وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 2307 429578 293180 2026-11-08T00:55:44Z Intisar Ali 8681 429578 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = هيمون ڪالاڻي | image = Hemu Kalani Statue in Durg, Chhattisgarh.jpg | image_size = 250px | caption = درگ، ڇتيس ڳڙهه ۾ هيمون ڪالاڻيءَ جو مجسمو | birth_name = هيمنداس ڪالاڻي | other_names = هيمو ڪالاڻي، راهي هيمن (مقامي روايت موجب) | birth_date = 23 مارچ 1923ع (اختلافي) | birth_place = [[سکر]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = 21 جنوري 1943ع | death_place = سکر سينٽرل جيل، سنڌ، برطانوي هندستان | death_cause = ڦاسي | father = پيسومل ڪالاڻي | mother = ڄيٺي ٻائي | occupation = [[انقلابي]]، [[آزادي پسند]]، [[سياسي ڪارڪن]] | organization = سوراج سينا | movement = [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]، [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] | known_for = برطانوي راڄ خلاف جدوجهد ۽ 1942ع جو ريلوي پٽڙيءَ وارو واقعو }} '''هيمون ڪالاڻي''' (جنهن کي '''هيمو ڪالاڻي''' پڻ سڏيو وڃي ٿو؛ وفات: 21 جنوري 1943ع) [[سنڌ]] جو نوجوان [[انقلابي]]، [[آزادي پسند]] ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو ڪارڪن هو. هو [[سکر]] ۾ ڄائو ۽ اسڪولي تعليم دوران برطانوي نوآبادياتي حڪومت خلاف سياسي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ لڳو. 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران هن پنهنجي ساٿين سان گڏ فوجي سامان کڻي ويندڙ ريل گاڏيءَ کي روڪڻ لاءِ ريلوي پٽڙيءَ جون ڳنڍيندڙ پٽيون کولڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ واقعي ۾ گرفتار ٿيڻ کان پوءِ کيس مارشل لا جي انتظام هيٺ مقدمي ۽ سزا جي ڪارروائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو. کيس 21 جنوري 1943ع تي سکر جيل ۾ ڦاسي ڏني وئي.<ref name="LokSabha">{{cite book |title=Shaheed Hemu Kalani |publisher=Lok Sabha Secretariat |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/58672/1/Eminent_Parliamentarians_Series_Shahed_Hemu_Kalani.pdf |language=en }}</ref><ref name="Martyrs2019">{{cite book |title=Dictionary of Martyrs: India's Freedom Struggle (1857–1947) |volume=3 |publisher=Ministry of Culture, Government of India |year=2019 |page=103 |url=https://www.culture.gov.in/files/inline-documents/Martyrs_Vol_3_06_03_2019_5.pdf |language=en }}</ref> [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ادب جي لغت'' ۾ کيس «سنڌ جو ڀڳت سنگهه» سڏيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، هيمون ڪالاڻي آزاديءَ جي جدوجهد ۾ «ڪريو يا مرو» جي سڏ تي عمل ڪندڙ نوجوان انقلابي هو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == هيمون ڪالاڻيءَ جو جنم سکر جي هڪ سنڌي هندو خاندان ۾ ٿيو. سندس والد پيسومل ڪالاڻي ٺيڪيداريءَ جي ڪم سان لاڳاپيل هو ۽ سندس والده جو نالو ڄيٺي ٻائي ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref name="NIS2023">{{cite magazine |title=Hemu Kalani Went to Gallows at the Age of 19 |magazine=New India Samachar |date=16 March 2023 |page=50 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |url=https://newindiasamachar.pib.gov.in/WriteReadData/flipbook/2023/Mar/2nd/English/files/basic-html/page50.html |language=en }}</ref> سنڌيءَ ۾ شايع ٿيل هڪ سوانحي مضمون موجب، سندس اصل نالو «راهي هيمن» هو ۽ «هيمون» کيس پيار مان سڏيو ويندو هو. انهيءَ بيان کي هيٺ ڏنل مقامي حوالي سان منسوب ڪيو ويو آهي؛ ٻين سوانحي ماخذن ۾ سندس نالو «هيمنداس ڪالاڻي» پڻ درج آهي.<ref name="OnlineIndus2016">{{cite web |title=سنڌ جو ڀڳت سنگهه شهيد هيمون ڪالاڻي |url=http://www.onlineindusnews.com/2016/01/%D8%B3%D9%86%DA%8C-%D8%AC%D9%88-%DA%80%DA%B3%D8%AA-%D8%B3%D9%86%DA%AF%D9%87%D9%87-%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF-%D9%87%D9%8A%D9%85%D9%88%D9%86-%DA%AA%D8%A7%D9%84%D8%A7%DA%BB%D9%8A/ |website=آن لائين انڊس |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129085717/http://www.onlineindusnews.com/2016/01/%D8%B3%D9%86%DA%8C-%D8%AC%D9%88-%DA%80%DA%B3%D8%AA-%D8%B3%D9%86%DA%AF%D9%87%D9%87-%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF-%D9%87%D9%8A%D9%85%D9%88%D9%86-%DA%AA%D8%A7%D9%84%D8%A7%DA%BB%D9%8A/ |archive-date=29 January 2016 |access-date=14 December 2019 |language=sd }}</ref> هيمون ڪالاڻيءَ اسڪولي عمر ۾ ئي سياسي سرگرمين ۾ دلچسپي وٺڻ شروع ڪئي. هو شاگردن جي تنظيم '''سوراج سينا''' سان لاڳاپيل ٿيو ۽ پوءِ ان جي اڳواڻيءَ ۾ پڻ حصو ورتائين.<ref name="Martyrs2019"/> === جنم جي تاريخ بابت اختلاف === هيمون ڪالاڻيءَ جي جنم جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڀارت جي سرڪاري رسالي ''نيو انڊيا سماچار'' موجب، سندس جنم 23 مارچ 1923ع تي ٿيو.<ref name="NIS2023"/> ان جي ابتڙ ڀارت جي ثقافت واري وزارت جي ''شهيدن جي لغت'' ۾ 11 مارچ 1924ع ڄاڻايل آهي.<ref name="Martyrs2019"/> موتي لال جوتواڻيءَ جي ''سنڌي ادب جي لغت'' ۾ پڻ سندس زندگيءَ جا سال 1924ع کان 1943ع تائين ڏنل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> انهيءَ اختلاف سبب سندس وفات وقت عمر بابت به مختلف بيان ملن ٿا. 23 مارچ 1923ع واري تاريخ موجب، ڦاسيءَ وقت سندس عمر 19 سال هئي. == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ حصو == 1942ع ۾ برطانوي هندستان ۾ آزاديءَ جي تحريڪ هڪ اهم مرحلي ۾ داخل ٿي. [[مهاتما گانڌي]] جي اڳواڻيءَ ۾ «هندستان ڇڏيو» تحريڪ شروع ٿي، جنهن سان «ڪريو يا مرو» جو نعرو پڻ وابسته هو. ساڳئي دور ۾ سنڌ اندر [[حر تحريڪ]] جون سرگرميون پڻ جاري هيون. هيمون ڪالاڻي ان وقت هاءِ اسڪول جو شاگرد هو ۽ برطانوي راڄ خلاف سياسي سرگرمين ۾ حصو وٺندو هو.<ref name="Qadri">{{cite web |author=ذوالفقار قادري |title=23 مارچ هيمون ڪالاڻي جو جنم ڏينهن |language=sd }}</ref> لوڪ سڀا سيڪريٽريٽ جي سوانحي ڪتاب موجب، هيمون ڪالاڻي سياسي گڏجاڻين، جلوسن ۽ پرڏيهي شين جي بائيڪاٽ جهڙين سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="LokSabha"/> سندس سياسي سرگرمين جو تعلق سنڌ جي مقامي آزادي پسند ماحول سان گڏ سڄي هندستان ۾ جاري برطانوي حڪومت خلاف جدوجهد سان پڻ هو. == ريلوي پٽڙيءَ وارو واقعو == آڪٽوبر 1942ع ۾ هيمون ڪالاڻيءَ کي اطلاع مليو ته هڪ خاص ريل گاڏي سکر واري علائقي مان گذرندي، جنهن ۾ برطانوي فوجي ۽ فوجي سامان، جنهن ۾ گولا بارود پڻ شامل هو، منتقل ڪيو پئي ويو. هن پنهنجي ساٿين سان گڏ ريل گاڏيءَ جي آمد روڪڻ لاءِ ريلوي پٽڙيءَ کي ڳنڍيندڙ ڌاتوءَ جون پٽيون، جن کي فش پليٽون سڏيو ويندو آهي، کولڻ جو منصوبو ٺاهيو.<ref name="LokSabha"/> منصوبي تي عمل ڪرڻ دوران هيمون ڪالاڻي گرفتار ٿي ويو، جڏهن ته سندس ساٿي فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيا. انهيءَ واقعي کان پوءِ مٿس برطانوي حڪومت خلاف ڪارروائي ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو.<ref name="Martyrs2019"/> === واقعي جي تاريخ === واقعي جي تاريخ بابت ماخذن ۾ ٿورو اختلاف آهي. ڀارت جي ثقافت واري وزارت جي ''شهيدن جي لغت'' ۾ 23 آڪٽوبر 1942ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته رضا نعيم جي هڪ ڪتابي جائزي ۾ 22 آڪٽوبر جي رات جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Martyrs2019"/><ref name="Naeem2023">{{cite news |last=Naeem |first=Raza |title=An Unsung Hero of Sindh |work=The News on Sunday |date=2 July 2023 |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1085518-an-unsung-hero-of-sindh |language=en }}</ref> === گرفتاريءَ بابت مقامي روايت === ذوالفقار قادريءَ جي مضمون ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته 23 آڪٽوبر جي رات هيمون ڪالاڻي ۽ سندس ساٿي ريلوي پٽڙي کولڻ ۾ مصروف هئا ته «فيروز خان» نالي هڪ سپاهي کين ڏسي ورتو. انهيءَ بيان موجب، ٻيا ساٿي ڀڄي ويا، پر هيمون گرفتار ٿي ويو.<ref name="Qadri"/> ساڳئي مضمون ۾ گرفتاريءَ کان پوءِ 22 ڏينهن تائين تشدد ڪرڻ جو ذڪر پڻ آهي. انهن ٻنهي تفصيلن جي آزاد دستاويزي تصديق گهربل آهي، تنهنڪري انهن کي مقامي سوانحي بيان طور پيش ڪيو ويو آهي، نه ڪي قطعي ثابت ٿيل واقعن طور. == مقدمو، سزا ۽ ڦاسي == هيمون ڪالاڻيءَ جي گرفتاريءَ کان پوءِ سندس خلاف مارشل لا جي انتظام هيٺ مقدمو هلايو ويو. ڀارت جي ثقافت واري وزارت جي ''شهيدن جي لغت'' موجب، کيس شروعات ۾ عمر قيد جي سزا ڏني وئي، جيڪا پوءِ موت جي سزا ۾ تبديل ڪئي وئي.<ref name="Martyrs2019"/> رضا نعيم جي ڪتابي جائزي موجب، هيمون ڪالاڻي واقعي جي ذميواري پاڻ تي کنئي ۽ پنهنجي ساٿين جا نالا ظاهر نه ڪيا. ساڳئي جائزي ۾ سندس سزا خلاف مختلف مذهبي ۽ سياسي حلقن طرفان اپيلن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="Naeem2023"/> === معافي نامي بابت روايت === ذوالفقار قادريءَ جي مضمون موجب، هيمون ڪالاڻيءَ جي سزا منظور ٿيڻ کان پوءِ سندس وڪيل پيرزادي عبدالستار ڪوشش ڪئي ته هيمون کان معافي نامي تي صحيحون وٺي سزا ۾ رعايت حاصل ڪئي وڃي. انهيءَ روايت موجب، وڪيل سندس مامي کي جيل موڪليو، پر هيمون معافي نامي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="Qadri"/> مضمون ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته سندس والده جيل ۾ ملاقات دوران کيس معافي نامي تي صحيح ڪرڻ لاءِ چيو، پر هن پنهنجي موقف تي قائم رهڻ جو فيصلو ڪيو. اهي تفصيل مقامي روايت جي بنياد تي شامل ڪيا ويا آهن ۽ انهن جي تصديق لاءِ عدالتي، جيل يا همعصر دستاويزن جي ضرورت آهي.<ref name="Qadri"/> === جيل ۾ آخري ڏينهن === مقامي سوانحي بيانن ۾ هيمون ڪالاڻيءَ جي جيل واري زندگيءَ بابت سندس ثابت قدمي ۽ موت جي سزا کان نه ڊڄڻ جا واقعا بيان ڪيا ويا آهن. ذوالفقار قادريءَ جي مضمون موجب، هو جيل ۾ به برطانوي راڄ جي خاتمي بابت پنهنجي عزم جو اظهار ڪندو رهيو.<ref name="Qadri"/> انهن روايتن ۾ منسوب ڪيل ڳالهين جو لفظ به لفظ متن آزاد ماخذن سان ثابت نه ٿيو آهي، تنهنڪري انهن کي سڌين تاريخي اقتباسن طور نقل نه ڪيو ويو آهي. هيمون ڪالاڻيءَ کي '''21 جنوري 1943ع''' تي '''سکر سينٽرل جيل''' ۾ ڦاسي ڏني وئي. سندس ڦاسيءَ جي تاريخ بابت سرڪاري ۽ ڪتابياتي ماخذ متفق آهن.<ref name="Martyrs2019"/><ref name="Jotwani1996"/> == تاريخي اهميت ۽ يادگيري == هيمون ڪالاڻيءَ کي سنڌ جي آزادي پسند تاريخ ۾ هڪ نوجوان انقلابيءَ طور ياد ڪيو ويندو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ کيس «سنڌ جو ڀڳت سنگهه» سڏيو آهي، جنهن مان سندس نوجوانيءَ ۾ آزاديءَ جي تحريڪ لاءِ ڏنل قربانيءَ جي علامتي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي سوانحي ۽ ادبي لکڻين ۾ سندس زندگيءَ، گرفتاريءَ ۽ ڦاسيءَ بابت ڪيترائي بيان محفوظ آهن. انهن مان ڪجهه تفصيل سرڪاري دستاويزن سان مطابقت رکن ٿا، جڏهن ته ٻيا تفصيل مقامي يادگيرين ۽ روايتن تي ٻڌل آهن. === يادگاري مجسما === [[فائل:Hemu Kalani.jpg|thumb|کاٻو|هريدوار جي ڀارت ماتا مندر ۾ هيمون ڪالاڻيءَ جو مجسمو]] هيمون ڪالاڻيءَ جي ياد ۾ ڀارت جي مختلف هنڌن تي مجسما ۽ يادگاري نشان قائم ڪيا ويا آهن. سرڪاري رسالي ''نيو انڊيا سماچار'' موجب، 21 آگسٽ 2003ع تي ڀارت جي تڏهوڪي وزيراعظم [[اٽل بهاري واجپائي]] ڀارتي پارليامينٽ جي احاطي ۾ سندس مجسمي جي نقاب ڪشائي ڪئي.<ref name="NIS2023"/> === يادگاري ٽپال ٽڪلي === [[فائل:Hemu Kalani 1983 stamp of India.jpg|thumb|هيمون ڪالاڻيءَ جي ياد ۾ 1983ع ۾ جاري ڪيل ڀارتي ٽپال ٽڪلي]] ڀارت جي ٽپال کاتي 18 آڪٽوبر 1983ع تي هيمون ڪالاڻيءَ جي ياد ۾ ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي. انهيءَ ٽڪليءَ جي تصوير وڪيميڊيا ڪامنز تي پڻ موجود آهي.<ref name="CommonsStamp">{{cite web |title=File:Hemu Kalani 1983 stamp of India.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hemu_Kalani_1983_stamp_of_India.jpg |website=Wikimedia Commons |language=en }}</ref> == سوانحي ادب == هيمون ڪالاڻيءَ بابت سنڌي، هندي ۽ انگريزي ٻولين ۾ سوانحي مضمون ۽ ڪتاب لکيا ويا آهن. انهن ۾ سندس زندگيءَ، سياسي سرگرمين، گرفتاريءَ، مقدمي ۽ ڦاسيءَ بابت معلومات ڏنل آهي. === موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت === [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature''، جيڪو 1996ع ۾ نئين دهليءَ مان شايع ٿيو، ۾ هيمون ڪالاڻيءَ بابت مختصر سوانحي داخلا شامل ڪئي. ان ۾ سندس زندگيءَ جا سال 1924ع کان 1943ع تائين ڄاڻايا ويا آهن ۽ کيس سنڌ جي نوجوان انقلابي شخصيتن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === جيٺو لعلواڻيءَ جو ڪتاب === [[جيٺو لعلواڻي]] هيمون ڪالاڻيءَ بابت ''آزاديءَ جو پروانو شهيد هيمو ڪالاڻي'' نالي سوانحي ڪتاب لکيو. ليکڪ جي ڪتابن جي فهرست ۾ هيءَ سنڌي تصنيف 2007ع جي اشاعت طور درج آهي.<ref name="LalwaniBooks">{{cite web |title=Books |url=https://jetholalwani.com/books |website=Jetho Lalwani |language=en }}</ref> ان ڪتاب جو انگريزي ترجمو موهن گيهاڻيءَ ڪيو، جيڪو دهلي سنڌي اڪادميءَ 2022ع ۾ شايع ڪيو. رضا نعيم جي جائزي موجب، ڪتاب ۾ تاريخي مواد سان گڏ ڪجهه واقعا تخليقي انداز ۾ پڻ پيش ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري انهن واقعن کي ٻين دستاويزي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Naeem2023"/> === سنڌي رسالن ۽ مضمونن ۾ ذڪر === هيمون ڪالاڻيءَ بابت ذوالفقار قادريءَ جو مضمون «23 مارچ هيمون ڪالاڻي جو جنم ڏينهن» سندس زندگيءَ جي مقامي روايتن جو هڪ ذريعو آهي. اصل سنڌي مضمون جي ماخذن ۾ حيدرآباد مان شايع ٿيندڙ رسالي ''سلسليوار ڏيئو'' جو نالو پڻ ڏنل آهي، پر ان جي مخصوص شماري، اشاعت جي تاريخ ۽ صفحي جو نمبر مهيا ٿيل نه آهي.<ref name="Qadri"/> == اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#dcecf7; color:#202122; padding:8px;" | هيمون ڪالاڻيءَ جي زندگيءَ جا اهم واقعا ! style="background:#dcecf7;" | تاريخ يا دور ! style="background:#dcecf7;" | واقعو |- | 23 مارچ 1923ع | جنم جي عام طور ڄاڻايل تاريخ؛ ڪجهه ماخذن ۾ 11 مارچ 1924ع يا رڳو 1924ع درج آهي.<ref name="NIS2023"/><ref name="Martyrs2019"/><ref name="Jotwani1996"/> |- | اسڪولي دور | شاگرد تنظيم سوراج سينا سان لاڳاپو ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ شرڪت.<ref name="Martyrs2019"/> |- | 1942ع | هندستان ڇڏيو تحريڪ دوران سياسي سرگرمين ۾ حصو.<ref name="LokSabha"/> |- | 22–23 آڪٽوبر 1942ع | سکر ڀرسان ريلوي پٽڙيءَ وارو واقعو ۽ گرفتاري؛ تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف.<ref name="Martyrs2019"/><ref name="Naeem2023"/> |- | 1942ع | مارشل لا جي انتظام هيٺ مقدمو ۽ موت جي سزا.<ref name="Martyrs2019"/> |- | 21 جنوري 1943ع | سکر سينٽرل جيل ۾ ڦاسي.<ref name="Martyrs2019"/> |- | 18 آڪٽوبر 1983ع | ڀارت ۾ يادگاري ٽپال ٽڪلي جاري ٿيڻ.<ref name="CommonsStamp"/> |- | 21 آگسٽ 2003ع | ڀارتي پارليامينٽ جي احاطي ۾ سندس مجسمي جي نقاب ڪشائي.<ref name="NIS2023"/> |- | 2007ع | جيٺو لعلواڻيءَ جي سنڌي سوانحي ڪتاب جي اشاعت.<ref name="LalwaniBooks"/> |- | 2022ع | جيٺو لعلواڻيءَ جي ڪتاب جي انگريزي ترجمي جي اشاعت.<ref name="Naeem2023"/> |} == پڻ ڏسو == * [[ڀڳت سنگهه]] * [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] * [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] * [[حر تحريڪ]] * [[سکر]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: سمپرڪ پرڪاشن، 1996ع. * لعلواڻي، جيٺو. ''آزاديءَ جو پروانو شهيد هيمو ڪالاڻي''، 2007ع. * قادري، ذوالفقار. «23 مارچ هيمون ڪالاڻي جو جنم ڏينهن». اشاعت جا مڪمل تفصيل گهربل. * ''سلسليوار ڏيئو''، حيدرآباد. لاڳاپيل شماري جا تفصيل گهربل. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/58672/1/Eminent_Parliamentarians_Series_Shahed_Hemu_Kalani.pdf لوڪ سڀا سيڪريٽريٽ جو سوانحي ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hemu_Kalani وڪيميڊيا ڪامنز تي هيمون ڪالاڻيءَ سان لاڳاپيل تصويرون] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي آزادي پسند]] [[زمرو:سنڌي سورما]] [[زمرو:سکر ضلعي جا ماڻهو]] [[زمرو:1923ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1943ع جون فوتگيون]] [[زمرو:ڦاسي ڏنل شخصيتون]] auwyniir5wa8rdtug1jwpdrbmu9gm47 0 15494 429664 428940 2026-11-08T11:34:12Z Ibne maryam 17680 added [[Category:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429664 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|گڏيل قومن جو خصوصي ادارو}} {{Infobox organization | logo_size = 200px | image = Flag of UNESCO.svg | name = گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم | caption = [[يونيسڪو جو جھنڊو]] | map = | map_size = | map_caption = | num_staff=2,384 | num_staff_year= 2024<ref>{{cite web | title=PERSONNEL BY ORGANIZATION | website=CEB | url=https://unsceb.org/hr-organization | access-date=2025-08-13}}</ref> | type = [[گڏيل قومن جي خصوصي ادارن جي فھرست|گڏيل قومن جو خصوصي ادارو]] | abbreviation = UNESCO | leader_title = ڊائريڪٽر جنرل | leader_name = [[خالد ال عناني]] | leader_title2 = ڊپٽي ڊائريڪٽر جنرل | leader_name2 = [[شِنگ چو]] | status = فعال | formation = {{start date and age|1945|11|16|df=yes}} | logo = Logo UNESCO 2021.svg | headquarters = [[پيرس]]، فرانس | website = [https://www.unesco.org/ unesco.org] | parent_organization = [[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] | subsidiaries = | footnotes = {{Portal-inline|سياست|size=tiny}} }} {{United Nations series}} '''گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم''' ('''يونيسڪو''' {{IPAc-en|j|uː|ˈ|n|ɛ|s|k|oʊ}})<ref>{{cite web|title = UNESCO|url = https://www.unesco.org/|website = UNESCO|access-date = 22 July 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20130925093242/http://en.unesco.org/|archive-date = 25 September 2013|url-status = live}}</ref>{{Efn|{{lang|fr|link=no|Organisation des Nations unies pour l'éducation, la science et la culture}}}} [[گڏيل قومن]] (يو اين) جو ھڪ [[گڏيل قومن جي خصوصي ادارن جي فھرست|خصوصي ادارو]] آھي، جنھن جو مقصد تعليم، فنون، [[سائنس]] ۽ ثقافت ۾ بين الاقوامي تعاون وسيلي [[عالمي امن]] ۽ [[بين الاقوامي سلامتي|سلامتي]] کي فروغ ڏيڻ آھي.<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/brief/|title=Introducing UNESCO|publisher=UNESCO|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110818121902/http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/introducing-unesco|archive-date=18 August 2011|access-date=22 July 2025}}</ref><ref name="history">{{cite web |url = http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/ |title = UNESCO history |publisher = UNESCO |access-date = 23 April 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100409011030/http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/ |archive-date = 9 April 2010 |url-status = live }}</ref> ھن جا 194 [[يونيسڪو جا رڪن ملڪ|رڪن ملڪ]] ۽ 12 شريڪ رڪن آھن،<ref>{{cite web |title=List of UNESCO members and associates |url=https://www.unesco.org/en/countries |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815012241/https://en.unesco.org/countries/ |archive-date=15 August 2022 |access-date=23 August 2022 |publisher=UNESCO}}</ref> گڏوگڏ [[غير سرڪاري تنظيم|غير سرڪاري]]، [[بين الحڪومتي تنظيم|بين الحڪومتي]] ۽ [[خانگي شعبي]] ۾ ڀائيوار پڻ آھن.<ref>{{Cite web|date=25 June 2013|title=Partnerships|url=https://www.unesco.org/en/partnerships|access-date=19 August 2020|website=UNESCO|language=en|archive-date=23 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200823220827/https://en.unesco.org/partnerships|url-status=live}}</ref> [[پيرس]]، فرانس ۾ قائم ھي تنظيم 53 علائقائي ميداني آفيسون<ref>{{Cite web|title=Field offices|url=https://www.unesco.org/en/fieldoffice?hub=171411|access-date=19 August 2020|website=UNESCO|language=en|archive-date=17 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817141658/https://en.unesco.org/fieldoffice/|url-status=live}}</ref> ۽ 199 [[يونيسڪو لاءِ قومي ڪميشنون|قومي ڪميشنون]] رکي ٿي.<ref>{{Cite web |date=28 September 2012|title=National Commissions |url=https://pax.unesco.org/countries/NationalCommissions.html |access-date=19 August 2020 |website=UNESCO |language=en |archive-date=22 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822204031/https://en.unesco.org/countries/national-commissions|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=1 August 2019 |title=About UNESCO Office for the Pacific States |url=https://www.unesco.org/en/fieldoffice/pacific/about |access-date=24 July 2023 |website=UNESCO |language=en}}</ref> يونيسڪو 1945ع ۾ [[ليگ آف نيشنز]] جي [[دانشورانه تعاون بابت بين الاقوامي ڪميٽي]] جي جانشين طور قائم ڪئي وئي.<ref name="intellectualcooperation">{{cite book|last=Grandjean|first=Martin|url=https://tel.archives-ouvertes.fr/tel-01853903/document|title=Les réseaux de la coopération intellectuelle. La Société des Nations comme actrice des échanges scientifiques et culturels dans l'entre-deux-guerres|date=2018|publisher=Université de Lausanne|location=Lausanne|trans-title=The Networks of Intellectual Cooperation. The League of Nations as an Actor of the Scientific and Cultural Exchanges in the Inter-War Period|access-date=5 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180912022034/https://tel.archives-ouvertes.fr/tel-01853903/document|archive-date=12 September 2018|url-status=live}} ([http://www.martingrandjean.ch/the-networks-of-intellectual-cooperation/ English summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322103701/http://www.martingrandjean.ch/the-networks-of-intellectual-cooperation/|date=22 March 2019}}).</ref> يونيسڪو جو باني مشن، جيڪو [[ٻي عالمي جنگ]] جي واقعن جي اثر ھيٺ تشڪيل ڏنو ويو، قومن جي وچ ۾ تعاون ۽ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائي [[امن]]، [[پائيدار ترقي]] ۽ انساني حقن کي اڳتي وڌائڻ آھي.<ref name="unesdoc.unesco.org">{{Cite web |title=UNESCO. General Conference, 39th, 2017 [892] |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000261751.page=6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409073606/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000261751.page=6 |archive-date=9 April 2020 |access-date=19 August 2020 |website=UNESCO Digital Library}}</ref> ھي مقصد پنجن وڏن پروگرام علائقن وسيلي حاصل ڪيو وڃي ٿو: تعليم، [[قدرتي سائنس]]ون، [[سماجي سائنس|سماجي]]/[[انساني سائنس]]ون، ثقافت ۽ مواصلات/معلومات. يونيسڪو اھڙن منصوبن جي سرپرستي ڪري ٿي جيڪي [[خواندگي]] کي بھتر ڪن، فني تربيت ۽ تعليم فراھم ڪن، سائنس کي اڳتي وڌائن، آزاد ميڊيا ۽ [[صحافت جي آزادي]] جي حفاظت ڪن، [[علائقو|علائقائي]] ۽ [[ثقافتي تاريخ]] کي محفوظ ڪن، ۽ [[ثقافتي تنوع]] کي فروغ ڏين.<ref>{{Cite web |title=MOFA: Project list of The UNESCO Japanese Funds-in-Trust for the Capacity-building of Human Resources |url=https://www.mofa.go.jp/policy/culture/coop/unesco/program/list.html |access-date=30 June 2022 |website=mofa.go.jp}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sponsors |url=https://www.climats-bourgogne.com/en/sponsors_30.html |access-date=30 June 2022 |website=climats-bourgogne.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sponsors and Contributors |url=https://www.wcrp-climate.org/sponsors |access-date=30 June 2022 |website=wcrp-climate.org}}</ref> تنظيم خاص طور تي [[عالمي ورثي واري ماڳ]]ن جي قيام ۽ تحفظ ۾ مدد ڪري ٿي، جيڪي [[ثقافتي ورثو|ثقافتي]] ۽ [[قدرتي ورثو|قدرتي]] اھميت رکن ٿا.<ref>{{cite web|title=UNESCO • General Conference; 34th; Medium-term Strategy, 2008–2013; 2007|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001499/149999e.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728152547/http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001499/149999e.pdf|archive-date=28 July 2011|access-date=8 August 2011}}</ref> يونيسڪو جي نگراني جنرل ڪانفرنس ڪندي آھي، جيڪا رڪن ملڪن ۽ شريڪ رڪنن تي مشتمل آھي ۽ ھر ٻن سالن ۾ اداري جا پروگرام ۽ بجيٽ مقرر ڪرڻ لاءِ گڏ ٿيندي آھي. اھا ايگزيڪيوٽو بورڊ جا ميمبر پڻ چونڊيندي آھي، جيڪو يونيسڪو جي ڪم جو انتظام ڪري ٿو، ۽ ھر چئن سالن کان پوءِ ھڪ ڊائريڪٽر جنرل مقرر ڪري ٿي، جيڪو يونيسڪو جو اعليٰ انتظامي سربراھ ھوندو آھي. {{TOC limit|}} == تاريخ == === شروعات === يونيسڪو ۽ ان جو بين الاقوامي تعاون وارو مينڊيٽ [[ليگ آف نيشنز]] جي 21 سيپٽمبر 1921ع واري قرارداد تائين پھچي ٿو، جنھن ۾ اھڙي ڪميشن چونڊڻ جو فيصلو ڪيو ويو جيڪو اھو جائزو وٺي تہ ڇا قومون پنھنجون ثقافتي، تعليمي ۽ سائنسي ڪاميابيون آزادي سان ھڪ ٻئي سان ونڊي سگھن ٿيون يا نه.<ref>{{Citation | publisher = League of Nations | series = Records of the Second Assembly | title = Plenary Meetings | date = 5 September – 5 October 1921 | place = Geneva}}</ref><ref>{{Citation | quote = The [[International Committee on Intellectual Cooperation]] (ICIC) was created on 4 January 1922, as a consultative organ composed of individuals elected based on their personal qualifications. | title = A Chronology of UNESCO: 1945–1987 | url = http://unesdoc.unesco.org/images/0007/000790/079049eb.pdf | place = Paris | date = December 1987 | id = LAD.85/WS/4 Rev | series = UNESDOC database | ref = {{Harvid | UNESCO |1987}} | access-date = 13 December 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110202095140/http://unesdoc.unesco.org/images/0007/000790/079049eb.pdf | archive-date = 2 February 2011 | url-status = live }}.</ref> ھي نئون ادارو، [[دانشورانه تعاون بابت بين الاقوامي ڪميٽي]] (ICIC)، 1922ع ۾ قائم ڪيو ويو<ref name="intellectualcooperation"/> ۽ ان جي ميمبرن ۾ [[ھينري برگسان]]، [[البرٽ آئنسٽائن]]، [[ميري ڪيوري]]، [[رابرٽ اي. مليڪن]] ۽ [[گونزاگ ڊي رينولڊ]] جھڙيون شخصيتون شامل ھيون (اھڙيءَ طرح اھا ليگ آف نيشنز جي ھڪ ننڍڙي ڪميشن ھئي، جيڪا بنيادي طور مغربي يورپ تي مرڪوز ھئي).<ref>{{Cite journal| last = Grandjean| first = Martin| title = A Representative Organization? Ibero-American Networks in the Committee on Intellectual Cooperation of the League of Nations (1922–1939)| journal = Cultural Organizations, Networks and Mediators in Contemporary Ibero-America| pages = 65–89| date = 2020| doi = 10.4324/9780429299407-4| s2cid = 243387712| url = https://serval.unil.ch/resource/serval:BIB_F8F05A6DBC3C.P001/REF| access-date = 13 August 2020| archive-date = 17 January 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210117191605/https://serval.unil.ch/resource/serval:BIB_F8F05A6DBC3C.P001/REF| url-status = live| doi-access = free}}</ref> بين الاقوامي دانشورانه تعاون وارو ادارو (IIIC) پوءِ سيپٽمبر 1924ع ۾ [[پيرس]] ۾ قائم ڪيو ويو، جيئن ICIC جي عملدرآمد ڪندڙ اداري طور ڪم ڪري سگهي.<ref>{{Citation | publisher = United Nations library resources | title = International Institute of Intellectual Cooperation | date = 1930 | url = https://libraryresources.unog.ch/ld.php?content_id=31390699 | access-date = 27 March 2021 | archive-date = 19 August 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210819035239/https://libraryresources.unog.ch/ld.php?content_id=31390699 | url-status = live }}</ref> بهرحال، [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات انهن اڳوڻين تنظيمن جي ڪم کي وڏي حد تائين روڪي ڇڏيو.<ref>{{Cite book|last1=Hamen |first1=Susan E |last2=Wilson |first2=Theodore A |title=The Great Depression and World War II : 1929–1945|url=https://archive.org/details/greatdepressionw0000hame |year=2014|publisher=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-62403-178-6|oclc=870724668}}</ref> خانگي قدمن جي حوالي سان، [[بين الاقوامي بيورو براءِ تعليم]] (IBE) ڊسمبر 1925ع کان بين الاقوامي تعليمي ترقي جي خدمت ۾ هڪ [[غير سرڪاري تنظيم]] طور ڪم ڪرڻ شروع ڪيو.{{Sfn | UNESCO | 1987}} 1952ع ۾ گڏيل ڪميشن قائم ڪرڻ کان پوءِ 1969ع ۾ اهو يونيسڪو ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |title=IBE — Digital Collections — IBE History, 1925-1969 |url=https://digitalcollections.ibe-unesco.org/about/ibe-history/ |access-date=2024-07-26 |website=IBE — Digital Collections |language=en-GB |archive-date=14 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250614135143/https://digitalcollections.ibe-unesco.org/about/ibe-history/ |url-status=dead }}</ref> === قيام === [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] ۽ [[گڏيل قومن جي اعلان]] تي صحيحون ٿيڻ کان پوءِ، اتحادي ملڪن جي تعليم جي وزيرن جي ڪانفرنس (CAME) لنڊن ۾ گڏجاڻيون شروع ڪيون، جيڪي 16 نومبر 1942ع کان 5 ڊسمبر 1945ع تائين جاري رهيون. 30 آڪٽوبر 1943ع تي هڪ بين الاقوامي تنظيم جي ضرورت [[ماسڪو اعلان]] ۾ ظاهر ڪئي وئي، جنهن تي [[چين جي قومي حڪومت|چين]]، [[برطانيا]]، [[گڏيل رياستون]] ۽ سوويت يونين متفق ٿيا. ان کان پوءِ 9 آڪٽوبر 1944ع تي [[ڊمبرٽن اوڪس ڪانفرنس]] جون تجويزون سامهون آيون. CAME جي تجويز ۽ [[بين الاقوامي تنظيم بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس]] (UNCIO) جي سفارشن مطابق، جيڪا اپريل کان جون 1945ع تائين [[سان فرانسسڪو]] ۾ منعقد ٿي، تعليمي ۽ ثقافتي تنظيم (ECO/CONF) جي قيام لاءِ گڏيل قومن جي هڪ ڪانفرنس 1 کان 16 نومبر 1945ع تائين لنڊن ۾ سڏائي وئي، جنهن ۾ 44 حڪومتن جي نمائندگي موجود هئي. يونيسڪو جو تصور گهڻو ڪري [[راب بٽلر]] تيار ڪيو، جيڪو برطانيا جو [[تعليم وارو وزير]] هو ۽ جنهن تنظيم جي ترقي ۾ وڏو اثر ڇڏيو.<ref>[https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1949/jan/26/the-work-of-unesco The work of U.N.E.S.C.O. (Hansard, 26 January 1949)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019103837/http://hansard.millbanksystems.com/lords/1949/jan/26/the-work-of-unesco |date=19 October 2017 }}. Millbank systems. Retrieved 12 July 2013.</ref> ECO/CONF دوران يونيسڪو جو آئين آرٽيڪل 57 تحت پيش ڪيو ويو ۽ 41 ملڪن ان تي صحيحون ڪيون، جڏهن ته هڪ تياري ڪميشن پڻ قائم ڪئي وئي.<ref name="UNESCO_75Years">{{cite web |title=75 years ago, UNESCO's Constitution adopted |url=https://www.unesco.org/en/articles/75-years-ago-unescos-constitution-adopted#:~:text=In%20the%20United%20Nations%20Charter,after%20ratification%20by%2020%20signatories |website=UNESCO |publisher=UNESCO |access-date=March 6, 2026}}</ref> هي تياري ڪميشن 16 نومبر 1945ع کان 4 نومبر 1946ع تائين ڪم ڪندي رهي، يعني اهو ڏينهن جڏهن يونيسڪو جو آئين هڪ رڪن ملڪ طرفان ويهين توثيق جمع ڪرائڻ سان نافذ ٿيو.{{Sfn | Unesco | 1945}} پهرين جنرل ڪانفرنس 19 نومبر کان 10 ڊسمبر 1946ع تائين منعقد ٿي، جنهن ۾ [[جوليئن هَڪسلي]] کي ڊائريڪٽر جنرل چونڊيو ويو.<ref>{{cite conference|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001145/114580e.pdf |publisher=UNESCO |year=1947 |title=General Conference, First Session |place=UNESCO House, Paris |at=Item 14, p. 73 |series=UNESDOC database |access-date=1 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904090227/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001145/114580e.pdf |archive-date=4 September 2012 |url-status=live}}</ref> گڏيل رياستن جي فوج جو ڪرنل، يونيورسٽي جو صدر ۽ [[شهري حقن]] جو حامي [[بليڪ آر. وان لير]] پڻ ان جو ميمبر بڻيو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3N_KlLQISQMC&dq=blake+%22van+leer%22&pg=PA35|title=Summary Minutes of Meetings 1956|year=1956|publisher=United States National Commission for the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.|access-date=27 December 2021|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209082914/https://www.google.com/books/edition/Summary_Minutes_of_Meeting/3N_KlLQISQMC?hl=en&gbpv=1&dq=blake+%22van+leer%22&pg=PA35&printsec=frontcover|url-status=live}}</ref> نومبر 1954ع ۾ آئين ۾ ترميم ڪئي وئي، جڏهن جنرل ڪانفرنس اهو فيصلو ڪيو ته ايگزيڪيوٽو بورڊ جا ميمبر انهن رياستن جي حڪومتن جا نمائندا هوندا، جن جا اهي شهري آهن، ۽ اڳ وانگر پنهنجي ذاتي حيثيت ۾ ڪم نه ڪندا.<ref>{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001145/114586e.pdf |title=Records of the General Conference, Eighth Session |website=UNESCO Digital Library |access-date=13 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110202095202/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001145/114586e.pdf |archive-date=2 February 2011 |url-status=live }}</ref> انتظامي ڍانچي ۾ هن تبديلي يونيسڪو کي ان جي اڳوڻي اداري ICIC کان ممتاز بڻايو، ڇاڪاڻ⁠تہ هاڻي رڪن ملڪ تنظيم جي دائري اختيار وارن شعبن ۾ گڏيل طور ڪم ڪندا هئا. وقت سان گڏ جڏهن رڪن ملڪ يونيسڪو جي مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاءِ گڏجي ڪم ڪندا رهيا، تڏهن سياسي ۽ تاريخي عنصرن تنظيم جي سرگرمين کي شڪل ڏيندا رهيا، خاص طور تي [[سرد جنگ]]، [[نوآبادياتي خاتمو|نوآبادياتي نظام]] ۽ [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] دوران.<ref>{{Citation|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203307434_chapter_2|work=United Nations Peacekeeping in the Post-Cold War Era|pages=23–45|place=Abingdon, UK|publisher=Taylor & Francis|doi=10.4324/9780203307434_chapter_2|isbn=978-0-203-30743-4|access-date=17 September 2020|title=Peacekeeping in the Cold War/Post-Cold War|year=2005|archive-date=12 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210312003333/https://www.taylorfrancis.com/books/united-nations-peacekeeping-post-cold-war-era-john-terence-neill-nick-rees/10.4324/9780203307434|url-status=live|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmidt, Christopher.|title=Into the heart of darkness : cosmopolitanism vs. realism and the Democratic Republic of Congo|date=2010|oclc=650842164}}</ref> === ترقي === تنظيم جي وڏين ڪاميابين مان ھڪ نسل پرستيءَ خلاف ان جو ڪم آھي، مثال طور [[نسل جو سوال|نسل بابت بيانن]] وسيلي، جيڪي 1950ع ۾ انسانيات جي ماهرن جي اعلان سان شروع ٿيا (جن ۾ [[ڪلائوڊ ليوي-اسٽراس]] بہ شامل ھو) ۽ ٻين سائنسدانن سان گڏ اڳتي وڌيا، ۽ 1978ع جي [[نسل بابت يونيسڪو بيان#نسل ۽ نسلي تعصب بابت اعلان (1978)|نسل ۽ نسلي تعصب بابت اعلان]] تي پڄاڻيءَ تي پھتا.<ref>{{Cite magazine |title=Claude Lévi-Strauss and UNESCO |first=Wiktor |last=Stoczkowski |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000162769 |access-date=2024-07-26 |journal=The UNESCO Courier |publisher=UNESCO |location=Paris, France |date=2008 |number=5 |issn=1993-8616}}</ref> 1955ع ۾، [[ڏکڻ آفريڪا جي جمھوريت]] يونيسڪو کان ڌار ٿي وئي، اھو چوندي تہ تنظيم جون ڪجھ اشاعتون ملڪ جي "نسلي مسئلن" ۾ "مداخلت" جي برابر آھن.<ref>{{Cite web |title=Apartheid: its effects on education, science, culture and information |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000002428 |access-date=2024-07-26 |date=1967 |publisher=UNESCO}}</ref> اھا 1994ع ۾ [[نيلسن منڊيلا]] جي قيادت ھيٺ ٻيھر تنظيم ۾ شامل ٿي.<ref>{{Cite book|last=Thompson, Leonard Monteath |title=A history of South Africa|date=January 2001|isbn=978-0-300-12806-2|edition=Third|location=New Haven|oclc=560542020 |publisher=Yale University Press }}</ref><ref>{{Citation|last=Nygren|first=Thomas|title=UNESCO Teaches History: Implementing International Understanding in Sweden|date=2016|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-137-58120-4_11|work=A History of UNESCO|pages=201–230|place=London|publisher=Palgrave Macmillan UK|doi=10.1007/978-1-137-58120-4_11|isbn=978-1-349-84528-6|access-date=17 September 2020|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209082907/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-137-58120-4_11|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تعليم جي شعبي ۾ يونيسڪو جي شروعاتي ڪمن مان ھڪ بنيادي تعليم بابت پائلٽ منصوبو ھو، جيڪو ماربيئل وادي، ھيٽي ۾ 1947ع ۾ شروع ڪيو ويو.{{Cn|date=December 2025}} ھن منصوبي کان پوءِ ٻين ملڪن ڏانھن ماهرن جا مشن موڪليا ويا، جن ۾ 1949ع جو افغانستان ڏانھن مشن پڻ شامل ھو.<ref name=":0">{{Cite web |title=UNESCO at 74: An overview of its laudable progress |url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/reviews/unesco-at-74-an-overview-of-its-laudable-progress-1573916648 |access-date=2024-07-26 |website=The Financial Express}}</ref> يونيسڪو 1948ع ۾ سفارش ڪئي تہ رڪن ملڪ مفت پرائمري تعليم کي [[لازمي تعليم|لازمي]] ۽ آفاقي بڻائن.<ref name=":0" /> [[سڀني لاءِ تعليم بابت 1990ع جي عالمي ڪانفرنس|سڀني لاءِ تعليم بابت عالمي ڪانفرنس]]، جيڪا [[جومٽين]]، ٿائيلينڊ ۾ ٿي، 1990ع ۾ سڀني ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ بنيادي تعليم فراھم ڪرڻ واري عالمي تحريڪ جي شروعات ڪئي.<ref name=":0" /> 2000ع ۾ [[عالمي تعليمي فورم]]، [[ڊڪار]]، سينيگال ۾، رڪن حڪومتن کي 2015ع تائين سڀني لاءِ بنيادي تعليم حاصل ڪرڻ جي عزم ڏانھن وٺي ويو.<ref name=":0" /> [[اعليٰ تعليم بابت عالمي اعلان]] يونيسڪو جي اعليٰ تعليم بابت عالمي ڪانفرنس طرفان 9 آڪٽوبر 1998ع تي منظور ڪيو ويو،<ref>{{cite web|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000141952|title=World Declaration On Higher Education For The Twenty-First Century: Vision And Action |publisher=UNESCO |date=1998-10-09 |access-date=2012-11-12}}</ref> جنھن جو مقصد [[اعليٰ تعليم]] جي آدرشن ۽ رسائي بابت عالمي معيار مقرر ڪرڻ ھو. ثقافت ۾ يونيسڪو جي شروعاتي سرگرمين ۾ [[نوبيا جي يادگارن کي بچائڻ لاءِ بين الاقوامي مهم]] شامل ھئي، جيڪا 1960ع ۾ شروع ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |title=Monuments of Nubia-International Campaign to Save the Monuments of Nubia |url=https://whc.unesco.org/en/activities/172/ |access-date=2024-07-26 |publisher=UNESCO}}</ref> ھن مهم جو مقصد [[ابو سمبل]] جي عظيم مندر کي منتقل ڪرڻ ھو، تہ جيئن [[اسوان ڊيم]] جي تعمير کان پوءِ اھو نيل درياهه جي پاڻيءَ ۾ ٻڏي نہ وڃي. 20 سالن واري مهم دوران، 22 يادگار ۽ تعميراتي مجموعا منتقل ڪيا ويا. ھي ان سلسلي جي پهرين ۽ سڀ کان وڏي مهم ھئي، جن ۾ [[موئن جو دڙو]] (پاڪستان)، [[فاس]] (مراڪش)، [[کٽمنڊو]] (نيپال)، [[بوروبودور]] (انڊونيشيا) ۽ [[ايٿنز جو ايڪروپولس]] (يونان) شامل ھئا.<ref>{{Cite book|last=Nagaoka|first=Masanori|title=Cultural landscape management at Borobudur, Indonesia|date=2016|publisher=Springer|isbn=978-3-319-42046-2|oclc=957437019}}</ref> ورثي بابت تنظيم جي ڪم سبب 1972ع ۾ عالمي ثقافتي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ بابت ڪنوينشن اختيار ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=The World Heritage Convention |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |access-date=2024-07-26 |publisher=UNESCO}}</ref> 1976ع ۾ [[عالمي ورثي ڪميٽي]] قائم ڪئي وئي ۽ 1978ع ۾ پهريون ماڳ [[عالمي ورثي فھرست]] ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |title=41st Session of the World Heritage Committee |publisher=The City of Krakow |url=https://www.krakow.pl/krakow_open_city/see_also___/211447,339,komunikat,41st_session_of_the_world_heritage_committee_.html |date=18 August 2017 |access-date=2024-07-26}}</ref> ان کان پوءِ ثقافتي ورثي ۽ تنوع بابت اهم قانوني اوزار يونيسڪو جي رڪن ملڪن طرفان 2003ع ۾ ([[غير مادي ثقافتي ورثي]] جي حفاظت بابت ڪنوينشن)<ref>{{Cite web |title=Text of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage |url=https://ich.unesco.org/en/convention |access-date=2024-07-26 |publisher=UNESCO}}</ref> ۽ 2005ع ۾ ([[ثقافتي اظھارن جي تنوع جي تحفظ ۽ واڌاري بابت ڪنوينشن]]) اختيار ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/legal-affairs/convention-protection-and-promotion-diversity-cultural-expressions |title=Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions |publisher=UNESCO |access-date=9 August 2024}}</ref> ڊسمبر 1951ع ۾ پيرس ۾ يونيسڪو جي هڪ بين الحڪومتي گڏجاڻي [[ائٽمي تحقيق لاءِ يورپي ڪائونسل]] جي قيام جو سبب بڻي، جيڪا پوءِ 1954ع ۾ [[ائٽمي تحقيق لاءِ يورپي تنظيم]] (CERN) قائم ڪرڻ جي ذميوار ٿي.<ref>{{Cite web |title=About CERN |url=https://home.cern/about |access-date=2024-07-26 |publisher=[[CERN]]}}</ref><ref>{{Cite journal |date=25 November 2020 |title=UNESCO must reform to stay relevant – and reconnect people through science |url=https://www.nature.com/articles/d41586-020-03311-3 |journal=Nature |volume=587 |issue=7835 |pages=521–522 |doi=10.1038/d41586-020-03311-3|pmid=33239811 |bibcode=2020Natur.587..521. |s2cid=227176079 |url-access=subscription }}</ref> خشڪ علائقن جو پروگرام، 1948–1966، [[قدرتي سائنس]]ن جي ميدان ۾ يونيسڪو جي ھڪ ٻئي شروعاتي وڏي منصوبي جو مثال آھي.<ref>{{Cite web |title=UNESCO in the Making |url=https://en.geneva.unesco.org/70years/unesco_making |year=2019 |access-date=16 August 2024 |publisher=UNESCO |location=Paris, France |archive-date=27 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727014353/https://en.geneva.unesco.org/70years/unesco_making |url-status=dead }}</ref> 1968ع ۾، يونيسڪو ماحول ۽ ترقيءَ کي پاڻ ۾ ملائڻ جي مقصد سان پهرين بين الحڪومتي ڪانفرنس منظم ڪئي، اھو مسئلو جيڪو [[پائيدار ترقي]] جي ميدان ۾ اڄ بہ بحث هيٺ آھي. 1968ع واري ڪانفرنس جو مکيه نتيجو يونيسڪو جي [[انسان ۽ حياتياتي گولو پروگرام]] جو قيام ھو.<ref>{{cite journal |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0006/000677/067785eo.pdf |title=Use and conservation of the biosphere: Proceedings of the intergovernmental conference of experts on the scientific basis for rational use and conservation of the resources of the biosphere, Paris, 4–13 September 1968 |date=1970 |journal=Natural Resources Research |volume=X |access-date=8 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407031659/http://unesdoc.unesco.org/images/0006/000677/067785eo.pdf |archive-date=7 April 2012 |url-status=live }}</ref> يونيسڪو کي قومي سائنسي بيوروڪريسين جي ڦهلاءَ جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آھي.<ref>{{Cite book|last=Finnemore|first=Martha|url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh|title=National Interests in International Society|date=1996|publisher=Cornell University Press|pages=4|jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh|isbn=978-0-8014-8323-3 |access-date=11 May 2021|archive-date=1 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh|url-status=live}}</ref> مواصلات جي شعبي ۾، "لفظ ۽ تصوير وسيلي خيالن جو آزاد وهڪرو" يونيسڪو جي آئين ۾ ان جي قيام کان وٺي شامل آھي، ٻي عالمي جنگ جي تجربي کان پوءِ، جڏھن معلومات تي ضابطو آباديءَ کي جارحيت لاءِ فڪري طور تي تيار ڪرڻ ۾ هڪ عنصر هو.<ref name=":1">{{Cite web |title=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization: Seeds of Peace, Weeds of War |url=https://irpj.euclid.int/articles/united-nations-educational-scientific-and-cultural-organization-seeds-of-peace-weeds-of-war/ |access-date=2024-07-26 |website=IRPJ = Intergovernmental Research and Policy Journal |language=en-US}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان فوراً پوءِ وارن سالن ۾ ڪوششون تعمير نو ۽ دنيا ڀر ۾ عوامي مواصلات جي ذريعن جي ضرورتن جي سڃاڻپ تي مرڪوز رهيون. يونيسڪو 1950ع واري ڏهاڪي ۾ صحافين لاءِ تربيت ۽ تعليم منظم ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name=":1" /> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ "[[نئون عالمي معلوماتي ۽ مواصلاتي نظام]]" جي مطالبن جي جواب ۾، يونيسڪو مواصلاتي مسئلن جي مطالعي لاءِ بين الاقوامي ڪميشن قائم ڪئي،<ref name=":2">{{Cite book |chapter=UNESCO and the promotion of cultural exchange and cultural diversity |last1=Wouters |first1=Jan |last2=Vidal |first2=Maarten |pages=147–169 |title=Normative Action in Education, Science and Culture – Essays in Commemoration of the Sixtieth Anniversary of UNESCO |volume=1 |series=Standard-Setting in UNESCO |date=29 June 1905 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000156697 |publisher=UNESCO Publishing |access-date=2024-07-26 |isbn=978-92-3-104067-2}}</ref> جنھن 1980ع جي [[ميڪ برائيڊ رپورٽ]] تيار ڪئي (جنھن جو نالو ڪميشن جي چيئر، نوبل امن انعام يافته [[شان ميڪ برائيڊ]] جي نالي تي رکيو ويو).<ref name=":2" /> ساڳئي سال، يونيسڪو [[مواصلات جي ترقي لاءِ بين الاقوامي پروگرام]] (IPDC) ٺاهيو، جيڪو ترقي پذير ملڪن ۾ ميڊيا جي ترقي کي فروغ ڏيڻ لاءِ ٺاهيل هڪ گهڻ طرفو فورم هو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/international-programme-development-communication/about |title= International Programme for the Development of Communication – About |publisher=UNESCO |access-date=9 August 2024}}</ref> 1993ع ۾، يونيسڪو جي جنرل ڪانفرنس [[ونڊهوڪ اعلان]] جي [[ميڊيا جي آزادي]] ۽ گهڻ رخيءَ بابت توثيق ڪئي، جنهن سبب گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي ان جي منظوريءَ جي تاريخ، 3 مئي، کي [[صحافت جي آزادي جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=World Press Freedom Day |url=https://www.un.org/en/observances/press-freedom-day |access-date=2024-07-26 |publisher=United Nations}}</ref> 1997ع کان وٺي، يونيسڪو هر سال 3 مئي تي [[يونيسڪو/گيئرمو ڪانو عالمي صحافتي آزادي انعام|يونيسڪو / گيئرمو ڪانو عالمي صحافتي آزادي انعام]] ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=What is UNESCO/Guillermo Cano World Press Freedom Prize? |url=https://www.manoramayearbook.in/current-affairs/world/2024/05/03/unesco-guillermo-cano-world-press-freedom-prize.html |access-date=2024-07-26 |website=www.manoramayearbook.in}}</ref> === 21ھين صدي === === رياستن جي رڪنيتن ۾ تبديليون === ==== اسرائيل، فلسطين، ۽ گڏيل رياستون ==== 2011ع ۾، يونيسڪو فلسطين کي رڪن طور داخل ڪيو.<ref>{{cite web|url = http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/general_conference_admits_palestine_as_unesco_member_state/|title = General Conference admits Palestine as UNESCO Member|date = 31 October 2011|access-date = 11 December 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20111214135140/http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/general_conference_admits_palestine_as_unesco_member_state/|archive-date = 14 December 2011|url-status = live}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/palestinianauthority/8860951/US-withdraws-Unesco-funding-after-it-accepts-Palestinian-membership.html |title = US withdraws Unesco funding after it accepts Palestinian membership |first = Adrian |last = Blomfield |work = The Telegraph |date = 31 October 2011 |access-date = 31 October 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111101190549/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/palestinianauthority/8860951/US-withdraws-Unesco-funding-after-it-accepts-Palestinian-membership.html |archive-date = 1 November 2011 |url-status = live }}</ref><ref>{{Cite AV media |url=https://www.unesco.org/archives/multimedia/document-2168 |title=Palestine Admitted to UNESCO |date=2011-11-02 |language=en |access-date=2025-06-17 |via=www.unesco.org}}</ref> اپريل 1989ع ۾ فلسطين طرفان يونيسڪو ۽ [[عالمي صحت تنظيم|ڊبليو ايڇ او]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏيڻ کان پوءِ گڏيل رياستن ۾ قانون منظور ڪيا ويا هئا،<ref name="Sakran2019">{{cite book|author=Shadi Sakran|title=The Legal Consequences of Limited Statehood: Palestine in Multilateral Frameworks|url=https://books.google.com/books?id=Bk7ADwAAQBAJ&pg=PT64|date=26 November 2019|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-00-076357-7|pages=64–|access-date=27 February 2020|archive-date=24 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224172201/https://books.google.com/books?id=Bk7ADwAAQBAJ&pg=PT64|url-status=live}}</ref><ref>[https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000082711_eng Request for the admission of the State of Palestine to UNESCO as a Member State] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413024831/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000082711_eng |date=13 April 2020 }}, UNESCO Executive Board, 131st, 1989</ref> جن جو مطلب اھو آھي تہ گڏيل رياستون گڏيل قومن جي ڪنھن بہ اھڙي تنظيم کي مالي مدد نٿيون ڏئي سگھن جيڪا فلسطين کي مڪمل رڪن طور قبول ڪري.<ref>The laws originated in {{USBill|101|hr|2145}} and {{USBill|101|s|875}}; for further details, see committee discussions at: {{cite book|author=United States. Congress. House. Committee on Foreign Affairs. Subcommittee on Human Rights and International Organizations|title=The PLO's Efforts to Obtain Statehood Status at the World Health Organization and Other International Organizations: Hearing and Markup Before the Subcommittee on Human Rights and International Organizations of the Committee on Foreign Affairs, House of Representatives, One Hundred First Congress, First Session, on H.R. 2145, May 4, 1989|url=https://books.google.com/books?id=Sel5XgE6eGQC|year=1989|publisher=U.S. Government Printing Office|access-date=27 February 2020|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819213216/https://books.google.com/books?id=Sel5XgE6eGQC|url-status=live}}. The texts of the House and Senate resolutions were subsequently put into the following laws: {{USBill|101|hr|3743}} (which produced {{USPL|101|246}}), {{USBill|102|hr|5368}}, {{USBill|103|hr|2295}} and finally {{USBill|103|hr|2333}} (which produced {{USPL|103|236}}). See also: {{cite book|last=Beattie|first=Kirk|title=Congress and the Shaping of the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=gEMJAwAAQBAJ&pg=PT287|date=3 May 2016|publisher=Seven Stories Press|isbn=978-1-60980-562-3|page=287 online|quote=...1989 Senate and House efforts like... Senate Resolution 875 and House Resolution 2145, both of which contained language similar to that found in the public laws of 1990 and 1994. Sen. [[Bob Kasten|Robert Kasten, Jr.]] (R-WI) was the primary sponsor of S 875, and Rep. [[Tom Lantos]] sponsored HR 2145. In a nutshell, recognition by any UN body of the Palestinians' right to statehood or its achievement of statehood status would trigger a suspension of US funding to the "offending" UN body under these laws.|access-date=27 February 2020|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819091928/https://books.google.com/books?id=gEMJAwAAQBAJ&pg=PT287|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=U.S. stops UNESCO funding over Palestinian vote|url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-unesco-usa-funding/u-s-stops-unesco-funding-over-palestinian-vote-idUSTRE79U5ED20111031|work=Reuters|date=31 October 2011|access-date=26 February 2020|archive-date=26 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226162636/https://www.reuters.com/article/us-palestinians-unesco-usa-funding/u-s-stops-unesco-funding-over-palestinian-vote-idUSTRE79U5ED20111031|url-status=live}}</ref> نتيجي طور، گڏيل رياستن پنھنجي فنڊنگ واپس ورتي، جيڪا يونيسڪو جي بجيٽ جو اٽڪل 22٪ ھئي.<ref>{{cite news |url= https://www.nytimes.com/2011/11/01/world/middleeast/unesco-approves-full-membership-for-palestinians.html |title= Unesco Approves Full Membership for Palestinians |first1= Steven |last1= Erlanger |first2= Scott |last2= Sayare |work= The New York Times |date= 31 October 2011 |access-date= 31 October 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111031171156/http://www.nytimes.com/2011/11/01/world/middleeast/unesco-approves-full-membership-for-palestinians.html |archive-date= 31 October 2011 |url-status= live }}</ref> اسرائيل پڻ فلسطين جي يونيسڪو ۾ داخلا تي ردعمل ڏيندي يونيسڪو ڏانھن اسرائيلي ادائگيون منجمد ڪيون ۽ [[فلسطيني قومي اٿارٽي|فلسطيني اٿارٽي]] تي پابنديون لاڳو ڪيون،<ref>{{cite news|url= https://www.haaretz.com/print-edition/news/after-unesco-vote-israeli-sanctions-on-palestinian-authority-anger-u-s-1.393600|title= After UNESCO vote, Israeli sanctions on Palestinian Authority anger U.S.|work= Haaretz|date= 4 November 2011|access-date= 11 December 2011|archive-url= https://web.archive.org/web/20111207205936/http://www.haaretz.com/print-edition/news/after-unesco-vote-israeli-sanctions-on-palestinian-authority-anger-u-s-1.393600|archive-date= 7 December 2011|url-status= dead}}</ref> اھو چوندي تہ فلسطين جي داخلا "امڪاني امن ڳالهين" لاءِ نقصانڪار ٿيندي.<ref>{{cite news |url=http://articles.cnn.com/2011-11-03/middleeast/world_meast_israel-unesco_1_unesco-palestinian-bid-palestinian-state?_s=PM:MIDDLEEAST |publisher=CNN|title=Israel freezes UNESCO funds |date=3 December 2011 |access-date=11 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111106053150/http://articles.cnn.com/2011-11-03/middleeast/world_meast_israel-unesco_1_unesco-palestinian-bid-palestinian-state?_s=PM:MIDDLEEAST |archive-date=6 November 2011 }}</ref> 2013ع ۾، يونيسڪو کي واجبات جي ادائيگي بند ڪرڻ کان ٻه سال پوءِ، گڏيل رياستن ۽ اسرائيل يونيسڪو ۾ ووٽ ڏيڻ جا حق وڃائي ڇڏيا، پر چونڊجڻ جو حق نه وڃايو؛ تنهنڪري، گڏيل رياستون 2016ع کان 2019ع تائين واري مدي لاءِ ايگزيڪيوٽو بورڊ جي ميمبر طور چونڊجي ويون.<ref>{{cite news | url= https://www.reuters.com/article/us-unesco-idUSBRE9A70I320131108 | title= U.S., Israel lose voting rights at UNESCO over Palestine row | work= Reuters| date= 8 November 2013 | access-date= 29 June 2014 | archive-url= https://web.archive.org/web/20140709192541/http://www.reuters.com/article/2013/11/08/us-unesco-idUSBRE9A70I320131108 | archive-date= 9 July 2014 | url-status= live }}</ref> 2019ع ۾، اسرائيل 69 سالن جي رڪنيت کان پوءِ يونيسڪو ڇڏي ڏني، جڏھن اسرائيل جي گڏيل قومن ۾ سفير [[ڊيني ڊينون]] لکيو: "يونيسڪو اھو ادارو آھي جيڪو لڳاتار تاريخ کي ٻيھر لکي ٿو، جنھن ۾ يروشلم سان يھودي لاڳاپي کي مٽائڻ بہ شامل آھي... اھو اسرائيل جي دشمنن طرفان بگاڙيو ۽ ھٿ ڪيو وڃي ٿو... اسان اھڙي تنظيم جا ميمبر نہ رھنداسين جيڪا ڄاڻي واڻي اسان جي خلاف ڪم ڪري ٿي."<ref>{{Cite web|last1=Ahren |first1=Raphael |title="69 years after joining, Israel formally leaves UNESCO; so, too, does the US" – The Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/69-years-after-joining-israel-formally-leaves-un-cultural-body/|access-date=2 February 2021|website=[[دي ٽائيمز آف اسرائيل]]|date=31 December 2018 |archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230161001/https://www.timesofisrael.com/69-years-after-joining-israel-formally-leaves-un-cultural-body/|url-status=live}}</ref> 2023ع ۾ پڻ، گڏيل رياستن يونيسڪو ڇڏڻ کان پنج سال پوءِ ٻيهر شامل ٿيڻ ۽ پنهنجا 600 ملين آمريڪي ڊالر جا بقايا واجبات ادا ڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref name="usa2023">{{Cite web |url=https://apnews.com/article/unesco-us-rejoin-palestine-china-5b7849bd2cae966e4e9837380c0c094f |first=Angela |last=Charlton |date=2023-06-12 |accessdate=2024-09-26 |language=en-US |publisher=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] |title=US decides to rejoin UNESCO and pay back dues, to counter Chinese influence}}</ref> گڏيل رياستن کي ان جولاءِ ۾ [[يونيسڪو جنرل ڪانفرنس]] طرفان ٻيهر داخل ڪيو ويو.<ref name="uspbs">{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/u-s-formally-rejoins-unesco-5-years-after-withdraw |title=U.S. formally rejoins UNESCO 5 years after withdraw |last=Lee |first=Matthew |website=[[پي بي ايس]] |agency=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] |date=2024-09-26 |accessdate=2023-07-11}}</ref> البت، ٽي سال پوءِ، 2025ع ۾، گڏيل رياستن ٻيهر نڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو، جيڪو ڊسمبر 2026ع کان اثرائتو ٿيڻو آھي.<ref>{{Cite news |last=Chrisafis |first=Angelique |date=2025-07-22 |title=Trump pulls US out of Unesco in blow for UN culture and education agency |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/22/us-unesco-withdrawal-trump-united-nations |access-date=2025-07-22 |work=دي گارڊين |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> ==== روس ==== 2023ع ۾، روس کي پهريون ڀيرو ايگزيڪيوٽو ڪميٽي جي ميمبر طور تجديد نہ ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اھو ڪافي ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.<ref>{{cite web |date=15 November 2023 |title=Russia not elected to UNESCO Executive Board for the first time |url=https://kyivindependent.com/russia-not-elected-to-unesco-executive-board-for-the-first-time/}}</ref> === ثقافتي پاليسيون ۽ پائيدار ترقي === [[ڪووڊ-19 وبا]] ۽ [[پائيدار ترقي جا مقصد|2030ع جي پائيدار ترقي واري ايجنڊا]] حاصل ڪرڻ لاءِ گڏيل قومن جي وسيع ڪوششن جي پسمنظر ۾، يونيسڪو 2022ع ۾ [[ثقافتي پاليسين ۽ پائيدار ترقي بابت عالمي ڪانفرنس|مونڊياڪلٽ ڪانفرنسن]] (ثقافتي پاليسين ۽ پائيدار ترقي بابت عالمي ڪانفرنس) جو سلسلو ٻيهر فعال ڪيو، جنھن جو پھريون ايڊيشن 1982ع ۾ [[ميڪسيڪو سٽي]] ۾ منعقد ٿيو ھو. 2022ع واري مونڊياڪلٽ ڪانفرنس ٻيهر [[ميڪسيڪو]] ۾ منعقد ٿي، ۽ 2025ع جو ايڊيشن [[بارسلونا]]، [[اسپين]] ۾ رٿيل آھي. == سرگرميون == {{stack |[[File:UNESCO Brasília Office.jpg|thumb|[[برازيليا]] ۾ يونيسڪو جون آفيسون.]] }} {{Clear}} يونيسڪو پنهنجون سرگرميون پنج پروگرام علائقن وسيلي عمل ۾ آڻي ٿو: تعليم، قدرتي سائنسون، سماجي ۽ انساني سائنسون، ثقافت، ۽ مواصلات ۽ معلومات.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/fieldoffice/newdelhi/expertise |title=Expertise |publisher=UNESCO |access-date=9 August 2024}}</ref> * يونيسڪو [[تقابلي تعليم]] بابت تحقيق جي حمايت ڪري ٿو، ماهرانه مدد مهيا ڪري ٿو، ۽ ڀائيواريون فروغ ڏئي ٿو ته جيئن قومي تعليمي قيادت ۽ سڀني لاءِ معياري تعليم فراهم ڪرڻ جي ملڪن جي صلاحيت مضبوط ٿي سگهي. ** [[يونيسڪو چيئرز]]، يونيسڪو چيئرن جو هڪ بين الاقوامي نيٽ ورڪ، جنهن ۾ 126 ملڪن جا 770 کان وڌيڪ ادارا ۽ 644 يونيسڪو چيئرون شامل آهن ** ماحولياتي تحفظ جي تنظيم ** [[تعليم ۾ امتيازي سلوڪ جي خلاف ڪنوينشن]]، جيڪو 1960ع ۾ منظور ڪيو ويو ** بالغن جي تعليم بابت بين الاقوامي ڪانفرنس (CONFINTEA) جو هر 12 سالن جي وقفي سان انعقاد ** تعليم سڀني لاءِ عالمي نگراني رپورٽ جي اشاعت ** ''سکيا جا چار بنياد'' (Four Pillars of Learning) نالي بنيادي دستاويز جي اشاعت ** يونيسڪو اي ايس پي نيٽ (UNESCO ASPNet)، 182 ملڪن ۾ 12,000 کان وڌيڪ اسڪولن جو بين الاقوامي نيٽ ورڪ ** يونيسڪو اعليٰ تعليمي ادارن کي سند (Accreditation) نٿو ڏئي.<ref>Because [[diploma mill]]s have falsely claimed UNESCO accreditation, UNESCO itself has published warnings against education organizations that claim UNESCO recognition or affiliation. See Luca Lantero, [http://www.cimea.it/files/fileusers/Diploma_mills_Luca_Lantero_EN.pdf Degree Mills: non-accredited and irregular higher education institutions] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150513185433/http://www.cimea.it/files/fileusers/Diploma_mills_Luca_Lantero_EN.pdf |date=13 May 2015 }}, [[Information Centre on Academic Mobility and Equivalence|Information Centre on Academic Mobility and Equivalence (CIMEA)]], Italy. and [http://arquivo.pt/wayback/20090521152755/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=48787&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html UNESCO "Alert: Misuse of UNESCO Name by Bogus Institutions"]</ref> * يونيسڪو عوام کي آگاهه ڪرڻ لاءِ عوامي بيان پڻ جاري ڪري ٿو: ** [[تشدد بابت سيويل بيان]]: يونيسڪو پاران 1989ع ۾ منظور ڪيل هڪ بيان، جنهن جو مقصد هن تصور کي رد ڪرڻ هو ته انسان حياتياتي طور تي منظم تشدد ڏانهن مائل آهن. * ثقافتي ۽ سائنسي اهميت رکندڙ منصوبن ۽ هنڌن جي نامزدگي، جيئن: ** [[گلوبل جيوپارڪس نيٽ ورڪ]] ** [[بايوسفيئر رزرو]]، [[انسان ۽ بايوسفيئر پروگرام]] (MAB) وسيلي، 1971ع کان ** [[ادب جو شهر]]؛ 2007ع ۾ هن لقب سان نوازيل پهريون شهر [[ايڊنبرگ]] هو، جيڪو اسڪاٽلينڊ جي پهرين [[گردش ڪندڙ لائبريري]] جو ماڳ هو.<ref>{{cite book |author=Varga, Susan |title=Edinburgh Old Town (Images of Scotland) |url=https://archive.org/details/isbn_9780752440835 |publisher=The History Press Ltd |year=2006 |isbn=978-0-7524-4083-5 }}</ref> 2008ع ۾، [[آئيوا سٽي]]، آئيوا، ادب جو شهر بڻيو.<ref>{{Cite web|title=Iowa City, nation's only 'UNESCO City of Literature' disappointed over withdrawal|url=https://www.thegazette.com/nation-world/iowa-city-nations-only-unesco-city-of-literature-disappointed-over-withdrawal/ |first1=Mitchell |last1=Schmidt |date=12 October 2017 |access-date=23 September 2021|website=The Gazette |language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209082906/https://www.thegazette.com/nation-world/iowa-city-nations-only-unesco-city-of-literature-disappointed-over-withdrawal/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Phipps|first=Kinsey|title=Iowa City grows after 10 years as City of Literature|url=https://dailyiowan.com/2018/12/09/iowa-city-grows-after-10-years-as-city-of-literature/ |date= 9 December 2018 |access-date=23 September 2021|website=The Daily Iowan|archive-date=11 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181211133329/https://dailyiowan.com/2018/12/09/iowa-city-grows-after-10-years-as-city-of-literature/|url-status=live}}</ref> ** [[خطري هيٺ ٻوليون]] ۽ [[لساني تنوع]] جا منصوبا (''[[يونيسڪو ائٽلس آف دي ورلڊز لينگويجز اِن ڊينجر]]'') ** [[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جا شاهڪار]] ** [[ميموري آف دي ورلڊ]] بين الاقوامي رجسٽر، 1997ع کان، گڏوگڏ ڪيترائي قومي ۽ علائقائي رجسٽر ** [[پاڻيءَ جي وسيلن جو انتظام]]، [[بين الاقوامي آبياتي پروگرام]] (IHP) وسيلي، 1965ع کان ** [[عالمي ورثو ماڳ]] ** [[عالمي ڊجيٽل لائبريري]] * "تصويرن ۽ لفظن ذريعي خيالن جي آزاد وهڪري" کي هٿي ڏيڻ لاءِ: ** [[اظهار جي آزادي]]، [[صحافت جي آزادي]] ۽ [[معلومات تائين رسائي بابت قانون سازي]] کي فروغ ڏيڻ، اظهار جي آزادي ۽ ميڊيا ترقي واري شعبي وسيلي،<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/communication-information|title=Communication & Information|website=UNESCO|access-date=19 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210053749/https://en.unesco.org/themes/fostering-freedom-expression|archive-date=10 December 2019|url-status=deviated }}</ref> جنهن ۾ [[مواصلات جي ترقي لاءِ بين الاقوامي پروگرام]] پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/international-programme-development-communication|title=International Programme for the Development of Communication (IPDC) |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618011854/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/intergovernmental-programmes/ipdc/homepage|archive-date=18 June 2017|url-status=dead }}</ref> ** [[صحافين جي حفاظت]] کي فروغ ڏيڻ ۽ انهن تي حملو ڪندڙن جي بي سزائي جي خلاف جدوجهد ڪرڻ،<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/safety-journalists|title=Safety of Journalists|website=UNESCO|access-date=19 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120131159/https://en.unesco.org/themes/safety-journalists|archive-date=20 January 2020|url-status=live}}</ref> صحافين جي حفاظت ۽ بي سزائي جي مسئلي بابت گڏيل قومن جي عملي منصوبي جي هم آهنگي وسيلي.<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/freedom-of-expression/safety-of-journalists/un-plan-of-action/|title=UN Plan of Action |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103326/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/freedom-of-expression/safety-of-journalists/un-plan-of-action|archive-date=11 August 2017|url-status=live}}</ref> ** علمي سماجن واري شعبي وسيلي معلومات تائين آفاقي رسائي، معلومات جي تحفظ ۽ پائيدار ترقي لاءِ کليل حلن کي فروغ ڏيڻ،<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/communication-information|title=Building Knowledge Societies|website=UNESCO|access-date=19 December 2016|date=18 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116181422/https://en.unesco.org/themes/building-knowledge-societies|archive-date=16 January 2020|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[ميموري آف دي ورلڊ پروگرام]]<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/memory-world |title=Memory of the World |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=2025-04-22}}</ref> ۽ [[سڀني لاءِ معلومات پروگرام]] (IFAP)<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/ifap|title=Information for All Programme (IFAP) |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910112204/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/intergovernmental-programmes/information-for-all-programme-ifap/|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> شامل آهن. ** ميڊيا ۾ [[تعدد پسندي]]، [[صنفي برابري]] ۽ [[ثقافتي تنوع]] کي فروغ ڏيڻ ** [[انٽرنيٽ آفاقيت]] ۽ ان جي اصولن کي فروغ ڏيڻ، يعني انٽرنيٽ (I) [[انساني حقن]] تي ٻڌل هجي، (II) کليل هجي، (III) سڀني لاءِ [[رسائي جوڳو]] هجي، ۽ (IV) [[گهڻ-ڌرين جي حڪمراني]] جي شرڪت سان هلايو وڃي (جنهن کي R.O.A.M. جي مخفف سان ظاهر ڪيو ويندو آهي).<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/internet-universality-indicators|title=Internet Universality |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728033751/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/crosscutting-priorities/unesco-internet-study/internet-universality/|archive-date=28 July 2017|url-status=live}}</ref> ** اشاعتن وسيلي علم پيدا ڪرڻ، جهڙوڪ ''اظهار جي آزادي ۽ ميڊيا ترقي ۾ عالمي رجحانات''،<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/world-media-trends|title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826003315/http://www.unesco.org/new/en/world-media-trends|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref> يونيسڪو سيريز آن انٽرنيٽ فريڊم،<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/resources/publications-and-communication-materials/publications/publications-by-series/unesco-series-on-internet-freedom|title=UNESCO Series on Internet Freedom |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821161616/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/resources/publications-and-communication-materials/publications/publications-by-series/unesco-series-on-internet-freedom|archive-date=21 August 2017|url-status=live}}</ref> ۽ [[ميڊيا ترقي اشاريه]]،<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/intergovernmental-programmes/ipdc/initiatives/media-development-indicators-mdis/|title=Media Development Indicators (MDIs) |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170612042809/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/intergovernmental-programmes/ipdc/initiatives/media-development-indicators-mdis/|archive-date=12 June 2017|url-status=live}}</ref> ۽ ٻين اشاريه-بنياد مطالعي ذريعي. * واقعن کي فروغ ڏيڻ، جهڙوڪ: ** [[ٻارن لاءِ امن ۽ عدم تشدد جي ثقافت جي واڌاري لاءِ بين الاقوامي ڏهاڪو]]: 2001ع–2010ع، جيڪو 1998ع ۾ گڏيل قومن طرفان اعلان ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=International Decade for a Culture of Peace and Non-Violence for the Children of the World |url=https://www.unesco.org/en/decades/international-decade-culture-peace-and-non-violence-children}}</ref> ** [[عالمي صحافتي آزادي جو ڏينهن]]، هر سال 3 مئي تي، [[اظهار جي آزادي]] ۽ [[صحافت جي آزادي]] کي بنيادي انساني حق ۽ هر صحتمند، جمهوري ۽ آزاد سماج جي اهم جزن طور فروغ ڏيڻ لاءِ.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=World Press Freedom Day - EN |url=https://www.un.org/en/observances/press-freedom-day |access-date=2025-04-13 |website=United Nations |language=en}}</ref> ** ''ڪريانسا ايسپيرانسا'' (Criança Esperança) برازيل ۾، [[ريڊي گلوبو]] سان ڀائيواري ۾، سماجي شموليت ۽ تشدد جي روڪٿام کي هٿي ڏيندڙ برادري-بنياد منصوبن لاءِ فنڊ گڏ ڪرڻ خاطر.<ref>{{Cite web |title=Criança Esperança Programme |url=https://www.unesco.org/en/articles/crianca-esperanca-programme}}</ref> ** [[بين الاقوامي خواندگي جو ڏينهن]]، هر سال 8 سيپٽمبر ** [[امن جي ثقافت لاءِ بين الاقوامي سال]]، 2000ع ** [[ڪينيا]] جي تعليم واري وزارت سان ڀائيواري ۾ رويي جي تبديلي لاءِ صحت جي تعليم جو پروگرام، جنهن کي [[آذربائيجان]] جي حڪومت مالي سهڪار فراهم ڪيو، ته جيئن [[نيروبي]] جي [[ڪبيرا]] ۾ غير رسمي آباديءَ وارن علائقن ۾ رهندڙ 10 کان 19 سالن جي نوجوانن ۾ صحت بابت تعليم کي فروغ ڏنو وڃي. هي منصوبو سيپٽمبر 2014ع کان ڊسمبر 2016ع تائين جاري رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/fr/media-services/single-view/news/promoting_health_education_among_youth_in_nairobis_kibera/|title=Promouvoir l'éducation à la santé chez les jeunes du campement informel de Kibera à Nairobi {{!}} Organisation des Nations Unies pour l'éducation, la science et la culture|website=unesco.org|language=fr|access-date=18 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170820102139/http://www.unesco.org/new/fr/media-services/single-view/news/promoting_health_education_among_youth_in_nairobis_kibera|archive-date=20 August 2017|url-status=live}}</ref> ** [[ڳالهه ٻولهه ۽ ترقي لاءِ ثقافتي تنوع جو عالمي ڏينهن]]، هر سال 21 مئي * منصوبن جو بنياد رکڻ ۽ انهن کي مالي مدد فراهم ڪرڻ، جهڙوڪ: ** [[هجرتي عجائب گهرن]] جي شروعات (Migration Museums Initiative): مهاجر آباديءَ سان ثقافتي ڳالهه ٻولهه لاءِ عجائب گهرن جي قيام کي فروغ ڏيڻ.<ref>{{cite web |url=http://www.migrationmuseums.org/web/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070305005432/http://www.migrationmuseums.org/web/ |url-status=usurped |archive-date=5 March 2007 |title=Migration Institutions – Home |publisher=Migrationmuseums.org |access-date=23 April 2010 }}</ref> ** [[يونيسڪو-سيپس]] (UNESCO-CEPES)، يورپي مرڪز براءِ اعليٰ تعليم: 1972ع ۾ بخارسٽ، رومانيا ۾ هڪ غير مرڪزي آفيس طور قائم ڪيو ويو ته جيئن يورپ سان گڏ ڪينيڊا، آمريڪا ۽ اسرائيل ۾ اعليٰ تعليم بابت بين الاقوامي سهڪار کي فروغ ڏنو وڃي. ''اعليٰ تعليم يورپ ۾'' (Higher Education in Europe) ان جو سرڪاري جرنل آهي. ** [[فري سافٽويئر ڊائريڪٽري]]: 1998ع کان يونيسڪو ۽ [[فري سافٽويئر فائونڊيشن]] گڏيل طور هن منصوبي کي مالي سهڪار فراهم ڪري رهيا آهن، جيڪو [[آزاد سافٽويئر]] جي فهرست تيار ڪري ٿو. ** [[فريش (FRESH)]]، مؤثر اسڪولي صحت تي وسيلن کي مرڪوز ڪرڻ.<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=35173&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |title=Education &#124; EDUCATION – |publisher=UNESCO |access-date=23 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091006100958/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D35173%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=6 October 2009 }}</ref> ** [[اوآنا]] (OANA)، ايشيا-پئسفڪ نيوز ايجنسين جي تنظيم ** [[بين الاقوامي سائنس ڪائونسل]] ** [[يونيسڪو نيڪ نيتي سفير]] ** [[ايشيايي دوائن وارن ٻوٽن ۽ مصالحن بابت سيمپوزيم]] (ASOMPS)، ايشيا ۾ منعقد ٿيندڙ سائنسي ڪانفرنسن جو هڪ سلسلو ** [[بوٽني 2000]]، هڪ پروگرام جيڪو درجابندي (ٽيڪسونامي)، دوائن ۽ سينگار وارن ٻوٽن جي [[حياتياتي تنوع|حياتياتي]] ۽ [[ثقافتي تنوع]]، ۽ انهن کي [[ماحولياتي آلودگي]] کان بچائڻ جي حمايت ڪري ٿو. ** [[يونيسڪو نمائنده ادبي ڪمن جو مجموعو]]، جيڪو 1948ع کان 2005ع تائين عالمي ادب جي ڪمن کي مختلف ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ انهن مان ترجما ڪرائڻ جو پروگرام هو. ** [[گو يونيسڪو]] (GoUNESCO)، ورثي کي دلچسپ ۽ وندرائتو بڻائڻ لاءِ شروعاتن جو هڪ ڇٽ، جنهن کي يونيسڪو نئين دهلي آفيس جي حمايت حاصل آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.gounesco.com/unesco-new-delhi-support-gounesco/|title=Official support for GoUNESCO from UNESCO New Delhi|date=24 March 2014|website=GoUNESCO – Make Heritage Fun!|language=en-US|access-date=15 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815083136/https://www.gounesco.com/unesco-new-delhi-support-gounesco/|archive-date=15 August 2019|url-status=live}}</ref> ** [[يونيسڪو-چڪ بيرپ]] (UNESCO-CHIC BIRUP)، يونيسڪو-چڪ گروپ (چين) جو بايوسفيئر، ڳوٺاڻي ۽ شهري ترقي پروگرام.<ref name="UNESCO-CHIC Biosphere Integrated Rural Urbanization Project (BIRUP)">[http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/unesco_chic_biosphere_integrated_rural_urbanization_project_birup/], UNESCO-CHIC Biosphere Integrated Rural Urbanization Project (BIRUP).</ref> يونيسڪو جو شفافيت وارو پورٽل عوام کي تنظيم جي سرگرمين بابت معلومات تائين رسائي مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي، جيئن ٻه ساله مدي لاءِ ان جي مجموعي بجيٽ، ۽ لاڳاپيل پروگراماتي ۽ مالي دستاويزن جا ڳنڍڻا. معلومات جا اهي ٻه جدا مجموعا [[بين الاقوامي امدادي شفافيت شروعات]] (IATI) جي رجسٽري ۾ شايع ڪيا وڃن ٿا، جيڪي بالترتيب IATI سرگرمي معيار ۽ IATI تنظيم معيار تي ٻڌل آهن.<ref>{{Cite web|title=UNESCO Transparency Portal|url=https://opendata.unesco.org/en/|access-date=2021-03-01 |website=opendata.unesco.org|archive-date=2021-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510034410/https://opendata.unesco.org/en/|url-status=live}}</ref> === تجويز ڪيل نيون فهرستون === يونيسڪو جي ٻن نون فهرستن جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref name="newunescolists"/> پهرين تجويز ڪيل فهرست منقولہ ثقافتي ورثي تي ڌيان ڏيندي، جهڙوڪ نوادرات، تصويرون ۽ حياتياتي آثار (biofacts). هن فهرست ۾ ثقافتي شيون شامل ٿي سگهن ٿيون، جهڙوڪ جاپان جي [[جومون وينس]]، فرانس جي ''[[مونا ليزا]]''، [[مصر]] جو [[جيبل ال-عراق چاقو]]، روس جي ''[[نائين لهر]]''، ترڪي جي [[چاتالهويوڪ جي ويٺل عورت]]، اٽلي جو [[ڊيوڊ (مائيڪل اينجلو)|''ڊيوڊ'' (مائيڪل اينجلو)]]، ڀارت جو [[مٿرا هيراڪليس]]، فلپائن جو [[مانونگل جار]]، ڏکڻ ڪوريا جو [[بيڪجي جو تاج]]، برطانيه جو ''[[دي هي ويگن]]'' ۽ نائيجيريا جا [[بينن برونز]].<ref name="newunescolists"/> ٻي تجويز ڪيل فهرست دنيا جي زنده جاندار نسلن تي ڌيان ڏيندي.<ref name="newunescolists">{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/cairo/culture/tangible-cultural-heritage/|title=Tangible Cultural Heritage – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|website=unesco.org|access-date=2018-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180319084612/http://www.unesco.org/new/en/cairo/culture/tangible-cultural-heritage/|archive-date=2018-03-19 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/documents/114908|title=UNESCO World Heritage Centre – Document – Discovered artifacts under preservation, Archaeological Site, 18 Hoang Dieu street|first=UNESCO World Heritage|last=Centre|website=whc.unesco.org|access-date=2019-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103001256/https://whc.unesco.org/en/documents/114908/|archive-date=2019-11-03 |url-status=live}}</ref> == ميڊيا == يونيسڪو ۽ ان جا خصوصي ادارا ڪيترائي رسالا ۽ جرنل جاري ڪن ٿا. 1945ع ۾ قائم ڪيل رسالو ''[[دي يونيسڪو ڪوريئر]]'' پنهنجي مشن بابت چوي ٿو ته: "يونيسڪو جي نظرين کي فروغ ڏيڻ، ثقافتن جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه لاءِ هڪ پليٽفارم برقرار رکڻ، ۽ عالمي بحث مباحثي لاءِ هڪ فورم مهيا ڪرڻ". مارچ 2006ع کان وٺي اهو محدود ڇپيل ايڊيشنن سان گڏ مفت آن لائن دستياب آهي. ان ۾ شايع ٿيل مضمون ليکڪن جا ذاتي خيال ظاهر ڪن ٿا، جيڪي لازمي طور يونيسڪو جا خيال ناهن هوندا. 2012ع کان 2017ع تائين ان جي اشاعت عارضي طور بند رهي.<ref>{{cite web|url=https://en.unesco.org/courier/archives|title=Archives|website=The UNESCO Courier|publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=14 November 2018|date=20 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224552/https://en.unesco.org/courier/archives|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> 1950ع ۾ يونيسڪو ٽه ماهي جائزو ''اِمپيڪٽ آف سائنس آن سوسائٽي'' (''Impact'') شروع ڪيو، جنهن جو مقصد سماج تي سائنس جي اثرن تي بحث ڪرڻ هو. هي جرنل 1992ع ۾ اشاعت بند ڪري ويٺو.