name="Unicode"/> == خاندان == ڪشنچند جيٽلي جو پٽ [[مرليڌر ڪشنچند جيٽلي]] سنڌي لسانيات، ادب ۽ ٻوليءَ جي تحقيق سان لاڳاپيل عالم هو. مرليڌر جيٽلي دهلي يونيورسٽيءَ جي جديد هندستاني ٻولين واري شعبي سان لاڳاپيل رهيو ۽ سنڌي لسانيات بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="JetleyInterview"/> == پڻ ڏسو == * [[مرليڌر ڪشنچند جيٽلي]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي وياڪرڻ]] * [[سنسڪرت]] * [[ڪاليداس]] * [[ميگه دوت]] * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} [[زمرو:1910ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1995ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي لسانيات جا ماهر]] [[زمرو:سنڌي مترجم]] [[زمرو:سنسڪرت جا عالم]] 20p59gz7tffl55gd23ri50ven2uebfc 0 105551 429421 2026-11-07T09:36:00Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox person | name = مرليڌر ڪشنچند جيٽلي | native_name = مرليڌر ڪشنچند جيٽلي | birth_date = {{Birth date|1930|11|7|df=y}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = 2023ع | occupation = لسانيات دان، محقق، اديب، استاد، لغت نويس | education = ايم اي، پي ايڇ ڊي | alma_mater = [[پوني يونيورسٽي]] | employer = دهلي يو... 429421 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = مرليڌر ڪشنچند جيٽلي | native_name = مرليڌر ڪشنچند جيٽلي | birth_date = {{Birth date|1930|11|7|df=y}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = 2023ع | occupation = لسانيات دان، محقق، اديب، استاد، لغت نويس | education = ايم اي، پي ايڇ ڊي | alma_mater = [[پوني يونيورسٽي]] | employer = [[دهلي يونيورسٽي]] | known_for = سنڌي لسانيات، ادبي تاريخ، لوڪ ادب ۽ وياڪرڻ | notable_works = ''سنڌي ساهتيه جو اتهاس''، ''شاهه جو رسالو: هڪ اڀياس''، ''سنڌي پهاڪا ۽ محاورا''، ''ٻوليءَ جو سرشتو ۽ لکاوٽ''، ''سنڌي ڌوني وگيان'' | father = [[ڪشنچند ٽوپڻ لال جيٽلي]] }} '''مرليڌر ڪشنچند جيٽلي''' (انگريزي: ''Murlidhar Kishinchand Jetley''؛ 7 نومبر 1930ع – 2023ع) سنڌي ٻوليءَ جو لسانيات دان، محقق، ادبي مؤرخ، لغت نويس ۽ استاد هو. هن سنڌي ٻوليءَ جي وياڪرڻ، صوتيات، صرفيات، ادبي تاريخ، لوڪ ادب، پهاڪن ۽ [[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]] بابت تحقيق ڪئي. هو [[دهلي يونيورسٽي]] جي جديد هندستاني ٻولين واري شعبي ۾ سنڌي ۽ تقابلي هندستاني ادب جو استاد رهيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="Sangat">{{cite web |title=Dr. Murlidhar Kishinchand Jetley |url=https://sindhisangat.com/promoters/murlidhar-kishinchand-jetley/ |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ خاندان == مرليڌر جيٽلي 7 نومبر 1930ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد [[ڪشنچند ٽوپڻ لال جيٽلي]] سنسڪرت جو عالم، سنڌي وياڪرڻ نويس ۽ مترجم هو. خاندان ۾ سنسڪرت، هندستاني ٻولين ۽ علمي مطالعي جي روايت موجود هئي.<ref name="Sangat"/><ref name="Interview">{{cite web |title=Interview with Dr. Murlidhar Jetley |url=https://www.sindhishaan.com/article/personalities/pers_12_02.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref> مرليڌر پنهنجي ابتدائي تعليم حيدرآباد ۾ حاصل ڪئي. 1947ع ۾ هو نوراءِ هيرانند اڪيڊميءَ ۾ ميٽرڪ جو شاگرد هو. [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سندس خاندان سنڌ ڇڏي هندستان لڏي ويو. لڏپلاڻ دوران خاندان جوڌپور، سوجت روڊ ۽ ابو روڊ تي رهيو، جڏهن ته مرليڌر اڳتي هلي بڙودا ۾ تعليم جاري رکي.<ref name="Interview"/> == تعليم == مرليڌر جيٽلي 1949ع ۾ سيڪنڊري اسڪول جو امتحان پاس ڪيو. ان کان پوءِ سندس خاندان پوني منتقل ٿيو. هن هندي ۽ سنسڪرت ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ لسانيات جو مطالعو ڪيو.<ref name="Interview"/> 1960ع کان 1964ع تائين هو پوني جي ''ڊيڪن ڪاليج پوسٽ گريجوئيٽ اينڊ ريسرچ انسٽيٽيوٽ'' ۾ تحقيقي فيلو رهيو. اتي هن سنڌي ٻوليءَ جي صرفيات تي تحقيق ڪئي. سندس پي ايڇ ڊي جي مقالي جو موضوع ''Morphology of Sindhi Language'' هو. پي ايڇ ڊي جي سال بابت مختلف سوانحي ذريعن ۾ 1964ع ۽ 1965ع درج آهن.<ref name="Interview"/><ref name="Bibliography">{{cite web |title=National Bibliography of Indian Literature (1954–2000), Sindhi, Vol. XI |url=https://www.exoticindia.com/book/details/national-bibliography-of-indian-literature-1954-2000-sindhi-vol-xi-uav191/ |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref> == تدريسي ۽ تحقيقي زندگي == مرليڌر جيٽلي 1950ع کان 1960ع تائين تعليم حاصل ڪرڻ سان گڏ پوني جي نوين هند هاءِ اسڪول ۾ هندي ۽ سنسڪرت پڙهائيندو رهيو. ان کان پوءِ ڊيڪن ڪاليج ۾ سنڌي لسانيات بابت تحقيق ڪئي.<ref name="Interview"/> 1964ع کان 1966ع تائين هن الهاس نگر جي آر ڪي تلريجا ڪاليج ۾ هنديءَ جي استاد طور ڪم ڪيو. انهيءَ عرصي ۾ ممبئيءَ مان شايع ٿيندڙ سنڌي هفتيوار اخبار ''هندواسي'' جو جزوقتي نائب ايڊيٽر پڻ رهيو.