<ref>{{cite web |url = http://www.unesco.org/education/nfsunesco/brochure/E29.PDF |title = Science and Technology Education |publisher = UNESCO |date = 1998 |access-date = 23 June 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160813140445/http://www.unesco.org/education/nfsunesco/brochure/E29.PDF |archive-date = 13 August 2016 |url-status = live }}</ref> == يونيسڪو جون سرڪاري غير سرڪاري تنظيمون == يونيسڪو جا 322 [[بين الاقوامي غير سرڪاري تنظيم]]ن (NGOs) سان سرڪاري لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web |url=http://ngo-db.unesco.org/s/or/en |title=Quoted on UNESCO official site |publisher=Ngo-db.unesco.org |access-date=1 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625221827/http://ngo-db.unesco.org/s/or/en |archive-date=25 June 2012 }}</ref> انهن مان گهڻيون اهي آهن جن کي يونيسڪو "عملياتي" (operational) سڏيندو آهي؛ جڏهن ته ڪجهه چونڊ تنظيمون "رسمي" (formal) حيثيت رکن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=35293&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |title=Full list of NGOs that have official relations with UNESCO |publisher=UNESCO |access-date=1 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623000619/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D35293%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=23 June 2012 |url-status=live }}</ref> يونيسڪو سان وابستگي جي سڀ کان اعليٰ درجي کي "رسمي ساٿي" (Formal Associate) چيو ويندو آهي، ۽ اهي 22 غير سرڪاري تنظيمون<ref>{{cite web |url=http://ngo-db.unesco.org/s/or/en |title=UNESCO Headquarters Committee 107th session 13 Feb 2009 |publisher=Ngo-db.unesco.org |access-date=1 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625221827/http://ngo-db.unesco.org/s/or/en |archive-date=25 June 2012 }}</ref> جن جا ''رسمي ساٿي'' (ASC) لاڳاپا آهن، يونيسڪو ۾ آفيسون پڻ رکن ٿيون: {| class="sortable wikitable" |- ! مخفف ! تنظيم |- | IB || [[انٽرنيشنل بيڪالوريا]] |- | CCIVS || بين الاقوامي رضاڪارانه خدمتن لاءِ هم آهنگي ڪميٽي |- | CIPSH || [[فلسفي ۽ انسانياتي مطالعي جي بين الاقوامي ڪائونسل]] (''Conseil International de Philosophie et des Sciences Humaines''؛ [[ڊائيوجينيز (جرنل)|ڊائيوجينيز]] شايع ڪري ٿي) |- | CIOFF || [[لوڪ ميلن ۽ لوڪ فنون جي تنظيمن جي بين الاقوامي ڪائونسل]] (''Conseil International des Organisations de Festivals de Folklore et d'Arts Traditionnels'') |- | EI || [[ايجوڪيشن انٽرنيشنل]] |- | IAU || [[يونيورسٽين جي بين الاقوامي انجمن]] |- | IFTC || [[فلم، ٽيليويزن ۽ آڊيو ويژوئل رابطن جي بين الاقوامي ڪائونسل]] |- | ICOM || [[عجائب گهرن جي بين الاقوامي ڪائونسل]] |- | ICSSPE || [[راندين جي سائنس ۽ جسماني تعليم جي بين الاقوامي ڪائونسل]] |- | ICA || [[آرڪائيوز بابت بين الاقوامي ڪائونسل]] |- | ICOMOS || [[يادگارن ۽ ماڳن بابت بين الاقوامي ڪائونسل]] |- | IFJ || [[صحافين جي بين الاقوامي فيڊريشن]] |- | IFLA || [[لائبريري تنظيمن ۽ ادارن جي بين الاقوامي فيڊريشن]] |- | IFPA || شاعري تنظيمن جي بين الاقوامي فيڊريشن |- | IMC || [[بين الاقوامي موسيقي ڪائونسل]] |- | IPA || [[بين الاقوامي پوليس ايسوسيئيشن]] |- | INSULA || ٻيٽن جي ترقي بابت بين الاقوامي سائنسي ڪائونسل |- | ISC || [[بين الاقوامي سائنس ڪائونسل]] (اڳوڻي [[سائنس بابت بين الاقوامي ڪائونسل|ICSU]] ۽ [[بين الاقوامي سماجي سائنس ڪائونسل|ISSC]]) |- | ITI || [[بين الاقوامي ٿيئٽر انسٽيٽيوٽ]] |- | IUCN || [[فطرت ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] |- | IUTAO || فني انجمنن ۽ تنظيمن جو بين الاقوامي اتحاد |- | UIA || [[بين الاقوامي انجمنن جو اتحاد]] |- | WAN || [[اخبارن جي عالمي انجمن]] |- | WFEO || [[انجنيئرنگ تنظيمن جي عالمي فيڊريشن]] |- | WFUCA || يونيسڪو ڪلبن، مرڪزن ۽ انجمنن جي عالمي فيڊريشن |} [[File:Unesco-IHE.JPG|thumb|[[يونيسڪو انسٽيٽيوٽ فار واٽر ايجوڪيشن]]، [[ڊيلفٽ]] ۾]] == ادارا ۽ مرڪز == هي ادارا تنظيم جا خصوصي شعبا آهن، جيڪي يونيسڪو جي پروگرامن جي مدد ڪن ٿا ۽ ڪلسٽر ۽ قومي آفيسن کي خاص نوعيت جي سهائتا فراهم ڪن ٿا.<ref> Peccia, T., Sigamoney, R., Peccia, L., Giani, A. (2025), “Connecting local and global solutions: an analysis of capillary approaches to science and development”, Revista Relaciones Internacionales, 7(1).</ref> {| class="sortable wikitable" |- ! مخفف ! نالو ! جڳھ |- | IBE | [[بين الاقوامي بيورو آف ايجوڪيشن]] | [[جنيوا]]<ref>{{cite web|url=http://www.ibe.unesco.org/en|title=International Bureau of Education|publisher=UNESCO|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224448/http://www.ibe.unesco.org/en|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |- | UIL | [[يونيسڪو انسٽيٽيوٽ فار لائيف لانگ لرننگ]] | [[هيمبرگ]]<ref>{{cite web|url=http://uil.unesco.org/unesco-institute|website=UIL – UNESCO Institute for Lifelong Learning|title=About the Institute|access-date=14 November 2018|date=29 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224304/http://uil.unesco.org/unesco-institute|archive-date=14 November 2018|url-status=dead}}</ref> |- | IIEP | [[يونيسڪو بين الاقوامي انسٽيٽيوٽ فار ايجوڪيشنل پلاننگ]] | [[پيرس]] (مرڪزي دفتر) ۽ [[بيونس آئرس]] ۽ [[ڊڪار]] (علائقائي آفيسون)<ref>{{cite web|url=http://www.iiep.unesco.org/|title=IIEP UNESCO|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20141119121935/http://www.iiep.unesco.org/|archive-date=19 November 2014|url-status=live}}</ref> |- | IITE | تعليم ۾ معلوماتي ٽيڪنالاجين لاءِ يونيسڪو انسٽيٽيوٽ | [[ماسڪو]]<ref>{{cite web|url=https://iite.unesco.org/contact-us/|website=UNESCO IITE|title=Contact Us|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224424/https://iite.unesco.org/contact-us/|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |- | IICBA | آفريڪا ۾ [[صلاحيت سازي]] لاءِ يونيسڪو بين الاقوامي انسٽيٽيوٽ | [[اديس ابابا]]<ref>{{cite web|url=http://www.iicba.unesco.org/?q=node/146|title=Contact Us|publisher=UNESCO|website=IICBA|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224657/http://www.iicba.unesco.org/?q=node%2F146|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |- | IESALC | لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين ۾ اعليٰ تعليم لاءِ يونيسڪو بين الاقوامي انسٽيٽيوٽ | [[ڪاراڪاس]]<ref>{{cite web|url=http://www.iesalc.unesco.org.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=2030&Itemid=1411&lang=en|title=Contact Us|publisher=UNESCO|website=IESALC|language=es|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224903/http://www.iesalc.unesco.org.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=2030&Itemid=1411&lang=en|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |- | MGIEP | [[مهاتما گانڌي انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن فار پيس اينڊ سسٽينبل ڊولپمينٽ]] | [[نئين دهلي]]<ref>{{cite web|url=https://mgiep.unesco.org|title=Building Social and Emotional Learning for Education 2030|publisher=UNESCO|website=UNESCO MGIEP|access-date=3 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180323092511/https://mgiep.unesco.org/|archive-date=23 March 2018|url-status=dead}}</ref> |- | UNESCO-UNEVOC | [[يونيسڪو-يونيووڪ بين الاقوامي مرڪز براءِ فني ۽ پيشاورانه تعليم ۽ تربيت]] | [[بون]]<ref>{{cite web|url=https://unevoc.unesco.org/go.php?q=page_contact|title=UNESCO-UNEVOC International Centre|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224349/https://unevoc.unesco.org/go.php?q=page_contact|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |- | ICWRGC | آبي وسيلن ۽ عالمي تبديلي لاءِ بين الاقوامي مرڪز | [[ڪوبلينز]]<ref>{{cite web|url=https://www.waterandchange.org/en|website=ICWRGC – International Centre for Water Resources and Global Change|title=The International Centre for Water Resources and Global Change (ICWRGC)|access-date=4 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120200655/https://www.waterandchange.org/en/|archive-date=20 January 2022|url-status=live}}</ref> |- | IHE | [[آءِ ايڇ اي-ڊيلفٽ انسٽيٽيوٽ فار واٽر ايجوڪيشن]] | [[ڊيلفٽ]]<ref>{{cite web|url=https://www.un-ihe.org/|title=Home|website=IHE Delft Institute for Water Education|publisher=UNESCO|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024023035/http://www.un-ihe.org/|archive-date=24 October 2018|url-status=live}}</ref> |- | ICTP | [[بين الاقوامي مرڪز براءِ نظرياتي طبعيات]] | [[ٽرائيسٽي]]<ref>{{cite web|url=https://www.ictp.it/about-ictp/mission-history.aspx|website=ICTP – International Centre for Theoretical Physics|publisher=UNESCO|title=Mission & History|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224535/https://www.ictp.it/about-ictp/mission-history.aspx|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |- | UIS | [[يونيسڪو انسٽيٽيوٽ فار اسٽيٽسٽڪس]] | [[مونٽريال]]<ref>{{cite web|url=https://uis.unesco.org/en/contact-us|title=Contact Us|website=UNESCO Institute for Statistics|access-date=14 November 2018|date=21 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224907/http://uis.unesco.org/en/contact-us|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |} == انعام == يونيسڪو تعليم، قدرتي سائنسن، سماجي ۽ انساني سائنسن، ثقافت، رابطي ۽ معلومات، ۽ امن جي شعبن ۾ 26 انعام عطا ڪري ٿو.<ref>UNESCO Executive Board Document [http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001892/189255e.pdf 185 EX/38] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202095215/http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001892/189255e.pdf |date=2 February 2011 }}, Paris, 10 September 2010</ref> === تعليم === * [[يونيسڪو/بادشاهه سيجونگ خواندگي انعام]] * [[يونيسڪو/ڪنفيوشس خواندگي انعام]] * پائيدار ترقي لاءِ تعليم بابت يونيسڪو-جاپان انعام * ڇوڪرين ۽ عورتن جي تعليم لاءِ يونيسڪو انعام * استادن جي اثرائتي ڪارڪردگيءَ کي بهتر بڻائڻ ۾ نمايان عمل ۽ ڪارڪردگي لاءِ يونيسڪو/حمدان بن راشد آل مكتوم انعام * تعليم ۾ معلوماتي ۽ رابطي واري ٽيڪنالاجي جي استعمال لاءِ [[يونيسڪو بادشاهه حمد بن عيسيٰ آل خليفه انعام]] === قدرتي سائنسون === * [[لوريئل-يونيسڪو عورتن لاءِ سائنس انعام|لوريئل-يونيسڪو عورتن لاءِ سائنس ايوارڊ]]<ref>Peccia, Tiziano, Rasha Kelej, Ahmed Hamdy, and Ahmed Fahmi. "A reflection on Public-Private Partnerships’ contribution to the attainment of Sustainable Development Goals.", Scienza e Pace - Università di Pisa, 8.1 (2017): Research Papers.</ref><ref>Hamdy, Ahmed, Mohammed Kyari, Marie Johnson, Ahmed Fahmi, and Tiziano Peccia. "Towards Women participation in Scientific Research in Africa." Published by African Union Scientific, Technical and Research Commission (AU-STRC).</ref> * [[ڪالنگا انعام|يونيسڪو/ڪالنگا انعام براءِ سائنس جي مقبوليت]] * [[زندگيءَ جي سائنسن ۾ تحقيق لاءِ يونيسڪو-استوائي گني بين الاقوامي انعام]] * [[ڪارلوس جے فنلي انعام براءِ مائڪروبايولوجي]] * [[يونيسڪو/سلطان قابوس انعام براءِ ماحولياتي تحفظ]] * بنيادي سائنسن ۾ يونيسڪو-روس مينڊيليئف بين الاقوامي انعام * STEM ۾ نوجوان سائنسدانن جي واڌاري لاءِ يونيسڪو-الفوزان بين الاقوامي انعام * حياتياتي ذخيري (بايوسفير رزرو) جي انتظام لاءِ ميشيل باتيس ايوارڊ === سماجي ۽ انساني سائنسون === * سائنس ۾ اخلاقيات لاءِ يونيسڪو ابن سينا انعام * لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين ۾ سماجي سائنس جي تحقيق جي واڌاري لاءِ يونيسڪو/خوان بوش انعام * رواداري ۽ عدم تشدد جي واڌاري لاءِ يونيسڪو-مدنجيت سنگهه انعام * عربي ثقافت لاءِ يونيسڪو-شارجه انعام * [[بين الاقوامي خوسيه مارتي انعام|يونيسڪو/بين الاقوامي خوسيه مارتي انعام]] * سماجي سائنسن، انسانيات ۽ فنون ۾ يونيسڪو-يونام / خايمي ٽوريس بوديت انعام === ثقافت === * ثقافتي منظرنامن جي تحفظ ۽ انتظام لاءِ ميلينا ميرڪوري بين الاقوامي انعام (يونيسڪو-يونان) === رابطي ۽ معلومات === * [[يونيسڪو/گيليرمو ڪانو عالمي پريس آزادي انعام]] * ذهني معذوري رکندڙ ماڻهن لاءِ معياري تعليم جي فروغ خاطر يونيسڪو/امير جابر الاحمد الجابر الصباح انعام * يونيسڪو/جيڪجي [[دنيا جي يادگيري پروگرام|دنيا جي يادگيري]] انعام === امن === * [[فيليڪس اوفويٽ-بوئني امن انعام]] === غير فعال انعام === * [[بين الاقوامي سيمون بوليوار انعام]] (2004ع کان غير فعال) * [[انساني حقن جي تعليم لاءِ يونيسڪو انعام]] * زندگيءَ جي سائنسن ۾ تحقيق لاءِ يونيسڪو/اوبيانگ نگوئما مباسوگو بين الاقوامي انعام (2010ع کان غير فعال) * فنون جي واڌاري لاءِ يونيسڪو انعام == يونيسڪو پاران ملهايل بين الاقوامي ڏينهن == يونيسڪو پاران ملهايل بين الاقوامي ڏينهن هيٺ ڏنل جدول ۾ ڏنا ويا آهن:<ref>[http://www.unesco.org/new/en/unesco/events/prizes-and-celebrations/celebrations/international-days/ International Days | United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110162831/http://www.unesco.org/new/en/unesco/events/prizes-and-celebrations/celebrations/international-days/ |date=10 November 2012 }}. UNESCO. Retrieved 12 July 2013.</ref> {| class="sortable wikitable" |- ! تاريخ ! نالو |- | 14 جنوري | [[عالمي منطق جو ڏينهن]] |- | 24 جنوري | آفريقي ۽ [[آفريقي نسل جي تارڪين وطن]] جي [[آفريقي ثقافت|ثقافت]] جو عالمي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=World Day for African and Afrodescendant Culture |url=https://www.un.org/en/observances/decade-people-african-descent/world-day |access-date=16 March 2023 |publisher=United Nations}}</ref> |- | 24 جنوري | [[تعليم جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 25 جنوري | [[گهڻ رخي سفارتڪاري ۾ عورتن جو بين الاقوامي ڏينهن]]<ref>{{cite web |title=International Day of Women in Multilateralism |url=https://www.unesco.org/en/days/women-multilateralism |website=UNESCO}}</ref> |- | 27 جنوري | [[هولوڪاسٽ جي متاثرين جي ياد ۾ عالمي يادگار ڏينهن]] |- | 11 فيبروري | [[سائنس ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 13 فيبروري | [[عالمي ريڊيو ڏينهن]] |- | 21 فيبروري | [[مادري ٻوليءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 4 مارچ | [[پائيدار ترقي لاءِ يونيسڪو عالمي انجنيئرنگ ڏينهن]] |- | 8 مارچ | [[عالمي عورتن جو ڏينهن]] |- | 14 مارچ | [[رياضيات جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 20 مارچ | [[بين الاقوامي فرانڪوفوني ڏينهن]] |- | 21 مارچ | [[نوروز]] جو بين الاقوامي ڏينهن |- | 21 مارچ | [[عالمي شاعريءَ جو ڏينهن]] |- | 21 مارچ | [[نسلي امتياز جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 22 مارچ | [[عالمي پاڻيءَ جو ڏينهن]] |- | 5 اپريل | [[ضمير جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 6 اپريل | [[ترقي ۽ امن لاءِ راندين جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 15 اپريل | [[عالمي فن جو ڏينهن]] |- | 23 اپريل | [[عالمي ڪتاب ۽ حقِ اشاعت جو ڏينهن]] |- | 30 اپريل | [[بين الاقوامي جاز ڏينهن]] |- | 3 مئي | [[عالمي پريس آزاديءَ جو ڏينهن]] |- | 5 مئي | [[آفريقي عالمي ورثي جو ڏينهن]] |- | 5 مئي | [[عالمي پرتگالي ٻوليءَ جو ڏينهن]] |- | 16 مئي | [[روشنيءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 21 مئي | [[مڪالمي ۽ ترقي لاءِ ثقافتي تنوع جو عالمي ڏينهن]] |- | 22 مئي | [[حياتياتي تنوع جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 5 جون | [[عالمي ماحوليات جو ڏينهن]] |- | 8 جون | [[عالمي سمنڊن جو ڏينهن]] |- | 17 جون | [[صحرا زائي ۽ ڏڪار سان مقابلي جو عالمي ڏينهن]] |- | 7 جولاءِ | [[ڪسواحلي ٻوليءَ جو ڏينهن]] |- | 15 جولاءِ | [[عالمي نوجوانن جي مهارتن جو ڏينهن]] |- | 18 جولاءِ | [[نيلسن منڊيلا بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 26 جولاءِ | [[مينگروو ماحولياتي نظام جي تحفظ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 9 آگسٽ | [[دنيا جي مقامي ماڻهن جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 12 آگسٽ | [[بين الاقوامي نوجوانن جو ڏينهن]] |- | 23 آگسٽ | [[غلام واپار ۽ ان جي خاتمي جي يادگيريءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 8 سيپٽمبر | [[بين الاقوامي خواندگيءَ جو ڏينهن]] |- | 9 سيپٽمبر | [[تعليم کي حملن کان بچائڻ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 15 سيپٽمبر | [[جمهوريت جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 20 سيپٽمبر | [[يونيورسٽي راندين جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 21 سيپٽمبر | [[امن جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 28 سيپٽمبر | [[معلومات تائين رسائي جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 5 آڪٽوبر | [[عالمي استادن جو ڏينهن]] |- | 6 آڪٽوبر | جيوتنوع جو بين الاقوامي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=Home |url=https://www.geodiversityday.org/ |access-date=30 March 2023 |website=Geodiversity Day |language=en}}</ref> |- | 11 آڪٽوبر | [[نياڻيءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 13 آڪٽوبر | [[آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 17 آڪٽوبر | [[غربت جي خاتمي جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 24 آڪٽوبر | [[گڏيل قومن جو ڏينهن]] |- | 27 آڪٽوبر | [[بصري ۽ سمعي ورثي جو عالمي ڏينهن]] |- | 2 نومبر | [[صحافين خلاف ڏوهن ۾ بي سزائي جي خاتمي جو بين الاقوامي ڏينهن]]<ref>{{cite web|url=https://en.unesco.org/day/endimpunity|title=International Day to End Impunity for Crimes against Journalists|website=UNESCO|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171030214202/https://en.unesco.org/day/endimpunity|archive-date=30 October 2017|url-status=live}}</ref> |- | 3 نومبر | حياتياتي ذخيراگاهن جو بين الاقوامي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=International Day for Biosphere Reserves |url=https://www.unesco.org/en/days/biosphere-reserves?TSPD_101_R0=080713870fab2000da82692511cafaf52f6dc60629ec28f02c5d16a29ee92a049979ffb2615f863908148ab7051430007100a07811529af602e22ee9de55e3b31523e0322c4f6fece108d426e21efdeb40145b3201dea7291bb4b36bf1200928 |access-date=20 March 2023 |website=UNESCO}}</ref> |- | نومبر جو پهريون خميس | [[اسڪولن ۾ تشدد ۽ بدمعاشي، بشمول سائبر بدمعاشي، خلاف بين الاقوامي ڏينهن]]<ref>{{Cite web |title=International day against violence and bullying at school including cyberbullying |url=https://www.unesco.org/en/days/against-school-violence-and-bullying?TSPD_101_R0=080713870fab2000215100c9b55f50f01ef1e64051f85d005ed160afdcf1a51bcf3583574677710208e8af9298143000018e9fdf83784eb3679536c40b01a90b0f25955889d57dd8600be4d679c6274bfbe91309740e894263ea1c504e76b6e1 |access-date=30 March 2023 |website=UNESCO}}</ref> |- | 5 نومبر | [[روماني ٻوليءَ جو عالمي ڏينهن]] |- | 5 نومبر | [[سونامي بابت آگاهيءَ جو عالمي ڏينهن]] |- | 10 نومبر | امن ۽ ترقي لاءِ عالمي سائنس ڏينهن<ref name=WSDPD>{{cite web |author=<!--not stated or generic "Staff"--> |title=World Science Day for Peace and Development, 10 November |publisher=[[گڏيل قومون]] |date=2025-11-10 |url=https://www.un.org/en/observances/world-science-day |access-date=2026-04-27}}</ref> |- | 14 نومبر | ثقافتي ملڪيت جي غيرقانوني اسمگلنگ خلاف بين الاقوامي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=International Day against Illicit Trafficking in Cultural Property |url=https://www.unesco.org/en/days/against-illicit-trafficking?TSPD_101_R0=080713870fab2000821549653dba7a376b0a5b441f23d8634a07fe1a0b8047f8ed7274eefcb8bf83086389fffe143000c64e4284c7d7279202386844466d3c243ced0a6346867120dacca3b36c89c6166e3a5033c235a8e5bac9a20c2a095b25 |access-date=30 March 2023 |website=UNESCO}}</ref> |- | نومبر جو ٽيون خميس | [[عالمي فلسفي جو ڏينهن]] |- | 16 نومبر | [[رواداريءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 18 نومبر | اسلامي فن جو بين الاقوامي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=International Day of Islamic Art |url=https://www.unesco.org/en/international-day-islamic-art?TSPD_101_R0=080713870fab20007f0fb6123af772d877095c654e99dffd11b638c1dbcfcbe0ded4d7755fbb64e908fe0b245d143000d659354dbf4355519b3d6ff69fa0fe3d4dd01e13569dc94bfb468157404a5baea6571b52e128f194aedd3ef1a92e404c |access-date=30 March 2023 |website=UNESCO}}</ref> |- | 25 نومبر | [[عورتن خلاف تشدد جي خاتمي جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 26 نومبر | زيتون جي وڻ جو عالمي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=World Day of the Olive Tree |url=https://www.internationaloliveoil.org/olive-world/world-day-of-the-olive-tree/ |access-date=30 March 2023 |website=International Olive Council |language=en-US |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330112831/https://www.internationaloliveoil.org/olive-world/world-day-of-the-olive-tree/ |url-status=dead }}</ref> |- | 29 نومبر | [[فلسطيني عوام سان يڪجهتيءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 1 ڊسمبر | [[عالمي ايڊز ڏينهن]] |- | 2 ڊسمبر | مستقبلن جو عالمي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=World Futures Day |url=https://www.unesco.org/en/days/world-futures?TSPD_101_R0=080713870fab20005a8944393e54498a6a76c337f206b93f3df96e7230f9cb8d5bfbd1f7d90c5ceb087a862064143000d48518290f2d33eede6cfbd08f9ea8d7ca374e7b1f573d2a3e2d1f9ce27cc48a4f9e190123c7bd6714dba119bd6b04b0 |access-date=30 March 2023 |website=UNESCO}}</ref> |- | 3 ڊسمبر | [[معذور ماڻهن جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 10 ڊسمبر | [[انساني حقن جو ڏينهن]] |- | 18 ڊسمبر | [[بين الاقوامي مهاجرن جو ڏينهن]] |- | 18 ڊسمبر | [[عالمي عربي ٻوليءَ جو ڏينهن]] |} == رڪن رياستون == {{Main|يونيسڪو جون رڪن رياستون}} [[File:UNESCO member states.png|thumb|right|334px|{{legend|#008000|يونيسڪو جون رڪن رياستون}} {{legend|#0000FF|الڳ قومي اولمپڪ ڪميٽي (NOC) واري يونيسڪو رڪن رياست جي تابع سرزمين}} {{legend|#00FF00|يونيسڪو جا شريڪ رڪن}} {{legend|#FFFF00|يونيسڪو جا مبصر}}]] بمطابق جولاءِ 2023ع، يونيسڪو جون 194 رڪن رياستون ۽ 12 شريڪ رڪن آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/new/en/member-states/countries/ |title=List of UNESCO members and associates |publisher=UNESCO |access-date=3 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111102233939/http://www.unesco.org/new/en/member-states/countries |archive-date=2 November 2011 |url-status=live }}</ref> ڪجهه رڪن [[آزاد رياست]]ون ناهن، ۽ ڪجهه رڪنن جون پنهنجي [[تابع سرزمين]]ن مان اضافي قومي تنظيمي ڪميٽيون پڻ آهن.<ref name="Palestine">{{cite web |title=Summary update on Government progress to become a State Party to the UNESCO International Convention against Doping in Sport |url=http://www.wada-ama.org/rtecontent/document/Item_8_6_Attachment_1_SummaryUpdateGovernments_UNESCO_Oct2008_ENG_FINAL.pdf |publisher=WADA |page=2 |access-date=28 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116165411/http://www.wada-ama.org/rtecontent/document/Item_8_6_Attachment_1_SummaryUpdateGovernments_UNESCO_Oct2008_ENG_FINAL.pdf |archive-date=16 January 2013 }}</ref> يونيسڪو جون رياستي ڌريون [[گڏيل قومن جون رڪن رياستون]] آهن (سواءِ [[اسرائيل]]<ref>{{Citation|last=UNESCO|title=Declaration by UNESCO Director-General Audrey Azoulay on the withdrawal of Israel from the Organization|date=29 December 2017|url=https://en.unesco.org/news/declaration-unesco-director-general-audrey-azoulay-withdrawal-israel-organization|type=Press release.|access-date=21 February 2019|author-link=UNESCO|archive-url=https://web.archive.org/web/20190221224221/https://en.unesco.org/news/declaration-unesco-director-general-audrey-azoulay-withdrawal-israel-organization|archive-date=21 February 2019|url-status=live}}</ref> ۽ [[لشٽنسٽائن]])، ان سان گڏ [[ڪُڪ ٻيٽ]]، [[نيوئي]] ۽ [[فلسطين]] پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties |title=State Parties |publisher=UNESCO |access-date=31 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111031142628/http://whc.unesco.org/en/statesparties |archive-date=31 October 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/members/index.shtml |title=Member States of the United Nations |publisher=United Nations |access-date=31 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230101646/http://www.un.org/en/members/index.shtml |archive-date=30 December 2013 |url-status=live }}</ref> اسرائيل 31 ڊسمبر 2018ع تي يونيسڪو ڇڏي ويو.<ref>{{cite news |last=Lazaroff|first=Tovah|title=Israel, U.S. slated to leave UNESCO today to protest anti-Israel bias|url=https://m.jpost.com/International/Israel-US-slated-to-leave-UNESCO-today-to-protest-anti-Israel-bias-575875 |newspaper=The Jerusalem Post |date=31 December 2018 |access-date=31 December 2018 |archive-date=9 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209082910/https://www.jpost.com/international/israel-us-slated-to-leave-unesco-today-to-protest-anti-israel-bias-575875 |url-status=live }}</ref><ref>{{Citation|last=UNESCO|title=Statement by Irina Bokova, Director-General of UNESCO, on the occasion of the Withdrawal by the United States of America from UNESCO|date=12 October 2017|url=https://en.unesco.org/news/statement-irina-bokova-director-general-unesco-occasion-withdrawal-united-states-america-unesco|type=Press release.|access-date=21 February 2019|author-link=UNESCO|archive-url=https://web.archive.org/web/20190221224138/https://en.unesco.org/news/statement-irina-bokova-director-general-unesco-occasion-withdrawal-united-states-america-unesco|archive-date=21 February 2019|url-status=live}}</ref> 4 مئي 2025ع تي [[نيڪاراگوا]] يونيسڪو مان نڪرڻ جو فيصلو اعلان ڪيو، جيڪو 31 ڊسمبر 2026ع کان لاڳو ٿيندو.<ref>{{Cite news |title=UNESCO Statement following Nicaragua's decision to withdraw from the Organization |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-statement-following-nicaraguas-decision-withdraw-organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20250627222026/https://www.unesco.org/en/articles/unesco-statement-following-nicaraguas-decision-withdraw-organization |archive-date=27 June 2025 |access-date=2025-07-24 |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Nicaragua leaves UNESCO after exiled newspaper wins award – DW – 05/04/2025 |url=https://www.dw.com/en/nicaragua-leaves-unesco-after-exiled-newspaper-wins-award/a-72431357 |access-date=2025-07-24 |website=dw.com |language=en}}</ref> [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]] 1984ع ۾ يونيسڪو ڇڏي ويون، 2003ع ۾ ٻيهر شامل ٿيون، 2018ع ۾ ٻيهر نڪري ويون، ۽ 2023ع ۾ ٻيهر شامل ٿيون.<ref name="usa2023"/><ref name="us withdrawal"/><ref name="uspbs"/> 22 جولاءِ 2025ع تي آمريڪا يونيسڪو جي ڊائريڪٽر جنرل کي پنهنجي ٻيهر نڪرڻ واري فيصلي کان آگاهه ڪيو، جيڪو 31 ڊسمبر 2026ع کان لاڳو ٿيندو.<ref>{{Cite web |title=The United States Withdraws from the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) |url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2025/07/the-united-states-withdraws-from-the-united-nations-educational-scientific-and-cultural-organization-unesco/ |access-date=2025-07-22 |website=United States Department of State |language=en-US}}</ref><ref name="us withdrawal">{{Cite web |date=2025-07-22 |title=US says it's leaving UNESCO again, only 2 years after rejoining |url=https://apnews.com/article/unesco-trump-withdraw-paris-united-nations-israel-129a4ffbce562e1aa497231e0bdd55a5 |access-date=2025-07-22 |website=AP News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Withdrawal of the United States of America from UNESCO: statement by Audrey Azoulay, Director-General| url=https://www.unesco.org/en/articles/withdrawal-united-states-america-unesco-statement-audrey-azoulay-director-general?hub=701| access-date=2025-07-24 |language=en}}</ref> == انتظامي ادارا == === ڊائريڪٽر جنرل === {{As of|June 2023}}، يونيسڪو جي قيام کان وٺي ان جا 12 ڊائريڪٽر جنرل ٿي چڪا آهن{{snd}}نو مرد ۽ ٻه عورتون. يونيسڪو جا 12 ڊائريڪٽر جنرل تنظيم جي ست علائقن مان آيا آهن: اولهه يورپ (5)، وچ آمريڪا (1)، اتر آمريڪا (2)، اولهه آفريڪا (1)، اوڀر ايشيا (1)، اوڀر يورپ (1)، وچ اوڀر (1). اڃا تائين، يونيسڪو جي باقي ڏهن علائقن مان ڪو به چونڊيل ڊائريڪٽر جنرل نه ٿيو آهي: ڏکڻ اوڀر ايشيا، ڏکڻ ايشيا، وچ ۽ اتر ايشيا، اتر آفريڪا، اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا، ڏکڻ آفريڪا، آسٽريليا-اوشينيا، ۽ ڏکڻ آمريڪا. 1946ع ۾ قيام کان وٺي يونيسڪو جي ڊائريڪٽر جنرلن جي فهرست هيٺين ريت آهي:<ref>UNESCO official site: [http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/directors-general/ Directors-General] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718234457/http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/directors-general/ |date=18 July 2018 }}</ref> {| class="wikitable" |+يونيسڪو جا ڊائريڪٽر جنرل |- |scope="col"|ترتيب !scope="col"|تصوير !scope="col"|نالو !scope="col"|ملڪ !scope="col"|مدت |- | پهريون | [[File:Julian Huxley 1-2.jpg|60px]] |scope="row"| [[جولين هڪسلي]] | {{flagcountry|UK}} || 1946–1948 |- | ٻيو | [[File:JAIME TORRES BODET 1902, ESCRITOR, POETA Y POLITICO MEXICANO (13451293993).jpg|60px]] |scope="row"| [[خائيمي ٽوريس بوديت]] | {{flagcountry|MEX|1934}} || 1948–1952 |- bgcolor="#e6e6aa" | – | [[File:Captura de Pantalla 2022-06-03 a las 23.24.45.png|60px]] | [[جان ولڪنسن ٽيلر (ماهر تعليم)|جان ولڪنسن ٽيلر]] | {{flagcountry|USA|1912}} || bgcolor="#e6e6aa" | [[قائم مقام (قانون)|قائم مقام]] 1952–1953 |- | ٽيون | [[File:Luther Harris Evans, Diretor-geral da United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO).tif|60px]] |scope="row"| [[لوٿر ايوانس]] | {{flagcountry|USA|1912}} || 1953–1958 |- | چوٿون | [[File:Contemporary history, Italy - UNESCO - PHOTO0000002707 0001.tiff|60px]] |scope="row"| [[وٽورينو ويرونيزي]] | {{flagcountry|ITA}} || 1958–1961 |- | پنجون | [[File:René Maheu (France), UNESCO Director General (1961-1974).JPG|60px]] |scope="row"| [[ريني ماهيو]] | {{flagcountry|FRA}} || [[قائم مقام (قانون)|قائم مقام]] 1961؛ 1961–1974 |- | ڇهون | [[File:Unesco history, M'Bow - UNESCO - PHOTO0000002701 0001.tiff|60px]] |scope="row"| [[امادو-مختار ايم بو]] || {{flagcountry|SEN}} || 1974–1987 |- | ستون | [[File:Federico Mayor Zaragoza et Alain Husson-Dumoutier (cropped).jpg|60px]] |scope="row"| [[فيديريڪو ميئر زاراگوزا]] | {{flagcountry|ESP}} || 1987–1999 |- | اٺون | [[File:Matsuura Koichiro 1-2.jpg|60px]] |scope="row"| [[ڪوئچيرو ماتسورا]] | {{flagcountry|JPN}} || 1999–2009 |- | نائون | [[File:Irina Bokova crop.jpg|60px]] |scope="row"| [[ايرينا بوڪووا]] || {{flagcountry|BUL}} || 2009–2017 |- | ڏهون | [[File:Didier Plowy - Audrey Azoulay (cropped).jpg|60px]] |scope="row"| [[آڊري ازولي]] || {{flagcountry|FRA}} || 2017–2025 |- | يارهون | [[File:Khaled El-Enany - 2025 (cropped).jpg|60px]] |scope="row"| [[خالد العناني]] || {{flagcountry|EGY}} || 2025–''موجوده'' |} === جنرل ڪانفرنس === هي 1946ع کان منعقد ٿيل يونيسڪو جنرل ڪانفرنس جي اجلاسن جي فهرست آهي:<ref>UNESCO official site: [http://www.unesco.org/new/en/general-conference/previous-sessions/ Previous Sessions of the General Conference] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025045200/http://www.unesco.org/new/en/general-conference/previous-sessions/ |date=25 October 2011 }}</ref> {| class="sortable wikitable" |- ! اجلاس ! جڳھ ! سال ! صدارت ڪندڙ ! ملڪ |- | پهريون || پيرس || 1946 || [[ليون بلوم]] || {{flagcountry|FRA}} |- | ٻيون || [[ميڪسيڪو شهر]] || 1947 || [[مانوئل گوال ويدال]] || {{flagcountry|MEX}} |- | ٽيون || [[بيروت]] || 1948 || حميد بي فرنگي || {{flagcountry|LBN}} |- | پهريون غير معمولي || پيرس || 1948 || || |- | چوٿون || پيرس || 1949 || [[ايڊورڊ رونالڊ واکر]] || {{flagcountry|AUS}} |- | پنجون || [[فلورينس]] || 1950 || [[اسٽيفانو جاچيني (1886-1952)|اسٽيفانو جاچيني]] || {{flagcountry|ITA}} |- | ڇهون || پيرس || 1951 || [[هاولنڊ ايڇ. سارجنٽ]] || {{flagcountry|USA}} |- | ستون || پيرس || 1952 || [[سروپلي راڌاڪرشنن]] || {{flagcountry|IND}} |- | ٻيون غير معمولي || پيرس || 1953 || || |- | اٺون || [[مونٽي ويڊيو]] || 1954 || خوستينو زاوالا مونيز || {{flagcountry|URY}} |- | نائون || نئين دهلي || 1956 || [[ابوالڪلام آزاد]] || {{flagcountry|IND}} |- | ڏهون || پيرس || 1958 || [[جان برتوان]] || {{flagcountry|FRA}} |- | يارهون || پيرس || 1960 || اڪالي-ورڪ ابت-ولڊ || {{flagcountry|ETH}} |- | ٻارهون || پيرس || 1962 || پائولو ڊي بيريدو ڪارنيئرو || {{flagcountry|BRA}} |- | تيرهون || پيرس || 1964 || [[نورائير سيساكيان]] || {{flagcountry|USSR|1955}} |- | چوڏهون || پيرس || 1966 || بيدريتين تونچيل || {{flagcountry|TUR}} |- | پندرهون || پيرس || 1968 || [[وليئم ايتيڪي مبوموا]] || {{flagcountry|CMR}} |- | سورھون || پيرس || 1970 || اٽيليو ڊيل اورو مائني || {{flagcountry|ARG}} |- | سترهون || پيرس || 1972 || تورو هاگوئوارا || {{flagcountry|JPN}} |- | ٽيون غير معمولي || پيرس || 1973 || || |- | ارڙهون || پيرس || 1974 || مگدا جوبورو || {{flagcountry|HUN}} |- | اڻويهون || [[نيروبي]] || 1976 || تائيتا ٽويٽ || {{flagcountry|KEN}} |- | ويهون || پيرس || 1978 || نيپولين لبلانڪ || {{flagcountry|CAN}} |- | ايڪيهون || [[بلغراد]] || 1980 || ايوو مارگن || {{flagcountry|YUG}} |- | چوٿون غير معمولي || پيرس || 1982 || || |- | ٻاويهون || پيرس || 1983 || سعيد تل || {{flagcountry|JOR}} |- | ٽيويهون || [[صوفيه]] || 1985 || [[نڪولائي تودوروف]] || {{flagcountry|BGR|1967}} |- | چوويهون || پيرس || 1987 || گيليرمو پٽزيس الواريز || {{flagcountry|GTM}} |- | پنجويهون || پيرس || 1989 || [[انور ابراهيم]] || {{flagcountry|MYS}} |- | ڇويهون || پيرس || 1991 || [[بيٿويل ايلن اوگوٽ]] || {{flagcountry|KEN}} |- | ستاويهون || پيرس || 1993 || احمد صالح صياد || {{flagcountry|YEM}} |- | اٺاويهون || پيرس || 1995 || ٽوربن ڪروگ || {{flagcountry|DNK}} |- | اوڻٽيهون || پيرس || 1997 || [[ايڊوارڊو پورٽيلا]] || {{flagcountry|BRA}} |- | ٽيهون || پيرس || 1999 || [[ياروسلاوا موسيرووا]] || {{flagcountry|CZE}} |- | ايڪٽيهون || پيرس || 2001 || [[احمد جلالي]] || {{flagcountry|IRN}} |- | ٻٽيهون || پيرس || 2003 || [[مائيڪل اوموليوا]] || {{flagcountry|NGA}} |- | ٽيٽيهون || پيرس || 2005 || [[موسيٰ بن جعفر بن حسن]] || {{flagcountry|OMN}} |- | چوٽيهون || پيرس || 2007 || [[جيورجيوس اناستاسوپولوس]]|| {{flagcountry|GRC}} |- | پنجٽيهون || پيرس || 2009 || ڊيوڊسن هيپبرن || {{flagcountry|BHS}} |- | ڇٽيهون || پيرس || 2011 || [[ڪاتالين بوگياي]] || {{flagcountry|HUN}} |- | ستٽيهون<ref>{{cite web|title = General Conference 37th |url = http://www.unesco.org/new/en/general-conference-37th/|website = United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |access-date = 25 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151003103414/http://www.unesco.org/new/en/general-conference-37th/|archive-date = 3 October 2015|url-status = live}}</ref> || پيرس || 2013 || [[هائو پنگ]] || {{flagcountry|CHN}} |- | اٺٽيهون || پيرس || 2015 || اسٽينلي موٽمبا سيماتا<ref>{{cite web | url=http://www.unesco.org/new/en/general-conference-38th/president/ | title=President of the 38th session of the General Conference | publisher=UNESCO | access-date=11 November 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151116135603/http://www.unesco.org/new/en/general-conference-38th/president | archive-date=16 November 2015 | url-status=live }}</ref> || {{flagcountry|Namibia}} |- | اوڻيتاليهون || پيرس || 2017 || ظهور علاوي<ref>{{cite web | url=https://en.unesco.org/generalconference/39/president | title=President of the 39th session of the General Conference | publisher=UNESCO | access-date=12 November 2017 | date=5 October 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171113003114/https://en.unesco.org/generalconference/39/president | archive-date=13 November 2017 | url-status=live }}</ref> || {{flagcountry|Morocco}} |- | چاليهون || پيرس || 2019 || [[احمد التائي چنگيزر]]<ref>{{cite web |title=UNESCO: President of the 40th session of the General Conference |date=14 October 201 |url=https://en.unesco.org/generalconference/40/presiden |access-date=20 August 2020 |archive-date=18 October 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201018154954/https://en.unesco.org/generalconference/40/president |url-status=live }}</ref> | {{flagcountry|Turkey}} |- | ايڪيتاليهون<ref>{{Cite web|url=https://en.unesco.org/generalconference/41|title=41st Session of the General Conference – 9–24 November 2021|date=1 June 2021|website=UNESCO|access-date=6 October 2021|archive-date=6 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006085222/https://en.unesco.org/generalconference/41|url-status=live}}</ref> |پيرس |2021 |سانتياگو ايرازابال مورائو | {{flagcountry|Brazil}} |- | ٻائيتاليهون<ref>{{cite web |title=Address by Ms Simona Mirela Miculescu |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000387533?posInSet=16&queryId=ffd33a3a-41f1-4a8b-9543-7f10c0f2dd6a |date=13 November 2023}}</ref> |پيرس |2023 |[[سيمونا ميڪوليسڪو]] | {{flagcountry|Romania}} |- | ٽيتاليهون |[[سمرقند]] |2025 |خوندڪر طلحه | {{flagcountry|Bangladesh}} |} === ايگزيڪيوٽو بورڊ === ٻن سالن ۾ هڪ ڀيرو چونڊون ٿينديون آهن، جن ۾ 58 چونڊيل نمائندا چار سالن لاءِ عهدو سنڀاليندا آهن. {| class="wikitable" |- style="border-top: 2px solid;" ! مدت ! گروپ I <br />(9 سيٽون) ! گروپ II <br />(7 سيٽون) ! گروپ III <br />(10 سيٽون) ! گروپ IV <br />(12 سيٽون) ! گروپ V(a) <br />(13 سيٽون) ! گروپ V(b) <br />(7 سيٽون) |- style="border-top: 2px solid;" | 2017–<br />2021 | {{flagcountry|Finland}} <br /> {{flagcountry|Portugal}} <br /> {{flagcountry|Turkey}} | {{flagcountry|Albania}} <br /> {{flagcountry|Belarus}} <br /> {{flagcountry|Bulgaria}} | {{flagcountry|Cuba}} <br /> {{flagcountry|Grenada}} <br /> {{flagcountry|Jamaica}} <br /> {{flagcountry|Saint Lucia}} <br /> {{flagcountry|Saint Vincent and the Grenadines}} <br /> {{flagcountry|Venezuela}} | {{flagcountry|Bangladesh}} <br /> {{flagcountry|China}} <br /> {{flagcountry|India}} <br /> {{flagcountry|Indonesia}} <br /> {{flagcountry|Japan}} <br /> {{flagcountry|Philippines}} | {{flagcountry|Burundi}} <br /> {{flagcountry|Equatorial Guinea}} <br /> {{flagcountry|Ethiopia}} <br /> {{flagcountry|Madagascar}}<br /> {{flagcountry|Zambia}}<br /> {{flagcountry|Zimbabwe}} | {{flagcountry|Egypt}} <br /> {{flagcountry|Jordan}}<br /> {{flagcountry|Morocco}} |- | 2019–2023<ref>{{cite web|url=https://en.unesco.org/generalconference/40/elections|title=40th Session of the General Conference – 12–27 November 2019|date=16 October 2019|website=UNESCO|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102155643/https://en.unesco.org/generalconference/40/elections|archive-date=2 January 2020|access-date=20 November 2019}}</ref> | {{flagcountry|France}}<br /> {{flagcountry|Germany}}<br /> {{flagcountry|Italy}}<br /> {{flagcountry|Netherlands}}<br /> {{flagcountry|Spain}}<br /> {{Flag|Switzerland}} | {{Flag|Hungary}}<br /> {{Flag|Poland}}<br /> {{Flag|Russia}}<br /> {{Flag|Serbia}} | {{flagcountry|Argentina}}<br /> {{flagcountry|Brazil}}<br /> {{flagcountry|Dominican Republic}}<br /> {{Flag|Uruguay}} | {{Flag|Afghanistan|2013}}<br /> {{Flag|Kyrgyzstan}}<br /> {{Flag|Philippines}}<br /> {{Flag|Pakistan}}<br /> {{Flag|Republic of Korea}}<br /> {{flagcountry|Thailand}} | {{Flag|Benin}}<br /> {{Flag|Congo}}<br /> {{Flag|Guinea}}<br /> {{Flag|Ghana}}<br /> {{flagcountry|Kenya}}<br /> {{Flag|Namibia}}<br /> {{flagcountry|Senegal}}<br /> {{Flag|Togo}} | {{Flag|Saudi Arabia}}<br /> {{Flag|UAE}}<br /> {{flagcountry|Tunisia}} |-style="background:#f7f7c7;border-top: 2px solid;" | '''2021–2025'''<ref>{{cite web |title=Elections |url=https://www.unesco.org/en/general-conference/41/elections?TSPD_101_R0=080713870fab2000296c62ecf70783aa2deb49bab9972b32e78e12a141101e730f19afd71077a454085e4dbe2414300050c3569c0132c2e6ed5d6c59cee0616cbf7eb737bcd75d6d5fbcda198e9ca730a3a536e274d2f7e2f102624759a6d48c |date=17 November 2021}}</ref> | {{flagcountry|Austria}}<br /> {{flagcountry|Iceland}}<br /> {{flagcountry|Turkey}} | {{Flag|Armenia}}<br /> {{Flag|Azerbaijan}}<br /> {{Flag|Lithuania}} | {{flagcountry|Chile}}<br /> {{flagcountry|Grenada}}<br /> {{Flag|Haiti}}<br /> {{flagcountry|Mexico}}<br /> {{flagcountry|Paraguay}}<br /> {{flagcountry|Saint Lucia}} | {{Flag|China}}<br /> {{Flag|Cook Islands}}<br /> {{Flag|India}}<br /> {{Flag|Japan}}<br /> {{Flag|Philippines}}<br /> {{flagcountry|Viet Nam}} | {{Flag|Angola}}<br /> {{Flag|Botswana}}<br /> {{Flag|Congo}}<br /> {{Flag|Djibouti}}<br /> {{flagcountry|South Africa}}<br /> {{Flag|Tanzania}} | {{Flag|Egypt}}<br /> {{Flag|Jordan}}<br /> {{Flag|Kuwait}} |- style="background:#efe;border-top: 2px solid;" | '''2023–2027'''<ref>{{cite web |title=Elections |url=https://www.unesco.org/en/general-conference/42/elections |date=15 November 2023}}</ref> | {{flagcountry|France}}<br /> {{flagcountry|Germany}}<br /> {{flagcountry|Italy}}<br /> {{flagcountry|Spain}}<br /> {{flagcountry|United Kingdom}}<br /> {{Flag|United States}} | {{Flag|Albania}}<br /> {{Flag|Czech Republic}}<br /> {{Flag|Serbia}}<br /> {{Flag|Slovakia}} | {{flagcountry|Argentina}}<br /> {{flagcountry|Brazil}}<br /> {{Flag|Cuba}}<br /> {{flagcountry|Dominican Republic}} | {{Flag|Australia}}<br /> {{Flag|Bangladesh}}<br /> {{Flag|Indonesia}}<br /> {{Flag|Pakistan}}<br /> {{Flag|Republic of Korea}}<br /> {{flagcountry|Sri Lanka}} | {{Flag|Burkina Faso}}<br /> {{Flag|Côte d'Ivoire}}<br /> {{Flag|Gabon}}<br /> {{Flag|Liberia}}<br /> {{flagcountry|Mauritius}}<br /> {{Flag|Mozambique}}<br /> {{flagcountry|Nigeria}} | {{Flag|Iraq}}<br /> {{Flag|Oman}}<br /> {{Flag|Qatar}}<br /> {{flagcountry|Saudi Arabia}} |} == آفيسون ۽ مرڪزي دفتر == {{main|عالمي ورثو مرڪز}} يونيسڪو جو مرڪزي دفتر فرانس جي شهر پيرس ۾ [[پلاس دي فونتينوئي]] تي واقع آهي. مرڪزي دفتر جي تعمير ۾ ڪيترن ئي معمارن گڏجي ڪم ڪيو، جن ۾ [[برنار زيرفس]]، [[مارسل بروئر]] ۽ لوئيجي نيروي شامل هئا.<ref>{{Cite web |title=UNESCO House – visit us {{!}} UNESCO |url=https://www.unesco.org/en/house |access-date=29 March 2023 |website=unesco.org |language=en}}</ref> [[File:SalleUNESCOParis.jpg|thumb| يونيسڪو جي مرڪزي دفتر، پيرس، ۾ مکيه ڪانفرنس ڪمرو.]] ان ۾ ''امن جو باغ'' شامل آهي، جيڪو [[جاپان جي حڪومت]] طرفان عطيو ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite web |title=UNESCO garden |url=https://architectuul.com/architecture/unesco-garden |access-date=31 May 2022 |website=Architectuul}}</ref> هي باغ آمريڪي-جاپاني مجسمه ساز فنڪار [[ايسامو نوگوچي]] 1958ع ۾ ترتيب ڏنو ۽ جاپاني باغبان توئيمون سانو ان کي نصب ڪيو. 1994–1995ع ۾، يونيسڪو جي 50هين سالگرهه جي ياد ۾، [[مراقبو|مراقبي]] جو ڪمرو [[تادائو آندو]] تعمير ڪيو.<ref>{{Cite web|last=Furuyama|first=Masao|title=Ando (Basic Art Series)|url=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/architecture/all/49278/facts.ando.htm|access-date=30 January 2021|website=taschen.com|pages=71–72|language=en|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324030457/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/architecture/all/49278/facts.ando.htm|url-status=live}}</ref> دنيا ڀر ۾ يونيسڪو جون فيلڊ آفيسون، سندن ڪم ۽ جاگرافيائي دائري جي بنياد تي، آفيسن جي چئن بنيادي قسمن ۾ ورهايل آهن: ڪلسٽر آفيسون، قومي آفيسون، علائقائي بيورو ۽ رابطا آفيسون. === علائقي موجب فيلڊ آفيسون === يونيسڪو جي سڀني فيلڊ آفيسن جي هيٺين فهرست يونيسڪو علائقي موجب جاگرافيائي ترتيب سان ڏنل آهي ۽ انهن رڪن رياستن ۽ شريڪ رڪنن جي نشاندهي ڪري ٿي، جن کي هر آفيس خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|url = https://en.unesco.org/countries/field-offices/|title = List of All UNESCO Field Offices by Region with Descriptions of Member State Coverage|publisher = UNESCO|archive-url = https://web.archive.org/web/20190908164710/https://en.unesco.org/countries/field-offices|archive-date = 8 September 2019|url-status = live}}</ref> ==== آفريڪا ==== {|class="wikitable mw-collapsible" |+آفريڪي فيلڊ آفيسن جا هنڌ !آفيس !شامل ملڪ/تنظيمون |- | [[ابي جان]] | [[ڪوٽ ڊي آئيوري]] لاءِ قومي آفيس |- | [[ابوجا]] | [[نائيجيريا]] لاءِ قومي آفيس |- | [[اڪرا]] | [[بينن]]، [[ڪوٽ ڊي آئيوري]]، [[گهانا]]، [[لائبيريا]]، [[نائيجيريا]]، [[سيرا ليون]] ۽ [[ٽوگو]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[اديس ابابا]] | [[آفريقي اتحاد]] ۽ [[آفريڪا لاءِ اقتصادي ڪميشن]] سان رابطا آفيس |- | [[باماڪو]] | [[برڪينا فاسو]]، [[گني]]، [[مالي]] ۽ [[نائيجر]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[برازاويل]] | [[ڪانگو جي جمهوريه]] لاءِ قومي آفيس |- | [[بوجمبورا]] | [[برونڊي]] لاءِ قومي آفيس |- | [[ڊڪار]] | آفريڪا ۾ تعليم لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[ڪيپ ورڊي]]، [[گيمبيا]]، [[گني بسائو]] ۽ [[سينيگال]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[دارالسلام]] | [[ڪوموروس]]، [[مڊغاسڪر]]، [[موريشس]]، [[سيشيلس]] ۽ [[تنزانيا]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[هراري]] | [[بوٽسوانا]]، [[ايسواٽيني]]، [[ليسوتھو]]، [[ملاوي]]، [[موزمبيق]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[زامبيا]] ۽ [[زمبابوي]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[جوبا]] | [[ڏکڻ سوڊان]] لاءِ قومي آفيس |- | [[ڪنشاسا]] | [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] لاءِ قومي آفيس |- | [[لبريويل]] | [[ڪانگو جي جمهوريه]]، [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]]، [[استوائي گني]]، [[گابون]] ۽ [[سائو تومي ۽ پرنسپي]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[ماپوٽو]] | [[موزمبيق]] لاءِ قومي آفيس |- | [[نيروبي]] | آفريڪا ۾ سائنسن لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[برونڊي]]، [[جبوتي]]، [[ايريٽريا]]، [[ڪينيا]]، [[روانڊا]]، [[صوماليا]]، [[ڏکڻ سوڊان]] ۽ [[يوگنڊا]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[ونڊهوڪ]] | [[نميبيا]] لاءِ قومي آفيس |- | [[ياونڊي]] | [[ڪيمرون]]، [[وچ آفريڪي جمهوريه]] ۽ [[چاڊ]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |} ==== عرب رياستون ==== * [[عمان]] – [[اردن]] لاءِ قومي آفيس * [[بيروت]] – عرب رياستن ۾ تعليم لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[لبنان]]، [[شام]]، [[اردن]]، [[عراق]] ۽ [[فلسطين]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[قاهره]] – عرب رياستن ۾ سائنسن لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[مصر]] ۽ [[سوڊان]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[دوحا]] – [[بحرين]]، [[ڪويت]]، [[عمان]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]]، [[گڏيل عرب امارات]] ۽ [[يمن]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[عراق]] – [[عراق]] لاءِ قومي آفيس (في الحال [[عمان]]، اردن ۾ واقع) * [[خرطوم]] – [[سوڊان]] لاءِ قومي آفيس * [[مناما]] – [[عالمي ورثي لاءِ عرب علائقائي مرڪز]] * [[رباط]] – [[الجيريا]]، [[ليبيا]]، [[موريتانيا]]، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[رام الله]] – فلسطيني علائقن لاءِ قومي آفيس ==== ايشيا ۽ پئسفڪ ==== {{see also|يونيسڪو ايشيا پئسفڪ ورثو ايوارڊ}} * [[الماتي]] – [[قازقستان]]، [[ڪرغزستان]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[اپيا]] – آسٽريليا، [[ڪڪ ٻيٽ]]، [[فجي]]، [[ڪريباتي]]، [[مارشل ٻيٽ]]، [[مائڪرونيشيا جون وفاقي رياستون]]، [[نائورو]]، نيوزيلينڊ، [[نيوئي]]، [[پلائو]]، [[پاپوا نيو گني]]، [[ساموا]]، [[سولومن ٻيٽ]]، [[ٽونگا]]، [[توالو]]، [[وانواتو]] ۽ [[ٽوڪيلاو]] (شريڪ رڪن) لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[بئنڪاڪ]] – ايشيا ۽ پئسفڪ ۾ تعليم لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[ٿائيلينڊ]]، [[برما]]، [[لائوس]]، سنگاپور ۽ [[ويٽنام]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * بيجنگ – [[اتر ڪوريا]]، جاپان، [[منگوليا]]، [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۽ [[ڏکڻ ڪوريا]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[ڍاڪا]] – [[بنگلاديش]] لاءِ قومي آفيس * [[هانوئي]] – [[ويٽنام]] لاءِ قومي آفيس * [[اسلام آباد]] – [[پاڪستان]] لاءِ قومي آفيس * [[جڪارتا]] – ايشيا ۽ پئسفڪ ۾ سائنسن لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[فلپائن]]، [[برونائي]]، [[انڊونيشيا]]، [[ملائيشيا]] ۽ [[اوڀر تيمور]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[منيلا]] – [[فلپائن]] لاءِ قومي آفيس * [[ڪابل]] – [[افغانستان]] لاءِ قومي آفيس * [[کٽمنڊو]] – [[نيپال]] لاءِ قومي آفيس * نئين دهلي – [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، هندستان، [[مالديپ]] ۽ [[سري لنڪا]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[فنوم پين]] – [[ڪمبوڊيا]] لاءِ قومي آفيس * [[تاشقند]] – [[ازبڪستان]] لاءِ قومي آفيس * [[تهران]] – [[افغانستان]]، [[ايران]]، [[پاڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] لاءِ ڪلسٽر آفيس ==== يورپ ۽ اتر آمريڪا ==== * [[برسلز]] – [[يورپي اتحاد]] ۽ [[برسلز ۽ يورپي اتحاد|برسلز ۾ ان جي ماتحت ادارن]] لاءِ رابطا آفيس * [[جنيوا]] – [[جنيوا ۾ گڏيل قومن جي آفيس|جنيوا ۾ گڏيل قومن]] لاءِ رابطا آفيس * نيويارڪ شهر – [[گڏيل قومن جو مرڪزي دفتر|نيويارڪ ۾ گڏيل قومن]] لاءِ رابطا آفيس * [[وينس]] – يورپ ۾ سائنسن ۽ ثقافت لاءِ علائقائي بيورو ==== لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين ==== [[File:Carondolete en el cambio de guardia.jpg|thumb|upright=1.25|[[ڪارونڊيليٽ محل]]، صدارتي محل – محافظن جي تبديلي سان. [[ڪوئٽو جو تاريخي مرڪز]]، ايڪواڊور، [[آمريڪا کنڊ]]ن ۾ سڀ کان وڏن، گهٽ تبديل ٿيل ۽ بهترين محفوظ تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي.<ref name="unesco">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/2 |title=City of Quito – UNESCO World Heritage |publisher=UNESCO |access-date=30 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090507190507/https://whc.unesco.org/en/list/2 |archive-date=7 May 2009 |url-status=live }}</ref> هي مرڪز، پولينڊ ۾ [[ڪراڪو]] جي تاريخي مرڪز سان گڏ، پهريون هو جنهن کي 18 سيپٽمبر 1978ع تي يونيسڪو طرفان [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.]] * [[برازيليا]] – برازيل لاءِ قومي آفيس<ref>{{cite web|title = UNESCO Office in Brasilia {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|url = http://www.unesco.org/new/en/brasilia/home|website = unesco.org|access-date = 24 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150925163018/http://www.unesco.org/new/en/brasilia/home|archive-date = 25 September 2015|url-status = live}}</ref> * [[گوئٽي مالا شهر]] – [[گوئٽي مالا]] لاءِ قومي آفيس * [[هاوانا]] – لاطيني آمريڪا ۽ [[ڪيريبين]] ۾ ثقافت لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[ڪيوبا]]، [[ڊومينيڪن جمهوريه]]، [[هيٽي]] ۽ [[اروبا]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[ڪنگسٽن، جميڪا|ڪنگسٽن]] – [[انٽيگوا ۽ باربوڊا]]، [[بهاماس]]، [[بارباڊوس]]، [[بيليز]]، [[ڊومينيڪا]]، [[گريناڊا]]، [[گيانا]]، [[جميڪا]]، [[سينٽ ڪٽس ۽ نيوس]]، [[سينٽ لوشيا]]، [[سينٽ ونسينٽ ۽ گريناڊينز]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] سان گڏ [[برطانوي ورجن ٻيٽ]]، [[ڪيمن ٻيٽ]]، [[ڪوراسائو]] ۽ [[سنٽ مارٽن]] جي شريڪ رڪن رياستن لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[ليما]] – [[پيرو]] لاءِ قومي آفيس * [[ميڪسيڪو شهر]] – ميڪسيڪو لاءِ قومي آفيس * [[مونٽي ويڊيو]] – لاطيني آمريڪا ۽ [[ڪيريبين]] ۾ سائنسن لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[ارجنٽينا]]، برازيل، چلي، [[پيراگوئي]] ۽ [[يوراگوئي]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[پورٽ او پرنس]] – [[هيٽي]] لاءِ قومي آفيس * [[ڪوئٽو]] – [[بوليويا]]، [[ڪولمبيا]]، [[ايڪواڊور]] ۽ [[وينزويلا]] لاءِ ڪلسٽر آفيس<ref>{{cite web|title = Oficina de la UNESCO en Quito {{!}} Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura|url = http://www.unesco.org/new/es/quito|website = unesco.org|access-date = 24 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150925145958/http://www.unesco.org/new/es/quito|archive-date = 25 September 2015|url-status = live}}</ref> * [[سان خوسيه، ڪوسٽا ريڪا|سان خوسيه]] – [[ڪوسٽا ريڪا]]، [[ايل سلواڊور]]، [[گوئٽي مالا]]، [[هونڊوراس]]، ميڪسيڪو، [[نيڪاراگوا]] ۽ [[پاناما]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[سانتياگو دي چلي]] – لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين ۾ تعليم لاءِ علائقائي بيورو ۽ چلي لاءِ قومي آفيس === ڀائيوار تنظيمون === *{{anl|ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي|abbr=ICRC}} * {{anl|بلو شيلڊ انٽرنيشنل|abbr= BSI}} * {{anl|عجائب گهرن جي بين الاقوامي ڪائونسل|abbr=ICOM}} * {{anl|يادگارن ۽ ماڳن بابت بين الاقوامي ڪائونسل|abbr= ICOMOS}} * {{anl|انساني همدردي واري قانون جو بين الاقوامي ادارو|abbr= IIHL}} == تڪرار == === نئون عالمي معلوماتي ۽ رابطي وارو نظام === يونيسڪو ماضيءَ ۾ تڪرارن جو مرڪز رهي آهي، خاص طور تي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[برطانيا]]، [[سنگاپور]] ۽ اڳوڻي [[سوويت اتحاد]] سان پنهنجي لاڳاپن ۾. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران، يونيسڪو جي "[[نئون عالمي معلوماتي ۽ رابطي وارو نظام|نئين عالمي معلوماتي ۽ رابطي واري نظام]]" لاءِ حمايت ۽ ان جي [[ميڪ برائيڊ رپورٽ]]، جنهن ميڊيا جي جمهوريت پسندي ۽ معلومات تائين وڌيڪ برابريءَ واري رسائي جو مطالبو ڪيو، انهن ملڪن ۾ [[پريس جي آزادي]] کي محدود ڪرڻ جي ڪوششن طور مذمت جو نشانو بڻيا. يونيسڪو کي اولهه تي حملي لاءِ ڪميونسٽن ۽ ٽئين دنيا جي آمرن جو پليٽفارم سمجهيو ويو، جڏهن ته ان جي ابتڙ 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ يو ايس ايس آر طرفان الزام لڳايا ويا هئا.<ref>{{cite journal |last= Grahm |first=S. E. |date= April 2006 |title= The (Real)politiks of Culture: U.S. Cultural Diplomacy in UNESCO, 1946–1954 |url= https://archive.org/details/sim_diplomatic-history_2006-04_30_2/page/231 |journal=Diplomatic History |volume= 30 |issue=2 |pages=231–51 |doi= 10.1111/j.1467-7709.2006.00548.x|hdl= 1885/20736 |hdl-access= free }}</ref> 1984ع ۾، آمريڪا احتجاج طور پنهنجون چندائون روڪي ڇڏيون ۽ تنظيم مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ 1985ع ۾ برطانيا به نڪري ويو.<ref>{{Citation | url = http://link.galegroup.com/apps/doc/A4079804/AONE?u=tamp44898&sid=AONE&xid=ef6d5640 | title = UNESCO asks states considering withdrawal to 'reconsider their position' | journal = [[يو اين ڪرونيڪل (جرنل)|UN Chronicle]] | date = January 1986 | access-date = 2 April 2018 | archive-date = 9 February 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220209082856/https://login.microsoftonline.com/741bf7de-e2e5-46df-8d67-82607df9deaa/saml2 | url-status = live }}</ref> سنگاپور به 1985ع جي آخر ۾ وڌندڙ رڪنيت فيسن جو حوالو ڏيندي نڪري ويو.<ref>{{Citation | url = https://news.google.com/newspapers?nid=2209&dat=19841228&id=Y5srAAAAIBAJ&pg=5684,5359479 | title = Singapore to withdraw from UNESCO | newspaper = [[دي ٽيليگراف (اخبار)|The Telegraph]] | date = 28 December 1984 | access-date = 20 June 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150907233414/https://news.google.com/newspapers?nid=2209&dat=19841228&id=Y5srAAAAIBAJ&sjid=qPoFAAAAIBAJ&pg=5684,5359479 | archive-date = 7 September 2015 | url-status = live }}</ref> 1997ع ۾ حڪومت جي تبديليءَ کان پوءِ برطانيا ٻيهر شامل ٿيو. آمريڪا 2003ع ۾ ٻيهر شامل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنگاپور 8 آڪٽوبر 2007ع تي ٻيهر شامل ٿيو.<ref>{{Citation | url = https://www.britannica.com/topic/UNESCO | title = UNESCO | website = Encyclopædia Britannica | date = 14 February 2018 | access-date = 2 April 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180402163139/https://www.britannica.com/topic/UNESCO | archive-date = 2 April 2018 | url-status = live }}</ref> === چين === يونيسڪو تي تنقيد ڪئي وئي آهي{{By whom|date=May 2026}} ته ان کي [[عوامي جمهوريه چين]] طرفان تاريخ جو [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] وارو نسخو پيش ڪرڻ ۽ [[چين ۾ نسلي اقليتون|چين ۾ نسلي اقليتن]]، جهڙوڪ [[اويغور]] ۽ [[تبتي ماڻهو|تبتي ماڻهن]]، جي ڪردارن کي گهٽ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو پيو وڃي.<ref>{{Cite news |date=23 September 2023 |title=How China uses UNESCO to rewrite history |newspaper=[[دي اڪانمسٽ]] |url=https://www.economist.com/china/2023/09/21/how-china-uses-unesco-to-rewrite-history |url-access=subscription |access-date=22 September 2023 |issn=0013-0613 |quote=To bolster the idea of a Han-centric identity, the party seeks to dilute the contributions of minority groups in UNESCO claims. For example, documents filed with the organisation state that Tibet's Potala Palace, the winter home of Dalai Lamas from 1649 to 1959, exhibits the skills of many ethnic groups, not just Tibetans. The government uses "radical selectivity" in choosing which places, people and practices to emphasise, says Rachel Harris of the School of Oriental and African Studies, part of the University of London.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kashgarian |first=Asim |date=16 February 2023 |title=UNESCO Accused of Complicity in China's Treatment of Uyghur Heritage |url=https://www.voanews.com/a/unesco-accused-of-complicity-in-china-s-treatment-of-uyghur-heritage-/6966959.html |access-date=22 September 2023 |website=[[وائس آف آمريڪا]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kachmar |first=Oleh |date=24 September 2020 |title=Uyghur Heritage and the Charge of Cultural Genocide in Xinjiang |url=https://newlinesinstitute.org/rules-based-international-order/genocide/uyghur-heritage-and-the-charge-of-cultural-genocide-in-xinjiang/ |access-date=22 September 2023 |website=[[نيو لائينز انسٽيٽيوٽ]] |publisher=[[فيئرفيڪس يونيورسٽي آف آمريڪا]] |language=en}}</ref> === اسرائيل === اسرائيل کي 1949ع ۾، يونيسڪو جي قيام کان هڪ سال پوءِ، يونيسڪو ۾ داخل ڪيو ويو. اسرائيل ان وقت کان پنهنجي رڪنيت برقرار رکي. 2010ع ۾، اسرائيل [[الخليل]] ۾ [[آباڻي بزرگن جي غار]] ۽ [[بيت لحم]] ۾ [[راحيل جو مقبرو]] — ٻئي [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۾ — کي [[اسرائيل جي قومي ورثي ماڳن جي فهرست|قومي ورثي ماڳ]] قرار ڏنو ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جنهن تي اوباما انتظاميه طرفان تنقيد ۽ فلسطينين طرفان احتجاج ٿيو.<ref>{{cite news|title=Hebron clashes over Israel's West Bank heritage list|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/8538948.stm|date=26 February 2010|publisher=BBC News|access-date=1 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803141138/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538948.stm|archive-date=3 August 2012|url-status=live}}</ref> آڪٽوبر 2010ع ۾، يونيسڪو جي ايگزيڪيوٽو بورڊ انهن ماڳن کي "الحرم الابراهيمي/آباڻي بزرگن جو مقبرو" ۽ "بلال بن رباح مسجد/راحيل جو مقبرو" قرار ڏيڻ لاءِ ووٽ ڏنو ۽ چيو ته اهي "[[قبضي هيٺ فلسطيني علائقا|قبضي هيٺ فلسطيني علائقن]]" جو "لازمي حصو" آهن ۽ اسرائيل جو ڪو به يڪطرفو قدم [[بين الاقوامي قانون]] جي ڀڃڪڙي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/executive_board_adopts_five_decisions_concerning_unescos_work_in_the_occupied_palestinian_and_arab_territories/|title=Executive Board adopts five decisions concerning UNESCO's work in the occupied Palestinian and Arab Territories|date=21 October 2010|publisher=UNESCO|access-date=3 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101111083723/http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/executive_board_adopts_five_decisions_concerning_unescos_work_in_the_occupied_palestinian_and_arab_territories/|archive-date=11 November 2010|url-status=live}}</ref> يونيسڪو انهن ماڳن کي "مسلمان، عيسائي ۽ يهودي روايتن جي ماڻهن" لاءِ اهم قرار ڏنو، ۽ اسرائيل تي الزام لڳايو ته اهو انهن ماڳن جي فقط يهودي ڪردار کي نمايان ڪري رهيو آهي.<ref>{{cite news|title=The Two Palestinian sites of Al-Haram Al-Ibrahimi/Tomb of the Patriarchs in Al-Khalil/Hebron and the Bilal Bin Rabah Mosque/Rachel's Tomb in Bethlehem|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001873/187356e.pdf|access-date=1 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127175323/http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001873/187356e.pdf|archive-date=27 January 2012|url-status=live}}</ref> اسرائيل، پنهنجي طرفان، يونيسڪو تي الزام لڳايو ته اهو "اسرائيل جي قوم کي پنهنجي ورثي کان ڌار" ڪري رهيو آهي، ۽ چيو ته اهو سياسي مقصدن کان متاثر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/140377 |title=UNESCO Erases Israeli Protests from Rachel's Tomb Protocol |date=1 November 2010 |publisher=Arutz Sheva |author=Hillel Fendel |access-date=3 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101104205832/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/140377 |archive-date=4 November 2010 |url-status=live }}</ref> [[شموئل رابينوويچ|مغربي ڀت جي ربي]] چيو ته راحيل جي مقبري کي اڳ ۾ ڪڏهن به مسلمانن جو مقدس ماڳ قرار نه ڏنو ويو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/news.aspx/140345|title=UN Org.: Rachel's Tomb is a Mosque|date=29 October 2010|publisher=Arutz Sheva|author=Maayana Miskin|access-date=3 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106041213/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/140345|archive-date=6 November 2010|url-status=live}}</ref> اسرائيل يونيسڪو سان لاڳاپا جزوي طور معطل ڪري ڇڏيا. اسرائيلي نائب پرڏيهي وزير [[ڊيني ايلون]] اعلان ڪيو ته اها قرارداد "فلسطيني ڇڪتاڻ وڌائڻ جو حصو" آهي. [[زيوولون اورليف]]، [[ڪنيسٽ]] جي تعليم ۽ ثقافت ڪميٽي جي چيئرمين، انهن قراردادن کي يونيسڪو جي مشن کي ڪمزور ڪرڻ جي ڪوشش قرار ڏنو، جيڪو دنيا ڀر ۾ تعاون کي فروغ ڏيندڙ سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=193893 |title=Ayalon: Israel will no longer cooperate with UNESCO |date=3 November 2010 |work=The Jerusalem Post |access-date=3 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101103210507/http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=193893 |archive-date=3 November 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Shalom |first=Rabbi |url=https://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=194090 |title=Cooperation with UNESCO only partially suspended |work=The Jerusalem Post |date=5 November 2010 |access-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120105083755/http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=194090 |archive-date=5 January 2012 |url-status=live }}</ref> 28 جون 2011ع تي، يونيسڪو جي عالمي ورثو ڪميٽي، [[اردن]] جي اصرار تي، يروشلم ۾ حفاظتي سببن جي ڪري [[مغربي پل|مغربي دروازي جي پل]] کي ڊاهڻ ۽ ٻيهر تعمير ڪرڻ بابت اسرائيل جي فيصلي تي تنقيد ڪئي{{clarify|date=October 2016}}. اسرائيل چيو ته اردن اسرائيل سان هڪ معاهدو ڪيو هو، جنهن ۾ مقرر ڪيو ويو هو ته موجوده پل کي حفاظتي سببن جي ڪري ڊاهڻ لازمي آهي؛ اردن ان معاهدي کي تڪراري قرار ڏنو، چئي ته اهو رڳو آمريڪي دٻاءَ هيٺ صحيح ڪيو ويو هو. اسرائيل [[مصر]] جي اعتراضن سبب يونيسڪو ڪميٽي آڏو پنهنجو موقف به پيش نه ڪري سگهيو.<ref>{{cite news |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4088221,00.html |title=UNESCO censures Israel over Mughrabi Bridge – Israel News, Ynetnews |work=Ynetnews |date=20 June 1995 |access-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807130812/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4088221,00.html |archive-date=7 August 2011 |url-status=live |last1=Eichner |first1=Itamar }}</ref> جنوري 2014ع ۾، ان جي افتتاح کان ڪجهه ڏينهن اڳ، يونيسڪو جي ڊائريڪٽر جنرل، [[ايرينا بوڪووا]]، [[سائمن ويزنٿال مرڪز]] طرفان تيار ڪيل هڪ نمائش کي "غير معینہ مدت لاءِ ملتوي" ڪري عملي طور منسوخ ڪري ڇڏيو، جنهن جو عنوان هو "ماڻهو، ڪتاب، زمين: [[اسرائيل جي سرزمين ۾ يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ|يهودي ماڻهن ۽ اسرائيل جي سرزمين]] جي وچ ۾ 3,500 سالن جو تعلق". هي تقريب پيرس ۾ 21 جنوري کان 30 جنوري تائين هلڻ لاءِ مقرر هئي. بوڪووا اها تقريب ان کان پوءِ منسوخ ڪئي، جڏهن يونيسڪو ۾ عرب رياستن جي نمائندن دليل ڏنو ته ان جي نمائش "[[عرب-اسرائيلي امن عمل|امن عمل]]" کي نقصان پهچائيندي.<ref>{{cite news|last=Berman|first=Lazar|title=UNESCO cancels event on Jewish ties to Land of Israel|url=http://www.timesofisrael.com/unesco-cancels-event-on-jewish-ties-to-land-of-israel/|access-date=21 January 2014|newspaper=The Times of Israel|date=17 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140120120047/http://www.timesofisrael.com/unesco-cancels-event-on-jewish-ties-to-land-of-israel/|archive-date=20 January 2014|url-status=live}}</ref> نمائش جي مصنف، [[هيبرو يونيورسٽي]] جي [[وڊال ساسون بين الاقوامي مرڪز براءِ سام دشمنيءَ جو مطالعو]] جي پروفيسر [[رابرٽ وسٽرچ]]، منسوخي کي "خوفناڪ عمل" سڏيو، ۽ بوڪووا جي فيصلي کي "مڪمل بدنيتيءَ جو من ماني عمل ۽، حقيقت ۾، يهودي ماڻهن ۽ انهن جي تاريخ لاءِ توهين" قرار ڏنو. يونيسڪو ساڳئي سال اندر نمائش کي منسوخ ڪرڻ وارو فيصلو تبديل ڪيو، ۽ اها جلدي مقبول ٿي ۽ وڏي ڪاميابي طور ڏٺي وئي.<ref>{{cite news|last=Ahren|first=Raphael|title=Author of UNESCO's nixed Israel exhibit decries 'appalling betrayal'|url=http://www.timesofisrael.com/author-of-unescos-nixed-israel-exhibit-decries-appalling-betrayal|access-date=21 January 2014|newspaper=The Times of Israel|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140122053858/http://www.timesofisrael.com/author-of-unescos-nixed-israel-exhibit-decries-appalling-betrayal/|archive-date=22 January 2014|url-status=live}}</ref> 1 جنوري 2019ع تي، اسرائيل باضابطه طور يونيسڪو ڇڏي ڏني، آمريڪي نڪرڻ جي پيروي ڪندي، ان تاثر سبب ته تنظيم ۾ مسلسل اسرائيل مخالف تعصب موجود آهي.<ref>{{cite news|last=Ahren|first=Raphael|title=69 years after joining, Israel formally leaves UNESCO; so, too, does the US|url=https://www.timesofisrael.com/69-years-after-joining-israel-formally-leaves-un-cultural-body/|newspaper=The Times of Israel|date=1 January 2019}}</ref> ==== قبضي هيٺ فلسطين بابت قرارداد ==== {{Main|قبضي هيٺ فلسطين بابت قرارداد}} 13 آڪٽوبر 2016ع تي، يونيسڪو اوڀر يروشلم بابت هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ اسرائيل جي مذمت ڪئي وئي ته اسرائيلي پوليس ۽ سپاهين طرفان "جارحيتون" ڪيون ويون ۽ عبادت جي آزادي ۽ مسلمانن جي پنهنجن مقدس ماڳن تائين رسائي خلاف "غير قانوني قدم" کنيا ويا، جڏهن ته ساڳئي وقت اسرائيل کي قابض طاقت طور به تسليم ڪيو ويو. فلسطيني اڳواڻن ان فيصلي جي آجيان ڪئي.<ref name="UNESCO adopts anti">{{cite news|title=UNESCO adopts anti-Israel resolution on al-Aqsa Mosque|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/10/unesco-adopts-anti-israel-resolution-al-aqsa-mosque-161018120610946.html|publisher=Al Jazeera|access-date=21 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021132706/http://www.aljazeera.com/news/2016/10/unesco-adopts-anti-israel-resolution-al-aqsa-mosque-161018120610946.html|archive-date=21 October 2016|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ متن ۾ "يروشلم جي پراڻي شهر ۽ ان جي ڀتين جي ٽن توحيدي مذهبن لاءِ اهميت" کي مڃيو ويو، پر ان يروشلم جي پراڻي شهر ۾ موجود مقدس ٽڪريءَ واري احاطي کي صرف ان جي مسلمان نالي "الحرم الشريف" سان حوالو ڏنو، جيڪو عربي ۾ شريف حرم لاءِ استعمال ٿئي ٿو. جواب ۾، اسرائيل يونيسڪو جي قرارداد جي مذمت ڪئي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ "ٽيمپل مائونٽ" يا "هار هبايت" جا لفظ شامل نه ڪيا ويا هئا، ۽ چيو ته اها قرارداد اهم مقدس ماڳ سان [[مندر کان انڪار|يهودين جي لاڳاپن کان انڪار]] ڪري ٿي.<ref name="UNESCO adopts anti" /><ref>{{cite web|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002462/246215e.pdf|title=Commission report|website=UNESCO Digital Library|access-date=19 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161016131113/http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002462/246215e.pdf|archive-date=16 October 2016|url-status=live}}</ref> ڪيترن ئي اسرائيلي سياستدانن ۽ سفارتڪارن، جن ۾ [[بنيامين نتنياهو]] ۽ [[آيليت شاڪيد]] شامل هئا، جي تنقيد کان پوءِ اسرائيل تنظيم سان سڀ لاڳاپا منجمد ڪري ڇڏيا.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4866113,00.html|title=UNESCO fails to acknowledge Jewish ties to Temple Mount|newspaper=Ynetnews|date=13 October 2016|access-date=19 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018225443/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4866113,00.html|archive-date=18 October 2016|url-status=live|last1=Eichner|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.timesofisrael.com/netanyahu-leads-angry-denunciations-of-absurd-unesco-decision/|title=Netanyahu leads angry denunciations of 'absurd' UNESCO decision|website=[[ٽائيمز آف اسرائيل]]|date=13 October 2016 |access-date=19 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018211628/http://www.timesofisrael.com/netanyahu-leads-angry-denunciations-of-absurd-unesco-decision/|archive-date=18 October 2016|url-status=live}}</ref> قرارداد جي مذمت [[بان ڪي مون]] ۽ يونيسڪو جي ڊائريڪٽر جنرل ايرينا بوڪووا پڻ ڪئي، جنهن چيو ته يهوديت، اسلام ۽ عيسائيت جا يروشلم سان واضح تاريخي لاڳاپا آهن ۽ "يهودي، عيسائي يا مسلمان روايتن مان ڪنهن به هڪ کان انڪار ڪرڻ، ان کي لڪائڻ يا مٽائڻ، ماڳ جي سالميت کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title = UNESCO chief 'received death threats' for opposing Jerusalem motion|url = http://www.timesofisrael.com/unesco-chief-received-death-threats-for-opposing-jerusalem-motion/|date = 17 October 2016|work = The Times of Israel|access-date = 27 October 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20161021155546/http://www.timesofisrael.com/unesco-chief-received-death-threats-for-opposing-jerusalem-motion/|archive-date = 21 October 2016|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/statement_by_the_director_general_of_unesco_on_the_old_city-1/#.WAQnmeUrLb3|title=Statement by the Director-General of UNESCO on the Old City of Jerusalem and its Walls on the occasion of the 40th session of the World Heritage Committee of UNESCO in Istanbul – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019061820/http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/statement_by_the_director_general_of_unesco_on_the_old_city-1/#.WAQnmeUrLb3|archive-date=19 October 2016|url-status=live}}</ref> "مسجد الاقصى [يا] الحرم الشريف" پڻ ٽيمپل مائونٽ آهي، جنهن جي مغربي ڀت يهوديت ۾ سڀ کان مقدس جاءِ آهي."<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.747466|title=UNESCO Director Criticizes Resolution: Temple Mount Sacred to Both Jews, Muslims|newspaper=Haaretz|access-date=14 October 2016|date=14 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014113432/http://www.haaretz.com/israel-news/1.747466|archive-date=14 October 2016|url-status=dead}}</ref> ان کي چيڪ پارليامينٽ پڻ رد ڪيو، جنهن چيو ته قرارداد هڪ نفرت انگيز [[اسرائيل جي تباهيءَ جا مطالبا|اسرائيل مخالف]] جذبي جي عڪاسي ڪري ٿي،<ref name="timesofisrael.com">{{cite web|url=http://www.timesofisrael.com/czech-mps-slam-hateful-unesco-jerusalem-resolution/|title=Czech MPs slam 'hateful' UNESCO Jerusalem resolution|website=[[ٽائيمز آف اسرائيل]]|date=19 October 2016 |access-date=19 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020050917/http://www.timesofisrael.com/czech-mps-slam-hateful-unesco-jerusalem-resolution/|archive-date=20 October 2016|url-status=live}}</ref> ۽ سوين اطالوي يهودين اٽلي جي غيرحاضريءَ تي روم ۾ مظاهرو ڪيو.<ref name="timesofisrael.com" /> 26 آڪٽوبر تي، يونيسڪو قرارداد جو نظرثاني ٿيل نسخو منظور ڪيو، جنهن ۾ اسرائيل تي اها به تنقيد ڪئي وئي ته اهو مسلسل "اداري جي ماهرن کي يروشلم جي مقدس ماڳن تائين رسائي ڏيڻ کان انڪار ڪري رهيو آهي ته جيئن انهن جي تحفظ واري حالت جو تعين ڪري سگهجي".<ref>{{cite news|title=UNESCO approves new Jerusalem resolution|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/10/unesco-approves-anti-israel-resolution-jerusalem-161026173149575.html|publisher=Al Jazeera|access-date=27 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027112839/http://www.aljazeera.com/news/2016/10/unesco-approves-anti-israel-resolution-jerusalem-161026173149575.html|archive-date=27 October 2016|url-status=live}}</ref> اڳوڻي نسخي تي اسرائيلي احتجاج کان پوءِ ٻوليءَ ۾ ڪجهه نرمي باوجود، اسرائيل متن جي مذمت جاري رکي.<ref>{{cite news|last1=Beaumont|first1=Peter|title=Unesco adopts controversial resolution on Jerusalem holy sites|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/26/unesco-adopts-controversial-resolution-on-jerusalem-holy-sites-israel|work=The Guardian|date=26 October 2016|access-date=27 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027144549/https://www.theguardian.com/world/2016/oct/26/unesco-adopts-controversial-resolution-on-jerusalem-holy-sites-israel|archive-date=27 October 2016|url-status=live}}</ref> قرارداد ان ماڳ کي، جنهن کي يهودي ۽ عيسائي ٽيمپل مائونٽ، يا عبراني ۾ هار هبايت چون ٿا، صرف ان جي عربي نالي سان حوالو ڏئي ٿي — هي هڪ اهم معنوي فيصلو هو، جيڪو يونيسڪو جي ايگزيڪيوٽو بورڊ پڻ اختيار ڪيو، جنهن سبب اسرائيل ۽ ان جي اتحادين طرفان مذمت ٿي. آمريڪي سفير ڪرسٽل نڪس هائنز چيو: "هن معاملي کي شڪست ملڻ گهرجي ها. اهي سياسي ۽ هڪ طرفيون قراردادون يونيسڪو جي ساک کي نقصان پهچائي رهيون آهن."<ref>{{cite news|title=UNESCO resolution on Jerusalem holy sites draws criticism from U.S., Israel|url=http://www.cbc.ca/news/world/unesco-resolution-holy-sites-un-1.3821919|work=CBC/Radio-Canada|date=26 October 2016|access-date=27 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104125858/http://www.cbc.ca/news/world/unesco-resolution-holy-sites-un-1.3821919|archive-date=4 November 2016|url-status=live}}</ref> آڪٽوبر 2017ع ۾، آمريڪا ۽ اسرائيل اعلان ڪيو ته اهي تنظيم مان نڪري ويندا، جنهن جو جزوي سبب اسرائيل مخالف تعصب ٻڌايو ويو.<ref name="stategov" /><ref>{{cite news|last1=Harris|first1=Gardiner|last2=Erlangeroct|first2=Steven|title=U.S. Will Withdraw From Unesco, Citing Its 'Anti-Israel Bias'|url=https://www.nytimes.com/2017/10/12/us/politics/trump-unesco-withdrawal.html|access-date=8 April 2018|work=The New York Times|date=12 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021190452/https://www.nytimes.com/2017/10/12/us/politics/trump-unesco-withdrawal.html|archive-date=21 October 2017|url-status=live}}</ref> === فلسطين === ==== فلسطيني نوجوانن جي رسالي جو تڪرار ==== فيبروري 2011ع ۾، هڪ فلسطيني نوجوانن جي رسالي ۾ هڪ مضمون شايع ٿيو، جنهن ۾ هڪ نوجوان ڇوڪري پنهنجي چئن مثالي شخصيتن مان هڪ طور [[ايڊولف هٽلر]] جو ذڪر ڪيو. ڊسمبر 2011ع ۾، يونيسڪو، جيڪو ان رسالي کي جزوي طور مالي مدد ڏيندو هو، ان مواد جي مذمت ڪئي ۽ پوءِ پنهنجي سهائتا واپس وٺي ڇڏي.<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/palestinianauthority/8975423/Unesco-cuts-funding-for-Palestinian-youth-magazine-over-Hitler-praise.html |title=Unesco cuts funding for Palestinian youth magazine over Hitler praise |work=The Daily Telegraph|location=London |date=23 December 2011 |access-date=12 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109173826/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/palestinianauthority/8975423/Unesco-cuts-funding-for-Palestinian-youth-magazine-over-Hitler-praise.html |archive-date=9 January 2012 |url-status=live }}</ref> ==== غزه جي اسلامي يونيورسٽي جو تڪرار ==== 2012ع ۾، يونيسڪو [[غزه جي اسلامي يونيورسٽي]] ۾ [[فلڪيات]]، [[فلڪياتي طبعيات]] ۽ [[خلائي سائنس]]ن جي شعبي ۾ هڪ چيئر قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو،<ref name="UNESCOIslamicUniversity">{{cite web | url=http://www.unesco.org/en/university-twinning-and-networking/access-by-region/arab-states/palestine/unesco-chair-in-astronomy-astrophysics-and-space-sciences-964/ | title=UNESCO Chair in Astronomy, Astrophysics and Space Sciences (964), established in 2012 at The Islamic University of Gaza (Palestine). | publisher=UNESCO | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121127035152/http://www.unesco.org/en/university-twinning-and-networking/access-by-region/arab-states/palestine/unesco-chair-in-astronomy-astrophysics-and-space-sciences-964/ | archive-date=27 November 2012 | url-status=live }}</ref> جنهن تڪرار ۽ تنقيد کي جنم ڏنو. اسرائيل 2008ع ۾ ان تعليمي اداري تي بمباري ڪئي هئي، اهو چوندي ته اتي هٿيار تيار ۽ ذخيرو ڪيا وڃن ٿا، ۽ يونيسڪو جي قدم تي تنقيد ڪندي اسرائيل اهو موقف ٻيهر ورجايو.<ref>[https://books.google.com/books?id=OsM94e1GHxAC&dq=destruction+caused+at+the+Islamic+University&pg=PA211 The Goldstone Report: The Legacy of the Landmark Investigation of the Gaza Conflict] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013070233/https://books.google.ca/books?id=OsM94e1GHxAC&pg=PA211&dq=destruction+caused+at+the+Islamic+University&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjX1IWTmuzWAhXn54MKHT7JAGQQ6AEIKDAA#v=onepage&q=destruction%20caused%20at%20the%20Islamic%20University&f=false |date=13 October 2017 }} By Adam Horowitz, Lizzy Ratner and Philip Weiss (2011). Google Books.</ref><ref name="MFAUNESCO">{{cite press release | url=http://www.mfa.gov.il/MFA/About+the+Ministry/MFA+Spokesman/2012/Israel_shocked_UNESCO_Chair_Gaza_Islamic_University_12-Jul-2012.htm | title=Israel shocked by UNESCO Chair at Gaza Islamic University | publisher=Israel ministry of foreign affairs | date=12 July 2012 | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120715005102/http://www.mfa.gov.il/MFA/About+the+Ministry/MFA+Spokesman/2012/Israel_shocked_UNESCO_Chair_Gaza_Islamic_University_12-Jul-2012.htm |archive-date=15 July 2012 | url-status=live }}</ref> سربراهه [[ڪمالين شعث]] يونيسڪو جو دفاع ڪندي چيو ته "اسلامي يونيورسٽي هڪ خالص علمي يونيورسٽي آهي، جيڪا صرف تعليم ۽ ان جي ترقيءَ ۾ دلچسپي رکي ٿي".<ref name="NationalPostUNESCO">{{cite news | url=https://nationalpost.com/news/unesco-accused-of-endorsing-hamas-terrorists-breeding-ground | title=UNESCO establishes chair at Gaza university accused of housing Hamas bomb labs | author=Higgins, Michael | work=National Post | date=12 July 2012 | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://archive.today/20130130030307/http://news.nationalpost.com/2012/07/12/unesco-accused-of-endorsing-hamas-terrorists-breeding-ground/ | archive-date=30 January 2013 | url-status=live }}</ref><ref name="ShalitGazaIslamicUniversity">{{cite news | url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3361595,00.html | title=Fatah: Shalit was held at Gaza Islamic University | newspaper=Ynetnews | publisher=Yedioth Ahronot | date=6 February 2007 | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121201090827/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3361595,00.html | archive-date=1 December 2012 | url-status=live | last1=Shaked | first1=Ronny }}</ref><ref name="BostonIUGProfile">{{cite news | url=http://www.boston.com/bostonglobe/ideas/articles/2010/02/28/hamas_u/ | title=Hamas University | author=Cambanis, Thanassis | work=The Boston Globe | date=28 February 2010 | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120226015007/http://www.boston.com/bostonglobe/ideas/articles/2010/02/28/hamas_u/ | archive-date=26 February 2012 | url-status=dead }}</ref> يونيسڪو ۾ اسرائيلي سفير [[نمرود بارڪان]] حماس سان يونيورسٽي جي لاڳاپن بابت معلومات سان گڏ احتجاجي خط پيش ڪرڻ جو ارادو رکيو، خاص طور تي هن ڳالهه تي ناراض هو ته هي پهرين فلسطيني يونيورسٽي هئي جنهن سان يونيسڪو تعاون لاءِ چونڊيو. هن حماس سان لاڳاپن بابت پنهنجي دعويٰ جي حمايت ۾ ڪڏهن به ڪو ثبوت فراهم نه ڪيو.<ref name="HaaretzUNESCOGaza">{{cite news | url=https://www.haaretz.com/blogs/diplomania/israel-furious-at-unesco-decision-to-back-science-chair-at-islamic-university-of-gaza-1.450524 | title=Israel furious at UNESCO decision to back science chair at Islamic University of Gaza | author=Ravid, Barak | work=Haaretz | date=12 July 2012 | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120715042511/http://www.haaretz.com/blogs/diplomania/israel-furious-at-unesco-decision-to-back-science-chair-at-islamic-university-of-gaza-1.450524 | archive-date=15 July 2012 | url-status=dead }}</ref> يهودي تنظيم [[بني برٿ]] پڻ ان قدم تي تنقيد ڪئي.<ref name="BnaiBrithUNESCO">{{cite news | url=http://www.timesofisrael.com/bnai-brith-slams-unesco-affiliation-with-gaza-university/ | title=B'nai Brith slams UNESCO affiliation with Gaza University | author=Yaakov, Yifa | work=The Times of Israel | date=14 July 2012 | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120717095157/http://www.timesofisrael.com/bnai-brith-slams-unesco-affiliation-with-gaza-university/ | archive-date=17 July 2012 | url-status=live }}</ref> === نانجنگ قتل عام جا دستاويز فهرست ڪرڻ === 2015ع ۾، جاپان يونيسڪو جي مالي مدد روڪڻ جي ڌمڪي ڏني، ڇاڪاڻ ته تنظيم پنهنجي "دنيا جي يادگيري" پروگرام جي تازي فهرست ۾ 1937ع واري [[نانجنگ قتل عام]] سان لاڳاپيل دستاويز شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.dw.com/en/japan-furious-at-unesco-listing-nanjing-massacre-documents/a-18790477|title=Japan furious at UNESCO listing Nanjing Massacre documents – Asia – DW.COM – 19.10.2015|first=Deutsche Welle|last=(www.dw.com)|website=[[ڊوئچے ويلے]]|access-date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222175825/http://www.dw.com/en/japan-furious-at-unesco-listing-nanjing-massacre-documents/a-18790477|archive-date=22 December 2015|url-status=live}}</ref> آڪٽوبر 2016ع ۾، جاپاني پرڏيهي وزير [[فوميو ڪشيدا]] تصديق ڪئي ته جاپان جي 2016ع واري سالياني مالي مدد، جيڪا 4.4&nbsp;ارب ين هئي، معطل ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ هن نانجنگ دستاويزن واري تڪرار سان ڪنهن به سڌي لاڳاپي کان انڪار ڪيو.<ref>{{cite news|title=Japan halts Unesco funding following Nanjing massacre row|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/14/japan-halts-unesco-funding-nanjing-massacre-row|access-date=30 October 2016|agency=Agence France-Presse|work=The Guardian|date=14 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161030144739/https://www.theguardian.com/world/2016/oct/14/japan-halts-unesco-funding-nanjing-massacre-row|archive-date=30 October 2016|url-status=live}}</ref> === آمريڪا ۽ يونيسڪو === آمريڪا 1984ع ۾ يونيسڪو مان نڪري ويو، جنهن لاءِ هن تنظيم جي "انتھائي سياسي بڻيل" نوعيت، [[آزاد سماج]] جي بنيادي ادارن، خاص طور تي [[آزاد مارڪيٽ]] ۽ [[پريس جي آزادي|آزاد پريس]]، خلاف ان جي ظاهري "دشمني"، ان جي "بي قابو بجيٽري واڌ"، ۽ ان وقت جي ڊائريڪٽر جنرل، سينيگال جي امادو-مختار ايم بو، جي خراب انتظام جو حوالو ڏنو.<ref name="withdrawal">{{cite web|url=https://www.everycrsreport.com/reports/RL30985.html|title=UNESCO Membership: Issues for Congress|date=20 November 2003|publisher=[[ڪانگريشنل ريسرچ سروس رپورٽون]]|access-date=28 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328082545/https://www.everycrsreport.com/reports/RL30985.html|archive-date=28 March 2019|url-status=live}}</ref> 19 سيپٽمبر 1989ع تي، آمريڪي ڪانگريس ميمبر [[جم ليچ]] ڪانگريس جي هڪ ذيلي ڪميٽي اڳيان چيو:<ref name="cspan" /> {{Blockquote |1984ع ۾ آمريڪا جي يونيسڪو مان نڪرڻ جا سبب چڱيءَ طرح ڄاتل آهن؛ منهنجي راءِ آهي ته اسان انهن ڪجهه ماڻهن جي مطالبن تي، جيڪي يونيسڪو کي انتهاپسند بڻائڻ چاهيندا هئا، ۽ انهن ٻين جي مطالبن تي، جيڪي آمريڪا کي گڏيل قومن جي نظام کي ڪمزور ڪرڻ ۾ اڳواڻي ڪرڻ چاهيندا هئا، ضرورت کان وڌيڪ ردعمل ڏنو. حقيقت اها آهي ته يونيسڪو ڪڏهن به ٺهيل سڀ کان گهٽ خطرناڪ بين الاقوامي ادارن مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ يونيسڪو اندر ڪجهه رڪن ملڪن صحافتي خيالن کي اڳتي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي اولهه جي قدرن جي برخلاف هئا، ۽ اسرائيل تي حملي ۾ مشغول ٿيا، پر يونيسڪو پاڻ ڪڏهن به اهڙا انتهاپسند موقف اختيار نه ڪيا. آمريڪا انهن جنگين ۾، جيڪي اسان وڙهيون، کٽڻ کان پوءِ، نه هارائڻ کان پوءِ، خالي ڪرسي واري سفارتڪاري اختيار ڪئي... نڪري وڃڻ بيوقوفي هئي، ۽ ٻيهر شامل نه ٿيڻ ان کان به وڏي بيوقوفي هوندي.}} ليچ نتيجو ڪڍيو ته رڪارڊ مان ظاهر ٿيو ته اسرائيل تي حملا، نئين عالمي معلوماتي نظام جو مطالبو، مالياتي انتظام ۽ هٿيارن جي ڪنٽرول واري پاليسي نڪرڻ جا محرڪ هئا؛ هن چيو ته يونيسڪو ڇڏڻ کان اڳ، [[بين الاقوامي ائٽمي توانائي ايجنسي]] مان نڪرڻ لاءِ به هن تي زور وڌو ويو هو.<ref name="cspan">{{cite web|url=https://www.c-span.org/video/?9189-1/united-states-unesco-part-1|title=United States & UNESCO, Part 1|publisher=[[سي-اسپين]]|work=Starting from 05:08|access-date=3 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328104007/https://www.c-span.org/video/?9189-1%2Funited-states-unesco-part-1|archive-date=28 March 2019|url-status=live}}</ref> 1 آڪٽوبر 2003ع تي، آمريڪا ٻيهر يونيسڪو ۾ شامل ٿيو.<ref name="withdrawal" /> 12 آڪٽوبر 2017ع تي، آمريڪا يونيسڪو کي اطلاع ڏنو ته اهو 31 ڊسمبر 2018ع تي ٻيهر تنظيم مان نڪري ويندو؛ اسرائيل به ان جي پيروي ڪئي.<ref>{{cite news |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/u-s-and-israel-officially-withdraw-from-unesco |publisher=[[پي بي ايس]] |title=U.S. and Israel officially withdraw from UNESCO |date=1 January 2019 |accessdate=28 August 2022}}</ref> [[آمريڪا جو پرڏيهي کاتو|پرڏيهي کاتي]] "يونيسڪو ۾ وڌندڙ بقايا رقم، تنظيم ۾ بنيادي سڌارن جي ضرورت، ۽ يونيسڪو ۾ جاري اسرائيل مخالف تعصب" جو حوالو ڏنو.<ref name="stategov">{{Cite news |url= https://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2017/10/274748.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190408053146/https://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2017/10/274748.htm |archive-date=8 April 2019 |url-status=dead |title=The United States Withdraws From UNESCO| publisher =[[آمريڪي پرڏيهي کاتو]] |access-date= 12 October 2017}}</ref> آمريڪا 600&nbsp;ملين ڊالر کان وڌيڪ واجب الادا چندا ادا نه ڪيا آهن<ref>{{cite news |last1=Rosenberg |first1=Eli |last2=Morello |first2=Carol |date=12 October 2017 |title=U.S. withdraws from UNESCO, the UN's cultural organization, citing anti-Israel bias |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2017/10/12/u-s-withdraws-from-unesco-the-u-n-s-cultural-organization-citing-anti-israel-bias/?noredirect=on |newspaper=[[واشنگٽن پوسٽ]] |access-date=28 March 2019 |archive-date=9 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209082940/https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2017/10/12/u-s-withdraws-from-unesco-the-u-n-s-cultural-organization-citing-anti-israel-bias/?noredirect=on |url-status=live }}</ref>، ڇاڪاڻ ته هن 2011ع ۾ فلسطين جي مڪمل رڪن بڻجڻ کان پوءِ پنهنجا 80&nbsp;ملين ڊالر ساليانا يونيسڪو چندا ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا هئا. 194 رڪن ملڪن مان اسرائيل ۽ آمريڪا انهن 14 ووٽن ۾ شامل هئا، جيڪي رڪنيت جي خلاف پيا هئا.<ref name="bias">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-unesco-election-usa/u-s-israel-quit-u-n-heritage-agency-citing-bias-idUSKBN1CH1YO|title=U.S., Israel quit UNESCO over alleged bias|last=Irish|first=John|work=Reuters|date=13 October 2017|access-date=28 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328082539/https://www.reuters.com/article/us-unesco-election-usa/u-s-israel-quit-u-n-heritage-agency-citing-bias-idUSKBN1CH1YO|archive-date=28 March 2019|url-status=live}}</ref> جڏهن آمريڪا 2023ع ۾ اداري ۾ ٻيهر شامل ٿيڻ جو اعلان ڪيو، تڏهن هن سڀ پوئين بقايا ادائيگيون ڪرڻ جو به واعدو ڪيو.<ref name="usa2023" /> 4 فيبروري 2025ع تي، وائيٽ هائوس چيو ته يونيسڪو ۾ آمريڪي رڪنيت جو جائزو ورتو ويندو.<ref>{{cite web|url=https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/02/withdrawing-the-united-states-from-and-ending-funding-to-certain-united-nations-organizations-and-reviewing-united-states-support-to-all-international-organizations/|title=Withdrawing the United States from and ending funding to certain United Nations Organizations and reviewing United States support to all international organizations|website=the [[وائيٽ هائوس]]|date=February 4, 2025}}</ref> 22 جولاءِ تي، [[ڊونلڊ ٽرمپ]] فيصلو ڪيو ته آمريڪا 2026ع جي آخر کان لاڳو ٿيندي، ٻيهر يونيسڪو مان نڪري ويندو.<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/unesco-trump-withdraw-paris-united-nations-israel-129a4ffbce562e1aa497231e0bdd55a5|title=US says it's leaving UN cultural agency UNESCO again, only 2 years after rejoining|website=AP|date=July 22, 2025}}</ref> === ڪرد-ترڪ تڪرار === 25 مئي 2016ع تي، ترڪ شاعر ۽ انساني حقن جي ڪارڪن [[او. زي. ليوانيلي|ذوالفو ليوانيلي]]، [[ترڪي]] جي واحد يونيسڪو خيرسگالي سفير جي حيثيت تان استعيفيٰ ڏني. هن پنهنجي استعيفيٰ جا مکيه سبب [[ترڪي ۾ انساني حق|ترڪي ۾ انساني حقن جي صورتحال]] ۽ ڪرد اڪثريتي ڏکڻ اوڀر ترڪي جي سڀ کان وڏي شهر [[دياربڪر]] جي تاريخي [[سور، دياربڪر|سور]] ضلعي جي تباهي کي قرار ڏنو، جيڪا ترڪ فوج ۽ ڪرد ويڙهاڪن وچ ۾ [[ڪرد-ترڪ تڪرار (2015ع کان موجوده)|ويڙهه]] دوران ٿي. ليوانيلي چيو: "اهڙين ڀڃڪڙين خلاف خاموش رهندي امن بابت واعظ ڪرڻ يونيسڪو جي بنيادي نظرين سان تضاد آهي."<ref>"[https://www.reuters.com/article/us-turkey-rights-un/turkish-writer-quits-unesco-to-protest-damage-to-heritage-rights-abuse-idUSKCN0YH1KA Turkish writer quits UNESCO to protest damage to heritage, rights abuse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509012658/https://www.reuters.com/article/us-turkey-rights-un/turkish-writer-quits-unesco-to-protest-damage-to-heritage-rights-abuse-idUSKCN0YH1KA |date=9 May 2018 }}". Reuters. 26 May 2016.</ref> === غير قانوني فن واپار خلاف مهمون === 2020ع ۾ يونيسڪو چيو ته ثقافتي ملڪيت جي غير قانوني واپار جو حجم هر سال 10&nbsp;ارب ڊالرن تائين پهچي ٿو. ساڳئي سال [[رينڊ آرگنائيزيشن]] جي هڪ رپورٽ تجويز ڪيو ته اصل مارڪيٽ "هر سال چند سئو ملين ڊالرن کان وڌيڪ وڏي ٿيڻ جو امڪان نه آهي". هڪ ماهر، جنهن کي يونيسڪو 10&nbsp;ارب واري انگ سان منسوب ڪيو هو، ان کان انڪار ڪندي چيو ته هن کي "ڪا خبر ناهي" ته اهو انگ ڪٿان آيو. فن واپارين خاص طور يونيسڪو جي انگ تي تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته اهو سڄي عالمي فن مارڪيٽ جي 15٪ جي برابر هو.<ref>Vincent Noice, "Unesco, stop citing 'bogus' $10bn figure, art trade pleads", The Art Newspaper, 12 November 2020 [https://www.theartnewspaper.com/news/unesco-bogus-figure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201115080112/https://www.theartnewspaper.com/news/unesco-bogus-figure|date=15 November 2020}}.</ref> نومبر 2020ع ۾، يونيسڪو جي هڪ اشتهاري مهم جو حصو، جنهن جو مقصد لٽيل نوادرات جي بين الاقوامي اسمگلنگ کي اجاگر ڪرڻ هو، واپس وٺڻو پيو، ڇاڪاڻ ته ان غلط طور تي عجائب گهرن ۾ موجود اهڙن فن پارن جي هڪ سلسلي کي، جن جي ملڪيت جي تاريخ معلوم هئي، تازو لٽيل شيون ظاهر ڪيو، ڄڻ ته اهي خانگي مجموعن ۾ رکيل هجن. اشتهارن دعويٰ ڪئي ته بدھ جو هڪ سر، جيڪو 1930ع کان ميٽروپوليٽن ميوزيم جي مجموعي ۾ آهي، 2001ع ۾ ڪابل ميوزيم مان لٽيو ويو ۽ پوءِ آمريڪي فن مارڪيٽ ۾ اسمگل ڪيو ويو؛ پالميرا جو هڪ تدفيني يادگار، جيڪو ميٽ 1901ع ۾ حاصل ڪيو هو، تازو ئي اسلامي رياست جي ويڙهاڪن پالميرا ميوزيم مان لٽيو ۽ پوءِ يورپي قديم آثارن جي مارڪيٽ ۾ اسمگل ڪيو؛ ۽ ڪوٽ ڊي آئيوري جو هڪ ماسڪ، جنهن جي ملڪيت جي تاريخ ظاهر ڪري ٿي ته اهو 1954ع تائين آمريڪا ۾ موجود هو، 2010–2011ع ۾ هٿياربند جهيڙن دوران لٽيو ويو. ميٽ طرفان شڪايتن کان پوءِ، اهي اشتهار واپس ورتا ويا.<ref>Nancy Kenney, "Unesco under fire for using Met objects in anti-trafficking campaign", The Art Newspaper, 13 November 2020 [https://www.theartnewspaper.com/news/facing-complaint-unesco-pulls-misleading-images-from-advertisements-about-illicit-art-trafficking] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117145243/https://www.theartnewspaper.com/news/facing-complaint-unesco-pulls-misleading-images-from-advertisements-about-illicit-art-trafficking|date=17 November 2020}}</ref> == مصنوعات ۽ خدمتون == * يونيسڊاڪ (UNESDOC) ڊيٽابيس<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/unesco/resources/publications/unesdoc-database/|title=UNESDOC Database – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|website=unesco.org|access-date=8 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151214091237/http://www.unesco.org/new/en/unesco/resources/publications/unesdoc-database/|archive-date=14 December 2015|url-status=live}}</ref> – هن ۾ 1945ع کان شايع ٿيل 146,000 کان وڌيڪ يونيسڪو دستاويزن جو مڪمل متن، گڏوگڏ يونيسڪو لائبريري ۽ ميداني آفيسن ۽ ادارن جي دستاويزي مرڪزن جي مجموعن بابت ميٽاڊيٽا شامل آهي. === معلوماتي پروسيسنگ جا اوزار === يونيسڪو ڊيٽابيس انتظام (CDS/ISIS [جنهن کي برطانيه جي پوليس سافٽويئر پيڪيج ISIS سان نه ڳنڍيو وڃي]) ۽ ڊيٽا مائننگ/شمارياتي تجزيي (IDAMS) لاءِ ٻه پاڻ ۾ لاڳاپيل سافٽويئر پيڪيج تيار ڪري ٿو، انهن جي سار سنڀال ڪري ٿو، ۽ مفت ۾ ورهائي ٿو.<ref>{{cite web |url= http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=1542&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url= http://webarchive.loc.gov/all/20150108023105/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php%2DURL_ID%3D1542%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |url-status=dead |archive-date= 8 January 2015 |title= Information Processing Tools |publisher= Unesco }}</ref> * CDS/ISIS – معلومات جي ذخيرن ۽ انهن جي واپسي لاءِ هڪ عام مقصد وارو نظام. ان جو ونڊوز نسخو هڪ ڪمپيوٽر تي يا مقامي ايريا نيٽ ورڪ ۾ هلائي سگهجي ٿو. جاوا آءِ ايس آءِ ايس (JavaISIS) ڪلائنٽ/سرور جزا انٽرنيٽ ذريعي ريموٽ ڊيٽابيس انتظام جي سهولت ڏين ٿا ۽ ونڊوز، لينڪس ۽ ميڪنٽاش لاءِ دستياب آهن. ان کان علاوه، GenISIS استعمال ڪندڙن کي CDS/ISIS ڊيٽابيس جي ڳولا لاءِ HTML ويب فارم تيار ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿو. ISIS_DLL، CDS/ISIS تي ٻڌل ايپليڪيشنن جي ترقي لاءِ هڪ API مهيا ڪري ٿو. * OpenIDAMS – عددي ڊيٽا جي پروسيسنگ ۽ تجزيي لاءِ هڪ سافٽويئر پيڪيج، جيڪو يونيسڪو طرفان تيار، سنڀاليو ۽ ورهايو وڃي ٿو. اصل پيڪيج ملڪيتي (proprietary) هو، پر يونيسڪو ان کي کليل ذريعو (open source) طور مهيا ڪرڻ لاءِ هڪ منصوبي جي شروعات ڪئي آهي.<ref>{{cite web |url= http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=15653&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url= http://webarchive.loc.gov/all/20150113175706/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php%2DURL_ID%3D15653%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |url-status=dead |archive-date= 13 January 2015 |title= OpenIDAMS |publisher= Unesco }}</ref> * IDIS – CDS/ISIS ۽ IDAMS جي وچ ۾ سڌي ڊيٽا مٽاسٽا لاءِ هڪ اوزار. == پڻ ڏسو == {{portal|اسڪول|سائنس|سماج|سياست|دنيا}} * {{Annotated link |علمي نقل و حرڪت جو نيٽ ورڪ}} * {{Annotated link |قومن جي ليگ جا آرڪائيو}} * {{Annotated link |يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جون فهرستون}} * ''[[يونيسڪو ريڪلائننگ فگر 1957–58]]''، [[هينري مور]] جو مجسمو * {{Annotated link |يوني ريف}} * {{Annotated link |جسماني تعليم، جسماني سرگرمي ۽ راندين بابت بين الاقوامي چارٽر}} * {{Annotated link |ثقافتي پاليسين ۽ پائيدار ترقي بابت عالمي ڪانفرنس}} {{clear}} == حوالا == {{reflist}} {{notelist}} <references group="lower-alpha"/> == وڌيڪ مطالعو == * Finnemore, Martha. 1993. "[https://www.jstor.org/stable/2706939?seq=1 International Organizations as Teachers of Norms: The United Nations Educational, Scientific, and Cutural{{sic|nolink=y}} Organization and Science Policy.]" ''International Organization'' Vol. 47, No. 4 (Autumn, 1993), pp.&nbsp;565–597 == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{sisterlinks|d=Q7809|c=Category:UNESCO|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=WikiProject UNESCO|mw=no|s=no|wikt=no|species=no}} * {{Official website|https://www.unesco.org/}} {{United Nations}} {{ECOSOC}} {{UN Charter}} {{Supranationalism/World government topics |state = autocollapse}} {{Humanitarian partners of the European Commission}} {{Authority control}} [[زمرو:يونيسڪو]] [[زمرو:بين الحڪومتي ثقافتي تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي تعليمي تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي سائنسي تنظيمون]] [[زمرو:تحفظ ۽ بحالي واريون تنظيمون]] [[زمرو:ورثي سان لاڳاپيل تنظيمون]] [[زمرو:امن جون تنظيمون]] [[زمرو:گڏيل قومن جو ترقياتي گروپ]] [[زمرو:گڏيل قومن جون خصوصي ايجنسيون]] [[زمرو:يورپ ۾ قائم گڏيل قومن جون تنظيمون]] [[زمرو:پيرس ۾ قائم بين الاقوامي تنظيمون]] [[زمرو:فرانس ۽ گڏيل قومون]] [[زمرو:1945ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون]] [[زمرو:1945ع ۾ فرانس ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:فرانس ۾ قائم ثقافتي تنظيمون]] [[زمرو:فرانس ۾ قائم تعليمي تنظيمون]] [[زمرو:فرانس ۾ قائم سائنسي تنظيمون]] [[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]] ql49za59p8lg1f20g57v392augteq1c 429666 429664 2026-11-08T11:36:38Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ثقافتي ورثي جا ادارا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429666 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|گڏيل قومن جو خصوصي ادارو}} {{Infobox organization | logo_size = 200px | image = Flag of UNESCO.svg | name = گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم | caption = [[يونيسڪو جو جھنڊو]] | map = | map_size = | map_caption = | num_staff=2,384 | num_staff_year= 2024<ref>{{cite web | title=PERSONNEL BY ORGANIZATION | website=CEB | url=https://unsceb.org/hr-organization | access-date=2025-08-13}}</ref> | type = [[گڏيل قومن جي خصوصي ادارن جي فھرست|گڏيل قومن جو خصوصي ادارو]] | abbreviation = UNESCO | leader_title = ڊائريڪٽر جنرل | leader_name = [[خالد ال عناني]] | leader_title2 = ڊپٽي ڊائريڪٽر جنرل | leader_name2 = [[شِنگ چو]] | status = فعال | formation = {{start date and age|1945|11|16|df=yes}} | logo = Logo UNESCO 2021.svg | headquarters = [[پيرس]]، فرانس | website = [https://www.unesco.org/ unesco.org] | parent_organization = [[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] | subsidiaries = | footnotes = {{Portal-inline|سياست|size=tiny}} }} {{United Nations series}} '''گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم''' ('''يونيسڪو''' {{IPAc-en|j|uː|ˈ|n|ɛ|s|k|oʊ}})<ref>{{cite web|title = UNESCO|url = https://www.unesco.org/|website = UNESCO|access-date = 22 July 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20130925093242/http://en.unesco.org/|archive-date = 25 September 2013|url-status = live}}</ref>{{Efn|{{lang|fr|link=no|Organisation des Nations unies pour l'éducation, la science et la culture}}}} [[گڏيل قومن]] (يو اين) جو ھڪ [[گڏيل قومن جي خصوصي ادارن جي فھرست|خصوصي ادارو]] آھي، جنھن جو مقصد تعليم، فنون، [[سائنس]] ۽ ثقافت ۾ بين الاقوامي تعاون وسيلي [[عالمي امن]] ۽ [[بين الاقوامي سلامتي|سلامتي]] کي فروغ ڏيڻ آھي.<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/brief/|title=Introducing UNESCO|publisher=UNESCO|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110818121902/http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/introducing-unesco|archive-date=18 August 2011|access-date=22 July 2025}}</ref><ref name="history">{{cite web |url = http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/ |title = UNESCO history |publisher = UNESCO |access-date = 23 April 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100409011030/http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/ |archive-date = 9 April 2010 |url-status = live }}</ref> ھن جا 194 [[يونيسڪو جا رڪن ملڪ|رڪن ملڪ]] ۽ 12 شريڪ رڪن آھن،<ref>{{cite web |title=List of UNESCO members and associates |url=https://www.unesco.org/en/countries |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815012241/https://en.unesco.org/countries/ |archive-date=15 August 2022 |access-date=23 August 2022 |publisher=UNESCO}}</ref> گڏوگڏ [[غير سرڪاري تنظيم|غير سرڪاري]]، [[بين الحڪومتي تنظيم|بين الحڪومتي]] ۽ [[خانگي شعبي]] ۾ ڀائيوار پڻ آھن.<ref>{{Cite web|date=25 June 2013|title=Partnerships|url=https://www.unesco.org/en/partnerships|access-date=19 August 2020|website=UNESCO|language=en|archive-date=23 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200823220827/https://en.unesco.org/partnerships|url-status=live}}</ref> [[پيرس]]، فرانس ۾ قائم ھي تنظيم 53 علائقائي ميداني آفيسون<ref>{{Cite web|title=Field offices|url=https://www.unesco.org/en/fieldoffice?hub=171411|access-date=19 August 2020|website=UNESCO|language=en|archive-date=17 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817141658/https://en.unesco.org/fieldoffice/|url-status=live}}</ref> ۽ 199 [[يونيسڪو لاءِ قومي ڪميشنون|قومي ڪميشنون]] رکي ٿي.<ref>{{Cite web |date=28 September 2012|title=National Commissions |url=https://pax.unesco.org/countries/NationalCommissions.html |access-date=19 August 2020 |website=UNESCO |language=en |archive-date=22 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822204031/https://en.unesco.org/countries/national-commissions|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=1 August 2019 |title=About UNESCO Office for the Pacific States |url=https://www.unesco.org/en/fieldoffice/pacific/about |access-date=24 July 2023 |website=UNESCO |language=en}}</ref> يونيسڪو 1945ع ۾ [[ليگ آف نيشنز]] جي [[دانشورانه تعاون بابت بين الاقوامي ڪميٽي]] جي جانشين طور قائم ڪئي وئي.<ref name="intellectualcooperation">{{cite book|last=Grandjean|first=Martin|url=https://tel.archives-ouvertes.fr/tel-01853903/document|title=Les réseaux de la coopération intellectuelle. La Société des Nations comme actrice des échanges scientifiques et culturels dans l'entre-deux-guerres|date=2018|publisher=Université de Lausanne|location=Lausanne|trans-title=The Networks of Intellectual Cooperation. The League of Nations as an Actor of the Scientific and Cultural Exchanges in the Inter-War Period|access-date=5 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180912022034/https://tel.archives-ouvertes.fr/tel-01853903/document|archive-date=12 September 2018|url-status=live}} ([http://www.martingrandjean.ch/the-networks-of-intellectual-cooperation/ English summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322103701/http://www.martingrandjean.ch/the-networks-of-intellectual-cooperation/|date=22 March 2019}}).</ref> يونيسڪو جو باني مشن، جيڪو [[ٻي عالمي جنگ]] جي واقعن جي اثر ھيٺ تشڪيل ڏنو ويو، قومن جي وچ ۾ تعاون ۽ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائي [[امن]]، [[پائيدار ترقي]] ۽ انساني حقن کي اڳتي وڌائڻ آھي.<ref name="unesdoc.unesco.org">{{Cite web |title=UNESCO. General Conference, 39th, 2017 [892] |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000261751.page=6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409073606/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000261751.page=6 |archive-date=9 April 2020 |access-date=19 August 2020 |website=UNESCO Digital Library}}</ref> ھي مقصد پنجن وڏن پروگرام علائقن وسيلي حاصل ڪيو وڃي ٿو: تعليم، [[قدرتي سائنس]]ون، [[سماجي سائنس|سماجي]]/[[انساني سائنس]]ون، ثقافت ۽ مواصلات/معلومات. يونيسڪو اھڙن منصوبن جي سرپرستي ڪري ٿي جيڪي [[خواندگي]] کي بھتر ڪن، فني تربيت ۽ تعليم فراھم ڪن، سائنس کي اڳتي وڌائن، آزاد ميڊيا ۽ [[صحافت جي آزادي]] جي حفاظت ڪن، [[علائقو|علائقائي]] ۽ [[ثقافتي تاريخ]] کي محفوظ ڪن، ۽ [[ثقافتي تنوع]] کي فروغ ڏين.<ref>{{Cite web |title=MOFA: Project list of The UNESCO Japanese Funds-in-Trust for the Capacity-building of Human Resources |url=https://www.mofa.go.jp/policy/culture/coop/unesco/program/list.html |access-date=30 June 2022 |website=mofa.go.jp}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sponsors |url=https://www.climats-bourgogne.com/en/sponsors_30.html |access-date=30 June 2022 |website=climats-bourgogne.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sponsors and Contributors |url=https://www.wcrp-climate.org/sponsors |access-date=30 June 2022 |website=wcrp-climate.org}}</ref> تنظيم خاص طور تي [[عالمي ورثي واري ماڳ]]ن جي قيام ۽ تحفظ ۾ مدد ڪري ٿي، جيڪي [[ثقافتي ورثو|ثقافتي]] ۽ [[قدرتي ورثو|قدرتي]] اھميت رکن ٿا.<ref>{{cite web|title=UNESCO • General Conference; 34th; Medium-term Strategy, 2008–2013; 2007|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001499/149999e.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728152547/http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001499/149999e.pdf|archive-date=28 July 2011|access-date=8 August 2011}}</ref> يونيسڪو جي نگراني جنرل ڪانفرنس ڪندي آھي، جيڪا رڪن ملڪن ۽ شريڪ رڪنن تي مشتمل آھي ۽ ھر ٻن سالن ۾ اداري جا پروگرام ۽ بجيٽ مقرر ڪرڻ لاءِ گڏ ٿيندي آھي. اھا ايگزيڪيوٽو بورڊ جا ميمبر پڻ چونڊيندي آھي، جيڪو يونيسڪو جي ڪم جو انتظام ڪري ٿو، ۽ ھر چئن سالن کان پوءِ ھڪ ڊائريڪٽر جنرل مقرر ڪري ٿي، جيڪو يونيسڪو جو اعليٰ انتظامي سربراھ ھوندو آھي. {{TOC limit|}} == تاريخ == === شروعات === يونيسڪو ۽ ان جو بين الاقوامي تعاون وارو مينڊيٽ [[ليگ آف نيشنز]] جي 21 سيپٽمبر 1921ع واري قرارداد تائين پھچي ٿو، جنھن ۾ اھڙي ڪميشن چونڊڻ جو فيصلو ڪيو ويو جيڪو اھو جائزو وٺي تہ ڇا قومون پنھنجون ثقافتي، تعليمي ۽ سائنسي ڪاميابيون آزادي سان ھڪ ٻئي سان ونڊي سگھن ٿيون يا نه.<ref>{{Citation | publisher = League of Nations | series = Records of the Second Assembly | title = Plenary Meetings | date = 5 September – 5 October 1921 | place = Geneva}}</ref><ref>{{Citation | quote = The [[International Committee on Intellectual Cooperation]] (ICIC) was created on 4 January 1922, as a consultative organ composed of individuals elected based on their personal qualifications. | title = A Chronology of UNESCO: 1945–1987 | url = http://unesdoc.unesco.org/images/0007/000790/079049eb.pdf | place = Paris | date = December 1987 | id = LAD.85/WS/4 Rev | series = UNESDOC database | ref = {{Harvid | UNESCO |1987}} | access-date = 13 December 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110202095140/http://unesdoc.unesco.org/images/0007/000790/079049eb.pdf | archive-date = 2 February 2011 | url-status = live }}.</ref> ھي نئون ادارو، [[دانشورانه تعاون بابت بين الاقوامي ڪميٽي]] (ICIC)، 1922ع ۾ قائم ڪيو ويو<ref name="intellectualcooperation"/> ۽ ان جي ميمبرن ۾ [[ھينري برگسان]]، [[البرٽ آئنسٽائن]]، [[ميري ڪيوري]]، [[رابرٽ اي. مليڪن]] ۽ [[گونزاگ ڊي رينولڊ]] جھڙيون شخصيتون شامل ھيون (اھڙيءَ طرح اھا ليگ آف نيشنز جي ھڪ ننڍڙي ڪميشن ھئي، جيڪا بنيادي طور مغربي يورپ تي مرڪوز ھئي).<ref>{{Cite journal| last = Grandjean| first = Martin| title = A Representative Organization? Ibero-American Networks in the Committee on Intellectual Cooperation of the League of Nations (1922–1939)| journal = Cultural Organizations, Networks and Mediators in Contemporary Ibero-America| pages = 65–89| date = 2020| doi = 10.4324/9780429299407-4| s2cid = 243387712| url = https://serval.unil.ch/resource/serval:BIB_F8F05A6DBC3C.P001/REF| access-date = 13 August 2020| archive-date = 17 January 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210117191605/https://serval.unil.ch/resource/serval:BIB_F8F05A6DBC3C.P001/REF| url-status = live| doi-access = free}}</ref> بين الاقوامي دانشورانه تعاون وارو ادارو (IIIC) پوءِ سيپٽمبر 1924ع ۾ [[پيرس]] ۾ قائم ڪيو ويو، جيئن ICIC جي عملدرآمد ڪندڙ اداري طور ڪم ڪري سگهي.<ref>{{Citation | publisher = United Nations library resources | title = International Institute of Intellectual Cooperation | date = 1930 | url = https://libraryresources.unog.ch/ld.php?content_id=31390699 | access-date = 27 March 2021 | archive-date = 19 August 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210819035239/https://libraryresources.unog.ch/ld.php?content_id=31390699 | url-status = live }}</ref> بهرحال، [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات انهن اڳوڻين تنظيمن جي ڪم کي وڏي حد تائين روڪي ڇڏيو.<ref>{{Cite book|last1=Hamen |first1=Susan E |last2=Wilson |first2=Theodore A |title=The Great Depression and World War II : 1929–1945|url=https://archive.org/details/greatdepressionw0000hame |year=2014|publisher=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-62403-178-6|oclc=870724668}}</ref> خانگي قدمن جي حوالي سان، [[بين الاقوامي بيورو براءِ تعليم]] (IBE) ڊسمبر 1925ع کان بين الاقوامي تعليمي ترقي جي خدمت ۾ هڪ [[غير سرڪاري تنظيم]] طور ڪم ڪرڻ شروع ڪيو.{{Sfn | UNESCO | 1987}} 1952ع ۾ گڏيل ڪميشن قائم ڪرڻ کان پوءِ 1969ع ۾ اهو يونيسڪو ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |title=IBE — Digital Collections — IBE History, 1925-1969 |url=https://digitalcollections.ibe-unesco.org/about/ibe-history/ |access-date=2024-07-26 |website=IBE — Digital Collections |language=en-GB |archive-date=14 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250614135143/https://digitalcollections.ibe-unesco.org/about/ibe-history/ |url-status=dead }}</ref> === قيام === [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] ۽ [[گڏيل قومن جي اعلان]] تي صحيحون ٿيڻ کان پوءِ، اتحادي ملڪن جي تعليم جي وزيرن جي ڪانفرنس (CAME) لنڊن ۾ گڏجاڻيون شروع ڪيون، جيڪي 16 نومبر 1942ع کان 5 ڊسمبر 1945ع تائين جاري رهيون. 30 آڪٽوبر 1943ع تي هڪ بين الاقوامي تنظيم جي ضرورت [[ماسڪو اعلان]] ۾ ظاهر ڪئي وئي، جنهن تي [[چين جي قومي حڪومت|چين]]، [[برطانيا]]، [[گڏيل رياستون]] ۽ سوويت يونين متفق ٿيا. ان کان پوءِ 9 آڪٽوبر 1944ع تي [[ڊمبرٽن اوڪس ڪانفرنس]] جون تجويزون سامهون آيون. CAME جي تجويز ۽ [[بين الاقوامي تنظيم بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس]] (UNCIO) جي سفارشن مطابق، جيڪا اپريل کان جون 1945ع تائين [[سان فرانسسڪو]] ۾ منعقد ٿي، تعليمي ۽ ثقافتي تنظيم (ECO/CONF) جي قيام لاءِ گڏيل قومن جي هڪ ڪانفرنس 1 کان 16 نومبر 1945ع تائين لنڊن ۾ سڏائي وئي، جنهن ۾ 44 حڪومتن جي نمائندگي موجود هئي. يونيسڪو جو تصور گهڻو ڪري [[راب بٽلر]] تيار ڪيو، جيڪو برطانيا جو [[تعليم وارو وزير]] هو ۽ جنهن تنظيم جي ترقي ۾ وڏو اثر ڇڏيو.<ref>[https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1949/jan/26/the-work-of-unesco The work of U.N.E.S.C.O. (Hansard, 26 January 1949)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019103837/http://hansard.millbanksystems.com/lords/1949/jan/26/the-work-of-unesco |date=19 October 2017 }}. Millbank systems. Retrieved 12 July 2013.</ref> ECO/CONF دوران يونيسڪو جو آئين آرٽيڪل 57 تحت پيش ڪيو ويو ۽ 41 ملڪن ان تي صحيحون ڪيون، جڏهن ته هڪ تياري ڪميشن پڻ قائم ڪئي وئي.<ref name="UNESCO_75Years">{{cite web |title=75 years ago, UNESCO's Constitution adopted |url=https://www.unesco.org/en/articles/75-years-ago-unescos-constitution-adopted#:~:text=In%20the%20United%20Nations%20Charter,after%20ratification%20by%2020%20signatories |website=UNESCO |publisher=UNESCO |access-date=March 6, 2026}}</ref> هي تياري ڪميشن 16 نومبر 1945ع کان 4 نومبر 1946ع تائين ڪم ڪندي رهي، يعني اهو ڏينهن جڏهن يونيسڪو جو آئين هڪ رڪن ملڪ طرفان ويهين توثيق جمع ڪرائڻ سان نافذ ٿيو.{{Sfn | Unesco | 1945}} پهرين جنرل ڪانفرنس 19 نومبر کان 10 ڊسمبر 1946ع تائين منعقد ٿي، جنهن ۾ [[جوليئن هَڪسلي]] کي ڊائريڪٽر جنرل چونڊيو ويو.<ref>{{cite conference|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001145/114580e.pdf |publisher=UNESCO |year=1947 |title=General Conference, First Session |place=UNESCO House, Paris |at=Item 14, p. 73 |series=UNESDOC database |access-date=1 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904090227/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001145/114580e.pdf |archive-date=4 September 2012 |url-status=live}}</ref> گڏيل رياستن جي فوج جو ڪرنل، يونيورسٽي جو صدر ۽ [[شهري حقن]] جو حامي [[بليڪ آر. وان لير]] پڻ ان جو ميمبر بڻيو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3N_KlLQISQMC&dq=blake+%22van+leer%22&pg=PA35|title=Summary Minutes of Meetings 1956|year=1956|publisher=United States National Commission for the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.|access-date=27 December 2021|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209082914/https://www.google.com/books/edition/Summary_Minutes_of_Meeting/3N_KlLQISQMC?hl=en&gbpv=1&dq=blake+%22van+leer%22&pg=PA35&printsec=frontcover|url-status=live}}</ref> نومبر 1954ع ۾ آئين ۾ ترميم ڪئي وئي، جڏهن جنرل ڪانفرنس اهو فيصلو ڪيو ته ايگزيڪيوٽو بورڊ جا ميمبر انهن رياستن جي حڪومتن جا نمائندا هوندا، جن جا اهي شهري آهن، ۽ اڳ وانگر پنهنجي ذاتي حيثيت ۾ ڪم نه ڪندا.<ref>{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001145/114586e.pdf |title=Records of the General Conference, Eighth Session |website=UNESCO Digital Library |access-date=13 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110202095202/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001145/114586e.pdf |archive-date=2 February 2011 |url-status=live }}</ref> انتظامي ڍانچي ۾ هن تبديلي يونيسڪو کي ان جي اڳوڻي اداري ICIC کان ممتاز بڻايو، ڇاڪاڻ⁠تہ هاڻي رڪن ملڪ تنظيم جي دائري اختيار وارن شعبن ۾ گڏيل طور ڪم ڪندا هئا. وقت سان گڏ جڏهن رڪن ملڪ يونيسڪو جي مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاءِ گڏجي ڪم ڪندا رهيا، تڏهن سياسي ۽ تاريخي عنصرن تنظيم جي سرگرمين کي شڪل ڏيندا رهيا، خاص طور تي [[سرد جنگ]]، [[نوآبادياتي خاتمو|نوآبادياتي نظام]] ۽ [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] دوران.<ref>{{Citation|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203307434_chapter_2|work=United Nations Peacekeeping in the Post-Cold War Era|pages=23–45|place=Abingdon, UK|publisher=Taylor & Francis|doi=10.4324/9780203307434_chapter_2|isbn=978-0-203-30743-4|access-date=17 September 2020|title=Peacekeeping in the Cold War/Post-Cold War|year=2005|archive-date=12 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210312003333/https://www.taylorfrancis.com/books/united-nations-peacekeeping-post-cold-war-era-john-terence-neill-nick-rees/10.4324/9780203307434|url-status=live|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmidt, Christopher.|title=Into the heart of darkness : cosmopolitanism vs. realism and the Democratic Republic of Congo|date=2010|oclc=650842164}}</ref> === ترقي === تنظيم جي وڏين ڪاميابين مان ھڪ نسل پرستيءَ خلاف ان جو ڪم آھي، مثال طور [[نسل جو سوال|نسل بابت بيانن]] وسيلي، جيڪي 1950ع ۾ انسانيات جي ماهرن جي اعلان سان شروع ٿيا (جن ۾ [[ڪلائوڊ ليوي-اسٽراس]] بہ شامل ھو) ۽ ٻين سائنسدانن سان گڏ اڳتي وڌيا، ۽ 1978ع جي [[نسل بابت يونيسڪو بيان#نسل ۽ نسلي تعصب بابت اعلان (1978)|نسل ۽ نسلي تعصب بابت اعلان]] تي پڄاڻيءَ تي پھتا.<ref>{{Cite magazine |title=Claude Lévi-Strauss and UNESCO |first=Wiktor |last=Stoczkowski |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000162769 |access-date=2024-07-26 |journal=The UNESCO Courier |publisher=UNESCO |location=Paris, France |date=2008 |number=5 |issn=1993-8616}}</ref> 1955ع ۾، [[ڏکڻ آفريڪا جي جمھوريت]] يونيسڪو کان ڌار ٿي وئي، اھو چوندي تہ تنظيم جون ڪجھ اشاعتون ملڪ جي "نسلي مسئلن" ۾ "مداخلت" جي برابر آھن.<ref>{{Cite web |title=Apartheid: its effects on education, science, culture and information |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000002428 |access-date=2024-07-26 |date=1967 |publisher=UNESCO}}</ref> اھا 1994ع ۾ [[نيلسن منڊيلا]] جي قيادت ھيٺ ٻيھر تنظيم ۾ شامل ٿي.<ref>{{Cite book|last=Thompson, Leonard Monteath |title=A history of South Africa|date=January 2001|isbn=978-0-300-12806-2|edition=Third|location=New Haven|oclc=560542020 |publisher=Yale University Press }}</ref><ref>{{Citation|last=Nygren|first=Thomas|title=UNESCO Teaches History: Implementing International Understanding in Sweden|date=2016|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-137-58120-4_11|work=A History of UNESCO|pages=201–230|place=London|publisher=Palgrave Macmillan UK|doi=10.1007/978-1-137-58120-4_11|isbn=978-1-349-84528-6|access-date=17 September 2020|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209082907/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-137-58120-4_11|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تعليم جي شعبي ۾ يونيسڪو جي شروعاتي ڪمن مان ھڪ بنيادي تعليم بابت پائلٽ منصوبو ھو، جيڪو ماربيئل وادي، ھيٽي ۾ 1947ع ۾ شروع ڪيو ويو.{{Cn|date=December 2025}} ھن منصوبي کان پوءِ ٻين ملڪن ڏانھن ماهرن جا مشن موڪليا ويا، جن ۾ 1949ع جو افغانستان ڏانھن مشن پڻ شامل ھو.<ref name=":0">{{Cite web |title=UNESCO at 74: An overview of its laudable progress |url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/reviews/unesco-at-74-an-overview-of-its-laudable-progress-1573916648 |access-date=2024-07-26 |website=The Financial Express}}</ref> يونيسڪو 1948ع ۾ سفارش ڪئي تہ رڪن ملڪ مفت پرائمري تعليم کي [[لازمي تعليم|لازمي]] ۽ آفاقي بڻائن.<ref name=":0" /> [[سڀني لاءِ تعليم بابت 1990ع جي عالمي ڪانفرنس|سڀني لاءِ تعليم بابت عالمي ڪانفرنس]]، جيڪا [[جومٽين]]، ٿائيلينڊ ۾ ٿي، 1990ع ۾ سڀني ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ بنيادي تعليم فراھم ڪرڻ واري عالمي تحريڪ جي شروعات ڪئي.<ref name=":0" /> 2000ع ۾ [[عالمي تعليمي فورم]]، [[ڊڪار]]، سينيگال ۾، رڪن حڪومتن کي 2015ع تائين سڀني لاءِ بنيادي تعليم حاصل ڪرڻ جي عزم ڏانھن وٺي ويو.<ref name=":0" /> [[اعليٰ تعليم بابت عالمي اعلان]] يونيسڪو جي اعليٰ تعليم بابت عالمي ڪانفرنس طرفان 9 آڪٽوبر 1998ع تي منظور ڪيو ويو،<ref>{{cite web|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000141952|title=World Declaration On Higher Education For The Twenty-First Century: Vision And Action |publisher=UNESCO |date=1998-10-09 |access-date=2012-11-12}}</ref> جنھن جو مقصد [[اعليٰ تعليم]] جي آدرشن ۽ رسائي بابت عالمي معيار مقرر ڪرڻ ھو. ثقافت ۾ يونيسڪو جي شروعاتي سرگرمين ۾ [[نوبيا جي يادگارن کي بچائڻ لاءِ بين الاقوامي مهم]] شامل ھئي، جيڪا 1960ع ۾ شروع ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |title=Monuments of Nubia-International Campaign to Save the Monuments of Nubia |url=https://whc.unesco.org/en/activities/172/ |access-date=2024-07-26 |publisher=UNESCO}}</ref> ھن مهم جو مقصد [[ابو سمبل]] جي عظيم مندر کي منتقل ڪرڻ ھو، تہ جيئن [[اسوان ڊيم]] جي تعمير کان پوءِ اھو نيل درياهه جي پاڻيءَ ۾ ٻڏي نہ وڃي. 20 سالن واري مهم دوران، 22 يادگار ۽ تعميراتي مجموعا منتقل ڪيا ويا. ھي ان سلسلي جي پهرين ۽ سڀ کان وڏي مهم ھئي، جن ۾ [[موئن جو دڙو]] (پاڪستان)، [[فاس]] (مراڪش)، [[کٽمنڊو]] (نيپال)، [[بوروبودور]] (انڊونيشيا) ۽ [[ايٿنز جو ايڪروپولس]] (يونان) شامل ھئا.<ref>{{Cite book|last=Nagaoka|first=Masanori|title=Cultural landscape management at Borobudur, Indonesia|date=2016|publisher=Springer|isbn=978-3-319-42046-2|oclc=957437019}}</ref> ورثي بابت تنظيم جي ڪم سبب 1972ع ۾ عالمي ثقافتي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ بابت ڪنوينشن اختيار ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=The World Heritage Convention |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |access-date=2024-07-26 |publisher=UNESCO}}</ref> 1976ع ۾ [[عالمي ورثي ڪميٽي]] قائم ڪئي وئي ۽ 1978ع ۾ پهريون ماڳ [[عالمي ورثي فھرست]] ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |title=41st Session of the World Heritage Committee |publisher=The City of Krakow |url=https://www.krakow.pl/krakow_open_city/see_also___/211447,339,komunikat,41st_session_of_the_world_heritage_committee_.html |date=18 August 2017 |access-date=2024-07-26}}</ref> ان کان پوءِ ثقافتي ورثي ۽ تنوع بابت اهم قانوني اوزار يونيسڪو جي رڪن ملڪن طرفان 2003ع ۾ ([[غير مادي ثقافتي ورثي]] جي حفاظت بابت ڪنوينشن)<ref>{{Cite web |title=Text of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage |url=https://ich.unesco.org/en/convention |access-date=2024-07-26 |publisher=UNESCO}}</ref> ۽ 2005ع ۾ ([[ثقافتي اظھارن جي تنوع جي تحفظ ۽ واڌاري بابت ڪنوينشن]]) اختيار ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/legal-affairs/convention-protection-and-promotion-diversity-cultural-expressions |title=Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions |publisher=UNESCO |access-date=9 August 2024}}</ref> ڊسمبر 1951ع ۾ پيرس ۾ يونيسڪو جي هڪ بين الحڪومتي گڏجاڻي [[ائٽمي تحقيق لاءِ يورپي ڪائونسل]] جي قيام جو سبب بڻي، جيڪا پوءِ 1954ع ۾ [[ائٽمي تحقيق لاءِ يورپي تنظيم]] (CERN) قائم ڪرڻ جي ذميوار ٿي.<ref>{{Cite web |title=About CERN |url=https://home.cern/about |access-date=2024-07-26 |publisher=[[CERN]]}}</ref><ref>{{Cite journal |date=25 November 2020 |title=UNESCO must reform to stay relevant – and reconnect people through science |url=https://www.nature.com/articles/d41586-020-03311-3 |journal=Nature |volume=587 |issue=7835 |pages=521–522 |doi=10.1038/d41586-020-03311-3|pmid=33239811 |bibcode=2020Natur.587..521. |s2cid=227176079 |url-access=subscription }}</ref> خشڪ علائقن جو پروگرام، 1948–1966، [[قدرتي سائنس]]ن جي ميدان ۾ يونيسڪو جي ھڪ ٻئي شروعاتي وڏي منصوبي جو مثال آھي.<ref>{{Cite web |title=UNESCO in the Making |url=https://en.geneva.unesco.org/70years/unesco_making |year=2019 |access-date=16 August 2024 |publisher=UNESCO |location=Paris, France |archive-date=27 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727014353/https://en.geneva.unesco.org/70years/unesco_making |url-status=dead }}</ref> 1968ع ۾، يونيسڪو ماحول ۽ ترقيءَ کي پاڻ ۾ ملائڻ جي مقصد سان پهرين بين الحڪومتي ڪانفرنس منظم ڪئي، اھو مسئلو جيڪو [[پائيدار ترقي]] جي ميدان ۾ اڄ بہ بحث هيٺ آھي. 1968ع واري ڪانفرنس جو مکيه نتيجو يونيسڪو جي [[انسان ۽ حياتياتي گولو پروگرام]] جو قيام ھو.<ref>{{cite journal |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0006/000677/067785eo.pdf |title=Use and conservation of the biosphere: Proceedings of the intergovernmental conference of experts on the scientific basis for rational use and conservation of the resources of the biosphere, Paris, 4–13 September 1968 |date=1970 |journal=Natural Resources Research |volume=X |access-date=8 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407031659/http://unesdoc.unesco.org/images/0006/000677/067785eo.pdf |archive-date=7 April 2012 |url-status=live }}</ref> يونيسڪو کي قومي سائنسي بيوروڪريسين جي ڦهلاءَ جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آھي.<ref>{{Cite book|last=Finnemore|first=Martha|url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh|title=National Interests in International Society|date=1996|publisher=Cornell University Press|pages=4|jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh|isbn=978-0-8014-8323-3 |access-date=11 May 2021|archive-date=1 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh|url-status=live}}</ref> مواصلات جي شعبي ۾، "لفظ ۽ تصوير وسيلي خيالن جو آزاد وهڪرو" يونيسڪو جي آئين ۾ ان جي قيام کان وٺي شامل آھي، ٻي عالمي جنگ جي تجربي کان پوءِ، جڏھن معلومات تي ضابطو آباديءَ کي جارحيت لاءِ فڪري طور تي تيار ڪرڻ ۾ هڪ عنصر هو.<ref name=":1">{{Cite web |title=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization: Seeds of Peace, Weeds of War |url=https://irpj.euclid.int/articles/united-nations-educational-scientific-and-cultural-organization-seeds-of-peace-weeds-of-war/ |access-date=2024-07-26 |website=IRPJ = Intergovernmental Research and Policy Journal |language=en-US}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان فوراً پوءِ وارن سالن ۾ ڪوششون تعمير نو ۽ دنيا ڀر ۾ عوامي مواصلات جي ذريعن جي ضرورتن جي سڃاڻپ تي مرڪوز رهيون. يونيسڪو 1950ع واري ڏهاڪي ۾ صحافين لاءِ تربيت ۽ تعليم منظم ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name=":1" /> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ "[[نئون عالمي معلوماتي ۽ مواصلاتي نظام]]" جي مطالبن جي جواب ۾، يونيسڪو مواصلاتي مسئلن جي مطالعي لاءِ بين الاقوامي ڪميشن قائم ڪئي،<ref name=":2">{{Cite book |chapter=UNESCO and the promotion of cultural exchange and cultural diversity |last1=Wouters |first1=Jan |last2=Vidal |first2=Maarten |pages=147–169 |title=Normative Action in Education, Science and Culture – Essays in Commemoration of the Sixtieth Anniversary of UNESCO |volume=1 |series=Standard-Setting in UNESCO |date=29 June 1905 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000156697 |publisher=UNESCO Publishing |access-date=2024-07-26 |isbn=978-92-3-104067-2}}</ref> جنھن 1980ع جي [[ميڪ برائيڊ رپورٽ]] تيار ڪئي (جنھن جو نالو ڪميشن جي چيئر، نوبل امن انعام يافته [[شان ميڪ برائيڊ]] جي نالي تي رکيو ويو).<ref name=":2" /> ساڳئي سال، يونيسڪو [[مواصلات جي ترقي لاءِ بين الاقوامي پروگرام]] (IPDC) ٺاهيو، جيڪو ترقي پذير ملڪن ۾ ميڊيا جي ترقي کي فروغ ڏيڻ لاءِ ٺاهيل هڪ گهڻ طرفو فورم هو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/international-programme-development-communication/about |title= International Programme for the Development of Communication – About |publisher=UNESCO |access-date=9 August 2024}}</ref> 1993ع ۾، يونيسڪو جي جنرل ڪانفرنس [[ونڊهوڪ اعلان]] جي [[ميڊيا جي آزادي]] ۽ گهڻ رخيءَ بابت توثيق ڪئي، جنهن سبب گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي ان جي منظوريءَ جي تاريخ، 3 مئي، کي [[صحافت جي آزادي جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=World Press Freedom Day |url=https://www.un.org/en/observances/press-freedom-day |access-date=2024-07-26 |publisher=United Nations}}</ref> 1997ع کان وٺي، يونيسڪو هر سال 3 مئي تي [[يونيسڪو/گيئرمو ڪانو عالمي صحافتي آزادي انعام|يونيسڪو / گيئرمو ڪانو عالمي صحافتي آزادي انعام]] ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=What is UNESCO/Guillermo Cano World Press Freedom Prize? |url=https://www.manoramayearbook.in/current-affairs/world/2024/05/03/unesco-guillermo-cano-world-press-freedom-prize.html |access-date=2024-07-26 |website=www.manoramayearbook.in}}</ref> === 21ھين صدي === === رياستن جي رڪنيتن ۾ تبديليون === ==== اسرائيل، فلسطين، ۽ گڏيل رياستون ==== 2011ع ۾، يونيسڪو فلسطين کي رڪن طور داخل ڪيو.<ref>{{cite web|url = http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/general_conference_admits_palestine_as_unesco_member_state/|title = General Conference admits Palestine as UNESCO Member|date = 31 October 2011|access-date = 11 December 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20111214135140/http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/general_conference_admits_palestine_as_unesco_member_state/|archive-date = 14 December 2011|url-status = live}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/palestinianauthority/8860951/US-withdraws-Unesco-funding-after-it-accepts-Palestinian-membership.html |title = US withdraws Unesco funding after it accepts Palestinian membership |first = Adrian |last = Blomfield |work = The Telegraph |date = 31 October 2011 |access-date = 31 October 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111101190549/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/palestinianauthority/8860951/US-withdraws-Unesco-funding-after-it-accepts-Palestinian-membership.html |archive-date = 1 November 2011 |url-status = live }}</ref><ref>{{Cite AV media |url=https://www.unesco.org/archives/multimedia/document-2168 |title=Palestine Admitted to UNESCO |date=2011-11-02 |language=en |access-date=2025-06-17 |via=www.unesco.org}}</ref> اپريل 1989ع ۾ فلسطين طرفان يونيسڪو ۽ [[عالمي صحت تنظيم|ڊبليو ايڇ او]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏيڻ کان پوءِ گڏيل رياستن ۾ قانون منظور ڪيا ويا هئا،<ref name="Sakran2019">{{cite book|author=Shadi Sakran|title=The Legal Consequences of Limited Statehood: Palestine in Multilateral Frameworks|url=https://books.google.com/books?id=Bk7ADwAAQBAJ&pg=PT64|date=26 November 2019|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-00-076357-7|pages=64–|access-date=27 February 2020|archive-date=24 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224172201/https://books.google.com/books?id=Bk7ADwAAQBAJ&pg=PT64|url-status=live}}</ref><ref>[https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000082711_eng Request for the admission of the State of Palestine to UNESCO as a Member State] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413024831/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000082711_eng |date=13 April 2020 }}, UNESCO Executive Board, 131st, 1989</ref> جن جو مطلب اھو آھي تہ گڏيل رياستون گڏيل قومن جي ڪنھن بہ اھڙي تنظيم کي مالي مدد نٿيون ڏئي سگھن جيڪا فلسطين کي مڪمل رڪن طور قبول ڪري.<ref>The laws originated in {{USBill|101|hr|2145}} and {{USBill|101|s|875}}; for further details, see committee discussions at: {{cite book|author=United States. Congress. House. Committee on Foreign Affairs. Subcommittee on Human Rights and International Organizations|title=The PLO's Efforts to Obtain Statehood Status at the World Health Organization and Other International Organizations: Hearing and Markup Before the Subcommittee on Human Rights and International Organizations of the Committee on Foreign Affairs, House of Representatives, One Hundred First Congress, First Session, on H.R. 2145, May 4, 1989|url=https://books.google.com/books?id=Sel5XgE6eGQC|year=1989|publisher=U.S. Government Printing Office|access-date=27 February 2020|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819213216/https://books.google.com/books?id=Sel5XgE6eGQC|url-status=live}}. The texts of the House and Senate resolutions were subsequently put into the following laws: {{USBill|101|hr|3743}} (which produced {{USPL|101|246}}), {{USBill|102|hr|5368}}, {{USBill|103|hr|2295}} and finally {{USBill|103|hr|2333}} (which produced {{USPL|103|236}}). See also: {{cite book|last=Beattie|first=Kirk|title=Congress and the Shaping of the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=gEMJAwAAQBAJ&pg=PT287|date=3 May 2016|publisher=Seven Stories Press|isbn=978-1-60980-562-3|page=287 online|quote=...1989 Senate and House efforts like... Senate Resolution 875 and House Resolution 2145, both of which contained language similar to that found in the public laws of 1990 and 1994. Sen. [[Bob Kasten|Robert Kasten, Jr.]] (R-WI) was the primary sponsor of S 875, and Rep. [[Tom Lantos]] sponsored HR 2145. In a nutshell, recognition by any UN body of the Palestinians' right to statehood or its achievement of statehood status would trigger a suspension of US funding to the "offending" UN body under these laws.|access-date=27 February 2020|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819091928/https://books.google.com/books?id=gEMJAwAAQBAJ&pg=PT287|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=U.S. stops UNESCO funding over Palestinian vote|url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-unesco-usa-funding/u-s-stops-unesco-funding-over-palestinian-vote-idUSTRE79U5ED20111031|work=Reuters|date=31 October 2011|access-date=26 February 2020|archive-date=26 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226162636/https://www.reuters.com/article/us-palestinians-unesco-usa-funding/u-s-stops-unesco-funding-over-palestinian-vote-idUSTRE79U5ED20111031|url-status=live}}</ref> نتيجي طور، گڏيل رياستن پنھنجي فنڊنگ واپس ورتي، جيڪا يونيسڪو جي بجيٽ جو اٽڪل 22٪ ھئي.<ref>{{cite news |url= https://www.nytimes.com/2011/11/01/world/middleeast/unesco-approves-full-membership-for-palestinians.html |title= Unesco Approves Full Membership for Palestinians |first1= Steven |last1= Erlanger |first2= Scott |last2= Sayare |work= The New York Times |date= 31 October 2011 |access-date= 31 October 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111031171156/http://www.nytimes.com/2011/11/01/world/middleeast/unesco-approves-full-membership-for-palestinians.html |archive-date= 31 October 2011 |url-status= live }}</ref> اسرائيل پڻ فلسطين جي يونيسڪو ۾ داخلا تي ردعمل ڏيندي يونيسڪو ڏانھن اسرائيلي ادائگيون منجمد ڪيون ۽ [[فلسطيني قومي اٿارٽي|فلسطيني اٿارٽي]] تي پابنديون لاڳو ڪيون،<ref>{{cite news|url= https://www.haaretz.com/print-edition/news/after-unesco-vote-israeli-sanctions-on-palestinian-authority-anger-u-s-1.393600|title= After UNESCO vote, Israeli sanctions on Palestinian Authority anger U.S.|work= Haaretz|date= 4 November 2011|access-date= 11 December 2011|archive-url= https://web.archive.org/web/20111207205936/http://www.haaretz.com/print-edition/news/after-unesco-vote-israeli-sanctions-on-palestinian-authority-anger-u-s-1.393600|archive-date= 7 December 2011|url-status= dead}}</ref> اھو چوندي تہ فلسطين جي داخلا "امڪاني امن ڳالهين" لاءِ نقصانڪار ٿيندي.<ref>{{cite news |url=http://articles.cnn.com/2011-11-03/middleeast/world_meast_israel-unesco_1_unesco-palestinian-bid-palestinian-state?_s=PM:MIDDLEEAST |publisher=CNN|title=Israel freezes UNESCO funds |date=3 December 2011 |access-date=11 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111106053150/http://articles.cnn.com/2011-11-03/middleeast/world_meast_israel-unesco_1_unesco-palestinian-bid-palestinian-state?_s=PM:MIDDLEEAST |archive-date=6 November 2011 }}</ref> 2013ع ۾، يونيسڪو کي واجبات جي ادائيگي بند ڪرڻ کان ٻه سال پوءِ، گڏيل رياستن ۽ اسرائيل يونيسڪو ۾ ووٽ ڏيڻ جا حق وڃائي ڇڏيا، پر چونڊجڻ جو حق نه وڃايو؛ تنهنڪري، گڏيل رياستون 2016ع کان 2019ع تائين واري مدي لاءِ ايگزيڪيوٽو بورڊ جي ميمبر طور چونڊجي ويون.<ref>{{cite news | url= https://www.reuters.com/article/us-unesco-idUSBRE9A70I320131108 | title= U.S., Israel lose voting rights at UNESCO over Palestine row | work= Reuters| date= 8 November 2013 | access-date= 29 June 2014 | archive-url= https://web.archive.org/web/20140709192541/http://www.reuters.com/article/2013/11/08/us-unesco-idUSBRE9A70I320131108 | archive-date= 9 July 2014 | url-status= live }}</ref> 2019ع ۾، اسرائيل 69 سالن جي رڪنيت کان پوءِ يونيسڪو ڇڏي ڏني، جڏھن اسرائيل جي گڏيل قومن ۾ سفير [[ڊيني ڊينون]] لکيو: "يونيسڪو اھو ادارو آھي جيڪو لڳاتار تاريخ کي ٻيھر لکي ٿو، جنھن ۾ يروشلم سان يھودي لاڳاپي کي مٽائڻ بہ شامل آھي... اھو اسرائيل جي دشمنن طرفان بگاڙيو ۽ ھٿ ڪيو وڃي ٿو... اسان اھڙي تنظيم جا ميمبر نہ رھنداسين جيڪا ڄاڻي واڻي اسان جي خلاف ڪم ڪري ٿي."<ref>{{Cite web|last1=Ahren |first1=Raphael |title="69 years after joining, Israel formally leaves UNESCO; so, too, does the US" – The Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/69-years-after-joining-israel-formally-leaves-un-cultural-body/|access-date=2 February 2021|website=[[دي ٽائيمز آف اسرائيل]]|date=31 December 2018 |archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230161001/https://www.timesofisrael.com/69-years-after-joining-israel-formally-leaves-un-cultural-body/|url-status=live}}</ref> 2023ع ۾ پڻ، گڏيل رياستن يونيسڪو ڇڏڻ کان پنج سال پوءِ ٻيهر شامل ٿيڻ ۽ پنهنجا 600 ملين آمريڪي ڊالر جا بقايا واجبات ادا ڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref name="usa2023">{{Cite web |url=https://apnews.com/article/unesco-us-rejoin-palestine-china-5b7849bd2cae966e4e9837380c0c094f |first=Angela |last=Charlton |date=2023-06-12 |accessdate=2024-09-26 |language=en-US |publisher=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] |title=US decides to rejoin UNESCO and pay back dues, to counter Chinese influence}}</ref> گڏيل رياستن کي ان جولاءِ ۾ [[يونيسڪو جنرل ڪانفرنس]] طرفان ٻيهر داخل ڪيو ويو.<ref name="uspbs">{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/u-s-formally-rejoins-unesco-5-years-after-withdraw |title=U.S. formally rejoins UNESCO 5 years after withdraw |last=Lee |first=Matthew |website=[[پي بي ايس]] |agency=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] |date=2024-09-26 |accessdate=2023-07-11}}</ref> البت، ٽي سال پوءِ، 2025ع ۾، گڏيل رياستن ٻيهر نڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو، جيڪو ڊسمبر 2026ع کان اثرائتو ٿيڻو آھي.<ref>{{Cite news |last=Chrisafis |first=Angelique |date=2025-07-22 |title=Trump pulls US out of Unesco in blow for UN culture and education agency |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/22/us-unesco-withdrawal-trump-united-nations |access-date=2025-07-22 |work=دي گارڊين |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> ==== روس ==== 2023ع ۾، روس کي پهريون ڀيرو ايگزيڪيوٽو ڪميٽي جي ميمبر طور تجديد نہ ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اھو ڪافي ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.<ref>{{cite web |date=15 November 2023 |title=Russia not elected to UNESCO Executive Board for the first time |url=https://kyivindependent.com/russia-not-elected-to-unesco-executive-board-for-the-first-time/}}</ref> === ثقافتي پاليسيون ۽ پائيدار ترقي === [[ڪووڊ-19 وبا]] ۽ [[پائيدار ترقي جا مقصد|2030ع جي پائيدار ترقي واري ايجنڊا]] حاصل ڪرڻ لاءِ گڏيل قومن جي وسيع ڪوششن جي پسمنظر ۾، يونيسڪو 2022ع ۾ [[ثقافتي پاليسين ۽ پائيدار ترقي بابت عالمي ڪانفرنس|مونڊياڪلٽ ڪانفرنسن]] (ثقافتي پاليسين ۽ پائيدار ترقي بابت عالمي ڪانفرنس) جو سلسلو ٻيهر فعال ڪيو، جنھن جو پھريون ايڊيشن 1982ع ۾ [[ميڪسيڪو سٽي]] ۾ منعقد ٿيو ھو. 2022ع واري مونڊياڪلٽ ڪانفرنس ٻيهر [[ميڪسيڪو]] ۾ منعقد ٿي، ۽ 2025ع جو ايڊيشن [[بارسلونا]]، [[اسپين]] ۾ رٿيل آھي. == سرگرميون == {{stack |[[File:UNESCO Brasília Office.jpg|thumb|[[برازيليا]] ۾ يونيسڪو جون آفيسون.]] }} {{Clear}} يونيسڪو پنهنجون سرگرميون پنج پروگرام علائقن وسيلي عمل ۾ آڻي ٿو: تعليم، قدرتي سائنسون، سماجي ۽ انساني سائنسون، ثقافت، ۽ مواصلات ۽ معلومات.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/fieldoffice/newdelhi/expertise |title=Expertise |publisher=UNESCO |access-date=9 August 2024}}</ref> * يونيسڪو [[تقابلي تعليم]] بابت تحقيق جي حمايت ڪري ٿو، ماهرانه مدد مهيا ڪري ٿو، ۽ ڀائيواريون فروغ ڏئي ٿو ته جيئن قومي تعليمي قيادت ۽ سڀني لاءِ معياري تعليم فراهم ڪرڻ جي ملڪن جي صلاحيت مضبوط ٿي سگهي. ** [[يونيسڪو چيئرز]]، يونيسڪو چيئرن جو هڪ بين الاقوامي نيٽ ورڪ، جنهن ۾ 126 ملڪن جا 770 کان وڌيڪ ادارا ۽ 644 يونيسڪو چيئرون شامل آهن ** ماحولياتي تحفظ جي تنظيم ** [[تعليم ۾ امتيازي سلوڪ جي خلاف ڪنوينشن]]، جيڪو 1960ع ۾ منظور ڪيو ويو ** بالغن جي تعليم بابت بين الاقوامي ڪانفرنس (CONFINTEA) جو هر 12 سالن جي وقفي سان انعقاد ** تعليم سڀني لاءِ عالمي نگراني رپورٽ جي اشاعت ** ''سکيا جا چار بنياد'' (Four Pillars of Learning) نالي بنيادي دستاويز جي اشاعت ** يونيسڪو اي ايس پي نيٽ (UNESCO ASPNet)، 182 ملڪن ۾ 12,000 کان وڌيڪ اسڪولن جو بين الاقوامي نيٽ ورڪ ** يونيسڪو اعليٰ تعليمي ادارن کي سند (Accreditation) نٿو ڏئي.<ref>Because [[diploma mill]]s have falsely claimed UNESCO accreditation, UNESCO itself has published warnings against education organizations that claim UNESCO recognition or affiliation. See Luca Lantero, [http://www.cimea.it/files/fileusers/Diploma_mills_Luca_Lantero_EN.pdf Degree Mills: non-accredited and irregular higher education institutions] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150513185433/http://www.cimea.it/files/fileusers/Diploma_mills_Luca_Lantero_EN.pdf |date=13 May 2015 }}, [[Information Centre on Academic Mobility and Equivalence|Information Centre on Academic Mobility and Equivalence (CIMEA)]], Italy. and [http://arquivo.pt/wayback/20090521152755/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=48787&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html UNESCO "Alert: Misuse of UNESCO Name by Bogus Institutions"]</ref> * يونيسڪو عوام کي آگاهه ڪرڻ لاءِ عوامي بيان پڻ جاري ڪري ٿو: ** [[تشدد بابت سيويل بيان]]: يونيسڪو پاران 1989ع ۾ منظور ڪيل هڪ بيان، جنهن جو مقصد هن تصور کي رد ڪرڻ هو ته انسان حياتياتي طور تي منظم تشدد ڏانهن مائل آهن. * ثقافتي ۽ سائنسي اهميت رکندڙ منصوبن ۽ هنڌن جي نامزدگي، جيئن: ** [[گلوبل جيوپارڪس نيٽ ورڪ]] ** [[بايوسفيئر رزرو]]، [[انسان ۽ بايوسفيئر پروگرام]] (MAB) وسيلي، 1971ع کان ** [[ادب جو شهر]]؛ 2007ع ۾ هن لقب سان نوازيل پهريون شهر [[ايڊنبرگ]] هو، جيڪو اسڪاٽلينڊ جي پهرين [[گردش ڪندڙ لائبريري]] جو ماڳ هو.<ref>{{cite book |author=Varga, Susan |title=Edinburgh Old Town (Images of Scotland) |url=https://archive.org/details/isbn_9780752440835 |publisher=The History Press Ltd |year=2006 |isbn=978-0-7524-4083-5 }}</ref> 2008ع ۾، [[آئيوا سٽي]]، آئيوا، ادب جو شهر بڻيو.<ref>{{Cite web|title=Iowa City, nation's only 'UNESCO City of Literature' disappointed over withdrawal|url=https://www.thegazette.com/nation-world/iowa-city-nations-only-unesco-city-of-literature-disappointed-over-withdrawal/ |first1=Mitchell |last1=Schmidt |date=12 October 2017 |access-date=23 September 2021|website=The Gazette |language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209082906/https://www.thegazette.com/nation-world/iowa-city-nations-only-unesco-city-of-literature-disappointed-over-withdrawal/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Phipps|first=Kinsey|title=Iowa City grows after 10 years as City of Literature|url=https://dailyiowan.com/2018/12/09/iowa-city-grows-after-10-years-as-city-of-literature/ |date= 9 December 2018 |access-date=23 September 2021|website=The Daily Iowan|archive-date=11 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181211133329/https://dailyiowan.com/2018/12/09/iowa-city-grows-after-10-years-as-city-of-literature/|url-status=live}}</ref> ** [[خطري هيٺ ٻوليون]] ۽ [[لساني تنوع]] جا منصوبا (''[[يونيسڪو ائٽلس آف دي ورلڊز لينگويجز اِن ڊينجر]]'') ** [[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جا شاهڪار]] ** [[ميموري آف دي ورلڊ]] بين الاقوامي رجسٽر، 1997ع کان، گڏوگڏ ڪيترائي قومي ۽ علائقائي رجسٽر ** [[پاڻيءَ جي وسيلن جو انتظام]]، [[بين الاقوامي آبياتي پروگرام]] (IHP) وسيلي، 1965ع کان ** [[عالمي ورثو ماڳ]] ** [[عالمي ڊجيٽل لائبريري]] * "تصويرن ۽ لفظن ذريعي خيالن جي آزاد وهڪري" کي هٿي ڏيڻ لاءِ: ** [[اظهار جي آزادي]]، [[صحافت جي آزادي]] ۽ [[معلومات تائين رسائي بابت قانون سازي]] کي فروغ ڏيڻ، اظهار جي آزادي ۽ ميڊيا ترقي واري شعبي وسيلي،<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/communication-information|title=Communication & Information|website=UNESCO|access-date=19 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210053749/https://en.unesco.org/themes/fostering-freedom-expression|archive-date=10 December 2019|url-status=deviated }}</ref> جنهن ۾ [[مواصلات جي ترقي لاءِ بين الاقوامي پروگرام]] پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/international-programme-development-communication|title=International Programme for the Development of Communication (IPDC) |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618011854/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/intergovernmental-programmes/ipdc/homepage|archive-date=18 June 2017|url-status=dead }}</ref> ** [[صحافين جي حفاظت]] کي فروغ ڏيڻ ۽ انهن تي حملو ڪندڙن جي بي سزائي جي خلاف جدوجهد ڪرڻ،<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/safety-journalists|title=Safety of Journalists|website=UNESCO|access-date=19 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120131159/https://en.unesco.org/themes/safety-journalists|archive-date=20 January 2020|url-status=live}}</ref> صحافين جي حفاظت ۽ بي سزائي جي مسئلي بابت گڏيل قومن جي عملي منصوبي جي هم آهنگي وسيلي.<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/freedom-of-expression/safety-of-journalists/un-plan-of-action/|title=UN Plan of Action |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103326/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/freedom-of-expression/safety-of-journalists/un-plan-of-action|archive-date=11 August 2017|url-status=live}}</ref> ** علمي سماجن واري شعبي وسيلي معلومات تائين آفاقي رسائي، معلومات جي تحفظ ۽ پائيدار ترقي لاءِ کليل حلن کي فروغ ڏيڻ،<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/communication-information|title=Building Knowledge Societies|website=UNESCO|access-date=19 December 2016|date=18 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116181422/https://en.unesco.org/themes/building-knowledge-societies|archive-date=16 January 2020|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[ميموري آف دي ورلڊ پروگرام]]<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/memory-world |title=Memory of the World |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=2025-04-22}}</ref> ۽ [[سڀني لاءِ معلومات پروگرام]] (IFAP)<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/ifap|title=Information for All Programme (IFAP) |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910112204/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/intergovernmental-programmes/information-for-all-programme-ifap/|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> شامل آهن. ** ميڊيا ۾ [[تعدد پسندي]]، [[صنفي برابري]] ۽ [[ثقافتي تنوع]] کي فروغ ڏيڻ ** [[انٽرنيٽ آفاقيت]] ۽ ان جي اصولن کي فروغ ڏيڻ، يعني انٽرنيٽ (I) [[انساني حقن]] تي ٻڌل هجي، (II) کليل هجي، (III) سڀني لاءِ [[رسائي جوڳو]] هجي، ۽ (IV) [[گهڻ-ڌرين جي حڪمراني]] جي شرڪت سان هلايو وڃي (جنهن کي R.O.A.M. جي مخفف سان ظاهر ڪيو ويندو آهي).<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/internet-universality-indicators|title=Internet Universality |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728033751/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/crosscutting-priorities/unesco-internet-study/internet-universality/|archive-date=28 July 2017|url-status=live}}</ref> ** اشاعتن وسيلي علم پيدا ڪرڻ، جهڙوڪ ''اظهار جي آزادي ۽ ميڊيا ترقي ۾ عالمي رجحانات''،<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/world-media-trends|title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826003315/http://www.unesco.org/new/en/world-media-trends|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref> يونيسڪو سيريز آن انٽرنيٽ فريڊم،<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/resources/publications-and-communication-materials/publications/publications-by-series/unesco-series-on-internet-freedom|title=UNESCO Series on Internet Freedom |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821161616/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/resources/publications-and-communication-materials/publications/publications-by-series/unesco-series-on-internet-freedom|archive-date=21 August 2017|url-status=live}}</ref> ۽ [[ميڊيا ترقي اشاريه]]،<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/intergovernmental-programmes/ipdc/initiatives/media-development-indicators-mdis/|title=Media Development Indicators (MDIs) |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170612042809/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/intergovernmental-programmes/ipdc/initiatives/media-development-indicators-mdis/|archive-date=12 June 2017|url-status=live}}</ref> ۽ ٻين اشاريه-بنياد مطالعي ذريعي. * واقعن کي فروغ ڏيڻ، جهڙوڪ: ** [[ٻارن لاءِ امن ۽ عدم تشدد جي ثقافت جي واڌاري لاءِ بين الاقوامي ڏهاڪو]]: 2001ع–2010ع، جيڪو 1998ع ۾ گڏيل قومن طرفان اعلان ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=International Decade for a Culture of Peace and Non-Violence for the Children of the World |url=https://www.unesco.org/en/decades/international-decade-culture-peace-and-non-violence-children}}</ref> ** [[عالمي صحافتي آزادي جو ڏينهن]]، هر سال 3 مئي تي، [[اظهار جي آزادي]] ۽ [[صحافت جي آزادي]] کي بنيادي انساني حق ۽ هر صحتمند، جمهوري ۽ آزاد سماج جي اهم جزن طور فروغ ڏيڻ لاءِ.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=World Press Freedom Day - EN |url=https://www.un.org/en/observances/press-freedom-day |access-date=2025-04-13 |website=United Nations |language=en}}</ref> ** ''ڪريانسا ايسپيرانسا'' (Criança Esperança) برازيل ۾، [[ريڊي گلوبو]] سان ڀائيواري ۾، سماجي شموليت ۽ تشدد جي روڪٿام کي هٿي ڏيندڙ برادري-بنياد منصوبن لاءِ فنڊ گڏ ڪرڻ خاطر.<ref>{{Cite web |title=Criança Esperança Programme |url=https://www.unesco.org/en/articles/crianca-esperanca-programme}}</ref> ** [[بين الاقوامي خواندگي جو ڏينهن]]، هر سال 8 سيپٽمبر ** [[امن جي ثقافت لاءِ بين الاقوامي سال]]، 2000ع ** [[ڪينيا]] جي تعليم واري وزارت سان ڀائيواري ۾ رويي جي تبديلي لاءِ صحت جي تعليم جو پروگرام، جنهن کي [[آذربائيجان]] جي حڪومت مالي سهڪار فراهم ڪيو، ته جيئن [[نيروبي]] جي [[ڪبيرا]] ۾ غير رسمي آباديءَ وارن علائقن ۾ رهندڙ 10 کان 19 سالن جي نوجوانن ۾ صحت بابت تعليم کي فروغ ڏنو وڃي. هي منصوبو سيپٽمبر 2014ع کان ڊسمبر 2016ع تائين جاري رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/fr/media-services/single-view/news/promoting_health_education_among_youth_in_nairobis_kibera/|title=Promouvoir l'éducation à la santé chez les jeunes du campement informel de Kibera à Nairobi {{!}} Organisation des Nations Unies pour l'éducation, la science et la culture|website=unesco.org|language=fr|access-date=18 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170820102139/http://www.unesco.org/new/fr/media-services/single-view/news/promoting_health_education_among_youth_in_nairobis_kibera|archive-date=20 August 2017|url-status=live}}</ref> ** [[ڳالهه ٻولهه ۽ ترقي لاءِ ثقافتي تنوع جو عالمي ڏينهن]]، هر سال 21 مئي * منصوبن جو بنياد رکڻ ۽ انهن کي مالي مدد فراهم ڪرڻ، جهڙوڪ: ** [[هجرتي عجائب گهرن]] جي شروعات (Migration Museums Initiative): مهاجر آباديءَ سان ثقافتي ڳالهه ٻولهه لاءِ عجائب گهرن جي قيام کي فروغ ڏيڻ.<ref>{{cite web |url=http://www.migrationmuseums.org/web/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070305005432/http://www.migrationmuseums.org/web/ |url-status=usurped |archive-date=5 March 2007 |title=Migration Institutions – Home |publisher=Migrationmuseums.org |access-date=23 April 2010 }}</ref> ** [[يونيسڪو-سيپس]] (UNESCO-CEPES)، يورپي مرڪز براءِ اعليٰ تعليم: 1972ع ۾ بخارسٽ، رومانيا ۾ هڪ غير مرڪزي آفيس طور قائم ڪيو ويو ته جيئن يورپ سان گڏ ڪينيڊا، آمريڪا ۽ اسرائيل ۾ اعليٰ تعليم بابت بين الاقوامي سهڪار کي فروغ ڏنو وڃي. ''اعليٰ تعليم يورپ ۾'' (Higher Education in Europe) ان جو سرڪاري جرنل آهي. ** [[فري سافٽويئر ڊائريڪٽري]]: 1998ع کان يونيسڪو ۽ [[فري سافٽويئر فائونڊيشن]] گڏيل طور هن منصوبي کي مالي سهڪار فراهم ڪري رهيا آهن، جيڪو [[آزاد سافٽويئر]] جي فهرست تيار ڪري ٿو. ** [[فريش (FRESH)]]، مؤثر اسڪولي صحت تي وسيلن کي مرڪوز ڪرڻ.<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=35173&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |title=Education &#124; EDUCATION – |publisher=UNESCO |access-date=23 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091006100958/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D35173%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=6 October 2009 }}</ref> ** [[اوآنا]] (OANA)، ايشيا-پئسفڪ نيوز ايجنسين جي تنظيم ** [[بين الاقوامي سائنس ڪائونسل]] ** [[يونيسڪو نيڪ نيتي سفير]] ** [[ايشيايي دوائن وارن ٻوٽن ۽ مصالحن بابت سيمپوزيم]] (ASOMPS)، ايشيا ۾ منعقد ٿيندڙ سائنسي ڪانفرنسن جو هڪ سلسلو ** [[بوٽني 2000]]، هڪ پروگرام جيڪو درجابندي (ٽيڪسونامي)، دوائن ۽ سينگار وارن ٻوٽن جي [[حياتياتي تنوع|حياتياتي]] ۽ [[ثقافتي تنوع]]، ۽ انهن کي [[ماحولياتي آلودگي]] کان بچائڻ جي حمايت ڪري ٿو. ** [[يونيسڪو نمائنده ادبي ڪمن جو مجموعو]]، جيڪو 1948ع کان 2005ع تائين عالمي ادب جي ڪمن کي مختلف ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ انهن مان ترجما ڪرائڻ جو پروگرام هو. ** [[گو يونيسڪو]] (GoUNESCO)، ورثي کي دلچسپ ۽ وندرائتو بڻائڻ لاءِ شروعاتن جو هڪ ڇٽ، جنهن کي يونيسڪو نئين دهلي آفيس جي حمايت حاصل آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.gounesco.com/unesco-new-delhi-support-gounesco/|title=Official support for GoUNESCO from UNESCO New Delhi|date=24 March 2014|website=GoUNESCO – Make Heritage Fun!|language=en-US|access-date=15 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815083136/https://www.gounesco.com/unesco-new-delhi-support-gounesco/|archive-date=15 August 2019|url-status=live}}</ref> ** [[يونيسڪو-چڪ بيرپ]] (UNESCO-CHIC BIRUP)، يونيسڪو-چڪ گروپ (چين) جو بايوسفيئر، ڳوٺاڻي ۽ شهري ترقي پروگرام.