<ref name="Interview"/> فيبروري 1966ع ۾ کيس دهلي يونيورسٽيءَ ۾ سنڌيءَ جو ليڪچرار مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ هو ريڊر ٿيو ۽ سنڌي ۽ تقابلي هندستاني ادب پڙهائيندو رهيو. هن 6 نومبر 1995ع تي ملازمت تان رٽائرمينٽ ورتي.<ref name="Interview"/> == سنڌي لسانيات ۾ تحقيق == مرليڌر جيٽلي سنڌي ٻوليءَ جي بناوت، صرفيات، صوتيات، وياڪرڻ، رسم الخط ۽ لغوي ذخيري تي ڪم ڪيو. ڊيڪن ڪاليج ۾ هن سنڌي-انگريزي لغت جي تياريءَ واري تحقيقي منصوبي ۾ پڻ حصو ورتو.<ref name="Interview"/> === سنڌي وياڪرڻ === جيٽلي سنڌي وياڪرڻ بابت تحقيقي ۽ تدريسي ڪتاب لکيا. 1985ع ۾ هن سترامداس سائل ۽ پرسو گدواڻي سان گڏ ''سنڌي وياڪرڻ'' تي ڪم ڪيو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻي جي ادبي لغت ۾ ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> === سنڌي صوتيات === سندس ڪتاب ''سنڌي ڌوني وگيان'' (2000ع) سنڌي ٻوليءَ جي صوتيات بابت آهي. هي ڪتاب سندس لسانياتي تصنيفن مان هڪ آهي.<ref name="Sangat"/> === ٻوليءَ جو سرشتو ۽ لکاوٽ === ''ٻوليءَ جو سرشتو ۽ لکاوٽ'' (1999ع) سندس ٻولي ۽ رسم الخط بابت تصنيف آهي. هن ڪتاب کي دهلي يونيورسٽيءَ جي سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۽ رسم الخط واري نصاب جي مطالعي واري فهرست ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="Sangat"/><ref name="DelhiSyllabus">{{cite web |title=BA Programme with Sindhi as Minor |url=https://www.du.ac.in/uploads/24-11-2022-Artsfaculty.pdf |publisher=University of Delhi |year=2022 |language=en }}</ref> == سنڌي ادب جي تاريخ == جيٽلي جو ڪتاب ''سنڌي ساهتيه جو اتهاس'' (1972ع) سنڌي ادب جي تاريخ بابت آهي. هن تصنيف ۾ سنڌي ادب جي تاريخي مطالعي کي موضوع بڻايو ويو آهي. سندس ٻين ڪتابن ۾ ''سنڌي ساهتيه جي جهلڪ'' (2000ع) پڻ شامل آهي، جيڪو ادبي تنقيدي مضمونن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sangat"/> == شاهه عبداللطيف بابت تحقيق == مرليڌر جيٽلي [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ ۽ ''شاهه جي رسالي'' بابت پڻ تحقيق ڪئي. سندس ڪتاب ''شاهه جو رسالو: هڪ اڀياس'' شاهه جي رسالي جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. موتي لال جوتواڻي هن ڪتاب جو سال 1992ع ڄاڻايو آهي، جڏهن ته هڪ ٻي سوانحي فهرست ۾ 1972ع درج آهي؛ تنهنڪري ڇاپي جي سال بابت وڌيڪ ڪتابي تصديق ضروري آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sangat"/> == سنڌي لوڪ ادب == مرليڌر جيٽلي سنڌي لوڪ ڪهاڻين، پهاڪن، محاورن ۽ لوڪ روايتن تي تحقيق ڪئي. سندس ڪتاب ''آوايلي ڇپيل سنڌي لوڪ ڪهاڻيون'' سنڌي لوڪ ادب جي اوائلي ڇپيل مواد سان لاڳاپيل آهي. جوتواڻي ان جو سال 1986ع ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سندس تحقيقي مقالو ''The Sindhi Folk Literature'' سنڌ يونيورسٽيءَ جي رسالي ''Sindhological Studies'' جي 1986ع واري شماري ۾ شايع ٿيو. رسالي جي ايڊيٽوريل ۾ هن مقالي جو خاص ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Sindhological1986">{{cite journal |title=The Sindhi Folk Literature |author=M. K. Jetley |journal=Sindhological Studies |year=1986 |publisher=University of Sindh |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%281986_Winter%29-Mazhar_Yusuf-cs.pdf |language=en }}</ref> == پهاڪا ۽ محاورا == ''سنڌي پهاڪا ۽ محاورا'' جيٽلي جي سنڌي لوڪ ٻوليءَ ۽ اصطلاحي ذخيري بابت تصنيف آهي. جوتواڻي ان جو سال 1992ع ڄاڻايو آهي، جڏهن ته سنڌي سنگت جي ڪتابي فهرست ۾ 1993ع درج آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sangat"/> == ادبي تنظيمن سان وابستگي == مرليڌر جيٽلي ساهتيه اڪادمي، ڀارتيه گيان پيٺ، ڪي ڪي برلا فائونڊيشن ۽ سنڌي اڪادمي دهليءَ سان مختلف علمي ۽ تنظيمي حيثيتن ۾ لاڳاپيل رهيو. هو 1990ع کان 1995ع تائين هندستان جي انساني وسيلن واري وزارت جي سنڌي صلاحڪاري ڪميٽيءَ جو نائب چيئرمين رهيو ۽ 1994ع کان 1996ع تائين سنڌي اڪادمي دهليءَ جو اعزازي سيڪريٽري پڻ رهيو.<ref name="Sangat"/> هن سنڌ ۾ ٿيندڙ علمي ڪانفرنسن ۾ پڻ شرڪت ڪئي، جن ۾ سکر ۾ 1986ع ۽ ڪراچيءَ ۾ 1989ع ۽ 1996ع جا علمي اجلاس شامل آهن.<ref name="Sangat"/> == اعزاز == 1998ع ۾ کيس سنڌي ادب ۾ خدمتن تي سنڌي ساهتيه اڪادميءَ طرفان اعزاز ڏنو ويو. 2000ع ۾ ''ٻوليءَ جو سرشتو ۽ لکاوٽ'' تي قومي ڪائونسل براءِ فروغ سنڌي ٻوليءَ طرفان اعزاز مليس. ساڳئي سال هندي ساهتيه سميلن، پرياگ، کيس ''سنڌي ساهتيه ڀوشڻ'' جي لقب سان نوازيو.<ref name="Sangat"/> == وفات == مرليڌر ڪشنچند جيٽلي 2023ع ۾ وفات ڪئي. سندس وفات جي مڪمل تاريخ بابت موجود سوانحي ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ هڪ رڪارڊ 3 جولاءِ ۽ ٻيو 3 جون 2023ع ڄاڻائي ٿو.