<ref name="UNESCO-CHIC Biosphere Integrated Rural Urbanization Project (BIRUP)">[http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/unesco_chic_biosphere_integrated_rural_urbanization_project_birup/], UNESCO-CHIC Biosphere Integrated Rural Urbanization Project (BIRUP).</ref> يونيسڪو جو شفافيت وارو پورٽل عوام کي تنظيم جي سرگرمين بابت معلومات تائين رسائي مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي، جيئن ٻه ساله مدي لاءِ ان جي مجموعي بجيٽ، ۽ لاڳاپيل پروگراماتي ۽ مالي دستاويزن جا ڳنڍڻا. معلومات جا اهي ٻه جدا مجموعا [[بين الاقوامي امدادي شفافيت شروعات]] (IATI) جي رجسٽري ۾ شايع ڪيا وڃن ٿا، جيڪي بالترتيب IATI سرگرمي معيار ۽ IATI تنظيم معيار تي ٻڌل آهن.<ref>{{Cite web|title=UNESCO Transparency Portal|url=https://opendata.unesco.org/en/|access-date=2021-03-01 |website=opendata.unesco.org|archive-date=2021-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510034410/https://opendata.unesco.org/en/|url-status=live}}</ref> === تجويز ڪيل نيون فهرستون === يونيسڪو جي ٻن نون فهرستن جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref name="newunescolists"/> پهرين تجويز ڪيل فهرست منقولہ ثقافتي ورثي تي ڌيان ڏيندي، جهڙوڪ نوادرات، تصويرون ۽ حياتياتي آثار (biofacts). هن فهرست ۾ ثقافتي شيون شامل ٿي سگهن ٿيون، جهڙوڪ جاپان جي [[جومون وينس]]، فرانس جي ''[[مونا ليزا]]''، [[مصر]] جو [[جيبل ال-عراق چاقو]]، روس جي ''[[نائين لهر]]''، ترڪي جي [[چاتالهويوڪ جي ويٺل عورت]]، اٽلي جو [[ڊيوڊ (مائيڪل اينجلو)|''ڊيوڊ'' (مائيڪل اينجلو)]]، ڀارت جو [[مٿرا هيراڪليس]]، فلپائن جو [[مانونگل جار]]، ڏکڻ ڪوريا جو [[بيڪجي جو تاج]]، برطانيه جو ''[[دي هي ويگن]]'' ۽ نائيجيريا جا [[بينن برونز]].<ref name="newunescolists"/> ٻي تجويز ڪيل فهرست دنيا جي زنده جاندار نسلن تي ڌيان ڏيندي.<ref name="newunescolists">{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/cairo/culture/tangible-cultural-heritage/|title=Tangible Cultural Heritage – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|website=unesco.org|access-date=2018-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180319084612/http://www.unesco.org/new/en/cairo/culture/tangible-cultural-heritage/|archive-date=2018-03-19 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/documents/114908|title=UNESCO World Heritage Centre – Document – Discovered artifacts under preservation, Archaeological Site, 18 Hoang Dieu street|first=UNESCO World Heritage|last=Centre|website=whc.unesco.org|access-date=2019-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103001256/https://whc.unesco.org/en/documents/114908/|archive-date=2019-11-03 |url-status=live}}</ref> == ميڊيا == يونيسڪو ۽ ان جا خصوصي ادارا ڪيترائي رسالا ۽ جرنل جاري ڪن ٿا. 1945ع ۾ قائم ڪيل رسالو ''[[دي يونيسڪو ڪوريئر]]'' پنهنجي مشن بابت چوي ٿو ته: "يونيسڪو جي نظرين کي فروغ ڏيڻ، ثقافتن جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه لاءِ هڪ پليٽفارم برقرار رکڻ، ۽ عالمي بحث مباحثي لاءِ هڪ فورم مهيا ڪرڻ". مارچ 2006ع کان وٺي اهو محدود ڇپيل ايڊيشنن سان گڏ مفت آن لائن دستياب آهي. ان ۾ شايع ٿيل مضمون ليکڪن جا ذاتي خيال ظاهر ڪن ٿا، جيڪي لازمي طور يونيسڪو جا خيال ناهن هوندا. 2012ع کان 2017ع تائين ان جي اشاعت عارضي طور بند رهي.<ref>{{cite web|url=https://en.unesco.org/courier/archives|title=Archives|website=The UNESCO Courier|publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=14 November 2018|date=20 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224552/https://en.unesco.org/courier/archives|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> 1950ع ۾ يونيسڪو ٽه ماهي جائزو ''اِمپيڪٽ آف سائنس آن سوسائٽي'' (''Impact'') شروع ڪيو، جنهن جو مقصد سماج تي سائنس جي اثرن تي بحث ڪرڻ هو. هي جرنل 1992ع ۾ اشاعت بند ڪري ويٺو.<ref>{{cite web |url = http://www.unesco.org/education/nfsunesco/brochure/E29.PDF |title = Science and Technology Education |publisher = UNESCO |date = 1998 |access-date = 23 June 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160813140445/http://www.unesco.org/education/nfsunesco/brochure/E29.PDF |archive-date = 13 August 2016 |url-status = live }}</ref> == يونيسڪو جون سرڪاري غير سرڪاري تنظيمون == يونيسڪو جا 322 [[بين الاقوامي غير سرڪاري تنظيم]]ن (NGOs) سان سرڪاري لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web |url=http://ngo-db.unesco.org/s/or/en |title=Quoted on UNESCO official site |publisher=Ngo-db.unesco.org |access-date=1 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625221827/http://ngo-db.unesco.org/s/or/en |archive-date=25 June 2012 }}</ref> انهن مان گهڻيون اهي آهن جن کي يونيسڪو "عملياتي" (operational) سڏيندو آهي؛ جڏهن ته ڪجهه چونڊ تنظيمون "رسمي" (formal) حيثيت رکن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=35293&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |title=Full list of NGOs that have official relations with UNESCO |publisher=UNESCO |access-date=1 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623000619/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D35293%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=23 June 2012 |url-status=live }}</ref> يونيسڪو سان وابستگي جي سڀ کان اعليٰ درجي کي "رسمي ساٿي" (Formal Associate) چيو ويندو آهي، ۽ اهي 22 غير سرڪاري تنظيمون<ref>{{cite web |url=http://ngo-db.unesco.org/s/or/en |title=UNESCO Headquarters Committee 107th session 13 Feb 2009 |publisher=Ngo-db.unesco.org |access-date=1 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625221827/http://ngo-db.unesco.org/s/or/en |archive-date=25 June 2012 }}</ref> جن جا ''رسمي ساٿي'' (ASC) لاڳاپا آهن، يونيسڪو ۾ آفيسون پڻ رکن ٿيون: {| class="sortable wikitable" |- ! مخفف ! تنظيم |- | IB || [[انٽرنيشنل بيڪالوريا]] |- | CCIVS || بين الاقوامي رضاڪارانه خدمتن لاءِ هم آهنگي ڪميٽي |- | CIPSH || [[فلسفي ۽ انسانياتي مطالعي جي بين الاقوامي ڪائونسل]] (''Conseil International de Philosophie et des Sciences Humaines''؛ [[ڊائيوجينيز (جرنل)|ڊائيوجينيز]] شايع ڪري ٿي) |- | CIOFF || [[لوڪ ميلن ۽ لوڪ فنون جي تنظيمن جي بين الاقوامي ڪائونسل]] (''Conseil International des Organisations de Festivals de Folklore et d'Arts Traditionnels'') |- | EI || [[ايجوڪيشن انٽرنيشنل]] |- | IAU || [[يونيورسٽين جي بين الاقوامي انجمن]] |- | IFTC || [[فلم، ٽيليويزن ۽ آڊيو ويژوئل رابطن جي بين الاقوامي ڪائونسل]] |- | ICOM || [[عجائب گهرن جي بين الاقوامي ڪائونسل]] |- | ICSSPE || [[راندين جي سائنس ۽ جسماني تعليم جي بين الاقوامي ڪائونسل]] |- | ICA || [[آرڪائيوز بابت بين الاقوامي ڪائونسل]] |- | ICOMOS || [[يادگارن ۽ ماڳن بابت بين الاقوامي ڪائونسل]] |- | IFJ || [[صحافين جي بين الاقوامي فيڊريشن]] |- | IFLA || [[لائبريري تنظيمن ۽ ادارن جي بين الاقوامي فيڊريشن]] |- | IFPA || شاعري تنظيمن جي بين الاقوامي فيڊريشن |- | IMC || [[بين الاقوامي موسيقي ڪائونسل]] |- | IPA || [[بين الاقوامي پوليس ايسوسيئيشن]] |- | INSULA || ٻيٽن جي ترقي بابت بين الاقوامي سائنسي ڪائونسل |- | ISC || [[بين الاقوامي سائنس ڪائونسل]] (اڳوڻي [[سائنس بابت بين الاقوامي ڪائونسل|ICSU]] ۽ [[بين الاقوامي سماجي سائنس ڪائونسل|ISSC]]) |- | ITI || [[بين الاقوامي ٿيئٽر انسٽيٽيوٽ]] |- | IUCN || [[فطرت ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] |- | IUTAO || فني انجمنن ۽ تنظيمن جو بين الاقوامي اتحاد |- | UIA || [[بين الاقوامي انجمنن جو اتحاد]] |- | WAN || [[اخبارن جي عالمي انجمن]] |- | WFEO || [[انجنيئرنگ تنظيمن جي عالمي فيڊريشن]] |- | WFUCA || يونيسڪو ڪلبن، مرڪزن ۽ انجمنن جي عالمي فيڊريشن |} [[File:Unesco-IHE.JPG|thumb|[[يونيسڪو انسٽيٽيوٽ فار واٽر ايجوڪيشن]]، [[ڊيلفٽ]] ۾]] == ادارا ۽ مرڪز == هي ادارا تنظيم جا خصوصي شعبا آهن، جيڪي يونيسڪو جي پروگرامن جي مدد ڪن ٿا ۽ ڪلسٽر ۽ قومي آفيسن کي خاص نوعيت جي سهائتا فراهم ڪن ٿا.<ref> Peccia, T., Sigamoney, R., Peccia, L., Giani, A. (2025), “Connecting local and global solutions: an analysis of capillary approaches to science and development”, Revista Relaciones Internacionales, 7(1).</ref> {| class="sortable wikitable" |- ! مخفف ! نالو ! جڳھ |- | IBE | [[بين الاقوامي بيورو آف ايجوڪيشن]] | [[جنيوا]]<ref>{{cite web|url=http://www.ibe.unesco.org/en|title=International Bureau of Education|publisher=UNESCO|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224448/http://www.ibe.unesco.org/en|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |- | UIL | [[يونيسڪو انسٽيٽيوٽ فار لائيف لانگ لرننگ]] | [[هيمبرگ]]<ref>{{cite web|url=http://uil.unesco.org/unesco-institute|website=UIL – UNESCO Institute for Lifelong Learning|title=About the Institute|access-date=14 November 2018|date=29 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224304/http://uil.unesco.org/unesco-institute|archive-date=14 November 2018|url-status=dead}}</ref> |- | IIEP | [[يونيسڪو بين الاقوامي انسٽيٽيوٽ فار ايجوڪيشنل پلاننگ]] | [[پيرس]] (مرڪزي دفتر) ۽ [[بيونس آئرس]] ۽ [[ڊڪار]] (علائقائي آفيسون)<ref>{{cite web|url=http://www.iiep.unesco.org/|title=IIEP UNESCO|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20141119121935/http://www.iiep.unesco.org/|archive-date=19 November 2014|url-status=live}}</ref> |- | IITE | تعليم ۾ معلوماتي ٽيڪنالاجين لاءِ يونيسڪو انسٽيٽيوٽ | [[ماسڪو]]<ref>{{cite web|url=https://iite.unesco.org/contact-us/|website=UNESCO IITE|title=Contact Us|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224424/https://iite.unesco.org/contact-us/|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |- | IICBA | آفريڪا ۾ [[صلاحيت سازي]] لاءِ يونيسڪو بين الاقوامي انسٽيٽيوٽ | [[اديس ابابا]]<ref>{{cite web|url=http://www.iicba.unesco.org/?q=node/146|title=Contact Us|publisher=UNESCO|website=IICBA|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224657/http://www.iicba.unesco.org/?q=node%2F146|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |- | IESALC | لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين ۾ اعليٰ تعليم لاءِ يونيسڪو بين الاقوامي انسٽيٽيوٽ | [[ڪاراڪاس]]<ref>{{cite web|url=http://www.iesalc.unesco.org.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=2030&Itemid=1411&lang=en|title=Contact Us|publisher=UNESCO|website=IESALC|language=es|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224903/http://www.iesalc.unesco.org.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=2030&Itemid=1411&lang=en|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |- | MGIEP | [[مهاتما گانڌي انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن فار پيس اينڊ سسٽينبل ڊولپمينٽ]] | [[نئين دهلي]]<ref>{{cite web|url=https://mgiep.unesco.org|title=Building Social and Emotional Learning for Education 2030|publisher=UNESCO|website=UNESCO MGIEP|access-date=3 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180323092511/https://mgiep.unesco.org/|archive-date=23 March 2018|url-status=dead}}</ref> |- | UNESCO-UNEVOC | [[يونيسڪو-يونيووڪ بين الاقوامي مرڪز براءِ فني ۽ پيشاورانه تعليم ۽ تربيت]] | [[بون]]<ref>{{cite web|url=https://unevoc.unesco.org/go.php?q=page_contact|title=UNESCO-UNEVOC International Centre|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224349/https://unevoc.unesco.org/go.php?q=page_contact|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |- | ICWRGC | آبي وسيلن ۽ عالمي تبديلي لاءِ بين الاقوامي مرڪز | [[ڪوبلينز]]<ref>{{cite web|url=https://www.waterandchange.org/en|website=ICWRGC – International Centre for Water Resources and Global Change|title=The International Centre for Water Resources and Global Change (ICWRGC)|access-date=4 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120200655/https://www.waterandchange.org/en/|archive-date=20 January 2022|url-status=live}}</ref> |- | IHE | [[آءِ ايڇ اي-ڊيلفٽ انسٽيٽيوٽ فار واٽر ايجوڪيشن]] | [[ڊيلفٽ]]<ref>{{cite web|url=https://www.un-ihe.org/|title=Home|website=IHE Delft Institute for Water Education|publisher=UNESCO|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024023035/http://www.un-ihe.org/|archive-date=24 October 2018|url-status=live}}</ref> |- | ICTP | [[بين الاقوامي مرڪز براءِ نظرياتي طبعيات]] | [[ٽرائيسٽي]]<ref>{{cite web|url=https://www.ictp.it/about-ictp/mission-history.aspx|website=ICTP – International Centre for Theoretical Physics|publisher=UNESCO|title=Mission & History|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224535/https://www.ictp.it/about-ictp/mission-history.aspx|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |- | UIS | [[يونيسڪو انسٽيٽيوٽ فار اسٽيٽسٽڪس]] | [[مونٽريال]]<ref>{{cite web|url=https://uis.unesco.org/en/contact-us|title=Contact Us|website=UNESCO Institute for Statistics|access-date=14 November 2018|date=21 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224907/http://uis.unesco.org/en/contact-us|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |} == انعام == يونيسڪو تعليم، قدرتي سائنسن، سماجي ۽ انساني سائنسن، ثقافت، رابطي ۽ معلومات، ۽ امن جي شعبن ۾ 26 انعام عطا ڪري ٿو.<ref>UNESCO Executive Board Document [http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001892/189255e.pdf 185 EX/38] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202095215/http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001892/189255e.pdf |date=2 February 2011 }}, Paris, 10 September 2010</ref> === تعليم === * [[يونيسڪو/بادشاهه سيجونگ خواندگي انعام]] * [[يونيسڪو/ڪنفيوشس خواندگي انعام]] * پائيدار ترقي لاءِ تعليم بابت يونيسڪو-جاپان انعام * ڇوڪرين ۽ عورتن جي تعليم لاءِ يونيسڪو انعام * استادن جي اثرائتي ڪارڪردگيءَ کي بهتر بڻائڻ ۾ نمايان عمل ۽ ڪارڪردگي لاءِ يونيسڪو/حمدان بن راشد آل مكتوم انعام * تعليم ۾ معلوماتي ۽ رابطي واري ٽيڪنالاجي جي استعمال لاءِ [[يونيسڪو بادشاهه حمد بن عيسيٰ آل خليفه انعام]] === قدرتي سائنسون === * [[لوريئل-يونيسڪو عورتن لاءِ سائنس انعام|لوريئل-يونيسڪو عورتن لاءِ سائنس ايوارڊ]]<ref>Peccia, Tiziano, Rasha Kelej, Ahmed Hamdy, and Ahmed Fahmi. "A reflection on Public-Private Partnerships’ contribution to the attainment of Sustainable Development Goals.", Scienza e Pace - Università di Pisa, 8.1 (2017): Research Papers.</ref><ref>Hamdy, Ahmed, Mohammed Kyari, Marie Johnson, Ahmed Fahmi, and Tiziano Peccia. "Towards Women participation in Scientific Research in Africa." Published by African Union Scientific, Technical and Research Commission (AU-STRC).</ref> * [[ڪالنگا انعام|يونيسڪو/ڪالنگا انعام براءِ سائنس جي مقبوليت]] * [[زندگيءَ جي سائنسن ۾ تحقيق لاءِ يونيسڪو-استوائي گني بين الاقوامي انعام]] * [[ڪارلوس جے فنلي انعام براءِ مائڪروبايولوجي]] * [[يونيسڪو/سلطان قابوس انعام براءِ ماحولياتي تحفظ]] * بنيادي سائنسن ۾ يونيسڪو-روس مينڊيليئف بين الاقوامي انعام * STEM ۾ نوجوان سائنسدانن جي واڌاري لاءِ يونيسڪو-الفوزان بين الاقوامي انعام * حياتياتي ذخيري (بايوسفير رزرو) جي انتظام لاءِ ميشيل باتيس ايوارڊ === سماجي ۽ انساني سائنسون === * سائنس ۾ اخلاقيات لاءِ يونيسڪو ابن سينا انعام * لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين ۾ سماجي سائنس جي تحقيق جي واڌاري لاءِ يونيسڪو/خوان بوش انعام * رواداري ۽ عدم تشدد جي واڌاري لاءِ يونيسڪو-مدنجيت سنگهه انعام * عربي ثقافت لاءِ يونيسڪو-شارجه انعام * [[بين الاقوامي خوسيه مارتي انعام|يونيسڪو/بين الاقوامي خوسيه مارتي انعام]] * سماجي سائنسن، انسانيات ۽ فنون ۾ يونيسڪو-يونام / خايمي ٽوريس بوديت انعام === ثقافت === * ثقافتي منظرنامن جي تحفظ ۽ انتظام لاءِ ميلينا ميرڪوري بين الاقوامي انعام (يونيسڪو-يونان) === رابطي ۽ معلومات === * [[يونيسڪو/گيليرمو ڪانو عالمي پريس آزادي انعام]] * ذهني معذوري رکندڙ ماڻهن لاءِ معياري تعليم جي فروغ خاطر يونيسڪو/امير جابر الاحمد الجابر الصباح انعام * يونيسڪو/جيڪجي [[دنيا جي يادگيري پروگرام|دنيا جي يادگيري]] انعام === امن === * [[فيليڪس اوفويٽ-بوئني امن انعام]] === غير فعال انعام === * [[بين الاقوامي سيمون بوليوار انعام]] (2004ع کان غير فعال) * [[انساني حقن جي تعليم لاءِ يونيسڪو انعام]] * زندگيءَ جي سائنسن ۾ تحقيق لاءِ يونيسڪو/اوبيانگ نگوئما مباسوگو بين الاقوامي انعام (2010ع کان غير فعال) * فنون جي واڌاري لاءِ يونيسڪو انعام == يونيسڪو پاران ملهايل بين الاقوامي ڏينهن == يونيسڪو پاران ملهايل بين الاقوامي ڏينهن هيٺ ڏنل جدول ۾ ڏنا ويا آهن:<ref>[http://www.unesco.org/new/en/unesco/events/prizes-and-celebrations/celebrations/international-days/ International Days | United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110162831/http://www.unesco.org/new/en/unesco/events/prizes-and-celebrations/celebrations/international-days/ |date=10 November 2012 }}. UNESCO. Retrieved 12 July 2013.</ref> {| class="sortable wikitable" |- ! تاريخ ! نالو |- | 14 جنوري | [[عالمي منطق جو ڏينهن]] |- | 24 جنوري | آفريقي ۽ [[آفريقي نسل جي تارڪين وطن]] جي [[آفريقي ثقافت|ثقافت]] جو عالمي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=World Day for African and Afrodescendant Culture |url=https://www.un.org/en/observances/decade-people-african-descent/world-day |access-date=16 March 2023 |publisher=United Nations}}</ref> |- | 24 جنوري | [[تعليم جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 25 جنوري | [[گهڻ رخي سفارتڪاري ۾ عورتن جو بين الاقوامي ڏينهن]]<ref>{{cite web |title=International Day of Women in Multilateralism |url=https://www.unesco.org/en/days/women-multilateralism |website=UNESCO}}</ref> |- | 27 جنوري | [[هولوڪاسٽ جي متاثرين جي ياد ۾ عالمي يادگار ڏينهن]] |- | 11 فيبروري | [[سائنس ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 13 فيبروري | [[عالمي ريڊيو ڏينهن]] |- | 21 فيبروري | [[مادري ٻوليءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 4 مارچ | [[پائيدار ترقي لاءِ يونيسڪو عالمي انجنيئرنگ ڏينهن]] |- | 8 مارچ | [[عالمي عورتن جو ڏينهن]] |- | 14 مارچ | [[رياضيات جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 20 مارچ | [[بين الاقوامي فرانڪوفوني ڏينهن]] |- | 21 مارچ | [[نوروز]] جو بين الاقوامي ڏينهن |- | 21 مارچ | [[عالمي شاعريءَ جو ڏينهن]] |- | 21 مارچ | [[نسلي امتياز جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 22 مارچ | [[عالمي پاڻيءَ جو ڏينهن]] |- | 5 اپريل | [[ضمير جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 6 اپريل | [[ترقي ۽ امن لاءِ راندين جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 15 اپريل | [[عالمي فن جو ڏينهن]] |- | 23 اپريل | [[عالمي ڪتاب ۽ حقِ اشاعت جو ڏينهن]] |- | 30 اپريل | [[بين الاقوامي جاز ڏينهن]] |- | 3 مئي | [[عالمي پريس آزاديءَ جو ڏينهن]] |- | 5 مئي | [[آفريقي عالمي ورثي جو ڏينهن]] |- | 5 مئي | [[عالمي پرتگالي ٻوليءَ جو ڏينهن]] |- | 16 مئي | [[روشنيءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 21 مئي | [[مڪالمي ۽ ترقي لاءِ ثقافتي تنوع جو عالمي ڏينهن]] |- | 22 مئي | [[حياتياتي تنوع جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 5 جون | [[عالمي ماحوليات جو ڏينهن]] |- | 8 جون | [[عالمي سمنڊن جو ڏينهن]] |- | 17 جون | [[صحرا زائي ۽ ڏڪار سان مقابلي جو عالمي ڏينهن]] |- | 7 جولاءِ | [[ڪسواحلي ٻوليءَ جو ڏينهن]] |- | 15 جولاءِ | [[عالمي نوجوانن جي مهارتن جو ڏينهن]] |- | 18 جولاءِ | [[نيلسن منڊيلا بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 26 جولاءِ | [[مينگروو ماحولياتي نظام جي تحفظ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 9 آگسٽ | [[دنيا جي مقامي ماڻهن جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 12 آگسٽ | [[بين الاقوامي نوجوانن جو ڏينهن]] |- | 23 آگسٽ | [[غلام واپار ۽ ان جي خاتمي جي يادگيريءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 8 سيپٽمبر | [[بين الاقوامي خواندگيءَ جو ڏينهن]] |- | 9 سيپٽمبر | [[تعليم کي حملن کان بچائڻ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 15 سيپٽمبر | [[جمهوريت جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 20 سيپٽمبر | [[يونيورسٽي راندين جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 21 سيپٽمبر | [[امن جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 28 سيپٽمبر | [[معلومات تائين رسائي جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 5 آڪٽوبر | [[عالمي استادن جو ڏينهن]] |- | 6 آڪٽوبر | جيوتنوع جو بين الاقوامي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=Home |url=https://www.geodiversityday.org/ |access-date=30 March 2023 |website=Geodiversity Day |language=en}}</ref> |- | 11 آڪٽوبر | [[نياڻيءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 13 آڪٽوبر | [[آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 17 آڪٽوبر | [[غربت جي خاتمي جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 24 آڪٽوبر | [[گڏيل قومن جو ڏينهن]] |- | 27 آڪٽوبر | [[بصري ۽ سمعي ورثي جو عالمي ڏينهن]] |- | 2 نومبر | [[صحافين خلاف ڏوهن ۾ بي سزائي جي خاتمي جو بين الاقوامي ڏينهن]]<ref>{{cite web|url=https://en.unesco.org/day/endimpunity|title=International Day to End Impunity for Crimes against Journalists|website=UNESCO|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171030214202/https://en.unesco.org/day/endimpunity|archive-date=30 October 2017|url-status=live}}</ref> |- | 3 نومبر | حياتياتي ذخيراگاهن جو بين الاقوامي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=International Day for Biosphere Reserves |url=https://www.unesco.org/en/days/biosphere-reserves?TSPD_101_R0=080713870fab2000da82692511cafaf52f6dc60629ec28f02c5d16a29ee92a049979ffb2615f863908148ab7051430007100a07811529af602e22ee9de55e3b31523e0322c4f6fece108d426e21efdeb40145b3201dea7291bb4b36bf1200928 |access-date=20 March 2023 |website=UNESCO}}</ref> |- | نومبر جو پهريون خميس | [[اسڪولن ۾ تشدد ۽ بدمعاشي، بشمول سائبر بدمعاشي، خلاف بين الاقوامي ڏينهن]]<ref>{{Cite web |title=International day against violence and bullying at school including cyberbullying |url=https://www.unesco.org/en/days/against-school-violence-and-bullying?TSPD_101_R0=080713870fab2000215100c9b55f50f01ef1e64051f85d005ed160afdcf1a51bcf3583574677710208e8af9298143000018e9fdf83784eb3679536c40b01a90b0f25955889d57dd8600be4d679c6274bfbe91309740e894263ea1c504e76b6e1 |access-date=30 March 2023 |website=UNESCO}}</ref> |- | 5 نومبر | [[روماني ٻوليءَ جو عالمي ڏينهن]] |- | 5 نومبر | [[سونامي بابت آگاهيءَ جو عالمي ڏينهن]] |- | 10 نومبر | امن ۽ ترقي لاءِ عالمي سائنس ڏينهن<ref name=WSDPD>{{cite web |author=<!--not stated or generic "Staff"--> |title=World Science Day for Peace and Development, 10 November |publisher=[[گڏيل قومون]] |date=2025-11-10 |url=https://www.un.org/en/observances/world-science-day |access-date=2026-04-27}}</ref> |- | 14 نومبر | ثقافتي ملڪيت جي غيرقانوني اسمگلنگ خلاف بين الاقوامي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=International Day against Illicit Trafficking in Cultural Property |url=https://www.unesco.org/en/days/against-illicit-trafficking?TSPD_101_R0=080713870fab2000821549653dba7a376b0a5b441f23d8634a07fe1a0b8047f8ed7274eefcb8bf83086389fffe143000c64e4284c7d7279202386844466d3c243ced0a6346867120dacca3b36c89c6166e3a5033c235a8e5bac9a20c2a095b25 |access-date=30 March 2023 |website=UNESCO}}</ref> |- | نومبر جو ٽيون خميس | [[عالمي فلسفي جو ڏينهن]] |- | 16 نومبر | [[رواداريءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 18 نومبر | اسلامي فن جو بين الاقوامي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=International Day of Islamic Art |url=https://www.unesco.org/en/international-day-islamic-art?TSPD_101_R0=080713870fab20007f0fb6123af772d877095c654e99dffd11b638c1dbcfcbe0ded4d7755fbb64e908fe0b245d143000d659354dbf4355519b3d6ff69fa0fe3d4dd01e13569dc94bfb468157404a5baea6571b52e128f194aedd3ef1a92e404c |access-date=30 March 2023 |website=UNESCO}}</ref> |- | 25 نومبر | [[عورتن خلاف تشدد جي خاتمي جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 26 نومبر | زيتون جي وڻ جو عالمي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=World Day of the Olive Tree |url=https://www.internationaloliveoil.org/olive-world/world-day-of-the-olive-tree/ |access-date=30 March 2023 |website=International Olive Council |language=en-US |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330112831/https://www.internationaloliveoil.org/olive-world/world-day-of-the-olive-tree/ |url-status=dead }}</ref> |- | 29 نومبر | [[فلسطيني عوام سان يڪجهتيءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 1 ڊسمبر | [[عالمي ايڊز ڏينهن]] |- | 2 ڊسمبر | مستقبلن جو عالمي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=World Futures Day |url=https://www.unesco.org/en/days/world-futures?TSPD_101_R0=080713870fab20005a8944393e54498a6a76c337f206b93f3df96e7230f9cb8d5bfbd1f7d90c5ceb087a862064143000d48518290f2d33eede6cfbd08f9ea8d7ca374e7b1f573d2a3e2d1f9ce27cc48a4f9e190123c7bd6714dba119bd6b04b0 |access-date=30 March 2023 |website=UNESCO}}</ref> |- | 3 ڊسمبر | [[معذور ماڻهن جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 10 ڊسمبر | [[انساني حقن جو ڏينهن]] |- | 18 ڊسمبر | [[بين الاقوامي مهاجرن جو ڏينهن]] |- | 18 ڊسمبر | [[عالمي عربي ٻوليءَ جو ڏينهن]] |} == رڪن رياستون == {{Main|يونيسڪو جون رڪن رياستون}} [[File:UNESCO member states.png|thumb|right|334px|{{legend|#008000|يونيسڪو جون رڪن رياستون}} {{legend|#0000FF|الڳ قومي اولمپڪ ڪميٽي (NOC) واري يونيسڪو رڪن رياست جي تابع سرزمين}} {{legend|#00FF00|يونيسڪو جا شريڪ رڪن}} {{legend|#FFFF00|يونيسڪو جا مبصر}}]] بمطابق جولاءِ 2023ع، يونيسڪو جون 194 رڪن رياستون ۽ 12 شريڪ رڪن آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/new/en/member-states/countries/ |title=List of UNESCO members and associates |publisher=UNESCO |access-date=3 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111102233939/http://www.unesco.org/new/en/member-states/countries |archive-date=2 November 2011 |url-status=live }}</ref> ڪجهه رڪن [[آزاد رياست]]ون ناهن، ۽ ڪجهه رڪنن جون پنهنجي [[تابع سرزمين]]ن مان اضافي قومي تنظيمي ڪميٽيون پڻ آهن.<ref name="Palestine">{{cite web |title=Summary update on Government progress to become a State Party to the UNESCO International Convention against Doping in Sport |url=http://www.wada-ama.org/rtecontent/document/Item_8_6_Attachment_1_SummaryUpdateGovernments_UNESCO_Oct2008_ENG_FINAL.pdf |publisher=WADA |page=2 |access-date=28 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116165411/http://www.wada-ama.org/rtecontent/document/Item_8_6_Attachment_1_SummaryUpdateGovernments_UNESCO_Oct2008_ENG_FINAL.pdf |archive-date=16 January 2013 }}</ref> يونيسڪو جون رياستي ڌريون [[گڏيل قومن جون رڪن رياستون]] آهن (سواءِ [[اسرائيل]]<ref>{{Citation|last=UNESCO|title=Declaration by UNESCO Director-General Audrey Azoulay on the withdrawal of Israel from the Organization|date=29 December 2017|url=https://en.unesco.org/news/declaration-unesco-director-general-audrey-azoulay-withdrawal-israel-organization|type=Press release.|access-date=21 February 2019|author-link=UNESCO|archive-url=https://web.archive.org/web/20190221224221/https://en.unesco.org/news/declaration-unesco-director-general-audrey-azoulay-withdrawal-israel-organization|archive-date=21 February 2019|url-status=live}}</ref> ۽ [[لشٽنسٽائن]])، ان سان گڏ [[ڪُڪ ٻيٽ]]، [[نيوئي]] ۽ [[فلسطين]] پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties |title=State Parties |publisher=UNESCO |access-date=31 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111031142628/http://whc.unesco.org/en/statesparties |archive-date=31 October 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/members/index.shtml |title=Member States of the United Nations |publisher=United Nations |access-date=31 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230101646/http://www.un.org/en/members/index.shtml |archive-date=30 December 2013 |url-status=live }}</ref> اسرائيل 31 ڊسمبر 2018ع تي يونيسڪو ڇڏي ويو.<ref>{{cite news |last=Lazaroff|first=Tovah|title=Israel, U.S. slated to leave UNESCO today to protest anti-Israel bias|url=https://m.jpost.com/International/Israel-US-slated-to-leave-UNESCO-today-to-protest-anti-Israel-bias-575875 |newspaper=The Jerusalem Post |date=31 December 2018 |access-date=31 December 2018 |archive-date=9 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209082910/https://www.jpost.com/international/israel-us-slated-to-leave-unesco-today-to-protest-anti-israel-bias-575875 |url-status=live }}</ref><ref>{{Citation|last=UNESCO|title=Statement by Irina Bokova, Director-General of UNESCO, on the occasion of the Withdrawal by the United States of America from UNESCO|date=12 October 2017|url=https://en.unesco.org/news/statement-irina-bokova-director-general-unesco-occasion-withdrawal-united-states-america-unesco|type=Press release.|access-date=21 February 2019|author-link=UNESCO|archive-url=https://web.archive.org/web/20190221224138/https://en.unesco.org/news/statement-irina-bokova-director-general-unesco-occasion-withdrawal-united-states-america-unesco|archive-date=21 February 2019|url-status=live}}</ref> 4 مئي 2025ع تي [[نيڪاراگوا]] يونيسڪو مان نڪرڻ جو فيصلو اعلان ڪيو، جيڪو 31 ڊسمبر 2026ع کان لاڳو ٿيندو.<ref>{{Cite news |title=UNESCO Statement following Nicaragua's decision to withdraw from the Organization |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-statement-following-nicaraguas-decision-withdraw-organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20250627222026/https://www.unesco.org/en/articles/unesco-statement-following-nicaraguas-decision-withdraw-organization |archive-date=27 June 2025 |access-date=2025-07-24 |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Nicaragua leaves UNESCO after exiled newspaper wins award – DW – 05/04/2025 |url=https://www.dw.com/en/nicaragua-leaves-unesco-after-exiled-newspaper-wins-award/a-72431357 |access-date=2025-07-24 |website=dw.com |language=en}}</ref> [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]] 1984ع ۾ يونيسڪو ڇڏي ويون، 2003ع ۾ ٻيهر شامل ٿيون، 2018ع ۾ ٻيهر نڪري ويون، ۽ 2023ع ۾ ٻيهر شامل ٿيون.<ref name="usa2023"/><ref name="us withdrawal"/><ref name="uspbs"/> 22 جولاءِ 2025ع تي آمريڪا يونيسڪو جي ڊائريڪٽر جنرل کي پنهنجي ٻيهر نڪرڻ واري فيصلي کان آگاهه ڪيو، جيڪو 31 ڊسمبر 2026ع کان لاڳو ٿيندو.<ref>{{Cite web |title=The United States Withdraws from the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) |url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2025/07/the-united-states-withdraws-from-the-united-nations-educational-scientific-and-cultural-organization-unesco/ |access-date=2025-07-22 |website=United States Department of State |language=en-US}}</ref><ref name="us withdrawal">{{Cite web |date=2025-07-22 |title=US says it's leaving UNESCO again, only 2 years after rejoining |url=https://apnews.com/article/unesco-trump-withdraw-paris-united-nations-israel-129a4ffbce562e1aa497231e0bdd55a5 |access-date=2025-07-22 |website=AP News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Withdrawal of the United States of America from UNESCO: statement by Audrey Azoulay, Director-General| url=https://www.unesco.org/en/articles/withdrawal-united-states-america-unesco-statement-audrey-azoulay-director-general?hub=701| access-date=2025-07-24 |language=en}}</ref> == انتظامي ادارا == === ڊائريڪٽر جنرل === {{As of|June 2023}}، يونيسڪو جي قيام کان وٺي ان جا 12 ڊائريڪٽر جنرل ٿي چڪا آهن{{snd}}نو مرد ۽ ٻه عورتون. يونيسڪو جا 12 ڊائريڪٽر جنرل تنظيم جي ست علائقن مان آيا آهن: اولهه يورپ (5)، وچ آمريڪا (1)، اتر آمريڪا (2)، اولهه آفريڪا (1)، اوڀر ايشيا (1)، اوڀر يورپ (1)، وچ اوڀر (1). اڃا تائين، يونيسڪو جي باقي ڏهن علائقن مان ڪو به چونڊيل ڊائريڪٽر جنرل نه ٿيو آهي: ڏکڻ اوڀر ايشيا، ڏکڻ ايشيا، وچ ۽ اتر ايشيا، اتر آفريڪا، اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا، ڏکڻ آفريڪا، آسٽريليا-اوشينيا، ۽ ڏکڻ آمريڪا. 1946ع ۾ قيام کان وٺي يونيسڪو جي ڊائريڪٽر جنرلن جي فهرست هيٺين ريت آهي:<ref>UNESCO official site: [http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/directors-general/ Directors-General] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718234457/http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/directors-general/ |date=18 July 2018 }}</ref> {| class="wikitable" |+يونيسڪو جا ڊائريڪٽر جنرل |- |scope="col"|ترتيب !scope="col"|تصوير !scope="col"|نالو !scope="col"|ملڪ !scope="col"|مدت |- | پهريون | [[File:Julian Huxley 1-2.jpg|60px]] |scope="row"| [[جولين هڪسلي]] | {{flagcountry|UK}} || 1946–1948 |- | ٻيو | [[File:JAIME TORRES BODET 1902, ESCRITOR, POETA Y POLITICO MEXICANO (13451293993).jpg|60px]] |scope="row"| [[خائيمي ٽوريس بوديت]] | {{flagcountry|MEX|1934}} || 1948–1952 |- bgcolor="#e6e6aa" | – | [[File:Captura de Pantalla 2022-06-03 a las 23.24.45.png|60px]] | [[جان ولڪنسن ٽيلر (ماهر تعليم)|جان ولڪنسن ٽيلر]] | {{flagcountry|USA|1912}} || bgcolor="#e6e6aa" | [[قائم مقام (قانون)|قائم مقام]] 1952–1953 |- | ٽيون | [[File:Luther Harris Evans, Diretor-geral da United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO).tif|60px]] |scope="row"| [[لوٿر ايوانس]] | {{flagcountry|USA|1912}} || 1953–1958 |- | چوٿون | [[File:Contemporary history, Italy - UNESCO - PHOTO0000002707 0001.tiff|60px]] |scope="row"| [[وٽورينو ويرونيزي]] | {{flagcountry|ITA}} || 1958–1961 |- | پنجون | [[File:René Maheu (France), UNESCO Director General (1961-1974).JPG|60px]] |scope="row"| [[ريني ماهيو]] | {{flagcountry|FRA}} || [[قائم مقام (قانون)|قائم مقام]] 1961؛ 1961–1974 |- | ڇهون | [[File:Unesco history, M'Bow - UNESCO - PHOTO0000002701 0001.tiff|60px]] |scope="row"| [[امادو-مختار ايم بو]] || {{flagcountry|SEN}} || 1974–1987 |- | ستون | [[File:Federico Mayor Zaragoza et Alain Husson-Dumoutier (cropped).jpg|60px]] |scope="row"| [[فيديريڪو ميئر زاراگوزا]] | {{flagcountry|ESP}} || 1987–1999 |- | اٺون | [[File:Matsuura Koichiro 1-2.jpg|60px]] |scope="row"| [[ڪوئچيرو ماتسورا]] | {{flagcountry|JPN}} || 1999–2009 |- | نائون | [[File:Irina Bokova crop.jpg|60px]] |scope="row"| [[ايرينا بوڪووا]] || {{flagcountry|BUL}} || 2009–2017 |- | ڏهون | [[File:Didier Plowy - Audrey Azoulay (cropped).jpg|60px]] |scope="row"| [[آڊري ازولي]] || {{flagcountry|FRA}} || 2017–2025 |- | يارهون | [[File:Khaled El-Enany - 2025 (cropped).jpg|60px]] |scope="row"| [[خالد العناني]] || {{flagcountry|EGY}} || 2025–''موجوده'' |} === جنرل ڪانفرنس === هي 1946ع کان منعقد ٿيل يونيسڪو جنرل ڪانفرنس جي اجلاسن جي فهرست آهي:<ref>UNESCO official site: [http://www.unesco.org/new/en/general-conference/previous-sessions/ Previous Sessions of the General Conference] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025045200/http://www.unesco.org/new/en/general-conference/previous-sessions/ |date=25 October 2011 }}</ref> {| class="sortable wikitable" |- ! اجلاس ! جڳھ ! سال ! صدارت ڪندڙ ! ملڪ |- | پهريون || پيرس || 1946 || [[ليون بلوم]] || {{flagcountry|FRA}} |- | ٻيون || [[ميڪسيڪو شهر]] || 1947 || [[مانوئل گوال ويدال]] || {{flagcountry|MEX}} |- | ٽيون || [[بيروت]] || 1948 || حميد بي فرنگي || {{flagcountry|LBN}} |- | پهريون غير معمولي || پيرس || 1948 || || |- | چوٿون || پيرس || 1949 || [[ايڊورڊ رونالڊ واکر]] || {{flagcountry|AUS}} |- | پنجون || [[فلورينس]] || 1950 || [[اسٽيفانو جاچيني (1886-1952)|اسٽيفانو جاچيني]] || {{flagcountry|ITA}} |- | ڇهون || پيرس || 1951 || [[هاولنڊ ايڇ. سارجنٽ]] || {{flagcountry|USA}} |- | ستون || پيرس || 1952 || [[سروپلي راڌاڪرشنن]] || {{flagcountry|IND}} |- | ٻيون غير معمولي || پيرس || 1953 || || |- | اٺون || [[مونٽي ويڊيو]] || 1954 || خوستينو زاوالا مونيز || {{flagcountry|URY}} |- | نائون || نئين دهلي || 1956 || [[ابوالڪلام آزاد]] || {{flagcountry|IND}} |- | ڏهون || پيرس || 1958 || [[جان برتوان]] || {{flagcountry|FRA}} |- | يارهون || پيرس || 1960 || اڪالي-ورڪ ابت-ولڊ || {{flagcountry|ETH}} |- | ٻارهون || پيرس || 1962 || پائولو ڊي بيريدو ڪارنيئرو || {{flagcountry|BRA}} |- | تيرهون || پيرس || 1964 || [[نورائير سيساكيان]] || {{flagcountry|USSR|1955}} |- | چوڏهون || پيرس || 1966 || بيدريتين تونچيل || {{flagcountry|TUR}} |- | پندرهون || پيرس || 1968 || [[وليئم ايتيڪي مبوموا]] || {{flagcountry|CMR}} |- | سورھون || پيرس || 1970 || اٽيليو ڊيل اورو مائني || {{flagcountry|ARG}} |- | سترهون || پيرس || 1972 || تورو هاگوئوارا || {{flagcountry|JPN}} |- | ٽيون غير معمولي || پيرس || 1973 || || |- | ارڙهون || پيرس || 1974 || مگدا جوبورو || {{flagcountry|HUN}} |- | اڻويهون || [[نيروبي]] || 1976 || تائيتا ٽويٽ || {{flagcountry|KEN}} |- | ويهون || پيرس || 1978 || نيپولين لبلانڪ || {{flagcountry|CAN}} |- | ايڪيهون || [[بلغراد]] || 1980 || ايوو مارگن || {{flagcountry|YUG}} |- | چوٿون غير معمولي || پيرس || 1982 || || |- | ٻاويهون || پيرس || 1983 || سعيد تل || {{flagcountry|JOR}} |- | ٽيويهون || [[صوفيه]] || 1985 || [[نڪولائي تودوروف]] || {{flagcountry|BGR|1967}} |- | چوويهون || پيرس || 1987 || گيليرمو پٽزيس الواريز || {{flagcountry|GTM}} |- | پنجويهون || پيرس || 1989 || [[انور ابراهيم]] || {{flagcountry|MYS}} |- | ڇويهون || پيرس || 1991 || [[بيٿويل ايلن اوگوٽ]] || {{flagcountry|KEN}} |- | ستاويهون || پيرس || 1993 || احمد صالح صياد || {{flagcountry|YEM}} |- | اٺاويهون || پيرس || 1995 || ٽوربن ڪروگ || {{flagcountry|DNK}} |- | اوڻٽيهون || پيرس || 1997 || [[ايڊوارڊو پورٽيلا]] || {{flagcountry|BRA}} |- | ٽيهون || پيرس || 1999 || [[ياروسلاوا موسيرووا]] || {{flagcountry|CZE}} |- | ايڪٽيهون || پيرس || 2001 || [[احمد جلالي]] || {{flagcountry|IRN}} |- | ٻٽيهون || پيرس || 2003 || [[مائيڪل اوموليوا]] || {{flagcountry|NGA}} |- | ٽيٽيهون || پيرس || 2005 || [[موسيٰ بن جعفر بن حسن]] || {{flagcountry|OMN}} |- | چوٽيهون || پيرس || 2007 || [[جيورجيوس اناستاسوپولوس]]|| {{flagcountry|GRC}} |- | پنجٽيهون || پيرس || 2009 || ڊيوڊسن هيپبرن || {{flagcountry|BHS}} |- | ڇٽيهون || پيرس || 2011 || [[ڪاتالين بوگياي]] || {{flagcountry|HUN}} |- | ستٽيهون<ref>{{cite web|title = General Conference 37th |url = http://www.unesco.org/new/en/general-conference-37th/|website = United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |access-date = 25 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151003103414/http://www.unesco.org/new/en/general-conference-37th/|archive-date = 3 October 2015|url-status = live}}</ref> || پيرس || 2013 || [[هائو پنگ]] || {{flagcountry|CHN}} |- | اٺٽيهون || پيرس || 2015 || اسٽينلي موٽمبا سيماتا<ref>{{cite web | url=http://www.unesco.org/new/en/general-conference-38th/president/ | title=President of the 38th session of the General Conference | publisher=UNESCO | access-date=11 November 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151116135603/http://www.unesco.org/new/en/general-conference-38th/president | archive-date=16 November 2015 | url-status=live }}</ref> || {{flagcountry|Namibia}} |- | اوڻيتاليهون || پيرس || 2017 || ظهور علاوي<ref>{{cite web | url=https://en.unesco.org/generalconference/39/president | title=President of the 39th session of the General Conference | publisher=UNESCO | access-date=12 November 2017 | date=5 October 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171113003114/https://en.unesco.org/generalconference/39/president | archive-date=13 November 2017 | url-status=live }}</ref> || {{flagcountry|Morocco}} |- | چاليهون || پيرس || 2019 || [[احمد التائي چنگيزر]]<ref>{{cite web |title=UNESCO: President of the 40th session of the General Conference |date=14 October 201 |url=https://en.unesco.org/generalconference/40/presiden |access-date=20 August 2020 |archive-date=18 October 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201018154954/https://en.unesco.org/generalconference/40/president |url-status=live }}</ref> | {{flagcountry|Turkey}} |- | ايڪيتاليهون<ref>{{Cite web|url=https://en.unesco.org/generalconference/41|title=41st Session of the General Conference – 9–24 November 2021|date=1 June 2021|website=UNESCO|access-date=6 October 2021|archive-date=6 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006085222/https://en.unesco.org/generalconference/41|url-status=live}}</ref> |پيرس |2021 |سانتياگو ايرازابال مورائو | {{flagcountry|Brazil}} |- | ٻائيتاليهون<ref>{{cite web |title=Address by Ms Simona Mirela Miculescu |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000387533?posInSet=16&queryId=ffd33a3a-41f1-4a8b-9543-7f10c0f2dd6a |date=13 November 2023}}</ref> |پيرس |2023 |[[سيمونا ميڪوليسڪو]] | {{flagcountry|Romania}} |- | ٽيتاليهون |[[سمرقند]] |2025 |خوندڪر طلحه | {{flagcountry|Bangladesh}} |} === ايگزيڪيوٽو بورڊ === ٻن سالن ۾ هڪ ڀيرو چونڊون ٿينديون آهن، جن ۾ 58 چونڊيل نمائندا چار سالن لاءِ عهدو سنڀاليندا آهن. {| class="wikitable" |- style="border-top: 2px solid;" ! مدت ! گروپ I <br />(9 سيٽون) ! گروپ II <br />(7 سيٽون) ! گروپ III <br />(10 سيٽون) ! گروپ IV <br />(12 سيٽون) ! گروپ V(a) <br />(13 سيٽون) ! گروپ V(b) <br />(7 سيٽون) |- style="border-top: 2px solid;" | 2017–<br />2021 | {{flagcountry|Finland}} <br /> {{flagcountry|Portugal}} <br /> {{flagcountry|Turkey}} | {{flagcountry|Albania}} <br /> {{flagcountry|Belarus}} <br /> {{flagcountry|Bulgaria}} | {{flagcountry|Cuba}} <br /> {{flagcountry|Grenada}} <br /> {{flagcountry|Jamaica}} <br /> {{flagcountry|Saint Lucia}} <br /> {{flagcountry|Saint Vincent and the Grenadines}} <br /> {{flagcountry|Venezuela}} | {{flagcountry|Bangladesh}} <br /> {{flagcountry|China}} <br /> {{flagcountry|India}} <br /> {{flagcountry|Indonesia}} <br /> {{flagcountry|Japan}} <br /> {{flagcountry|Philippines}} | {{flagcountry|Burundi}} <br /> {{flagcountry|Equatorial Guinea}} <br /> {{flagcountry|Ethiopia}} <br /> {{flagcountry|Madagascar}}<br /> {{flagcountry|Zambia}}<br /> {{flagcountry|Zimbabwe}} | {{flagcountry|Egypt}} <br /> {{flagcountry|Jordan}}<br /> {{flagcountry|Morocco}} |- | 2019–2023<ref>{{cite web|url=https://en.unesco.org/generalconference/40/elections|title=40th Session of the General Conference – 12–27 November 2019|date=16 October 2019|website=UNESCO|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102155643/https://en.unesco.org/generalconference/40/elections|archive-date=2 January 2020|access-date=20 November 2019}}</ref> | {{flagcountry|France}}<br /> {{flagcountry|Germany}}<br /> {{flagcountry|Italy}}<br /> {{flagcountry|Netherlands}}<br /> {{flagcountry|Spain}}<br /> {{Flag|Switzerland}} | {{Flag|Hungary}}<br /> {{Flag|Poland}}<br /> {{Flag|Russia}}<br /> {{Flag|Serbia}} | {{flagcountry|Argentina}}<br /> {{flagcountry|Brazil}}<br /> {{flagcountry|Dominican Republic}}<br /> {{Flag|Uruguay}} | {{Flag|Afghanistan|2013}}<br /> {{Flag|Kyrgyzstan}}<br /> {{Flag|Philippines}}<br /> {{Flag|Pakistan}}<br /> {{Flag|Republic of Korea}}<br /> {{flagcountry|Thailand}} | {{Flag|Benin}}<br /> {{Flag|Congo}}<br /> {{Flag|Guinea}}<br /> {{Flag|Ghana}}<br /> {{flagcountry|Kenya}}<br /> {{Flag|Namibia}}<br /> {{flagcountry|Senegal}}<br /> {{Flag|Togo}} | {{Flag|Saudi Arabia}}<br /> {{Flag|UAE}}<br /> {{flagcountry|Tunisia}} |-style="background:#f7f7c7;border-top: 2px solid;" | '''2021–2025'''<ref>{{cite web |title=Elections |url=https://www.unesco.org/en/general-conference/41/elections?TSPD_101_R0=080713870fab2000296c62ecf70783aa2deb49bab9972b32e78e12a141101e730f19afd71077a454085e4dbe2414300050c3569c0132c2e6ed5d6c59cee0616cbf7eb737bcd75d6d5fbcda198e9ca730a3a536e274d2f7e2f102624759a6d48c |date=17 November 2021}}</ref> | {{flagcountry|Austria}}<br /> {{flagcountry|Iceland}}<br /> {{flagcountry|Turkey}} | {{Flag|Armenia}}<br /> {{Flag|Azerbaijan}}<br /> {{Flag|Lithuania}} | {{flagcountry|Chile}}<br /> {{flagcountry|Grenada}}<br /> {{Flag|Haiti}}<br /> {{flagcountry|Mexico}}<br /> {{flagcountry|Paraguay}}<br /> {{flagcountry|Saint Lucia}} | {{Flag|China}}<br /> {{Flag|Cook Islands}}<br /> {{Flag|India}}<br /> {{Flag|Japan}}<br /> {{Flag|Philippines}}<br /> {{flagcountry|Viet Nam}} | {{Flag|Angola}}<br /> {{Flag|Botswana}}<br /> {{Flag|Congo}}<br /> {{Flag|Djibouti}}<br /> {{flagcountry|South Africa}}<br /> {{Flag|Tanzania}} | {{Flag|Egypt}}<br /> {{Flag|Jordan}}<br /> {{Flag|Kuwait}} |- style="background:#efe;border-top: 2px solid;" | '''2023–2027'''<ref>{{cite web |title=Elections |url=https://www.unesco.org/en/general-conference/42/elections |date=15 November 2023}}</ref> | {{flagcountry|France}}<br /> {{flagcountry|Germany}}<br /> {{flagcountry|Italy}}<br /> {{flagcountry|Spain}}<br /> {{flagcountry|United Kingdom}}<br /> {{Flag|United States}} | {{Flag|Albania}}<br /> {{Flag|Czech Republic}}<br /> {{Flag|Serbia}}<br /> {{Flag|Slovakia}} | {{flagcountry|Argentina}}<br /> {{flagcountry|Brazil}}<br /> {{Flag|Cuba}}<br /> {{flagcountry|Dominican Republic}} | {{Flag|Australia}}<br /> {{Flag|Bangladesh}}<br /> {{Flag|Indonesia}}<br /> {{Flag|Pakistan}}<br /> {{Flag|Republic of Korea}}<br /> {{flagcountry|Sri Lanka}} | {{Flag|Burkina Faso}}<br /> {{Flag|Côte d'Ivoire}}<br /> {{Flag|Gabon}}<br /> {{Flag|Liberia}}<br /> {{flagcountry|Mauritius}}<br /> {{Flag|Mozambique}}<br /> {{flagcountry|Nigeria}} | {{Flag|Iraq}}<br /> {{Flag|Oman}}<br /> {{Flag|Qatar}}<br /> {{flagcountry|Saudi Arabia}} |} == آفيسون ۽ مرڪزي دفتر == {{main|عالمي ورثو مرڪز}} يونيسڪو جو مرڪزي دفتر فرانس جي شهر پيرس ۾ [[پلاس دي فونتينوئي]] تي واقع آهي. مرڪزي دفتر جي تعمير ۾ ڪيترن ئي معمارن گڏجي ڪم ڪيو، جن ۾ [[برنار زيرفس]]، [[مارسل بروئر]] ۽ لوئيجي نيروي شامل هئا.<ref>{{Cite web |title=UNESCO House – visit us {{!}} UNESCO |url=https://www.unesco.org/en/house |access-date=29 March 2023 |website=unesco.org |language=en}}</ref> [[File:SalleUNESCOParis.jpg|thumb| يونيسڪو جي مرڪزي دفتر، پيرس، ۾ مکيه ڪانفرنس ڪمرو.]] ان ۾ ''امن جو باغ'' شامل آهي، جيڪو [[جاپان جي حڪومت]] طرفان عطيو ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite web |title=UNESCO garden |url=https://architectuul.com/architecture/unesco-garden |access-date=31 May 2022 |website=Architectuul}}</ref> هي باغ آمريڪي-جاپاني مجسمه ساز فنڪار [[ايسامو نوگوچي]] 1958ع ۾ ترتيب ڏنو ۽ جاپاني باغبان توئيمون سانو ان کي نصب ڪيو. 1994–1995ع ۾، يونيسڪو جي 50هين سالگرهه جي ياد ۾، [[مراقبو|مراقبي]] جو ڪمرو [[تادائو آندو]] تعمير ڪيو.<ref>{{Cite web|last=Furuyama|first=Masao|title=Ando (Basic Art Series)|url=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/architecture/all/49278/facts.ando.htm|access-date=30 January 2021|website=taschen.com|pages=71–72|language=en|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324030457/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/architecture/all/49278/facts.ando.htm|url-status=live}}</ref> دنيا ڀر ۾ يونيسڪو جون فيلڊ آفيسون، سندن ڪم ۽ جاگرافيائي دائري جي بنياد تي، آفيسن جي چئن بنيادي قسمن ۾ ورهايل آهن: ڪلسٽر آفيسون، قومي آفيسون، علائقائي بيورو ۽ رابطا آفيسون. === علائقي موجب فيلڊ آفيسون === يونيسڪو جي سڀني فيلڊ آفيسن جي هيٺين فهرست يونيسڪو علائقي موجب جاگرافيائي ترتيب سان ڏنل آهي ۽ انهن رڪن رياستن ۽ شريڪ رڪنن جي نشاندهي ڪري ٿي، جن کي هر آفيس خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|url = https://en.unesco.org/countries/field-offices/|title = List of All UNESCO Field Offices by Region with Descriptions of Member State Coverage|publisher = UNESCO|archive-url = https://web.archive.org/web/20190908164710/https://en.unesco.org/countries/field-offices|archive-date = 8 September 2019|url-status = live}}</ref> ==== آفريڪا ==== {|class="wikitable mw-collapsible" |+آفريڪي فيلڊ آفيسن جا هنڌ !آفيس !شامل ملڪ/تنظيمون |- | [[ابي جان]] | [[ڪوٽ ڊي آئيوري]] لاءِ قومي آفيس |- | [[ابوجا]] | [[نائيجيريا]] لاءِ قومي آفيس |- | [[اڪرا]] | [[بينن]]، [[ڪوٽ ڊي آئيوري]]، [[گهانا]]، [[لائبيريا]]، [[نائيجيريا]]، [[سيرا ليون]] ۽ [[ٽوگو]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[اديس ابابا]] | [[آفريقي اتحاد]] ۽ [[آفريڪا لاءِ اقتصادي ڪميشن]] سان رابطا آفيس |- | [[باماڪو]] | [[برڪينا فاسو]]، [[گني]]، [[مالي]] ۽ [[نائيجر]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[برازاويل]] | [[ڪانگو جي جمهوريه]] لاءِ قومي آفيس |- | [[بوجمبورا]] | [[برونڊي]] لاءِ قومي آفيس |- | [[ڊڪار]] | آفريڪا ۾ تعليم لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[ڪيپ ورڊي]]، [[گيمبيا]]، [[گني بسائو]] ۽ [[سينيگال]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[دارالسلام]] | [[ڪوموروس]]، [[مڊغاسڪر]]، [[موريشس]]، [[سيشيلس]] ۽ [[تنزانيا]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[هراري]] | [[بوٽسوانا]]، [[ايسواٽيني]]، [[ليسوتھو]]، [[ملاوي]]، [[موزمبيق]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[زامبيا]] ۽ [[زمبابوي]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[جوبا]] | [[ڏکڻ سوڊان]] لاءِ قومي آفيس |- | [[ڪنشاسا]] | [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] لاءِ قومي آفيس |- | [[لبريويل]] | [[ڪانگو جي جمهوريه]]، [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]]، [[استوائي گني]]، [[گابون]] ۽ [[سائو تومي ۽ پرنسپي]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[ماپوٽو]] | [[موزمبيق]] لاءِ قومي آفيس |- | [[نيروبي]] | آفريڪا ۾ سائنسن لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[برونڊي]]، [[جبوتي]]، [[ايريٽريا]]، [[ڪينيا]]، [[روانڊا]]، [[صوماليا]]، [[ڏکڻ سوڊان]] ۽ [[يوگنڊا]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[ونڊهوڪ]] | [[نميبيا]] لاءِ قومي آفيس |- | [[ياونڊي]] | [[ڪيمرون]]، [[وچ آفريڪي جمهوريه]] ۽ [[چاڊ]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |} ==== عرب رياستون ==== * [[عمان]] – [[اردن]] لاءِ قومي آفيس * [[بيروت]] – عرب رياستن ۾ تعليم لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[لبنان]]، [[شام]]، [[اردن]]، [[عراق]] ۽ [[فلسطين]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[قاهره]] – عرب رياستن ۾ سائنسن لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[مصر]] ۽ [[سوڊان]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[دوحا]] – [[بحرين]]، [[ڪويت]]، [[عمان]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]]، [[گڏيل عرب امارات]] ۽ [[يمن]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[عراق]] – [[عراق]] لاءِ قومي آفيس (في الحال [[عمان]]، اردن ۾ واقع) * [[خرطوم]] – [[سوڊان]] لاءِ قومي آفيس * [[مناما]] – [[عالمي ورثي لاءِ عرب علائقائي مرڪز]] * [[رباط]] – [[الجيريا]]، [[ليبيا]]، [[موريتانيا]]، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[رام الله]] – فلسطيني علائقن لاءِ قومي آفيس ==== ايشيا ۽ پئسفڪ ==== {{see also|يونيسڪو ايشيا پئسفڪ ورثو ايوارڊ}} * [[الماتي]] – [[قازقستان]]، [[ڪرغزستان]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[اپيا]] – آسٽريليا، [[ڪڪ ٻيٽ]]، [[فجي]]، [[ڪريباتي]]، [[مارشل ٻيٽ]]، [[مائڪرونيشيا جون وفاقي رياستون]]، [[نائورو]]، نيوزيلينڊ، [[نيوئي]]، [[پلائو]]، [[پاپوا نيو گني]]، [[ساموا]]، [[سولومن ٻيٽ]]، [[ٽونگا]]، [[توالو]]، [[وانواتو]] ۽ [[ٽوڪيلاو]] (شريڪ رڪن) لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[بئنڪاڪ]] – ايشيا ۽ پئسفڪ ۾ تعليم لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[ٿائيلينڊ]]، [[برما]]، [[لائوس]]، سنگاپور ۽ [[ويٽنام]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * بيجنگ – [[اتر ڪوريا]]، جاپان، [[منگوليا]]، [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۽ [[ڏکڻ ڪوريا]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[ڍاڪا]] – [[بنگلاديش]] لاءِ قومي آفيس * [[هانوئي]] – [[ويٽنام]] لاءِ قومي آفيس * [[اسلام آباد]] – [[پاڪستان]] لاءِ قومي آفيس * [[جڪارتا]] – ايشيا ۽ پئسفڪ ۾ سائنسن لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[فلپائن]]، [[برونائي]]، [[انڊونيشيا]]، [[ملائيشيا]] ۽ [[اوڀر تيمور]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[منيلا]] – [[فلپائن]] لاءِ قومي آفيس * [[ڪابل]] – [[افغانستان]] لاءِ قومي آفيس * [[کٽمنڊو]] – [[نيپال]] لاءِ قومي آفيس * نئين دهلي – [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، هندستان، [[مالديپ]] ۽ [[سري لنڪا]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[فنوم پين]] – [[ڪمبوڊيا]] لاءِ قومي آفيس * [[تاشقند]] – [[ازبڪستان]] لاءِ قومي آفيس * [[تهران]] – [[افغانستان]]، [[ايران]]، [[پاڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] لاءِ ڪلسٽر آفيس ==== يورپ ۽ اتر آمريڪا ==== * [[برسلز]] – [[يورپي اتحاد]] ۽ [[برسلز ۽ يورپي اتحاد|برسلز ۾ ان جي ماتحت ادارن]] لاءِ رابطا آفيس * [[جنيوا]] – [[جنيوا ۾ گڏيل قومن جي آفيس|جنيوا ۾ گڏيل قومن]] لاءِ رابطا آفيس * نيويارڪ شهر – [[گڏيل قومن جو مرڪزي دفتر|نيويارڪ ۾ گڏيل قومن]] لاءِ رابطا آفيس * [[وينس]] – يورپ ۾ سائنسن ۽ ثقافت لاءِ علائقائي بيورو ==== لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين ==== [[File:Carondolete en el cambio de guardia.jpg|thumb|upright=1.25|[[ڪارونڊيليٽ محل]]، صدارتي محل – محافظن جي تبديلي سان. [[ڪوئٽو جو تاريخي مرڪز]]، ايڪواڊور، [[آمريڪا کنڊ]]ن ۾ سڀ کان وڏن، گهٽ تبديل ٿيل ۽ بهترين محفوظ تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي.<ref name="unesco">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/2 |title=City of Quito – UNESCO World Heritage |publisher=UNESCO |access-date=30 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090507190507/https://whc.unesco.org/en/list/2 |archive-date=7 May 2009 |url-status=live }}</ref> هي مرڪز، پولينڊ ۾ [[ڪراڪو]] جي تاريخي مرڪز سان گڏ، پهريون هو جنهن کي 18 سيپٽمبر 1978ع تي يونيسڪو طرفان [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.]] * [[برازيليا]] – برازيل لاءِ قومي آفيس<ref>{{cite web|title = UNESCO Office in Brasilia {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|url = http://www.unesco.org/new/en/brasilia/home|website = unesco.org|access-date = 24 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150925163018/http://www.unesco.org/new/en/brasilia/home|archive-date = 25 September 2015|url-status = live}}</ref> * [[گوئٽي مالا شهر]] – [[گوئٽي مالا]] لاءِ قومي آفيس * [[هاوانا]] – لاطيني آمريڪا ۽ [[ڪيريبين]] ۾ ثقافت لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[ڪيوبا]]، [[ڊومينيڪن جمهوريه]]، [[هيٽي]] ۽ [[اروبا]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[ڪنگسٽن، جميڪا|ڪنگسٽن]] – [[انٽيگوا ۽ باربوڊا]]، [[بهاماس]]، [[بارباڊوس]]، [[بيليز]]، [[ڊومينيڪا]]، [[گريناڊا]]، [[گيانا]]، [[جميڪا]]، [[سينٽ ڪٽس ۽ نيوس]]، [[سينٽ لوشيا]]، [[سينٽ ونسينٽ ۽ گريناڊينز]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] سان گڏ [[برطانوي ورجن ٻيٽ]]، [[ڪيمن ٻيٽ]]، [[ڪوراسائو]] ۽ [[سنٽ مارٽن]] جي شريڪ رڪن رياستن لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[ليما]] – [[پيرو]] لاءِ قومي آفيس * [[ميڪسيڪو شهر]] – ميڪسيڪو لاءِ قومي آفيس * [[مونٽي ويڊيو]] – لاطيني آمريڪا ۽ [[ڪيريبين]] ۾ سائنسن لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[ارجنٽينا]]، برازيل، چلي، [[پيراگوئي]] ۽ [[يوراگوئي]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[پورٽ او پرنس]] – [[هيٽي]] لاءِ قومي آفيس * [[ڪوئٽو]] – [[بوليويا]]، [[ڪولمبيا]]، [[ايڪواڊور]] ۽ [[وينزويلا]] لاءِ ڪلسٽر آفيس<ref>{{cite web|title = Oficina de la UNESCO en Quito {{!}} Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura|url = http://www.unesco.org/new/es/quito|website = unesco.org|access-date = 24 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150925145958/http://www.unesco.org/new/es/quito|archive-date = 25 September 2015|url-status = live}}</ref> * [[سان خوسيه، ڪوسٽا ريڪا|سان خوسيه]] – [[ڪوسٽا ريڪا]]، [[ايل سلواڊور]]، [[گوئٽي مالا]]، [[هونڊوراس]]، ميڪسيڪو، [[نيڪاراگوا]] ۽ [[پاناما]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[سانتياگو دي چلي]] – لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين ۾ تعليم لاءِ علائقائي بيورو ۽ چلي لاءِ قومي آفيس === ڀائيوار تنظيمون === *{{anl|ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي|abbr=ICRC}} * {{anl|بلو شيلڊ انٽرنيشنل|abbr= BSI}} * {{anl|عجائب گهرن جي بين الاقوامي ڪائونسل|abbr=ICOM}} * {{anl|يادگارن ۽ ماڳن بابت بين الاقوامي ڪائونسل|abbr= ICOMOS}} * {{anl|انساني همدردي واري قانون جو بين الاقوامي ادارو|abbr= IIHL}} == تڪرار == === نئون عالمي معلوماتي ۽ رابطي وارو نظام === يونيسڪو ماضيءَ ۾ تڪرارن جو مرڪز رهي آهي، خاص طور تي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[برطانيا]]، [[سنگاپور]] ۽ اڳوڻي [[سوويت اتحاد]] سان پنهنجي لاڳاپن ۾. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران، يونيسڪو جي "[[نئون عالمي معلوماتي ۽ رابطي وارو نظام|نئين عالمي معلوماتي ۽ رابطي واري نظام]]" لاءِ حمايت ۽ ان جي [[ميڪ برائيڊ رپورٽ]]، جنهن ميڊيا جي جمهوريت پسندي ۽ معلومات تائين وڌيڪ برابريءَ واري رسائي جو مطالبو ڪيو، انهن ملڪن ۾ [[پريس جي آزادي]] کي محدود ڪرڻ جي ڪوششن طور مذمت جو نشانو بڻيا. يونيسڪو کي اولهه تي حملي لاءِ ڪميونسٽن ۽ ٽئين دنيا جي آمرن جو پليٽفارم سمجهيو ويو، جڏهن ته ان جي ابتڙ 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ يو ايس ايس آر طرفان الزام لڳايا ويا هئا.<ref>{{cite journal |last= Grahm |first=S. E. |date= April 2006 |title= The (Real)politiks of Culture: U.S. Cultural Diplomacy in UNESCO, 1946–1954 |url= https://archive.org/details/sim_diplomatic-history_2006-04_30_2/page/231 |journal=Diplomatic History |volume= 30 |issue=2 |pages=231–51 |doi= 10.1111/j.1467-7709.2006.00548.x|hdl= 1885/20736 |hdl-access= free }}</ref> 1984ع ۾، آمريڪا احتجاج طور پنهنجون چندائون روڪي ڇڏيون ۽ تنظيم مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ 1985ع ۾ برطانيا به نڪري ويو.<ref>{{Citation | url = http://link.galegroup.com/apps/doc/A4079804/AONE?u=tamp44898&sid=AONE&xid=ef6d5640 | title = UNESCO asks states considering withdrawal to 'reconsider their position' | journal = [[يو اين ڪرونيڪل (جرنل)|UN Chronicle]] | date = January 1986 | access-date = 2 April 2018 | archive-date = 9 February 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220209082856/https://login.microsoftonline.com/741bf7de-e2e5-46df-8d67-82607df9deaa/saml2 | url-status = live }}</ref> سنگاپور به 1985ع جي آخر ۾ وڌندڙ رڪنيت فيسن جو حوالو ڏيندي نڪري ويو.<ref>{{Citation | url = https://news.google.com/newspapers?nid=2209&dat=19841228&id=Y5srAAAAIBAJ&pg=5684,5359479 | title = Singapore to withdraw from UNESCO | newspaper = [[دي ٽيليگراف (اخبار)|The Telegraph]] | date = 28 December 1984 | access-date = 20 June 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150907233414/https://news.google.com/newspapers?nid=2209&dat=19841228&id=Y5srAAAAIBAJ&sjid=qPoFAAAAIBAJ&pg=5684,5359479 | archive-date = 7 September 2015 | url-status = live }}</ref> 1997ع ۾ حڪومت جي تبديليءَ کان پوءِ برطانيا ٻيهر شامل ٿيو. آمريڪا 2003ع ۾ ٻيهر شامل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنگاپور 8 آڪٽوبر 2007ع تي ٻيهر شامل ٿيو.<ref>{{Citation | url = https://www.britannica.com/topic/UNESCO | title = UNESCO | website = Encyclopædia Britannica | date = 14 February 2018 | access-date = 2 April 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180402163139/https://www.britannica.com/topic/UNESCO | archive-date = 2 April 2018 | url-status = live }}</ref> === چين === يونيسڪو تي تنقيد ڪئي وئي آهي{{By whom|date=May 2026}} ته ان کي [[عوامي جمهوريه چين]] طرفان تاريخ جو [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] وارو نسخو پيش ڪرڻ ۽ [[چين ۾ نسلي اقليتون|چين ۾ نسلي اقليتن]]، جهڙوڪ [[اويغور]] ۽ [[تبتي ماڻهو|تبتي ماڻهن]]، جي ڪردارن کي گهٽ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو پيو وڃي.<ref>{{Cite news |date=23 September 2023 |title=How China uses UNESCO to rewrite history |newspaper=[[دي اڪانمسٽ]] |url=https://www.economist.com/china/2023/09/21/how-china-uses-unesco-to-rewrite-history |url-access=subscription |access-date=22 September 2023 |issn=0013-0613 |quote=To bolster the idea of a Han-centric identity, the party seeks to dilute the contributions of minority groups in UNESCO claims. For example, documents filed with the organisation state that Tibet's Potala Palace, the winter home of Dalai Lamas from 1649 to 1959, exhibits the skills of many ethnic groups, not just Tibetans. The government uses "radical selectivity" in choosing which places, people and practices to emphasise, says Rachel Harris of the School of Oriental and African Studies, part of the University of London.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kashgarian |first=Asim |date=16 February 2023 |title=UNESCO Accused of Complicity in China's Treatment of Uyghur Heritage |url=https://www.voanews.com/a/unesco-accused-of-complicity-in-china-s-treatment-of-uyghur-heritage-/6966959.html |access-date=22 September 2023 |website=[[وائس آف آمريڪا]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kachmar |first=Oleh |date=24 September 2020 |title=Uyghur Heritage and the Charge of Cultural Genocide in Xinjiang |url=https://newlinesinstitute.org/rules-based-international-order/genocide/uyghur-heritage-and-the-charge-of-cultural-genocide-in-xinjiang/ |access-date=22 September 2023 |website=[[نيو لائينز انسٽيٽيوٽ]] |publisher=[[فيئرفيڪس يونيورسٽي آف آمريڪا]] |language=en}}</ref> === اسرائيل === اسرائيل کي 1949ع ۾، يونيسڪو جي قيام کان هڪ سال پوءِ، يونيسڪو ۾ داخل ڪيو ويو. اسرائيل ان وقت کان پنهنجي رڪنيت برقرار رکي. 2010ع ۾، اسرائيل [[الخليل]] ۾ [[آباڻي بزرگن جي غار]] ۽ [[بيت لحم]] ۾ [[راحيل جو مقبرو]] — ٻئي [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۾ — کي [[اسرائيل جي قومي ورثي ماڳن جي فهرست|قومي ورثي ماڳ]] قرار ڏنو ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جنهن تي اوباما انتظاميه طرفان تنقيد ۽ فلسطينين طرفان احتجاج ٿيو.<ref>{{cite news|title=Hebron clashes over Israel's West Bank heritage list|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/8538948.stm|date=26 February 2010|publisher=BBC News|access-date=1 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803141138/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538948.stm|archive-date=3 August 2012|url-status=live}}</ref> آڪٽوبر 2010ع ۾، يونيسڪو جي ايگزيڪيوٽو بورڊ انهن ماڳن کي "الحرم الابراهيمي/آباڻي بزرگن جو مقبرو" ۽ "بلال بن رباح مسجد/راحيل جو مقبرو" قرار ڏيڻ لاءِ ووٽ ڏنو ۽ چيو ته اهي "[[قبضي هيٺ فلسطيني علائقا|قبضي هيٺ فلسطيني علائقن]]" جو "لازمي حصو" آهن ۽ اسرائيل جو ڪو به يڪطرفو قدم [[بين الاقوامي قانون]] جي ڀڃڪڙي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/executive_board_adopts_five_decisions_concerning_unescos_work_in_the_occupied_palestinian_and_arab_territories/|title=Executive Board adopts five decisions concerning UNESCO's work in the occupied Palestinian and Arab Territories|date=21 October 2010|publisher=UNESCO|access-date=3 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101111083723/http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/executive_board_adopts_five_decisions_concerning_unescos_work_in_the_occupied_palestinian_and_arab_territories/|archive-date=11 November 2010|url-status=live}}</ref> يونيسڪو انهن ماڳن کي "مسلمان، عيسائي ۽ يهودي روايتن جي ماڻهن" لاءِ اهم قرار ڏنو، ۽ اسرائيل تي الزام لڳايو ته اهو انهن ماڳن جي فقط يهودي ڪردار کي نمايان ڪري رهيو آهي.<ref>{{cite news|title=The Two Palestinian sites of Al-Haram Al-Ibrahimi/Tomb of the Patriarchs in Al-Khalil/Hebron and the Bilal Bin Rabah Mosque/Rachel's Tomb in Bethlehem|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001873/187356e.pdf|access-date=1 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127175323/http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001873/187356e.pdf|archive-date=27 January 2012|url-status=live}}</ref> اسرائيل، پنهنجي طرفان، يونيسڪو تي الزام لڳايو ته اهو "اسرائيل جي قوم کي پنهنجي ورثي کان ڌار" ڪري رهيو آهي، ۽ چيو ته اهو سياسي مقصدن کان متاثر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/140377 |title=UNESCO Erases Israeli Protests from Rachel's Tomb Protocol |date=1 November 2010 |publisher=Arutz Sheva |author=Hillel Fendel |access-date=3 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101104205832/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/140377 |archive-date=4 November 2010 |url-status=live }}</ref> [[شموئل رابينوويچ|مغربي ڀت جي ربي]] چيو ته راحيل جي مقبري کي اڳ ۾ ڪڏهن به مسلمانن جو مقدس ماڳ قرار نه ڏنو ويو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/news.aspx/140345|title=UN Org.: Rachel's Tomb is a Mosque|date=29 October 2010|publisher=Arutz Sheva|author=Maayana Miskin|access-date=3 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106041213/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/140345|archive-date=6 November 2010|url-status=live}}</ref> اسرائيل يونيسڪو سان لاڳاپا جزوي طور معطل ڪري ڇڏيا. اسرائيلي نائب پرڏيهي وزير [[ڊيني ايلون]] اعلان ڪيو ته اها قرارداد "فلسطيني ڇڪتاڻ وڌائڻ جو حصو" آهي. [[زيوولون اورليف]]، [[ڪنيسٽ]] جي تعليم ۽ ثقافت ڪميٽي جي چيئرمين، انهن قراردادن کي يونيسڪو جي مشن کي ڪمزور ڪرڻ جي ڪوشش قرار ڏنو، جيڪو دنيا ڀر ۾ تعاون کي فروغ ڏيندڙ سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=193893 |title=Ayalon: Israel will no longer cooperate with UNESCO |date=3 November 2010 |work=The Jerusalem Post |access-date=3 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101103210507/http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=193893 |archive-date=3 November 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Shalom |first=Rabbi |url=https://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=194090 |title=Cooperation with UNESCO only partially suspended |work=The Jerusalem Post |date=5 November 2010 |access-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120105083755/http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=194090 |archive-date=5 January 2012 |url-status=live }}</ref> 28 جون 2011ع تي، يونيسڪو جي عالمي ورثو ڪميٽي، [[اردن]] جي اصرار تي، يروشلم ۾ حفاظتي سببن جي ڪري [[مغربي پل|مغربي دروازي جي پل]] کي ڊاهڻ ۽ ٻيهر تعمير ڪرڻ بابت اسرائيل جي فيصلي تي تنقيد ڪئي{{clarify|date=October 2016}}. اسرائيل چيو ته اردن اسرائيل سان هڪ معاهدو ڪيو هو، جنهن ۾ مقرر ڪيو ويو هو ته موجوده پل کي حفاظتي سببن جي ڪري ڊاهڻ لازمي آهي؛ اردن ان معاهدي کي تڪراري قرار ڏنو، چئي ته اهو رڳو آمريڪي دٻاءَ هيٺ صحيح ڪيو ويو هو. اسرائيل [[مصر]] جي اعتراضن سبب يونيسڪو ڪميٽي آڏو پنهنجو موقف به پيش نه ڪري سگهيو.<ref>{{cite news |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4088221,00.html |title=UNESCO censures Israel over Mughrabi Bridge – Israel News, Ynetnews |work=Ynetnews |date=20 June 1995 |access-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807130812/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4088221,00.html |archive-date=7 August 2011 |url-status=live |last1=Eichner |first1=Itamar }}</ref> جنوري 2014ع ۾، ان جي افتتاح کان ڪجهه ڏينهن اڳ، يونيسڪو جي ڊائريڪٽر جنرل، [[ايرينا بوڪووا]]، [[سائمن ويزنٿال مرڪز]] طرفان تيار ڪيل هڪ نمائش کي "غير معینہ مدت لاءِ ملتوي" ڪري عملي طور منسوخ ڪري ڇڏيو، جنهن جو عنوان هو "ماڻهو، ڪتاب، زمين: [[اسرائيل جي سرزمين ۾ يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ|يهودي ماڻهن ۽ اسرائيل جي سرزمين]] جي وچ ۾ 3,500 سالن جو تعلق". هي تقريب پيرس ۾ 21 جنوري کان 30 جنوري تائين هلڻ لاءِ مقرر هئي. بوڪووا اها تقريب ان کان پوءِ منسوخ ڪئي، جڏهن يونيسڪو ۾ عرب رياستن جي نمائندن دليل ڏنو ته ان جي نمائش "[[عرب-اسرائيلي امن عمل|امن عمل]]" کي نقصان پهچائيندي.<ref>{{cite news|last=Berman|first=Lazar|title=UNESCO cancels event on Jewish ties to Land of Israel|url=http://www.timesofisrael.com/unesco-cancels-event-on-jewish-ties-to-land-of-israel/|access-date=21 January 2014|newspaper=The Times of Israel|date=17 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140120120047/http://www.timesofisrael.com/unesco-cancels-event-on-jewish-ties-to-land-of-israel/|archive-date=20 January 2014|url-status=live}}</ref> نمائش جي مصنف، [[هيبرو يونيورسٽي]] جي [[وڊال ساسون بين الاقوامي مرڪز براءِ سام دشمنيءَ جو مطالعو]] جي پروفيسر [[رابرٽ وسٽرچ]]، منسوخي کي "خوفناڪ عمل" سڏيو، ۽ بوڪووا جي فيصلي کي "مڪمل بدنيتيءَ جو من ماني عمل ۽، حقيقت ۾، يهودي ماڻهن ۽ انهن جي تاريخ لاءِ توهين" قرار ڏنو. يونيسڪو ساڳئي سال اندر نمائش کي منسوخ ڪرڻ وارو فيصلو تبديل ڪيو، ۽ اها جلدي مقبول ٿي ۽ وڏي ڪاميابي طور ڏٺي وئي.<ref>{{cite news|last=Ahren|first=Raphael|title=Author of UNESCO's nixed Israel exhibit decries 'appalling betrayal'|url=http://www.timesofisrael.com/author-of-unescos-nixed-israel-exhibit-decries-appalling-betrayal|access-date=21 January 2014|newspaper=The Times of Israel|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140122053858/http://www.timesofisrael.com/author-of-unescos-nixed-israel-exhibit-decries-appalling-betrayal/|archive-date=22 January 2014|url-status=live}}</ref> 1 جنوري 2019ع تي، اسرائيل باضابطه طور يونيسڪو ڇڏي ڏني، آمريڪي نڪرڻ جي پيروي ڪندي، ان تاثر سبب ته تنظيم ۾ مسلسل اسرائيل مخالف تعصب موجود آهي.<ref>{{cite news|last=Ahren|first=Raphael|title=69 years after joining, Israel formally leaves UNESCO; so, too, does the US|url=https://www.timesofisrael.com/69-years-after-joining-israel-formally-leaves-un-cultural-body/|newspaper=The Times of Israel|date=1 January 2019}}</ref> ==== قبضي هيٺ فلسطين بابت قرارداد ==== {{Main|قبضي هيٺ فلسطين بابت قرارداد}} 13 آڪٽوبر 2016ع تي، يونيسڪو اوڀر يروشلم بابت هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ اسرائيل جي مذمت ڪئي وئي ته اسرائيلي پوليس ۽ سپاهين طرفان "جارحيتون" ڪيون ويون ۽ عبادت جي آزادي ۽ مسلمانن جي پنهنجن مقدس ماڳن تائين رسائي خلاف "غير قانوني قدم" کنيا ويا، جڏهن ته ساڳئي وقت اسرائيل کي قابض طاقت طور به تسليم ڪيو ويو. فلسطيني اڳواڻن ان فيصلي جي آجيان ڪئي.<ref name="UNESCO adopts anti">{{cite news|title=UNESCO adopts anti-Israel resolution on al-Aqsa Mosque|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/10/unesco-adopts-anti-israel-resolution-al-aqsa-mosque-161018120610946.html|publisher=Al Jazeera|access-date=21 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021132706/http://www.aljazeera.com/news/2016/10/unesco-adopts-anti-israel-resolution-al-aqsa-mosque-161018120610946.html|archive-date=21 October 2016|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ متن ۾ "يروشلم جي پراڻي شهر ۽ ان جي ڀتين جي ٽن توحيدي مذهبن لاءِ اهميت" کي مڃيو ويو، پر ان يروشلم جي پراڻي شهر ۾ موجود مقدس ٽڪريءَ واري احاطي کي صرف ان جي مسلمان نالي "الحرم الشريف" سان حوالو ڏنو، جيڪو عربي ۾ شريف حرم لاءِ استعمال ٿئي ٿو. جواب ۾، اسرائيل يونيسڪو جي قرارداد جي مذمت ڪئي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ "ٽيمپل مائونٽ" يا "هار هبايت" جا لفظ شامل نه ڪيا ويا هئا، ۽ چيو ته اها قرارداد اهم مقدس ماڳ سان [[مندر کان انڪار|يهودين جي لاڳاپن کان انڪار]] ڪري ٿي.<ref name="UNESCO adopts anti" /><ref>{{cite web|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002462/246215e.pdf|title=Commission report|website=UNESCO Digital Library|access-date=19 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161016131113/http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002462/246215e.pdf|archive-date=16 October 2016|url-status=live}}</ref> ڪيترن ئي اسرائيلي سياستدانن ۽ سفارتڪارن، جن ۾ [[بنيامين نتنياهو]] ۽ [[آيليت شاڪيد]] شامل هئا، جي تنقيد کان پوءِ اسرائيل تنظيم سان سڀ لاڳاپا منجمد ڪري ڇڏيا.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4866113,00.html|title=UNESCO fails to acknowledge Jewish ties to Temple Mount|newspaper=Ynetnews|date=13 October 2016|access-date=19 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018225443/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4866113,00.html|archive-date=18 October 2016|url-status=live|last1=Eichner|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.timesofisrael.com/netanyahu-leads-angry-denunciations-of-absurd-unesco-decision/|title=Netanyahu leads angry denunciations of 'absurd' UNESCO decision|website=[[ٽائيمز آف اسرائيل]]|date=13 October 2016 |access-date=19 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018211628/http://www.timesofisrael.com/netanyahu-leads-angry-denunciations-of-absurd-unesco-decision/|archive-date=18 October 2016|url-status=live}}</ref> قرارداد جي مذمت [[بان ڪي مون]] ۽ يونيسڪو جي ڊائريڪٽر جنرل ايرينا بوڪووا پڻ ڪئي، جنهن چيو ته يهوديت، اسلام ۽ عيسائيت جا يروشلم سان واضح تاريخي لاڳاپا آهن ۽ "يهودي، عيسائي يا مسلمان روايتن مان ڪنهن به هڪ کان انڪار ڪرڻ، ان کي لڪائڻ يا مٽائڻ، ماڳ جي سالميت کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title = UNESCO chief 'received death threats' for opposing Jerusalem motion|url = http://www.timesofisrael.com/unesco-chief-received-death-threats-for-opposing-jerusalem-motion/|date = 17 October 2016|work = The Times of Israel|access-date = 27 October 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20161021155546/http://www.timesofisrael.com/unesco-chief-received-death-threats-for-opposing-jerusalem-motion/|archive-date = 21 October 2016|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/statement_by_the_director_general_of_unesco_on_the_old_city-1/#.WAQnmeUrLb3|title=Statement by the Director-General of UNESCO on the Old City of Jerusalem and its Walls on the occasion of the 40th session of the World Heritage Committee of UNESCO in Istanbul – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019061820/http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/statement_by_the_director_general_of_unesco_on_the_old_city-1/#.WAQnmeUrLb3|archive-date=19 October 2016|url-status=live}}</ref> "مسجد الاقصى [يا] الحرم الشريف" پڻ ٽيمپل مائونٽ آهي، جنهن جي مغربي ڀت يهوديت ۾ سڀ کان مقدس جاءِ آهي."<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.747466|title=UNESCO Director Criticizes Resolution: Temple Mount Sacred to Both Jews, Muslims|newspaper=Haaretz|access-date=14 October 2016|date=14 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014113432/http://www.haaretz.com/israel-news/1.747466|archive-date=14 October 2016|url-status=dead}}</ref> ان کي چيڪ پارليامينٽ پڻ رد ڪيو، جنهن چيو ته قرارداد هڪ نفرت انگيز [[اسرائيل جي تباهيءَ جا مطالبا|اسرائيل مخالف]] جذبي جي عڪاسي ڪري ٿي،<ref name="timesofisrael.com">{{cite web|url=http://www.timesofisrael.com/czech-mps-slam-hateful-unesco-jerusalem-resolution/|title=Czech MPs slam 'hateful' UNESCO Jerusalem resolution|website=[[ٽائيمز آف اسرائيل]]|date=19 October 2016 |access-date=19 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020050917/http://www.timesofisrael.com/czech-mps-slam-hateful-unesco-jerusalem-resolution/|archive-date=20 October 2016|url-status=live}}</ref> ۽ سوين اطالوي يهودين اٽلي جي غيرحاضريءَ تي روم ۾ مظاهرو ڪيو.<ref name="timesofisrael.com" /> 26 آڪٽوبر تي، يونيسڪو قرارداد جو نظرثاني ٿيل نسخو منظور ڪيو، جنهن ۾ اسرائيل تي اها به تنقيد ڪئي وئي ته اهو مسلسل "اداري جي ماهرن کي يروشلم جي مقدس ماڳن تائين رسائي ڏيڻ کان انڪار ڪري رهيو آهي ته جيئن انهن جي تحفظ واري حالت جو تعين ڪري سگهجي".<ref>{{cite news|title=UNESCO approves new Jerusalem resolution|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/10/unesco-approves-anti-israel-resolution-jerusalem-161026173149575.html|publisher=Al Jazeera|access-date=27 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027112839/http://www.aljazeera.com/news/2016/10/unesco-approves-anti-israel-resolution-jerusalem-161026173149575.html|archive-date=27 October 2016|url-status=live}}</ref> اڳوڻي نسخي تي اسرائيلي احتجاج کان پوءِ ٻوليءَ ۾ ڪجهه نرمي باوجود، اسرائيل متن جي مذمت جاري رکي.<ref>{{cite news|last1=Beaumont|first1=Peter|title=Unesco adopts controversial resolution on Jerusalem holy sites|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/26/unesco-adopts-controversial-resolution-on-jerusalem-holy-sites-israel|work=The Guardian|date=26 October 2016|access-date=27 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027144549/https://www.theguardian.com/world/2016/oct/26/unesco-adopts-controversial-resolution-on-jerusalem-holy-sites-israel|archive-date=27 October 2016|url-status=live}}</ref> قرارداد ان ماڳ کي، جنهن کي يهودي ۽ عيسائي ٽيمپل مائونٽ، يا عبراني ۾ هار هبايت چون ٿا، صرف ان جي عربي نالي سان حوالو ڏئي ٿي — هي هڪ اهم معنوي فيصلو هو، جيڪو يونيسڪو جي ايگزيڪيوٽو بورڊ پڻ اختيار ڪيو، جنهن سبب اسرائيل ۽ ان جي اتحادين طرفان مذمت ٿي. آمريڪي سفير ڪرسٽل نڪس هائنز چيو: "هن معاملي کي شڪست ملڻ گهرجي ها. اهي سياسي ۽ هڪ طرفيون قراردادون يونيسڪو جي ساک کي نقصان پهچائي رهيون آهن."<ref>{{cite news|title=UNESCO resolution on Jerusalem holy sites draws criticism from U.S., Israel|url=http://www.cbc.ca/news/world/unesco-resolution-holy-sites-un-1.3821919|work=CBC/Radio-Canada|date=26 October 2016|access-date=27 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104125858/http://www.cbc.ca/news/world/unesco-resolution-holy-sites-un-1.3821919|archive-date=4 November 2016|url-status=live}}</ref> آڪٽوبر 2017ع ۾، آمريڪا ۽ اسرائيل اعلان ڪيو ته اهي تنظيم مان نڪري ويندا، جنهن جو جزوي سبب اسرائيل مخالف تعصب ٻڌايو ويو.<ref name="stategov" /><ref>{{cite news|last1=Harris|first1=Gardiner|last2=Erlangeroct|first2=Steven|title=U.S. Will Withdraw From Unesco, Citing Its 'Anti-Israel Bias'|url=https://www.nytimes.com/2017/10/12/us/politics/trump-unesco-withdrawal.html|access-date=8 April 2018|work=The New York Times|date=12 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021190452/https://www.nytimes.com/2017/10/12/us/politics/trump-unesco-withdrawal.html|archive-date=21 October 2017|url-status=live}}</ref> === فلسطين === ==== فلسطيني نوجوانن جي رسالي جو تڪرار ==== فيبروري 2011ع ۾، هڪ فلسطيني نوجوانن جي رسالي ۾ هڪ مضمون شايع ٿيو، جنهن ۾ هڪ نوجوان ڇوڪري پنهنجي چئن مثالي شخصيتن مان هڪ طور [[ايڊولف هٽلر]] جو ذڪر ڪيو. ڊسمبر 2011ع ۾، يونيسڪو، جيڪو ان رسالي کي جزوي طور مالي مدد ڏيندو هو، ان مواد جي مذمت ڪئي ۽ پوءِ پنهنجي سهائتا واپس وٺي ڇڏي.<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/palestinianauthority/8975423/Unesco-cuts-funding-for-Palestinian-youth-magazine-over-Hitler-praise.html |title=Unesco cuts funding for Palestinian youth magazine over Hitler praise |work=The Daily Telegraph|location=London |date=23 December 2011 |access-date=12 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109173826/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/palestinianauthority/8975423/Unesco-cuts-funding-for-Palestinian-youth-magazine-over-Hitler-praise.html |archive-date=9 January 2012 |url-status=live }}</ref> ==== غزه جي اسلامي يونيورسٽي جو تڪرار ==== 2012ع ۾، يونيسڪو [[غزه جي اسلامي يونيورسٽي]] ۾ [[فلڪيات]]، [[فلڪياتي طبعيات]] ۽ [[خلائي سائنس]]ن جي شعبي ۾ هڪ چيئر قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو،<ref name="UNESCOIslamicUniversity">{{cite web | url=http://www.unesco.org/en/university-twinning-and-networking/access-by-region/arab-states/palestine/unesco-chair-in-astronomy-astrophysics-and-space-sciences-964/ | title=UNESCO Chair in Astronomy, Astrophysics and Space Sciences (964), established in 2012 at The Islamic University of Gaza (Palestine). | publisher=UNESCO | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121127035152/http://www.unesco.org/en/university-twinning-and-networking/access-by-region/arab-states/palestine/unesco-chair-in-astronomy-astrophysics-and-space-sciences-964/ | archive-date=27 November 2012 | url-status=live }}</ref> جنهن تڪرار ۽ تنقيد کي جنم ڏنو. اسرائيل 2008ع ۾ ان تعليمي اداري تي بمباري ڪئي هئي، اهو چوندي ته اتي هٿيار تيار ۽ ذخيرو ڪيا وڃن ٿا، ۽ يونيسڪو جي قدم تي تنقيد ڪندي اسرائيل اهو موقف ٻيهر ورجايو.<ref>[https://books.google.com/books?id=OsM94e1GHxAC&dq=destruction+caused+at+the+Islamic+University&pg=PA211 The Goldstone Report: The Legacy of the Landmark Investigation of the Gaza Conflict] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013070233/https://books.google.ca/books?id=OsM94e1GHxAC&pg=PA211&dq=destruction+caused+at+the+Islamic+University&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjX1IWTmuzWAhXn54MKHT7JAGQQ6AEIKDAA#v=onepage&q=destruction%20caused%20at%20the%20Islamic%20University&f=false |date=13 October 2017 }} By Adam Horowitz, Lizzy Ratner and Philip Weiss (2011). Google Books.</ref><ref name="MFAUNESCO">{{cite press release | url=http://www.mfa.gov.il/MFA/About+the+Ministry/MFA+Spokesman/2012/Israel_shocked_UNESCO_Chair_Gaza_Islamic_University_12-Jul-2012.htm | title=Israel shocked by UNESCO Chair at Gaza Islamic University | publisher=Israel ministry of foreign affairs | date=12 July 2012 | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120715005102/http://www.mfa.gov.il/MFA/About+the+Ministry/MFA+Spokesman/2012/Israel_shocked_UNESCO_Chair_Gaza_Islamic_University_12-Jul-2012.htm |archive-date=15 July 2012 | url-status=live }}</ref> سربراهه [[ڪمالين شعث]] يونيسڪو جو دفاع ڪندي چيو ته "اسلامي يونيورسٽي هڪ خالص علمي يونيورسٽي آهي، جيڪا صرف تعليم ۽ ان جي ترقيءَ ۾ دلچسپي رکي ٿي".<ref name="NationalPostUNESCO">{{cite news | url=https://nationalpost.com/news/unesco-accused-of-endorsing-hamas-terrorists-breeding-ground | title=UNESCO establishes chair at Gaza university accused of housing Hamas bomb labs | author=Higgins, Michael | work=National Post | date=12 July 2012 | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://archive.today/20130130030307/http://news.nationalpost.com/2012/07/12/unesco-accused-of-endorsing-hamas-terrorists-breeding-ground/ | archive-date=30 January 2013 | url-status=live }}</ref><ref name="ShalitGazaIslamicUniversity">{{cite news | url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3361595,00.html | title=Fatah: Shalit was held at Gaza Islamic University | newspaper=Ynetnews | publisher=Yedioth Ahronot | date=6 February 2007 | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121201090827/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3361595,00.html | archive-date=1 December 2012 | url-status=live | last1=Shaked | first1=Ronny }}</ref><ref name="BostonIUGProfile">{{cite news | url=http://www.boston.com/bostonglobe/ideas/articles/2010/02/28/hamas_u/ | title=Hamas University | author=Cambanis, Thanassis | work=The Boston Globe | date=28 February 2010 | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120226015007/http://www.boston.com/bostonglobe/ideas/articles/2010/02/28/hamas_u/ | archive-date=26 February 2012 | url-status=dead }}</ref> يونيسڪو ۾ اسرائيلي سفير [[نمرود بارڪان]] حماس سان يونيورسٽي جي لاڳاپن بابت معلومات سان گڏ احتجاجي خط پيش ڪرڻ جو ارادو رکيو، خاص طور تي هن ڳالهه تي ناراض هو ته هي پهرين فلسطيني يونيورسٽي هئي جنهن سان يونيسڪو تعاون لاءِ چونڊيو. هن حماس سان لاڳاپن بابت پنهنجي دعويٰ جي حمايت ۾ ڪڏهن به ڪو ثبوت فراهم نه ڪيو.<ref name="HaaretzUNESCOGaza">{{cite news | url=https://www.haaretz.com/blogs/diplomania/israel-furious-at-unesco-decision-to-back-science-chair-at-islamic-university-of-gaza-1.450524 | title=Israel furious at UNESCO decision to back science chair at Islamic University of Gaza | author=Ravid, Barak | work=Haaretz | date=12 July 2012 | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120715042511/http://www.haaretz.com/blogs/diplomania/israel-furious-at-unesco-decision-to-back-science-chair-at-islamic-university-of-gaza-1.450524 | archive-date=15 July 2012 | url-status=dead }}</ref> يهودي تنظيم [[بني برٿ]] پڻ ان قدم تي تنقيد ڪئي.<ref name="BnaiBrithUNESCO">{{cite news | url=http://www.timesofisrael.com/bnai-brith-slams-unesco-affiliation-with-gaza-university/ | title=B'nai Brith slams UNESCO affiliation with Gaza University | author=Yaakov, Yifa | work=The Times of Israel | date=14 July 2012 | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120717095157/http://www.timesofisrael.com/bnai-brith-slams-unesco-affiliation-with-gaza-university/ | archive-date=17 July 2012 | url-status=live }}</ref> === نانجنگ قتل عام جا دستاويز فهرست ڪرڻ === 2015ع ۾، جاپان يونيسڪو جي مالي مدد روڪڻ جي ڌمڪي ڏني، ڇاڪاڻ ته تنظيم پنهنجي "دنيا جي يادگيري" پروگرام جي تازي فهرست ۾ 1937ع واري [[نانجنگ قتل عام]] سان لاڳاپيل دستاويز شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.dw.com/en/japan-furious-at-unesco-listing-nanjing-massacre-documents/a-18790477|title=Japan furious at UNESCO listing Nanjing Massacre documents – Asia – DW.COM – 19.10.2015|first=Deutsche Welle|last=(www.dw.com)|website=[[ڊوئچے ويلے]]|access-date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222175825/http://www.dw.com/en/japan-furious-at-unesco-listing-nanjing-massacre-documents/a-18790477|archive-date=22 December 2015|url-status=live}}</ref> آڪٽوبر 2016ع ۾، جاپاني پرڏيهي وزير [[فوميو ڪشيدا]] تصديق ڪئي ته جاپان جي 2016ع واري سالياني مالي مدد، جيڪا 4.4&nbsp;ارب ين هئي، معطل ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ هن نانجنگ دستاويزن واري تڪرار سان ڪنهن به سڌي لاڳاپي کان انڪار ڪيو.<ref>{{cite news|title=Japan halts Unesco funding following Nanjing massacre row|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/14/japan-halts-unesco-funding-nanjing-massacre-row|access-date=30 October 2016|agency=Agence France-Presse|work=The Guardian|date=14 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161030144739/https://www.theguardian.com/world/2016/oct/14/japan-halts-unesco-funding-nanjing-massacre-row|archive-date=30 October 2016|url-status=live}}</ref> === آمريڪا ۽ يونيسڪو === آمريڪا 1984ع ۾ يونيسڪو مان نڪري ويو، جنهن لاءِ هن تنظيم جي "انتھائي سياسي بڻيل" نوعيت، [[آزاد سماج]] جي بنيادي ادارن، خاص طور تي [[آزاد مارڪيٽ]] ۽ [[پريس جي آزادي|آزاد پريس]]، خلاف ان جي ظاهري "دشمني"، ان جي "بي قابو بجيٽري واڌ"، ۽ ان وقت جي ڊائريڪٽر جنرل، سينيگال جي امادو-مختار ايم بو، جي خراب انتظام جو حوالو ڏنو.<ref name="withdrawal">{{cite web|url=https://www.everycrsreport.com/reports/RL30985.html|title=UNESCO Membership: Issues for Congress|date=20 November 2003|publisher=[[ڪانگريشنل ريسرچ سروس رپورٽون]]|access-date=28 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328082545/https://www.everycrsreport.com/reports/RL30985.html|archive-date=28 March 2019|url-status=live}}</ref> 19 سيپٽمبر 1989ع تي، آمريڪي ڪانگريس ميمبر [[جم ليچ]] ڪانگريس جي هڪ ذيلي ڪميٽي اڳيان چيو:<ref name="cspan" /> {{Blockquote |1984ع ۾ آمريڪا جي يونيسڪو مان نڪرڻ جا سبب چڱيءَ طرح ڄاتل آهن؛ منهنجي راءِ آهي ته اسان انهن ڪجهه ماڻهن جي مطالبن تي، جيڪي يونيسڪو کي انتهاپسند بڻائڻ چاهيندا هئا، ۽ انهن ٻين جي مطالبن تي، جيڪي آمريڪا کي گڏيل قومن جي نظام کي ڪمزور ڪرڻ ۾ اڳواڻي ڪرڻ چاهيندا هئا، ضرورت کان وڌيڪ ردعمل ڏنو. حقيقت اها آهي ته يونيسڪو ڪڏهن به ٺهيل سڀ کان گهٽ خطرناڪ بين الاقوامي ادارن مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ يونيسڪو اندر ڪجهه رڪن ملڪن صحافتي خيالن کي اڳتي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي اولهه جي قدرن جي برخلاف هئا، ۽ اسرائيل تي حملي ۾ مشغول ٿيا، پر يونيسڪو پاڻ ڪڏهن به اهڙا انتهاپسند موقف اختيار نه ڪيا. آمريڪا انهن جنگين ۾، جيڪي اسان وڙهيون، کٽڻ کان پوءِ، نه هارائڻ کان پوءِ، خالي ڪرسي واري سفارتڪاري اختيار ڪئي... نڪري وڃڻ بيوقوفي هئي، ۽ ٻيهر شامل نه ٿيڻ ان کان به وڏي بيوقوفي هوندي.}} ليچ نتيجو ڪڍيو ته رڪارڊ مان ظاهر ٿيو ته اسرائيل تي حملا، نئين عالمي معلوماتي نظام جو مطالبو، مالياتي انتظام ۽ هٿيارن جي ڪنٽرول واري پاليسي نڪرڻ جا محرڪ هئا؛ هن چيو ته يونيسڪو ڇڏڻ کان اڳ، [[بين الاقوامي ائٽمي توانائي ايجنسي]] مان نڪرڻ لاءِ به هن تي زور وڌو ويو هو.<ref name="cspan">{{cite web|url=https://www.c-span.org/video/?9189-1/united-states-unesco-part-1|title=United States & UNESCO, Part 1|publisher=[[سي-اسپين]]|work=Starting from 05:08|access-date=3 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328104007/https://www.c-span.org/video/?9189-1%2Funited-states-unesco-part-1|archive-date=28 March 2019|url-status=live}}</ref> 1 آڪٽوبر 2003ع تي، آمريڪا ٻيهر يونيسڪو ۾ شامل ٿيو.<ref name="withdrawal" /> 12 آڪٽوبر 2017ع تي، آمريڪا يونيسڪو کي اطلاع ڏنو ته اهو 31 ڊسمبر 2018ع تي ٻيهر تنظيم مان نڪري ويندو؛ اسرائيل به ان جي پيروي ڪئي.<ref>{{cite news |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/u-s-and-israel-officially-withdraw-from-unesco |publisher=[[پي بي ايس]] |title=U.S. and Israel officially withdraw from UNESCO |date=1 January 2019 |accessdate=28 August 2022}}</ref> [[آمريڪا جو پرڏيهي کاتو|پرڏيهي کاتي]] "يونيسڪو ۾ وڌندڙ بقايا رقم، تنظيم ۾ بنيادي سڌارن جي ضرورت، ۽ يونيسڪو ۾ جاري اسرائيل مخالف تعصب" جو حوالو ڏنو.<ref name="stategov">{{Cite news |url= https://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2017/10/274748.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190408053146/https://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2017/10/274748.htm |archive-date=8 April 2019 |url-status=dead |title=The United States Withdraws From UNESCO| publisher =[[آمريڪي پرڏيهي کاتو]] |access-date= 12 October 2017}}</ref> آمريڪا 600&nbsp;ملين ڊالر کان وڌيڪ واجب الادا چندا ادا نه ڪيا آهن<ref>{{cite news |last1=Rosenberg |first1=Eli |last2=Morello |first2=Carol |date=12 October 2017 |title=U.S. withdraws from UNESCO, the UN's cultural organization, citing anti-Israel bias |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2017/10/12/u-s-withdraws-from-unesco-the-u-n-s-cultural-organization-citing-anti-israel-bias/?noredirect=on |newspaper=[[واشنگٽن پوسٽ]] |access-date=28 March 2019 |archive-date=9 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209082940/https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2017/10/12/u-s-withdraws-from-unesco-the-u-n-s-cultural-organization-citing-anti-israel-bias/?noredirect=on |url-status=live }}</ref>، ڇاڪاڻ ته هن 2011ع ۾ فلسطين جي مڪمل رڪن بڻجڻ کان پوءِ پنهنجا 80&nbsp;ملين ڊالر ساليانا يونيسڪو چندا ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا هئا. 194 رڪن ملڪن مان اسرائيل ۽ آمريڪا انهن 14 ووٽن ۾ شامل هئا، جيڪي رڪنيت جي خلاف پيا هئا.<ref name="bias">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-unesco-election-usa/u-s-israel-quit-u-n-heritage-agency-citing-bias-idUSKBN1CH1YO|title=U.S., Israel quit UNESCO over alleged bias|last=Irish|first=John|work=Reuters|date=13 October 2017|access-date=28 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328082539/https://www.reuters.com/article/us-unesco-election-usa/u-s-israel-quit-u-n-heritage-agency-citing-bias-idUSKBN1CH1YO|archive-date=28 March 2019|url-status=live}}</ref> جڏهن آمريڪا 2023ع ۾ اداري ۾ ٻيهر شامل ٿيڻ جو اعلان ڪيو، تڏهن هن سڀ پوئين بقايا ادائيگيون ڪرڻ جو به واعدو ڪيو.<ref name="usa2023" /> 4 فيبروري 2025ع تي، وائيٽ هائوس چيو ته يونيسڪو ۾ آمريڪي رڪنيت جو جائزو ورتو ويندو.<ref>{{cite web|url=https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/02/withdrawing-the-united-states-from-and-ending-funding-to-certain-united-nations-organizations-and-reviewing-united-states-support-to-all-international-organizations/|title=Withdrawing the United States from and ending funding to certain United Nations Organizations and reviewing United States support to all international organizations|website=the [[وائيٽ هائوس]]|date=February 4, 2025}}</ref> 22 جولاءِ تي، [[ڊونلڊ ٽرمپ]] فيصلو ڪيو ته آمريڪا 2026ع جي آخر کان لاڳو ٿيندي، ٻيهر يونيسڪو مان نڪري ويندو.<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/unesco-trump-withdraw-paris-united-nations-israel-129a4ffbce562e1aa497231e0bdd55a5|title=US says it's leaving UN cultural agency UNESCO again, only 2 years after rejoining|website=AP|date=July 22, 2025}}</ref> === ڪرد-ترڪ تڪرار === 25 مئي 2016ع تي، ترڪ شاعر ۽ انساني حقن جي ڪارڪن [[او. زي. ليوانيلي|ذوالفو ليوانيلي]]، [[ترڪي]] جي واحد يونيسڪو خيرسگالي سفير جي حيثيت تان استعيفيٰ ڏني. هن پنهنجي استعيفيٰ جا مکيه سبب [[ترڪي ۾ انساني حق|ترڪي ۾ انساني حقن جي صورتحال]] ۽ ڪرد اڪثريتي ڏکڻ اوڀر ترڪي جي سڀ کان وڏي شهر [[دياربڪر]] جي تاريخي [[سور، دياربڪر|سور]] ضلعي جي تباهي کي قرار ڏنو، جيڪا ترڪ فوج ۽ ڪرد ويڙهاڪن وچ ۾ [[ڪرد-ترڪ تڪرار (2015ع کان موجوده)|ويڙهه]] دوران ٿي. ليوانيلي چيو: "اهڙين ڀڃڪڙين خلاف خاموش رهندي امن بابت واعظ ڪرڻ يونيسڪو جي بنيادي نظرين سان تضاد آهي."<ref>"[https://www.reuters.com/article/us-turkey-rights-un/turkish-writer-quits-unesco-to-protest-damage-to-heritage-rights-abuse-idUSKCN0YH1KA Turkish writer quits UNESCO to protest damage to heritage, rights abuse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509012658/https://www.reuters.com/article/us-turkey-rights-un/turkish-writer-quits-unesco-to-protest-damage-to-heritage-rights-abuse-idUSKCN0YH1KA |date=9 May 2018 }}". Reuters. 26 May 2016.</ref> === غير قانوني فن واپار خلاف مهمون === 2020ع ۾ يونيسڪو چيو ته ثقافتي ملڪيت جي غير قانوني واپار جو حجم هر سال 10&nbsp;ارب ڊالرن تائين پهچي ٿو. ساڳئي سال [[رينڊ آرگنائيزيشن]] جي هڪ رپورٽ تجويز ڪيو ته اصل مارڪيٽ "هر سال چند سئو ملين ڊالرن کان وڌيڪ وڏي ٿيڻ جو امڪان نه آهي". هڪ ماهر، جنهن کي يونيسڪو 10&nbsp;ارب واري انگ سان منسوب ڪيو هو، ان کان انڪار ڪندي چيو ته هن کي "ڪا خبر ناهي" ته اهو انگ ڪٿان آيو. فن واپارين خاص طور يونيسڪو جي انگ تي تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته اهو سڄي عالمي فن مارڪيٽ جي 15٪ جي برابر هو.<ref>Vincent Noice, "Unesco, stop citing 'bogus' $10bn figure, art trade pleads", The Art Newspaper, 12 November 2020 [https://www.theartnewspaper.com/news/unesco-bogus-figure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201115080112/https://www.theartnewspaper.com/news/unesco-bogus-figure|date=15 November 2020}}.</ref> نومبر 2020ع ۾، يونيسڪو جي هڪ اشتهاري مهم جو حصو، جنهن جو مقصد لٽيل نوادرات جي بين الاقوامي اسمگلنگ کي اجاگر ڪرڻ هو، واپس وٺڻو پيو، ڇاڪاڻ ته ان غلط طور تي عجائب گهرن ۾ موجود اهڙن فن پارن جي هڪ سلسلي کي، جن جي ملڪيت جي تاريخ معلوم هئي، تازو لٽيل شيون ظاهر ڪيو، ڄڻ ته اهي خانگي مجموعن ۾ رکيل هجن. اشتهارن دعويٰ ڪئي ته بدھ جو هڪ سر، جيڪو 1930ع کان ميٽروپوليٽن ميوزيم جي مجموعي ۾ آهي، 2001ع ۾ ڪابل ميوزيم مان لٽيو ويو ۽ پوءِ آمريڪي فن مارڪيٽ ۾ اسمگل ڪيو ويو؛ پالميرا جو هڪ تدفيني يادگار، جيڪو ميٽ 1901ع ۾ حاصل ڪيو هو، تازو ئي اسلامي رياست جي ويڙهاڪن پالميرا ميوزيم مان لٽيو ۽ پوءِ يورپي قديم آثارن جي مارڪيٽ ۾ اسمگل ڪيو؛ ۽ ڪوٽ ڊي آئيوري جو هڪ ماسڪ، جنهن جي ملڪيت جي تاريخ ظاهر ڪري ٿي ته اهو 1954ع تائين آمريڪا ۾ موجود هو، 2010–2011ع ۾ هٿياربند جهيڙن دوران لٽيو ويو. ميٽ طرفان شڪايتن کان پوءِ، اهي اشتهار واپس ورتا ويا.<ref>Nancy Kenney, "Unesco under fire for using Met objects in anti-trafficking campaign", The Art Newspaper, 13 November 2020 [https://www.theartnewspaper.com/news/facing-complaint-unesco-pulls-misleading-images-from-advertisements-about-illicit-art-trafficking] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117145243/https://www.theartnewspaper.com/news/facing-complaint-unesco-pulls-misleading-images-from-advertisements-about-illicit-art-trafficking|date=17 November 2020}}</ref> == مصنوعات ۽ خدمتون == * يونيسڊاڪ (UNESDOC) ڊيٽابيس<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/unesco/resources/publications/unesdoc-database/|title=UNESDOC Database – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|website=unesco.org|access-date=8 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151214091237/http://www.unesco.org/new/en/unesco/resources/publications/unesdoc-database/|archive-date=14 December 2015|url-status=live}}</ref> – هن ۾ 1945ع کان شايع ٿيل 146,000 کان وڌيڪ يونيسڪو دستاويزن جو مڪمل متن، گڏوگڏ يونيسڪو لائبريري ۽ ميداني آفيسن ۽ ادارن جي دستاويزي مرڪزن جي مجموعن بابت ميٽاڊيٽا شامل آهي. === معلوماتي پروسيسنگ جا اوزار === يونيسڪو ڊيٽابيس انتظام (CDS/ISIS [جنهن کي برطانيه جي پوليس سافٽويئر پيڪيج ISIS سان نه ڳنڍيو وڃي]) ۽ ڊيٽا مائننگ/شمارياتي تجزيي (IDAMS) لاءِ ٻه پاڻ ۾ لاڳاپيل سافٽويئر پيڪيج تيار ڪري ٿو، انهن جي سار سنڀال ڪري ٿو، ۽ مفت ۾ ورهائي ٿو.<ref>{{cite web |url= http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=1542&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url= http://webarchive.loc.gov/all/20150108023105/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php%2DURL_ID%3D1542%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |url-status=dead |archive-date= 8 January 2015 |title= Information Processing Tools |publisher= Unesco }}</ref> * CDS/ISIS – معلومات جي ذخيرن ۽ انهن جي واپسي لاءِ هڪ عام مقصد وارو نظام. ان جو ونڊوز نسخو هڪ ڪمپيوٽر تي يا مقامي ايريا نيٽ ورڪ ۾ هلائي سگهجي ٿو. جاوا آءِ ايس آءِ ايس (JavaISIS) ڪلائنٽ/سرور جزا انٽرنيٽ ذريعي ريموٽ ڊيٽابيس انتظام جي سهولت ڏين ٿا ۽ ونڊوز، لينڪس ۽ ميڪنٽاش لاءِ دستياب آهن. ان کان علاوه، GenISIS استعمال ڪندڙن کي CDS/ISIS ڊيٽابيس جي ڳولا لاءِ HTML ويب فارم تيار ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿو. ISIS_DLL، CDS/ISIS تي ٻڌل ايپليڪيشنن جي ترقي لاءِ هڪ API مهيا ڪري ٿو. * OpenIDAMS – عددي ڊيٽا جي پروسيسنگ ۽ تجزيي لاءِ هڪ سافٽويئر پيڪيج، جيڪو يونيسڪو طرفان تيار، سنڀاليو ۽ ورهايو وڃي ٿو. اصل پيڪيج ملڪيتي (proprietary) هو، پر يونيسڪو ان کي کليل ذريعو (open source) طور مهيا ڪرڻ لاءِ هڪ منصوبي جي شروعات ڪئي آهي.<ref>{{cite web |url= http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=15653&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url= http://webarchive.loc.gov/all/20150113175706/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php%2DURL_ID%3D15653%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |url-status=dead |archive-date= 13 January 2015 |title= OpenIDAMS |publisher= Unesco }}</ref> * IDIS – CDS/ISIS ۽ IDAMS جي وچ ۾ سڌي ڊيٽا مٽاسٽا لاءِ هڪ اوزار. == پڻ ڏسو == {{portal|اسڪول|سائنس|سماج|سياست|دنيا}} * {{Annotated link |علمي نقل و حرڪت جو نيٽ ورڪ}} * {{Annotated link |قومن جي ليگ جا آرڪائيو}} * {{Annotated link |يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جون فهرستون}} * ''[[يونيسڪو ريڪلائننگ فگر 1957–58]]''، [[هينري مور]] جو مجسمو * {{Annotated link |يوني ريف}} * {{Annotated link |جسماني تعليم، جسماني سرگرمي ۽ راندين بابت بين الاقوامي چارٽر}} * {{Annotated link |ثقافتي پاليسين ۽ پائيدار ترقي بابت عالمي ڪانفرنس}} {{clear}} == حوالا == {{reflist}} {{notelist}} <references group="lower-alpha"/> == وڌيڪ مطالعو == * Finnemore, Martha. 1993. "[https://www.jstor.org/stable/2706939?seq=1 International Organizations as Teachers of Norms: The United Nations Educational, Scientific, and Cutural{{sic|nolink=y}} Organization and Science Policy.]" ''International Organization'' Vol. 47, No. 4 (Autumn, 1993), pp.&nbsp;565–597 == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{sisterlinks|d=Q7809|c=Category:UNESCO|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=WikiProject UNESCO|mw=no|s=no|wikt=no|species=no}} * {{Official website|https://www.unesco.org/}} {{United Nations}} {{ECOSOC}} {{UN Charter}} {{Supranationalism/World government topics |state = autocollapse}} {{Humanitarian partners of the European Commission}} {{Authority control}} [[زمرو:يونيسڪو]] [[زمرو:بين الحڪومتي ثقافتي تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي تعليمي تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي سائنسي تنظيمون]] [[زمرو:تحفظ ۽ بحالي واريون تنظيمون]] [[زمرو:ورثي سان لاڳاپيل تنظيمون]] [[زمرو:امن جون تنظيمون]] [[زمرو:گڏيل قومن جو ترقياتي گروپ]] [[زمرو:گڏيل قومن جون خصوصي ايجنسيون]] [[زمرو:يورپ ۾ قائم گڏيل قومن جون تنظيمون]] [[زمرو:پيرس ۾ قائم بين الاقوامي تنظيمون]] [[زمرو:فرانس ۽ گڏيل قومون]] [[زمرو:1945ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون]] [[زمرو:1945ع ۾ فرانس ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:فرانس ۾ قائم ثقافتي تنظيمون]] [[زمرو:فرانس ۾ قائم تعليمي تنظيمون]] [[زمرو:فرانس ۾ قائم سائنسي تنظيمون]] [[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]] [[زمرو:ثقافتي ورثي جا ادارا]] 0kp965pcgly4spx5goiuta6mwjhyusj 429668 429666 2026-11-08T11:40:41Z Ibne maryam 17680 429668 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|گڏيل قومن جو خصوصي ادارو}} {{Infobox organization | logo_size = 200px | image = Flag of UNESCO.svg | name = گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم | caption = [[يونيسڪو جو جھنڊو]] | map = | map_size = | map_caption = | num_staff=2,384 | num_staff_year= 2024<ref>{{cite web | title=PERSONNEL BY ORGANIZATION | website=CEB | url=https://unsceb.org/hr-organization | access-date=2025-08-13}}</ref> | type = [[گڏيل قومن جي خصوصي ادارن جي فھرست|گڏيل قومن جو خصوصي ادارو]] | abbreviation = UNESCO | leader_title = ڊائريڪٽر جنرل | leader_name = [[خالد ال عناني]] | leader_title2 = ڊپٽي ڊائريڪٽر جنرل | leader_name2 = [[شِنگ چو]] | status = فعال | formation = {{start date and age|1945|11|16|df=yes}} | logo = Logo UNESCO 2021.svg | headquarters = [[پيرس]]، فرانس | website = [https://www.unesco.org/ unesco.org] | parent_organization = [[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] | subsidiaries = | footnotes = {{Portal-inline|سياست|size=tiny}} }} {{United Nations series}} '''گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم''' ('''يونيسڪو''' {{IPAc-en|j|uː|ˈ|n|ɛ|s|k|oʊ}})<ref>{{cite web|title = UNESCO|url = https://www.unesco.org/|website = UNESCO|access-date = 22 July 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20130925093242/http://en.unesco.org/|archive-date = 25 September 2013|url-status = live}}</ref>{{Efn|{{lang|fr|link=no|Organisation des Nations unies pour l'éducation, la science et la culture}}}} [[گڏيل قومن]] (يو اين) جو ھڪ [[گڏيل قومن جي خصوصي ادارن جي فھرست|خصوصي ادارو]] آھي، جنھن جو مقصد تعليم، فنون، [[سائنس]] ۽ ثقافت ۾ بين الاقوامي تعاون وسيلي [[عالمي امن]] ۽ [[بين الاقوامي سلامتي|سلامتي]] کي فروغ ڏيڻ آھي.<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/brief/|title=Introducing UNESCO|publisher=UNESCO|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110818121902/http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/introducing-unesco|archive-date=18 August 2011|access-date=22 July 2025}}</ref><ref name="history">{{cite web |url = http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/ |title = UNESCO history |publisher = UNESCO |access-date = 23 April 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100409011030/http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/ |archive-date = 9 April 2010 |url-status = live }}</ref> ھن جا 194 [[يونيسڪو جا رڪن ملڪ|رڪن ملڪ]] ۽ 12 شريڪ رڪن آھن،<ref>{{cite web |title=List of UNESCO members and associates |url=https://www.unesco.org/en/countries |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815012241/https://en.unesco.org/countries/ |archive-date=15 August 2022 |access-date=23 August 2022 |publisher=UNESCO}}</ref> گڏوگڏ [[غير سرڪاري تنظيم|غير سرڪاري]]، [[بين الحڪومتي تنظيم|بين الحڪومتي]] ۽ [[خانگي شعبي]] ۾ ڀائيوار پڻ آھن.<ref>{{Cite web|date=25 June 2013|title=Partnerships|url=https://www.unesco.org/en/partnerships|access-date=19 August 2020|website=UNESCO|language=en|archive-date=23 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200823220827/https://en.unesco.org/partnerships|url-status=live}}</ref> [[پيرس]]، فرانس ۾ قائم ھي تنظيم 53 علائقائي ميداني آفيسون<ref>{{Cite web|title=Field offices|url=https://www.unesco.org/en/fieldoffice?hub=171411|access-date=19 August 2020|website=UNESCO|language=en|archive-date=17 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817141658/https://en.unesco.org/fieldoffice/|url-status=live}}</ref> ۽ 199 [[يونيسڪو لاءِ قومي ڪميشنون|قومي ڪميشنون]] رکي ٿي.<ref>{{Cite web |date=28 September 2012|title=National Commissions |url=https://pax.unesco.org/countries/NationalCommissions.html |access-date=19 August 2020 |website=UNESCO |language=en |archive-date=22 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822204031/https://en.unesco.org/countries/national-commissions|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=1 August 2019 |title=About UNESCO Office for the Pacific States |url=https://www.unesco.org/en/fieldoffice/pacific/about |access-date=24 July 2023 |website=UNESCO |language=en}}</ref> يونيسڪو 1945ع ۾ [[ليگ آف نيشنز]] جي [[دانشورانه تعاون بابت بين الاقوامي ڪميٽي]] جي جانشين طور قائم ڪئي وئي.<ref name="intellectualcooperation">{{cite book|last=Grandjean|first=Martin|url=https://tel.archives-ouvertes.fr/tel-01853903/document|title=Les réseaux de la coopération intellectuelle. La Société des Nations comme actrice des échanges scientifiques et culturels dans l'entre-deux-guerres|date=2018|publisher=Université de Lausanne|location=Lausanne|trans-title=The Networks of Intellectual Cooperation. The League of Nations as an Actor of the Scientific and Cultural Exchanges in the Inter-War Period|access-date=5 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180912022034/https://tel.archives-ouvertes.fr/tel-01853903/document|archive-date=12 September 2018|url-status=live}} ([http://www.martingrandjean.ch/the-networks-of-intellectual-cooperation/ English summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322103701/http://www.martingrandjean.ch/the-networks-of-intellectual-cooperation/|date=22 March 2019}}).</ref> يونيسڪو جو باني مشن، جيڪو [[ٻي عالمي جنگ]] جي واقعن جي اثر ھيٺ تشڪيل ڏنو ويو، قومن جي وچ ۾ تعاون ۽ ڳالهه ٻولهه کي آسان بڻائي [[امن]]، [[پائيدار ترقي]] ۽ انساني حقن کي اڳتي وڌائڻ آھي.<ref name="unesdoc.unesco.org">{{Cite web |title=UNESCO. General Conference, 39th, 2017 [892] |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000261751.page=6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409073606/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000261751.page=6 |archive-date=9 April 2020 |access-date=19 August 2020 |website=UNESCO Digital Library}}</ref> ھي مقصد پنجن وڏن پروگرام علائقن وسيلي حاصل ڪيو وڃي ٿو: تعليم، [[قدرتي سائنس]]ون، [[سماجي سائنس|سماجي]]/[[انساني سائنس]]ون، ثقافت ۽ مواصلات/معلومات. يونيسڪو اھڙن منصوبن جي سرپرستي ڪري ٿي جيڪي [[خواندگي]] کي بھتر ڪن، فني تربيت ۽ تعليم فراھم ڪن، سائنس کي اڳتي وڌائن، آزاد ميڊيا ۽ [[صحافت جي آزادي]] جي حفاظت ڪن، [[علائقو|علائقائي]] ۽ [[ثقافتي تاريخ]] کي محفوظ ڪن، ۽ [[ثقافتي تنوع]] کي فروغ ڏين.<ref>{{Cite web |title=MOFA: Project list of The UNESCO Japanese Funds-in-Trust for the Capacity-building of Human Resources |url=https://www.mofa.go.jp/policy/culture/coop/unesco/program/list.html |access-date=30 June 2022 |website=mofa.go.jp}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sponsors |url=https://www.climats-bourgogne.com/en/sponsors_30.html |access-date=30 June 2022 |website=climats-bourgogne.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sponsors and Contributors |url=https://www.wcrp-climate.org/sponsors |access-date=30 June 2022 |website=wcrp-climate.org}}</ref> تنظيم خاص طور تي [[عالمي ورثي واري ماڳ]]ن جي قيام ۽ تحفظ ۾ مدد ڪري ٿي، جيڪي [[ثقافتي ورثو|ثقافتي]] ۽ [[قدرتي ورثو|قدرتي]] اھميت رکن ٿا.<ref>{{cite web|title=UNESCO • General Conference; 34th; Medium-term Strategy, 2008–2013; 2007|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001499/149999e.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728152547/http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001499/149999e.pdf|archive-date=28 July 2011|access-date=8 August 2011}}</ref> يونيسڪو جي نگراني جنرل ڪانفرنس ڪندي آھي، جيڪا رڪن ملڪن ۽ شريڪ رڪنن تي مشتمل آھي ۽ ھر ٻن سالن ۾ اداري جا پروگرام ۽ بجيٽ مقرر ڪرڻ لاءِ گڏ ٿيندي آھي. اھا ايگزيڪيوٽو بورڊ جا ميمبر پڻ چونڊيندي آھي، جيڪو يونيسڪو جي ڪم جو انتظام ڪري ٿو، ۽ ھر چئن سالن کان پوءِ ھڪ ڊائريڪٽر جنرل مقرر ڪري ٿي، جيڪو يونيسڪو جو اعليٰ انتظامي سربراھ ھوندو آھي. {{TOC limit|}} == تاريخ == === شروعات === يونيسڪو ۽ ان جو بين الاقوامي تعاون وارو مينڊيٽ [[ليگ آف نيشنز]] جي 21 سيپٽمبر 1921ع واري قرارداد تائين پھچي ٿو، جنھن ۾ اھڙي ڪميشن چونڊڻ جو فيصلو ڪيو ويو جيڪو اھو جائزو وٺي تہ ڇا قومون پنھنجون ثقافتي، تعليمي ۽ سائنسي ڪاميابيون آزادي سان ھڪ ٻئي سان ونڊي سگھن ٿيون يا نه.<ref>{{Citation | publisher = League of Nations | series = Records of the Second Assembly | title = Plenary Meetings | date = 5 September – 5 October 1921 | place = Geneva}}</ref><ref>{{Citation | quote = The [[International Committee on Intellectual Cooperation]] (ICIC) was created on 4 January 1922, as a consultative organ composed of individuals elected based on their personal qualifications. | title = A Chronology of UNESCO: 1945–1987 | url = http://unesdoc.unesco.org/images/0007/000790/079049eb.pdf | place = Paris | date = December 1987 | id = LAD.85/WS/4 Rev | series = UNESDOC database | ref = {{Harvid | UNESCO |1987}} | access-date = 13 December 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110202095140/http://unesdoc.unesco.org/images/0007/000790/079049eb.pdf | archive-date = 2 February 2011 | url-status = live }}.</ref> ھي نئون ادارو، [[دانشورانه تعاون بابت بين الاقوامي ڪميٽي]] (ICIC)، 1922ع ۾ قائم ڪيو ويو<ref name="intellectualcooperation"/> ۽ ان جي ميمبرن ۾ [[ھينري برگسان]]، [[البرٽ آئنسٽائن]]، [[ميري ڪيوري]]، [[رابرٽ اي. مليڪن]] ۽ [[گونزاگ ڊي رينولڊ]] جھڙيون شخصيتون شامل ھيون (اھڙيءَ طرح اھا ليگ آف نيشنز جي ھڪ ننڍڙي ڪميشن ھئي، جيڪا بنيادي طور مغربي يورپ تي مرڪوز ھئي).<ref>{{Cite journal| last = Grandjean| first = Martin| title = A Representative Organization? Ibero-American Networks in the Committee on Intellectual Cooperation of the League of Nations (1922–1939)| journal = Cultural Organizations, Networks and Mediators in Contemporary Ibero-America| pages = 65–89| date = 2020| doi = 10.4324/9780429299407-4| s2cid = 243387712| url = https://serval.unil.ch/resource/serval:BIB_F8F05A6DBC3C.P001/REF| access-date = 13 August 2020| archive-date = 17 January 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210117191605/https://serval.unil.ch/resource/serval:BIB_F8F05A6DBC3C.P001/REF| url-status = live| doi-access = free}}</ref> بين الاقوامي دانشورانه تعاون وارو ادارو (IIIC) پوءِ سيپٽمبر 1924ع ۾ [[پيرس]] ۾ قائم ڪيو ويو، جيئن ICIC جي عملدرآمد ڪندڙ اداري طور ڪم ڪري سگهي.<ref>{{Citation | publisher = United Nations library resources | title = International Institute of Intellectual Cooperation | date = 1930 | url = https://libraryresources.unog.ch/ld.php?content_id=31390699 | access-date = 27 March 2021 | archive-date = 19 August 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210819035239/https://libraryresources.unog.ch/ld.php?content_id=31390699 | url-status = live }}</ref> بهرحال، [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات انهن اڳوڻين تنظيمن جي ڪم کي وڏي حد تائين روڪي ڇڏيو.<ref>{{Cite book|last1=Hamen |first1=Susan E |last2=Wilson |first2=Theodore A |title=The Great Depression and World War II : 1929–1945|url=https://archive.org/details/greatdepressionw0000hame |year=2014|publisher=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-62403-178-6|oclc=870724668}}</ref> خانگي قدمن جي حوالي سان، [[بين الاقوامي بيورو براءِ تعليم]] (IBE) ڊسمبر 1925ع کان بين الاقوامي تعليمي ترقي جي خدمت ۾ هڪ [[غير سرڪاري تنظيم]] طور ڪم ڪرڻ شروع ڪيو.{{Sfn | UNESCO | 1987}} 1952ع ۾ گڏيل ڪميشن قائم ڪرڻ کان پوءِ 1969ع ۾ اهو يونيسڪو ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |title=IBE — Digital Collections — IBE History, 1925-1969 |url=https://digitalcollections.ibe-unesco.org/about/ibe-history/ |access-date=2024-07-26 |website=IBE — Digital Collections |language=en-GB |archive-date=14 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250614135143/https://digitalcollections.ibe-unesco.org/about/ibe-history/ |url-status=dead }}</ref> === قيام === [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] ۽ [[گڏيل قومن جي اعلان]] تي صحيحون ٿيڻ کان پوءِ، اتحادي ملڪن جي تعليم جي وزيرن جي ڪانفرنس (CAME) لنڊن ۾ گڏجاڻيون شروع ڪيون، جيڪي 16 نومبر 1942ع کان 5 ڊسمبر 1945ع تائين جاري رهيون. 30 آڪٽوبر 1943ع تي هڪ بين الاقوامي تنظيم جي ضرورت [[ماسڪو اعلان]] ۾ ظاهر ڪئي وئي، جنهن تي [[چين جي قومي حڪومت|چين]]، [[برطانيا]]، [[گڏيل رياستون]] ۽ سوويت يونين متفق ٿيا. ان کان پوءِ 9 آڪٽوبر 1944ع تي [[ڊمبرٽن اوڪس ڪانفرنس]] جون تجويزون سامهون آيون. CAME جي تجويز ۽ [[بين الاقوامي تنظيم بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس]] (UNCIO) جي سفارشن مطابق، جيڪا اپريل کان جون 1945ع تائين [[سان فرانسسڪو]] ۾ منعقد ٿي، تعليمي ۽ ثقافتي تنظيم (ECO/CONF) جي قيام لاءِ گڏيل قومن جي هڪ ڪانفرنس 1 کان 16 نومبر 1945ع تائين لنڊن ۾ سڏائي وئي، جنهن ۾ 44 حڪومتن جي نمائندگي موجود هئي. يونيسڪو جو تصور گهڻو ڪري [[راب بٽلر]] تيار ڪيو، جيڪو برطانيا جو [[تعليم وارو وزير]] هو ۽ جنهن تنظيم جي ترقي ۾ وڏو اثر ڇڏيو.<ref>[https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1949/jan/26/the-work-of-unesco The work of U.N.E.S.C.O. (Hansard, 26 January 1949)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019103837/http://hansard.millbanksystems.com/lords/1949/jan/26/the-work-of-unesco |date=19 October 2017 }}. Millbank systems. Retrieved 12 July 2013.</ref> ECO/CONF دوران يونيسڪو جو آئين آرٽيڪل 57 تحت پيش ڪيو ويو ۽ 41 ملڪن ان تي صحيحون ڪيون، جڏهن ته هڪ تياري ڪميشن پڻ قائم ڪئي وئي.<ref name="UNESCO_75Years">{{cite web |title=75 years ago, UNESCO's Constitution adopted |url=https://www.unesco.org/en/articles/75-years-ago-unescos-constitution-adopted#:~:text=In%20the%20United%20Nations%20Charter,after%20ratification%20by%2020%20signatories |website=UNESCO |publisher=UNESCO |access-date=March 6, 2026}}</ref> هي تياري ڪميشن 16 نومبر 1945ع کان 4 نومبر 1946ع تائين ڪم ڪندي رهي، يعني اهو ڏينهن جڏهن يونيسڪو جو آئين هڪ رڪن ملڪ طرفان ويهين توثيق جمع ڪرائڻ سان نافذ ٿيو.{{Sfn | Unesco | 1945}} پهرين جنرل ڪانفرنس 19 نومبر کان 10 ڊسمبر 1946ع تائين منعقد ٿي، جنهن ۾ [[جوليئن هَڪسلي]] کي ڊائريڪٽر جنرل چونڊيو ويو.<ref>{{cite conference|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001145/114580e.pdf |publisher=UNESCO |year=1947 |title=General Conference, First Session |place=UNESCO House, Paris |at=Item 14, p. 73 |series=UNESDOC database |access-date=1 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904090227/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001145/114580e.pdf |archive-date=4 September 2012 |url-status=live}}</ref> گڏيل رياستن جي فوج جو ڪرنل، يونيورسٽي جو صدر ۽ [[شهري حقن]] جو حامي [[بليڪ آر. وان لير]] پڻ ان جو ميمبر بڻيو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3N_KlLQISQMC&dq=blake+%22van+leer%22&pg=PA35|title=Summary Minutes of Meetings 1956|year=1956|publisher=United States National Commission for the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.|access-date=27 December 2021|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209082914/https://www.google.com/books/edition/Summary_Minutes_of_Meeting/3N_KlLQISQMC?hl=en&gbpv=1&dq=blake+%22van+leer%22&pg=PA35&printsec=frontcover|url-status=live}}</ref> نومبر 1954ع ۾ آئين ۾ ترميم ڪئي وئي، جڏهن جنرل ڪانفرنس اهو فيصلو ڪيو ته ايگزيڪيوٽو بورڊ جا ميمبر انهن رياستن جي حڪومتن جا نمائندا هوندا، جن جا اهي شهري آهن، ۽ اڳ وانگر پنهنجي ذاتي حيثيت ۾ ڪم نه ڪندا.<ref>{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001145/114586e.pdf |title=Records of the General Conference, Eighth Session |website=UNESCO Digital Library |access-date=13 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110202095202/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001145/114586e.pdf |archive-date=2 February 2011 |url-status=live }}</ref> انتظامي ڍانچي ۾ هن تبديلي يونيسڪو کي ان جي اڳوڻي اداري ICIC کان ممتاز بڻايو، ڇاڪاڻ⁠تہ هاڻي رڪن ملڪ تنظيم جي دائري اختيار وارن شعبن ۾ گڏيل طور ڪم ڪندا هئا. وقت سان گڏ جڏهن رڪن ملڪ يونيسڪو جي مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاءِ گڏجي ڪم ڪندا رهيا، تڏهن سياسي ۽ تاريخي عنصرن تنظيم جي سرگرمين کي شڪل ڏيندا رهيا، خاص طور تي [[سرد جنگ]]، [[نوآبادياتي خاتمو|نوآبادياتي نظام]] ۽ [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] دوران.<ref>{{Citation|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203307434_chapter_2|work=United Nations Peacekeeping in the Post-Cold War Era|pages=23–45|place=Abingdon, UK|publisher=Taylor & Francis|doi=10.4324/9780203307434_chapter_2|isbn=978-0-203-30743-4|access-date=17 September 2020|title=Peacekeeping in the Cold War/Post-Cold War|year=2005|archive-date=12 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210312003333/https://www.taylorfrancis.com/books/united-nations-peacekeeping-post-cold-war-era-john-terence-neill-nick-rees/10.4324/9780203307434|url-status=live|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schmidt, Christopher.|title=Into the heart of darkness : cosmopolitanism vs. realism and the Democratic Republic of Congo|date=2010|oclc=650842164}}</ref> === ترقي === تنظيم جي وڏين ڪاميابين مان ھڪ نسل پرستيءَ خلاف ان جو ڪم آھي، مثال طور [[نسل جو سوال|نسل بابت بيانن]] وسيلي، جيڪي 1950ع ۾ انسانيات جي ماهرن جي اعلان سان شروع ٿيا (جن ۾ [[ڪلائوڊ ليوي-اسٽراس]] بہ شامل ھو) ۽ ٻين سائنسدانن سان گڏ اڳتي وڌيا، ۽ 1978ع جي [[نسل بابت يونيسڪو بيان#نسل ۽ نسلي تعصب بابت اعلان (1978)|نسل ۽ نسلي تعصب بابت اعلان]] تي پڄاڻيءَ تي پھتا.<ref>{{Cite magazine |title=Claude Lévi-Strauss and UNESCO |first=Wiktor |last=Stoczkowski |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000162769 |access-date=2024-07-26 |journal=The UNESCO Courier |publisher=UNESCO |location=Paris, France |date=2008 |number=5 |issn=1993-8616}}</ref> 1955ع ۾، [[ڏکڻ آفريڪا جي جمھوريت]] يونيسڪو کان ڌار ٿي وئي، اھو چوندي تہ تنظيم جون ڪجھ اشاعتون ملڪ جي "نسلي مسئلن" ۾ "مداخلت" جي برابر آھن.<ref>{{Cite web |title=Apartheid: its effects on education, science, culture and information |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000002428 |access-date=2024-07-26 |date=1967 |publisher=UNESCO}}</ref> اھا 1994ع ۾ [[نيلسن منڊيلا]] جي قيادت ھيٺ ٻيھر تنظيم ۾ شامل ٿي.<ref>{{Cite book|last=Thompson, Leonard Monteath |title=A history of South Africa|date=January 2001|isbn=978-0-300-12806-2|edition=Third|location=New Haven|oclc=560542020 |publisher=Yale University Press }}</ref><ref>{{Citation|last=Nygren|first=Thomas|title=UNESCO Teaches History: Implementing International Understanding in Sweden|date=2016|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-137-58120-4_11|work=A History of UNESCO|pages=201–230|place=London|publisher=Palgrave Macmillan UK|doi=10.1007/978-1-137-58120-4_11|isbn=978-1-349-84528-6|access-date=17 September 2020|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209082907/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-137-58120-4_11|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تعليم جي شعبي ۾ يونيسڪو جي شروعاتي ڪمن مان ھڪ بنيادي تعليم بابت پائلٽ منصوبو ھو، جيڪو ماربيئل وادي، ھيٽي ۾ 1947ع ۾ شروع ڪيو ويو.{{Cn|date=December 2025}} ھن منصوبي کان پوءِ ٻين ملڪن ڏانھن ماهرن جا مشن موڪليا ويا، جن ۾ 1949ع جو افغانستان ڏانھن مشن پڻ شامل ھو.<ref name=":0">{{Cite web |title=UNESCO at 74: An overview of its laudable progress |url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/reviews/unesco-at-74-an-overview-of-its-laudable-progress-1573916648 |access-date=2024-07-26 |website=The Financial Express}}</ref> يونيسڪو 1948ع ۾ سفارش ڪئي تہ رڪن ملڪ مفت پرائمري تعليم کي [[لازمي تعليم|لازمي]] ۽ آفاقي بڻائن.<ref name=":0" /> [[سڀني لاءِ تعليم بابت 1990ع جي عالمي ڪانفرنس|سڀني لاءِ تعليم بابت عالمي ڪانفرنس]]، جيڪا [[جومٽين]]، ٿائيلينڊ ۾ ٿي، 1990ع ۾ سڀني ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ بنيادي تعليم فراھم ڪرڻ واري عالمي تحريڪ جي شروعات ڪئي.<ref name=":0" /> 2000ع ۾ [[عالمي تعليمي فورم]]، [[ڊڪار]]، سينيگال ۾، رڪن حڪومتن کي 2015ع تائين سڀني لاءِ بنيادي تعليم حاصل ڪرڻ جي عزم ڏانھن وٺي ويو.<ref name=":0" /> [[اعليٰ تعليم بابت عالمي اعلان]] يونيسڪو جي اعليٰ تعليم بابت عالمي ڪانفرنس طرفان 9 آڪٽوبر 1998ع تي منظور ڪيو ويو،<ref>{{cite web|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000141952|title=World Declaration On Higher Education For The Twenty-First Century: Vision And Action |publisher=UNESCO |date=1998-10-09 |access-date=2012-11-12}}</ref> جنھن جو مقصد [[اعليٰ تعليم]] جي آدرشن ۽ رسائي بابت عالمي معيار مقرر ڪرڻ ھو. ثقافت ۾ يونيسڪو جي شروعاتي سرگرمين ۾ [[نوبيا جي يادگارن کي بچائڻ لاءِ بين الاقوامي مهم]] شامل ھئي، جيڪا 1960ع ۾ شروع ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |title=Monuments of Nubia-International Campaign to Save the Monuments of Nubia |url=https://whc.unesco.org/en/activities/172/ |access-date=2024-07-26 |publisher=UNESCO}}</ref> ھن مهم جو مقصد [[ابو سمبل]] جي عظيم مندر کي منتقل ڪرڻ ھو، تہ جيئن [[اسوان ڊيم]] جي تعمير کان پوءِ اھو نيل درياهه جي پاڻيءَ ۾ ٻڏي نہ وڃي. 20 سالن واري مهم دوران، 22 يادگار ۽ تعميراتي مجموعا منتقل ڪيا ويا. ھي ان سلسلي جي پهرين ۽ سڀ کان وڏي مهم ھئي، جن ۾ [[موئن جو دڙو]] (پاڪستان)، [[فاس]] (مراڪش)، [[کٽمنڊو]] (نيپال)، [[بوروبودور]] (انڊونيشيا) ۽ [[ايٿنز جو ايڪروپولس]] (يونان) شامل ھئا.<ref>{{Cite book|last=Nagaoka|first=Masanori|title=Cultural landscape management at Borobudur, Indonesia|date=2016|publisher=Springer|isbn=978-3-319-42046-2|oclc=957437019}}</ref> ورثي بابت تنظيم جي ڪم سبب 1972ع ۾ عالمي ثقافتي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ بابت ڪنوينشن اختيار ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=The World Heritage Convention |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |access-date=2024-07-26 |publisher=UNESCO}}</ref> 1976ع ۾ [[عالمي ورثي ڪميٽي]] قائم ڪئي وئي ۽ 1978ع ۾ پهريون ماڳ [[عالمي ورثي فھرست]] ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |title=41st Session of the World Heritage Committee |publisher=The City of Krakow |url=https://www.krakow.pl/krakow_open_city/see_also___/211447,339,komunikat,41st_session_of_the_world_heritage_committee_.html |date=18 August 2017 |access-date=2024-07-26}}</ref> ان کان پوءِ ثقافتي ورثي ۽ تنوع بابت اهم قانوني اوزار يونيسڪو جي رڪن ملڪن طرفان 2003ع ۾ ([[غير مادي ثقافتي ورثي]] جي حفاظت بابت ڪنوينشن)<ref>{{Cite web |title=Text of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage |url=https://ich.unesco.org/en/convention |access-date=2024-07-26 |publisher=UNESCO}}</ref> ۽ 2005ع ۾ ([[ثقافتي اظھارن جي تنوع جي تحفظ ۽ واڌاري بابت ڪنوينشن]]) اختيار ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/legal-affairs/convention-protection-and-promotion-diversity-cultural-expressions |title=Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions |publisher=UNESCO |access-date=9 August 2024}}</ref> ڊسمبر 1951ع ۾ پيرس ۾ يونيسڪو جي هڪ بين الحڪومتي گڏجاڻي [[ائٽمي تحقيق لاءِ يورپي ڪائونسل]] جي قيام جو سبب بڻي، جيڪا پوءِ 1954ع ۾ [[ائٽمي تحقيق لاءِ يورپي تنظيم]] (CERN) قائم ڪرڻ جي ذميوار ٿي.<ref>{{Cite web |title=About CERN |url=https://home.cern/about |access-date=2024-07-26 |publisher=[[CERN]]}}</ref><ref>{{Cite journal |date=25 November 2020 |title=UNESCO must reform to stay relevant – and reconnect people through science |url=https://www.nature.com/articles/d41586-020-03311-3 |journal=Nature |volume=587 |issue=7835 |pages=521–522 |doi=10.1038/d41586-020-03311-3|pmid=33239811 |bibcode=2020Natur.587..521. |s2cid=227176079 |url-access=subscription }}</ref> خشڪ علائقن جو پروگرام، 1948–1966، [[قدرتي سائنس]]ن جي ميدان ۾ يونيسڪو جي ھڪ ٻئي شروعاتي وڏي منصوبي جو مثال آھي.<ref>{{Cite web |title=UNESCO in the Making |url=https://en.geneva.unesco.org/70years/unesco_making |year=2019 |access-date=16 August 2024 |publisher=UNESCO |location=Paris, France |archive-date=27 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727014353/https://en.geneva.unesco.org/70years/unesco_making |url-status=dead }}</ref> 1968ع ۾، يونيسڪو ماحول ۽ ترقيءَ کي پاڻ ۾ ملائڻ جي مقصد سان پهرين بين الحڪومتي ڪانفرنس منظم ڪئي، اھو مسئلو جيڪو [[پائيدار ترقي]] جي ميدان ۾ اڄ بہ بحث هيٺ آھي. 1968ع واري ڪانفرنس جو مکيه نتيجو يونيسڪو جي [[انسان ۽ حياتياتي گولو پروگرام]] جو قيام ھو.<ref>{{cite journal |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0006/000677/067785eo.pdf |title=Use and conservation of the biosphere: Proceedings of the intergovernmental conference of experts on the scientific basis for rational use and conservation of the resources of the biosphere, Paris, 4–13 September 1968 |date=1970 |journal=Natural Resources Research |volume=X |access-date=8 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407031659/http://unesdoc.unesco.org/images/0006/000677/067785eo.pdf |archive-date=7 April 2012 |url-status=live }}</ref> يونيسڪو کي قومي سائنسي بيوروڪريسين جي ڦهلاءَ جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آھي.<ref>{{Cite book|last=Finnemore|first=Martha|url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh|title=National Interests in International Society|date=1996|publisher=Cornell University Press|pages=4|jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh|isbn=978-0-8014-8323-3 |access-date=11 May 2021|archive-date=1 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh|url-status=live}}</ref> مواصلات جي شعبي ۾، "لفظ ۽ تصوير وسيلي خيالن جو آزاد وهڪرو" يونيسڪو جي آئين ۾ ان جي قيام کان وٺي شامل آھي، ٻي عالمي جنگ جي تجربي کان پوءِ، جڏھن معلومات تي ضابطو آباديءَ کي جارحيت لاءِ فڪري طور تي تيار ڪرڻ ۾ هڪ عنصر هو.<ref name=":1">{{Cite web |title=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization: Seeds of Peace, Weeds of War |url=https://irpj.euclid.int/articles/united-nations-educational-scientific-and-cultural-organization-seeds-of-peace-weeds-of-war/ |access-date=2024-07-26 |website=IRPJ = Intergovernmental Research and Policy Journal |language=en-US}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان فوراً پوءِ وارن سالن ۾ ڪوششون تعمير نو ۽ دنيا ڀر ۾ عوامي مواصلات جي ذريعن جي ضرورتن جي سڃاڻپ تي مرڪوز رهيون. يونيسڪو 1950ع واري ڏهاڪي ۾ صحافين لاءِ تربيت ۽ تعليم منظم ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name=":1" /> 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ "[[نئون عالمي معلوماتي ۽ مواصلاتي نظام]]" جي مطالبن جي جواب ۾، يونيسڪو مواصلاتي مسئلن جي مطالعي لاءِ بين الاقوامي ڪميشن قائم ڪئي،<ref name=":2">{{Cite book |chapter=UNESCO and the promotion of cultural exchange and cultural diversity |last1=Wouters |first1=Jan |last2=Vidal |first2=Maarten |pages=147–169 |title=Normative Action in Education, Science and Culture – Essays in Commemoration of the Sixtieth Anniversary of UNESCO |volume=1 |series=Standard-Setting in UNESCO |date=29 June 1905 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000156697 |publisher=UNESCO Publishing |access-date=2024-07-26 |isbn=978-92-3-104067-2}}</ref> جنھن 1980ع جي [[ميڪ برائيڊ رپورٽ]] تيار ڪئي (جنھن جو نالو ڪميشن جي چيئر، نوبل امن انعام يافته [[شان ميڪ برائيڊ]] جي نالي تي رکيو ويو).<ref name=":2" /> ساڳئي سال، يونيسڪو [[مواصلات جي ترقي لاءِ بين الاقوامي پروگرام]] (IPDC) ٺاهيو، جيڪو ترقي پذير ملڪن ۾ ميڊيا جي ترقي کي فروغ ڏيڻ لاءِ ٺاهيل هڪ گهڻ طرفو فورم هو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/international-programme-development-communication/about |title= International Programme for the Development of Communication – About |publisher=UNESCO |access-date=9 August 2024}}</ref> 1993ع ۾، يونيسڪو جي جنرل ڪانفرنس [[ونڊهوڪ اعلان]] جي [[ميڊيا جي آزادي]] ۽ گهڻ رخيءَ بابت توثيق ڪئي، جنهن سبب گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي ان جي منظوريءَ جي تاريخ، 3 مئي، کي [[صحافت جي آزادي جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=World Press Freedom Day |url=https://www.un.org/en/observances/press-freedom-day |access-date=2024-07-26 |publisher=United Nations}}</ref> 1997ع کان وٺي، يونيسڪو هر سال 3 مئي تي [[يونيسڪو/گيئرمو ڪانو عالمي صحافتي آزادي انعام|يونيسڪو / گيئرمو ڪانو عالمي صحافتي آزادي انعام]] ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=What is UNESCO/Guillermo Cano World Press Freedom Prize? |url=https://www.manoramayearbook.in/current-affairs/world/2024/05/03/unesco-guillermo-cano-world-press-freedom-prize.html |access-date=2024-07-26 |website=www.manoramayearbook.in}}</ref> === 21ھين صدي === === رياستن جي رڪنيتن ۾ تبديليون === ==== اسرائيل، فلسطين، ۽ گڏيل رياستون ==== 2011ع ۾، يونيسڪو فلسطين کي رڪن طور داخل ڪيو.<ref>{{cite web|url = http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/general_conference_admits_palestine_as_unesco_member_state/|title = General Conference admits Palestine as UNESCO Member|date = 31 October 2011|access-date = 11 December 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20111214135140/http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/general_conference_admits_palestine_as_unesco_member_state/|archive-date = 14 December 2011|url-status = live}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/palestinianauthority/8860951/US-withdraws-Unesco-funding-after-it-accepts-Palestinian-membership.html |title = US withdraws Unesco funding after it accepts Palestinian membership |first = Adrian |last = Blomfield |work = The Telegraph |date = 31 October 2011 |access-date = 31 October 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111101190549/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/palestinianauthority/8860951/US-withdraws-Unesco-funding-after-it-accepts-Palestinian-membership.html |archive-date = 1 November 2011 |url-status = live }}</ref><ref>{{Cite AV media |url=https://www.unesco.org/archives/multimedia/document-2168 |title=Palestine Admitted to UNESCO |date=2011-11-02 |language=en |access-date=2025-06-17 |via=www.unesco.org}}</ref> اپريل 1989ع ۾ فلسطين طرفان يونيسڪو ۽ [[عالمي صحت تنظيم|ڊبليو ايڇ او]] جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏيڻ کان پوءِ گڏيل رياستن ۾ قانون منظور ڪيا ويا هئا،<ref name="Sakran2019">{{cite book|author=Shadi Sakran|title=The Legal Consequences of Limited Statehood: Palestine in Multilateral Frameworks|url=https://books.google.com/books?id=Bk7ADwAAQBAJ&pg=PT64|date=26 November 2019|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-00-076357-7|pages=64–|access-date=27 February 2020|archive-date=24 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224172201/https://books.google.com/books?id=Bk7ADwAAQBAJ&pg=PT64|url-status=live}}</ref><ref>[https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000082711_eng Request for the admission of the State of Palestine to UNESCO as a Member State] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413024831/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000082711_eng |date=13 April 2020 }}, UNESCO Executive Board, 131st, 1989</ref> جن جو مطلب اھو آھي تہ گڏيل رياستون گڏيل قومن جي ڪنھن بہ اھڙي تنظيم کي مالي مدد نٿيون ڏئي سگھن جيڪا فلسطين کي مڪمل رڪن طور قبول ڪري.<ref>The laws originated in {{USBill|101|hr|2145}} and {{USBill|101|s|875}}; for further details, see committee discussions at: {{cite book|author=United States. Congress. House. Committee on Foreign Affairs. Subcommittee on Human Rights and International Organizations|title=The PLO's Efforts to Obtain Statehood Status at the World Health Organization and Other International Organizations: Hearing and Markup Before the Subcommittee on Human Rights and International Organizations of the Committee on Foreign Affairs, House of Representatives, One Hundred First Congress, First Session, on H.R. 2145, May 4, 1989|url=https://books.google.com/books?id=Sel5XgE6eGQC|year=1989|publisher=U.S. Government Printing Office|access-date=27 February 2020|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819213216/https://books.google.com/books?id=Sel5XgE6eGQC|url-status=live}}. The texts of the House and Senate resolutions were subsequently put into the following laws: {{USBill|101|hr|3743}} (which produced {{USPL|101|246}}), {{USBill|102|hr|5368}}, {{USBill|103|hr|2295}} and finally {{USBill|103|hr|2333}} (which produced {{USPL|103|236}}). See also: {{cite book|last=Beattie|first=Kirk|title=Congress and the Shaping of the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=gEMJAwAAQBAJ&pg=PT287|date=3 May 2016|publisher=Seven Stories Press|isbn=978-1-60980-562-3|page=287 online|quote=...1989 Senate and House efforts like... Senate Resolution 875 and House Resolution 2145, both of which contained language similar to that found in the public laws of 1990 and 1994. Sen. [[Bob Kasten|Robert Kasten, Jr.]] (R-WI) was the primary sponsor of S 875, and Rep. [[Tom Lantos]] sponsored HR 2145. In a nutshell, recognition by any UN body of the Palestinians' right to statehood or its achievement of statehood status would trigger a suspension of US funding to the "offending" UN body under these laws.|access-date=27 February 2020|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819091928/https://books.google.com/books?id=gEMJAwAAQBAJ&pg=PT287|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=U.S. stops UNESCO funding over Palestinian vote|url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-unesco-usa-funding/u-s-stops-unesco-funding-over-palestinian-vote-idUSTRE79U5ED20111031|work=Reuters|date=31 October 2011|access-date=26 February 2020|archive-date=26 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226162636/https://www.reuters.com/article/us-palestinians-unesco-usa-funding/u-s-stops-unesco-funding-over-palestinian-vote-idUSTRE79U5ED20111031|url-status=live}}</ref> نتيجي طور، گڏيل رياستن پنھنجي فنڊنگ واپس ورتي، جيڪا يونيسڪو جي بجيٽ جو اٽڪل 22٪ ھئي.<ref>{{cite news |url= https://www.nytimes.com/2011/11/01/world/middleeast/unesco-approves-full-membership-for-palestinians.html |title= Unesco Approves Full Membership for Palestinians |first1= Steven |last1= Erlanger |first2= Scott |last2= Sayare |work= The New York Times |date= 31 October 2011 |access-date= 31 October 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111031171156/http://www.nytimes.com/2011/11/01/world/middleeast/unesco-approves-full-membership-for-palestinians.html |archive-date= 31 October 2011 |url-status= live }}</ref> اسرائيل پڻ فلسطين جي يونيسڪو ۾ داخلا تي ردعمل ڏيندي يونيسڪو ڏانھن اسرائيلي ادائگيون منجمد ڪيون ۽ [[فلسطيني قومي اٿارٽي|فلسطيني اٿارٽي]] تي پابنديون لاڳو ڪيون،<ref>{{cite news|url= https://www.haaretz.com/print-edition/news/after-unesco-vote-israeli-sanctions-on-palestinian-authority-anger-u-s-1.393600|title= After UNESCO vote, Israeli sanctions on Palestinian Authority anger U.S.|work= Haaretz|date= 4 November 2011|access-date= 11 December 2011|archive-url= https://web.archive.org/web/20111207205936/http://www.haaretz.com/print-edition/news/after-unesco-vote-israeli-sanctions-on-palestinian-authority-anger-u-s-1.393600|archive-date= 7 December 2011|url-status= dead}}</ref> اھو چوندي تہ فلسطين جي داخلا "امڪاني امن ڳالهين" لاءِ نقصانڪار ٿيندي.<ref>{{cite news |url=http://articles.cnn.com/2011-11-03/middleeast/world_meast_israel-unesco_1_unesco-palestinian-bid-palestinian-state?_s=PM:MIDDLEEAST |publisher=CNN|title=Israel freezes UNESCO funds |date=3 December 2011 |access-date=11 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111106053150/http://articles.cnn.com/2011-11-03/middleeast/world_meast_israel-unesco_1_unesco-palestinian-bid-palestinian-state?_s=PM:MIDDLEEAST |archive-date=6 November 2011 }}</ref> 2013ع ۾، يونيسڪو کي واجبات جي ادائيگي بند ڪرڻ کان ٻه سال پوءِ، گڏيل رياستن ۽ اسرائيل يونيسڪو ۾ ووٽ ڏيڻ جا حق وڃائي ڇڏيا، پر چونڊجڻ جو حق نه وڃايو؛ تنهنڪري، گڏيل رياستون 2016ع کان 2019ع تائين واري مدي لاءِ ايگزيڪيوٽو بورڊ جي ميمبر طور چونڊجي ويون.<ref>{{cite news | url= https://www.reuters.com/article/us-unesco-idUSBRE9A70I320131108 | title= U.S., Israel lose voting rights at UNESCO over Palestine row | work= Reuters| date= 8 November 2013 | access-date= 29 June 2014 | archive-url= https://web.archive.org/web/20140709192541/http://www.reuters.com/article/2013/11/08/us-unesco-idUSBRE9A70I320131108 | archive-date= 9 July 2014 | url-status= live }}</ref> 2019ع ۾، اسرائيل 69 سالن جي رڪنيت کان پوءِ يونيسڪو ڇڏي ڏني، جڏھن اسرائيل جي گڏيل قومن ۾ سفير [[ڊيني ڊينون]] لکيو: "يونيسڪو اھو ادارو آھي جيڪو لڳاتار تاريخ کي ٻيھر لکي ٿو، جنھن ۾ يروشلم سان يھودي لاڳاپي کي مٽائڻ بہ شامل آھي... اھو اسرائيل جي دشمنن طرفان بگاڙيو ۽ ھٿ ڪيو وڃي ٿو... اسان اھڙي تنظيم جا ميمبر نہ رھنداسين جيڪا ڄاڻي واڻي اسان جي خلاف ڪم ڪري ٿي."<ref>{{Cite web|last1=Ahren |first1=Raphael |title="69 years after joining, Israel formally leaves UNESCO; so, too, does the US" – The Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/69-years-after-joining-israel-formally-leaves-un-cultural-body/|access-date=2 February 2021|website=[[دي ٽائيمز آف اسرائيل]]|date=31 December 2018 |archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230161001/https://www.timesofisrael.com/69-years-after-joining-israel-formally-leaves-un-cultural-body/|url-status=live}}</ref> 2023ع ۾ پڻ، گڏيل رياستن يونيسڪو ڇڏڻ کان پنج سال پوءِ ٻيهر شامل ٿيڻ ۽ پنهنجا 600 ملين آمريڪي ڊالر جا بقايا واجبات ادا ڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref name="usa2023">{{Cite web |url=https://apnews.com/article/unesco-us-rejoin-palestine-china-5b7849bd2cae966e4e9837380c0c094f |first=Angela |last=Charlton |date=2023-06-12 |accessdate=2024-09-26 |language=en-US |publisher=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] |title=US decides to rejoin UNESCO and pay back dues, to counter Chinese influence}}</ref> گڏيل رياستن کي ان جولاءِ ۾ [[يونيسڪو جنرل ڪانفرنس]] طرفان ٻيهر داخل ڪيو ويو.<ref name="uspbs">{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/u-s-formally-rejoins-unesco-5-years-after-withdraw |title=U.S. formally rejoins UNESCO 5 years after withdraw |last=Lee |first=Matthew |website=[[پي بي ايس]] |agency=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] |date=2024-09-26 |accessdate=2023-07-11}}</ref> البت، ٽي سال پوءِ، 2025ع ۾، گڏيل رياستن ٻيهر نڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو، جيڪو ڊسمبر 2026ع کان اثرائتو ٿيڻو آھي.<ref>{{Cite news |last=Chrisafis |first=Angelique |date=2025-07-22 |title=Trump pulls US out of Unesco in blow for UN culture and education agency |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/22/us-unesco-withdrawal-trump-united-nations |access-date=2025-07-22 |work=دي گارڊين |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> ==== روس ==== 2023ع ۾، روس کي پهريون ڀيرو ايگزيڪيوٽو ڪميٽي جي ميمبر طور تجديد نہ ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اھو ڪافي ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.<ref>{{cite web |date=15 November 2023 |title=Russia not elected to UNESCO Executive Board for the first time |url=https://kyivindependent.com/russia-not-elected-to-unesco-executive-board-for-the-first-time/}}</ref> === ثقافتي پاليسيون ۽ پائيدار ترقي === [[ڪووڊ-19 وبا]] ۽ [[پائيدار ترقي جا مقصد|2030ع جي پائيدار ترقي واري ايجنڊا]] حاصل ڪرڻ لاءِ گڏيل قومن جي وسيع ڪوششن جي پسمنظر ۾، يونيسڪو 2022ع ۾ [[ثقافتي پاليسين ۽ پائيدار ترقي بابت عالمي ڪانفرنس|مونڊياڪلٽ ڪانفرنسن]] (ثقافتي پاليسين ۽ پائيدار ترقي بابت عالمي ڪانفرنس) جو سلسلو ٻيهر فعال ڪيو، جنھن جو پھريون ايڊيشن 1982ع ۾ [[ميڪسيڪو سٽي]] ۾ منعقد ٿيو ھو. 2022ع واري مونڊياڪلٽ ڪانفرنس ٻيهر [[ميڪسيڪو]] ۾ منعقد ٿي، ۽ 2025ع جو ايڊيشن [[بارسلونا]]، [[اسپين]] ۾ رٿيل آھي. == سرگرميون == {{stack |[[File:UNESCO Brasília Office.jpg|thumb|[[برازيليا]] ۾ يونيسڪو جون آفيسون.]] }} {{Clear}} يونيسڪو پنهنجون سرگرميون پنج پروگرام علائقن وسيلي عمل ۾ آڻي ٿو: تعليم، قدرتي سائنسون، سماجي ۽ انساني سائنسون، ثقافت، ۽ مواصلات ۽ معلومات.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/fieldoffice/newdelhi/expertise |title=Expertise |publisher=UNESCO |access-date=9 August 2024}}</ref> * يونيسڪو [[تقابلي تعليم]] بابت تحقيق جي حمايت ڪري ٿو، ماهرانه مدد مهيا ڪري ٿو، ۽ ڀائيواريون فروغ ڏئي ٿو ته جيئن قومي تعليمي قيادت ۽ سڀني لاءِ معياري تعليم فراهم ڪرڻ جي ملڪن جي صلاحيت مضبوط ٿي سگهي. ** [[يونيسڪو چيئرز]]، يونيسڪو چيئرن جو هڪ بين الاقوامي نيٽ ورڪ، جنهن ۾ 126 ملڪن جا 770 کان وڌيڪ ادارا ۽ 644 يونيسڪو چيئرون شامل آهن ** ماحولياتي تحفظ جي تنظيم ** [[تعليم ۾ امتيازي سلوڪ جي خلاف ڪنوينشن]]، جيڪو 1960ع ۾ منظور ڪيو ويو ** بالغن جي تعليم بابت بين الاقوامي ڪانفرنس (CONFINTEA) جو هر 12 سالن جي وقفي سان انعقاد ** تعليم سڀني لاءِ عالمي نگراني رپورٽ جي اشاعت ** ''سکيا جا چار بنياد'' (Four Pillars of Learning) نالي بنيادي دستاويز جي اشاعت ** يونيسڪو اي ايس پي نيٽ (UNESCO ASPNet)، 182 ملڪن ۾ 12,000 کان وڌيڪ اسڪولن جو بين الاقوامي نيٽ ورڪ ** يونيسڪو اعليٰ تعليمي ادارن کي سند (Accreditation) نٿو ڏئي.<ref>Because [[diploma mill]]s have falsely claimed UNESCO accreditation, UNESCO itself has published warnings against education organizations that claim UNESCO recognition or affiliation. See Luca Lantero, [http://www.cimea.it/files/fileusers/Diploma_mills_Luca_Lantero_EN.pdf Degree Mills: non-accredited and irregular higher education institutions] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150513185433/http://www.cimea.it/files/fileusers/Diploma_mills_Luca_Lantero_EN.pdf |date=13 May 2015 }}, [[Information Centre on Academic Mobility and Equivalence|Information Centre on Academic Mobility and Equivalence (CIMEA)]], Italy. and [http://arquivo.pt/wayback/20090521152755/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=48787&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html UNESCO "Alert: Misuse of UNESCO Name by Bogus Institutions"]</ref> * يونيسڪو عوام کي آگاهه ڪرڻ لاءِ عوامي بيان پڻ جاري ڪري ٿو: ** [[تشدد بابت سيويل بيان]]: يونيسڪو پاران 1989ع ۾ منظور ڪيل هڪ بيان، جنهن جو مقصد هن تصور کي رد ڪرڻ هو ته انسان حياتياتي طور تي منظم تشدد ڏانهن مائل آهن. * ثقافتي ۽ سائنسي اهميت رکندڙ منصوبن ۽ هنڌن جي نامزدگي، جيئن: ** [[گلوبل جيوپارڪس نيٽ ورڪ]] ** [[بايوسفيئر رزرو]]، [[انسان ۽ بايوسفيئر پروگرام]] (MAB) وسيلي، 1971ع کان ** [[ادب جو شهر]]؛ 2007ع ۾ هن لقب سان نوازيل پهريون شهر [[ايڊنبرگ]] هو، جيڪو اسڪاٽلينڊ جي پهرين [[گردش ڪندڙ لائبريري]] جو ماڳ هو.<ref>{{cite book |author=Varga, Susan |title=Edinburgh Old Town (Images of Scotland) |url=https://archive.org/details/isbn_9780752440835 |publisher=The History Press Ltd |year=2006 |isbn=978-0-7524-4083-5 }}</ref> 2008ع ۾، [[آئيوا سٽي]]، آئيوا، ادب جو شهر بڻيو.<ref>{{Cite web|title=Iowa City, nation's only 'UNESCO City of Literature' disappointed over withdrawal|url=https://www.thegazette.com/nation-world/iowa-city-nations-only-unesco-city-of-literature-disappointed-over-withdrawal/ |first1=Mitchell |last1=Schmidt |date=12 October 2017 |access-date=23 September 2021|website=The Gazette |language=en-US|archive-date=9 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209082906/https://www.thegazette.com/nation-world/iowa-city-nations-only-unesco-city-of-literature-disappointed-over-withdrawal/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Phipps|first=Kinsey|title=Iowa City grows after 10 years as City of Literature|url=https://dailyiowan.com/2018/12/09/iowa-city-grows-after-10-years-as-city-of-literature/ |date= 9 December 2018 |access-date=23 September 2021|website=The Daily Iowan|archive-date=11 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181211133329/https://dailyiowan.com/2018/12/09/iowa-city-grows-after-10-years-as-city-of-literature/|url-status=live}}</ref> ** [[خطري هيٺ ٻوليون]] ۽ [[لساني تنوع]] جا منصوبا (''[[يونيسڪو ائٽلس آف دي ورلڊز لينگويجز اِن ڊينجر]]'') ** [[انسانيت جي زباني ۽ غير مادي ورثي جا شاهڪار]] ** [[ميموري آف دي ورلڊ]] بين الاقوامي رجسٽر، 1997ع کان، گڏوگڏ ڪيترائي قومي ۽ علائقائي رجسٽر ** [[پاڻيءَ جي وسيلن جو انتظام]]، [[بين الاقوامي آبياتي پروگرام]] (IHP) وسيلي، 1965ع کان ** [[عالمي ورثو ماڳ]] ** [[عالمي ڊجيٽل لائبريري]] * "تصويرن ۽ لفظن ذريعي خيالن جي آزاد وهڪري" کي هٿي ڏيڻ لاءِ: ** [[اظهار جي آزادي]]، [[صحافت جي آزادي]] ۽ [[معلومات تائين رسائي بابت قانون سازي]] کي فروغ ڏيڻ، اظهار جي آزادي ۽ ميڊيا ترقي واري شعبي وسيلي،<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/communication-information|title=Communication & Information|website=UNESCO|access-date=19 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210053749/https://en.unesco.org/themes/fostering-freedom-expression|archive-date=10 December 2019|url-status=deviated }}</ref> جنهن ۾ [[مواصلات جي ترقي لاءِ بين الاقوامي پروگرام]] پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/international-programme-development-communication|title=International Programme for the Development of Communication (IPDC) |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618011854/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/intergovernmental-programmes/ipdc/homepage|archive-date=18 June 2017|url-status=dead }}</ref> ** [[صحافين جي حفاظت]] کي فروغ ڏيڻ ۽ انهن تي حملو ڪندڙن جي بي سزائي جي خلاف جدوجهد ڪرڻ،<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/safety-journalists|title=Safety of Journalists|website=UNESCO|access-date=19 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120131159/https://en.unesco.org/themes/safety-journalists|archive-date=20 January 2020|url-status=live}}</ref> صحافين جي حفاظت ۽ بي سزائي جي مسئلي بابت گڏيل قومن جي عملي منصوبي جي هم آهنگي وسيلي.<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/freedom-of-expression/safety-of-journalists/un-plan-of-action/|title=UN Plan of Action |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103326/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/freedom-of-expression/safety-of-journalists/un-plan-of-action|archive-date=11 August 2017|url-status=live}}</ref> ** علمي سماجن واري شعبي وسيلي معلومات تائين آفاقي رسائي، معلومات جي تحفظ ۽ پائيدار ترقي لاءِ کليل حلن کي فروغ ڏيڻ،<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/communication-information|title=Building Knowledge Societies|website=UNESCO|access-date=19 December 2016|date=18 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116181422/https://en.unesco.org/themes/building-knowledge-societies|archive-date=16 January 2020|url-status=live}}</ref> جنهن ۾ [[ميموري آف دي ورلڊ پروگرام]]<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/memory-world |title=Memory of the World |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=2025-04-22}}</ref> ۽ [[سڀني لاءِ معلومات پروگرام]] (IFAP)<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/ifap|title=Information for All Programme (IFAP) |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910112204/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/intergovernmental-programmes/information-for-all-programme-ifap/|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> شامل آهن. ** ميڊيا ۾ [[تعدد پسندي]]، [[صنفي برابري]] ۽ [[ثقافتي تنوع]] کي فروغ ڏيڻ ** [[انٽرنيٽ آفاقيت]] ۽ ان جي اصولن کي فروغ ڏيڻ، يعني انٽرنيٽ (I) [[انساني حقن]] تي ٻڌل هجي، (II) کليل هجي، (III) سڀني لاءِ [[رسائي جوڳو]] هجي، ۽ (IV) [[گهڻ-ڌرين جي حڪمراني]] جي شرڪت سان هلايو وڃي (جنهن کي R.O.A.M. جي مخفف سان ظاهر ڪيو ويندو آهي).<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/internet-universality-indicators|title=Internet Universality |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728033751/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/crosscutting-priorities/unesco-internet-study/internet-universality/|archive-date=28 July 2017|url-status=live}}</ref> ** اشاعتن وسيلي علم پيدا ڪرڻ، جهڙوڪ ''اظهار جي آزادي ۽ ميڊيا ترقي ۾ عالمي رجحانات''،<ref>{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/world-media-trends|title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826003315/http://www.unesco.org/new/en/world-media-trends|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref> يونيسڪو سيريز آن انٽرنيٽ فريڊم،<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/resources/publications-and-communication-materials/publications/publications-by-series/unesco-series-on-internet-freedom|title=UNESCO Series on Internet Freedom |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821161616/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/resources/publications-and-communication-materials/publications/publications-by-series/unesco-series-on-internet-freedom|archive-date=21 August 2017|url-status=live}}</ref> ۽ [[ميڊيا ترقي اشاريه]]،<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/intergovernmental-programmes/ipdc/initiatives/media-development-indicators-mdis/|title=Media Development Indicators (MDIs) |website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170612042809/http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/intergovernmental-programmes/ipdc/initiatives/media-development-indicators-mdis/|archive-date=12 June 2017|url-status=live}}</ref> ۽ ٻين اشاريه-بنياد مطالعي ذريعي. * واقعن کي فروغ ڏيڻ، جهڙوڪ: ** [[ٻارن لاءِ امن ۽ عدم تشدد جي ثقافت جي واڌاري لاءِ بين الاقوامي ڏهاڪو]]: 2001ع–2010ع، جيڪو 1998ع ۾ گڏيل قومن طرفان اعلان ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=International Decade for a Culture of Peace and Non-Violence for the Children of the World |url=https://www.unesco.org/en/decades/international-decade-culture-peace-and-non-violence-children}}</ref> ** [[عالمي صحافتي آزادي جو ڏينهن]]، هر سال 3 مئي تي، [[اظهار جي آزادي]] ۽ [[صحافت جي آزادي]] کي بنيادي انساني حق ۽ هر صحتمند، جمهوري ۽ آزاد سماج جي اهم جزن طور فروغ ڏيڻ لاءِ.