<ref name="SindhiWiki">{{cite web |title=Dr. Murlidhar Jetley |url=https://sindhiwiki.org/index.php?title=Dr._Murlidhar_Jetley |website=Encyclopedia of Sindhi |language=en }}</ref><ref name="SindhuWorld">{{cite web |title=Dr Murlidhar Jetley |url=https://thesindhuworld.com/murlidhar-jetley/ |website=The Sindhu World |language=en }}</ref> == تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | سال ! style="background:#245779;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#245779;color:white;" | موضوع |- | 1972ع | ''سنڌي ساهتيه جو اتهاس'' | سنڌي ادب جي تاريخ |- | 1985ع | ''لالچند امرڏنومل'' | ادبي سوانح ۽ تحقيق |- | 1985ع | ''سنڌي وياڪرڻ'' | وياڪرڻ؛ سترامداس سائل ۽ پرسو گدواڻي سان گڏ |- | 1986ع | ''آوايلي ڇپيل سنڌي لوڪ ڪهاڻيون'' | سنڌي لوڪ ادب |- | 1992ع | ''شاهه جو رسالو: هڪ اڀياس'' | شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ جو مطالعو؛ سال بابت اختلاف |- | 1992ع / 1993ع | ''سنڌي پهاڪا ۽ محاورا'' | پهاڪا ۽ محاورا |- | 1999ع | ''ٻوليءَ جو سرشتو ۽ لکاوٽ'' | ٻولي ۽ رسم الخط |- | 2000ع | ''سنڌي ساهتيه جي جهلڪ'' | ادبي تنقيد |- | 2000ع | ''سنڌي ڌوني وگيان'' | سنڌي صوتيات |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sangat"/> == پڻ ڏسو == * [[ڪشنچند ٽوپڻ لال جيٽلي]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي لسانيات]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[سنڌي پهاڪا]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite book |title=National Bibliography of Indian Literature (1954–2000): Sindhi |volume=11 |publisher=Sahitya Akademi |language=en }} [[زمرو:1930ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2023ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي لسانيات جا ماهر]] [[زمرو:سنڌي محقق]] [[زمرو:سنڌي ادبي نقاد]] [[زمرو:سنڌي لغت نويس]] h9hz31pl847yklwh1mmvvjwb41gyn6x 0 105552 429422 2026-11-07T09:40:27Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جهنگلي گل | title_orig = Jhangalee Gula | author = [[هري دلگير]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[نثري نظم]]، جديد غيرعروضي شاعري | publisher = سنڌي ٽائيمز پبليڪيشنز | pub_place = [[الهاس نگر]] | published = 1988ع | notable = هري دلگير جي موت کان پوءِ }} '''جهنگلي گل''' (انگريزي نقل حرفي: ''... 429422 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جهنگلي گل | title_orig = Jhangalee Gula | author = [[هري دلگير]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[نثري نظم]]، جديد غيرعروضي شاعري | publisher = سنڌي ٽائيمز پبليڪيشنز | pub_place = [[الهاس نگر]] | published = 1988ع | notable = هري دلگير جي موت کان پوءِ }} '''جهنگلي گل''' (انگريزي نقل حرفي: ''Jhangalee Gula'') سنڌي شاعر [[هري دلگير]] جو جديد غيرعروضي ۽ نثري نظمن تي مشتمل شعري مجموعو آهي، جيڪو 1988ع ۾ سنڌي ٽائيمز پبليڪيشنز، [[الهاس نگر]]، ڀارت مان شايع ٿيو. هن مجموعي ۾ شاعر روايتي شعري بحر ۽ وزن جي پابندين کان هٽي آزاد تخليقي اظهار جا تجربا ڪيا آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=66 |language=en }}</ref><ref name="SindhishaanMasterpieces">{{cite web |title=Some Masterpieces II |url=https://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref> == پسمنظر == [[هري دلگير]] جو اصل نالو هري گُردنومل درياڻي هو. هو 15 جون 1916ع تي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ پيدا ٿيو. هن پنهنجي شاعراڻي زندگيءَ جي شروعات روايتي سنڌي شاعريءَ جي مطالعي ۽ مشق سان ڪئي. هو [[ڪشنچند بيوس]] جي شاعراڻي اثر هيٺ رهيو ۽ سندس ادبي تربيت مان فائدو ورتائين.<ref name="SindhuWorld">{{cite web |title=Hari Dilgir |url=https://thesindhuworld.com/hari-dilgir/ |website=The Sindhu World |language=en |access-date=2026-11-07 }}</ref> هري دلگير پنهنجي ڊگهي شاعراڻي زندگيءَ ۾ پابند شاعريءَ سان گڏ نون شعري تجربن ڏانهن پڻ ڌيان ڏنو. سندس مجموعو ''جهنگلي گل'' انهيءَ تخليقي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == عنوان ۽ علامتي مفهوم == موتي لال جوتواڻي موجب، شاعر ''جهنگلي گل'' جي عنوان کي پنهنجي تخليقي ذهن جي علامت طور استعمال ڪيو آهي. شاعر جي خيال ۾ جهنگ جا گل، ڪيڪٽس جي ٻوٽن وانگر، پنهنجي مخصوص سونهن سان پاڻمرادو اُڀرن ٿا. اهڙيءَ طرح سندس ذهن جي جهنگ ۾ به شاعريءَ جا گل بنا ڪنهن اڳواٽ پابنديءَ جي ڦٽن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> هن تشبيهه ۾ جهنگلي گل آزاد تخليق، فطري واڌ ويجهه ۽ روايتي شعري سانچن کان ٻاهر اظهار جي علامت طور سامهون اچن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> == پابند شاعريءَ کان آزاد اظهار ڏانهن == جوتواڻي جي بيان موجب، هري دلگير پنجاهه سالن کان وڌيڪ عرصي تائين شعري وزن ۽ بحر جي پابندين ۾ پنهنجي مرضيءَ سان شاعري ڪندو رهيو. هن پنهنجي ان تجربي کي رضاڪارانه قيد سان تشبيهه ڏني. مجموعي جي اشاعت کان اڳ لڳ ڀڳ ٽن سالن دوران هن پاڻ کي ڄڻ ان قيد مان عارضي آزاديءَ تي محسوس ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> شاعر جي انهيءَ آزاديءَ جو اظهار مجموعي جي نثري نظمن ۾ ٿئي ٿو، جتي جذبات جي روانيءَ ۽ تخليقي اظهار کي روايتي عروض جي پابندين کان وڌيڪ اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == شاعريءَ جون خصوصيتون == ''جهنگلي گل'' ۾ نثري نظم ۽ جديد غيرعروضي شاعريءَ جا تجربا نمايان آهن. جوتواڻي جي تنقيدي بيان مان مجموعي جون هيٺيون خصوصيتون ظاهر ٿين ٿيون: * روايتي شعري وزن ۽ بحر کان آزادي؛ * فطري ۽ بي ساختي تخليقي اظهار؛ * جذبن جي کليل ۽ ڀرپور پيشڪش؛ * جهنگلي گلن ۽ ڪيڪٽس جي علامتي تشبيهه؛ * شاعر جي ڊگهي ادبي تجربي کان پوءِ اظهار جي نئين صورت.