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=World Press Freedom Day - EN |url=https://www.un.org/en/observances/press-freedom-day |access-date=2025-04-13 |website=United Nations |language=en}}</ref> ** ''ڪريانسا ايسپيرانسا'' (Criança Esperança) برازيل ۾، [[ريڊي گلوبو]] سان ڀائيواري ۾، سماجي شموليت ۽ تشدد جي روڪٿام کي هٿي ڏيندڙ برادري-بنياد منصوبن لاءِ فنڊ گڏ ڪرڻ خاطر.<ref>{{Cite web |title=Criança Esperança Programme |url=https://www.unesco.org/en/articles/crianca-esperanca-programme}}</ref> ** [[بين الاقوامي خواندگي جو ڏينهن]]، هر سال 8 سيپٽمبر ** [[امن جي ثقافت لاءِ بين الاقوامي سال]]، 2000ع ** [[ڪينيا]] جي تعليم واري وزارت سان ڀائيواري ۾ رويي جي تبديلي لاءِ صحت جي تعليم جو پروگرام، جنهن کي [[آذربائيجان]] جي حڪومت مالي سهڪار فراهم ڪيو، ته جيئن [[نيروبي]] جي [[ڪبيرا]] ۾ غير رسمي آباديءَ وارن علائقن ۾ رهندڙ 10 کان 19 سالن جي نوجوانن ۾ صحت بابت تعليم کي فروغ ڏنو وڃي. هي منصوبو سيپٽمبر 2014ع کان ڊسمبر 2016ع تائين جاري رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/fr/media-services/single-view/news/promoting_health_education_among_youth_in_nairobis_kibera/|title=Promouvoir l'éducation à la santé chez les jeunes du campement informel de Kibera à Nairobi {{!}} Organisation des Nations Unies pour l'éducation, la science et la culture|website=unesco.org|language=fr|access-date=18 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170820102139/http://www.unesco.org/new/fr/media-services/single-view/news/promoting_health_education_among_youth_in_nairobis_kibera|archive-date=20 August 2017|url-status=live}}</ref> ** [[ڳالهه ٻولهه ۽ ترقي لاءِ ثقافتي تنوع جو عالمي ڏينهن]]، هر سال 21 مئي * منصوبن جو بنياد رکڻ ۽ انهن کي مالي مدد فراهم ڪرڻ، جهڙوڪ: ** [[هجرتي عجائب گهرن]] جي شروعات (Migration Museums Initiative): مهاجر آباديءَ سان ثقافتي ڳالهه ٻولهه لاءِ عجائب گهرن جي قيام کي فروغ ڏيڻ.<ref>{{cite web |url=http://www.migrationmuseums.org/web/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070305005432/http://www.migrationmuseums.org/web/ |url-status=usurped |archive-date=5 March 2007 |title=Migration Institutions – Home |publisher=Migrationmuseums.org |access-date=23 April 2010 }}</ref> ** [[يونيسڪو-سيپس]] (UNESCO-CEPES)، يورپي مرڪز براءِ اعليٰ تعليم: 1972ع ۾ بخارسٽ، رومانيا ۾ هڪ غير مرڪزي آفيس طور قائم ڪيو ويو ته جيئن يورپ سان گڏ ڪينيڊا، آمريڪا ۽ اسرائيل ۾ اعليٰ تعليم بابت بين الاقوامي سهڪار کي فروغ ڏنو وڃي. ''اعليٰ تعليم يورپ ۾'' (Higher Education in Europe) ان جو سرڪاري جرنل آهي. ** [[فري سافٽويئر ڊائريڪٽري]]: 1998ع کان يونيسڪو ۽ [[فري سافٽويئر فائونڊيشن]] گڏيل طور هن منصوبي کي مالي سهڪار فراهم ڪري رهيا آهن، جيڪو [[آزاد سافٽويئر]] جي فهرست تيار ڪري ٿو. ** [[فريش (FRESH)]]، مؤثر اسڪولي صحت تي وسيلن کي مرڪوز ڪرڻ.<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=35173&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |title=Education &#124; EDUCATION – |publisher=UNESCO |access-date=23 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091006100958/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D35173%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=6 October 2009 }}</ref> ** [[اوآنا]] (OANA)، ايشيا-پئسفڪ نيوز ايجنسين جي تنظيم ** [[بين الاقوامي سائنس ڪائونسل]] ** [[يونيسڪو نيڪ نيتي سفير]] ** [[ايشيايي دوائن وارن ٻوٽن ۽ مصالحن بابت سيمپوزيم]] (ASOMPS)، ايشيا ۾ منعقد ٿيندڙ سائنسي ڪانفرنسن جو هڪ سلسلو ** [[بوٽني 2000]]، هڪ پروگرام جيڪو درجابندي (ٽيڪسونامي)، دوائن ۽ سينگار وارن ٻوٽن جي [[حياتياتي تنوع|حياتياتي]] ۽ [[ثقافتي تنوع]]، ۽ انهن کي [[ماحولياتي آلودگي]] کان بچائڻ جي حمايت ڪري ٿو. ** [[يونيسڪو نمائنده ادبي ڪمن جو مجموعو]]، جيڪو 1948ع کان 2005ع تائين عالمي ادب جي ڪمن کي مختلف ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ ۽ انهن مان ترجما ڪرائڻ جو پروگرام هو. ** [[گو يونيسڪو]] (GoUNESCO)، ورثي کي دلچسپ ۽ وندرائتو بڻائڻ لاءِ شروعاتن جو هڪ ڇٽ، جنهن کي يونيسڪو نئين دهلي آفيس جي حمايت حاصل آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.gounesco.com/unesco-new-delhi-support-gounesco/|title=Official support for GoUNESCO from UNESCO New Delhi|date=24 March 2014|website=GoUNESCO – Make Heritage Fun!|language=en-US|access-date=15 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815083136/https://www.gounesco.com/unesco-new-delhi-support-gounesco/|archive-date=15 August 2019|url-status=live}}</ref> ** [[يونيسڪو-چڪ بيرپ]] (UNESCO-CHIC BIRUP)، يونيسڪو-چڪ گروپ (چين) جو بايوسفيئر، ڳوٺاڻي ۽ شهري ترقي پروگرام.<ref name="UNESCO-CHIC Biosphere Integrated Rural Urbanization Project (BIRUP)">[http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/unesco_chic_biosphere_integrated_rural_urbanization_project_birup/], UNESCO-CHIC Biosphere Integrated Rural Urbanization Project (BIRUP).</ref> يونيسڪو جو شفافيت وارو پورٽل عوام کي تنظيم جي سرگرمين بابت معلومات تائين رسائي مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي، جيئن ٻه ساله مدي لاءِ ان جي مجموعي بجيٽ، ۽ لاڳاپيل پروگراماتي ۽ مالي دستاويزن جا ڳنڍڻا. معلومات جا اهي ٻه جدا مجموعا [[بين الاقوامي امدادي شفافيت شروعات]] (IATI) جي رجسٽري ۾ شايع ڪيا وڃن ٿا، جيڪي بالترتيب IATI سرگرمي معيار ۽ IATI تنظيم معيار تي ٻڌل آهن.<ref>{{Cite web|title=UNESCO Transparency Portal|url=https://opendata.unesco.org/en/|access-date=2021-03-01 |website=opendata.unesco.org|archive-date=2021-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510034410/https://opendata.unesco.org/en/|url-status=live}}</ref> === تجويز ڪيل نيون فهرستون === يونيسڪو جي ٻن نون فهرستن جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref name="newunescolists"/> پهرين تجويز ڪيل فهرست منقولہ ثقافتي ورثي تي ڌيان ڏيندي، جهڙوڪ نوادرات، تصويرون ۽ حياتياتي آثار (biofacts). هن فهرست ۾ ثقافتي شيون شامل ٿي سگهن ٿيون، جهڙوڪ جاپان جي [[جومون وينس]]، فرانس جي ''[[مونا ليزا]]''، [[مصر]] جو [[جيبل ال-عراق چاقو]]، روس جي ''[[نائين لهر]]''، ترڪي جي [[چاتالهويوڪ جي ويٺل عورت]]، اٽلي جو [[ڊيوڊ (مائيڪل اينجلو)|''ڊيوڊ'' (مائيڪل اينجلو)]]، ڀارت جو [[مٿرا هيراڪليس]]، فلپائن جو [[مانونگل جار]]، ڏکڻ ڪوريا جو [[بيڪجي جو تاج]]، برطانيه جو ''[[دي هي ويگن]]'' ۽ نائيجيريا جا [[بينن برونز]].<ref name="newunescolists"/> ٻي تجويز ڪيل فهرست دنيا جي زنده جاندار نسلن تي ڌيان ڏيندي.<ref name="newunescolists">{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/cairo/culture/tangible-cultural-heritage/|title=Tangible Cultural Heritage – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|website=unesco.org|access-date=2018-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180319084612/http://www.unesco.org/new/en/cairo/culture/tangible-cultural-heritage/|archive-date=2018-03-19 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/documents/114908|title=UNESCO World Heritage Centre – Document – Discovered artifacts under preservation, Archaeological Site, 18 Hoang Dieu street|first=UNESCO World Heritage|last=Centre|website=whc.unesco.org|access-date=2019-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103001256/https://whc.unesco.org/en/documents/114908/|archive-date=2019-11-03 |url-status=live}}</ref> == ميڊيا == يونيسڪو ۽ ان جا خصوصي ادارا ڪيترائي رسالا ۽ جرنل جاري ڪن ٿا. 1945ع ۾ قائم ڪيل رسالو ''[[دي يونيسڪو ڪوريئر]]'' پنهنجي مشن بابت چوي ٿو ته: "يونيسڪو جي نظرين کي فروغ ڏيڻ، ثقافتن جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه لاءِ هڪ پليٽفارم برقرار رکڻ، ۽ عالمي بحث مباحثي لاءِ هڪ فورم مهيا ڪرڻ". مارچ 2006ع کان وٺي اهو محدود ڇپيل ايڊيشنن سان گڏ مفت آن لائن دستياب آهي. ان ۾ شايع ٿيل مضمون ليکڪن جا ذاتي خيال ظاهر ڪن ٿا، جيڪي لازمي طور يونيسڪو جا خيال ناهن هوندا. 2012ع کان 2017ع تائين ان جي اشاعت عارضي طور بند رهي.<ref>{{cite web|url=https://en.unesco.org/courier/archives|title=Archives|website=The UNESCO Courier|publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=14 November 2018|date=20 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224552/https://en.unesco.org/courier/archives|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> 1950ع ۾ يونيسڪو ٽه ماهي جائزو ''اِمپيڪٽ آف سائنس آن سوسائٽي'' (''Impact'') شروع ڪيو، جنهن جو مقصد سماج تي سائنس جي اثرن تي بحث ڪرڻ هو. هي جرنل 1992ع ۾ اشاعت بند ڪري ويٺو.<ref>{{cite web |url = http://www.unesco.org/education/nfsunesco/brochure/E29.PDF |title = Science and Technology Education |publisher = UNESCO |date = 1998 |access-date = 23 June 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160813140445/http://www.unesco.org/education/nfsunesco/brochure/E29.PDF |archive-date = 13 August 2016 |url-status = live }}</ref> == يونيسڪو جون سرڪاري غير سرڪاري تنظيمون == يونيسڪو جا 322 [[بين الاقوامي غير سرڪاري تنظيم]]ن (NGOs) سان سرڪاري لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web |url=http://ngo-db.unesco.org/s/or/en |title=Quoted on UNESCO official site |publisher=Ngo-db.unesco.org |access-date=1 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625221827/http://ngo-db.unesco.org/s/or/en |archive-date=25 June 2012 }}</ref> انهن مان گهڻيون اهي آهن جن کي يونيسڪو "عملياتي" (operational) سڏيندو آهي؛ جڏهن ته ڪجهه چونڊ تنظيمون "رسمي" (formal) حيثيت رکن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=35293&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |title=Full list of NGOs that have official relations with UNESCO |publisher=UNESCO |access-date=1 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623000619/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D35293%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=23 June 2012 |url-status=live }}</ref> يونيسڪو سان وابستگي جي سڀ کان اعليٰ درجي کي "رسمي ساٿي" (Formal Associate) چيو ويندو آهي، ۽ اهي 22 غير سرڪاري تنظيمون<ref>{{cite web |url=http://ngo-db.unesco.org/s/or/en |title=UNESCO Headquarters Committee 107th session 13 Feb 2009 |publisher=Ngo-db.unesco.org |access-date=1 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625221827/http://ngo-db.unesco.org/s/or/en |archive-date=25 June 2012 }}</ref> جن جا ''رسمي ساٿي'' (ASC) لاڳاپا آهن، يونيسڪو ۾ آفيسون پڻ رکن ٿيون: {| class="sortable wikitable" |- ! مخفف ! تنظيم |- | IB || [[انٽرنيشنل بيڪالوريا]] |- | CCIVS || بين الاقوامي رضاڪارانه خدمتن لاءِ هم آهنگي ڪميٽي |- | CIPSH || [[فلسفي ۽ انسانياتي مطالعي جي بين الاقوامي ڪائونسل]] (''Conseil International de Philosophie et des Sciences Humaines''؛ [[ڊائيوجينيز (جرنل)|ڊائيوجينيز]] شايع ڪري ٿي) |- | CIOFF || [[لوڪ ميلن ۽ لوڪ فنون جي تنظيمن جي بين الاقوامي ڪائونسل]] (''Conseil International des Organisations de Festivals de Folklore et d'Arts Traditionnels'') |- | EI || [[ايجوڪيشن انٽرنيشنل]] |- | IAU || [[يونيورسٽين جي بين الاقوامي انجمن]] |- | IFTC || [[فلم، ٽيليويزن ۽ آڊيو ويژوئل رابطن جي بين الاقوامي ڪائونسل]] |- | ICOM || [[عجائب گهرن جي بين الاقوامي ڪائونسل]] |- | ICSSPE || [[راندين جي سائنس ۽ جسماني تعليم جي بين الاقوامي ڪائونسل]] |- | ICA || [[آرڪائيوز بابت بين الاقوامي ڪائونسل]] |- | ICOMOS || [[يادگارن ۽ ماڳن بابت بين الاقوامي ڪائونسل]] |- | IFJ || [[صحافين جي بين الاقوامي فيڊريشن]] |- | IFLA || [[لائبريري تنظيمن ۽ ادارن جي بين الاقوامي فيڊريشن]] |- | IFPA || شاعري تنظيمن جي بين الاقوامي فيڊريشن |- | IMC || [[بين الاقوامي موسيقي ڪائونسل]] |- | IPA || [[بين الاقوامي پوليس ايسوسيئيشن]] |- | INSULA || ٻيٽن جي ترقي بابت بين الاقوامي سائنسي ڪائونسل |- | ISC || [[بين الاقوامي سائنس ڪائونسل]] (اڳوڻي [[سائنس بابت بين الاقوامي ڪائونسل|ICSU]] ۽ [[بين الاقوامي سماجي سائنس ڪائونسل|ISSC]]) |- | ITI || [[بين الاقوامي ٿيئٽر انسٽيٽيوٽ]] |- | IUCN || [[فطرت ۽ قدرتي وسيلن جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] |- | IUTAO || فني انجمنن ۽ تنظيمن جو بين الاقوامي اتحاد |- | UIA || [[بين الاقوامي انجمنن جو اتحاد]] |- | WAN || [[اخبارن جي عالمي انجمن]] |- | WFEO || [[انجنيئرنگ تنظيمن جي عالمي فيڊريشن]] |- | WFUCA || يونيسڪو ڪلبن، مرڪزن ۽ انجمنن جي عالمي فيڊريشن |} [[File:Unesco-IHE.JPG|thumb|[[يونيسڪو انسٽيٽيوٽ فار واٽر ايجوڪيشن]]، [[ڊيلفٽ]] ۾]] == ادارا ۽ مرڪز == هي ادارا تنظيم جا خصوصي شعبا آهن، جيڪي يونيسڪو جي پروگرامن جي مدد ڪن ٿا ۽ ڪلسٽر ۽ قومي آفيسن کي خاص نوعيت جي سهائتا فراهم ڪن ٿا.<ref> Peccia, T., Sigamoney, R., Peccia, L., Giani, A. (2025), “Connecting local and global solutions: an analysis of capillary approaches to science and development”, Revista Relaciones Internacionales, 7(1).</ref> {| class="sortable wikitable" |- ! مخفف ! نالو ! جڳھ |- | IBE | [[بين الاقوامي بيورو آف ايجوڪيشن]] | [[جنيوا]]<ref>{{cite web|url=http://www.ibe.unesco.org/en|title=International Bureau of Education|publisher=UNESCO|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224448/http://www.ibe.unesco.org/en|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |- | UIL | [[يونيسڪو انسٽيٽيوٽ فار لائيف لانگ لرننگ]] | [[هيمبرگ]]<ref>{{cite web|url=http://uil.unesco.org/unesco-institute|website=UIL – UNESCO Institute for Lifelong Learning|title=About the Institute|access-date=14 November 2018|date=29 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224304/http://uil.unesco.org/unesco-institute|archive-date=14 November 2018|url-status=dead}}</ref> |- | IIEP | [[يونيسڪو بين الاقوامي انسٽيٽيوٽ فار ايجوڪيشنل پلاننگ]] | [[پيرس]] (مرڪزي دفتر) ۽ [[بيونس آئرس]] ۽ [[ڊڪار]] (علائقائي آفيسون)<ref>{{cite web|url=http://www.iiep.unesco.org/|title=IIEP UNESCO|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20141119121935/http://www.iiep.unesco.org/|archive-date=19 November 2014|url-status=live}}</ref> |- | IITE | تعليم ۾ معلوماتي ٽيڪنالاجين لاءِ يونيسڪو انسٽيٽيوٽ | [[ماسڪو]]<ref>{{cite web|url=https://iite.unesco.org/contact-us/|website=UNESCO IITE|title=Contact Us|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224424/https://iite.unesco.org/contact-us/|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |- | IICBA | آفريڪا ۾ [[صلاحيت سازي]] لاءِ يونيسڪو بين الاقوامي انسٽيٽيوٽ | [[اديس ابابا]]<ref>{{cite web|url=http://www.iicba.unesco.org/?q=node/146|title=Contact Us|publisher=UNESCO|website=IICBA|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224657/http://www.iicba.unesco.org/?q=node%2F146|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |- | IESALC | لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين ۾ اعليٰ تعليم لاءِ يونيسڪو بين الاقوامي انسٽيٽيوٽ | [[ڪاراڪاس]]<ref>{{cite web|url=http://www.iesalc.unesco.org.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=2030&Itemid=1411&lang=en|title=Contact Us|publisher=UNESCO|website=IESALC|language=es|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224903/http://www.iesalc.unesco.org.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=2030&Itemid=1411&lang=en|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |- | MGIEP | [[مهاتما گانڌي انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن فار پيس اينڊ سسٽينبل ڊولپمينٽ]] | [[نئين دهلي]]<ref>{{cite web|url=https://mgiep.unesco.org|title=Building Social and Emotional Learning for Education 2030|publisher=UNESCO|website=UNESCO MGIEP|access-date=3 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180323092511/https://mgiep.unesco.org/|archive-date=23 March 2018|url-status=dead}}</ref> |- | UNESCO-UNEVOC | [[يونيسڪو-يونيووڪ بين الاقوامي مرڪز براءِ فني ۽ پيشاورانه تعليم ۽ تربيت]] | [[بون]]<ref>{{cite web|url=https://unevoc.unesco.org/go.php?q=page_contact|title=UNESCO-UNEVOC International Centre|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224349/https://unevoc.unesco.org/go.php?q=page_contact|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |- | ICWRGC | آبي وسيلن ۽ عالمي تبديلي لاءِ بين الاقوامي مرڪز | [[ڪوبلينز]]<ref>{{cite web|url=https://www.waterandchange.org/en|website=ICWRGC – International Centre for Water Resources and Global Change|title=The International Centre for Water Resources and Global Change (ICWRGC)|access-date=4 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120200655/https://www.waterandchange.org/en/|archive-date=20 January 2022|url-status=live}}</ref> |- | IHE | [[آءِ ايڇ اي-ڊيلفٽ انسٽيٽيوٽ فار واٽر ايجوڪيشن]] | [[ڊيلفٽ]]<ref>{{cite web|url=https://www.un-ihe.org/|title=Home|website=IHE Delft Institute for Water Education|publisher=UNESCO|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024023035/http://www.un-ihe.org/|archive-date=24 October 2018|url-status=live}}</ref> |- | ICTP | [[بين الاقوامي مرڪز براءِ نظرياتي طبعيات]] | [[ٽرائيسٽي]]<ref>{{cite web|url=https://www.ictp.it/about-ictp/mission-history.aspx|website=ICTP – International Centre for Theoretical Physics|publisher=UNESCO|title=Mission & History|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224535/https://www.ictp.it/about-ictp/mission-history.aspx|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |- | UIS | [[يونيسڪو انسٽيٽيوٽ فار اسٽيٽسٽڪس]] | [[مونٽريال]]<ref>{{cite web|url=https://uis.unesco.org/en/contact-us|title=Contact Us|website=UNESCO Institute for Statistics|access-date=14 November 2018|date=21 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224907/http://uis.unesco.org/en/contact-us|archive-date=14 November 2018|url-status=live}}</ref> |} == انعام == يونيسڪو تعليم، قدرتي سائنسن، سماجي ۽ انساني سائنسن، ثقافت، رابطي ۽ معلومات، ۽ امن جي شعبن ۾ 26 انعام عطا ڪري ٿو.<ref>UNESCO Executive Board Document [http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001892/189255e.pdf 185 EX/38] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202095215/http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001892/189255e.pdf |date=2 February 2011 }}, Paris, 10 September 2010</ref> === تعليم === * [[يونيسڪو/بادشاهه سيجونگ خواندگي انعام]] * [[يونيسڪو/ڪنفيوشس خواندگي انعام]] * پائيدار ترقي لاءِ تعليم بابت يونيسڪو-جاپان انعام * ڇوڪرين ۽ عورتن جي تعليم لاءِ يونيسڪو انعام * استادن جي اثرائتي ڪارڪردگيءَ کي بهتر بڻائڻ ۾ نمايان عمل ۽ ڪارڪردگي لاءِ يونيسڪو/حمدان بن راشد آل مكتوم انعام * تعليم ۾ معلوماتي ۽ رابطي واري ٽيڪنالاجي جي استعمال لاءِ [[يونيسڪو بادشاهه حمد بن عيسيٰ آل خليفه انعام]] === قدرتي سائنسون === * [[لوريئل-يونيسڪو عورتن لاءِ سائنس انعام|لوريئل-يونيسڪو عورتن لاءِ سائنس ايوارڊ]]<ref>Peccia, Tiziano, Rasha Kelej, Ahmed Hamdy, and Ahmed Fahmi. "A reflection on Public-Private Partnerships’ contribution to the attainment of Sustainable Development Goals.", Scienza e Pace - Università di Pisa, 8.1 (2017): Research Papers.</ref><ref>Hamdy, Ahmed, Mohammed Kyari, Marie Johnson, Ahmed Fahmi, and Tiziano Peccia. "Towards Women participation in Scientific Research in Africa." Published by African Union Scientific, Technical and Research Commission (AU-STRC).</ref> * [[ڪالنگا انعام|يونيسڪو/ڪالنگا انعام براءِ سائنس جي مقبوليت]] * [[زندگيءَ جي سائنسن ۾ تحقيق لاءِ يونيسڪو-استوائي گني بين الاقوامي انعام]] * [[ڪارلوس جے فنلي انعام براءِ مائڪروبايولوجي]] * [[يونيسڪو/سلطان قابوس انعام براءِ ماحولياتي تحفظ]] * بنيادي سائنسن ۾ يونيسڪو-روس مينڊيليئف بين الاقوامي انعام * STEM ۾ نوجوان سائنسدانن جي واڌاري لاءِ يونيسڪو-الفوزان بين الاقوامي انعام * حياتياتي ذخيري (بايوسفير رزرو) جي انتظام لاءِ ميشيل باتيس ايوارڊ === سماجي ۽ انساني سائنسون === * سائنس ۾ اخلاقيات لاءِ يونيسڪو ابن سينا انعام * لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين ۾ سماجي سائنس جي تحقيق جي واڌاري لاءِ يونيسڪو/خوان بوش انعام * رواداري ۽ عدم تشدد جي واڌاري لاءِ يونيسڪو-مدنجيت سنگهه انعام * عربي ثقافت لاءِ يونيسڪو-شارجه انعام * [[بين الاقوامي خوسيه مارتي انعام|يونيسڪو/بين الاقوامي خوسيه مارتي انعام]] * سماجي سائنسن، انسانيات ۽ فنون ۾ يونيسڪو-يونام / خايمي ٽوريس بوديت انعام === ثقافت === * ثقافتي منظرنامن جي تحفظ ۽ انتظام لاءِ ميلينا ميرڪوري بين الاقوامي انعام (يونيسڪو-يونان) === رابطي ۽ معلومات === * [[يونيسڪو/گيليرمو ڪانو عالمي پريس آزادي انعام]] * ذهني معذوري رکندڙ ماڻهن لاءِ معياري تعليم جي فروغ خاطر يونيسڪو/امير جابر الاحمد الجابر الصباح انعام * يونيسڪو/جيڪجي [[دنيا جي يادگيري پروگرام|دنيا جي يادگيري]] انعام === امن === * [[فيليڪس اوفويٽ-بوئني امن انعام]] === غير فعال انعام === * [[بين الاقوامي سيمون بوليوار انعام]] (2004ع کان غير فعال) * [[انساني حقن جي تعليم لاءِ يونيسڪو انعام]] * زندگيءَ جي سائنسن ۾ تحقيق لاءِ يونيسڪو/اوبيانگ نگوئما مباسوگو بين الاقوامي انعام (2010ع کان غير فعال) * فنون جي واڌاري لاءِ يونيسڪو انعام == يونيسڪو پاران ملهايل بين الاقوامي ڏينهن == يونيسڪو پاران ملهايل بين الاقوامي ڏينهن هيٺ ڏنل جدول ۾ ڏنا ويا آهن:<ref>[http://www.unesco.org/new/en/unesco/events/prizes-and-celebrations/celebrations/international-days/ International Days | United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110162831/http://www.unesco.org/new/en/unesco/events/prizes-and-celebrations/celebrations/international-days/ |date=10 November 2012 }}. UNESCO. Retrieved 12 July 2013.</ref> {| class="sortable wikitable" |- ! تاريخ ! نالو |- | 14 جنوري | [[عالمي منطق جو ڏينهن]] |- | 24 جنوري | آفريقي ۽ [[آفريقي نسل جي تارڪين وطن]] جي [[آفريقي ثقافت|ثقافت]] جو عالمي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=World Day for African and Afrodescendant Culture |url=https://www.un.org/en/observances/decade-people-african-descent/world-day |access-date=16 March 2023 |publisher=United Nations}}</ref> |- | 24 جنوري | [[تعليم جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 25 جنوري | [[گهڻ رخي سفارتڪاري ۾ عورتن جو بين الاقوامي ڏينهن]]<ref>{{cite web |title=International Day of Women in Multilateralism |url=https://www.unesco.org/en/days/women-multilateralism |website=UNESCO}}</ref> |- | 27 جنوري | [[هولوڪاسٽ جي متاثرين جي ياد ۾ عالمي يادگار ڏينهن]] |- | 11 فيبروري | [[سائنس ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 13 فيبروري | [[عالمي ريڊيو ڏينهن]] |- | 21 فيبروري | [[مادري ٻوليءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 4 مارچ | [[پائيدار ترقي لاءِ يونيسڪو عالمي انجنيئرنگ ڏينهن]] |- | 8 مارچ | [[عالمي عورتن جو ڏينهن]] |- | 14 مارچ | [[رياضيات جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 20 مارچ | [[بين الاقوامي فرانڪوفوني ڏينهن]] |- | 21 مارچ | [[نوروز]] جو بين الاقوامي ڏينهن |- | 21 مارچ | [[عالمي شاعريءَ جو ڏينهن]] |- | 21 مارچ | [[نسلي امتياز جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 22 مارچ | [[عالمي پاڻيءَ جو ڏينهن]] |- | 5 اپريل | [[ضمير جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 6 اپريل | [[ترقي ۽ امن لاءِ راندين جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 15 اپريل | [[عالمي فن جو ڏينهن]] |- | 23 اپريل | [[عالمي ڪتاب ۽ حقِ اشاعت جو ڏينهن]] |- | 30 اپريل | [[بين الاقوامي جاز ڏينهن]] |- | 3 مئي | [[عالمي پريس آزاديءَ جو ڏينهن]] |- | 5 مئي | [[آفريقي عالمي ورثي جو ڏينهن]] |- | 5 مئي | [[عالمي پرتگالي ٻوليءَ جو ڏينهن]] |- | 16 مئي | [[روشنيءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 21 مئي | [[مڪالمي ۽ ترقي لاءِ ثقافتي تنوع جو عالمي ڏينهن]] |- | 22 مئي | [[حياتياتي تنوع جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 5 جون | [[عالمي ماحوليات جو ڏينهن]] |- | 8 جون | [[عالمي سمنڊن جو ڏينهن]] |- | 17 جون | [[صحرا زائي ۽ ڏڪار سان مقابلي جو عالمي ڏينهن]] |- | 7 جولاءِ | [[ڪسواحلي ٻوليءَ جو ڏينهن]] |- | 15 جولاءِ | [[عالمي نوجوانن جي مهارتن جو ڏينهن]] |- | 18 جولاءِ | [[نيلسن منڊيلا بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 26 جولاءِ | [[مينگروو ماحولياتي نظام جي تحفظ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 9 آگسٽ | [[دنيا جي مقامي ماڻهن جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 12 آگسٽ | [[بين الاقوامي نوجوانن جو ڏينهن]] |- | 23 آگسٽ | [[غلام واپار ۽ ان جي خاتمي جي يادگيريءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 8 سيپٽمبر | [[بين الاقوامي خواندگيءَ جو ڏينهن]] |- | 9 سيپٽمبر | [[تعليم کي حملن کان بچائڻ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 15 سيپٽمبر | [[جمهوريت جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 20 سيپٽمبر | [[يونيورسٽي راندين جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 21 سيپٽمبر | [[امن جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 28 سيپٽمبر | [[معلومات تائين رسائي جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 5 آڪٽوبر | [[عالمي استادن جو ڏينهن]] |- | 6 آڪٽوبر | جيوتنوع جو بين الاقوامي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=Home |url=https://www.geodiversityday.org/ |access-date=30 March 2023 |website=Geodiversity Day |language=en}}</ref> |- | 11 آڪٽوبر | [[نياڻيءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 13 آڪٽوبر | [[آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 17 آڪٽوبر | [[غربت جي خاتمي جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 24 آڪٽوبر | [[گڏيل قومن جو ڏينهن]] |- | 27 آڪٽوبر | [[بصري ۽ سمعي ورثي جو عالمي ڏينهن]] |- | 2 نومبر | [[صحافين خلاف ڏوهن ۾ بي سزائي جي خاتمي جو بين الاقوامي ڏينهن]]<ref>{{cite web|url=https://en.unesco.org/day/endimpunity|title=International Day to End Impunity for Crimes against Journalists|website=UNESCO|access-date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171030214202/https://en.unesco.org/day/endimpunity|archive-date=30 October 2017|url-status=live}}</ref> |- | 3 نومبر | حياتياتي ذخيراگاهن جو بين الاقوامي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=International Day for Biosphere Reserves |url=https://www.unesco.org/en/days/biosphere-reserves?TSPD_101_R0=080713870fab2000da82692511cafaf52f6dc60629ec28f02c5d16a29ee92a049979ffb2615f863908148ab7051430007100a07811529af602e22ee9de55e3b31523e0322c4f6fece108d426e21efdeb40145b3201dea7291bb4b36bf1200928 |access-date=20 March 2023 |website=UNESCO}}</ref> |- | نومبر جو پهريون خميس | [[اسڪولن ۾ تشدد ۽ بدمعاشي، بشمول سائبر بدمعاشي، خلاف بين الاقوامي ڏينهن]]<ref>{{Cite web |title=International day against violence and bullying at school including cyberbullying |url=https://www.unesco.org/en/days/against-school-violence-and-bullying?TSPD_101_R0=080713870fab2000215100c9b55f50f01ef1e64051f85d005ed160afdcf1a51bcf3583574677710208e8af9298143000018e9fdf83784eb3679536c40b01a90b0f25955889d57dd8600be4d679c6274bfbe91309740e894263ea1c504e76b6e1 |access-date=30 March 2023 |website=UNESCO}}</ref> |- | 5 نومبر | [[روماني ٻوليءَ جو عالمي ڏينهن]] |- | 5 نومبر | [[سونامي بابت آگاهيءَ جو عالمي ڏينهن]] |- | 10 نومبر | امن ۽ ترقي لاءِ عالمي سائنس ڏينهن<ref name=WSDPD>{{cite web |author=<!--not stated or generic "Staff"--> |title=World Science Day for Peace and Development, 10 November |publisher=[[گڏيل قومون]] |date=2025-11-10 |url=https://www.un.org/en/observances/world-science-day |access-date=2026-04-27}}</ref> |- | 14 نومبر | ثقافتي ملڪيت جي غيرقانوني اسمگلنگ خلاف بين الاقوامي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=International Day against Illicit Trafficking in Cultural Property |url=https://www.unesco.org/en/days/against-illicit-trafficking?TSPD_101_R0=080713870fab2000821549653dba7a376b0a5b441f23d8634a07fe1a0b8047f8ed7274eefcb8bf83086389fffe143000c64e4284c7d7279202386844466d3c243ced0a6346867120dacca3b36c89c6166e3a5033c235a8e5bac9a20c2a095b25 |access-date=30 March 2023 |website=UNESCO}}</ref> |- | نومبر جو ٽيون خميس | [[عالمي فلسفي جو ڏينهن]] |- | 16 نومبر | [[رواداريءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 18 نومبر | اسلامي فن جو بين الاقوامي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=International Day of Islamic Art |url=https://www.unesco.org/en/international-day-islamic-art?TSPD_101_R0=080713870fab20007f0fb6123af772d877095c654e99dffd11b638c1dbcfcbe0ded4d7755fbb64e908fe0b245d143000d659354dbf4355519b3d6ff69fa0fe3d4dd01e13569dc94bfb468157404a5baea6571b52e128f194aedd3ef1a92e404c |access-date=30 March 2023 |website=UNESCO}}</ref> |- | 25 نومبر | [[عورتن خلاف تشدد جي خاتمي جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 26 نومبر | زيتون جي وڻ جو عالمي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=World Day of the Olive Tree |url=https://www.internationaloliveoil.org/olive-world/world-day-of-the-olive-tree/ |access-date=30 March 2023 |website=International Olive Council |language=en-US |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330112831/https://www.internationaloliveoil.org/olive-world/world-day-of-the-olive-tree/ |url-status=dead }}</ref> |- | 29 نومبر | [[فلسطيني عوام سان يڪجهتيءَ جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 1 ڊسمبر | [[عالمي ايڊز ڏينهن]] |- | 2 ڊسمبر | مستقبلن جو عالمي ڏينهن<ref>{{Cite web |title=World Futures Day |url=https://www.unesco.org/en/days/world-futures?TSPD_101_R0=080713870fab20005a8944393e54498a6a76c337f206b93f3df96e7230f9cb8d5bfbd1f7d90c5ceb087a862064143000d48518290f2d33eede6cfbd08f9ea8d7ca374e7b1f573d2a3e2d1f9ce27cc48a4f9e190123c7bd6714dba119bd6b04b0 |access-date=30 March 2023 |website=UNESCO}}</ref> |- | 3 ڊسمبر | [[معذور ماڻهن جو بين الاقوامي ڏينهن]] |- | 10 ڊسمبر | [[انساني حقن جو ڏينهن]] |- | 18 ڊسمبر | [[بين الاقوامي مهاجرن جو ڏينهن]] |- | 18 ڊسمبر | [[عالمي عربي ٻوليءَ جو ڏينهن]] |} == رڪن رياستون == {{Main|يونيسڪو جون رڪن رياستون}} [[File:UNESCO member states.png|thumb|right|334px|{{legend|#008000|يونيسڪو جون رڪن رياستون}} {{legend|#0000FF|الڳ قومي اولمپڪ ڪميٽي (NOC) واري يونيسڪو رڪن رياست جي تابع سرزمين}} {{legend|#00FF00|يونيسڪو جا شريڪ رڪن}} {{legend|#FFFF00|يونيسڪو جا مبصر}}]] بمطابق جولاءِ 2023ع، يونيسڪو جون 194 رڪن رياستون ۽ 12 شريڪ رڪن آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/new/en/member-states/countries/ |title=List of UNESCO members and associates |publisher=UNESCO |access-date=3 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111102233939/http://www.unesco.org/new/en/member-states/countries |archive-date=2 November 2011 |url-status=live }}</ref> ڪجهه رڪن [[آزاد رياست]]ون ناهن، ۽ ڪجهه رڪنن جون پنهنجي [[تابع سرزمين]]ن مان اضافي قومي تنظيمي ڪميٽيون پڻ آهن.<ref name="Palestine">{{cite web |title=Summary update on Government progress to become a State Party to the UNESCO International Convention against Doping in Sport |url=http://www.wada-ama.org/rtecontent/document/Item_8_6_Attachment_1_SummaryUpdateGovernments_UNESCO_Oct2008_ENG_FINAL.pdf |publisher=WADA |page=2 |access-date=28 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116165411/http://www.wada-ama.org/rtecontent/document/Item_8_6_Attachment_1_SummaryUpdateGovernments_UNESCO_Oct2008_ENG_FINAL.pdf |archive-date=16 January 2013 }}</ref> يونيسڪو جون رياستي ڌريون [[گڏيل قومن جون رڪن رياستون]] آهن (سواءِ [[اسرائيل]]<ref>{{Citation|last=UNESCO|title=Declaration by UNESCO Director-General Audrey Azoulay on the withdrawal of Israel from the Organization|date=29 December 2017|url=https://en.unesco.org/news/declaration-unesco-director-general-audrey-azoulay-withdrawal-israel-organization|type=Press release.|access-date=21 February 2019|author-link=UNESCO|archive-url=https://web.archive.org/web/20190221224221/https://en.unesco.org/news/declaration-unesco-director-general-audrey-azoulay-withdrawal-israel-organization|archive-date=21 February 2019|url-status=live}}</ref> ۽ [[لشٽنسٽائن]])، ان سان گڏ [[ڪُڪ ٻيٽ]]، [[نيوئي]] ۽ [[فلسطين]] پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties |title=State Parties |publisher=UNESCO |access-date=31 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111031142628/http://whc.unesco.org/en/statesparties |archive-date=31 October 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/members/index.shtml |title=Member States of the United Nations |publisher=United Nations |access-date=31 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230101646/http://www.un.org/en/members/index.shtml |archive-date=30 December 2013 |url-status=live }}</ref> اسرائيل 31 ڊسمبر 2018ع تي يونيسڪو ڇڏي ويو.<ref>{{cite news |last=Lazaroff|first=Tovah|title=Israel, U.S. slated to leave UNESCO today to protest anti-Israel bias|url=https://m.jpost.com/International/Israel-US-slated-to-leave-UNESCO-today-to-protest-anti-Israel-bias-575875 |newspaper=The Jerusalem Post |date=31 December 2018 |access-date=31 December 2018 |archive-date=9 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209082910/https://www.jpost.com/international/israel-us-slated-to-leave-unesco-today-to-protest-anti-israel-bias-575875 |url-status=live }}</ref><ref>{{Citation|last=UNESCO|title=Statement by Irina Bokova, Director-General of UNESCO, on the occasion of the Withdrawal by the United States of America from UNESCO|date=12 October 2017|url=https://en.unesco.org/news/statement-irina-bokova-director-general-unesco-occasion-withdrawal-united-states-america-unesco|type=Press release.|access-date=21 February 2019|author-link=UNESCO|archive-url=https://web.archive.org/web/20190221224138/https://en.unesco.org/news/statement-irina-bokova-director-general-unesco-occasion-withdrawal-united-states-america-unesco|archive-date=21 February 2019|url-status=live}}</ref> 4 مئي 2025ع تي [[نيڪاراگوا]] يونيسڪو مان نڪرڻ جو فيصلو اعلان ڪيو، جيڪو 31 ڊسمبر 2026ع کان لاڳو ٿيندو.<ref>{{Cite news |title=UNESCO Statement following Nicaragua's decision to withdraw from the Organization |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-statement-following-nicaraguas-decision-withdraw-organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20250627222026/https://www.unesco.org/en/articles/unesco-statement-following-nicaraguas-decision-withdraw-organization |archive-date=27 June 2025 |access-date=2025-07-24 |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Nicaragua leaves UNESCO after exiled newspaper wins award – DW – 05/04/2025 |url=https://www.dw.com/en/nicaragua-leaves-unesco-after-exiled-newspaper-wins-award/a-72431357 |access-date=2025-07-24 |website=dw.com |language=en}}</ref> [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]] 1984ع ۾ يونيسڪو ڇڏي ويون، 2003ع ۾ ٻيهر شامل ٿيون، 2018ع ۾ ٻيهر نڪري ويون، ۽ 2023ع ۾ ٻيهر شامل ٿيون.<ref name="usa2023"/><ref name="us withdrawal"/><ref name="uspbs"/> 22 جولاءِ 2025ع تي آمريڪا يونيسڪو جي ڊائريڪٽر جنرل کي پنهنجي ٻيهر نڪرڻ واري فيصلي کان آگاهه ڪيو، جيڪو 31 ڊسمبر 2026ع کان لاڳو ٿيندو.<ref>{{Cite web |title=The United States Withdraws from the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) |url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2025/07/the-united-states-withdraws-from-the-united-nations-educational-scientific-and-cultural-organization-unesco/ |access-date=2025-07-22 |website=United States Department of State |language=en-US}}</ref><ref name="us withdrawal">{{Cite web |date=2025-07-22 |title=US says it's leaving UNESCO again, only 2 years after rejoining |url=https://apnews.com/article/unesco-trump-withdraw-paris-united-nations-israel-129a4ffbce562e1aa497231e0bdd55a5 |access-date=2025-07-22 |website=AP News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Withdrawal of the United States of America from UNESCO: statement by Audrey Azoulay, Director-General| url=https://www.unesco.org/en/articles/withdrawal-united-states-america-unesco-statement-audrey-azoulay-director-general?hub=701| access-date=2025-07-24 |language=en}}</ref> == انتظامي ادارا == === ڊائريڪٽر جنرل === {{As of|June 2023}}، يونيسڪو جي قيام کان وٺي ان جا 12 ڊائريڪٽر جنرل ٿي چڪا آهن{{snd}}نو مرد ۽ ٻه عورتون. يونيسڪو جا 12 ڊائريڪٽر جنرل تنظيم جي ست علائقن مان آيا آهن: اولهه يورپ (5)، وچ آمريڪا (1)، اتر آمريڪا (2)، اولهه آفريڪا (1)، اوڀر ايشيا (1)، اوڀر يورپ (1)، وچ اوڀر (1). اڃا تائين، يونيسڪو جي باقي ڏهن علائقن مان ڪو به چونڊيل ڊائريڪٽر جنرل نه ٿيو آهي: ڏکڻ اوڀر ايشيا، ڏکڻ ايشيا، وچ ۽ اتر ايشيا، اتر آفريڪا، اوڀر آفريڪا، وچ آفريڪا، ڏکڻ آفريڪا، آسٽريليا-اوشينيا، ۽ ڏکڻ آمريڪا. 1946ع ۾ قيام کان وٺي يونيسڪو جي ڊائريڪٽر جنرلن جي فهرست هيٺين ريت آهي:<ref>UNESCO official site: [http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/directors-general/ Directors-General] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718234457/http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/directors-general/ |date=18 July 2018 }}</ref> {| class="wikitable" |+يونيسڪو جا ڊائريڪٽر جنرل |- |scope="col"|ترتيب !scope="col"|تصوير !scope="col"|نالو !scope="col"|ملڪ !scope="col"|مدت |- | پهريون | [[File:Julian Huxley 1-2.jpg|60px]] |scope="row"| [[جولين هڪسلي]] | {{flagcountry|UK}} || 1946–1948 |- | ٻيو | [[File:JAIME TORRES BODET 1902, ESCRITOR, POETA Y POLITICO MEXICANO (13451293993).jpg|60px]] |scope="row"| [[خائيمي ٽوريس بوديت]] | {{flagcountry|MEX|1934}} || 1948–1952 |- bgcolor="#e6e6aa" | – | [[File:Captura de Pantalla 2022-06-03 a las 23.24.45.png|60px]] | [[جان ولڪنسن ٽيلر (ماهر تعليم)|جان ولڪنسن ٽيلر]] | {{flagcountry|USA|1912}} || bgcolor="#e6e6aa" | [[قائم مقام (قانون)|قائم مقام]] 1952–1953 |- | ٽيون | [[File:Luther Harris Evans, Diretor-geral da United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO).tif|60px]] |scope="row"| [[لوٿر ايوانس]] | {{flagcountry|USA|1912}} || 1953–1958 |- | چوٿون | [[File:Contemporary history, Italy - UNESCO - PHOTO0000002707 0001.tiff|60px]] |scope="row"| [[وٽورينو ويرونيزي]] | {{flagcountry|ITA}} || 1958–1961 |- | پنجون | [[File:René Maheu (France), UNESCO Director General (1961-1974).JPG|60px]] |scope="row"| [[ريني ماهيو]] | {{flagcountry|FRA}} || [[قائم مقام (قانون)|قائم مقام]] 1961؛ 1961–1974 |- | ڇهون | [[File:Unesco history, M'Bow - UNESCO - PHOTO0000002701 0001.tiff|60px]] |scope="row"| [[امادو-مختار ايم بو]] || {{flagcountry|SEN}} || 1974–1987 |- | ستون | [[File:Federico Mayor Zaragoza et Alain Husson-Dumoutier (cropped).jpg|60px]] |scope="row"| [[فيديريڪو ميئر زاراگوزا]] | {{flagcountry|ESP}} || 1987–1999 |- | اٺون | [[File:Matsuura Koichiro 1-2.jpg|60px]] |scope="row"| [[ڪوئچيرو ماتسورا]] | {{flagcountry|JPN}} || 1999–2009 |- | نائون | [[File:Irina Bokova crop.jpg|60px]] |scope="row"| [[ايرينا بوڪووا]] || {{flagcountry|BUL}} || 2009–2017 |- | ڏهون | [[File:Didier Plowy - Audrey Azoulay (cropped).jpg|60px]] |scope="row"| [[آڊري ازولي]] || {{flagcountry|FRA}} || 2017–2025 |- | يارهون | [[File:Khaled El-Enany - 2025 (cropped).jpg|60px]] |scope="row"| [[خالد العناني]] || {{flagcountry|EGY}} || 2025–''موجوده'' |} === جنرل ڪانفرنس === هي 1946ع کان منعقد ٿيل يونيسڪو جنرل ڪانفرنس جي اجلاسن جي فهرست آهي:<ref>UNESCO official site: [http://www.unesco.org/new/en/general-conference/previous-sessions/ Previous Sessions of the General Conference] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025045200/http://www.unesco.org/new/en/general-conference/previous-sessions/ |date=25 October 2011 }}</ref> {| class="sortable wikitable" |- ! اجلاس ! جڳھ ! سال ! صدارت ڪندڙ ! ملڪ |- | پهريون || پيرس || 1946 || [[ليون بلوم]] || {{flagcountry|FRA}} |- | ٻيون || [[ميڪسيڪو شهر]] || 1947 || [[مانوئل گوال ويدال]] || {{flagcountry|MEX}} |- | ٽيون || [[بيروت]] || 1948 || حميد بي فرنگي || {{flagcountry|LBN}} |- | پهريون غير معمولي || پيرس || 1948 || || |- | چوٿون || پيرس || 1949 || [[ايڊورڊ رونالڊ واکر]] || {{flagcountry|AUS}} |- | پنجون || [[فلورينس]] || 1950 || [[اسٽيفانو جاچيني (1886-1952)|اسٽيفانو جاچيني]] || {{flagcountry|ITA}} |- | ڇهون || پيرس || 1951 || [[هاولنڊ ايڇ. سارجنٽ]] || {{flagcountry|USA}} |- | ستون || پيرس || 1952 || [[سروپلي راڌاڪرشنن]] || {{flagcountry|IND}} |- | ٻيون غير معمولي || پيرس || 1953 || || |- | اٺون || [[مونٽي ويڊيو]] || 1954 || خوستينو زاوالا مونيز || {{flagcountry|URY}} |- | نائون || نئين دهلي || 1956 || [[ابوالڪلام آزاد]] || {{flagcountry|IND}} |- | ڏهون || پيرس || 1958 || [[جان برتوان]] || {{flagcountry|FRA}} |- | يارهون || پيرس || 1960 || اڪالي-ورڪ ابت-ولڊ || {{flagcountry|ETH}} |- | ٻارهون || پيرس || 1962 || پائولو ڊي بيريدو ڪارنيئرو || {{flagcountry|BRA}} |- | تيرهون || پيرس || 1964 || [[نورائير سيساكيان]] || {{flagcountry|USSR|1955}} |- | چوڏهون || پيرس || 1966 || بيدريتين تونچيل || {{flagcountry|TUR}} |- | پندرهون || پيرس || 1968 || [[وليئم ايتيڪي مبوموا]] || {{flagcountry|CMR}} |- | سورھون || پيرس || 1970 || اٽيليو ڊيل اورو مائني || {{flagcountry|ARG}} |- | سترهون || پيرس || 1972 || تورو هاگوئوارا || {{flagcountry|JPN}} |- | ٽيون غير معمولي || پيرس || 1973 || || |- | ارڙهون || پيرس || 1974 || مگدا جوبورو || {{flagcountry|HUN}} |- | اڻويهون || [[نيروبي]] || 1976 || تائيتا ٽويٽ || {{flagcountry|KEN}} |- | ويهون || پيرس || 1978 || نيپولين لبلانڪ || {{flagcountry|CAN}} |- | ايڪيهون || [[بلغراد]] || 1980 || ايوو مارگن || {{flagcountry|YUG}} |- | چوٿون غير معمولي || پيرس || 1982 || || |- | ٻاويهون || پيرس || 1983 || سعيد تل || {{flagcountry|JOR}} |- | ٽيويهون || [[صوفيه]] || 1985 || [[نڪولائي تودوروف]] || {{flagcountry|BGR|1967}} |- | چوويهون || پيرس || 1987 || گيليرمو پٽزيس الواريز || {{flagcountry|GTM}} |- | پنجويهون || پيرس || 1989 || [[انور ابراهيم]] || {{flagcountry|MYS}} |- | ڇويهون || پيرس || 1991 || [[بيٿويل ايلن اوگوٽ]] || {{flagcountry|KEN}} |- | ستاويهون || پيرس || 1993 || احمد صالح صياد || {{flagcountry|YEM}} |- | اٺاويهون || پيرس || 1995 || ٽوربن ڪروگ || {{flagcountry|DNK}} |- | اوڻٽيهون || پيرس || 1997 || [[ايڊوارڊو پورٽيلا]] || {{flagcountry|BRA}} |- | ٽيهون || پيرس || 1999 || [[ياروسلاوا موسيرووا]] || {{flagcountry|CZE}} |- | ايڪٽيهون || پيرس || 2001 || [[احمد جلالي]] || {{flagcountry|IRN}} |- | ٻٽيهون || پيرس || 2003 || [[مائيڪل اوموليوا]] || {{flagcountry|NGA}} |- | ٽيٽيهون || پيرس || 2005 || [[موسيٰ بن جعفر بن حسن]] || {{flagcountry|OMN}} |- | چوٽيهون || پيرس || 2007 || [[جيورجيوس اناستاسوپولوس]]|| {{flagcountry|GRC}} |- | پنجٽيهون || پيرس || 2009 || ڊيوڊسن هيپبرن || {{flagcountry|BHS}} |- | ڇٽيهون || پيرس || 2011 || [[ڪاتالين بوگياي]] || {{flagcountry|HUN}} |- | ستٽيهون<ref>{{cite web|title = General Conference 37th |url = http://www.unesco.org/new/en/general-conference-37th/|website = United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |access-date = 25 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151003103414/http://www.unesco.org/new/en/general-conference-37th/|archive-date = 3 October 2015|url-status = live}}</ref> || پيرس || 2013 || [[هائو پنگ]] || {{flagcountry|CHN}} |- | اٺٽيهون || پيرس || 2015 || اسٽينلي موٽمبا سيماتا<ref>{{cite web | url=http://www.unesco.org/new/en/general-conference-38th/president/ | title=President of the 38th session of the General Conference | publisher=UNESCO | access-date=11 November 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151116135603/http://www.unesco.org/new/en/general-conference-38th/president | archive-date=16 November 2015 | url-status=live }}</ref> || {{flagcountry|Namibia}} |- | اوڻيتاليهون || پيرس || 2017 || ظهور علاوي<ref>{{cite web | url=https://en.unesco.org/generalconference/39/president | title=President of the 39th session of the General Conference | publisher=UNESCO | access-date=12 November 2017 | date=5 October 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171113003114/https://en.unesco.org/generalconference/39/president | archive-date=13 November 2017 | url-status=live }}</ref> || {{flagcountry|Morocco}} |- | چاليهون || پيرس || 2019 || [[احمد التائي چنگيزر]]<ref>{{cite web |title=UNESCO: President of the 40th session of the General Conference |date=14 October 201 |url=https://en.unesco.org/generalconference/40/presiden |access-date=20 August 2020 |archive-date=18 October 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201018154954/https://en.unesco.org/generalconference/40/president |url-status=live }}</ref> | {{flagcountry|Turkey}} |- | ايڪيتاليهون<ref>{{Cite web|url=https://en.unesco.org/generalconference/41|title=41st Session of the General Conference – 9–24 November 2021|date=1 June 2021|website=UNESCO|access-date=6 October 2021|archive-date=6 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006085222/https://en.unesco.org/generalconference/41|url-status=live}}</ref> |پيرس |2021 |سانتياگو ايرازابال مورائو | {{flagcountry|Brazil}} |- | ٻائيتاليهون<ref>{{cite web |title=Address by Ms Simona Mirela Miculescu |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000387533?posInSet=16&queryId=ffd33a3a-41f1-4a8b-9543-7f10c0f2dd6a |date=13 November 2023}}</ref> |پيرس |2023 |[[سيمونا ميڪوليسڪو]] | {{flagcountry|Romania}} |- | ٽيتاليهون |[[سمرقند]] |2025 |خوندڪر طلحه | {{flagcountry|Bangladesh}} |} === ايگزيڪيوٽو بورڊ === ٻن سالن ۾ هڪ ڀيرو چونڊون ٿينديون آهن، جن ۾ 58 چونڊيل نمائندا چار سالن لاءِ عهدو سنڀاليندا آهن. {| class="wikitable" |- style="border-top: 2px solid;" ! مدت ! گروپ I <br />(9 سيٽون) ! گروپ II <br />(7 سيٽون) ! گروپ III <br />(10 سيٽون) ! گروپ IV <br />(12 سيٽون) ! گروپ V(a) <br />(13 سيٽون) ! گروپ V(b) <br />(7 سيٽون) |- style="border-top: 2px solid;" | 2017–<br />2021 | {{flagcountry|Finland}} <br /> {{flagcountry|Portugal}} <br /> {{flagcountry|Turkey}} | {{flagcountry|Albania}} <br /> {{flagcountry|Belarus}} <br /> {{flagcountry|Bulgaria}} | {{flagcountry|Cuba}} <br /> {{flagcountry|Grenada}} <br /> {{flagcountry|Jamaica}} <br /> {{flagcountry|Saint Lucia}} <br /> {{flagcountry|Saint Vincent and the Grenadines}} <br /> {{flagcountry|Venezuela}} | {{flagcountry|Bangladesh}} <br /> {{flagcountry|China}} <br /> {{flagcountry|India}} <br /> {{flagcountry|Indonesia}} <br /> {{flagcountry|Japan}} <br /> {{flagcountry|Philippines}} | {{flagcountry|Burundi}} <br /> {{flagcountry|Equatorial Guinea}} <br /> {{flagcountry|Ethiopia}} <br /> {{flagcountry|Madagascar}}<br /> {{flagcountry|Zambia}}<br /> {{flagcountry|Zimbabwe}} | {{flagcountry|Egypt}} <br /> {{flagcountry|Jordan}}<br /> {{flagcountry|Morocco}} |- | 2019–2023<ref>{{cite web|url=https://en.unesco.org/generalconference/40/elections|title=40th Session of the General Conference – 12–27 November 2019|date=16 October 2019|website=UNESCO|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102155643/https://en.unesco.org/generalconference/40/elections|archive-date=2 January 2020|access-date=20 November 2019}}</ref> | {{flagcountry|France}}<br /> {{flagcountry|Germany}}<br /> {{flagcountry|Italy}}<br /> {{flagcountry|Netherlands}}<br /> {{flagcountry|Spain}}<br /> {{Flag|Switzerland}} | {{Flag|Hungary}}<br /> {{Flag|Poland}}<br /> {{Flag|Russia}}<br /> {{Flag|Serbia}} | {{flagcountry|Argentina}}<br /> {{flagcountry|Brazil}}<br /> {{flagcountry|Dominican Republic}}<br /> {{Flag|Uruguay}} | {{Flag|Afghanistan|2013}}<br /> {{Flag|Kyrgyzstan}}<br /> {{Flag|Philippines}}<br /> {{Flag|Pakistan}}<br /> {{Flag|Republic of Korea}}<br /> {{flagcountry|Thailand}} | {{Flag|Benin}}<br /> {{Flag|Congo}}<br /> {{Flag|Guinea}}<br /> {{Flag|Ghana}}<br /> {{flagcountry|Kenya}}<br /> {{Flag|Namibia}}<br /> {{flagcountry|Senegal}}<br /> {{Flag|Togo}} | {{Flag|Saudi Arabia}}<br /> {{Flag|UAE}}<br /> {{flagcountry|Tunisia}} |-style="background:#f7f7c7;border-top: 2px solid;" | '''2021–2025'''<ref>{{cite web |title=Elections |url=https://www.unesco.org/en/general-conference/41/elections?TSPD_101_R0=080713870fab2000296c62ecf70783aa2deb49bab9972b32e78e12a141101e730f19afd71077a454085e4dbe2414300050c3569c0132c2e6ed5d6c59cee0616cbf7eb737bcd75d6d5fbcda198e9ca730a3a536e274d2f7e2f102624759a6d48c |date=17 November 2021}}</ref> | {{flagcountry|Austria}}<br /> {{flagcountry|Iceland}}<br /> {{flagcountry|Turkey}} | {{Flag|Armenia}}<br /> {{Flag|Azerbaijan}}<br /> {{Flag|Lithuania}} | {{flagcountry|Chile}}<br /> {{flagcountry|Grenada}}<br /> {{Flag|Haiti}}<br /> {{flagcountry|Mexico}}<br /> {{flagcountry|Paraguay}}<br /> {{flagcountry|Saint Lucia}} | {{Flag|China}}<br /> {{Flag|Cook Islands}}<br /> {{Flag|India}}<br /> {{Flag|Japan}}<br /> {{Flag|Philippines}}<br /> {{flagcountry|Viet Nam}} | {{Flag|Angola}}<br /> {{Flag|Botswana}}<br /> {{Flag|Congo}}<br /> {{Flag|Djibouti}}<br /> {{flagcountry|South Africa}}<br /> {{Flag|Tanzania}} | {{Flag|Egypt}}<br /> {{Flag|Jordan}}<br /> {{Flag|Kuwait}} |- style="background:#efe;border-top: 2px solid;" | '''2023–2027'''<ref>{{cite web |title=Elections |url=https://www.unesco.org/en/general-conference/42/elections |date=15 November 2023}}</ref> | {{flagcountry|France}}<br /> {{flagcountry|Germany}}<br /> {{flagcountry|Italy}}<br /> {{flagcountry|Spain}}<br /> {{flagcountry|United Kingdom}}<br /> {{Flag|United States}} | {{Flag|Albania}}<br /> {{Flag|Czech Republic}}<br /> {{Flag|Serbia}}<br /> {{Flag|Slovakia}} | {{flagcountry|Argentina}}<br /> {{flagcountry|Brazil}}<br /> {{Flag|Cuba}}<br /> {{flagcountry|Dominican Republic}} | {{Flag|Australia}}<br /> {{Flag|Bangladesh}}<br /> {{Flag|Indonesia}}<br /> {{Flag|Pakistan}}<br /> {{Flag|Republic of Korea}}<br /> {{flagcountry|Sri Lanka}} | {{Flag|Burkina Faso}}<br /> {{Flag|Côte d'Ivoire}}<br /> {{Flag|Gabon}}<br /> {{Flag|Liberia}}<br /> {{flagcountry|Mauritius}}<br /> {{Flag|Mozambique}}<br /> {{flagcountry|Nigeria}} | {{Flag|Iraq}}<br /> {{Flag|Oman}}<br /> {{Flag|Qatar}}<br /> {{flagcountry|Saudi Arabia}} |} == آفيسون ۽ مرڪزي دفتر == {{main|عالمي ورثو مرڪز}} يونيسڪو جو مرڪزي دفتر فرانس جي شهر پيرس ۾ [[پلاس دي فونتينوئي]] تي واقع آهي. مرڪزي دفتر جي تعمير ۾ ڪيترن ئي معمارن گڏجي ڪم ڪيو، جن ۾ [[برنار زيرفس]]، [[مارسل بروئر]] ۽ لوئيجي نيروي شامل هئا.<ref>{{Cite web |title=UNESCO House – visit us {{!}} UNESCO |url=https://www.unesco.org/en/house |access-date=29 March 2023 |website=unesco.org |language=en}}</ref> [[File:SalleUNESCOParis.jpg|thumb| يونيسڪو جي مرڪزي دفتر، پيرس، ۾ مکيه ڪانفرنس ڪمرو.]] ان ۾ ''امن جو باغ'' شامل آهي، جيڪو [[جاپان جي حڪومت]] طرفان عطيو ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite web |title=UNESCO garden |url=https://architectuul.com/architecture/unesco-garden |access-date=31 May 2022 |website=Architectuul}}</ref> هي باغ آمريڪي-جاپاني مجسمه ساز فنڪار [[ايسامو نوگوچي]] 1958ع ۾ ترتيب ڏنو ۽ جاپاني باغبان توئيمون سانو ان کي نصب ڪيو. 1994–1995ع ۾، يونيسڪو جي 50هين سالگرهه جي ياد ۾، [[مراقبو|مراقبي]] جو ڪمرو [[تادائو آندو]] تعمير ڪيو.<ref>{{Cite web|last=Furuyama|first=Masao|title=Ando (Basic Art Series)|url=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/architecture/all/49278/facts.ando.htm|access-date=30 January 2021|website=taschen.com|pages=71–72|language=en|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324030457/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/architecture/all/49278/facts.ando.htm|url-status=live}}</ref> دنيا ڀر ۾ يونيسڪو جون فيلڊ آفيسون، سندن ڪم ۽ جاگرافيائي دائري جي بنياد تي، آفيسن جي چئن بنيادي قسمن ۾ ورهايل آهن: ڪلسٽر آفيسون، قومي آفيسون، علائقائي بيورو ۽ رابطا آفيسون. === علائقي موجب فيلڊ آفيسون === يونيسڪو جي سڀني فيلڊ آفيسن جي هيٺين فهرست يونيسڪو علائقي موجب جاگرافيائي ترتيب سان ڏنل آهي ۽ انهن رڪن رياستن ۽ شريڪ رڪنن جي نشاندهي ڪري ٿي، جن کي هر آفيس خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|url = https://en.unesco.org/countries/field-offices/|title = List of All UNESCO Field Offices by Region with Descriptions of Member State Coverage|publisher = UNESCO|archive-url = https://web.archive.org/web/20190908164710/https://en.unesco.org/countries/field-offices|archive-date = 8 September 2019|url-status = live}}</ref> ==== آفريڪا ==== {|class="wikitable mw-collapsible" |+آفريڪي فيلڊ آفيسن جا هنڌ !آفيس !شامل ملڪ/تنظيمون |- | [[ابي جان]] | [[ڪوٽ ڊي آئيوري]] لاءِ قومي آفيس |- | [[ابوجا]] | [[نائيجيريا]] لاءِ قومي آفيس |- | [[اڪرا]] | [[بينن]]، [[ڪوٽ ڊي آئيوري]]، [[گهانا]]، [[لائبيريا]]، [[نائيجيريا]]، [[سيرا ليون]] ۽ [[ٽوگو]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[اديس ابابا]] | [[آفريقي اتحاد]] ۽ [[آفريڪا لاءِ اقتصادي ڪميشن]] سان رابطا آفيس |- | [[باماڪو]] | [[برڪينا فاسو]]، [[گني]]، [[مالي]] ۽ [[نائيجر]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[برازاويل]] | [[ڪانگو جي جمهوريه]] لاءِ قومي آفيس |- | [[بوجمبورا]] | [[برونڊي]] لاءِ قومي آفيس |- | [[ڊڪار]] | آفريڪا ۾ تعليم لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[ڪيپ ورڊي]]، [[گيمبيا]]، [[گني بسائو]] ۽ [[سينيگال]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[دارالسلام]] | [[ڪوموروس]]، [[مڊغاسڪر]]، [[موريشس]]، [[سيشيلس]] ۽ [[تنزانيا]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[هراري]] | [[بوٽسوانا]]، [[ايسواٽيني]]، [[ليسوتھو]]، [[ملاوي]]، [[موزمبيق]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[زامبيا]] ۽ [[زمبابوي]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[جوبا]] | [[ڏکڻ سوڊان]] لاءِ قومي آفيس |- | [[ڪنشاسا]] | [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] لاءِ قومي آفيس |- | [[لبريويل]] | [[ڪانگو جي جمهوريه]]، [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]]، [[استوائي گني]]، [[گابون]] ۽ [[سائو تومي ۽ پرنسپي]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[ماپوٽو]] | [[موزمبيق]] لاءِ قومي آفيس |- | [[نيروبي]] | آفريڪا ۾ سائنسن لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[برونڊي]]، [[جبوتي]]، [[ايريٽريا]]، [[ڪينيا]]، [[روانڊا]]، [[صوماليا]]، [[ڏکڻ سوڊان]] ۽ [[يوگنڊا]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |- | [[ونڊهوڪ]] | [[نميبيا]] لاءِ قومي آفيس |- | [[ياونڊي]] | [[ڪيمرون]]، [[وچ آفريڪي جمهوريه]] ۽ [[چاڊ]] لاءِ ڪلسٽر آفيس |} ==== عرب رياستون ==== * [[عمان]] – [[اردن]] لاءِ قومي آفيس * [[بيروت]] – عرب رياستن ۾ تعليم لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[لبنان]]، [[شام]]، [[اردن]]، [[عراق]] ۽ [[فلسطين]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[قاهره]] – عرب رياستن ۾ سائنسن لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[مصر]] ۽ [[سوڊان]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[دوحا]] – [[بحرين]]، [[ڪويت]]، [[عمان]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]]، [[گڏيل عرب امارات]] ۽ [[يمن]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[عراق]] – [[عراق]] لاءِ قومي آفيس (في الحال [[عمان]]، اردن ۾ واقع) * [[خرطوم]] – [[سوڊان]] لاءِ قومي آفيس * [[مناما]] – [[عالمي ورثي لاءِ عرب علائقائي مرڪز]] * [[رباط]] – [[الجيريا]]، [[ليبيا]]، [[موريتانيا]]، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[رام الله]] – فلسطيني علائقن لاءِ قومي آفيس ==== ايشيا ۽ پئسفڪ ==== {{see also|يونيسڪو ايشيا پئسفڪ ورثو ايوارڊ}} * [[الماتي]] – [[قازقستان]]، [[ڪرغزستان]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[اپيا]] – آسٽريليا، [[ڪڪ ٻيٽ]]، [[فجي]]، [[ڪريباتي]]، [[مارشل ٻيٽ]]، [[مائڪرونيشيا جون وفاقي رياستون]]، [[نائورو]]، نيوزيلينڊ، [[نيوئي]]، [[پلائو]]، [[پاپوا نيو گني]]، [[ساموا]]، [[سولومن ٻيٽ]]، [[ٽونگا]]، [[توالو]]، [[وانواتو]] ۽ [[ٽوڪيلاو]] (شريڪ رڪن) لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[بئنڪاڪ]] – ايشيا ۽ پئسفڪ ۾ تعليم لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[ٿائيلينڊ]]، [[برما]]، [[لائوس]]، سنگاپور ۽ [[ويٽنام]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * بيجنگ – [[اتر ڪوريا]]، جاپان، [[منگوليا]]، [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۽ [[ڏکڻ ڪوريا]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[ڍاڪا]] – [[بنگلاديش]] لاءِ قومي آفيس * [[هانوئي]] – [[ويٽنام]] لاءِ قومي آفيس * [[اسلام آباد]] – [[پاڪستان]] لاءِ قومي آفيس * [[جڪارتا]] – ايشيا ۽ پئسفڪ ۾ سائنسن لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[فلپائن]]، [[برونائي]]، [[انڊونيشيا]]، [[ملائيشيا]] ۽ [[اوڀر تيمور]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[منيلا]] – [[فلپائن]] لاءِ قومي آفيس * [[ڪابل]] – [[افغانستان]] لاءِ قومي آفيس * [[کٽمنڊو]] – [[نيپال]] لاءِ قومي آفيس * نئين دهلي – [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، هندستان، [[مالديپ]] ۽ [[سري لنڪا]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[فنوم پين]] – [[ڪمبوڊيا]] لاءِ قومي آفيس * [[تاشقند]] – [[ازبڪستان]] لاءِ قومي آفيس * [[تهران]] – [[افغانستان]]، [[ايران]]، [[پاڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] لاءِ ڪلسٽر آفيس ==== يورپ ۽ اتر آمريڪا ==== * [[برسلز]] – [[يورپي اتحاد]] ۽ [[برسلز ۽ يورپي اتحاد|برسلز ۾ ان جي ماتحت ادارن]] لاءِ رابطا آفيس * [[جنيوا]] – [[جنيوا ۾ گڏيل قومن جي آفيس|جنيوا ۾ گڏيل قومن]] لاءِ رابطا آفيس * نيويارڪ شهر – [[گڏيل قومن جو مرڪزي دفتر|نيويارڪ ۾ گڏيل قومن]] لاءِ رابطا آفيس * [[وينس]] – يورپ ۾ سائنسن ۽ ثقافت لاءِ علائقائي بيورو ==== لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين ==== [[File:Carondolete en el cambio de guardia.jpg|thumb|upright=1.25|[[ڪارونڊيليٽ محل]]، صدارتي محل – محافظن جي تبديلي سان. [[ڪوئٽو جو تاريخي مرڪز]]، ايڪواڊور، [[آمريڪا کنڊ]]ن ۾ سڀ کان وڏن، گهٽ تبديل ٿيل ۽ بهترين محفوظ تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي.<ref name="unesco">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/2 |title=City of Quito – UNESCO World Heritage |publisher=UNESCO |access-date=30 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090507190507/https://whc.unesco.org/en/list/2 |archive-date=7 May 2009 |url-status=live }}</ref> هي مرڪز، پولينڊ ۾ [[ڪراڪو]] جي تاريخي مرڪز سان گڏ، پهريون هو جنهن کي 18 سيپٽمبر 1978ع تي يونيسڪو طرفان [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.]] * [[برازيليا]] – برازيل لاءِ قومي آفيس<ref>{{cite web|title = UNESCO Office in Brasilia {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|url = http://www.unesco.org/new/en/brasilia/home|website = unesco.org|access-date = 24 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150925163018/http://www.unesco.org/new/en/brasilia/home|archive-date = 25 September 2015|url-status = live}}</ref> * [[گوئٽي مالا شهر]] – [[گوئٽي مالا]] لاءِ قومي آفيس * [[هاوانا]] – لاطيني آمريڪا ۽ [[ڪيريبين]] ۾ ثقافت لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[ڪيوبا]]، [[ڊومينيڪن جمهوريه]]، [[هيٽي]] ۽ [[اروبا]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[ڪنگسٽن، جميڪا|ڪنگسٽن]] – [[انٽيگوا ۽ باربوڊا]]، [[بهاماس]]، [[بارباڊوس]]، [[بيليز]]، [[ڊومينيڪا]]، [[گريناڊا]]، [[گيانا]]، [[جميڪا]]، [[سينٽ ڪٽس ۽ نيوس]]، [[سينٽ لوشيا]]، [[سينٽ ونسينٽ ۽ گريناڊينز]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] سان گڏ [[برطانوي ورجن ٻيٽ]]، [[ڪيمن ٻيٽ]]، [[ڪوراسائو]] ۽ [[سنٽ مارٽن]] جي شريڪ رڪن رياستن لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[ليما]] – [[پيرو]] لاءِ قومي آفيس * [[ميڪسيڪو شهر]] – ميڪسيڪو لاءِ قومي آفيس * [[مونٽي ويڊيو]] – لاطيني آمريڪا ۽ [[ڪيريبين]] ۾ سائنسن لاءِ علائقائي بيورو ۽ [[ارجنٽينا]]، برازيل، چلي، [[پيراگوئي]] ۽ [[يوراگوئي]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[پورٽ او پرنس]] – [[هيٽي]] لاءِ قومي آفيس * [[ڪوئٽو]] – [[بوليويا]]، [[ڪولمبيا]]، [[ايڪواڊور]] ۽ [[وينزويلا]] لاءِ ڪلسٽر آفيس<ref>{{cite web|title = Oficina de la UNESCO en Quito {{!}} Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura|url = http://www.unesco.org/new/es/quito|website = unesco.org|access-date = 24 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150925145958/http://www.unesco.org/new/es/quito|archive-date = 25 September 2015|url-status = live}}</ref> * [[سان خوسيه، ڪوسٽا ريڪا|سان خوسيه]] – [[ڪوسٽا ريڪا]]، [[ايل سلواڊور]]، [[گوئٽي مالا]]، [[هونڊوراس]]، ميڪسيڪو، [[نيڪاراگوا]] ۽ [[پاناما]] لاءِ ڪلسٽر آفيس * [[سانتياگو دي چلي]] – لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين ۾ تعليم لاءِ علائقائي بيورو ۽ چلي لاءِ قومي آفيس === ڀائيوار تنظيمون === *{{anl|ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي|abbr=ICRC}} * {{anl|بلو شيلڊ انٽرنيشنل|abbr= BSI}} * {{anl|عجائب گهرن جي بين الاقوامي ڪائونسل|abbr=ICOM}} * {{anl|يادگارن ۽ ماڳن بابت بين الاقوامي ڪائونسل|abbr= ICOMOS}} * {{anl|انساني همدردي واري قانون جو بين الاقوامي ادارو|abbr= IIHL}} == تڪرار == === نئون عالمي معلوماتي ۽ رابطي وارو نظام === يونيسڪو ماضيءَ ۾ تڪرارن جو مرڪز رهي آهي، خاص طور تي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[برطانيا]]، [[سنگاپور]] ۽ اڳوڻي [[سوويت اتحاد]] سان پنهنجي لاڳاپن ۾. 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي دوران، يونيسڪو جي "[[نئون عالمي معلوماتي ۽ رابطي وارو نظام|نئين عالمي معلوماتي ۽ رابطي واري نظام]]" لاءِ حمايت ۽ ان جي [[ميڪ برائيڊ رپورٽ]]، جنهن ميڊيا جي جمهوريت پسندي ۽ معلومات تائين وڌيڪ برابريءَ واري رسائي جو مطالبو ڪيو، انهن ملڪن ۾ [[پريس جي آزادي]] کي محدود ڪرڻ جي ڪوششن طور مذمت جو نشانو بڻيا. يونيسڪو کي اولهه تي حملي لاءِ ڪميونسٽن ۽ ٽئين دنيا جي آمرن جو پليٽفارم سمجهيو ويو، جڏهن ته ان جي ابتڙ 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ يو ايس ايس آر طرفان الزام لڳايا ويا هئا.<ref>{{cite journal |last= Grahm |first=S. E. |date= April 2006 |title= The (Real)politiks of Culture: U.S. Cultural Diplomacy in UNESCO, 1946–1954 |url= https://archive.org/details/sim_diplomatic-history_2006-04_30_2/page/231 |journal=Diplomatic History |volume= 30 |issue=2 |pages=231–51 |doi= 10.1111/j.1467-7709.2006.00548.x|hdl= 1885/20736 |hdl-access= free }}</ref> 1984ع ۾، آمريڪا احتجاج طور پنهنجون چندائون روڪي ڇڏيون ۽ تنظيم مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ 1985ع ۾ برطانيا به نڪري ويو.<ref>{{Citation | url = http://link.galegroup.com/apps/doc/A4079804/AONE?u=tamp44898&sid=AONE&xid=ef6d5640 | title = UNESCO asks states considering withdrawal to 'reconsider their position' | journal = [[يو اين ڪرونيڪل (جرنل)|UN Chronicle]] | date = January 1986 | access-date = 2 April 2018 | archive-date = 9 February 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220209082856/https://login.microsoftonline.com/741bf7de-e2e5-46df-8d67-82607df9deaa/saml2 | url-status = live }}</ref> سنگاپور به 1985ع جي آخر ۾ وڌندڙ رڪنيت فيسن جو حوالو ڏيندي نڪري ويو.<ref>{{Citation | url = https://news.google.com/newspapers?nid=2209&dat=19841228&id=Y5srAAAAIBAJ&pg=5684,5359479 | title = Singapore to withdraw from UNESCO | newspaper = [[دي ٽيليگراف (اخبار)|The Telegraph]] | date = 28 December 1984 | access-date = 20 June 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150907233414/https://news.google.com/newspapers?nid=2209&dat=19841228&id=Y5srAAAAIBAJ&sjid=qPoFAAAAIBAJ&pg=5684,5359479 | archive-date = 7 September 2015 | url-status = live }}</ref> 1997ع ۾ حڪومت جي تبديليءَ کان پوءِ برطانيا ٻيهر شامل ٿيو. آمريڪا 2003ع ۾ ٻيهر شامل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنگاپور 8 آڪٽوبر 2007ع تي ٻيهر شامل ٿيو.<ref>{{Citation | url = https://www.britannica.com/topic/UNESCO | title = UNESCO | website = Encyclopædia Britannica | date = 14 February 2018 | access-date = 2 April 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180402163139/https://www.britannica.com/topic/UNESCO | archive-date = 2 April 2018 | url-status = live }}</ref> === چين === يونيسڪو تي تنقيد ڪئي وئي آهي{{By whom|date=May 2026}} ته ان کي [[عوامي جمهوريه چين]] طرفان تاريخ جو [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] وارو نسخو پيش ڪرڻ ۽ [[چين ۾ نسلي اقليتون|چين ۾ نسلي اقليتن]]، جهڙوڪ [[اويغور]] ۽ [[تبتي ماڻهو|تبتي ماڻهن]]، جي ڪردارن کي گهٽ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو پيو وڃي.<ref>{{Cite news |date=23 September 2023 |title=How China uses UNESCO to rewrite history |newspaper=[[دي اڪانمسٽ]] |url=https://www.economist.com/china/2023/09/21/how-china-uses-unesco-to-rewrite-history |url-access=subscription |access-date=22 September 2023 |issn=0013-0613 |quote=To bolster the idea of a Han-centric identity, the party seeks to dilute the contributions of minority groups in UNESCO claims. For example, documents filed with the organisation state that Tibet's Potala Palace, the winter home of Dalai Lamas from 1649 to 1959, exhibits the skills of many ethnic groups, not just Tibetans. The government uses "radical selectivity" in choosing which places, people and practices to emphasise, says Rachel Harris of the School of Oriental and African Studies, part of the University of London.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kashgarian |first=Asim |date=16 February 2023 |title=UNESCO Accused of Complicity in China's Treatment of Uyghur Heritage |url=https://www.voanews.com/a/unesco-accused-of-complicity-in-china-s-treatment-of-uyghur-heritage-/6966959.html |access-date=22 September 2023 |website=[[وائس آف آمريڪا]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kachmar |first=Oleh |date=24 September 2020 |title=Uyghur Heritage and the Charge of Cultural Genocide in Xinjiang |url=https://newlinesinstitute.org/rules-based-international-order/genocide/uyghur-heritage-and-the-charge-of-cultural-genocide-in-xinjiang/ |access-date=22 September 2023 |website=[[نيو لائينز انسٽيٽيوٽ]] |publisher=[[فيئرفيڪس يونيورسٽي آف آمريڪا]] |language=en}}</ref> === اسرائيل === اسرائيل کي 1949ع ۾، يونيسڪو جي قيام کان هڪ سال پوءِ، يونيسڪو ۾ داخل ڪيو ويو. اسرائيل ان وقت کان پنهنجي رڪنيت برقرار رکي. 2010ع ۾، اسرائيل [[الخليل]] ۾ [[آباڻي بزرگن جي غار]] ۽ [[بيت لحم]] ۾ [[راحيل جو مقبرو]] — ٻئي [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۾ — کي [[اسرائيل جي قومي ورثي ماڳن جي فهرست|قومي ورثي ماڳ]] قرار ڏنو ۽ بحاليءَ جو ڪم شروع ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جنهن تي اوباما انتظاميه طرفان تنقيد ۽ فلسطينين طرفان احتجاج ٿيو.<ref>{{cite news|title=Hebron clashes over Israel's West Bank heritage list|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/8538948.stm|date=26 February 2010|publisher=BBC News|access-date=1 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803141138/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538948.stm|archive-date=3 August 2012|url-status=live}}</ref> آڪٽوبر 2010ع ۾، يونيسڪو جي ايگزيڪيوٽو بورڊ انهن ماڳن کي "الحرم الابراهيمي/آباڻي بزرگن جو مقبرو" ۽ "بلال بن رباح مسجد/راحيل جو مقبرو" قرار ڏيڻ لاءِ ووٽ ڏنو ۽ چيو ته اهي "[[قبضي هيٺ فلسطيني علائقا|قبضي هيٺ فلسطيني علائقن]]" جو "لازمي حصو" آهن ۽ اسرائيل جو ڪو به يڪطرفو قدم [[بين الاقوامي قانون]] جي ڀڃڪڙي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/executive_board_adopts_five_decisions_concerning_unescos_work_in_the_occupied_palestinian_and_arab_territories/|title=Executive Board adopts five decisions concerning UNESCO's work in the occupied Palestinian and Arab Territories|date=21 October 2010|publisher=UNESCO|access-date=3 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101111083723/http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/executive_board_adopts_five_decisions_concerning_unescos_work_in_the_occupied_palestinian_and_arab_territories/|archive-date=11 November 2010|url-status=live}}</ref> يونيسڪو انهن ماڳن کي "مسلمان، عيسائي ۽ يهودي روايتن جي ماڻهن" لاءِ اهم قرار ڏنو، ۽ اسرائيل تي الزام لڳايو ته اهو انهن ماڳن جي فقط يهودي ڪردار کي نمايان ڪري رهيو آهي.<ref>{{cite news|title=The Two Palestinian sites of Al-Haram Al-Ibrahimi/Tomb of the Patriarchs in Al-Khalil/Hebron and the Bilal Bin Rabah Mosque/Rachel's Tomb in Bethlehem|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001873/187356e.pdf|access-date=1 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127175323/http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001873/187356e.pdf|archive-date=27 January 2012|url-status=live}}</ref> اسرائيل، پنهنجي طرفان، يونيسڪو تي الزام لڳايو ته اهو "اسرائيل جي قوم کي پنهنجي ورثي کان ڌار" ڪري رهيو آهي، ۽ چيو ته اهو سياسي مقصدن کان متاثر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/140377 |title=UNESCO Erases Israeli Protests from Rachel's Tomb Protocol |date=1 November 2010 |publisher=Arutz Sheva |author=Hillel Fendel |access-date=3 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101104205832/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/140377 |archive-date=4 November 2010 |url-status=live }}</ref> [[شموئل رابينوويچ|مغربي ڀت جي ربي]] چيو ته راحيل جي مقبري کي اڳ ۾ ڪڏهن به مسلمانن جو مقدس ماڳ قرار نه ڏنو ويو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/news.aspx/140345|title=UN Org.: Rachel's Tomb is a Mosque|date=29 October 2010|publisher=Arutz Sheva|author=Maayana Miskin|access-date=3 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106041213/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/140345|archive-date=6 November 2010|url-status=live}}</ref> اسرائيل يونيسڪو سان لاڳاپا جزوي طور معطل ڪري ڇڏيا. اسرائيلي نائب پرڏيهي وزير [[ڊيني ايلون]] اعلان ڪيو ته اها قرارداد "فلسطيني ڇڪتاڻ وڌائڻ جو حصو" آهي. [[زيوولون اورليف]]، [[ڪنيسٽ]] جي تعليم ۽ ثقافت ڪميٽي جي چيئرمين، انهن قراردادن کي يونيسڪو جي مشن کي ڪمزور ڪرڻ جي ڪوشش قرار ڏنو، جيڪو دنيا ڀر ۾ تعاون کي فروغ ڏيندڙ سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=193893 |title=Ayalon: Israel will no longer cooperate with UNESCO |date=3 November 2010 |work=The Jerusalem Post |access-date=3 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101103210507/http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=193893 |archive-date=3 November 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Shalom |first=Rabbi |url=https://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=194090 |title=Cooperation with UNESCO only partially suspended |work=The Jerusalem Post |date=5 November 2010 |access-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120105083755/http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=194090 |archive-date=5 January 2012 |url-status=live }}</ref> 28 جون 2011ع تي، يونيسڪو جي عالمي ورثو ڪميٽي، [[اردن]] جي اصرار تي، يروشلم ۾ حفاظتي سببن جي ڪري [[مغربي پل|مغربي دروازي جي پل]] کي ڊاهڻ ۽ ٻيهر تعمير ڪرڻ بابت اسرائيل جي فيصلي تي تنقيد ڪئي{{clarify|date=October 2016}}. اسرائيل چيو ته اردن اسرائيل سان هڪ معاهدو ڪيو هو، جنهن ۾ مقرر ڪيو ويو هو ته موجوده پل کي حفاظتي سببن جي ڪري ڊاهڻ لازمي آهي؛ اردن ان معاهدي کي تڪراري قرار ڏنو، چئي ته اهو رڳو آمريڪي دٻاءَ هيٺ صحيح ڪيو ويو هو. اسرائيل [[مصر]] جي اعتراضن سبب يونيسڪو ڪميٽي آڏو پنهنجو موقف به پيش نه ڪري سگهيو.<ref>{{cite news |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4088221,00.html |title=UNESCO censures Israel over Mughrabi Bridge – Israel News, Ynetnews |work=Ynetnews |date=20 June 1995 |access-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807130812/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4088221,00.html |archive-date=7 August 2011 |url-status=live |last1=Eichner |first1=Itamar }}</ref> جنوري 2014ع ۾، ان جي افتتاح کان ڪجهه ڏينهن اڳ، يونيسڪو جي ڊائريڪٽر جنرل، [[ايرينا بوڪووا]]، [[سائمن ويزنٿال مرڪز]] طرفان تيار ڪيل هڪ نمائش کي "غير معینہ مدت لاءِ ملتوي" ڪري عملي طور منسوخ ڪري ڇڏيو، جنهن جو عنوان هو "ماڻهو، ڪتاب، زمين: [[اسرائيل جي سرزمين ۾ يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ|يهودي ماڻهن ۽ اسرائيل جي سرزمين]] جي وچ ۾ 3,500 سالن جو تعلق". هي تقريب پيرس ۾ 21 جنوري کان 30 جنوري تائين هلڻ لاءِ مقرر هئي. بوڪووا اها تقريب ان کان پوءِ منسوخ ڪئي، جڏهن يونيسڪو ۾ عرب رياستن جي نمائندن دليل ڏنو ته ان جي نمائش "[[عرب-اسرائيلي امن عمل|امن عمل]]" کي نقصان پهچائيندي.<ref>{{cite news|last=Berman|first=Lazar|title=UNESCO cancels event on Jewish ties to Land of Israel|url=http://www.timesofisrael.com/unesco-cancels-event-on-jewish-ties-to-land-of-israel/|access-date=21 January 2014|newspaper=The Times of Israel|date=17 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140120120047/http://www.timesofisrael.com/unesco-cancels-event-on-jewish-ties-to-land-of-israel/|archive-date=20 January 2014|url-status=live}}</ref> نمائش جي مصنف، [[هيبرو يونيورسٽي]] جي [[وڊال ساسون بين الاقوامي مرڪز براءِ سام دشمنيءَ جو مطالعو]] جي پروفيسر [[رابرٽ وسٽرچ]]، منسوخي کي "خوفناڪ عمل" سڏيو، ۽ بوڪووا جي فيصلي کي "مڪمل بدنيتيءَ جو من ماني عمل ۽، حقيقت ۾، يهودي ماڻهن ۽ انهن جي تاريخ لاءِ توهين" قرار ڏنو. يونيسڪو ساڳئي سال اندر نمائش کي منسوخ ڪرڻ وارو فيصلو تبديل ڪيو، ۽ اها جلدي مقبول ٿي ۽ وڏي ڪاميابي طور ڏٺي وئي.<ref>{{cite news|last=Ahren|first=Raphael|title=Author of UNESCO's nixed Israel exhibit decries 'appalling betrayal'|url=http://www.timesofisrael.com/author-of-unescos-nixed-israel-exhibit-decries-appalling-betrayal|access-date=21 January 2014|newspaper=The Times of Israel|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140122053858/http://www.timesofisrael.com/author-of-unescos-nixed-israel-exhibit-decries-appalling-betrayal/|archive-date=22 January 2014|url-status=live}}</ref> 1 جنوري 2019ع تي، اسرائيل باضابطه طور يونيسڪو ڇڏي ڏني، آمريڪي نڪرڻ جي پيروي ڪندي، ان تاثر سبب ته تنظيم ۾ مسلسل اسرائيل مخالف تعصب موجود آهي.<ref>{{cite news|last=Ahren|first=Raphael|title=69 years after joining, Israel formally leaves UNESCO; so, too, does the US|url=https://www.timesofisrael.com/69-years-after-joining-israel-formally-leaves-un-cultural-body/|newspaper=The Times of Israel|date=1 January 2019}}</ref> ==== قبضي هيٺ فلسطين بابت قرارداد ==== {{Main|قبضي هيٺ فلسطين بابت قرارداد}} 13 آڪٽوبر 2016ع تي، يونيسڪو اوڀر يروشلم بابت هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ اسرائيل جي مذمت ڪئي وئي ته اسرائيلي پوليس ۽ سپاهين طرفان "جارحيتون" ڪيون ويون ۽ عبادت جي آزادي ۽ مسلمانن جي پنهنجن مقدس ماڳن تائين رسائي خلاف "غير قانوني قدم" کنيا ويا، جڏهن ته ساڳئي وقت اسرائيل کي قابض طاقت طور به تسليم ڪيو ويو. فلسطيني اڳواڻن ان فيصلي جي آجيان ڪئي.<ref name="UNESCO adopts anti">{{cite news|title=UNESCO adopts anti-Israel resolution on al-Aqsa Mosque|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/10/unesco-adopts-anti-israel-resolution-al-aqsa-mosque-161018120610946.html|publisher=Al Jazeera|access-date=21 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021132706/http://www.aljazeera.com/news/2016/10/unesco-adopts-anti-israel-resolution-al-aqsa-mosque-161018120610946.html|archive-date=21 October 2016|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ متن ۾ "يروشلم جي پراڻي شهر ۽ ان جي ڀتين جي ٽن توحيدي مذهبن لاءِ اهميت" کي مڃيو ويو، پر ان يروشلم جي پراڻي شهر ۾ موجود مقدس ٽڪريءَ واري احاطي کي صرف ان جي مسلمان نالي "الحرم الشريف" سان حوالو ڏنو، جيڪو عربي ۾ شريف حرم لاءِ استعمال ٿئي ٿو. جواب ۾، اسرائيل يونيسڪو جي قرارداد جي مذمت ڪئي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ "ٽيمپل مائونٽ" يا "هار هبايت" جا لفظ شامل نه ڪيا ويا هئا، ۽ چيو ته اها قرارداد اهم مقدس ماڳ سان [[مندر کان انڪار|يهودين جي لاڳاپن کان انڪار]] ڪري ٿي.<ref name="UNESCO adopts anti" /><ref>{{cite web|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002462/246215e.pdf|title=Commission report|website=UNESCO Digital Library|access-date=19 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161016131113/http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002462/246215e.pdf|archive-date=16 October 2016|url-status=live}}</ref> ڪيترن ئي اسرائيلي سياستدانن ۽ سفارتڪارن، جن ۾ [[بنيامين نتنياهو]] ۽ [[آيليت شاڪيد]] شامل هئا، جي تنقيد کان پوءِ اسرائيل تنظيم سان سڀ لاڳاپا منجمد ڪري ڇڏيا.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4866113,00.html|title=UNESCO fails to acknowledge Jewish ties to Temple Mount|newspaper=Ynetnews|date=13 October 2016|access-date=19 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018225443/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4866113,00.html|archive-date=18 October 2016|url-status=live|last1=Eichner|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.timesofisrael.com/netanyahu-leads-angry-denunciations-of-absurd-unesco-decision/|title=Netanyahu leads angry denunciations of 'absurd' UNESCO decision|website=[[ٽائيمز آف اسرائيل]]|date=13 October 2016 |access-date=19 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018211628/http://www.timesofisrael.com/netanyahu-leads-angry-denunciations-of-absurd-unesco-decision/|archive-date=18 October 2016|url-status=live}}</ref> قرارداد جي مذمت [[بان ڪي مون]] ۽ يونيسڪو جي ڊائريڪٽر جنرل ايرينا بوڪووا پڻ ڪئي، جنهن چيو ته يهوديت، اسلام ۽ عيسائيت جا يروشلم سان واضح تاريخي لاڳاپا آهن ۽ "يهودي، عيسائي يا مسلمان روايتن مان ڪنهن به هڪ کان انڪار ڪرڻ، ان کي لڪائڻ يا مٽائڻ، ماڳ جي سالميت کي ڪمزور ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title = UNESCO chief 'received death threats' for opposing Jerusalem motion|url = http://www.timesofisrael.com/unesco-chief-received-death-threats-for-opposing-jerusalem-motion/|date = 17 October 2016|work = The Times of Israel|access-date = 27 October 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20161021155546/http://www.timesofisrael.com/unesco-chief-received-death-threats-for-opposing-jerusalem-motion/|archive-date = 21 October 2016|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/statement_by_the_director_general_of_unesco_on_the_old_city-1/#.WAQnmeUrLb3|title=Statement by the Director-General of UNESCO on the Old City of Jerusalem and its Walls on the occasion of the 40th session of the World Heritage Committee of UNESCO in Istanbul – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=19 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019061820/http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/statement_by_the_director_general_of_unesco_on_the_old_city-1/#.WAQnmeUrLb3|archive-date=19 October 2016|url-status=live}}</ref> "مسجد الاقصى [يا] الحرم الشريف" پڻ ٽيمپل مائونٽ آهي، جنهن جي مغربي ڀت يهوديت ۾ سڀ کان مقدس جاءِ آهي."<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.747466|title=UNESCO Director Criticizes Resolution: Temple Mount Sacred to Both Jews, Muslims|newspaper=Haaretz|access-date=14 October 2016|date=14 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014113432/http://www.haaretz.com/israel-news/1.747466|archive-date=14 October 2016|url-status=dead}}</ref> ان کي چيڪ پارليامينٽ پڻ رد ڪيو، جنهن چيو ته قرارداد هڪ نفرت انگيز [[اسرائيل جي تباهيءَ جا مطالبا|اسرائيل مخالف]] جذبي جي عڪاسي ڪري ٿي،<ref name="timesofisrael.com">{{cite web|url=http://www.timesofisrael.com/czech-mps-slam-hateful-unesco-jerusalem-resolution/|title=Czech MPs slam 'hateful' UNESCO Jerusalem resolution|website=[[ٽائيمز آف اسرائيل]]|date=19 October 2016 |access-date=19 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020050917/http://www.timesofisrael.com/czech-mps-slam-hateful-unesco-jerusalem-resolution/|archive-date=20 October 2016|url-status=live}}</ref> ۽ سوين اطالوي يهودين اٽلي جي غيرحاضريءَ تي روم ۾ مظاهرو ڪيو.<ref name="timesofisrael.com" /> 26 آڪٽوبر تي، يونيسڪو قرارداد جو نظرثاني ٿيل نسخو منظور ڪيو، جنهن ۾ اسرائيل تي اها به تنقيد ڪئي وئي ته اهو مسلسل "اداري جي ماهرن کي يروشلم جي مقدس ماڳن تائين رسائي ڏيڻ کان انڪار ڪري رهيو آهي ته جيئن انهن جي تحفظ واري حالت جو تعين ڪري سگهجي".<ref>{{cite news|title=UNESCO approves new Jerusalem resolution|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/10/unesco-approves-anti-israel-resolution-jerusalem-161026173149575.html|publisher=Al Jazeera|access-date=27 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027112839/http://www.aljazeera.com/news/2016/10/unesco-approves-anti-israel-resolution-jerusalem-161026173149575.html|archive-date=27 October 2016|url-status=live}}</ref> اڳوڻي نسخي تي اسرائيلي احتجاج کان پوءِ ٻوليءَ ۾ ڪجهه نرمي باوجود، اسرائيل متن جي مذمت جاري رکي.<ref>{{cite news|last1=Beaumont|first1=Peter|title=Unesco adopts controversial resolution on Jerusalem holy sites|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/26/unesco-adopts-controversial-resolution-on-jerusalem-holy-sites-israel|work=The Guardian|date=26 October 2016|access-date=27 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027144549/https://www.theguardian.com/world/2016/oct/26/unesco-adopts-controversial-resolution-on-jerusalem-holy-sites-israel|archive-date=27 October 2016|url-status=live}}</ref> قرارداد ان ماڳ کي، جنهن کي يهودي ۽ عيسائي ٽيمپل مائونٽ، يا عبراني ۾ هار هبايت چون ٿا، صرف ان جي عربي نالي سان حوالو ڏئي ٿي — هي هڪ اهم معنوي فيصلو هو، جيڪو يونيسڪو جي ايگزيڪيوٽو بورڊ پڻ اختيار ڪيو، جنهن سبب اسرائيل ۽ ان جي اتحادين طرفان مذمت ٿي. آمريڪي سفير ڪرسٽل نڪس هائنز چيو: "هن معاملي کي شڪست ملڻ گهرجي ها. اهي سياسي ۽ هڪ طرفيون قراردادون يونيسڪو جي ساک کي نقصان پهچائي رهيون آهن."<ref>{{cite news|title=UNESCO resolution on Jerusalem holy sites draws criticism from U.S., Israel|url=http://www.cbc.ca/news/world/unesco-resolution-holy-sites-un-1.3821919|work=CBC/Radio-Canada|date=26 October 2016|access-date=27 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104125858/http://www.cbc.ca/news/world/unesco-resolution-holy-sites-un-1.3821919|archive-date=4 November 2016|url-status=live}}</ref> آڪٽوبر 2017ع ۾، آمريڪا ۽ اسرائيل اعلان ڪيو ته اهي تنظيم مان نڪري ويندا، جنهن جو جزوي سبب اسرائيل مخالف تعصب ٻڌايو ويو.<ref name="stategov" /><ref>{{cite news|last1=Harris|first1=Gardiner|last2=Erlangeroct|first2=Steven|title=U.S. Will Withdraw From Unesco, Citing Its 'Anti-Israel Bias'|url=https://www.nytimes.com/2017/10/12/us/politics/trump-unesco-withdrawal.html|access-date=8 April 2018|work=The New York Times|date=12 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021190452/https://www.nytimes.com/2017/10/12/us/politics/trump-unesco-withdrawal.html|archive-date=21 October 2017|url-status=live}}</ref> === فلسطين === ==== فلسطيني نوجوانن جي رسالي جو تڪرار ==== فيبروري 2011ع ۾، هڪ فلسطيني نوجوانن جي رسالي ۾ هڪ مضمون شايع ٿيو، جنهن ۾ هڪ نوجوان ڇوڪري پنهنجي چئن مثالي شخصيتن مان هڪ طور [[ايڊولف هٽلر]] جو ذڪر ڪيو. ڊسمبر 2011ع ۾، يونيسڪو، جيڪو ان رسالي کي جزوي طور مالي مدد ڏيندو هو، ان مواد جي مذمت ڪئي ۽ پوءِ پنهنجي سهائتا واپس وٺي ڇڏي.<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/palestinianauthority/8975423/Unesco-cuts-funding-for-Palestinian-youth-magazine-over-Hitler-praise.html |title=Unesco cuts funding for Palestinian youth magazine over Hitler praise |work=The Daily Telegraph|location=London |date=23 December 2011 |access-date=12 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109173826/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/palestinianauthority/8975423/Unesco-cuts-funding-for-Palestinian-youth-magazine-over-Hitler-praise.html |archive-date=9 January 2012 |url-status=live }}</ref> ==== غزه جي اسلامي يونيورسٽي جو تڪرار ==== 2012ع ۾، يونيسڪو [[غزه جي اسلامي يونيورسٽي]] ۾ [[فلڪيات]]، [[فلڪياتي طبعيات]] ۽ [[خلائي سائنس]]ن جي شعبي ۾ هڪ چيئر قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو،<ref name="UNESCOIslamicUniversity">{{cite web | url=http://www.unesco.org/en/university-twinning-and-networking/access-by-region/arab-states/palestine/unesco-chair-in-astronomy-astrophysics-and-space-sciences-964/ | title=UNESCO Chair in Astronomy, Astrophysics and Space Sciences (964), established in 2012 at The Islamic University of Gaza (Palestine). | publisher=UNESCO | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121127035152/http://www.unesco.org/en/university-twinning-and-networking/access-by-region/arab-states/palestine/unesco-chair-in-astronomy-astrophysics-and-space-sciences-964/ | archive-date=27 November 2012 | url-status=live }}</ref> جنهن تڪرار ۽ تنقيد کي جنم ڏنو. اسرائيل 2008ع ۾ ان تعليمي اداري تي بمباري ڪئي هئي، اهو چوندي ته اتي هٿيار تيار ۽ ذخيرو ڪيا وڃن ٿا، ۽ يونيسڪو جي قدم تي تنقيد ڪندي اسرائيل اهو موقف ٻيهر ورجايو.<ref>[https://books.google.com/books?id=OsM94e1GHxAC&dq=destruction+caused+at+the+Islamic+University&pg=PA211 The Goldstone Report: The Legacy of the Landmark Investigation of the Gaza Conflict] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013070233/https://books.google.ca/books?id=OsM94e1GHxAC&pg=PA211&dq=destruction+caused+at+the+Islamic+University&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjX1IWTmuzWAhXn54MKHT7JAGQQ6AEIKDAA#v=onepage&q=destruction%20caused%20at%20the%20Islamic%20University&f=false |date=13 October 2017 }} By Adam Horowitz, Lizzy Ratner and Philip Weiss (2011). Google Books.</ref><ref name="MFAUNESCO">{{cite press release | url=http://www.mfa.gov.il/MFA/About+the+Ministry/MFA+Spokesman/2012/Israel_shocked_UNESCO_Chair_Gaza_Islamic_University_12-Jul-2012.htm | title=Israel shocked by UNESCO Chair at Gaza Islamic University | publisher=Israel ministry of foreign affairs | date=12 July 2012 | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120715005102/http://www.mfa.gov.il/MFA/About+the+Ministry/MFA+Spokesman/2012/Israel_shocked_UNESCO_Chair_Gaza_Islamic_University_12-Jul-2012.htm |archive-date=15 July 2012 | url-status=live }}</ref> سربراهه [[ڪمالين شعث]] يونيسڪو جو دفاع ڪندي چيو ته "اسلامي يونيورسٽي هڪ خالص علمي يونيورسٽي آهي، جيڪا صرف تعليم ۽ ان جي ترقيءَ ۾ دلچسپي رکي ٿي".<ref name="NationalPostUNESCO">{{cite news | url=https://nationalpost.com/news/unesco-accused-of-endorsing-hamas-terrorists-breeding-ground | title=UNESCO establishes chair at Gaza university accused of housing Hamas bomb labs | author=Higgins, Michael | work=National Post | date=12 July 2012 | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://archive.today/20130130030307/http://news.nationalpost.com/2012/07/12/unesco-accused-of-endorsing-hamas-terrorists-breeding-ground/ | archive-date=30 January 2013 | url-status=live }}</ref><ref name="ShalitGazaIslamicUniversity">{{cite news | url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3361595,00.html | title=Fatah: Shalit was held at Gaza Islamic University | newspaper=Ynetnews | publisher=Yedioth Ahronot | date=6 February 2007 | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121201090827/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3361595,00.html | archive-date=1 December 2012 | url-status=live | last1=Shaked | first1=Ronny }}</ref><ref name="BostonIUGProfile">{{cite news | url=http://www.boston.com/bostonglobe/ideas/articles/2010/02/28/hamas_u/ | title=Hamas University | author=Cambanis, Thanassis | work=The Boston Globe | date=28 February 2010 | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120226015007/http://www.boston.com/bostonglobe/ideas/articles/2010/02/28/hamas_u/ | archive-date=26 February 2012 | url-status=dead }}</ref> يونيسڪو ۾ اسرائيلي سفير [[نمرود بارڪان]] حماس سان يونيورسٽي جي لاڳاپن بابت معلومات سان گڏ احتجاجي خط پيش ڪرڻ جو ارادو رکيو، خاص طور تي هن ڳالهه تي ناراض هو ته هي پهرين فلسطيني يونيورسٽي هئي جنهن سان يونيسڪو تعاون لاءِ چونڊيو. هن حماس سان لاڳاپن بابت پنهنجي دعويٰ جي حمايت ۾ ڪڏهن به ڪو ثبوت فراهم نه ڪيو.<ref name="HaaretzUNESCOGaza">{{cite news | url=https://www.haaretz.com/blogs/diplomania/israel-furious-at-unesco-decision-to-back-science-chair-at-islamic-university-of-gaza-1.450524 | title=Israel furious at UNESCO decision to back science chair at Islamic University of Gaza | author=Ravid, Barak | work=Haaretz | date=12 July 2012 | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120715042511/http://www.haaretz.com/blogs/diplomania/israel-furious-at-unesco-decision-to-back-science-chair-at-islamic-university-of-gaza-1.450524 | archive-date=15 July 2012 | url-status=dead }}</ref> يهودي تنظيم [[بني برٿ]] پڻ ان قدم تي تنقيد ڪئي.<ref name="BnaiBrithUNESCO">{{cite news | url=http://www.timesofisrael.com/bnai-brith-slams-unesco-affiliation-with-gaza-university/ | title=B'nai Brith slams UNESCO affiliation with Gaza University | author=Yaakov, Yifa | work=The Times of Israel | date=14 July 2012 | access-date=15 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120717095157/http://www.timesofisrael.com/bnai-brith-slams-unesco-affiliation-with-gaza-university/ | archive-date=17 July 2012 | url-status=live }}</ref> === نانجنگ قتل عام جا دستاويز فهرست ڪرڻ === 2015ع ۾، جاپان يونيسڪو جي مالي مدد روڪڻ جي ڌمڪي ڏني، ڇاڪاڻ ته تنظيم پنهنجي "دنيا جي يادگيري" پروگرام جي تازي فهرست ۾ 1937ع واري [[نانجنگ قتل عام]] سان لاڳاپيل دستاويز شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.dw.com/en/japan-furious-at-unesco-listing-nanjing-massacre-documents/a-18790477|title=Japan furious at UNESCO listing Nanjing Massacre documents – Asia – DW.COM – 19.10.2015|first=Deutsche Welle|last=(www.dw.com)|website=[[ڊوئچے ويلے]]|access-date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222175825/http://www.dw.com/en/japan-furious-at-unesco-listing-nanjing-massacre-documents/a-18790477|archive-date=22 December 2015|url-status=live}}</ref> آڪٽوبر 2016ع ۾، جاپاني پرڏيهي وزير [[فوميو ڪشيدا]] تصديق ڪئي ته جاپان جي 2016ع واري سالياني مالي مدد، جيڪا 4.4&nbsp;ارب ين هئي، معطل ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ هن نانجنگ دستاويزن واري تڪرار سان ڪنهن به سڌي لاڳاپي کان انڪار ڪيو.<ref>{{cite news|title=Japan halts Unesco funding following Nanjing massacre row|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/14/japan-halts-unesco-funding-nanjing-massacre-row|access-date=30 October 2016|agency=Agence France-Presse|work=The Guardian|date=14 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161030144739/https://www.theguardian.com/world/2016/oct/14/japan-halts-unesco-funding-nanjing-massacre-row|archive-date=30 October 2016|url-status=live}}</ref> === آمريڪا ۽ يونيسڪو === آمريڪا 1984ع ۾ يونيسڪو مان نڪري ويو، جنهن لاءِ هن تنظيم جي "انتھائي سياسي بڻيل" نوعيت، [[آزاد سماج]] جي بنيادي ادارن، خاص طور تي [[آزاد مارڪيٽ]] ۽ [[پريس جي آزادي|آزاد پريس]]، خلاف ان جي ظاهري "دشمني"، ان جي "بي قابو بجيٽري واڌ"، ۽ ان وقت جي ڊائريڪٽر جنرل، سينيگال جي امادو-مختار ايم بو، جي خراب انتظام جو حوالو ڏنو.<ref name="withdrawal">{{cite web|url=https://www.everycrsreport.com/reports/RL30985.html|title=UNESCO Membership: Issues for Congress|date=20 November 2003|publisher=[[ڪانگريشنل ريسرچ سروس رپورٽون]]|access-date=28 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328082545/https://www.everycrsreport.com/reports/RL30985.html|archive-date=28 March 2019|url-status=live}}</ref> 19 سيپٽمبر 1989ع تي، آمريڪي ڪانگريس ميمبر [[جم ليچ]] ڪانگريس جي هڪ ذيلي ڪميٽي اڳيان چيو:<ref name="cspan" /> {{Blockquote |1984ع ۾ آمريڪا جي يونيسڪو مان نڪرڻ جا سبب چڱيءَ طرح ڄاتل آهن؛ منهنجي راءِ آهي ته اسان انهن ڪجهه ماڻهن جي مطالبن تي، جيڪي يونيسڪو کي انتهاپسند بڻائڻ چاهيندا هئا، ۽ انهن ٻين جي مطالبن تي، جيڪي آمريڪا کي گڏيل قومن جي نظام کي ڪمزور ڪرڻ ۾ اڳواڻي ڪرڻ چاهيندا هئا، ضرورت کان وڌيڪ ردعمل ڏنو. حقيقت اها آهي ته يونيسڪو ڪڏهن به ٺهيل سڀ کان گهٽ خطرناڪ بين الاقوامي ادارن مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ يونيسڪو اندر ڪجهه رڪن ملڪن صحافتي خيالن کي اڳتي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي اولهه جي قدرن جي برخلاف هئا، ۽ اسرائيل تي حملي ۾ مشغول ٿيا، پر يونيسڪو پاڻ ڪڏهن به اهڙا انتهاپسند موقف اختيار نه ڪيا. آمريڪا انهن جنگين ۾، جيڪي اسان وڙهيون، کٽڻ کان پوءِ، نه هارائڻ کان پوءِ، خالي ڪرسي واري سفارتڪاري اختيار ڪئي... نڪري وڃڻ بيوقوفي هئي، ۽ ٻيهر شامل نه ٿيڻ ان کان به وڏي بيوقوفي هوندي.}} ليچ نتيجو ڪڍيو ته رڪارڊ مان ظاهر ٿيو ته اسرائيل تي حملا، نئين عالمي معلوماتي نظام جو مطالبو، مالياتي انتظام ۽ هٿيارن جي ڪنٽرول واري پاليسي نڪرڻ جا محرڪ هئا؛ هن چيو ته يونيسڪو ڇڏڻ کان اڳ، [[بين الاقوامي ائٽمي توانائي ايجنسي]] مان نڪرڻ لاءِ به هن تي زور وڌو ويو هو.<ref name="cspan">{{cite web|url=https://www.c-span.org/video/?9189-1/united-states-unesco-part-1|title=United States & UNESCO, Part 1|publisher=[[سي-اسپين]]|work=Starting from 05:08|access-date=3 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328104007/https://www.c-span.org/video/?9189-1%2Funited-states-unesco-part-1|archive-date=28 March 2019|url-status=live}}</ref> 1 آڪٽوبر 2003ع تي، آمريڪا ٻيهر يونيسڪو ۾ شامل ٿيو.<ref name="withdrawal" /> 12 آڪٽوبر 2017ع تي، آمريڪا يونيسڪو کي اطلاع ڏنو ته اهو 31 ڊسمبر 2018ع تي ٻيهر تنظيم مان نڪري ويندو؛ اسرائيل به ان جي پيروي ڪئي.<ref>{{cite news |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/u-s-and-israel-officially-withdraw-from-unesco |publisher=[[پي بي ايس]] |title=U.S. and Israel officially withdraw from UNESCO |date=1 January 2019 |accessdate=28 August 2022}}</ref> [[آمريڪا جو پرڏيهي کاتو|پرڏيهي کاتي]] "يونيسڪو ۾ وڌندڙ بقايا رقم، تنظيم ۾ بنيادي سڌارن جي ضرورت، ۽ يونيسڪو ۾ جاري اسرائيل مخالف تعصب" جو حوالو ڏنو.<ref name="stategov">{{Cite news |url= https://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2017/10/274748.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190408053146/https://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2017/10/274748.htm |archive-date=8 April 2019 |url-status=dead |title=The United States Withdraws From UNESCO| publisher =[[آمريڪي پرڏيهي کاتو]] |access-date= 12 October 2017}}</ref> آمريڪا 600&nbsp;ملين ڊالر کان وڌيڪ واجب الادا چندا ادا نه ڪيا آهن<ref>{{cite news |last1=Rosenberg |first1=Eli |last2=Morello |first2=Carol |date=12 October 2017 |title=U.S. withdraws from UNESCO, the UN's cultural organization, citing anti-Israel bias |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2017/10/12/u-s-withdraws-from-unesco-the-u-n-s-cultural-organization-citing-anti-israel-bias/?noredirect=on |newspaper=[[واشنگٽن پوسٽ]] |access-date=28 March 2019 |archive-date=9 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209082940/https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2017/10/12/u-s-withdraws-from-unesco-the-u-n-s-cultural-organization-citing-anti-israel-bias/?noredirect=on |url-status=live }}</ref>، ڇاڪاڻ ته هن 2011ع ۾ فلسطين جي مڪمل رڪن بڻجڻ کان پوءِ پنهنجا 80&nbsp;ملين ڊالر ساليانا يونيسڪو چندا ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا هئا. 194 رڪن ملڪن مان اسرائيل ۽ آمريڪا انهن 14 ووٽن ۾ شامل هئا، جيڪي رڪنيت جي خلاف پيا هئا.<ref name="bias">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-unesco-election-usa/u-s-israel-quit-u-n-heritage-agency-citing-bias-idUSKBN1CH1YO|title=U.S., Israel quit UNESCO over alleged bias|last=Irish|first=John|work=Reuters|date=13 October 2017|access-date=28 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328082539/https://www.reuters.com/article/us-unesco-election-usa/u-s-israel-quit-u-n-heritage-agency-citing-bias-idUSKBN1CH1YO|archive-date=28 March 2019|url-status=live}}</ref> جڏهن آمريڪا 2023ع ۾ اداري ۾ ٻيهر شامل ٿيڻ جو اعلان ڪيو، تڏهن هن سڀ پوئين بقايا ادائيگيون ڪرڻ جو به واعدو ڪيو.<ref name="usa2023" /> 4 فيبروري 2025ع تي، وائيٽ هائوس چيو ته يونيسڪو ۾ آمريڪي رڪنيت جو جائزو ورتو ويندو.<ref>{{cite web|url=https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/02/withdrawing-the-united-states-from-and-ending-funding-to-certain-united-nations-organizations-and-reviewing-united-states-support-to-all-international-organizations/|title=Withdrawing the United States from and ending funding to certain United Nations Organizations and reviewing United States support to all international organizations|website=the [[وائيٽ هائوس]]|date=February 4, 2025}}</ref> 22 جولاءِ تي، [[ڊونلڊ ٽرمپ]] فيصلو ڪيو ته آمريڪا 2026ع جي آخر کان لاڳو ٿيندي، ٻيهر يونيسڪو مان نڪري ويندو.<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/unesco-trump-withdraw-paris-united-nations-israel-129a4ffbce562e1aa497231e0bdd55a5|title=US says it's leaving UN cultural agency UNESCO again, only 2 years after rejoining|website=AP|date=July 22, 2025}}</ref> === ڪرد-ترڪ تڪرار === 25 مئي 2016ع تي، ترڪ شاعر ۽ انساني حقن جي ڪارڪن [[او. زي. ليوانيلي|ذوالفو ليوانيلي]]، [[ترڪي]] جي واحد يونيسڪو خيرسگالي سفير جي حيثيت تان استعيفيٰ ڏني. هن پنهنجي استعيفيٰ جا مکيه سبب [[ترڪي ۾ انساني حق|ترڪي ۾ انساني حقن جي صورتحال]] ۽ ڪرد اڪثريتي ڏکڻ اوڀر ترڪي جي سڀ کان وڏي شهر [[دياربڪر]] جي تاريخي [[سور، دياربڪر|سور]] ضلعي جي تباهي کي قرار ڏنو، جيڪا ترڪ فوج ۽ ڪرد ويڙهاڪن وچ ۾ [[ڪرد-ترڪ تڪرار (2015ع کان موجوده)|ويڙهه]] دوران ٿي. ليوانيلي چيو: "اهڙين ڀڃڪڙين خلاف خاموش رهندي امن بابت واعظ ڪرڻ يونيسڪو جي بنيادي نظرين سان تضاد آهي."<ref>"[https://www.reuters.com/article/us-turkey-rights-un/turkish-writer-quits-unesco-to-protest-damage-to-heritage-rights-abuse-idUSKCN0YH1KA Turkish writer quits UNESCO to protest damage to heritage, rights abuse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509012658/https://www.reuters.com/article/us-turkey-rights-un/turkish-writer-quits-unesco-to-protest-damage-to-heritage-rights-abuse-idUSKCN0YH1KA |date=9 May 2018 }}". Reuters. 26 May 2016.</ref> === غير قانوني فن واپار خلاف مهمون === 2020ع ۾ يونيسڪو چيو ته ثقافتي ملڪيت جي غير قانوني واپار جو حجم هر سال 10&nbsp;ارب ڊالرن تائين پهچي ٿو. ساڳئي سال [[رينڊ آرگنائيزيشن]] جي هڪ رپورٽ تجويز ڪيو ته اصل مارڪيٽ "هر سال چند سئو ملين ڊالرن کان وڌيڪ وڏي ٿيڻ جو امڪان نه آهي". هڪ ماهر، جنهن کي يونيسڪو 10&nbsp;ارب واري انگ سان منسوب ڪيو هو، ان کان انڪار ڪندي چيو ته هن کي "ڪا خبر ناهي" ته اهو انگ ڪٿان آيو. فن واپارين خاص طور يونيسڪو جي انگ تي تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته اهو سڄي عالمي فن مارڪيٽ جي 15٪ جي برابر هو.<ref>Vincent Noice, "Unesco, stop citing 'bogus' $10bn figure, art trade pleads", The Art Newspaper, 12 November 2020 [https://www.theartnewspaper.com/news/unesco-bogus-figure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201115080112/https://www.theartnewspaper.com/news/unesco-bogus-figure|date=15 November 2020}}.</ref> نومبر 2020ع ۾، يونيسڪو جي هڪ اشتهاري مهم جو حصو، جنهن جو مقصد لٽيل نوادرات جي بين الاقوامي اسمگلنگ کي اجاگر ڪرڻ هو، واپس وٺڻو پيو، ڇاڪاڻ ته ان غلط طور تي عجائب گهرن ۾ موجود اهڙن فن پارن جي هڪ سلسلي کي، جن جي ملڪيت جي تاريخ معلوم هئي، تازو لٽيل شيون ظاهر ڪيو، ڄڻ ته اهي خانگي مجموعن ۾ رکيل هجن. اشتهارن دعويٰ ڪئي ته بدھ جو هڪ سر، جيڪو 1930ع کان ميٽروپوليٽن ميوزيم جي مجموعي ۾ آهي، 2001ع ۾ ڪابل ميوزيم مان لٽيو ويو ۽ پوءِ آمريڪي فن مارڪيٽ ۾ اسمگل ڪيو ويو؛ پالميرا جو هڪ تدفيني يادگار، جيڪو ميٽ 1901ع ۾ حاصل ڪيو هو، تازو ئي اسلامي رياست جي ويڙهاڪن پالميرا ميوزيم مان لٽيو ۽ پوءِ يورپي قديم آثارن جي مارڪيٽ ۾ اسمگل ڪيو؛ ۽ ڪوٽ ڊي آئيوري جو هڪ ماسڪ، جنهن جي ملڪيت جي تاريخ ظاهر ڪري ٿي ته اهو 1954ع تائين آمريڪا ۾ موجود هو، 2010–2011ع ۾ هٿياربند جهيڙن دوران لٽيو ويو. ميٽ طرفان شڪايتن کان پوءِ، اهي اشتهار واپس ورتا ويا.<ref>Nancy Kenney, "Unesco under fire for using Met objects in anti-trafficking campaign", The Art Newspaper, 13 November 2020 [https://www.theartnewspaper.com/news/facing-complaint-unesco-pulls-misleading-images-from-advertisements-about-illicit-art-trafficking] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117145243/https://www.theartnewspaper.com/news/facing-complaint-unesco-pulls-misleading-images-from-advertisements-about-illicit-art-trafficking|date=17 November 2020}}</ref> == مصنوعات ۽ خدمتون == * يونيسڊاڪ (UNESDOC) ڊيٽابيس<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/unesco/resources/publications/unesdoc-database/|title=UNESDOC Database – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|website=unesco.org|access-date=8 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151214091237/http://www.unesco.org/new/en/unesco/resources/publications/unesdoc-database/|archive-date=14 December 2015|url-status=live}}</ref> – هن ۾ 1945ع کان شايع ٿيل 146,000 کان وڌيڪ يونيسڪو دستاويزن جو مڪمل متن، گڏوگڏ يونيسڪو لائبريري ۽ ميداني آفيسن ۽ ادارن جي دستاويزي مرڪزن جي مجموعن بابت ميٽاڊيٽا شامل آهي. === معلوماتي پروسيسنگ جا اوزار === يونيسڪو ڊيٽابيس انتظام (CDS/ISIS [جنهن کي برطانيه جي پوليس سافٽويئر پيڪيج ISIS سان نه ڳنڍيو وڃي]) ۽ ڊيٽا مائننگ/شمارياتي تجزيي (IDAMS) لاءِ ٻه پاڻ ۾ لاڳاپيل سافٽويئر پيڪيج تيار ڪري ٿو، انهن جي سار سنڀال ڪري ٿو، ۽ مفت ۾ ورهائي ٿو.<ref>{{cite web |url= http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=1542&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url= http://webarchive.loc.gov/all/20150108023105/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php%2DURL_ID%3D1542%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |url-status=dead |archive-date= 8 January 2015 |title= Information Processing Tools |publisher= Unesco }}</ref> * CDS/ISIS – معلومات جي ذخيرن ۽ انهن جي واپسي لاءِ هڪ عام مقصد وارو نظام. ان جو ونڊوز نسخو هڪ ڪمپيوٽر تي يا مقامي ايريا نيٽ ورڪ ۾ هلائي سگهجي ٿو. جاوا آءِ ايس آءِ ايس (JavaISIS) ڪلائنٽ/سرور جزا انٽرنيٽ ذريعي ريموٽ ڊيٽابيس انتظام جي سهولت ڏين ٿا ۽ ونڊوز، لينڪس ۽ ميڪنٽاش لاءِ دستياب آهن. ان کان علاوه، GenISIS استعمال ڪندڙن کي CDS/ISIS ڊيٽابيس جي ڳولا لاءِ HTML ويب فارم تيار ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿو. ISIS_DLL، CDS/ISIS تي ٻڌل ايپليڪيشنن جي ترقي لاءِ هڪ API مهيا ڪري ٿو. * OpenIDAMS – عددي ڊيٽا جي پروسيسنگ ۽ تجزيي لاءِ هڪ سافٽويئر پيڪيج، جيڪو يونيسڪو طرفان تيار، سنڀاليو ۽ ورهايو وڃي ٿو. اصل پيڪيج ملڪيتي (proprietary) هو، پر يونيسڪو ان کي کليل ذريعو (open source) طور مهيا ڪرڻ لاءِ هڪ منصوبي جي شروعات ڪئي آهي.<ref>{{cite web |url= http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=15653&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url= http://webarchive.loc.gov/all/20150113175706/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php%2DURL_ID%3D15653%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |url-status=dead |archive-date= 13 January 2015 |title= OpenIDAMS |publisher= Unesco }}</ref> * IDIS – CDS/ISIS ۽ IDAMS جي وچ ۾ سڌي ڊيٽا مٽاسٽا لاءِ هڪ اوزار. == پڻ ڏسو == {{portal|اسڪول|سائنس|سماج|سياست|دنيا}} * {{Annotated link |علمي نقل و حرڪت جو نيٽ ورڪ}} * {{Annotated link |قومن جي ليگ جا آرڪائيو}} * {{Annotated link |يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جون فهرستون}} * ''[[يونيسڪو ريڪلائننگ فگر 1957–58]]''، [[هينري مور]] جو مجسمو * {{Annotated link |يوني ريف}} * {{Annotated link |جسماني تعليم، جسماني سرگرمي ۽ راندين بابت بين الاقوامي چارٽر}} * {{Annotated link |ثقافتي پاليسين ۽ پائيدار ترقي بابت عالمي ڪانفرنس}} {{clear}} == حوالا == {{reflist}} {{notelist}} <references group="lower-alpha"/> == وڌيڪ مطالعو == * Finnemore, Martha. 1993. "[https://www.jstor.org/stable/2706939?seq=1 International Organizations as Teachers of Norms: The United Nations Educational, Scientific, and Cutural{{sic|nolink=y}} Organization and Science Policy.]" ''International Organization'' Vol. 47, No. 4 (Autumn, 1993), pp.&nbsp;565–597 == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{sisterlinks|d=Q7809|c=Category:UNESCO|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=WikiProject UNESCO|mw=no|s=no|wikt=no|species=no}} * {{Official website|https://www.unesco.org/}} {{United Nations}} {{ECOSOC}} {{UN Charter}} {{Supranationalism/World government topics |state = autocollapse}} {{Humanitarian partners of the European Commission}} {{Authority control}} [[زمرو:يونيسڪو]] [[زمرو:ثقافتي ورثي جا ادارا]] [[زمرو:بين الحڪومتي ثقافتي تنظيمون]] [[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]] [[زمرو:ثقافت سان لاڳاپيل تنظيمون]] [[زمرو:1945ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي تعليمي تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي سائنسي تنظيمون]] [[زمرو:تحفظ ۽ بحالي واريون تنظيمون]] [[زمرو:گڏيل قومن جون خصوصي ايجنسيون]] [[زمرو:يورپ ۾ قائم گڏيل قومن جون تنظيمون]] [[زمرو:امن جون تنظيمون]] [[زمرو:فرانس ۽ گڏيل قومون]] [[زمرو:گڏيل قومن جو ترقياتي گروپ]] [[زمرو:پيرس ۾ قائم بين الاقوامي تنظيمون]] [[زمرو:فرانس ۾ قائم ثقافتي تنظيمون]] [[زمرو:فرانس ۾ قائم تعليمي تنظيمون]] [[زمرو:فرانس ۾ قائم سائنسي تنظيمون]] [[زمرو:1945ع ۾ فرانس ۾ قائم ٿيل ادارا]] abzor57of8io832cuoqbuwhpsagqveh 0 22768 429539 427326 2026-11-07T22:53:05Z Intisar Ali 8681 429539 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ايشوري جوتواڻي | native_name = ايشوري ٽوپڻداس جوتواڻي | birth_date = {{Birth date|1930|11|11|df=y}} | birth_place = [[سيوهڻ]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|2013|2|6|1930|11|11|df=y}} | death_place = [[پوني]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]] | occupation = ناول نگار، ڪهاڻيڪار، مضمون نگار، سفرناما نگار، تعليمدان | language = [[سنڌي ٻولي]] | education = بي. اي. (آنرز)، ايم. اي. | genre = [[ناول]]، [[ڪهاڻي]]، [[مضمون]]، [[سفرنامو]]، سوانحي ادب | notableworks = محبت جو تياڳ، الفت جي آڳ، ڪامل جون ڪهاڻيون، امنگن جا آبشار، ڇترپتي شواجي | awards = قومي اوارڊ، قومي ڪائونسل براءِ فروغ سنڌي ٻولي (2000ع) }} '''ايشوري ٽوپڻداس جوتواڻي''' (انگريزي: ''Ishwari Topandas Jotwani''؛ 11 نومبر 1930ع – 6 فيبروري 2013ع) سنڌي ٻوليءَ جي ناول نگار، ڪهاڻيڪار، مضمون نگار، سفرناما نگار ۽ تعليمدان هئي. سندس جنم [[سيوهڻ]]، [[سنڌ]] ۾ ٿيو. هن هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ حصو ورتو ۽ [[هندستان جي ورهاڱي|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت لڏي وئي، جتي سنڌي ٻوليءَ جي تدريس، ادبي تخليق ۽ تنظيمي سرگرمين سان وابسته رهي.<ref name="SindhianaIshwari">{{حوالو_ويب |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايشوري%20جوتواڻي |title=ايشوري جوتواڻي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-10-01 |archive-date=2019-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111134529/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%8A%20%D8%AC%D9%88%D8%AA%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A |url-status=dead }}</ref><ref name="FridayTimes2024">{{cite web |last=Junejo |first=Zaffar |title=Partition Pain |url=https://www.thefridaytimes.com/10-Sep-2024/partition-pain |website=The Friday Times |date=10 September 2024 |language=en }}</ref> سندس مشهور تصنيفن ۾ ''محبت جو تياڳ''، ''الفت جي آڳ''، ''ڪامل جون ڪهاڻيون''، ''امنگن جا آبشار'' ۽ ''ڇترپتي شواجي'' شامل آهن. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ سندس ناولن ۽ مضمون نگاريءَ جو ذڪر ڪندي سندس ادبي تخليقن ۾ زندگيءَ ڏانهن آدرشي نقطه نظر جي نشاندهي ڪئي آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ خاندان == ايشوري جوتواڻي 11 نومبر 1930ع تي ان وقت جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي قديم شهر [[سيوهڻ]] ۾ پيدا ٿي. سندس والد جو نالو ٽوپڻداس هو. هن پنهنجو ننڍپڻ سيوهڻ ۾ گذاريو ۽ شروعاتي تعليم پڻ اتي حاصل ڪئي.<ref name="SindhianaIshwari"/> سندس والد فوجي انجنيئرنگ سروسز سان وابسته هو ۽ [[آگرو|آگري]] ۾ مقرر رهيو. ايشوري پنهنجي هڪ بيوهه ماسيءَ سان [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ رهندي هئي. سندس ورهاڱي بابت يادگيرين مان ان دور جي گهريلو زندگي، تعليم سان دلچسپي ۽ سماجي ماحول بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="FridayTimes2024"/> ورهاڱي کان پوءِ هوءَ ڀارت لڏي وئي ۽ آخرڪار پوني ۾ رهائش اختيار ڪيائين. سندس زندگيءَ جو وڏو حصو اتي تعليمي ۽ ادبي سرگرمين ۾ گذريو.<ref name="SindhianaIshwari"/><ref name="SindhiSangatOld">{{حوالو_ويب |url=https://www.sindhisangat.com/ishwari_jotwani.php |title=Ishwari Topandas Jotwani |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2020-10-01 |archive-date=2022-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007050457/https://www.sindhisangat.com/ishwari_jotwani.php |url-status=dead }}</ref> == تعليم == ايشوري جوتواڻيءَ شروعاتي تعليم سيوهڻ ۾ حاصل ڪئي ۽ پوءِ حيدرآباد ۾ ڪاليجي تعليم ورتائين. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ تعليم جاري رکيائين. سندس سوانحي رڪارڊ موجب، هن بي. اي. (آنرز) ۽ ايم. اي. جون ڊگريون حاصل ڪيون.<ref name="SindhianaIshwari"/><ref name="SindhiSangat">{{cite web |title=(Late) Ishwari Topandas Jotwani |url=https://sindhisangat.com/promoters/ishwari-topandas-jotwani/ |website=Sindhi Sangat |language=en }}</ref> سندس تعليم بابت سنڌي سوانحي بيانن ۾ پوني جي ڪاليجن جو ذڪر ملي ٿو. هن سنڌي ٻوليءَ ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ تدريس کي پنهنجي پيشه ورانه زندگيءَ جو اهم حصو بڻايو.<ref name="SindhiSangatOld"/> == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ حصو == ايشوري جوتواڻي ننڍيءَ عمر کان سياسي ۽ قومي سرگرمين ۾ دلچسپي رکندي هئي. هن 1942ع ۾ انگريزن خلاف [[هندستان ڇڏيو تحريڪ|هندستان ڇڏيو تحريڪ]] ۾ حصو ورتو. ان سلسلي ۾ کيس گرفتار ڪري حيدرآباد جي سينٽرل جيل ۾ ڪجهه عرصي لاءِ قيد رکيو ويو.<ref name="SindhianaIshwari"/><ref name="SindhiSangat"/> ظفر جوڻيجي جي مضمون ''Partition Pain'' ۾ پڻ سندس آزاديءَ جي تحريڪ سان وابستگيءَ جو ذڪر موجود آهي. آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندس حصو سندس زندگيءَ جي اهم تاريخي واقعن مان هڪ هو.<ref name="FridayTimes2024"/> == ورهاڱو ۽ ڀارت ڏانهن لڏپلاڻ == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ ايشوري جوتواڻيءَ کي پنهنجي اباڻي وطن سنڌ ڇڏڻي پئي. هوءَ ڀارت جي مختلف هنڌن تي رهڻ کان پوءِ پوني ۾ آباد ٿي.<ref name="FridayTimes2024"/> ورهاڱي بابت سندس يادگيرين تي ٻڌل مضمون ''ورهاڱي جو درد'' ادبي رسالي ''ورثو'' جي ستين جلد ۾ شايع ٿيو، جنهن جي ايڊيٽر [[ريتا شاهاڻي]] هئي. هن مضمون جو انگريزي ترجمو ظفر جوڻيجي ''Partition Pain'' جي عنوان سان 10 سيپٽمبر 2024ع تي شايع ڪيو.<ref name="FridayTimes2024"/> هن يادگيريءَ ۾ سنڌ ڇڏڻ جي تڪليف، گهر ۽ وطن کان جدائي، لڏپلاڻ جي بيچيني ۽ نئين ملڪ ۾ زندگي شروع ڪرڻ جا تجربا بيان ٿيل آهن. سندس هيءَ لکڻي ورهاڱي جي انساني ۽ سماجي اثرن بابت هڪ ذاتي شاهديءَ جي حيثيت رکي ٿي. == تعليمي ۽ تنظيمي خدمتون == ورهاڱي کان پوءِ ايشوري جوتواڻي پوني ۾ سنڌي ٻوليءَ جي تدريس سان وابسته رهي. هن سينٽ ميران هاءِ اسڪول ۽ سينٽ ميران ڪاليج فار گرلس ۾ سنڌي پڙهائي. سندس سوانحي احوال موجب، هوءَ ڪاليجي تدريس سان گڏ ليڪچرار ۽ پوءِ پروفيسر طور پڻ ڪم ڪندي رهي.<ref name="SindhianaIshwari2">{{حوالو_ويب |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايشوري%20جوتواڻي%202 |title=ايشوري جوتواڻي 2 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-10-01 |archive-date=2019-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111134524/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%8A%20%D8%AC%D9%88%D8%AA%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A%202 |url-status=dead }}</ref> هوءَ [[پوني يونيورسٽي]]ءَ جي سنڌي بورڊ آف اسٽڊيز جي چيئرپرسن، [[ممبئي يونيورسٽي]]ءَ جي سنڌي بورڊ آف اسٽڊيز جي ميمبر ۽ سنڌي ساهتيه اڪيڊمي، دهليءَ جي ميمبر پڻ رهي. ان کان سواءِ، هن واڊيا ڪاليج ۽ سينٽ ميران ڪاليج فار گرلس جي هاسٽلن ۾ سپرنٽينڊنٽ طور ذميواريون نڀايون.<ref name="SindhianaIshwari2"/><ref name="SindhiSangat"/> ايشوري جوتواڻي سنڌي ساهتيه سڀا، پوني جي صدر پڻ رهي. سندس تعليمي ۽ تنظيمي سرگرمين جو تعلق ڀارت ۾ سنڌي ٻوليءَ جي تدريس، ادبي سرگرمين ۽ سنڌي ثقافتي ورثي جي تسلسل سان هو.<ref name="SindhiSangat"/> == ادبي خدمتون == ايشوري جوتواڻيءَ سنڌي ادب جي ڪيترين صنفن ۾ لکيو، جن ۾ ناول، ڪهاڻي، مضمون، سفرنامو ۽ سوانحي ادب شامل آهن. سندس لکڻين ۾ محبت، انساني رشتا، اخلاقي قدر، سماجي زندگي ۽ ورهاڱي جا تجربا اهم موضوع آهن.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="FridayTimes2024"/> موتي لال جوتواڻيءَ موجب، سندس ادبي تخليقن ۾ زندگيءَ ڏانهن آدرشي يا مثالي نقطه نظر نمايان آهي. اهو رجحان انساني لاڳاپن ۽ اخلاقي قدرن کي اهميت ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ناول نگاري === ايشوري جوتواڻيءَ جا ٻه مشهور ناول ''محبت جو تياڳ'' ۽ ''الفت جي آڳ'' آهن. اهي سندس شروعاتي ادبي دور جون اهم تصنيفون آهن. ''محبت جو تياڳ'' هندي ٻوليءَ جي هڪ تصنيف تان سنڌيءَ ۾ اخذ ڪيل ناول آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هي ناول 1952ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۽ ليکڪا جي سوانحي رڪارڊ ۾ ان جي اشاعت 1951ع ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaIshwari"/><ref name="SindhiSangat"/> ''الفت جي آڳ'' سندس ٻيو مشهور ناول آهي. جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ان جي اشاعت 1957ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ٻين سوانحي ذريعن موجب، اهو 1953ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangat"/> انهن ناولن جي ڪهاڻي، ڪردارنگاري ۽ فني خصوصيتن بابت تفصيلي جائزي لاءِ اصل متنن جو مطالعو ضروري آهي. === ڪهاڻي نويسي === ايشوري جوتواڻيءَ ڪهاڻيءَ جي صنف ۾ پڻ لکيو. سندس ڪهاڻين جو مجموعو ''ڪامل جون ڪهاڻيون'' 1993ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="SindhiSangat"/> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''Gandhiji on Sindh and the Sindhis'' ۾ ايشوري جوتواڻيءَ جي ڪهاڻي ''اٿ ڀارتي سنتان'' جو ذڪر ڪيو آهي. هن ڪهاڻيءَ کي 1945ع ۽ 1946ع جي قومي سجاڳيءَ واري سنڌي ڪهاڻيءَ جي پسمنظر ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="GandhijiSindhis">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=Gandhiji on Sindh and the Sindhis |year=1998 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Gandhiji_On_Sindh_And_The_Sindhis-Motilal_Jotwani-1998-Complete.pdf }}</ref> سندس ٻين ڪهاڻين ۽ ادبي لکڻين ۾ انساني تجربن، سماجي حالتن ۽ اخلاقي قدرن سان لاڳاپيل موضوع ملن ٿا. === مضمون ۽ سفرناما === ''امنگن جا آبشار'' سندس مضمونن ۽ سفرنامن جو مجموعو آهي. ليکڪا جي سوانحي رڪارڊ موجب، اهو 1993ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي هڪ داخلا ۾ ان جي اشاعت 1996ع ڄاڻايل آهي.<ref name="SindhiSangat"/><ref name="SindhianaIshwari2"/> سندس مضمونن ۾ سماجي ۽ ادبي موضوعن سان گڏ ذاتي تجربن ۽ سفرن جا احوال پڻ شامل آهن. === سوانحي ۽ تاريخي ادب === ايشوري جوتواڻيءَ جي تصنيفن ۾ ''ڇترپتي شواجي'' ۽ ''ارجن'' يا ''مهارٿي ارجن'' جهڙا عنوان پڻ ملن ٿا. اهي تاريخي ۽ سوانحي موضوعن سان لاڳاپيل آهن.<ref name="SindhiSanchaya">{{cite web |title=Chhatrapati Shivaji |url=https://sindhisanchaya.online/books/2692 |website=Sindhi Sanchaya |language=en }}</ref> ''ڇترپتي شواجي'' جي اشاعت جو سال 1996ع ڄاڻايل آهي. سندس ٻين ڪتابن ۾ ''آکاڻيون پورب ديس جون''، ''امر چتر ڪٿا''، ''ڪوتڪ گلدستو'' ۽ ''ڪرامتي ڪوتڪ'' جا عنوان پڻ سوانحي فهرستن ۾ درج آهن.<ref name="SindhianaIshwari2"/> == تصنيفون == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#245779;color:white;" | ڪتاب جو نالو ! style="background:#245779;color:white;" | صنف يا موضوع ! style="background:#245779;color:white;" | اشاعت ! style="background:#245779;color:white;" | ڪتابياتي وضاحت |- | ''محبت جو تياڳ'' | ناول؛ هنديءَ تان اخذ ڪيل | 1951ع يا 1952ع | ذريعن ۾ اختلاف |- | ''الفت جي آڳ'' | ناول | 1953ع يا 1957ع | ذريعن ۾ اختلاف |- | ''ڪامل جون ڪهاڻيون'' | ڪهاڻيون | 1993ع | سوانحي رڪارڊ موجب |- | ''امنگن جا آبشار'' | مضمون ۽ سفرناما | 1993ع يا 1996ع | ذريعن ۾ اختلاف |- | ''ڇترپتي شواجي'' | سوانحي ۽ تاريخي ادب | 1996ع | ڪتابياتي رڪارڊ ۾ ذڪر |- | ''آکاڻيون پورب ديس جون'' | ڪهاڻيون | غيرتصديق ٿيل | اصل ڇاپي جي تصديق گهربل |- | ''ادبي پشپ'' | ادبي تصنيف | غيرتصديق ٿيل | اصل ڇاپي جي تصديق گهربل |- | ''ارجن (مهارٿي ارجن)'' | سوانحي يا تاريخي موضوع | غيرتصديق ٿيل | اصل ڇاپي جي تصديق گهربل |- | ''امر چتر ڪٿا'' | ڪهاڻيون يا تاريخي موضوع | غيرتصديق ٿيل | اصل ڇاپي جي تصديق گهربل |- | ''ڪوتڪ گلدستو'' | ادبي تصنيف | غيرتصديق ٿيل | اصل ڇاپي جي تصديق گهربل |- | ''ڪرامتي ڪوتڪ'' | ادبي تصنيف | غيرتصديق ٿيل | اصل ڇاپي جي تصديق گهربل |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaIshwari"/><ref name="SindhianaIshwari2"/><ref name="SindhiSangat"/><ref name="SindhiSanchaya"/> == ادبي فڪر ۽ اسلوب == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي موجب، ايشوري جوتواڻيءَ جي لکڻين ۾ آدرشي فڪر نمايان آهي. سندس ناولن جا عنوان محبت، تياڳ ۽ انساني جذبن سان لاڳاپيل آهن، پر انهن جي ڪهاڻي، ڪردارن ۽ فني خصوصيتن بابت قطعي تنقيدي راءِ قائم ڪرڻ لاءِ اصل ناولن جو مطالعو ضروري آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سندس ورهاڱي بابت يادگيريءَ ۾ ذاتي تجربو ۽ اجتماعي تاريخ گڏ ملن ٿا. ان ۾ وطن ڇڏڻ جي تڪليف، بي گهر ٿيڻ جو احساس ۽ نئين سماجي ماحول ۾ زندگيءَ جي شروعات جا تجربا بيان ٿيل آهن.<ref name="FridayTimes2024"/> == اعزاز ۽ مڃتا == ايشوري جوتواڻيءَ کي سنڌي ادب ۽ ٻوليءَ لاءِ خدمتن جي اعتراف طور 2000ع ۾ ڀارت جي قومي ڪائونسل براءِ فروغ سنڌي ٻولي (''National Council for Promotion of Sindhi Language'') پاران قومي اوارڊ ڏنو ويو.<ref name="SindhianaIshwari"/><ref name="SindhianaIshwari2"/><ref name="SindhiSangat"/> هوءَ سنڌي ساهتيه سڀا، پوني جي صدر رهي ۽ مختلف تعليمي ۽ ادبي ادارن سان وابسته رهي. == وفات == ايشوري جوتواڻي 6 فيبروري 2013ع تي [[پوني]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]] ۾ وفات ڪئي. سندس وفات جي تاريخ ظفر جوڻيجي جي 2024ع واري مضمون ۽ مدهوش موهن جي سفرنامي ''پونا ايڪسپريس'' (2014ع) ۾ ڄاڻايل آهي.<ref name="FridayTimes2024"/><ref name="PunaExpress">{{cite book |last=موهن |first=مدهوش |title=پونا ايڪسپريس |publisher=ڪويتا پبليڪيشن |location=حيدرآباد |year=2014 |language=sd }}</ref> == سنڌي ادب ۾ حيثيت == ايشوري جوتواڻيءَ جو ادبي ڪم ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ جي سنڌي ادبي زندگيءَ سان لاڳاپيل آهي. سندس شروعاتي ڪهاڻين ۾ قومي سجاڳيءَ جا موضوع ملن ٿا، جڏهن ته پوءِ هن ناول، ڪهاڻي، مضمون، سفرنامي ۽ سوانحي ادب ۾ لکيو. ڀارت ۾ سنڌي ٻوليءَ جي تدريس ۽ ادبي تنظيمن سان سندس وابستگيءَ جو تعلق سنڌي ٻوليءَ جي تسلسل ۽ نئين نسل تائين ادبي ورثي جي منتقليءَ سان هو. سندس ورهاڱي بابت يادگيري سنڌي هندن جي لڏپلاڻ ۽ ان جي انساني تجربن کي سمجهڻ لاءِ هڪ ذاتي تاريخي شاهدي آهي.<ref name="FridayTimes2024"/><ref name="SindhiSangat"/> == ڪتابياتي اختلاف ۽ تحقيق == ايشوري جوتواڻيءَ جي ڪجهه تصنيفن جي اشاعتي سالن بابت ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ''محبت جو تياڳ'' 1952ع ۽ ''الفت جي آڳ'' 1957ع ۾ شايع ٿيا، جڏهن ته ٻين سوانحي ذريعن ۾ ترتيبوار 1951ع ۽ 1953ع ڄاڻايل آهن.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaIshwari"/><ref name="SindhiSangat"/> اهڙيءَ طرح ''امنگن جا آبشار'' جي اشاعت لاءِ 1993ع ۽ 1996ع ٻئي سال ملن ٿا. انهن اختلافن جي قطعي حل لاءِ اصل ڪتابن جي عنواني صفحن، ڇاپن ۽ لائبريري رڪارڊن جي تصديق ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناول]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي مضمون نويسي]] * [[سنڌي سفرنامو]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[سنڌي هندو]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[سيوهڻ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=Gandhiji on Sindh and the Sindhis |year=1998 |language=en }} * {{cite book |last=موهن |first=مدهوش |title=پونا ايڪسپريس |publisher=ڪويتا پبليڪيشن |location=حيدرآباد |year=2014 |language=sd }} [[زمرو:1930ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2013ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي ليکڪائون]] [[زمرو:ليکڪائون]] [[زمرو:سنڌي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي مضمون نگار]] [[زمرو:سنڌي سفرناما نگار]] [[زمرو:سنڌي عورتون]] [[زمرو:سيوهڻ جا ماڻهو]] [[زمرو:ڀارت جا سنڌي اديب]] 0mshzx9d7kn2rzfzz2h4frc7kqou924 0 29510 429521 285493 2026-11-07T22:12:20Z Intisar Ali 8681 429521 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = جيوت سنگھ | native_name = جيوت سنگهه صوفي | birth_date = لڳ ڀڳ 1840ع؛ ٻي روايت موجب 1834ع | birth_place = [[قمبر]]، [[سنڌ]] | death_date = جنوري 1899ع؛ ٻي روايت موجب 1891ع | occupation = شاعر، درويش، طبيب | language = [[سنڌي ٻولي]]، [[هندي ٻولي]] | known_for = گيان مارگي شاعري، ويدانتي فڪر ۽ روحاني تعليم | movement = [[گيان مارگ]]، [[ويدانت]] | religion = هندو ڌرم | teacher = ولايت راءِ }} '''جيوت سنگھ'''، جنهن کي '''جيوت سنگھ صوفي''' پڻ چيو وڃي ٿو، اڻويهين صديءَ جو سنڌ سان لاڳاپيل ويدانتي شاعر، درويش ۽ طبيب هو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، هو لڳ ڀڳ 1840ع ۾ [[قمبر]] ۾ هڪ خوشحال سئناڻي خاندان ۾ پيدا ٿيو ۽ جنوري 1899ع ۾ وفات ڪيائين. هو سنڌي ۽ هندي ٻولين ۾ شاعري ڪندو هو ۽ سندس شاعريءَ ۾ روحاني محبت، پريم ۽ معرفت جا موضوع نمايان هئا.<ref name="SindhianaJiwat">{{cite encyclopedia |title=جيوت سنگهه صوفي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |year=2011 |isbn=978-969-9098-40-6 |language=sd }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''Jivitsingh'' نالي شاعر کي گيان مارگي سنڌي شاعر قرار ڏنو آهي، جنهن هندي ٻوليءَ ۾ شاعري ڪئي. جوتواڻيءَ موجب، سندس حياتيءَ جا سال 1834ع کان 1891ع تائين هئا. انهن تاريخن ۾ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي بيان سان اختلاف موجود آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhianaJiwat"/> == ننڍپڻ ۽ خاندان == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، جيوت سنگهه جو جنم 1256هه، لڳ ڀڳ 1840ع ۾ قمبر جي هڪ خوشحال سئناڻي خاندان ۾ ٿيو. سندس وڏا باغن ۽ زراعت سان لاڳاپيل هئا. ننڍپڻ ۾ ئي سندس پيءُ وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ سندس تعليم ۽ تربيت جي ذميواري سندس ماءُ سنڀالي.<ref name="SindhianaJiwat"/> ننڍپڻ کان ئي جيوت سنگهه جو لاڙو ساڌن، سنتن ۽ روحاني صحبت ڏانهن هو. هو مذهبي ۽ روحاني مجلسن ۾ دلچسپي وٺندو هو. ان وقت جي تعليمي روايت موجب، هن فارسي ٻوليءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ سنڌي ٻوليءَ تي پڻ عبور حاصل ڪيائين.<ref name="SindhianaJiwat"/> == تعليم ۽ ابتدائي زندگي == تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ سندس وڏي ڀاءُ شامداس جي خواهش هئي ته جيوت سنگهه پنهنجي اباڻي ملڪيت ۽ زراعت جي سنڀال ۾ حصو وٺي. خاندان وٽ باغ ۽ زرعي زمينون هيون، تنهنڪري جيوت سنگهه پڻ پنهنجي ڀاءُ جي خواهش موجب اباڻي ڪرت اختيار ڪئي.<ref name="SindhianaJiwat"/> هو ڪڏهن ڪڏهن گهوڙي تي چڙهي زمينن ۽ باغن جو معائنو ڪندو هو، پر سندس دلچسپي دنياوي ڪاروبار جي ڀيٽ ۾ روحاني زندگيءَ سان وڌيڪ هئي. جڏهن به موقعو ملندو هئس ته ساڌن ۽ درويشن جي صحبت ۾ ويندو هو ۽ مذهبي مجلسن ۾ شريڪ ٿيندو هو.<ref name="SindhianaJiwat"/> == روحاني تربيت ۽ سنت يوگ == === ولايت راءِ جي صحبت === جيوت سنگهه جي روحاني تربيت ۾ ولايت راءِ نالي درويش جو اهم ڪردار هو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، ولايت راءِ اصل [[هالا|هالن]] جو رهواسي ۽ کتري خاندان سان تعلق رکندڙ هو. هو سرڪاري ملازمت ۾ تپيدار هو، پر ويدانتي علم ۽ يوگ وديا سان سندس گهرو تعلق هو.<ref name="SindhianaJiwat"/> ولايت راءِ پنهنجي روحاني علم سبب سنڌ ۾ مشهور هو. جيوت سنگهه جو وڏو ڀاءُ شامداس پڻ سندس معتقد هو. شامداس پنهنجي ڀاءُ جي روحاني دلچسپي ڏسي ولايت راءِ کي درخواست ڪئي ته جيوت سنگهه جي تربيت ۽ رهنمائي ڪري. پوءِ هو جيوت سنگهه کي ولايت راءِ وٽ وٺي ويو.<ref name="SindhianaJiwat"/> ولايت راءِ جي صحبت ۽ رهنمائيءَ ۾ جيوت سنگهه روحاني تعليم حاصل ڪئي. ان کان پوءِ سندس زندگيءَ جو وڏو حصو پنهنجي ست گر، يعني مرشد، ۽ ساڌ سنگ جي خدمت ۽ صحبت ۾ گذرڻ لڳو.<ref name="SindhianaJiwat"/> === شنڪر ڀارتيءَ سان ملاقات === انهيءَ دور ۾ [[شڪارپور]] ۾ مهراج شنڪر ڀارتي نالي هڪ درويش مشهور هو. جيوت سنگهه سندس ملاقات ۽ درشن لاءِ شڪارپور ويو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، هن اتي صوفين ۽ درويشن جي صحبت ۾ وقت گذاريو ۽ ماڻهن وٽ عزت حاصل ڪئي.<ref name="SindhianaJiwat"/> شڪارپور مان موٽڻ کان پوءِ قمبر ۾ سندس روحاني مجلسن ۾ ماڻهن جي دلچسپي وڌي. سندس رهائشگاهه تي ڪٿا ۽ ڪيرتن جون مجلسون ٿينديون هيون، جن ۾ عورتون ۽ مرد ٻئي شرڪت ڪندا هئا.<ref name="SindhianaJiwat"/> == ذاتي زندگي == جيوت سنگهه شادي شده هو، پر کيس ڪو اولاد نه ٿيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، هو گهريلو ۽ دنياوي معاملن جي ڀيٽ ۾ درويشن جي صحبت، خدمت ۽ روحاني زندگيءَ ڏانهن وڌيڪ مائل رهيو.<ref name="SindhianaJiwat"/> == مرشد جي وفات ۽ پوئين زندگي == جيوت سنگهه جي مرشد ولايت راءِ لڳ ڀڳ 1887ع ۾ وفات ڪئي. ان وقت جيوت سنگهه وٽس موجود هو. مرشد جي وفات جو مٿس گهرو اثر پيو.<ref name="SindhianaJiwat"/> ان کان پوءِ جيوت سنگهه پنهنجي وقت جو وڏو حصو ماڻهن جي خدمت، روحاني مجلسن ۽ طبابت ۾ گذارڻ لڳو. سندس زندگيءَ ۾ مذهبي تعليم ۽ انساني خدمت ٻئي اهم حيثيت رکندا هئا.<ref name="SindhianaJiwat"/> == طبابت == جيوت سنگهه کي [[آيور ويد|آيور ويدڪ طب]] سان دلچسپي هئي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، هو پنهنجي دور ۾ هڪ ماهر ويڄ ۽ طبيب طور مشهور ٿيو. سندس علاج جا طريقا سادا هئا ۽ مقامي ماڻهو وٽس علاج لاءِ ايندا هئا.<ref name="SindhianaJiwat"/> سندس طبي خدمتن بابت تاريخي بيان موجود آهي، پر استعمال ڪيل دوائن جي مڪمل فهرست، علاج جي طبي اثرائتي هجڻ بابت سائنسي ثبوت يا سندس طبابت سان لاڳاپيل اصل لکيل نسخا دستياب نه آهن. == شاعري == جيوت سنگهه سنڌي ۽ هندي ٻولين ۾ شاعري ڪندو هو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، سندس شاعري سادي، پريم سان ڀرپور ۽ روحاني جذبن جي ترجمان هئي.<ref name="SindhianaJiwat"/> موتي لال جوتواڻيءَ کيس گيان مارگي شاعر قرار ڏنو آهي، جنهن هندي ٻوليءَ ۾ شاعري ڪئي. [[گيان مارگ]] جو تعلق روحاني علم، خودشناسي ۽ معرفت جي تصور سان آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جيوت سنگهه جي شاعريءَ جو تعلق ويدانتي فڪر ۽ روحاني محبت جي روايت سان بيان ڪيو ويو آهي. سندس ڪنهن مخصوص شعري مجموعي، نظم، دوهي يا ٻي تصنيف جو مستند عنوان دستياب نه آهي.<ref name="SindhianaJiwat"/> == ادبي ۽ روحاني پسمنظر == اڻويهين صديءَ جي سنڌ ۾ صوفيانه، ويدانتي ۽ ڀڳتي روايتن سان لاڳاپيل شاعريءَ جو رواج موجود هو. روحاني شاعرن جي ڪلام ۾ معرفت، محبت، ويراڳ ۽ انساني زندگيءَ جي فاني هجڻ جهڙا موضوع ملن ٿا.<ref name="CulturalHeritageIndia">{{cite book |title=The Cultural Heritage of India |volume=5 |chapter=Sindhi Literature |publisher=Ramakrishna Mission Institute of Culture |language=en |url=https://estudantedavedanta.net/Cultural_Heritage_Vol_V.pdf }}</ref> جيوت سنگهه کي انهن روحاني روايتن جي پسمنظر ۾ ڏٺو ويندو آهي. سندس زندگيءَ ۾ ويدانتي تعليم، ساڌ سنگ، ڪٿا ڪيرتن ۽ انساني خدمت اهم حيثيت رکندا هئا.<ref name="SindhianaJiwat"/> ''The Cultural Heritage of India'' جي پنجين جلد ۾ ''Jiwat Singh'' نالي شاعر جو ذڪر سنڌي صوفيانه ۽ عشقيه شاعريءَ سان لاڳاپيل شاعرن ۾ ملي ٿو. انهيءَ ذڪر ۽ جوتواڻيءَ واري ''Jivitsingh'' جي سڃاڻپ کي مڪمل طور هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي تحقيق گهربل آهي.<ref name="CulturalHeritageIndia"/><ref name="Jotwani1996"/> == وفات == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، جيوت سنگهه جنوري 1899ع ۾ وفات ڪئي.<ref name="SindhianaJiwat"/> موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ سندس وفات جو سال 1891ع ڄاڻايل آهي. ٻنهي ذريعن ۾ اٺن سالن جو اختلاف موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == سوانحي تاريخن بابت اختلاف == جيوت سنگهه جي جنم ۽ وفات بابت مختلف ذريعن ۾ اختلاف ملن ٿا. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | تفصيل ! style="background:#245779;color:white;" | موتي لال جوتواڻي ! style="background:#245779;color:white;" | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | جنم | 1834ع | 1256هه، لڳ ڀڳ 1840ع |- | وفات | 1891ع | جنوري 1899ع |- | ادبي سڃاڻپ | گيان مارگي شاعر | ويدانتي شاعر ۽ درويش |- | شاعريءَ جي ٻولي | هندي | سنڌي ۽ هندي |- | روحاني استاد | ڄاڻايل نه آهي | ولايت راءِ |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaJiwat"/> سنڌ جي نانڪ پنٿي سنتن بابت هڪ تاريخي مطالعي ۾ پڻ جيوت سنگهه نالي شخص جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو ولايت راءِ جو شاگرد ۽ قمبر سان لاڳاپيل هو. انهيءَ مطالعي موجب، سندس وفات 1899ع ۾ ٿي. اها معلومات ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي بيان سان ملي ٿي.<ref name="NanakpanthiSaints">{{cite web |title=Nanakpanthi Saints of Sindh |url=https://sindhcourier.com/nanakpanthi-saints-of-sindh/ |website=Sindh Courier |language=en }}</ref> جوتواڻيءَ واري شاعر ۽ قمبر جي ويدانتي درويش جي هڪجهڙائيءَ بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ ته موجود ذريعن ۾ سندن حياتيءَ جا سال مختلف آهن. == پڻ ڏسو == * [[گيان مارگ]] * [[ويدانت]] * [[سنڌي شاعري]] * [[هندي شاعري]] * [[ڀڳتي تحريڪ]] * [[سنڌي ادب]] * [[قمبر]] * [[آيور ويد]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite encyclopedia |title=جيوت سنگهه صوفي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |year=2011 |isbn=978-969-9098-40-6 |language=sd }} [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:هندي ٻوليءَ جا شاعر]] [[زمرو:اڻويهين صديءَ جا شاعر]] [[زمرو:سنڌي صوفي]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:قمبر]] 8przxiyqiaa6yqxc4halem02stywv0k 5 34532 429635 428408 2026-11-08T07:21:28Z Kaleem Bhatti 10383 /* رايا، مشورا ۽ پٺڀرائي */ 429635 wikitext text/x-wiki {{archives |style = font-size:88%; |auto = no |editbox= no |collapsed=yes |prefix = وڪيپيڊيا:نياتي باب/آرڪائيو |title = تاريخون |1=<div class="nowraplinks"> * [[/آرڪائيو 3|22 جولاءِ 2020 – 29 آڪٽوبر 2022]] * [[/آرڪائيو 2|فيبروري 2017 – جنوري 2018]] * [[/آرڪائيو 1|آگسٽ 2018 – نومبر 2011]] </div> }} == سنڌي وڪيپيڊيا تي 20،000 مَضمونن جو سنگِ مِيل پورو ٿيڻ تي واڌايون! == @[[واپرائيندڙ:مھتاب احمد سنڌي|مھتاب احمد سنڌي]] @[[واپرائيندڙ:مومن خان ڏاهري|مومن خان ڏاهري]] @[[واپرائيندڙ:مومن ڏاهري|مومن ڏاهري]] @[[واپرائيندڙ:Aziz Kingrani|Aziz Kingrani]] @[[واپرائيندڙ:Intisar Ali|Intisar Ali]] @[[واپرائيندڙ:Memon2025|Memon2025]] @[[واپرائيندڙ:Ibne maryam|Ibne maryam]] @[[واپرائيندڙ:Arslanali|Arslanali] @[[واپرائيندڙ:Mujeeb Rahman Chandio|Mujeeb Rahman Chandio]] @[[واپرائيندڙ:Kaleem Bhatti|Kaleem Bhatti]] @[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] @[[واپرائيندڙ:Aursani|Aursani]] @[[واپرائيندڙ:Arif80s|Arif80s]] <span style="color:DarkOrange;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">پيارا ساٿيو!، سلام، اسان سڀني جي لاءِ اها ڏاڍي سُرهائيءَ جي ڳالهه آهي ته سنڌي وڪيپيڊيا اڄ 20،000 مضمونن جو اهم سنگ ميل (مائيلسٽون Milestone)پارِ ڪري ورتوآهي.هيءَ سڦلتا اسان جي ماءُ ٻولي سنڌي ٻوليءَ جي ڊجيٽل دنيا ۾ هڪ وڏي اڳڀرائي آهي. هن سفر ۾ جنهن به ساٿيءَ پنهنجي قلم، وقت، علم وسيلي ڀاڱو ورتو آهي، اُهي سڀ واڌاين جا حقدار آهن، انهن سڀني کي جَسُ هُجي. هيءَ اُها گڏيل ڪوشش آهي جنهن سان سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي ڄاڻ جي خزاني ۾ هڪ معتبر مقام ملي رهيو آهي. </br> سنڌي وڪيپيڊيا جي سموري سٿ کي هن خوشيءَواري موقعي تي لک لک واڌايون هُجَن!..</br> آسَ ڪجي ٿي ته اسان سڀني جو هي گڏيل جذبو ائين ئي برقرار رهندو ۽ اسان سُتت ئي وَڌيڪ نَوان سنگ ميل پار ڪنداسين. اچو ته گڏجي سنڌي وڪيپيڊيا کي اڃا به وَڌيڪَ شاهوڪار بڻايون. </span>&nbsp;<sup style="font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkOl iveGreen;"> شاباس سنڌي وڪيپيڊيا سٿ!.... &#32؛[[يوزر: JogiAsad|<span style="color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">جوڳي اسد راڄپر </span>]]&nbsp;[[User talk:JogiAsad|<sup style="font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;">ڳالھ</sup>]] 19:19, 30 جنوري 2026 ( يو.ٽي.سي) :<span style="color:DarkPurple;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;"> === سرھائي جو سماچار === دوستو اھو ٻڌائيندي تمام خوشي محسوس ٿي رھي آھي تہ سنڌي وڪيپيڊيا تي اڄ خير سان 20000 (ويھ ھزار) مضمون پورا ٿيا. سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ وجود ۾ آئي تڏھن کان آھستي آھستي ئي صحيح پر لڳاتار وک کڻندي رھي آھي. سنڌي وڪيپيڊيا جي شروعات احسان احمد عرساڻي صاحب جن ڪئي جڏھن تہ وقت بہ وقت کوڙ دوست ايندا ۽ ويندا رھيا. 2018ع ۾ پھرين جولاءِ تي وڪيپيڊيا ڏھ ھزا مضمون پورا ڪيا ۽ اڄ لڳ ڀڳ اٺن سالن کان پوءِ 20 ھزار مضمونن جو ھدف پورو ٿيو آھي. بظاھر اھا ننڍي ڳالھ محسوس ٿيندي ھوندي پر سچ پڇو تہ ان منزل پٺيان گهڻن ئي سنگتين جو پورهيو سمايل آھي جنھن کي نظرانداز ڪرڻ مناسب نہ ٿيندو. اميد آھي تہ اڳلو ھدف 50 ھزار مضمون پورا ڪرڻ ۾ ٻيا دوست بہ ساٿ ڏيندا ۽ ان ۾ ايڏو وقت نہ لڳندو. سدائين آباد ھجو.🙏🌹😊 [[يوزر: JogiAsad|<span style="color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">جوڳي اسد راڄپر </span>]]&nbsp;[[User talk:JogiAsad|<sup style="font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;">ڳالھ</sup>]] 19:44, 30 جنوري 2026 ( يو.ٽي.سي) == سنڌي وڪيميڊيا يوزر گروپ جي رچنا بابت رٿ ۽ پٺڀرائي == سلام ساٿيو! سنڌي وڪيپيڊيا ۽ ٻين وڪيميڊيا رٿائن کي وڌيڪَ فعال بڻائڻ، نون رضاڪارن کي سنڌي وڪيپيڊيا ۾ اسان سان گڏجڻ، ۽ آن-لائن توڙي آف-لائن ورڪشاپ ڪرائڻ لاءِ اسان سنڌي وڪيميڊيا يوزر گروپ کي وڪيميڊيا فائونڊيشن سان سلھاڙڻ/ ايفلئيٽ ڪرائڻ چاھيون ٿا. '''سلھاڙيل يوزر گروپ بڻجڻ جا فائدا''': * عالمي سُڃاڻپ: سنڌي وڪيپيڊيا سٿ/برادريءَ کي وڪيميڊيا فائونڊيشن جي عالمي فورمن جھڙوڪ وڪيمينيا تي پنھنجي سڃاڻپ ۽ نمائندگي ملندي. * وسيلن ۽ فنڊنگ تائين پھچ: سٽائن/پروگرامن، چٽاڀيٽين ۽ ٽرريننگز جي لاءِ وڪيميڊيا فائونڊيشن کان سرڪاري گرانٽ ماڻڻ ۾ واھر ملندي. * ٽيڪنيڪل اڳڀرائي: سرڪاري شيون/مٽيريل، برينڊنگ ۽ ٽيڪنيڪل ٽيڪ/سھارو ملندو. تنھنڪري ھن ڪم کي اڳتي وڌائڻ لاءِ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي اصولن پٽاندڙ سنڌي وڪيپيڊيا سٿ جو ايڪو ۽ راءِ گھربل آھي. انڪري سڀني ساٿين، رضاڪارن، ايڊمنسٽريٽر، رڪنن کان گذارش آهي ته پنھنجي قيمتي راءِ، مشورو، ٽيڪاٽپڻي، ۽ پٺڀرائي/تائيد ھيٺ لکي ڏيندا ۽ ھن ڪم کي اڳتي وڌائڻ ۽ سڦل ٿيڻ لاءِ اسانکي ھمٿ ڏياريندا ته جيئن اسان ميٽا-وڪي تي درخواست ڏئي سگھون. نوازش[[يوزر: JogiAsad|<span style="color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">جوڳي اسد راڄپر </span>]]&nbsp;[[User talk:JogiAsad|<sup style="font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;">ڳالھ</sup>]] 18:17, 5 نومبر 2026 ( يو.ٽي.سي) === رايا، مشورا ۽ پٺڀرائي === ھيٺ توھان پنھنجا رايا، مشورا، پٺڀرائي ڪري سگھو ٿا. #{{تائيد}} [[واپرائيندڙ:Kaleem Bhatti|Kaleem Bhatti]] ([[واپرائيندڙ بحث:Kaleem Bhatti|ڳالھ]]) 07:21, 8 نومبر 2026 ( يو.ٽي.سي) fh8610jmj1are95dg0mxbii5g8du7pc 0 36527 429540 396551 2026-11-07T22:57:47Z Intisar Ali 8681 429540 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = موتي لال جوتواڻي | native_name = موتي لال واڌومل جوتواڻي | birth_date = {{Birth date|1936|1|13|df=y}} | birth_place = [[سکر]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|2008|1|28|1936|1|13|df=y}} | death_place = [[پوني]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]] | occupation = شاعر، ڪهاڻيڪار، ناول نگار، مضمون نگار، محقق، نقاد، تعليمدان | language = [[سنڌي ٻولي]]، [[هندي ٻولي]]، [[انگريزي ٻولي]] | education = ايم. اي.، پي ايڇ ڊي، صحافت ۾ پوسٽ گريجوئيٽ ڊپلوما | alma_mater = [[دهلي يونيورسٽي]]، [[پنجاب يونيورسٽي]] | genre = شاعري، ڪهاڻي، ناول، ادبي تنقيد، تحقيق، آتم ڪٿا | notableworks = عناصر جي سازش، ڪوٺ، سڃاڻپ جو سنڪٽ، ٽي ننڍا ناول، آتم ڪٿا جي نالي ۾، A Dictionary of Sindhi Literature | awards = [[پدم شري]] (2003ع)، شاهه عبداللطيف اوارڊ (2006ع) | spouse = راج جوتواڻي | children = ٽي پٽ }} '''ڊاڪٽر موتي لال واڌومل جوتواڻي''' (انگريزي: ''Motilal Wadhumal Jotwani''؛ 13 جنوري 1936ع – 28 جنوري 2008ع) سنڌي، هندي ۽ انگريزي ٻولين جو شاعر، ڪهاڻيڪار، ناول نگار، مضمون نگار، محقق، نقاد ۽ تعليمدان هو. سندس جنم [[سکر]]، [[سنڌ]] ۾ پنهنجي ناناڻن جي گهر ٿيو. سندس ننڍپڻ روهڙي، سکر، جيڪب آباد ۽ ڪراچيءَ ۾ گذريو. [[هندستان جي ورهاڱي|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ سندس خاندان ڀارت لڏي ويو، جتي هن تعليم حاصل ڪئي ۽ سنڌي ادب جي تدريس، تخليق ۽ تحقيق سان وابسته رهيو.<ref name="SindhianaJotwani">{{cite encyclopedia |title=جوتواڻي موتي لال ڊاڪٽر |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |location=حيدرآباد، سنڌ |year=2012 |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جوتواڻي%20موتي%20لال%20ڊاڪٽر |archive-url=https://web.archive.org/web/20200113052458/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AC%D9%88%D8%AA%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%D9%85%D9%88%D8%AA%D9%8A%20%D9%84%D8%A7%D9%84%20%DA%8A%D8%A7%DA%AA%D9%BD%D8%B1 |archive-date=2020-01-13 |language=sd }}</ref><ref name="Dawn2008">{{cite news |title=Scholar Motilal Jotwani is dead |url=https://www.dawn.com/news/287202/scholar-motilal-jotwani-is-dead |newspaper=Dawn |date=31 January 2008 |language=en }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ سنڌي، هندي ۽ انگريزيءَ ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيا. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''عناصر جي سازش''، ''ڪوٺ''، ''سڃاڻپ جو سنڪٽ''، ''ٽي ننڍا ناول''، ''آتم ڪٿا جي نالي ۾''، ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۽ ''Shah Abdul Latif Bhitai: His Life and Work'' شامل آهن. سندس علمي ڪم جو اهم حصو [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي زندگيءَ، شاعريءَ ۽ فلسفي بابت تحقيق سان لاڳاپيل آهي. کيس 2003ع ۾ ڀارت سرڪار پاران ادب ۽ تعليم جي شعبي ۾ [[پدم شري]] اعزاز ڏنو ويو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="PadmaGazette2003">{{cite web |title=Padma Awards 2003: Gazette Notification |url=https://www.padmaawards.gov.in/Document/pdf/notifications/PadmaAwards/2003.pdf |publisher=Government of India |year=2003 |language=en }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ خاندان == موتي لال جوتواڻي 13 جنوري 1936ع تي سکر ۾ پنهنجي ناناڻن جي گهر پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو واڌومل هو. سندس ٻالڪپڻ چئن شهرن، روهڙي، سکر، جيڪب آباد ۽ ڪراچيءَ ۾ گذريو، پر ننڍپڻ جو وڏو حصو هن پنهنجي ڏاڏاڻي گهر، روهڙيءَ جي ٽڪر محلي ۾ گذاريو.<ref name="SindhianaJotwani"/> سندس ڏاڏو ۽ وڏا ماما حلوائيءَ جو ڪم ڪندا هئا. سندس والد پنهنجي ڪٽنب ۾ مئٽرڪ تائين تعليم حاصل ڪندڙ فرد هو. واڌومل هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ حصو ورتو ۽ روهڙيءَ ۾ شام جي وقت ''راتڙي پاٺشالا'' هلائيندو هو، جتي قومي سجاڳيءَ سان گڏ هندي ۽ انگريزي ٻولين جي تعليم ڏني ويندي هئي.<ref name="SindhianaJotwani"/><ref name="SindhianaLatifScholars">{{cite encyclopedia |title=شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جا پارکو شارح ۽ مترجم 2 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شاهه+عبداللطيف+ڀٽائيءَ+جا+پارکو+شارح+۽+مترجم2 |language=sd }}</ref> بعد ۾ واڌومل کي جيڪب آباد جي شيوارام اسڪول ۾ استاد مقرر ڪيو ويو. ان کان پوءِ هن ڪي. جي. کلناڻي هاءِ اسڪول ۾ تعليمي خدمتون سرانجام ڏنيون. والد جي ملازمتن ۽ بدلين سبب موتي لال کي مختلف شهرن ۾ رهڻ ۽ تعليم حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو.<ref name="SindhianaJotwani"/> 1947ع جي ورهاڱي وقت موتي لال يارهن سالن جو هو. ورهاڱي کان پوءِ سندس خاندان سنڌ ڇڏي ڀارت ويو ۽ آخرڪار دهليءَ ۾ آباد ٿيو.<ref name="Dawn2008"/> سندس والد 1976ع ۾ وفات ڪئي. موتي لال جي شادي 21 مئي 1961ع تي راج جوتواڻيءَ سان ٿي. شاديءَ وقت موتي لال جي عمر 25 سال ۽ راج جي عمر 19 سال هئي. کين ٽي پٽ ٿيا، جن مان وڏو پٽ 13 اپريل 1993ع تي 29 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. سندس سوانحي احوال موجب، هن واقعي جو موتي لال جي زندگيءَ تي گهرو اثر پيو.<ref name="SindhianaJotwani"/> == تعليم == موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي شروعاتي تعليم سنڌ جي مختلف شهرن ۾ حاصل ڪئي. هن کي ننڍپڻ کان ادب ۽ ٻولين سان دلچسپي هئي. سندس سوانحي احوال موجب، يارهين درجي ۾ پڙهڻ دوران کيس مرهٽي ٻولي سکڻ جو شوق ٿيو، پر سندس والد جي بدلي نئين دهليءَ جي لجپت نگر اڪيڊميءَ ۾ ٿيڻ سبب اهو سلسلو جاري نه رهي سگهيو.<ref name="SindhianaJotwani"/> هن دهليءَ جي گورنمينٽ هاءِ اسڪول مان مئٽرڪ جو امتحان فرسٽ ڪلاس ۾ پاس ڪيو. بعد ۾ اعليٰ تعليم جاري رکيائين. هن 1959ع ۾ پنجاب يونيورسٽيءَ مان صحافت ۾ پوسٽ گريجوئيٽ ڊپلوما حاصل ڪيو ۽ دهلي يونيورسٽيءَ مان انگريزي ادب ۾ ايم. اي. ڪئي.<ref name="SindhianaJotwani"/><ref name="JotwaniBiography">{{cite web |title=Motilal Jotwani |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Motilal_Jotwani |language=en }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي زندگيءَ ۽ شاعريءَ بابت پي ايڇ ڊي ڪئي. سندس تحقيقي مقالي جو عنوان ''Shah Abdul Latif: His Life and Work'' هو، جيڪو هن 1970ع ۾ دهلي يونيورسٽيءَ ۾ پيش ڪيو. هيءَ تحقيق 1974ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿي ۽ 2006ع ۾ پاڪستان مان پڻ شايع ڪئي وئي.<ref name="LatifEnglishResearch">{{cite journal |title=شاهه لطيف جي زندگيءَ ۽ فن تي انگريزي ٻوليءَ ۾ تحريرن جو جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-32-an-analysis-of-selected-writings-in-english-language-on-life-and-art-of-shah-lateef |language=sd }}</ref> == تدريسي ۽ پيشه ورانه زندگي == موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي پيشه ورانه زندگيءَ جي شروعات اسڪول ۾ استاد طور ڪئي. هو 1962ع تائين اسڪولي تدريس سان وابسته رهيو. سندس سوانحي احوال موجب، هن 1962ع کان 1965ع تائين آل انڊيا راجڪوٽ ۾ ملازمت ڪئي.<ref name="SindhianaJotwani"/> 1965ع ۾ کيس دهليءَ جي ديش بندھو ڪاليج ۾ سنڌي ٻوليءَ جو ليڪچرار مقرر ڪيو ويو. هن ساڳئي ڪاليج ۾ تدريسي ۽ علمي خدمتون جاري رکيون ۽ بعد ۾ اعليٰ تدريسي عهدي تي پهتو. ٻين سوانحي ذريعن موجب، هو ريڊر جي عهدي تان رٽائر ٿيو.<ref name="SindhianaJotwani"/><ref name="SindhiSangatJotwani">{{cite web |title=(Late) Dr. Motilal Jotwani |url=https://sindhisangat.com/promoters/motilal-jotwani/ |website=Sindhi Sangat |language=en }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ کي لنڊن جي برٽش ميوزيم ۽ آمريڪا جي هارورڊ يونيورسٽيءَ ۾ وزيٽنگ اسڪالر طور علمي سرگرمين جا موقعا مليا. هو 1979ع کان 1980ع تائين هارورڊ يونيورسٽيءَ ۾ پوسٽ ڊاڪٽورل وزيٽنگ اسڪالر پڻ رهيو.<ref name="SindhianaJotwani"/><ref name="SindhiSangatJotwani"/> == ادبي سفر == موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي زندگيءَ جي شروعات ڪهاڻي نويسيءَ سان ڪئي. سندس پهرين ڇپيل ڪهاڻي ''وير ارجن'' هئي، جڏهن ته ٻي ڪهاڻي ''مڪتي'' جي عنوان سان شايع ٿي. سندس شروعاتي ادبي دور ۾ سنڌي سماج ۽ ورهاڱي کان پوءِ سنڌي برادريءَ کي درپيش مسئلا اهم موضوع هئا.<ref name="SindhianaJotwani"/> هن سنڌي، هندي ۽ انگريزي ٻولين ۾ شاعري، ڪهاڻيون، ناول، مضمون، ادبي تنقيد ۽ تحقيق لکي. سندس 1996ع واري ادبي لغت موجب، ان وقت تائين هو چاليهن کان وڌيڪ ڪتابن جو مصنف هو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سوانحي احوال ۾ سندس ڇپيل ڪتابن جو تعداد ٽي ڊزن کن ڄاڻايل آهي. انهن انگن ۾ فرق ممڪن آهي ته ڳڻپ جي وقت يا ڪتابن جي درجي بنديءَ سبب هجي، پر ان جي قطعي وضاحت لاءِ مڪمل ڪتابياتي فهرست گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaJotwani"/> === شاعري === موتي لال جوتواڻيءَ جي شاعريءَ جي مجموعن ۾ ''عناصر جي سازش'' (1968ع) ۽ ''سنڌن جي سرڪڻ تي'' (1982ع) شامل آهن. سندس پوءِ جي شاعريءَ جو مجموعو ''پرش ۽ پرڪرتي'' (1997ع) پڻ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangatJotwani"/> جوتواڻيءَ جي شاعريءَ ۾ انساني وجود، سماجي حالتن، روحاني احساس ۽ جديد زندگيءَ جي اخلاقي سوالن سان لاڳاپيل موضوعن جو ذڪر ملي ٿو. سندس شاعريءَ جي مخصوص فني خصوصيتن بابت تفصيلي راءِ قائم ڪرڻ لاءِ اصل مجموعن جو مطالعو ضروري آهي. === ڪهاڻي نويسي === موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪهاڻين جي مجموعن ۾ ''پرمپرا هين'' (1970ع)، ''ڪوٺ'' (1985ع) ۽ ''سڃاڻپ جو سنڪٽ'' (1992ع) شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ''سڃاڻپ جو سنڪٽ'' جو عنوان سڃاڻپ جي بحران سان لاڳاپيل آهي. هن مجموعي جي انگريزي تشريح ''Crisis of Identity'' طور پڻ ملي ٿي.<ref name="SindhiSangatJotwani"/> سندس ڪهاڻين ۾ فرد جي سڃاڻپ، سماجي تبديليءَ ۽ انساني لاڳاپن جا موضوع ملن ٿا. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ پنهنجي تخليقن بابت لکيو آهي ته انهن ۾ روحانيت ۽ اخلاقي ضبط جو رجحان موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ناول نگاري === موتي لال جوتواڻيءَ جو ڪتاب ''ٽي ننڍا ناول'' 1992ع ۾ شايع ٿيو. ان ۾ ٽي مختصر ناول شامل آهن، جن کي ''ايم. لال'' جي ٽن ناولن واري سلسلي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangatJotwani"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، سندس ٻين ناولن ۾ ''اهي رشتا ناتا'' (1982ع)، ''ڪوٺ'' (1985ع)، ''پيلي بتي'' (2006ع) ۽ آتم ڪٿائي نوعيت جو ناول ''مان جوئي آهيان سو ئي آهيان'' شامل آهن.<ref name="SindhianaSindhiNovel">{{cite encyclopedia |title=سنڌي ناول |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ناول |language=sd }}</ref> ''ڪوٺ'' کي مختلف ذريعن ۾ ڪهاڻين جي مجموعي ۽ ناول طور بيان ڪيو ويو آهي. ان جي صنفي سڃاڻپ لاءِ اصل ڪتاب جي متن ۽ عنواني صفحي جي تصديق ضروري آهي. === آتم ڪٿا === موتي لال جوتواڻيءَ جي آتم ڪهاڻي ''آتم ڪٿا جي نالي ۾'' بابت ڪتابياتي ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري لغت ۾ هن تصنيف جو سال 1994ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سوانحي داخلا ۾ 2006ع درج آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaJotwani"/> هن ڪتاب ۾ ليکڪ پنهنجي زندگيءَ جي تجربن، ادبي سرگرمين، سماجي حالتن ۽ تاريخي واقعن بابت لکيو آهي. ڪتاب ۾ ذاتي يادگيرين سان گڏ تاريخي، ثقافتي، ادبي، تنقيدي ۽ سياسي پهلو پڻ شامل آهن.<ref name="SindhianaAutobiography">{{cite encyclopedia |title=آتم ڪٿا جي نالي ۾ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آتم+ڪٿا+جي+نالي+۾ |language=sd }}</ref> 1994ع ۽ 2006ع جي سالن جو تعلق مختلف ڇاپن سان آهي يا ڪتابياتي غلطيءَ سان، تنهن بابت قطعي نتيجي لاءِ اصل ڇاپن جي تصديق ضروري آهي. == شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ بابت تحقيق == موتي لال جوتواڻيءَ جي علمي ڪم جو اهم حصو [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي زندگي، شاعري ۽ فلسفي بابت تحقيق آهي. سندس ڪتاب ''Shah Abdul Latif Bhitai: His Life and Work'' سندس پي ايڇ ڊي تحقيق تي ٻڌل آهي. ڪتاب ۾ شاهه لطيف جي سوانح، شاعريءَ جي ٻولي، بحر وزن، راڳ، فلسفي ۽ مذهبي فڪر جو جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="LatifEnglishResearch"/> هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1974ع ۾ ڀارت مان شايع ٿيو ۽ 2006ع ۾ پاڪستان ۾ پڻ ڇپيو. سنڌي ٻوليءَ جي تحقيقي ادب ۾ هي ڪتاب شاهه لطيف بابت انگريزيءَ ۾ لکيل مطالعي جو هڪ اهم مثال آهي.<ref name="LatifEnglishResearch"/> موتي لال جوتواڻيءَ شاهه لطيف جي شاعريءَ ۽ سنڌي صوفي روايت بابت ٻين ٻولين ۾ پڻ لکيو. سندس تحقيق سنڌي ادب کي غيرسنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ سان لاڳاپيل هئي. == سنڌي ادب جي لغت == موتي لال جوتواڻيءَ جو ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' سال 1996ع ۾ نئين دهليءَ جي سمپرڪ پرڪاشن پاران شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ سنڌي ادب جي شاعرن، ليکڪن، ادبي صنفن، ڪتابن، تحريڪن ۽ تاريخي اصطلاحن بابت معلومات ڏنل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هيءَ لغت سنڌي ادبي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ حوالاجاتي تصنيف آهي. ڪتاب جو ڪتابياتي رڪارڊ سنڌي سنچيا ۽ ٻين لائبريري مجموعن ۾ پڻ موجود آهي.<ref name="SindhiSanchayaDictionary">{{cite web |title=A Dictionary of Sindhi Literature |url=https://sindhisanchaya.in/books/45155 |website=Sindhi Sanchaya |language=en }}</ref> == سنڌيت ۽ ثقافتي تحقيق == موتي لال جوتواڻيءَ سنڌي ٻولي، ادب، ثقافت ۽ سنڌي برادريءَ جي تاريخ بابت سنڌي، هندي ۽ انگريزيءَ ۾ لکيو. سندس انگريزي تصنيفن ۾ ''Sufis of Sindh'' (1986ع)، ''Gandhiji on Sindh and the Sindhis'' (1998ع) ۽ ''Sindhis Through Centuries'' (2006ع) شامل آهن.<ref name="SindhiSangatJotwani"/> هن سنڌي ادبي تخليقن جا هندي ۽ انگريزيءَ ۾ ترجما پڻ ڪيا. سندس علمي سرگرمين ۾ سنڌي ادب کي ٻين ٻولين جي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۽ سنڌيت بابت تحقيق کي هٿي ڏيڻ شامل هو. == ادبي تنقيد ۽ مضمون نگاري == موتي لال جوتواڻيءَ جي تنقيدي تصنيفن ۾ ''ساهتيه سنسار'' جا ٻه جلد (1994ع) شامل آهن. سندس مضمونن جو مجموعو ''نئين سري کان'' 1998ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="SindhiSangatJotwani"/> هن مختلف ادبي موضوعن تي تنقيدي مضمون لکيا ۽ سنڌي ادب جي تاريخ، شاعري، ناول ۽ ڪهاڻيءَ جي مطالعي ۾ حصو ورتو. == علمي ۽ بين الاقوامي سرگرميون == موتي لال جوتواڻيءَ کي مختلف بين الاقوامي ادارن ۾ علمي سرگرمين جا موقعا مليا. سندس سوانحي احوال موجب، هن لنڊن جي برٽش ميوزيم ۽ آمريڪا جي هارورڊ يونيورسٽيءَ ۾ وزيٽنگ اسڪالر طور ڪم ڪيو.<ref name="SindhianaJotwani"/> هو 1979ع کان 1980ع تائين هارورڊ يونيورسٽيءَ ۾ پوسٽ ڊاڪٽورل وزيٽنگ اسڪالر رهيو. هن 1985ع کان 1990ع تائين ''Indian Author'' نالي ٽماهي رسالي جي ادارت پڻ ڪئي، جيڪو Authors Guild of India سان لاڳاپيل هو.<ref name="SindhiSangatJotwani"/> هن هانگ ڪانگ، ٽوڪيو، سيول ۽ ٻين شهرن ۾ هندستاني ادب ۽ سنڌي ثقافت بابت ليڪچر ڏنا. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سوانحي احوال ۾ هانگ ڪانگ، ٽوڪيو، هلائي ۽ سيول جا نالا درج آهن.<ref name="SindhianaJotwani"/> سنڌي تعليم جي واڌاري لاءِ هن نئين دهليءَ ۾ سنڌي ايجوڪيشن سوسائٽيءَ جي قيام ۽ سرگرمين ۾ حصو ورتو. هن اداري سان بابا نيڀراج سينئر سيڪنڊري اسڪول ۽ هيمناني سيڪنڊري اسڪول لاڳاپيل آهن.<ref name="SindhiSangatJotwani"/> == سنڌ سان لاڳاپو ۽ 2004ع جو دورو == 1947ع کان پوءِ ڀارت ۾ رهڻ باوجود موتي لال جوتواڻيءَ سنڌ جي ادب، ثقافت ۽ صوفي روايت سان پنهنجو تعلق برقرار رکيو. 2004ع ۾ هو سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي دعوت تي شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي عرس جي موقعي تي سنڌ آيو. هن [[ڀٽ شاهه]] ۾ ٿيندڙ ادبي ڪانفرنس جي صدارت ڪئي.<ref name="SindhianaJotwani"/> ان دوري دوران [[سنڌ يونيورسٽي]]ءَ جي سنڌي شعبي جي چيئرپرسن ڊاڪٽر نور افروز خواجا جي دعوت تي هن سنڌي شعبي ۾ ''شاهه ۽ سنڌيت'' جي موضوع تي ليڪچر ڏنو. ان موقعي تي موتي لال جوتواڻي ۽ سندس گهرواريءَ جي آجيان ڪئي وئي.<ref name="SindhianaJotwani"/> 2006ع ۾ سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي پاران کيس شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ بابت تحقيقي خدمتن جي اعتراف طور شاهه عبداللطيف اوارڊ ڏنو ويو.<ref name="Dawn2008"/> == اهم تصنيفون == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#245779;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#245779;color:white;" | سال ! style="background:#245779;color:white;" | صنف يا موضوع |- | ''عناصر جي سازش'' | 1968ع | شاعري |- | ''پرمپرا هين'' | 1970ع | ڪهاڻيون |- | ''Shah Abdul Latif Bhitai: His Life and Work'' | 1974ع | شاهه لطيف بابت تحقيق |- | ''سنڌن جي سرڪڻ تي'' | 1982ع | شاعري |- | ''اهي رشتا ناتا'' | 1982ع | ناول |- | ''ڪوٺ'' | 1985ع | ناول يا ڪهاڻيون؛ ذريعن ۾ اختلاف |- | ''Sufis of Sindh'' | 1986ع | صوفي ادب بابت تحقيق |- | ''سڃاڻپ جو سنڪٽ'' | 1992ع | ڪهاڻيون |- | ''ٽي ننڍا ناول'' | 1992ع | ٽي مختصر ناول |- | ''آتم ڪٿا جي نالي ۾'' | 1994ع؛ ٻئي ذريعي موجب 2006ع | آتم ڪهاڻي |- | ''ساهتيه سنسار''، ٻه جلد | 1994ع | ادبي تنقيد |- | ''A Dictionary of Sindhi Literature'' | 1996ع | ادبي لغت |- | ''پرش ۽ پرڪرتي'' | 1997ع | شاعري |- | ''Gandhiji on Sindh and the Sindhis'' | 1998ع | تاريخي ۽ ادبي تحقيق |- | ''نئين سري کان'' | 1998ع | مضمون |- | ''Sindhis Through Centuries'' | 2006ع | تاريخ ۽ ثقافت |- | ''پيلي بتي'' | 2006ع | ناول |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaJotwani"/><ref name="SindhiSangatJotwani"/><ref name="SindhianaSindhiNovel"/> == ادبي فڪر ۽ اسلوب == موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ پنهنجي لکڻين جي فڪري رجحان کي روحانيت ۽ اخلاقي قدرن سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، هن جديد سماج جي جنسي ۽ حسي روين بابت اعتدال ۽ اخلاقي ضبط تي زور ڏنو.