<ref name="Jotwani1996"/> == هري دلگير جي موت کان پوءِ == مجموعي ۾ شامل نظم ''هري دلگير جي موت کان پوءِ'' شاعر جي پنهنجي وفات کان پوءِ ممڪن سماجي ۽ ادبي ردعمل بابت هڪ تخيلاتي نظم آهي. هن نظم ۾ شاعر تصور ڪري ٿو ته سندس موت کان پوءِ مختلف ماڻهو سندس شخصيت ۽ ادبي ڪم بابت ڪهڙيون ڳالهيون ڪندا.<ref name="SindhishaanMasterpieces"/> نظم جي بيان موجب، ڪي ماڻهو کيس ٻين جي مدد ڪندڙ سٺو انسان سمجهندا، جڏهن ته ڪي سندس مدد ڪرڻ واري عمل کي شهرت حاصل ڪرڻ جي خواهش سان ڳنڍيندا. اهڙيءَ طرح ڪي کيس سٺو شاعر قرار ڏيندا، ڇاڪاڻ ته کيس ساهتيه اڪادميءَ جو انعام مليو هو، جڏهن ته ٻيا کيس انعام ملڻ باوجود روايتي شاعر سمجهندا.<ref name="SindhishaanMasterpieces"/> هي نظم شاعر جي پنهنجي ادبي سڃاڻپ، سماجي شهرت ۽ ٻين ماڻهن جي مختلف راين بابت تخيلاتي اظهار طور پڙهي سگهجي ٿو.<ref name="SindhishaanMasterpieces"/> == ليکڪ جو ادبي پسمنظر == هري دلگير سنڌي ٻوليءَ جي شاعرن مان هو، جنهن غزل، گيت، ٻارن جي شاعري ۽ ٻين شعري صنفن ۾ لکيو. سندس تصنيفن ۾ ''پل پل جو پڙلاءُ''، ''لهرون لک لباس''، ''رولو آواز''، ''ون ون ۾ وايون'' ۽ ''جهنگلي گل'' شامل آهن.<ref name="SindhuWorld"/> هن کي 1979ع ۾ سندس شعري مجموعي ''پل پل جو پڙلاءُ'' تي سنڌي ٻوليءَ جو [[ساهتيه اڪادمي انعام]] مليو. هو سنڌي ادب ۽ ثقافتي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. سندس وفات 11 اپريل 2004ع تي ٿي.<ref name="SindhuWorld"/> == اشاعت == ''جهنگلي گل'' 1988ع ۾ سنڌي ٽائيمز پبليڪيشنز، الهاس نگر، مان شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻي جي ادبي جائزي ۾ ڪتاب جي اشاعت ۽ ان مان نظم ''هري دلگير جي موت کان پوءِ'' جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref name="SindhishaanMasterpieces"/> == ادبي جائزو == ''جهنگلي گل'' جي ادبي اهميت شاعر جي پنهنجي تخليقي اظهار بابت بيان ڪيل تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي. جوتواڻي جي جائزي موجب، هن مجموعي ۾ عروض جي پابندين کان آزادي شاعر جي جذبن جي ڀرپور اظهار جي صورت ۾ سامهون اچي ٿي. مجموعي جو عنوان پڻ انهيءَ آزاد ۽ فطري تخليق جو علامتي اظهار آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[هري دلگير]] * [[سنڌي شاعري]] * [[نثري نظم]] * [[آزاد نظم]] * [[ڪشنچند بيوس]] * [[ساهتيه اڪادمي انعام]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=66 |language=en }} [[زمرو:1988ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]] [[زمرو:نثري نظم]] e8o4qimhdr8y4i3m2ugbbg6xby0pyak 0 105553 429423 2026-11-07T11:16:51Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1376696660|Kaziranga National Park]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 429423 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area|name=ڪازيرانگا نيشنل پارڪ|iucn_category=II|map_alt=|map_caption=|map_size=|location=[[Golaghat district|Golaghat]] and [[Nagaon district|Nagaon]] districts,<ref>{{cite web |title=Kaziranga National Park and Tiger Reserve |url=https://www.kaziranga-national-park.com/ |website=Kaziranga National Park |publisher=our My India and Peak Adventure Tour |access-date=6 April 2019}}</ref> Assam, India|nearest_city=[[Golaghat]]|coordinates={{coord|26|40|N|93|21|E|region:|display=inline, title}}|area_km2=1090|established={{start date and age|1905|06|1|df=y}}<br />{{start date and age|1974|02|11|df=y}} (as national park)|visitation_num=|visitation_year=|governing_body=[[Government of Assam]] <br /> [[Government of India]]|module={{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_date = 1985 <small>(9th [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_type = Natural | designation1_criteria = ix, x | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/337 337] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia]] }}|website=https://kaziranga.nptr.in/}} '''ڪازيرنگا نيشنل پارڪ''' (Kaziranga National Park) ڀارت جي رياست [[آسام]] جي گولاگھاٽ، سونت پور، بسواناٿ ۽ ناگائون ضلعن ۾ هڪ [[قومي پارڪ]] ۽ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] آهي. [[برهمپترا ندي]] جي ڪناري تي واقع، هن جي علائقي م گهاٽا ٽراپيڪل نم وسيع پنن وارو ٻيلا آهن، جيڪا ڊگهي هاٿي گاهه (elephant grass) ۽ ڪيترن ئي بيلن جي چوڌاري دلدلي زمين سان گڏ آهن. هي رهائش هندستاني گينڊي، ايشيائي هاٿي، جهنگلي مينهن، [[ٻارنهن سنڱو|ٻارنهن سنڱن]]، [[شينهن]] ۽ مڇي مارڻ واري ٻلي جي آبادي رکي ٿي. ان کي هڪ اهم پکين واري علائقي جي طور تي تسليم ڪيو ويو آهي ۽ سال 2006ع ۾ ٽائيگر رزرو قرار ڏنو ويو هو. ڪازيرانگا نيشنل پارڪ ڪيترن ئي ڪتابن، گيتن ۽ دستاويزي فلمن جو موضوع رهيو آهي. سال 1905ع ۾ هڪ [[فطري محفوظ علائقا|فطري محفوظ علائقي]] جي طور تي قائم ٿيڻ کان پوءِ، ان سال 2005ع ۾ پنهنجي سوين سالگرهه ملهائي. de4x50qrau36ndljcr6hcbcrqd9wyez 429424 429423 2026-11-07T11:20:32Z Ibne maryam 17680 /* */ 429424 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area|name=ڪازيرانگا نيشنل پارڪ|iucn_category=II|map_alt=|map_caption=|map_size=|location=[[Golaghat district|Golaghat]] and [[Nagaon district|Nagaon]] districts,<ref>{{cite web |title=Kaziranga National Park and Tiger Reserve |url=https://www.kaziranga-national-park.com/ |website=Kaziranga National Park |publisher=our My India and Peak Adventure Tour |access-date=6 April 2019}}</ref> Assam, India|nearest_city=[[Golaghat]]|coordinates={{coord|26|40|N|93|21|E|region:|display=inline, title}}|area_km2=1090|established={{start date and age|1905|06|1|df=y}}<br />{{start date and age|1974|02|11|df=y}} (as national park)|visitation_num=|visitation_year=|governing_body=[[Government of Assam]] <br /> [[Government of India]]|module={{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_date = 1985 <small>(9th [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_type = Natural | designation1_criteria = ix, x | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/337 337] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia]] }}|website=https://kaziranga.nptr.in/}} [[File:Tiger. King. (39942477145).jpg|thumb|ڪازيرانگا نيشنل پارڪ ۾ [[بنگال ٽائيگر]]]] '''ڪازيرنگا نيشنل پارڪ''' (Kaziranga National Park) ڀارت جي رياست [[آسام]] جي گولاگھاٽ، سونت پور، بسواناٿ ۽ ناگائون ضلعن ۾ هڪ [[قومي پارڪ]] ۽ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] آهي. [[برهمپترا ندي]] جي ڪناري تي واقع، هن جي علائقي م گهاٽا ٽراپيڪل نم وسيع پنن وارو ٻيلا آهن، جيڪا ڊگهي هاٿي گاهه (elephant grass) ۽ ڪيترن ئي بيلن جي چوڌاري دلدلي زمين سان گڏ آهن. هي رهائش هندستاني گينڊي، ايشيائي هاٿي، جهنگلي مينهن، [[ٻارنهن سنڱو|ٻارنهن سنڱن]]، [[شينهن]] ۽ مڇي مارڻ واري ٻلي جي آبادي رکي ٿي. ان کي هڪ اهم پکين واري علائقي جي طور تي تسليم ڪيو ويو آهي ۽ سال 2006ع ۾ ٽائيگر رزرو قرار ڏنو ويو هو. ڪازيرانگا نيشنل پارڪ ڪيترن ئي ڪتابن، گيتن ۽ دستاويزي فلمن جو موضوع رهيو آهي. سال 1905ع ۾ هڪ [[فطري محفوظ علائقا|فطري محفوظ علائقي]] جي طور تي قائم ٿيڻ کان پوءِ، ان سال 2005ع ۾ پنهنجي سوين سالگرهه ملهائي. m105pi04yv0ivaaj98uzqz14yh0ds90 429425 429424 2026-11-07T11:21:10Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڀارت جي ماحوليات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429425 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area|name=ڪازيرانگا نيشنل پارڪ|iucn_category=II|map_alt=|map_caption=|map_size=|location=[[Golaghat district|Golaghat]] and [[Nagaon district|Nagaon]] districts,<ref>{{cite web |title=Kaziranga National Park and Tiger Reserve |url=https://www.kaziranga-national-park.com/ |website=Kaziranga National Park |publisher=our My India and Peak Adventure Tour |access-date=6 April 2019}}</ref> Assam, India|nearest_city=[[Golaghat]]|coordinates={{coord|26|40|N|93|21|E|region:|display=inline, title}}|area_km2=1090|established={{start date and age|1905|06|1|df=y}}<br />{{start date and age|1974|02|11|df=y}} (as national park)|visitation_num=|visitation_year=|governing_body=[[Government of Assam]] <br /> [[Government of India]]|module={{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_date = 1985 <small>(9th [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_type = Natural | designation1_criteria = ix, x | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/337 337] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia]] }}|website=https://kaziranga.nptr.in/}} [[File:Tiger. King. (39942477145).jpg|thumb|ڪازيرانگا نيشنل پارڪ ۾ [[بنگال ٽائيگر]]]] '''ڪازيرنگا نيشنل پارڪ''' (Kaziranga National Park) ڀارت جي رياست [[آسام]] جي گولاگھاٽ، سونت پور، بسواناٿ ۽ ناگائون ضلعن ۾ هڪ [[قومي پارڪ]] ۽ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] آهي. [[برهمپترا ندي]] جي ڪناري تي واقع، هن جي علائقي م گهاٽا ٽراپيڪل نم وسيع پنن وارو ٻيلا آهن، جيڪا ڊگهي هاٿي گاهه (elephant grass) ۽ ڪيترن ئي بيلن جي چوڌاري دلدلي زمين سان گڏ آهن. هي رهائش هندستاني گينڊي، ايشيائي هاٿي، جهنگلي مينهن، [[ٻارنهن سنڱو|ٻارنهن سنڱن]]، [[شينهن]] ۽ مڇي مارڻ واري ٻلي جي آبادي رکي ٿي. ان کي هڪ اهم پکين واري علائقي جي طور تي تسليم ڪيو ويو آهي ۽ سال 2006ع ۾ ٽائيگر رزرو قرار ڏنو ويو هو. ڪازيرانگا نيشنل پارڪ ڪيترن ئي ڪتابن، گيتن ۽ دستاويزي فلمن جو موضوع رهيو آهي. سال 1905ع ۾ هڪ [[فطري محفوظ علائقا|فطري محفوظ علائقي]] جي طور تي قائم ٿيڻ کان پوءِ، ان سال 2005ع ۾ پنهنجي سوين سالگرهه ملهائي. [[زمرو:ڀارت جي ماحوليات]] 3w9y1mh417r9frvb1k2wvzawsta3v9l 429426 429425 2026-11-07T11:21:37Z Ibne maryam 17680 added [[Category:قومي پارڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429426 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area|name=ڪازيرانگا نيشنل پارڪ|iucn_category=II|map_alt=|map_caption=|map_size=|location=[[Golaghat district|Golaghat]] and [[Nagaon district|Nagaon]] districts,<ref>{{cite web |title=Kaziranga National Park and Tiger Reserve |url=https://www.kaziranga-national-park.com/ |website=Kaziranga National Park |publisher=our My India and Peak Adventure Tour |access-date=6 April 2019}}</ref> Assam, India|nearest_city=[[Golaghat]]|coordinates={{coord|26|40|N|93|21|E|region:|display=inline, title}}|area_km2=1090|established={{start date and age|1905|06|1|df=y}}<br />{{start date and age|1974|02|11|df=y}} (as national park)|visitation_num=|visitation_year=|governing_body=[[Government of Assam]] <br /> [[Government of India]]|module={{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_date = 1985 <small>(9th [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_type = Natural | designation1_criteria = ix, x | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/337 337] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia]] }}|website=https://kaziranga.nptr.in/}} [[File:Tiger. King. (39942477145).jpg|thumb|ڪازيرانگا نيشنل پارڪ ۾ [[بنگال ٽائيگر]]]] '''ڪازيرنگا نيشنل پارڪ''' (Kaziranga National Park) ڀارت جي رياست [[آسام]] جي گولاگھاٽ، سونت پور، بسواناٿ ۽ ناگائون ضلعن ۾ هڪ [[قومي پارڪ]] ۽ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] آهي. [[برهمپترا ندي]] جي ڪناري تي واقع، هن جي علائقي م گهاٽا ٽراپيڪل نم وسيع پنن وارو ٻيلا آهن، جيڪا ڊگهي هاٿي گاهه (elephant grass) ۽ ڪيترن ئي بيلن جي چوڌاري دلدلي زمين سان گڏ آهن. هي رهائش هندستاني گينڊي، ايشيائي هاٿي، جهنگلي مينهن، [[ٻارنهن سنڱو|ٻارنهن سنڱن]]، [[شينهن]] ۽ مڇي مارڻ واري ٻلي جي آبادي رکي ٿي. ان کي هڪ اهم پکين واري علائقي جي طور تي تسليم ڪيو ويو آهي ۽ سال 2006ع ۾ ٽائيگر رزرو قرار ڏنو ويو هو. ڪازيرانگا نيشنل پارڪ ڪيترن ئي ڪتابن، گيتن ۽ دستاويزي فلمن جو موضوع رهيو آهي. سال 1905ع ۾ هڪ [[فطري محفوظ علائقا|فطري محفوظ علائقي]] جي طور تي قائم ٿيڻ کان پوءِ، ان سال 2005ع ۾ پنهنجي سوين سالگرهه ملهائي. [[زمرو:ڀارت جي ماحوليات]] [[زمرو:قومي پارڪ]] t5sp2bmil5y6qss8f7f2ejba45nzway 429427 429426 2026-11-07T11:22:00Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429427 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area|name=ڪازيرانگا نيشنل پارڪ|iucn_category=II|map_alt=|map_caption=|map_size=|location=[[Golaghat district|Golaghat]] and [[Nagaon district|Nagaon]] districts,<ref>{{cite web |title=Kaziranga National Park and Tiger Reserve |url=https://www.kaziranga-national-park.com/ |website=Kaziranga National Park |publisher=our My India and Peak Adventure Tour |access-date=6 April 2019}}</ref> Assam, India|nearest_city=[[Golaghat]]|coordinates={{coord|26|40|N|93|21|E|region:|display=inline, title}}|area_km2=1090|established={{start date and age|1905|06|1|df=y}}<br />{{start date and age|1974|02|11|df=y}} (as national park)|visitation_num=|visitation_year=|governing_body=[[Government of Assam]] <br /> [[Government of India]]|module={{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_date = 1985 <small>(9th [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_type = Natural | designation1_criteria = ix, x | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/337 337] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia]] }}|website=https://kaziranga.nptr.in/}} [[File:Tiger. King. (39942477145).jpg|thumb|ڪازيرانگا نيشنل پارڪ ۾ [[بنگال ٽائيگر]]]] '''ڪازيرنگا نيشنل پارڪ''' (Kaziranga National Park) ڀارت جي رياست [[آسام]] جي گولاگھاٽ، سونت پور، بسواناٿ ۽ ناگائون ضلعن ۾ هڪ [[قومي پارڪ]] ۽ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] آهي. [[برهمپترا ندي]] جي ڪناري تي واقع، هن جي علائقي م گهاٽا ٽراپيڪل نم وسيع پنن وارو ٻيلا آهن، جيڪا ڊگهي هاٿي گاهه (elephant grass) ۽ ڪيترن ئي بيلن جي چوڌاري دلدلي زمين سان گڏ آهن. هي رهائش هندستاني گينڊي، ايشيائي هاٿي، جهنگلي مينهن، [[ٻارنهن سنڱو|ٻارنهن سنڱن]]، [[شينهن]] ۽ مڇي مارڻ واري ٻلي جي آبادي رکي ٿي. ان کي هڪ اهم پکين واري علائقي جي طور تي تسليم ڪيو ويو آهي ۽ سال 2006ع ۾ ٽائيگر رزرو قرار ڏنو ويو هو. ڪازيرانگا نيشنل پارڪ ڪيترن ئي ڪتابن، گيتن ۽ دستاويزي فلمن جو موضوع رهيو آهي. سال 1905ع ۾ هڪ [[فطري محفوظ علائقا|فطري محفوظ علائقي]] جي طور تي قائم ٿيڻ کان پوءِ، ان سال 2005ع ۾ پنهنجي سوين سالگرهه ملهائي. [[زمرو:ڀارت جي ماحوليات]] [[زمرو:قومي پارڪ]] [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] swr6oznqgl004tj175rosf2iszh77el 429428 429427 2026-11-07T11:22:24Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فطري محفوظ علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429428 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area|name=ڪازيرانگا نيشنل پارڪ|iucn_category=II|map_alt=|map_caption=|map_size=|location=[[Golaghat district|Golaghat]] and [[Nagaon district|Nagaon]] districts,<ref>{{cite web |title=Kaziranga National Park and Tiger Reserve |url=https://www.kaziranga-national-park.com/ |website=Kaziranga National Park |publisher=our My India and Peak Adventure Tour |access-date=6 April 2019}}</ref> Assam, India|nearest_city=[[Golaghat]]|coordinates={{coord|26|40|N|93|21|E|region:|display=inline, title}}|area_km2=1090|established={{start date and age|1905|06|1|df=y}}<br />{{start date and age|1974|02|11|df=y}} (as national park)|visitation_num=|visitation_year=|governing_body=[[Government of Assam]] <br /> [[Government of India]]|module={{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_date = 1985 <small>(9th [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_type = Natural | designation1_criteria = ix, x | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/337 337] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia]] }}|website=https://kaziranga.nptr.in/}} [[File:Tiger. King. (39942477145).jpg|thumb|ڪازيرانگا نيشنل پارڪ ۾ [[بنگال ٽائيگر]]]] '''ڪازيرنگا نيشنل پارڪ''' (Kaziranga National Park) ڀارت جي رياست [[آسام]] جي گولاگھاٽ، سونت پور، بسواناٿ ۽ ناگائون ضلعن ۾ هڪ [[قومي پارڪ]] ۽ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] آهي. [[برهمپترا ندي]] جي ڪناري تي واقع، هن جي علائقي م گهاٽا ٽراپيڪل نم وسيع پنن وارو ٻيلا آهن، جيڪا ڊگهي هاٿي گاهه (elephant grass) ۽ ڪيترن ئي بيلن جي چوڌاري دلدلي زمين سان گڏ آهن. هي رهائش هندستاني گينڊي، ايشيائي هاٿي، جهنگلي مينهن، [[ٻارنهن سنڱو|ٻارنهن سنڱن]]، [[شينهن]] ۽ مڇي مارڻ واري ٻلي جي آبادي رکي ٿي. ان کي هڪ اهم پکين واري علائقي جي طور تي تسليم ڪيو ويو آهي ۽ سال 2006ع ۾ ٽائيگر رزرو قرار ڏنو ويو هو. ڪازيرانگا نيشنل پارڪ ڪيترن ئي ڪتابن، گيتن ۽ دستاويزي فلمن جو موضوع رهيو آهي. سال 1905ع ۾ هڪ [[فطري محفوظ علائقا|فطري محفوظ علائقي]] جي طور تي قائم ٿيڻ کان پوءِ، ان سال 2005ع ۾ پنهنجي سوين سالگرهه ملهائي. [[زمرو:ڀارت جي ماحوليات]] [[زمرو:قومي پارڪ]] [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:فطري محفوظ علائقا]] 5lgiit22n5r9f9kufvecubiherrolcy 429429 429428 2026-11-07T11:25:49Z Ibne maryam 17680 /* */ 429429 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area|name=ڪازيرانگا نيشنل پارڪ|iucn_category=II|map_alt=|map_caption=|map_size=|location=[[Golaghat district|Golaghat]] and [[Nagaon district|Nagaon]] districts,<ref>{{cite web |title=Kaziranga National Park and Tiger Reserve |url=https://www.kaziranga-national-park.com/ |website=Kaziranga National Park |publisher=our My India and Peak Adventure Tour |access-date=6 April 2019}}</ref> Assam, India|nearest_city=[[Golaghat]]|coordinates={{coord|26|40|N|93|21|E|region:|display=inline, title}}|area_km2=1090|established={{start date and age|1905|06|1|df=y}}<br />{{start date and age|1974|02|11|df=y}} (as national park)|visitation_num=|visitation_year=|governing_body=[[Government of Assam]] <br /> [[Government of India]]|module={{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_date = 1985 <small>(9th [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_type = Natural | designation1_criteria = ix, x | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/337 337] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia]] }}|website=https://kaziranga.nptr.in/}} [[File:Tiger. King. (39942477145).jpg|thumb|ڪازيرانگا نيشنل پارڪ ۾ [[بنگال ٽائيگر]]]] '''ڪازيرنگا نيشنل پارڪ''' (Kaziranga National Park) ڀارت جي رياست [[آسام]] جي گولاگھاٽ، سونت پور، بسواناٿ ۽ ناگائون ضلعن ۾ هڪ [[قومي پارڪ]] ۽ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] آهي. [[برهمپترا ندي]] جي ڪناري تي واقع، هن جي علائقي م گهاٽا ٽراپيڪل نم وسيع پنن وارو ٻيلا آهن، جيڪا ڊگهي هاٿي گاهه (elephant grass) ۽ ڪيترن ئي بيلن جي چوڌاري دلدلي زمين سان گڏ آهن. هي رهائش هندستاني گينڊي، ايشيائي هاٿي، جهنگلي مينهن، [[ٻارنهن سنڱو|ٻارنهن سنڱن]]، [[شينهن]] ۽ مڇي مارڻ واري ٻلي جي آبادي رکي ٿي. ان کي هڪ اهم پکين واري علائقي جي طور تي تسليم ڪيو ويو آهي ۽ سال 2006ع ۾ ٽائيگر رزرو قرار ڏنو ويو هو. ڪازيرانگا نيشنل پارڪ ڪيترن ئي ڪتابن، گيتن ۽ دستاويزي فلمن جو موضوع رهيو آهي. سال 1905ع ۾ هڪ [[فطري محفوظ علائقا|فطري محفوظ علائقي]] جي طور تي قائم ٿيڻ کان پوءِ، ان سال 2005ع ۾ پنهنجي سوين سالگرهه ملهائي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪازيرانگا نيشنل پارڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ فطري محفوظ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جي ماحوليات]] [[زمرو:قومي پارڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:فطري محفوظ علائقا]] oi7rsk1hztr7472f4iyo2lug1jy38fm 429430 429429 2026-11-07T11:27:30Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 429430 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area|name=ڪازيرانگا نيشنل پارڪ|iucn_category=II|map_alt=|map_caption=|map_size=|location=[[Golaghat district|Golaghat]] and [[Nagaon district|Nagaon]] districts,<ref>{{cite web |title=Kaziranga National Park and Tiger Reserve |url=https://www.kaziranga-national-park.com/ |website=Kaziranga National Park |publisher=our My India and Peak Adventure Tour |access-date=6 April 2019}}</ref> Assam, India|nearest_city=[[Golaghat]]|coordinates={{coord|26|40|N|93|21|E|region:|display=inline, title}}|area_km2=1090|established={{start date and age|1905|06|1|df=y}}<br />{{start date and age|1974|02|11|df=y}} (as national park)|visitation_num=|visitation_year=|governing_body=[[Government of Assam]] <br /> [[Government of India]]|module={{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_date = 1985 <small>(9th [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_type = Natural | designation1_criteria = ix, x | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/337 337] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia]] }}|website=https://kaziranga.nptr.in/}} [[File:Tiger. King. (39942477145).jpg|thumb|ڪازيرانگا نيشنل پارڪ ۾ [[بنگال ٽائيگر]]]] '''ڪازيرنگا نيشنل پارڪ''' (Kaziranga National Park) ڀارت جي رياست [[آسام]] جي گولاگھاٽ، سونت پور، بسواناٿ ۽ ناگائون ضلعن ۾ هڪ [[قومي پارڪ]] ۽ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] آهي. [[برهمپترا ندي]] جي ڪناري تي واقع، هن جي علائقي م گهاٽا ٽراپيڪل نم وسيع پنن وارو ٻيلا آهن، جيڪا ڊگهي هاٿي گاهه (elephant grass) ۽ ڪيترن ئي بيلن جي چوڌاري دلدلي زمين سان گڏ آهن. هي رهائش هندستاني گينڊي، ايشيائي هاٿي، جهنگلي مينهن، [[ٻارنهن سنڱو|ٻارنهن سنڱن]]، [[شينهن]] ۽ مڇي مارڻ واري ٻلي جي آبادي رکي ٿي. ان کي هڪ اهم پکين واري علائقي جي طور تي تسليم ڪيو ويو آهي ۽ سال 2006ع ۾ ٽائيگر رزرو قرار ڏنو ويو هو. ڪازيرانگا نيشنل پارڪ ڪيترن ئي ڪتابن، گيتن ۽ دستاويزي فلمن جو موضوع رهيو آهي. سال 1905ع ۾ هڪ [[فطري محفوظ علائقا|فطري محفوظ علائقي]] جي طور تي قائم ٿيڻ کان پوءِ، ان سال 2005ع ۾ پنهنجي سوين سالگرهه ملهائي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪازيرانگا نيشنل پارڪ]] [[زمرو:آسام]] [[زمرو:ڀارت ۾ فطري محفوظ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ فطري محفوظ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جي ماحوليات]] [[زمرو:قومي پارڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:ڀارت ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:فطري محفوظ علائقا]] ey3xf0ov7ioaigea49nhi22uf2d8igt 14 105554 429431 2026-11-07T11:29:31Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:آسام ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:ڀارت ۾ فطري محفوظ علائقا]] 429431 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آسام ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:ڀارت ۾ فطري محفوظ علائقا]] ajj74b836ji82ox5m86pu3tzoi57zlz 14 105555 429432 2026-11-07T11:30:32Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڀارت جي ماحوليات]] [[زمرو:ايشيا ۾ فطري محفوظ علائقا]] 429432 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڀارت جي ماحوليات]] [[زمرو:ايشيا ۾ فطري محفوظ علائقا]] nzp23y4n3j6nwxav6fbnbiupjvzfqka 14 105556 429433 2026-11-07T11:31:42Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:آسام]] [[زمرو:ڀارت ۾ قومي پارڪ]] 429433 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آسام]] [[زمرو:ڀارت ۾ قومي پارڪ]] f1ovak3ug5l2jud13elvbcj1mv58nrj 14 105557 429434 2026-11-07T11:33:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڀارت جي ماحوليات]] [[زمرو:ايشيا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] 429434 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڀارت جي ماحوليات]] [[زمرو:ايشيا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] 24vdp01mk6ybsvsyi1rnnjtyqhv3nwy 14 105558 429435 2026-11-07T11:33:53Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:قومي پارڪ]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] 429435 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قومي پارڪ]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] ddtd690ou3qhp2vcjzykjibykm4egsi