<ref name="Jotwani1996"/> هن نقطه نظر کي ليکڪ جي پنهنجي ادبي خودتشريح طور ڏسڻ گهرجي. سندس سموري تخليقي ڪم بابت آزاد تنقيدي نتيجا قائم ڪرڻ لاءِ شاعري، ڪهاڻين ۽ ناولن جي متنن جو جدا مطالعو ضروري آهي. سندس تحقيق ۾ سنڌي صوفي ادب، شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعري، سنڌي سڃاڻپ ۽ ثقافتي تاريخ اهم موضوع رهيا. == اعزاز == موتي لال جوتواڻيءَ کي ادب، تحقيق ۽ تعليم جي خدمتن جي اعتراف طور ڪيترائي اعزاز مليا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#245779;color:white;" | سال ! style="background:#245779;color:white;" | اعزاز ! style="background:#245779;color:white;" | ادارو |- | 1973ع، 1974ع، 1983ع، 1985ع ۽ 1999ع | ادبي خدمتن جا اعزاز | ڀارت جي تعليم واري وزارت |- | 1988ع | ڪرتي پرسڪار | دهلي هندي اڪيڊمي |- | 2003ع | [[پدم شري]] | ڀارت سرڪار |- | 2006ع | شاهه عبداللطيف اوارڊ | سنڌ حڪومت |} <ref name="SindhiSangatJotwani"/><ref name="PadmaGazette2003"/><ref name="Dawn2008"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سوانحي داخلا ۾ پدم شري اعزاز جو سال 2002ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ڀارت جي سرڪاري گزيٽ موجب، موتي لال جوتواڻيءَ کي 2003ع ۾ ادب ۽ تعليم جي شعبي ۾ پدم شري ڏنو ويو. تنهنڪري هتي 2003ع کي بنيادي سال طور اختيار ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaJotwani"/><ref name="PadmaGazette2003"/> == وفات == ڊاڪٽر موتي لال جوتواڻي 28 جنوري 2008ع تي [[پوني]]، [[مهاراشٽر]]، ڀارت ۾ وفات ڪئي. اخبار ''ڊان'' موجب، سندس وفات دل جي تڪليف سبب ٿي. وفات وقت سندس عمر 72 سال هئي.<ref name="Dawn2008"/> سندس وفات کان پوءِ سنڌ ۽ ڀارت جي ادبي حلقن ۾ کيس سنڌي ادب جي محقق، شاهه لطيف جي پارکو ۽ سنڌيت بابت علمي ڪم ڪندڙ اديب طور ياد ڪيو ويو.<ref name="SindhiShaan2008">{{cite web |title=Tribute: Padmashri Dr. Motilal Jotwani |url=https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_07_01.html |website=Sindhishaan |date=2008 |language=en }}</ref> == سنڌي ادب ۾ حيثيت == موتي لال جوتواڻيءَ جو ادبي ۽ علمي ڪم سنڌي، هندي ۽ انگريزي ٻولين ۾ پکڙيل هو. هن شاعري، ڪهاڻي، ناول ۽ آتم ڪهاڻيءَ سان گڏ سنڌي ادب جي تاريخ، شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعري ۽ سنڌي ثقافت تي تحقيق ڪئي. سندس ''A Dictionary of Sindhi Literature'' سنڌي ادب جي حوالاجاتي مطالعي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته ''Shah Abdul Latif Bhitai: His Life and Work'' شاهه لطيف بابت انگريزيءَ ۾ لکيل تحقيقي ادب جو حصو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="LatifEnglishResearch"/> سندس تعليمي، ادبي ۽ ثقافتي سرگرمين سنڌ ۽ ڀارت جي سنڌي ادبي حلقن وچ ۾ علمي لاڳاپن کي برقرار رکڻ ۾ حصو ورتو. == ڪتابياتي اختلاف ۽ تحقيق == موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪجهه تصنيفن جي سالن ۽ صنفن بابت مختلف ذريعن ۾ اختلاف موجود آهن. سندس آتم ڪهاڻي ''آتم ڪٿا جي نالي ۾'' لاءِ 1994ع ۽ 2006ع ٻئي سال ملن ٿا. اهڙيءَ طرح ''ڪوٺ'' کي ڪٿي ڪهاڻين جو مجموعو ۽ ڪٿي ناول ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaJotwani"/><ref name="SindhianaSindhiNovel"/> سندس ڪتابن جو تعداد پڻ مختلف سوانحي ذريعن ۾ ٽي ڊزن کن ۽ چاليهن کان وڌيڪ ڄاڻايل آهي. انهن اختلافن جي حل لاءِ اصل ڇاپن، لائبريري فهرستن ۽ مڪمل ڪتابياتي رڪارڊن جي تصديق ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناول]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌيت]] * [[سنڌي صوفي ادب]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[روهڙي]] * [[سکر]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=Shah Abdul Latif Bhitai: His Life and Work |year=1974 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=Gandhiji on Sindh and the Sindhis |year=1998 |language=en }} [[زمرو:1936ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2008ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي محقق]] [[زمرو:سنڌي نقاد]] [[زمرو:شاهه عبداللطيف ڀٽائي جا پارکو]] [[زمرو:سکر جا ماڻهو]] [[زمرو:روهڙي جا ماڻهو]] [[زمرو:ڀارت جا سنڌي اديب]] [[زمرو:پدم شري حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:سنڌي نسل جا ڀارتي ماڻهو]] a059sdw449qqnzn5xkbeeaxbv436jrv 0 37149 429545 423881 2026-11-07T23:36:11Z Intisar Ali 8681 429545 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو | native_name = عبدالجبار جوڻيجو | birth_name = عبدالجبار ولد ڊاڪٽر سلطان احمد جوڻيجو | pseudonym = شام | birth_date = {{Birth date|1935|11|26|df=y}} | birth_place = ڳوٺ پير فتح شاهه، [[بدين ضلعو]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = {{Death date and age|2011|7|12|1935|11|26|df=y}} | death_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | resting_place = ڳوٺ پير فتح شاهه، بدين | nationality = پاڪستاني | occupation = محقق، اديب، شاعر، نقاد، ناول نگار، ادبي مؤرخ، استاد | language = [[سنڌي ٻولي]]، [[اردو]]، [[فارسي ٻولي]] | education = بي. اي. آنرس، ايم. اي. سنڌي، پي ايڇ ڊي | alma_mater = [[سنڌ يونيورسٽي]] | doctoral_advisor = [[غلام علي الانا]] | workplaces = [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، لاڙ ميوزيم | genre = ادبي تاريخ، تحقيق، تنقيد، شاعري، افسانو، ناول، سفرنامو | subject = [[سنڌي ادب]]، [[لطيفيات]]، [[لسانيات]]، [[لوڪ ادب]] | notableworks = ''سنڌيون''؛ ''سنڌي ادب جي مختصر تاريخ''؛ ''سنڌي ادب جي تاريخ''؛ ''لاڙ جي لغات''؛ ''لطيفيات''؛ ''سوري آ سينگار'' | years_active = 1954ع–2011ع }} '''ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو''' (26 نومبر 1935ع – 12 جولاءِ 2011ع) [[سنڌ]] جو اديب، محقق، شاعر، ڪهاڻيڪار، ناول نگار، ادبي نقاد، مؤرخ، لسانيات جو عالم ۽ استاد هو. هن سنڌي ادب جي تاريخ، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعري، لوڪ ادب، سنڌي ٻوليءَ جي لهجن، فارسي شاعريءَ جي سنڌي ادب تي اثرن ۽ سنڌ جي ادبي شخصيتن بابت تحقيق ڪئي. هو [[سنڌ يونيورسٽي]] جي سنڌي شعبي جو پروفيسر ۽ چيئرمين، آرٽس فئڪلٽيءَ جو ڊين ۽ [[سنڌي ادبي بورڊ]] جو چيئرمين رهيو. سندس علمي ڪم ۾ ادبي تاريخ، تحقيقي مقالا، لغتون، ببليوگرافيون، تنقيدي اڀياس، سفرناما ۽ تخليقي ادب شامل آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڊاڪٽرعبدالجبار%20جوڻيجو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-11-08}}</ref><ref name="SAB">{{cite web |title=ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/09/26/ڊاڪٽر-عبدالجبار-جوڻيجو/ |website=سنڌي ادبي بورڊ |date=2019-09-26 |language=sd |access-date=2026-11-08}}</ref> سندس اهم ڪتابن ۾ ''سنڌيون'' (1970ع)، ''سنڌي ادب جي مختصر تاريخ'' (1973ع)، ''لاڙ جي لغات'' (1975ع)، ''سنڌي شاعريءَ تي فارسي شاعريءَ جو اثر'' (1980ع)، ''لطيفيات'' (1977ع) ۽ ''سنڌي ادب جي تاريخ'' جا ٽي جلد (2004ع–2006ع) شامل آهن. تخليقي ادب ۾ سندس افسانن جو مجموعو ''اباڻو گهر'' (1958ع) ۽ ناول ''سوري آ سينگار'' (1963ع) ذڪر جوڳا آهن. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ سندس ادبي ۽ تحقيقي ڪم جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}}</ref><ref name="SAB"/> == جنم ۽ خانداني پسمنظر == عبدالجبار جوڻيجو 26 نومبر 1935ع تي ڳوٺ پير فتح شاهه، تعلقي ۽ ضلعي بدين ۾ پيدا ٿيو. سندس والد ڊاڪٽر سلطان احمد جوڻيجو هو. سندس ڏاڏو رئيس حيدر خان جوڻيجو هو، جنهن 1918ع ۾ ''دانشمندي'' نالي ڪتاب لکيو. عبدالجبار جوڻيجي انهيءَ ڪتاب کي ترتيب ڏئي 1958ع ۾ شايع ڪرايو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Haider">{{cite web |title=جوڻيجو حيدر خان |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جوڻيجو%20حيدر%20خان |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-11-08}}</ref> سندس ابتدائي زندگي بدين ۽ لاڙ جي علائقي ۾ گذري. انهيءَ علائقي جي ٻولي، ثقافت، لوڪ روايتن ۽ ادبي ورثي سان سندس لاڳاپو اڳتي هلي سندس تحقيقي ڪم ۾ پڻ ظاهر ٿيو. ''لاڙ جي لغات'' ۽ ''لاڙ جو مطالعو'' جهڙا ڪتاب انهيءَ علائقائي دلچسپيءَ جا مثال آهن.<ref name="SAB"/> == ابتدائي تعليم == عبدالجبار جوڻيجي ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ ۽ بدين ۾ حاصل ڪئي. سندس ابتدائي استادن ۾ محمد عرس منڌرو، حاجي محمد سليمان منڌرو، لکاڏنو واڍو، حاجي پنيلڌو، حاجي عبدالله مينڌرو، محمد رحيم ملاح، عبدالرشيد خاصخيلي، چتون مل ميگهواڙ، ڏاتر ڏنو مينڌرو، محمد عيسيٰ ملاح، محمد خان ڪنڀر ۽ عبدالرحمان جوڻيجو جا نالا ڄاڻايا ويا آهن. هن پنهنجي ڀاءُ عبدالمجيد سان گڏ استاد هيرانند وٽ سنڌي ۽ انگريزي گرامر جي خانگي تعليم پڻ حاصل ڪئي. اهي تفصيل سندس تعليمي زندگيءَ بابت موجود سوانحي احوال ۾ ملن ٿا.<ref name="SAB"/> 1946ع ۾ وڌيڪ تعليم لاءِ بدين آيو. اتي انگريزيءَ جا چار درجا پڙهڻ کان پوءِ 1950ع–1951ع ڌاري [[ٽنڊو باگو|ٽنڊي باگي]] ۾ تعليم جاري رکيائين. ٽنڊي باگي جي لارينس مدرسي ۽ گورنمينٽ هاءِ اسڪول ۾ تعليم دوران سندس استادن ۾ غلام رضا ڀٽو، لطف علي ٽالپر، شيخ عزيز، لطفي ۽ الله بخش جا نالا ڄاڻايا ويا آهن. بعد ۾ حيدرآباد جي سٽي ڪاليج ۾ پڙهيو. انهن ابتدائي تعليمي مرحلن جا تفصيلي سال مختلف سوانحي بيانن ۾ هڪجهڙا نه آهن، تنهنڪري انهن کي حتمي تعليمي رڪارڊ بدران سوانحي احوال طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="SAB"/> == اعليٰ تعليم == عبدالجبار جوڻيجي 1960ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ مان سنڌيءَ ۾ بي. اي. آنرس مڪمل ڪئي. 1962ع ۾ سنڌي ادب ۾ ايم. اي. جو امتحان فرسٽ ڪلاس فرسٽ پوزيشن سان پاس ڪيائين ۽ گولڊ ميڊل حاصل ڪيائين. سندس شاگرديءَ واري دور ۾ ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] ۽ پروفيسر [[علي نواز جتوئي]] سنڌي شعبي سان لاڳاپيل اهم استاد هئا.<ref name="Sindhiana"/> 1966ع ۾ چين جي شهر [[بيجنگ]] مان چيني ٻوليءَ جو ڊپلوما حاصل ڪيائين. 1973ع ۾ خانه فرهنگ ايران مان فارسي ٻوليءَ جو ڊپلوما پڻ حاصل ڪيائين. 1974ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڊاڪٽر [[غلام علي الانا]] جي رهنمائيءَ هيٺ ''سنڌي شاعريءَ تي فارسي زبان جو اثر'' جي موضوع تي پي ايڇ ڊي مڪمل ڪيائين. سندس هي تحقيقي ڪم 1980ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SAB"/> == تدريسي ۽ پيشيور خدمتون == عبدالجبار جوڻيجي جي تدريسي زندگيءَ جي شروعات 1960ع ۾ حيدرآباد جي سچل آرٽس ڪاليج ۾ جونيئر ليڪچرار طور ٿي. 21 آگسٽ 1962ع تي سنڌ يونيورسٽيءَ جي سنڌي شعبي ۾ ليڪچرار مقرر ٿيو. تدريسي خدمتن دوران ترقي ڪندي اسسٽنٽ پروفيسر، ايسوسيئيٽ پروفيسر ۽ پوءِ پروفيسر جي عهدن تي پهتو.<ref name="SAB"/> 1970ع کان 1976ع تائين اسسٽنٽ پروفيسر ۽ 1976ع کان 1983ع تائين ايسوسيئيٽ پروفيسر طور خدمتون سرانجام ڏنائين. 1983ع کان 1995ع تائين پروفيسر جي حيثيت سان سنڌي شعبي سان وابسته رهيو ۽ شعبي جي سربراهي پڻ ڪيائين. 1976ع ۾ سنڌ يونيورسٽي ٽيچرس ايسوسيئيشن (سوٽا) جو صدر پڻ رهيو. انهيءَ دور ۾ [[شيخ اياز]] سنڌ يونيورسٽيءَ جو وائيس چانسلر هو.<ref name="SAB"/> 1993ع کان 1995ع تائين سنڌ يونيورسٽيءَ جي آرٽس فئڪلٽيءَ جو ڊين رهيو. 1993ع کان 1994ع تائين سنڌي ادبي بورڊ جي چيئرمين طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنائين. يونيورسٽيءَ جي اڪيڊمڪ ڪائونسل، سينيٽ، بورڊ آف ايڊوانسڊ اسٽڊيز ۽ ٻين علمي ادارن سان به وابسته رهيو. 26 نومبر 1995ع تي سنڌ يونيورسٽيءَ جي ملازمت مان رٽائر ٿيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SAB"/> رٽائرمينٽ کان پوءِ لاڙ ميوزيم بدين سان وابسته ٿيو ۽ اعزازي ڊائريڪٽر جي حيثيت سان ميوزيم جي علمي، ثقافتي ۽ انتظامي سرگرمين ۾ حصو ورتائين. هڪ سوانحي احوال مطابق 2004ع کان 2007ع تائين ڊائريڪٽر رهيو، جڏهن ته انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا سندس اعزازي ڊائريڪٽر واري خدمت جو مدو پنج سال ڄاڻائي ٿي. هو 2007ع کان 2009ع تائين هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي پروفيسر طور پڻ وابسته رهيو.<ref name="Sindhiana"/> == ادبي زندگيءَ جي شروعات == عبدالجبار جوڻيجي ننڍي عمر ۾ ادبي لکڻ شروع ڪيو. سنڌي ادبي بورڊ تي شايع ٿيل ڊاڪٽر انور فگار هڪڙي جي سوانحي مضمون مطابق سندس پهرين تحرير ''مٿي جو سور'' مارچ 1954ع ۾ رسالي ''فردوس''، هالا ۾ شايع ٿي. ساڳئي سال سيپٽمبر ۾ سندس مضمون ''سنڌي ٻوليءَ جا مختلف اُچار'' رسالي ''نئين زندگي'' ۾ شايع ٿيو. سندس پهريون ڪتاب ''سوکڙي'' 1956ع ۾ ڇپيو، جنهن ۾ بيت ۽ افسانا شامل هئا.<ref name="SAB"/> شاعريءَ ۾ هن ''شام'' تخلص اختيار ڪيو. هن دوها، بيت، وايون ۽ نظم لکيا. سندس شاعريءَ جو مجموعو ''مرگهه ترشنا'' 1976ع ۾ شايع ٿيو. ان کان سواءِ سندس شاعريءَ ۽ ادبي تخليقن جا ٻيا مجموعا پڻ شايع ٿيا.<ref name="Sindhiana"/> == ادبي ۽ تحقيقي خدمتون == === سنڌي ادب جي تاريخ === عبدالجبار جوڻيجي جي تحقيق جو اهم ميدان سنڌي ادب جي تاريخ هو. سندس ڪتاب ''سنڌي ادب جي مختصر تاريخ'' پهريون ڀيرو 1973ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب جا بعد ۾ 1983ع ۽ 1993ع سميت وڌيڪ ڇاپا نڪتا. هن سنڌي ادب جي تاريخ کي وڌيڪ تفصيل سان مرتب ڪندي ''سنڌي ادب جي تاريخ'' جا ٽي جلد لکيا، جيڪي ترتيبوار 2004ع، 2005ع ۽ 2006ع ۾ شايع ٿيا.<ref name="SAB"/><ref name="Jotwani1996"/> انهن ڪتابن ۾ سنڌي ادب جي مختلف تاريخي دورن، ادبي صنفن، شاعرن، نثرنگارن ۽ ادبي تحريڪن جو جائزو پيش ڪيو ويو. سندس ادبي تاريخ نويسيءَ ۾ قديم مذهبي شاعري، ڪلاسيڪي ادب ۽ جديد سنڌي ادب جي مطالعي کي خاص جاءِ حاصل آهي.<ref name="Sindhiana"/> === سنڌيون ۽ قديم مذهبي شاعري === ''سنڌيون'' سندس تحقيقي ڪتاب آهي، جيڪو 1970ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب جو تعلق سنڌيءَ جي قديم مذهبي شاعريءَ سان آهي. هن موضوع تي سندس تحقيق سنڌي ادب جي تاريخي ۽ مذهبي شاعراڻين روايتن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پڻ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sindhiana"/> === لطيفيات === عبدالجبار جوڻيجي [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ، رسالي ۽ لطيفيات سان لاڳاپيل ڪتابن تي تحقيق ڪئي. سندس ڪتاب ''ڪنزاللطيف'' 1961ع ۾ شايع ٿيو. ''لطيفيات'' (1977ع) شاهه لطيف بابت لکيل ڪتابن ۽ تحقيقي مواد جي ببليوگرافي آهي. ''لطيف ڪوئز'' (1978ع) شاهه لطيف بابت سوالن تي مشتمل ڪتاب آهي، جڏهن ته ''ڪشف الابيات'' (1995ع) پڻ لطيفي شاعريءَ جي مطالعي سان تعلق رکي ٿو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SAB"/> سندس ٻين ڪتابن ۾ ''شاهه جي رسالي جو مطالعو'' (2005ع)، اردو ۾ ''شاهه عبداللطيف'' (2005ع) ۽ وفات کان پوءِ شايع ٿيل ''شاهه عبداللطيف: مدبر، معلم ۽ مهربان'' (2012ع) شامل آهن.<ref name="SAB"/> === سنڌي شاعريءَ تي فارسي شاعريءَ جو اثر === عبدالجبار جوڻيجي پنهنجي پي ايڇ ڊي جي تحقيق لاءِ سنڌي شاعريءَ تي فارسي شاعريءَ جي اثرن جو موضوع چونڊيو. هن تحقيقي مقالي ۾ سنڌي ۽ فارسي ادبي روايتن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪيو. سندس تحقيق 1974ع ۾ مڪمل ٿي ۽ 1980ع ۾ ''سنڌي شاعريءَ تي فارسي شاعريءَ جو اثر'' جي نالي سان ڪتابي صورت ۾ شايع ٿي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SAB"/> === لسانيات ۽ لاڙ جو مطالعو === عبدالجبار جوڻيجي سنڌي ٻوليءَ جي علائقائي لهجن، لغت، لفظن جي استعمال ۽ لساني خاصيتن بابت ڪم ڪيو. سندس ڪتاب ''لاڙ جي لغات'' 1975ع ۾ شايع ٿيو. هن لغت ۾ لاڙ جي علائقي ۾ استعمال ٿيندڙ لفظن ۽ انهن جي معنائن کي گڏ ڪيو ويو. سندس ٻين لسانياتي ڪتابن ۾ ''ٿر جي ٻولي'' (1994ع)، ''سنڌي زبان جي ماهيت'' (2007ع) ۽ ''لاڙي ۽ ڪڇي'' (2008ع) شامل آهن.<ref name="SAB"/> ''ٿر جي ٻولي'' جي تياريءَ ۾ هدايت پريم پڻ ساڻس شريڪ هو. ''لاڙ جو مطالعو'' (1991ع) سندس ترتيب ڏنل ڪتاب آهي، جنهن جو تعلق لاڙ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافت سان آهي.<ref name="SAB"/><ref name="SABCatalogue">{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابن جي سالوار فهرست |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ |website=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |access-date=2026-11-08}}</ref> === ادبي تنقيد ۽ شخصيتن جو مطالعو === عبدالجبار جوڻيجي سنڌي ادب جي ڪيترين شخصيتن جي زندگيءَ، فڪر ۽ ادبي ڪم بابت ڪتاب لکيا. انهن ۾ ''محمد سومار شيخ: شخصيت ۽ فن'' (1988ع)، ''ڊاڪٽر بلوچ: هڪ مطالعو'' (1998ع)، ''شيخ اياز: هڪ مطالعو'' (1999ع)، ''تنوير عباسي: هڪ مطالعو'' (2000ع)، ''ڊاڪٽر سنديلو: هڪ مطالعو'' (2002ع) ۽ ''سچل سرمست: هڪ مطالعو'' (2006ع) شامل آهن.<ref name="SAB"/> ''ڊاڪٽر بلوچ: هڪ مطالعو'' ۾ [[نبي بخش خان بلوچ]] جي سوانح ۽ علمي خدمتن جو جائزو پيش ڪيو ويو. ''شيخ اياز: هڪ مطالعو'' ۽ ''تنوير عباسي: هڪ مطالعو'' سندس جديد سنڌي شاعريءَ جي مطالعي سان لاڳاپيل ڪتاب آهن. هن ''سرائيڪي شاعري: هڪ مطالعو'' ۽ ان موضوع تي اردو ڪتاب پڻ لکيو.<ref name="SAB"/> === افسانا ۽ ناول === عبدالجبار جوڻيجي جي تخليقي ادب ۾ افسانا ۽ ناول شامل آهن. سندس افسانن جو پهريون مجموعو ''اباڻو گهر'' 1958ع ۾ شايع ٿيو. 1963ع ۾ سندس ناول ''سوري آ سينگار'' شايع ٿيو. سندس ٻين افسانوي ڪتابن ۾ ''سوکڙي'' (1956ع) ۽ ''نه ڪر هار سينگار سکي'' (1981ع) شامل آهن.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Jotwani1996"/> === شاعري === عبدالجبار جوڻيجي شاعريءَ جي شروعات نوجوانيءَ ۾ ڪئي ۽ ''شام'' تخلص سان شعر لکيا. سندس شاعريءَ ۾ بيت، وايون، دوها ۽ نظم شامل آهن. سندس شعري مجموعو ''مرگهه ترشنا'' 1976ع ۾ شايع ٿيو. 1995ع ۾ سندس ٻيو شعري مجموعو، جيڪو مختلف ڪتابي فهرستن ۾ ''مرڌنگ'' يا ''مرنگ'' جي صورت ۾ درج ٿيل آهي، شايع ٿيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SAB"/> === موسيقيءَ سان دلچسپي === عبدالجبار جوڻيجي کي موسيقيءَ سان پڻ دلچسپي هئي. سندس همعصرن جي يادگيرين مطابق هو راڳ ٻڌندو هو ۽ هارمونيم ۽ طبلي سان پڻ واقفيت رکندو هو. سندس ادبي ۽ ثقافتي دلچسپين ۾ سنڌي موسيقيءَ ۽ صوفيانه ڪلام جو مطالعو شامل هو. سندس اردو ڪتاب ''صوفيانه موسيقي'' 2007ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="SAB"/> === سفرناما === عبدالجبار جوڻيجي مختلف ملڪن جا سفر ڪيا، جن ۾ چين، ڀارت، سري لنڪا، ترڪي، برطانيه ۽ بنگلاديش شامل آهن. سندس سفرنامن ۾ ''مائوءَ جي ملڪ ۾'' (1973ع) ۽ ''ونڊ سر محل جو مسافر'' (1989ع) شامل آهن. هن پنهنجي سفرن ۽ مشاهدي کي ادبي تحريرن ۾ پيش ڪيو.<ref name="Sindhiana"/> === اردو ٻوليءَ ۾ تصنيفون === عبدالجبار جوڻيجي سنڌيءَ کان سواءِ اردوءَ ۾ پڻ ڪتاب لکيا. انهن ۾ ''سنڌي لوڪ گيت'' (1985ع)، ''سليس سنڌي'' (1989ع)، ''سرائيڪي شاعري: ايڪ مطالعه'' (2001ع)، ''ميرا عشق ڀي تو'' (2002ع)، ''ڪافيان'' (2003ع)، ''وتايو فقير ڪي لطائف'' (2004ع)، ''شاهه عبداللطيف'' (2005ع)، ''ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ: حيات و خدمات'' (2006ع)، ''بابا بلهي شاهه'' (2007ع)، ''صوفيانه موسيقي'' (2007ع) ۽ ''سچل سرمست: شخصيت اور فن'' (2008ع) شامل آهن.<ref name="SAB"/> == اهم تصنيفون == عبدالجبار جوڻيجي جي تصنيفن، ترتيب ڏنل ڪتابن ۽ ترجمن جي فهرست هيٺ ڏجي ٿي. ڪتابن جا سال سنڌي ادبي بورڊ ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ڪتابي فهرستن مطابق ڏنا ويا آهن. جتي ڇاپن جي سالن يا عنوانن ۾ اختلاف آهي، اتي ترجيحي ڪتابي فهرست اختيار ڪئي وئي آهي.<ref name="SAB"/><ref name="Sindhiana"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#176b87;color:white;" | سال ! style="background:#176b87;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#176b87;color:white;" | موضوع يا صنف |- | 1956ع || سوکڙي || بيت ۽ افسانا |- | 1958ع || اباڻو گهر || افسانا |- | 1958ع || دانشمندي || ترتيب |- | 1961ع || ڪنزاللطيف || لطيفيات |- | 1963ع || غزلن جو غنچو || علي نواز جتوئيءَ سان گڏ ترتيب |- | 1963ع || سوري آ سينگار || ناول |- | 1970ع || سنڌيون || قديم مذهبي شاعري |- | 1971ع || پيغمبر اسلام || ترجمو |- | 1973ع || سنڌي ٻيو ڪتاب || درسي ڪتاب |- | 1973ع || مائوءَ جي ملڪ ۾ || سفرنامو |- | 1973ع || سنڌي ادب جي مختصر تاريخ || ادبي تاريخ |- | 1974ع || اڪيلي || ترجمو ٿيل ناول |- | 1975ع || لاڙ جي لغات || لغت |- | 1976ع || مرگهه ترشنا || شاعري |- | 1977ع || لطيفيات || ببليوگرافي |- | 1978ع || لطيف ڪوئز || لطيفيات |- | 1980ع || سنڌي شاعريءَ تي فارسي شاعريءَ جو اثر || تحقيقي مقالو |- | 1980ع || سچل نامو || ببليوگرافي |- | 1981ع || نه ڪر هار سينگار سکي || افسانا |- | 1984ع || ديپڪ ۽ ملهار || آتم ڪهاڻي |- | 1984ع || چونڊ ڪلام || شاعريءَ جي چونڊ |- | 1985ع || سنڌي لوڪ گيت || اردو ۾ لوڪ ادب |- | 1988ع || محمد سومار شيخ: شخصيت ۽ فن || ادبي تحقيق |- | 1988ع || مقالا || ترتيب |- | 1988ع || نرتي تند نياز سين || ترتيب |- | 1989ع || سليس سنڌي || اردو ۾ درسي ڪتاب |- | 1989ع || ونڊ سر محل جو مسافر || سفرنامو |- | 1991ع || لاڙ جو مطالعو || ترتيب |- | 1993ع || سنڌ ڪوئز || معلوماتي ڪتاب |- | 1994ع || ٿر جي ٻولي || لسانيات |- | 1995ع || مرنگ || شاعري |- | 1995ع || ڪشف الابيات || لطيفيات |- | 1998ع || ڊاڪٽر بلوچ: هڪ مطالعو || ادبي تحقيق |- | 1999ع || شيخ اياز: هڪ مطالعو || ادبي تنقيد |- | 1999ع || سرائيڪي شاعري: هڪ مطالعو || ادبي تحقيق |- | 2000ع || تنوير عباسي: هڪ مطالعو || ادبي تنقيد |- | 2001ع || محمد سومار شيخ: هڪ مطالعو || ادبي تحقيق |- | 2001ع || لاڙ صدين کان || ترتيب |- | 2001ع || سنڌي ادب جو مطالعو || ادبي تحقيق |- | 2001ع || سرائيڪي شاعري: ايڪ مطالعه || اردو ۾ ادبي تحقيق |- | 2002ع || ميرا عشق ڀي تو || اردو ادب |- | 2002ع || درسي ٻيو ڪتاب || نصابي ڪتاب |- | 2002ع || ڊاڪٽر سنديلو: هڪ مطالعو || ادبي تحقيق |- | 2002ع || ڪٺمال || تحقيقي ۽ تنقيدي مقالا |- | 2003ع || ڪافيان || اردو ۾ ادبي تحقيق |- | 2004ع || بدين || ترتيب |- | 2004ع || وتايو فقير || ترتيب ۽ ترجمو |- | 2004ع || سنڌي ادب جي تاريخ، جلد پهريون || ادبي تاريخ |- | 2005ع || سنڌي ادب جي تاريخ، جلد ٻيو || ادبي تاريخ |- | 2005ع || مجاز || آتم ڪهاڻي |- | 2005ع || شاهه عبداللطيف || اردو ۾ لطيفيات |- | 2005ع || شاهه جي رسالي جو مطالعو || لطيفيات |- | 2006ع || سنڌي ادب جي تاريخ، جلد ٽيون || ادبي تاريخ |- | 2006ع || سچل سرمست: هڪ مطالعو || ادبي تحقيق |- | 2006ع || ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ: حيات و خدمات || اردو ۾ سوانحي تحقيق |- | 2007ع || بابا بلهي شاهه || اردو ۾ ادبي تحقيق |- | 2007ع || صوفيانه موسيقي || اردو ۾ موسيقيءَ جو مطالعو |- | 2007ع || سنڌي زبان جي ماهيت || لسانيات |- | 2008ع || سچل سرمست: شخصيت اور فن || اردو ۾ ادبي تحقيق |- | 2008ع || لاڙي ۽ ڪڇي || لسانيات |- | 2008ع || جلترنگ || ادبي تحريرون |- | 2010ع || زنبيل || مضمون ۽ مقالا |- | 2011ع || شڪار || ادبي تحريرون |- | 2011ع || مڌو بالا || ادبي تحريرون |- | 2012ع || شاهه عبداللطيف: مدبر، معلم ۽ مهربان || لطيفيات، وفات کان پوءِ اشاعت |} == اڻڇپيل ۽ اشاعت لاءِ تيار ڪيل ڪتاب == سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي فهرست ۾ سندس ڪجهه اڻڇپيل يا اشاعت لاءِ تيار ڪيل ڪتابن جا نالا پڻ ڏنل آهن. انهن ۾ ''قنديل''، ''رنگ رتول''، ''عثمان فقير جو ڪلام'' ۽ ''ڏيپلائي: هڪ مطالعو'' شامل آهن. انهن جي موجوده اشاعتي حالت بابت الڳ تصديق گهربل آهي.<ref name="SAB"/> == ايوارڊ ۽ مڃتا == عبدالجبار جوڻيجي کي ادبي، تحقيقي ۽ ثقافتي خدمتن جي اعتراف ۾ مختلف ادارن ۽ ڪانفرنسن پاران ايوارڊ ۽ اعزاز مليا. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مضمون ۾ هيٺيان اعزاز درج آهن.<ref name="SAB"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#176b87;color:white;" | سال ! style="background:#176b87;color:white;" | ايوارڊ يا اعزاز ! style="background:#176b87;color:white;" | هنڌ يا ادارو |- | 1988ع || بين الاقوامي سنڌي ادبي ڪانفرنس ايوارڊ || سنڌ يونيورسٽي |- | سال غير واضح || سچل سرمست سيمينار ايوارڊ || درازا |- | 1991ع || لاڙ ثقافتي ميلو ايوارڊ || بدين |- | 1998ع || سچل سرمست ايوارڊ || خيرپور |- | 2003ع || بين الاقوامي آرڪيالاجي ڪانفرنس ايوارڊ || خيرپور |- | 2005ع || مختلف يادگاري اعزاز || ڀارت |- | 2006ع || نئين زندگي ايوارڊ || نئين زندگي |- | 2006ع || بيدل ايوارڊ || روهڙي |- | 2008ع || انسٽيٽيوٽ آف بزنس اسٽڊيز جو اعزاز || ڪراچي |- | 2009ع || سنڌي ٻولي، لکت ۽ تهذيب ڪانفرنس ايوارڊ || حيدرآباد |- | 2009ع || سما دور سيمينار ايوارڊ || ڪراچي يونيورسٽي |- | 2010ع || ڪلهوڙا دور سيمينار ايوارڊ || سنڌ |- | 2010ع || روضي ڌڻي ايوارڊ || حيدرآباد |} 2005ع ۾ ڀارت جي دوري دوران کيس مختلف ڪانفرنسن ۽ ادبي گڏجاڻين ۾ يادگاري اعزاز ڏنا ويا. سوانحي احوال ۾ قطب مينار، تاج محل ۽ ٻين تاريخي ماڳن جي يادگاري نمونن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="SAB"/> == علمي ۽ ثقافتي وابستگيون == عبدالجبار جوڻيجو سنڌ يونيورسٽي، سنڌي ادبي بورڊ، انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي ۽ لاڙ ميوزيم سان مختلف حيثيتن ۾ لاڳاپيل رهيو. هن علمي ڪانفرنسن ۾ مقالا پيش ڪيا ۽ سنڌي ادب، ٻولي، تاريخ ۽ ثقافت جي موضوعن تي تحقيقي سرگرمين ۾ حصو ورتو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي سوانحي داخلا ۾ سندس ٻن سون کان وڌيڪ تحقيقي مقالن ۽ 64 ڇپيل ڪتابن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Sindhiana"/> هن بدين ۾ پنهنجي ذاتي ڪتابن ۽ مطالعي لاءِ ''دارالسلطانيه لائبريري'' قائم ڪئي، جتي ڪتابن ۽ نادر شين جو ذخيرو رکندو هو. لاڙ ميوزيم سان سندس وابستگيءَ ۾ علائقي جي ثقافتي ورثي جي حفاظت ۽ مطالعي کي اهميت حاصل هئي.<ref name="Sindhiana"/> == وفات == ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو 12 جولاءِ 2011ع تي 75 ورهين جي عمر ۾ ڪراچيءَ ۾ وفات ڪئي. سندس تدفين ڳوٺ پير فتح شاهه، بدين جي اباڻي قبرستان ۾ ڪئي وئي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="IndusNews">{{cite web |title=سنڌي ادبي بورڊ جو اڳوڻو چيئرمين ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو لاڏاڻو ڪري ويو |url=https://indusnews.net/2011/07/سنڌي-ادبي-بورڊ-جو-اڳوڻو-چئيرمين-ڊاڪٽر-ع/ |website=انڊس نيوز |date=2011-07-12 |language=sd |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801183632/https://indusnews.net/2011/07/%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%DA%8A-%D8%AC%D9%88-%D8%A7%DA%B3%D9%88%DA%BB%D9%88-%DA%86%D8%A6%D9%8A%D8%B1%D9%85%D9%8A%D9%86-%DA%8A%D8%A7%DA%AA%D9%BD%D8%B1-%D8%B9/ |archive-date=2021-08-01 |access-date=2026-11-08}}</ref> == يادگيري ۽ ادبي ورثو == 18 ڊسمبر 2011ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي سنڌ ميوزيم ۾ سندس ياد ۾ هڪ گوشو قائم ڪيو ويو. ان گوشي ۾ سندس ڪتاب، تصويرون، ايوارڊ، استعمال جون شيون ۽ ٻيون يادگار شيون رکڻ جو انتظام ڪيو ويو. افتتاحي تقريب ۾ سنڌ جي ثقافت واري وزير سسئي پليجو ۽ مختلف اديبن شرڪت ڪئي.<ref name="Tribune">{{cite news |title=Paying tribute: Corner of Sindh Museum dedicated to author Dr Abdul Jabbar Junejo |url=https://tribune.com.pk/story/308572/paying-tribute-corner-of-sindh-museum-dedicated-to-author-dr-abdul-jabbar-junejo |work=The Express Tribune |date=2011-12-19 |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> سندس علمي ورثي ۾ سنڌي ادب جي تاريخ جا ٽي جلد، لسانياتي تحقيق، لطيفيات، ادبي شخصيتن جا اڀياس، شاعري، افسانا ۽ سفرناما شامل آهن. سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين ادارن جي ڪتابي فهرستن ۾ سندس تصنيفن جو رڪارڊ موجود آهي.<ref name="SAB"/><ref name="SABCatalogue"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ادب جي تاريخ]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سچل سرمست]] * [[شيخ اياز]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] * [[غلام علي الانا]] * [[سنڌ يونيورسٽي]] * [[سنڌي ادبي بورڊ]] * [[بدين ضلعو]] * [[لاڙ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/author/1032 سنڌسلامت ڪتاب گهر تي ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي جا ڪتاب] * [https://sindhiadabiboard.net/2019/09/26/ڊاڪٽر-عبدالجبار-جوڻيجو/ سنڌي ادبي بورڊ تي سوانحي مضمون] * [https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابن جي سالوار فهرست] * [https://www.wikidata.org/wiki/Q4665427 وڪيڊيٽا تي سڃاڻپ] {{DEFAULTSORT:جوڻيجو، عبدالجبار}} [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي محقق]] [[زمرو:سنڌي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي ادب جا مؤرخ]] [[زمرو:سنڌي لسانيات جا ماهر]] [[زمرو:سنڌ يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:بدين ضلعي جا ماڻهو]] [[زمرو:1935ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2011ع ۾ وفات ڪندڙ]] cr2glefj2zd7q5hci4lhjy3h1agdpv2 0 40291 429518 400012 2026-11-07T21:14:25Z Intisar Ali 8681 429518 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = جدت | above = جدت (ادب) | image = Sindhi Literature.JPG | imagewidth = 260px | caption = سنڌي ادب سان لاڳاپيل ڪتابن جي نمائش | header1 = ادبي ۽ جمالياتي اصطلاح | label2 = نالو | data2 = جدت | label3 = انگريزي اصطلاح | data3 = Novelty of expression؛ Modernity | label4 = لفظ جو ماخذ | data4 = [[عربي ٻولي]] | label5 = لغوي معنيٰ | data5 = نواڻ، تازگي، نئون ٿيڻ | label6 = شعبو | data6 = [[ادب]]، [[شاعري]]، [[ادبي تنقيد]]، [[جماليات]] | label7 = بنيادي مفهوم | data7 = خيال، موضوع، ٻولي، اسلوب ۽ فني صورت ۾ نواڻ | label8 = اهم خصوصيتون | data8 = نوان موضوع، نراليون تشبيهون، تخليقي اظهار ۽ فني تجربا | label9 = لاڳاپيل اصطلاح | data9 = [[جديديت]]، [[تخليقيت]]، [[ادبي اسلوب]] }} '''جدت''' (انگريزي: ''Novelty of expression''؛ ''Modernity'') [[ادب]]، [[شاعري]] ۽ فن ۾ خيالن، موضوعن، ٻوليءَ، اظهار جي انداز ۽ فني صورتن ۾ نواڻ کي چيو ويندو آهي. ادبي تخليق ۾ جدت جو تعلق نئين فڪر، نرالي اسلوب، تخليقي تجربن ۽ روايتي اظهار کان مختلف طريقن سان هوندو آهي. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''Jiddat'' جي معنيٰ اظهار جي نواڻ ۽ جديد هجڻ ڄاڻائي آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، شاعريءَ ۾ جدت اها خاصيت آهي، جنهن مطابق شعر ۾ نوان ۽ موزون لفظ، نراليون [[تشبيھ|تشبيهون]] ۽ فني ڪاريگري موجود هجي، موضوع ۾ پڻ نواڻ هجي ۽ ڪلام مان [[جوش]]، [[جذبو|جذبي]]، تازگيءَ ۽ فرحت جو احساس پيدا ٿئي.<ref name="MallahDictionary">{{cite book |editor-last=ملاح |editor-first=مختيار احمد |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> == نالو ۽ معنيٰ == لفظ ''جدت'' [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] مان ورتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ نواڻ، تازگي يا نئون ٿيڻ آهي. سنڌي ادب ۾ هي اصطلاح تخليق جي اهڙي خوبيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪا خيال، موضوع، لفظن جي چونڊ، اسلوب، تشبيهن، استعارن يا فني گهاڙيٽي ۾ نئين صورت اختيار ڪري.<ref name="MallahDictionary"/> جدت جو تعلق رڳو نئين زماني سان نه، پر تخليق جي انفراديت ۽ اظهار جي تازگيءَ سان پڻ آهي. ڪنهن پراڻي دور جي تخليق ۾ پنهنجي وقت جي لحاظ کان جدت موجود ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته نئين زماني ۾ لکيل هر تخليق لازمي طور جدت جي حامل نه هوندي آهي.<ref name="TanqeedJiddat">{{cite web |title=مقدمو: تنقيد جا معيار ۽ جديد شاعري |url=https://books.sindhsalamat.com/book/923/read/49060 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> === جديديت ۽ ماڊرنٽيءَ جي لفظي تاريخ === انگريزي لفظ ''Modernity'' جو تعلق لاطيني لفظ ''modernus'' سان آهي، جيڪو ''modo'' مان نڪتل آهي. لاطيني ''modo'' جو بنيادي مفهوم ''هاڻي'' يا ''تازو'' آهي. انهيءَ لفظي بنياد مان جديد هجڻ، موجوده زماني سان تعلق رکڻ ۽ جديد دور جي خصوصيتن جا تصور پيدا ٿيا. ڇهين صدي عيسويءَ جي رومي سياستدان ۽ ليکڪ [[ڪاسيئوڊوروس]] (Cassiodorus) جي تحريرن ۾ ''modernus'' جي ابتدائي استعمال جا مثال ملن ٿا. لفظ جي تاريخ بابت هڪ حوالو اوڊونيل (1979ع، ص 235، حاشيو 9) ڏانهن منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان جي مڪمل ڪتابياتي تفصيلن جي تصديق گهربل آهي.{{حوالو گهربل}} لفظي تاريخ جي لحاظ کان ''Modernity'' ۽ ''Modernism'' پاڻ ۾ لاڳاپيل آهن، پر ادبي تنقيد ۾ انهن جا مفهوم مڪمل طور هڪجهڙا نه آهن. ''Modernity'' جديد دور جي حالت يا خاصيتن ڏانهن اشارو ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته ''Modernism'' هڪ مخصوص ادبي، فني ۽ فڪري تحريڪ يا لاڙي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. == لغوي ۽ اصطلاحي مفهوم == ادبي اصطلاح طور جدت جو بنيادي تعلق تخليق جي نواڻ سان آهي. اها نواڻ ٻوليءَ جي استعمال، موضوع جي چونڊ، خيال جي پيشڪش، تشبيهن ۽ استعارن جي جوڙجڪ يا ادبي صنف جي فني صورت ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.<ref name="MallahDictionary"/> شاعريءَ ۾ جدت جي تشريح ڪندي ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ لفظن جي موزونيت، تشبيهن جي نواڻ، ڪلام جي فني ڪاريگري، موضوع جي انفراديت ۽ جذباتي اثر کي اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="MallahDictionary"/> انهيءَ لحاظ کان جدت رڳو غيرمعمولي يا نوان لفظ استعمال ڪرڻ جو نالو نه آهي، پر تخليق جي فڪري، لساني ۽ جمالياتي جوڙجڪ ۾ نواڻ پيدا ڪرڻ سان پڻ تعلق رکي ٿي. == ادب ۾ جدت == ادب ۾ جدت مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي. انهن ۾ نوان موضوع اختيار ڪرڻ، روايتي موضوعن کي نئين نقطه نظر سان پيش ڪرڻ، نوان استعارا ۽ اهڃاڻ استعمال ڪرڻ، ٻوليءَ ۾ نرالو اظهار پيدا ڪرڻ ۽ ادبي صنفن جي هيئت ۾ تجربا ڪرڻ شامل آهن.<ref name="TanqeedJiddat"/> جدت جو تعلق رڳو لفظن جي نواڻ سان نه، پر تخليق جي فڪري ۽ جمالياتي جوڙجڪ سان پڻ هوندو آهي. سنڌي ادبي تنقيد ۾ خيال، تخيل، اهڃاڻ، استعارن ۽ فني صورتن جي نواڻ کي جدت جي بحث ۾ اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="TanqeedJiddat"/> === جدت جون اهم صورتون === {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | صورت ! style="background:#245779;color:white;" | وضاحت |- | موضوعاتي جدت | نون موضوعن کي اختيار ڪرڻ يا روايتي موضوعن کي نئين نقطه نظر سان پيش ڪرڻ |- | لساني جدت | لفظن، اصطلاحن ۽ جملن جي ترتيب ۾ نواڻ پيدا ڪرڻ |- | اسلوبي جدت | بيان، لهجي ۽ اظهار جو نرالو طريقو اختيار ڪرڻ |- | فني جدت | صنف، هيئت، وزن يا تخليقي جوڙجڪ ۾ نوان تجربا ڪرڻ |- | تخيلاتي جدت | نوان تصور، تشبيهون، استعارا ۽ اهڃاڻ پيدا ڪرڻ |- | فڪري جدت | انساني زندگيءَ، سماج ۽ تجربن کي نئين فڪري زاويي سان ڏسڻ |} هيءَ ورهاست جدت جي مختلف پهلوئن کي سمجهائڻ لاءِ آهي؛ اهي صورتون ڪنهن هڪ تخليق ۾ گڏ پڻ موجود ٿي سگهن ٿيون. == شاعريءَ ۾ جدت == شاعريءَ ۾ جدت نون خيالن، تشبيهن، استعارن، لفظي ترتيب، وزن، هيئت ۽ موضوعاتي تجربن ذريعي ظاهر ٿي سگهي ٿي. شاعر روايتي صنف کي برقرار رکندي به پنهنجي اظهار ۾ نواڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name="AyazGulJiddat">{{cite web |title=اياز گل: جدت ۽ جديديت جو شاعر |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-207-ayaz-gul-the-poet-of-modernism-and-literary-innovations- |website=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، شاعريءَ ۾ جدت جو هڪ اهم پهلو اهو آهي ته شعر ۾ نوان لفظ ۽ موزون تشبيهون هجن، ڪلام فني ڪاريگريءَ سان مالا مال هجي ۽ موضوع ۾ پڻ نواڻ موجود هجي. اهڙي شاعريءَ ۾ جوش ۽ جذبي جي اظهار سان گڏ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ لاءِ تازگيءَ ۽ فرحت جو احساس پيدا ٿيڻ کي پڻ اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="MallahDictionary"/> سنڌي شاعريءَ بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ جدت کي گهڻ رخي جمالياتي تصور طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن سان لفظن جي معنوي وسعت، اظهار جي تازگي ۽ پنهنجي دور جي حالتن جو احساس لاڳاپيل آهي.<ref name="ShaalAyaz">{{cite web |title=سلاست ۽ جدت |url=https://books.sindhsalamat.com/book/958/read/50624 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> == جدت ۽ جديديت == جدت ۽ [[جديديت]] پاڻ ۾ لاڳاپيل، پر مختلف ادبي اصطلاح آهن. جدت تخليق جي نواڻ ۽ انفراديت جي صفت آهي، جڏهن ته جديديت هڪ مخصوص ادبي ۽ فڪري لاڙو پڻ آهي. جديديت سان داخلي تجربن، فرد جي احساسن، جديد زندگيءَ جي مسئلن ۽ روايتي ادبي صورتن ۾ تبديليءَ جهڙا موضوع لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="ModernismSindhi">{{cite web |title=جديديت |url=https://www.library.sindhila.org/book/27/read/991 |website=سنڌي ورچوئل لائبريري |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> انگريزي اصطلاحن ''Novelty''، ''Modernity'' ۽ ''Modernism'' ۾ پڻ فرق آهي. ''Novelty'' عام طور نواڻ کي ظاهر ڪري ٿو، ''Modernity'' جديد دور جي حالت يا خاصيتن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته ''Modernism'' ادب ۽ فن ۾ جديديت جي مخصوص فڪري ۽ جمالياتي لاڙي جو نالو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#245779;color:white;" | بنيادي مفهوم ! style="background:#245779;color:white;" | ادبي استعمال |- | جدت | نواڻ، تازگي ۽ انفراديت | خيال، ٻولي، اسلوب يا هيئت ۾ نواڻ |- | جديديت | جديد فڪري ۽ جمالياتي لاڙو | جديد ادبي تحريڪن ۽ فني تجربن سان لاڳاپيل |- | جديد ادب | جديد دور جو ادب | عصري موضوعن، تجربن ۽ ادبي رجحانن سان تعلق |- | جديديت پڄاڻان | جديديت کان پوءِ جا فڪري ۽ ادبي رجحان | جديديت جي فڪري دعوائن، اظهار ۽ جمالياتي تصورن جو تنقيدي جائزو |} جدت هر ادبي دور ۾ موجود ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته جديديت کي مخصوص تاريخي ۽ فڪري پسمنظر ۾ پڻ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="TanqeedJiddat"/><ref name="ModernismSindhi"/> == سنڌي ادب ۾ جدت == سنڌي ادب ۾ جدت جو بحث شاعريءَ، ڪهاڻيءَ، ناول ۽ ٻين ادبي صنفن سان لاڳاپيل رهيو آهي. سنڌي شاعريءَ جي مطالعي ۾ نئين فڪر، موضوعاتي تبديليءَ، تخليقي اسلوب ۽ فني تجربن کي جدت جا اهم پهلو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="TanqeedJiddat"/> === شيخ اياز جي شاعري === [[شيخ اياز]] جي شاعريءَ بابت هڪ مطالعي ۾ سلاست ۽ جدت کي گڏيل جمالياتي خوبين طور بيان ڪيو ويو آهي. مطالعي موجب، سندس شاعريءَ ۾ لفظن جي نواڻ، معنوي وسعت ۽ عصري حالتن جي عڪاسي جدت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="ShaalAyaz"/> === اياز گل جي شاعري === [[اياز گل]] جي شاعريءَ بابت شايع ٿيل تحقيقي مقالي ۾ جدت کي خيال، تخليقي سوچ ۽ شعري گهاڙيٽن جي نواڻ سان ڳنڍيو ويو آهي. مقالي ۾ سندس شاعريءَ جي فني تجربن کي جدت جي مثالن طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="AyazGulJiddat"/> == ادبي اهميت == جدت ادب ۾ نون خيالن، تخليقي تجربن ۽ نرالي اظهار جو وسيلو آهي. اها ادبي روايت کان مڪمل لاتعلقيءَ جي پابند نه هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته تخليقڪار پراڻي صنف يا موضوع کي به نئين اسلوب ۽ نقطه نظر سان پيش ڪري سگهي ٿو.<ref name="TanqeedJiddat"/> ادبي تنقيد ۾ جدت جو جائزو وٺندي رڳو نئين انداز کي نه، پر تخليق جي فڪري معنيٰ، فني موزونيت، موضوع سان مناسبت ۽ جمالياتي اثر کي پڻ ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ لحاظ کان جدت کي تخليقي اظهار جي هڪ اهم خوبي طور سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="MallahDictionary"/> == پڻ ڏسو == * [[جديديت]] * [[جديد سنڌي ادب]] * [[ادبي تنقيد]] * [[جماليات]] * [[تخليقيت]] * [[ادبي اسلوب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[شيخ اياز]] * [[اياز گل]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite book |editor-last=ملاح |editor-first=مختيار احمد |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }} [[زمرو:جدت (ادب)]] [[زمرو:ادب]] [[زمرو:ادبي اصطلاح]] [[زمرو:ادبي تنقيد]] [[زمرو:جماليات]] [[زمرو:سنڌي ادب]] 52vd8yi2txrukgmczz6jc8hzy0vj322 429519 429518 2026-11-07T21:14:54Z Intisar Ali 8681 /* */ 429519 wikitext text/x-wiki {{Infobox modren | name = جدت | above = جدت (ادب) | image = Sindhi Literature.JPG | imagewidth = 260px | caption = سنڌي ادب سان لاڳاپيل ڪتابن جي نمائش | header1 = ادبي ۽ جمالياتي اصطلاح | label2 = نالو | data2 = جدت | label3 = انگريزي اصطلاح | data3 = Novelty of expression؛ Modernity | label4 = لفظ جو ماخذ | data4 = [[عربي ٻولي]] | label5 = لغوي معنيٰ | data5 = نواڻ، تازگي، نئون ٿيڻ | label6 = شعبو | data6 = [[ادب]]، [[شاعري]]، [[ادبي تنقيد]]، [[جماليات]] | label7 = بنيادي مفهوم | data7 = خيال، موضوع، ٻولي، اسلوب ۽ فني صورت ۾ نواڻ | label8 = اهم خصوصيتون | data8 = نوان موضوع، نراليون تشبيهون، تخليقي اظهار ۽ فني تجربا | label9 = لاڳاپيل اصطلاح | data9 = [[جديديت]]، [[تخليقيت]]، [[ادبي اسلوب]] }} '''جدت''' (انگريزي: ''Novelty of expression''؛ ''Modernity'') [[ادب]]، [[شاعري]] ۽ فن ۾ خيالن، موضوعن، ٻوليءَ، اظهار جي انداز ۽ فني صورتن ۾ نواڻ کي چيو ويندو آهي. ادبي تخليق ۾ جدت جو تعلق نئين فڪر، نرالي اسلوب، تخليقي تجربن ۽ روايتي اظهار کان مختلف طريقن سان هوندو آهي. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''Jiddat'' جي معنيٰ اظهار جي نواڻ ۽ جديد هجڻ ڄاڻائي آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، شاعريءَ ۾ جدت اها خاصيت آهي، جنهن مطابق شعر ۾ نوان ۽ موزون لفظ، نراليون [[تشبيھ|تشبيهون]] ۽ فني ڪاريگري موجود هجي، موضوع ۾ پڻ نواڻ هجي ۽ ڪلام مان [[جوش]]، [[جذبو|جذبي]]، تازگيءَ ۽ فرحت جو احساس پيدا ٿئي.<ref name="MallahDictionary">{{cite book |editor-last=ملاح |editor-first=مختيار احمد |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> == نالو ۽ معنيٰ == لفظ ''جدت'' [[عربي ٻولي|عربي ٻوليءَ]] مان ورتل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ نواڻ، تازگي يا نئون ٿيڻ آهي. سنڌي ادب ۾ هي اصطلاح تخليق جي اهڙي خوبيءَ لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪا خيال، موضوع، لفظن جي چونڊ، اسلوب، تشبيهن، استعارن يا فني گهاڙيٽي ۾ نئين صورت اختيار ڪري.<ref name="MallahDictionary"/> جدت جو تعلق رڳو نئين زماني سان نه، پر تخليق جي انفراديت ۽ اظهار جي تازگيءَ سان پڻ آهي. ڪنهن پراڻي دور جي تخليق ۾ پنهنجي وقت جي لحاظ کان جدت موجود ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته نئين زماني ۾ لکيل هر تخليق لازمي طور جدت جي حامل نه هوندي آهي.<ref name="TanqeedJiddat">{{cite web |title=مقدمو: تنقيد جا معيار ۽ جديد شاعري |url=https://books.sindhsalamat.com/book/923/read/49060 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> === جديديت ۽ ماڊرنٽيءَ جي لفظي تاريخ === انگريزي لفظ ''Modernity'' جو تعلق لاطيني لفظ ''modernus'' سان آهي، جيڪو ''modo'' مان نڪتل آهي. لاطيني ''modo'' جو بنيادي مفهوم ''هاڻي'' يا ''تازو'' آهي. انهيءَ لفظي بنياد مان جديد هجڻ، موجوده زماني سان تعلق رکڻ ۽ جديد دور جي خصوصيتن جا تصور پيدا ٿيا. ڇهين صدي عيسويءَ جي رومي سياستدان ۽ ليکڪ [[ڪاسيئوڊوروس]] (Cassiodorus) جي تحريرن ۾ ''modernus'' جي ابتدائي استعمال جا مثال ملن ٿا. لفظ جي تاريخ بابت هڪ حوالو اوڊونيل (1979ع، ص 235، حاشيو 9) ڏانهن منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان جي مڪمل ڪتابياتي تفصيلن جي تصديق گهربل آهي.{{حوالو گهربل}} لفظي تاريخ جي لحاظ کان ''Modernity'' ۽ ''Modernism'' پاڻ ۾ لاڳاپيل آهن، پر ادبي تنقيد ۾ انهن جا مفهوم مڪمل طور هڪجهڙا نه آهن. ''Modernity'' جديد دور جي حالت يا خاصيتن ڏانهن اشارو ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته ''Modernism'' هڪ مخصوص ادبي، فني ۽ فڪري تحريڪ يا لاڙي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. == لغوي ۽ اصطلاحي مفهوم == ادبي اصطلاح طور جدت جو بنيادي تعلق تخليق جي نواڻ سان آهي. اها نواڻ ٻوليءَ جي استعمال، موضوع جي چونڊ، خيال جي پيشڪش، تشبيهن ۽ استعارن جي جوڙجڪ يا ادبي صنف جي فني صورت ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.<ref name="MallahDictionary"/> شاعريءَ ۾ جدت جي تشريح ڪندي ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ لفظن جي موزونيت، تشبيهن جي نواڻ، ڪلام جي فني ڪاريگري، موضوع جي انفراديت ۽ جذباتي اثر کي اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="MallahDictionary"/> انهيءَ لحاظ کان جدت رڳو غيرمعمولي يا نوان لفظ استعمال ڪرڻ جو نالو نه آهي، پر تخليق جي فڪري، لساني ۽ جمالياتي جوڙجڪ ۾ نواڻ پيدا ڪرڻ سان پڻ تعلق رکي ٿي. == ادب ۾ جدت == ادب ۾ جدت مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي. انهن ۾ نوان موضوع اختيار ڪرڻ، روايتي موضوعن کي نئين نقطه نظر سان پيش ڪرڻ، نوان استعارا ۽ اهڃاڻ استعمال ڪرڻ، ٻوليءَ ۾ نرالو اظهار پيدا ڪرڻ ۽ ادبي صنفن جي هيئت ۾ تجربا ڪرڻ شامل آهن.<ref name="TanqeedJiddat"/> جدت جو تعلق رڳو لفظن جي نواڻ سان نه، پر تخليق جي فڪري ۽ جمالياتي جوڙجڪ سان پڻ هوندو آهي. سنڌي ادبي تنقيد ۾ خيال، تخيل، اهڃاڻ، استعارن ۽ فني صورتن جي نواڻ کي جدت جي بحث ۾ اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="TanqeedJiddat"/> === جدت جون اهم صورتون === {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | صورت ! style="background:#245779;color:white;" | وضاحت |- | موضوعاتي جدت | نون موضوعن کي اختيار ڪرڻ يا روايتي موضوعن کي نئين نقطه نظر سان پيش ڪرڻ |- | لساني جدت | لفظن، اصطلاحن ۽ جملن جي ترتيب ۾ نواڻ پيدا ڪرڻ |- | اسلوبي جدت | بيان، لهجي ۽ اظهار جو نرالو طريقو اختيار ڪرڻ |- | فني جدت | صنف، هيئت، وزن يا تخليقي جوڙجڪ ۾ نوان تجربا ڪرڻ |- | تخيلاتي جدت | نوان تصور، تشبيهون، استعارا ۽ اهڃاڻ پيدا ڪرڻ |- | فڪري جدت | انساني زندگيءَ، سماج ۽ تجربن کي نئين فڪري زاويي سان ڏسڻ |} هيءَ ورهاست جدت جي مختلف پهلوئن کي سمجهائڻ لاءِ آهي؛ اهي صورتون ڪنهن هڪ تخليق ۾ گڏ پڻ موجود ٿي سگهن ٿيون. == شاعريءَ ۾ جدت == شاعريءَ ۾ جدت نون خيالن، تشبيهن، استعارن، لفظي ترتيب، وزن، هيئت ۽ موضوعاتي تجربن ذريعي ظاهر ٿي سگهي ٿي. شاعر روايتي صنف کي برقرار رکندي به پنهنجي اظهار ۾ نواڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name="AyazGulJiddat">{{cite web |title=اياز گل: جدت ۽ جديديت جو شاعر |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-207-ayaz-gul-the-poet-of-modernism-and-literary-innovations- |website=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، شاعريءَ ۾ جدت جو هڪ اهم پهلو اهو آهي ته شعر ۾ نوان لفظ ۽ موزون تشبيهون هجن، ڪلام فني ڪاريگريءَ سان مالا مال هجي ۽ موضوع ۾ پڻ نواڻ موجود هجي. اهڙي شاعريءَ ۾ جوش ۽ جذبي جي اظهار سان گڏ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ لاءِ تازگيءَ ۽ فرحت جو احساس پيدا ٿيڻ کي پڻ اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="MallahDictionary"/> سنڌي شاعريءَ بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ جدت کي گهڻ رخي جمالياتي تصور طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن سان لفظن جي معنوي وسعت، اظهار جي تازگي ۽ پنهنجي دور جي حالتن جو احساس لاڳاپيل آهي.<ref name="ShaalAyaz">{{cite web |title=سلاست ۽ جدت |url=https://books.sindhsalamat.com/book/958/read/50624 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> == جدت ۽ جديديت == جدت ۽ [[جديديت]] پاڻ ۾ لاڳاپيل، پر مختلف ادبي اصطلاح آهن. جدت تخليق جي نواڻ ۽ انفراديت جي صفت آهي، جڏهن ته جديديت هڪ مخصوص ادبي ۽ فڪري لاڙو پڻ آهي. جديديت سان داخلي تجربن، فرد جي احساسن، جديد زندگيءَ جي مسئلن ۽ روايتي ادبي صورتن ۾ تبديليءَ جهڙا موضوع لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="ModernismSindhi">{{cite web |title=جديديت |url=https://www.library.sindhila.org/book/27/read/991 |website=سنڌي ورچوئل لائبريري |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> انگريزي اصطلاحن ''Novelty''، ''Modernity'' ۽ ''Modernism'' ۾ پڻ فرق آهي. ''Novelty'' عام طور نواڻ کي ظاهر ڪري ٿو، ''Modernity'' جديد دور جي حالت يا خاصيتن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته ''Modernism'' ادب ۽ فن ۾ جديديت جي مخصوص فڪري ۽ جمالياتي لاڙي جو نالو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#245779;color:white;" | بنيادي مفهوم ! style="background:#245779;color:white;" | ادبي استعمال |- | جدت | نواڻ، تازگي ۽ انفراديت | خيال، ٻولي، اسلوب يا هيئت ۾ نواڻ |- | جديديت | جديد فڪري ۽ جمالياتي لاڙو | جديد ادبي تحريڪن ۽ فني تجربن سان لاڳاپيل |- | جديد ادب | جديد دور جو ادب | عصري موضوعن، تجربن ۽ ادبي رجحانن سان تعلق |- | جديديت پڄاڻان | جديديت کان پوءِ جا فڪري ۽ ادبي رجحان | جديديت جي فڪري دعوائن، اظهار ۽ جمالياتي تصورن جو تنقيدي جائزو |} جدت هر ادبي دور ۾ موجود ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته جديديت کي مخصوص تاريخي ۽ فڪري پسمنظر ۾ پڻ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="TanqeedJiddat"/><ref name="ModernismSindhi"/> == سنڌي ادب ۾ جدت == سنڌي ادب ۾ جدت جو بحث شاعريءَ، ڪهاڻيءَ، ناول ۽ ٻين ادبي صنفن سان لاڳاپيل رهيو آهي. سنڌي شاعريءَ جي مطالعي ۾ نئين فڪر، موضوعاتي تبديليءَ، تخليقي اسلوب ۽ فني تجربن کي جدت جا اهم پهلو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="TanqeedJiddat"/> === شيخ اياز جي شاعري === [[شيخ اياز]] جي شاعريءَ بابت هڪ مطالعي ۾ سلاست ۽ جدت کي گڏيل جمالياتي خوبين طور بيان ڪيو ويو آهي. مطالعي موجب، سندس شاعريءَ ۾ لفظن جي نواڻ، معنوي وسعت ۽ عصري حالتن جي عڪاسي جدت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="ShaalAyaz"/> === اياز گل جي شاعري === [[اياز گل]] جي شاعريءَ بابت شايع ٿيل تحقيقي مقالي ۾ جدت کي خيال، تخليقي سوچ ۽ شعري گهاڙيٽن جي نواڻ سان ڳنڍيو ويو آهي. مقالي ۾ سندس شاعريءَ جي فني تجربن کي جدت جي مثالن طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="AyazGulJiddat"/> == ادبي اهميت == جدت ادب ۾ نون خيالن، تخليقي تجربن ۽ نرالي اظهار جو وسيلو آهي. اها ادبي روايت کان مڪمل لاتعلقيءَ جي پابند نه هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته تخليقڪار پراڻي صنف يا موضوع کي به نئين اسلوب ۽ نقطه نظر سان پيش ڪري سگهي ٿو.<ref name="TanqeedJiddat"/> ادبي تنقيد ۾ جدت جو جائزو وٺندي رڳو نئين انداز کي نه، پر تخليق جي فڪري معنيٰ، فني موزونيت، موضوع سان مناسبت ۽ جمالياتي اثر کي پڻ ڏٺو ويندو آهي. انهيءَ لحاظ کان جدت کي تخليقي اظهار جي هڪ اهم خوبي طور سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="MallahDictionary"/> == پڻ ڏسو == * [[جديديت]] * [[جديد سنڌي ادب]] * [[ادبي تنقيد]] * [[جماليات]] * [[تخليقيت]] * [[ادبي اسلوب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[شيخ اياز]] * [[اياز گل]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite book |editor-last=ملاح |editor-first=مختيار احمد |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }} [[زمرو:جدت (ادب)]] [[زمرو:ادب]] [[زمرو:ادبي اصطلاح]] [[زمرو:ادبي تنقيد]] [[زمرو:جماليات]] [[زمرو:سنڌي ادب]] kttq1gsktwl5nqz3l9l70u75acnboop 0 47604 429589 391814 2026-11-08T01:46:28Z Intisar Ali 8681 429589 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|326–325 قبل مسيح ۾ سڪندر اعظم جي مالوي، هيٺئين سنڌو ماٿري ۽ سنڌ وارن علائقن ۾ فوجي مهم}} {{Infobox military conflict | conflict = سڪندر اعظم جي ملتان ۽ سنڌ تي ڪاهه | partof = [[سڪندر اعظم جون جنگيون]] | image = Alexander the Great mosaic.jpg | caption = پومپيئي مان مليل مشهور موزائيڪ ۾ سڪندر اعظم جي تصوير | date = 326–325 قبل مسيح | place = [[سنڌو ماٿري]]، مالوي علائقو، هيٺيون سنڌو درياهه ۽ هاڻوڪي [[سنڌ]] | result = مقدوني فوج جون ڪاميابيون، مقامي مزاحمت ۽ هيٺئين سنڌو ماٿريءَ تي عارضي مقدوني تسلط | combatant1 = [[مقدوني سلطنت]] | combatant2 = [[مالوي قبيلو]]، [[آڪسيڊراڪائي]] ۽ هيٺئين سنڌو ماٿريءَ جون مختلف مقامي رياستون | commander1 = [[سڪندر اعظم]]، [[پرڊيڪاس]]، [[پيٿون]] | commander2 = مالوي سردار؛ مُوسيڪانوس ۽ ٻيا مقامي حڪمران | strength1 = نامعلوم | strength2 = نامعلوم | casualties1 = نامعلوم؛ سڪندر سخت زخمي ٿيو | casualties2 = وڏي پيماني تي جاني نقصان؛ قطعي انگ نامعلوم }} '''سڪندر اعظم جي ملتان ۽ سنڌ تي ڪاهه''' (انگريزي: ''Alexander's campaign in the lower Indus Valley'')، 326ع کان 325ع قبل مسيح دوران [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهم جو حصو هئي. هن مهم ۾ مقدوني فوج [[سنڌو ماٿري]] جي مختلف علائقن مان گذري، [[مالوي قبيلو|مالوي]] ۽ ٻين مقامي گروهن سان جنگيون ڪيون ۽ پوءِ هيٺئين سنڌو درياهه وارن علائقن ۾ داخل ٿي. ان دوران ڪيترن حڪمرانن مقدوني اقتدار تسليم ڪيو، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي.<ref name="ArrianVI">{{cite book |last=Arrian |title=Anabasis of Alexander |volume=6 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Arr.%20An.%206 |language=en}}</ref><ref name="CurtiusIX">{{cite book |last=Quintus Curtius Rufus |title=Histories of Alexander the Great |book=9 |language=la}}</ref> هن مهم جو سڀ کان مشهور واقعو مالوي قبيلي جي هڪ قلعي تي حملي دوران سڪندر جو سخت زخمي ٿيڻ آهي. قديم مؤرخن موجب سڪندر قلعي جي ڀت تي چڙهي اندر داخل ٿيو، جتي هڪ تير سندس سيني ۾ لڳو. سندس ساٿين وڏي مشڪل سان کيس بچايو.<ref name="ArrianVI"/><ref name="PlutarchAlexander">{{cite book |last=Plutarch |title=Life of Alexander |chapter=63 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Alexander*/6.html |language=en}}</ref> هن مهم جي تاريخ بابت بنيادي ڄاڻ يوناني ۽ رومي ليکڪن [[آريان]]، [[پلوٽارڪ]]، [[ڪرٽيس روفس]] ۽ [[ڊايوڊورس سڪيولس]] جي تحريرن مان ملي ٿي. اهي ماخذ واقعن کان پوءِ لکيا ويا هئا، تنهنڪري انهن جي بيانن ۾ فرق، مبالغو ۽ روايتي عنصر به موجود آهن.<ref name="DiodorusXVII">{{cite book |last=Diodorus Siculus |title=Bibliotheca Historica |book=17 |language=grc}}</ref> == تاريخي پسمنظر == 326ع قبل مسيح ۾ سڪندر اعظم [[هائڊاسپس جي جنگ]] ۾ [[راجا پورس]] کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ سندس فوج اوڀر طرف اڳتي وڌڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هائيفاسس، يعني هاڻوڪي [[بياس درياهه]]، وٽ فوج وڌيڪ اڳتي وڃڻ کان انڪار ڪيو. سڪندر پوءِ واپسيءَ لاءِ سنڌو درياهه جي نظام کي استعمال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن ٻيڙين جو ٻيڙو تيار ڪرايو ۽ پنهنجي فوج کي درياهي ۽ زميني دستن ۾ ورهائي ڏکڻ طرف پيشقدمي شروع ڪئي.<ref name="ArrianV">{{cite book |last=Arrian |title=Anabasis of Alexander |book=5 |language=en}}</ref><ref name="ArrianVI"/> هن سفر دوران مقدوني فوج کي مختلف قبيلن ۽ رياستن سان مقابلو ڪرڻو پيو. مالوي ۽ آڪسيڊراڪائي قبيلن جي علائقن ۾ سخت مزاحمت ٿي، جڏهن ته هيٺئين سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگ، صلح ۽ بغاوت جا واقعا پيش آيا. == مالوي قبيلي خلاف مهم == مالوي، جن کي يوناني ماخذن ۾ ''Malloi'' سڏيو ويو آهي، سنڌو ماٿريءَ جي اترئين ۽ وچئين حصن ۾ رهندڙ هڪ قديم گروهه هو. انهن جي علائقي جي صحيح حدن بابت جديد مؤرخن ۾ اختلاف آهي. سڪندر مالوي ۽ آڪسيڊراڪائي قبيلن جي امڪاني گڏيل مزاحمت کي روڪڻ لاءِ تيزيءَ سان فوجي پيشقدمي ڪئي. آريان موجب مقدوني فوج مختلف رستن کان اڳتي وڌي ۽ ڪيترن آبادين تي حملو ڪيو.<ref name="ArrianVI"/> مالوي علائقي ۾ سڪندر کي سخت مزاحمت جو مقابلو ڪرڻو پيو. ڪيترائي مقامي ماڻهو قلعي بند آبادين ۾ پناهه وٺي ويٺا. مقدوني فوج انهن هنڌن کي گهيري هيٺ آڻي حملا ڪيا. == سڪندر جو قلعي ۾ زخمي ٿيڻ == === قلعي جي ڀت تي چڙهڻ === مالوي قبيلي جي هڪ قلعي تي حملي دوران سڪندر پنهنجي سپاهين جي سستيءَ تي ناراض ٿيو ۽ پاڻ ڏاڪڻ کڻي قلعي جي ڀت تي چڙهيو. سندس پويان ڪجهه ساٿي پڻ چڙهيا، پر گهڻا سپاهي وقت تي مٿي نه پهچي سگهيا. آريان موجب سڪندر قلعي جي ڀت تان اندر ٽپو ڏنو، ڇاڪاڻ ته ڀت تي بيهڻ کيس دشمن جي تيرن جو آسان نشانو بڻائي رهيو هو. سندس ڪجهه ساٿي به اندر پهتا ۽ ساڻس گڏ وڙهڻ لڳا.<ref name="ArrianVI"/> مختلف قديم ماخذن ۾ سندس ساٿين جي نالن ۽ واقعن جي ترتيب بابت ڪجهه فرق آهن. عام طور پيُوڪيسٽاس ۽ ليونناٽوس جهڙن ساٿين جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ابرياس نالي سپاهيءَ جي قتل ٿيڻ جو بيان پڻ موجود آهي. === سيني ۾ تير لڳڻ === قلعي جي اندر ويڙهه دوران سڪندر کي هڪ تير لڳو، جيڪو سندس زرهه مان گذري سيني ۾ گهڙي ويو. آريان موجب تير جي لڳڻ سان سندس حالت انتهائي نازڪ ٿي وئي ۽ هو سخت زخمي ٿيو.<ref name="ArrianVI"/> پلوٽارڪ پڻ بيان ڪري ٿو ته سڪندر کي اهڙو گهرو زخم رسيو جو سندس جان خطري ۾ پئجي وئي. مقدوني سپاهين وڏي ڪوشش سان قلعي اندر داخل ٿي کيس بچايو.<ref name="PlutarchAlexander"/> ڪجهه روايتن ۾ سڪندر جي ڦڦڙن کي نقصان پهچڻ ۽ زخم مان هوا يا رت نڪرڻ جو بيان ملي ٿو. بهرحال تير زهر ۾ ٻڏل هو، اهڙي دعويٰ کي بنيادي ماخذن مان يقيني طور ثابت نٿو ڪري سگهجي. هي واقعو اڪثر هاڻوڪي ملتان يا ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر قديم قلعي جي صحيح جڳهه ۽ جديد ملتان شهر سان ان جي مڪمل سڃاڻپ بابت احتياط ضروري آهي. === قلعي تي قبضو ۽ قتل عام === سڪندر جي زخمي ٿيڻ کان پوءِ مقدوني فوج قلعي ۾ داخل ٿي ۽ سخت انتقامي ڪارروائي ڪئي. آريان ۽ ڪرٽيس روفس جي روايتن موجب قلعي جي محافظن ۽ ٻين ماڻهن کي وڏي پيماني تي قتل ڪيو ويو.<ref name="ArrianVI"/><ref name="CurtiusIX"/> قديم ماخذن ۾ ان واقعي کي سڪندر جي جان تي آيل وڏي خطري ۽ مقدوني سپاهين جي شديد ردعمل سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعي تي قبضو تمام خونريز هو، پر مارجي ويل ماڻهن جو قطعي انگ معلوم نه آهي. اهڙيءَ طرح اهو واقعو مقامي مزاحمت جي شدت ۽ مقدوني فوج جي سخت جنگي طريقن جو هڪ اهم مثال آهي. == سڪندر جي زخم جا اثر == سڪندر جو زخم ايترو خطرناڪ هو جو ڪجهه وقت تائين سندس موت جون افواهون پکڙجي ويون. آريان موجب سڪندر بعد ۾ پنهنجي فوج کي پاڻ ڏيکاريو ته جيئن سپاهين کي سندس جيئري هجڻ جو يقين ٿئي.<ref name="ArrianVI"/> زخم مان صحتياب ٿيڻ ۾ وقت لڳو ۽ سڪندر جي فوجي سرگرمين تي ان جو اثر پيو. بهرحال سڪندر ان واقعي کان پوءِ به پنهنجي مهم جاري رکي ۽ 323ع قبل مسيح ۾ بابل ۾ وفات ڪيائين. سڪندر جي موت جو قطعي سبب اڄ به تاريخي ۽ طبي بحث جو موضوع آهي. ملتان واري تير جي زخم کي سرطان ۾ تبديل ٿيڻ يا سندس وفات جو ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ معتبر طبي يا تاريخي ثبوت موجود نه آهن. == هيٺئين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پيشقدمي == مالوي علائقي ۾ جنگ کان پوءِ سڪندر جي فوج سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌي. هن علائقي ۾ مختلف مقامي حڪمرانن سان سندس ملاقاتون ۽ جنگيون ٿيون. قديم يوناني ماخذن ۾ هيٺئين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه حڪمرانن جا نالا مُوسيڪانوس، آڪسيڪانوس ۽ سامبوس جي صورت ۾ ملن ٿا. انهن جي رياستن جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت جديد تحقيق ۾ مختلف رايا آهن.<ref name="ArrianVI"/><ref name="CurtiusIX"/> ڪجهه حڪمرانن مقدوني فوج جي طاقت ڏسي صلح ڪيو، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي يا شروعاتي اطاعت کان پوءِ بغاوت ڪئي. == مُوسيڪانوس جي رياست == آريان موجب مُوسيڪانوس نالي حڪمران پهرين سڪندر جي آڏو پيش ٿيو ۽ سندس اقتدار تسليم ڪيو. سڪندر ڪجهه وقت لاءِ کيس پنهنجي علائقي جي حڪمراني برقرار رکڻ جي اجازت ڏني. بعد ۾ ان علائقي ۾ مقدوني اقتدار خلاف بغاوت ٿي. آريان ان بغاوت ۾ برهمڻن جي ڪردار جو ذڪر ڪري ٿو ۽ بيان ڪري ٿو ته سڪندر بغاوت کي دٻائڻ لاءِ فوجي ڪارروائي ڪئي.<ref name="ArrianVI"/> مُوسيڪانوس کي سنڌ جي ڪنهن خاص تاريخي راجا يا اروڙ جي حڪمران سان سڌيءَ طرح برابر قرار ڏيڻ بابت مختلف مفروضا موجود آهن. قديم يوناني ماخذن ۾ سندس نالي جي صورت ۽ علائقي جي سڃاڻپ اهڙي قطعي نتيجي لاءِ ڪافي نه آهي. ان ڪري مُوسيڪانوس کي بنا اضافي ثبوت جي «موکي راج» يا «الور جو مهاراجا» سڏڻ تاريخي لحاظ کان احتياط جوڳو آهي. == برهمڻن جي مزاحمت == هيٺئين سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر خلاف مزاحمت ۾ ڪجهه برهمڻ مذهبي ۽ فڪري اڳواڻن جو ڪردار قديم ماخذن ۾ بيان ٿيل آهي. پلوٽارڪ موجب سڪندر ڪجهه اهڙن فلسفين ۽ برهمڻن کي سزا ڏني، جن کي مقامي حڪمرانن ۽ ماڻهن کي مقدوني اقتدار خلاف اڀارڻ جو ذميوار سمجهيو ويو. سندس بيان ۾ انهن مان ڪجهه کي موت جي سزا ڏيڻ جو ذڪر پڻ آهي.<ref name="PlutarchAlexander"/> آريان پڻ مُوسيڪانوس جي علائقي ۾ بغاوت ۽ برهمڻن جي ڪردار جو بيان ڪري ٿو. اهي روايتون ظاهر ڪن ٿيون ته مقدوني اقتدار کي رڳو فوجي نه، پر مقامي مذهبي ۽ سماجي اڳواڻن جي مخالفت پڻ درپيش هئي.<ref name="ArrianVI"/> بهرحال قديم مؤرخن جا بيان مقدوني مهم جي نقطه نظر کان لکيل آهن. انهن ۾ مقامي ماڻهن جا پنهنجا لکيل تفصيلي بيان محفوظ نه آهن، تنهنڪري واقعن جي مڪمل تصوير حاصل ڪرڻ ڏکيو آهي. == سنڌ ۾ مقدوني انتظام == سڪندر هيٺئين سنڌو ماٿريءَ جي فتح ڪيل علائقن ۾ پنهنجي فوجي ۽ انتظامي عملدارن کي مقرر ڪيو. هن ڪجهه مقامي حڪمرانن کي اطاعت جي شرط تي سندن اقتدار برقرار رکڻ ڏنو، جڏهن ته ٻين علائقن ۾ مقدوني عملدارن کي ذميواريون ڏنيون. انهن انتظامن جو مقصد درياهي رستن، فوجي رسد ۽ واپاري لنگهن تي ڪنٽرول قائم رکڻ هو. تنهن هوندي به مقامي بغاوتن ۽ مقدوني فوج جي اڳتي وڌڻ سبب هن اقتدار جي پائيداري محدود رهي.<ref name="ArrianVI"/> == سنڌوءَ جي ڇوڙ تائين سفر == سڪندر سنڌو درياهه جي هيٺئين وهڪري سان اڳتي وڌندي سمنڊ تائين پهتو. هن درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي رستن جو جائزو ورتو ۽ پنهنجي بحري فوج لاءِ تياريون ڪرايون. سندس بحري ڪمانڊر [[نيارڪس]] کي سامونڊي سفر جي ذميواري ڏني وئي. بعد ۾ نيارڪس سنڌوءَ جي ڇوڙ کان اولهه طرف سفر ڪري فارسي نار ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="ArrianIndica">{{cite book |last=Arrian |title=Indica |language=en}}</ref> سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان گيڊروسيا، يعني هاڻوڪي مڪران ۽ ڀرپاسي جي خشڪ علائقن مان گذري اولهه طرف روانو ٿيو. هن سفر دوران مقدوني فوج کي سخت موسمي ۽ رسد جي مشڪلاتن جو مقابلو ڪرڻو پيو. == اهم واقعن جي تاريخوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#194f75;color:white;" | زمانو ! style="background:#194f75;color:white;" | واقعو ! style="background:#194f75;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2fa;" | 326 ق.م. | هائڊاسپس جي جنگ | پورس خلاف سڪندر جي ڪاميابي |- | style="background:#eef7ed;" | 326 ق.م. | بياس درياهه وٽ فوج جو اڳتي وڌڻ کان انڪار | اوڀر طرف مهم جو خاتمو |- | style="background:#fff3df;" | 326–325 ق.م. | مالوي قبيلي خلاف مهم | سخت مقامي مزاحمت |- | style="background:#f1ecfa;" | 326–325 ق.م. | مالوي قلعي ۾ سڪندر جو زخمي ٿيڻ | سڪندر جي جان کي سنگين خطرو |- | style="background:#e9f5f4;" | 325 ق.م. | هيٺئين سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم | مقامي حڪمرانن سان جنگيون ۽ صلح |- | style="background:#fceeee;" | 325 ق.م. | مُوسيڪانوس جي علائقي ۾ بغاوت | مقدوني اقتدار خلاف مزاحمت |- | style="background:#eaf2fa;" | 325 ق.م. | سنڌوءَ جي ڇوڙ تائين پهچڻ | سامونڊي مهم جي تياري |- | style="background:#eef7ed;" | 325 ق.م. | نيارڪس جو سامونڊي سفر | سنڌوءَ کان فارسي نار ڏانهن بحري رستو |} == تاريخي اهميت == سڪندر اعظم جي ملتان ۽ سنڌ واري مهم مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌو ماٿريءَ جي مختلف قبيلن ۽ رياستن مقدوني فوج آڏو هڪجهڙو ردعمل نه ڏيکاريو. ڪجهه حڪمرانن صلح ڪيو، ڪجهه مزاحمت ڪئي ۽ ڪجهه شروعاتي اطاعت کان پوءِ بغاوت ڪئي. مالوي قلعي ۾ سڪندر جو سخت زخمي ٿيڻ سندس سموري فوجي زندگيءَ جي خطرناڪ واقعن مان هڪ هو. هي واقعو قديم تاريخي ماخذن ۾ مقامي مزاحمت جي شدت ۽ مقدوني فوج جي انتقامي تشدد جي حوالي سان اهم حيثيت رکي ٿو. هيٺئين سنڌو ماٿريءَ ۾ برهمڻن ۽ ٻين مقامي اڳواڻن جي مخالفت مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته مقدوني اقتدار خلاف مزاحمت رڳو فوجي محاذ تائين محدود نه هئي. بهرحال انهن واقعن کي جديد قومي رياستن جي تصور سان سڌيءَ طرح ڳنڍڻ تاريخي لحاظ کان درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته چوٿين صدي قبل مسيح ۾ سنڌو ماٿريءَ جون سياسي ۽ سماجي حالتون اڄ جي رياستي سرحدن کان مختلف هيون. == ماخذن بابت احتياط == سڪندر جي مهم بابت اهم بنيادي ماخذ آريان، پلوٽارڪ، ڪرٽيس روفس ۽ ڊايوڊورس سڪيولس آهن. اهي سڀئي ليکڪ سڪندر جي زماني کان پوءِ جا آهن. انهن جي تحريرن ۾ جنگين، زخمن، حڪمرانن جي نالن ۽ مقامي آباديءَ جي نقصان بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. تنهنڪري قطعي انگ، تاريخون ۽ جاگرافيائي سڃاڻپون بيان ڪرڻ وقت جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي. خاص طور سڪندر جي زخم سبب سندس وفات، تير جي زهر آلود هجڻ، «موکي راج» جي قطعي سڃاڻپ ۽ سنڌ ۾ 80 هزار ماڻهن جي قتل جهڙيون دعوائون قابل اعتماد ثبوت کان سواءِ حقيقت طور پيش نه ڪرڻ گهرجن. == پڻ ڏسو == * [[سڪندر اعظم]] * [[سنڌو ماٿري]] * [[آڳاٽي سنڌ]] * [[ملتان]] * [[مالوي قبيلو]] * [[هائڊاسپس جي جنگ]] * [[راجا پورس]] * [[آريان]] * [[پلوٽارڪ]] * [[نيارڪس]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * Arrian. ''Anabasis of Alexander''. Book VI. * Arrian. ''Indica''. * Plutarch. ''Life of Alexander''. * Quintus Curtius Rufus. ''Histories of Alexander the Great''. Book IX. * Diodorus Siculus. ''Bibliotheca Historica''. Book XVII. * Bosworth, A. B. ''Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great''. Cambridge University Press, 1988. * Green, Peter. ''Alexander of Macedon, 356–323 B.C.: A Historical Biography''. University of California Press, 1991. * Heckel, Waldemar. ''The Conquests of Alexander the Great''. Cambridge University Press, 2008. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Arr.%20An.%206 آريان: سڪندر جي مهم، ڇهون ڪتاب] * [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Alexander*/6.html پلوٽارڪ: سڪندر جي سوانح] * [https://www.livius.org/articles/person/alexander-the-great/ سڪندر اعظم بابت تاريخي مواد] {{Commons category|Alexander the Great}} {{اختياري ڪنٽرول}} [[زمرو:آڳاٽي سنڌ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ملتان جي تاريخ]] [[زمرو:سڪندر اعظم]] [[زمرو:326 قبل مسيح]] [[زمرو:325 قبل مسيح]] [[زمرو:قديم جنگيون]] 727tyj2ddlkcjwp4jwpn81gdon35alp 429590 429589 2026-11-08T01:48:52Z Intisar Ali 8681 429590 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|326–325 قبل مسيح ۾ سڪندر اعظم جي مالوي ۽ هيٺئين سنڌو ماٿريءَ وارن علائقن ۾ فوجي مهم}} {{Infobox military conflict | conflict = سڪندر اعظم جي ملتان ۽ سنڌ تي ڪاهه | partof = [[سڪندر اعظم جون جنگيون]] | image = Alexander the Great mosaic.jpg | caption = پومپيئي مان مليل مشهور موزائيڪ ۾ سڪندر اعظم جي تصوير | date = 326–325 قبل مسيح | place = [[سنڌو ماٿري]]، مالوي علائقو، هيٺيون سنڌو درياهه ۽ هاڻوڪي [[سنڌ]] | result = مقدوني فوج جون ڪاميابيون، مقامي مزاحمت ۽ هيٺئين سنڌو ماٿريءَ تي عارضي مقدوني تسلط | combatant1 = [[مقدوني سلطنت]] | combatant2 = [[مالوي قبيلو]]، [[آڪسيڊراڪائي]] ۽ هيٺئين سنڌو ماٿريءَ جون مختلف مقامي رياستون | commander1 = [[سڪندر اعظم]]، [[پرڊيڪاس]]، [[پيٿون]] | commander2 = مالوي سردار؛ مُوسيڪانوس ۽ ٻيا مقامي حڪمران | strength1 = نامعلوم | strength2 = نامعلوم | casualties1 = نامعلوم؛ سڪندر سخت زخمي ٿيو | casualties2 = وڏي پيماني تي جاني نقصان؛ قطعي انگ نامعلوم }} '''سڪندر اعظم جي ملتان ۽ سنڌ تي ڪاهه''' (انگريزي: ''Alexander's campaign in the lower Indus Valley'')، 326ع کان 325ع قبل مسيح دوران [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهم جو حصو هئي. هن مهم ۾ مقدوني فوج [[سنڌو ماٿري]] جي مختلف علائقن مان گذري، [[مالوي قبيلو|مالوي]] ۽ ٻين مقامي گروهن سان جنگيون ڪيون ۽ پوءِ هيٺئين سنڌو درياهه وارن علائقن ۾ داخل ٿي. ان دوران ڪيترن حڪمرانن مقدوني اقتدار تسليم ڪيو، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي.<ref name="ArrianVI">{{cite book |last=Arrian |title=Anabasis of Alexander |volume=6 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Arr.%20An.%206 |language=en}}</ref><ref name="CurtiusIX">{{cite book |last=Quintus Curtius Rufus |title=Histories of Alexander the Great |volume=9 |language=la}}</ref> هن مهم جو سڀ کان مشهور واقعو مالوي قبيلي جي هڪ قلعي تي حملي دوران سڪندر جو سخت زخمي ٿيڻ آهي. قديم مؤرخن موجب سڪندر قلعي جي ڀت تي چڙهي اندر داخل ٿيو، جتي هڪ تير سندس سيني ۾ لڳو. سندس ساٿين وڏي مشڪل سان کيس بچايو.<ref name="ArrianVI"/><ref name="PlutarchAlexander">{{cite book |last=Plutarch |title=Life of Alexander |chapter=63 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Alexander*/6.html |language=en}}</ref> هن مهم جي تاريخ بابت بنيادي ڄاڻ يوناني ۽ رومي ليکڪن [[آريان]]، [[پلوٽارڪ]]، [[ڪرٽيس روفس]] ۽ [[ڊايوڊورس سڪيولس]] جي تحريرن مان ملي ٿي. اهي ماخذ واقعن کان پوءِ لکيا ويا هئا، تنهنڪري انهن جي بيانن ۾ فرق، مبالغو ۽ روايتي عنصر به موجود آهن.<ref name="DiodorusXVII">{{cite book |last=Diodorus Siculus |title=Bibliotheca Historica |volume=17 |language=grc}}</ref> == تاريخي پسمنظر == 326ع قبل مسيح ۾ سڪندر اعظم [[هائڊاسپس جي جنگ]] ۾ [[راجا پورس]] کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ سندس فوج اوڀر طرف اڳتي وڌڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هائيفاسس، يعني هاڻوڪي [[بياس درياهه]]، وٽ فوج وڌيڪ اڳتي وڃڻ کان انڪار ڪيو. سڪندر پوءِ واپسيءَ لاءِ سنڌو درياهه جي نظام کي استعمال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن ٻيڙين جو ٻيڙو تيار ڪرايو ۽ پنهنجي فوج کي درياهي ۽ زميني دستن ۾ ورهائي ڏکڻ طرف پيشقدمي شروع ڪئي.<ref name="ArrianV">{{cite book |last=Arrian |title=Anabasis of Alexander |volume=5 |language=en}}</ref><ref name="ArrianVI"/> هن سفر دوران مقدوني فوج کي مختلف قبيلن ۽ رياستن سان مقابلو ڪرڻو پيو. مالوي ۽ آڪسيڊراڪائي قبيلن جي علائقن ۾ سخت مزاحمت ٿي، جڏهن ته هيٺئين سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگ، صلح ۽ بغاوت جا واقعا پيش آيا. == مالوي قبيلي خلاف مهم == مالوي، جن کي يوناني ماخذن ۾ ''Malloi'' سڏيو ويو آهي، سنڌو ماٿريءَ جي اترئين ۽ وچئين حصن ۾ رهندڙ هڪ قديم گروهه هو. انهن جي علائقي جي صحيح حدن بابت جديد مؤرخن ۾ اختلاف آهي. سڪندر مالوي ۽ آڪسيڊراڪائي قبيلن جي امڪاني گڏيل مزاحمت کي روڪڻ لاءِ تيزيءَ سان فوجي پيشقدمي ڪئي. آريان موجب مقدوني فوج مختلف رستن کان اڳتي وڌي ۽ ڪيترن آبادين تي حملو ڪيو.<ref name="ArrianVI"/> مالوي علائقي ۾ سڪندر کي سخت مزاحمت جو مقابلو ڪرڻو پيو. ڪيترائي مقامي ماڻهو قلعي بند آبادين ۾ پناهه وٺي ويٺا. مقدوني فوج انهن هنڌن کي گهيري هيٺ آڻي حملا ڪيا. == سڪندر جو قلعي ۾ زخمي ٿيڻ == === قلعي جي ڀت تي چڙهڻ === مالوي قبيلي جي هڪ قلعي تي حملي دوران سڪندر پنهنجي سپاهين جي سستيءَ تي ناراض ٿيو ۽ پاڻ ڏاڪڻ کڻي قلعي جي ڀت تي چڙهيو. سندس پويان ڪجهه ساٿي پڻ چڙهيا، پر گهڻا سپاهي وقت تي مٿي نه پهچي سگهيا. آريان موجب سڪندر قلعي جي ڀت تان اندر ٽپو ڏنو، ڇاڪاڻ ته ڀت تي بيهڻ کيس دشمن جي تيرن جو آسان نشانو بڻائي رهيو هو. سندس ڪجهه ساٿي به اندر پهتا ۽ ساڻس گڏ وڙهڻ لڳا.<ref name="ArrianVI"/> مختلف قديم ماخذن ۾ سندس ساٿين جي نالن ۽ واقعن جي ترتيب بابت ڪجهه فرق آهن. عام طور پيُوڪيسٽاس ۽ ليونناٽوس جهڙن ساٿين جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ابرياس نالي سپاهيءَ جي قتل ٿيڻ جو بيان پڻ موجود آهي. === سيني ۾ تير لڳڻ === قلعي جي اندر ويڙهه دوران سڪندر کي هڪ تير لڳو، جيڪو سندس زرهه مان گذري سيني ۾ گهڙي ويو. آريان موجب تير جي لڳڻ سان سندس حالت انتهائي نازڪ ٿي وئي ۽ هو سخت زخمي ٿيو.<ref name="ArrianVI"/> پلوٽارڪ پڻ بيان ڪري ٿو ته سڪندر کي اهڙو گهرو زخم رسيو جو سندس جان خطري ۾ پئجي وئي. مقدوني سپاهين وڏي ڪوشش سان قلعي اندر داخل ٿي کيس بچايو.<ref name="PlutarchAlexander"/> ڪجهه روايتن ۾ سڪندر جي ڦڦڙن کي نقصان پهچڻ ۽ زخم مان هوا يا رت نڪرڻ جو بيان ملي ٿو. بهرحال تير زهر ۾ ٻڏل هو، اهڙي دعويٰ کي بنيادي ماخذن مان يقيني طور ثابت نٿو ڪري سگهجي. هي واقعو اڪثر هاڻوڪي ملتان يا ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر قديم قلعي جي صحيح جڳهه ۽ جديد ملتان شهر سان ان جي مڪمل سڃاڻپ بابت احتياط ضروري آهي. === قلعي تي قبضو ۽ قتل عام === سڪندر جي زخمي ٿيڻ کان پوءِ مقدوني فوج قلعي ۾ داخل ٿي ۽ سخت انتقامي ڪارروائي ڪئي. آريان ۽ ڪرٽيس روفس جي روايتن موجب قلعي جي محافظن ۽ ٻين ماڻهن کي وڏي پيماني تي قتل ڪيو ويو.<ref name="ArrianVI"/><ref name="CurtiusIX"/> قديم ماخذن ۾ ان واقعي کي سڪندر جي جان تي آيل وڏي خطري ۽ مقدوني سپاهين جي شديد ردعمل سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعي تي قبضو تمام خونريز هو، پر مارجي ويل ماڻهن جو قطعي انگ معلوم نه آهي. اهڙيءَ طرح اهو واقعو مقامي مزاحمت جي شدت ۽ مقدوني فوج جي سخت جنگي طريقن جو هڪ اهم مثال آهي. == سڪندر جي زخم جا اثر == سڪندر جو زخم ايترو خطرناڪ هو جو ڪجهه وقت تائين سندس موت جون افواهون پکڙجي ويون. آريان موجب سڪندر بعد ۾ پنهنجي فوج کي پاڻ ڏيکاريو ته جيئن سپاهين کي سندس جيئري هجڻ جو يقين ٿئي.<ref name="ArrianVI"/> زخم مان صحتياب ٿيڻ ۾ وقت لڳو ۽ سڪندر جي فوجي سرگرمين تي ان جو اثر پيو. بهرحال سڪندر ان واقعي کان پوءِ به پنهنجي مهم جاري رکي ۽ 323ع قبل مسيح ۾ بابل ۾ وفات ڪيائين. سڪندر جي موت جو قطعي سبب اڄ به تاريخي ۽ طبي بحث جو موضوع آهي. ملتان واري تير جي زخم کي سرطان ۾ تبديل ٿيڻ يا سندس وفات جو ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ معتبر طبي يا تاريخي ثبوت موجود نه آهن. == هيٺئين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پيشقدمي == مالوي علائقي ۾ جنگ کان پوءِ سڪندر جي فوج سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌي. هن علائقي ۾ مختلف مقامي حڪمرانن سان سندس ملاقاتون ۽ جنگيون ٿيون. قديم يوناني ماخذن ۾ هيٺئين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه حڪمرانن جا نالا مُوسيڪانوس، آڪسيڪانوس ۽ سامبوس جي صورت ۾ ملن ٿا. انهن جي رياستن جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت جديد تحقيق ۾ مختلف رايا آهن.<ref name="ArrianVI"/><ref name="CurtiusIX"/> ڪجهه حڪمرانن مقدوني فوج جي طاقت ڏسي صلح ڪيو، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي يا شروعاتي اطاعت کان پوءِ بغاوت ڪئي. == مُوسيڪانوس جي رياست == آريان موجب مُوسيڪانوس نالي حڪمران پهرين سڪندر جي آڏو پيش ٿيو ۽ سندس اقتدار تسليم ڪيو. سڪندر ڪجهه وقت لاءِ کيس پنهنجي علائقي جي حڪمراني برقرار رکڻ جي اجازت ڏني. بعد ۾ ان علائقي ۾ مقدوني اقتدار خلاف بغاوت ٿي. آريان ان بغاوت ۾ برهمڻن جي ڪردار جو ذڪر ڪري ٿو ۽ بيان ڪري ٿو ته سڪندر بغاوت کي دٻائڻ لاءِ فوجي ڪارروائي ڪئي.<ref name="ArrianVI"/> مُوسيڪانوس کي سنڌ جي ڪنهن خاص تاريخي راجا يا اروڙ جي حڪمران سان سڌيءَ طرح برابر قرار ڏيڻ بابت مختلف مفروضا موجود آهن. قديم يوناني ماخذن ۾ سندس نالي جي صورت ۽ علائقي جي سڃاڻپ اهڙي قطعي نتيجي لاءِ ڪافي نه آهي. ان ڪري مُوسيڪانوس کي بنا اضافي ثبوت جي «موکي راج» يا «الور جو مهاراجا» سڏڻ تاريخي لحاظ کان احتياط جوڳو آهي. == برهمڻن جي مزاحمت == هيٺئين سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر خلاف مزاحمت ۾ ڪجهه برهمڻ مذهبي ۽ فڪري اڳواڻن جو ڪردار قديم ماخذن ۾ بيان ٿيل آهي. پلوٽارڪ موجب سڪندر ڪجهه اهڙن فلسفين ۽ برهمڻن کي سزا ڏني، جن کي مقامي حڪمرانن ۽ ماڻهن کي مقدوني اقتدار خلاف اڀارڻ جو ذميوار سمجهيو ويو. سندس بيان ۾ انهن مان ڪجهه کي موت جي سزا ڏيڻ جو ذڪر پڻ آهي.<ref name="PlutarchAlexander"/> آريان پڻ مُوسيڪانوس جي علائقي ۾ بغاوت ۽ برهمڻن جي ڪردار جو بيان ڪري ٿو. اهي روايتون ظاهر ڪن ٿيون ته مقدوني اقتدار کي رڳو فوجي نه، پر مقامي مذهبي ۽ سماجي اڳواڻن جي مخالفت پڻ درپيش هئي.<ref name="ArrianVI"/> بهرحال قديم مؤرخن جا بيان مقدوني مهم جي نقطه نظر کان لکيل آهن. انهن ۾ مقامي ماڻهن جا پنهنجا لکيل تفصيلي بيان محفوظ نه آهن، تنهنڪري واقعن جي مڪمل تصوير حاصل ڪرڻ ڏکيو آهي. == سنڌ ۾ مقدوني انتظام == سڪندر هيٺئين سنڌو ماٿريءَ جي فتح ڪيل علائقن ۾ پنهنجي فوجي ۽ انتظامي عملدارن کي مقرر ڪيو. هن ڪجهه مقامي حڪمرانن کي اطاعت جي شرط تي سندن اقتدار برقرار رکڻ ڏنو، جڏهن ته ٻين علائقن ۾ مقدوني عملدارن کي ذميواريون ڏنيون. انهن انتظامن جو مقصد درياهي رستن، فوجي رسد ۽ واپاري لنگهن تي ڪنٽرول قائم رکڻ هو. تنهن هوندي به مقامي بغاوتن ۽ مقدوني فوج جي اڳتي وڌڻ سبب هن اقتدار جي پائيداري محدود رهي.<ref name="ArrianVI"/> == سنڌوءَ جي ڇوڙ تائين سفر == سڪندر سنڌو درياهه جي هيٺئين وهڪري سان اڳتي وڌندي سمنڊ تائين پهتو. هن درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي رستن جو جائزو ورتو ۽ پنهنجي بحري فوج لاءِ تياريون ڪرايون. سندس بحري ڪمانڊر [[نيارڪس]] کي سامونڊي سفر جي ذميواري ڏني وئي. بعد ۾ نيارڪس سنڌوءَ جي ڇوڙ کان اولهه طرف سفر ڪري فارسي نار ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="ArrianIndica">{{cite book |last=Arrian |title=Indica |language=en}}</ref> سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان گيڊروسيا، يعني هاڻوڪي مڪران ۽ ڀرپاسي جي خشڪ علائقن مان گذري اولهه طرف روانو ٿيو. هن سفر دوران مقدوني فوج کي سخت موسمي ۽ رسد جي مشڪلاتن جو مقابلو ڪرڻو پيو. == اهم واقعن جي تاريخوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#194f75;color:white;" | زمانو ! style="background:#194f75;color:white;" | واقعو ! style="background:#194f75;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2fa;" | 326 ق.م. | هائڊاسپس جي جنگ | پورس خلاف سڪندر جي ڪاميابي |- | style="background:#eef7ed;" | 326 ق.م. | بياس درياهه وٽ فوج جو اڳتي وڌڻ کان انڪار | اوڀر طرف مهم جو خاتمو |- | style="background:#fff3df;" | 326–325 ق.م. | مالوي قبيلي خلاف مهم | سخت مقامي مزاحمت |- | style="background:#f1ecfa;" | 326–325 ق.م. | مالوي قلعي ۾ سڪندر جو زخمي ٿيڻ | سڪندر جي جان کي سنگين خطرو |- | style="background:#e9f5f4;" | 325 ق.م. | هيٺئين سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم | مقامي حڪمرانن سان جنگيون ۽ صلح |- | style="background:#fceeee;" | 325 ق.م. | مُوسيڪانوس جي علائقي ۾ بغاوت | مقدوني اقتدار خلاف مزاحمت |- | style="background:#eaf2fa;" | 325 ق.م. | سنڌوءَ جي ڇوڙ تائين پهچڻ | سامونڊي مهم جي تياري |- | style="background:#eef7ed;" | 325 ق.م. | نيارڪس جو سامونڊي سفر | سنڌوءَ کان فارسي نار ڏانهن بحري رستو |} == تاريخي اهميت == سڪندر اعظم جي ملتان ۽ سنڌ واري مهم مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌو ماٿريءَ جي مختلف قبيلن ۽ رياستن مقدوني فوج آڏو هڪجهڙو ردعمل نه ڏيکاريو. ڪجهه حڪمرانن صلح ڪيو، ڪجهه مزاحمت ڪئي ۽ ڪجهه شروعاتي اطاعت کان پوءِ بغاوت ڪئي. مالوي قلعي ۾ سڪندر جو سخت زخمي ٿيڻ سندس سموري فوجي زندگيءَ جي خطرناڪ واقعن مان هڪ هو. هي واقعو قديم تاريخي ماخذن ۾ مقامي مزاحمت جي شدت ۽ مقدوني فوج جي انتقامي تشدد جي حوالي سان اهم حيثيت رکي ٿو. هيٺئين سنڌو ماٿريءَ ۾ برهمڻن ۽ ٻين مقامي اڳواڻن جي مخالفت مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته مقدوني اقتدار خلاف مزاحمت رڳو فوجي محاذ تائين محدود نه هئي. بهرحال انهن واقعن کي جديد قومي رياستن جي تصور سان سڌيءَ طرح ڳنڍڻ تاريخي لحاظ کان درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته چوٿين صدي قبل مسيح ۾ سنڌو ماٿريءَ جون سياسي ۽ سماجي حالتون اڄ جي رياستي سرحدن کان مختلف هيون. == ماخذن بابت احتياط == سڪندر جي مهم بابت اهم بنيادي ماخذ آريان، پلوٽارڪ، ڪرٽيس روفس ۽ ڊايوڊورس سڪيولس آهن. اهي سڀئي ليکڪ سڪندر جي زماني کان پوءِ جا آهن. انهن جي تحريرن ۾ جنگين، زخمن، حڪمرانن جي نالن ۽ مقامي آباديءَ جي نقصان بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. تنهنڪري قطعي انگ، تاريخون ۽ جاگرافيائي سڃاڻپون بيان ڪرڻ وقت جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي. خاص طور سڪندر جي زخم سبب سندس وفات، تير جي زهر آلود هجڻ، «موکي راج» جي قطعي سڃاڻپ ۽ سنڌ ۾ 80 هزار ماڻهن جي قتل جهڙيون دعوائون قابل اعتماد ثبوت کان سواءِ حقيقت طور پيش نه ڪرڻ گهرجن. == پڻ ڏسو == * [[سڪندر اعظم]] * [[سنڌو ماٿري]] * [[آڳاٽي سنڌ]] * [[ملتان]] * [[مالوي قبيلو]] * [[هائڊاسپس جي جنگ]] * [[راجا پورس]] * [[آريان]] * [[پلوٽارڪ]] * [[نيارڪس]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * آريان. ''Anabasis of Alexander''. ڇهون ڪتاب. * آريان. ''Indica''. * پلوٽارڪ. ''Life of Alexander''. * ڪرٽيس روفس. ''Histories of Alexander the Great''. نائون ڪتاب. * ڊايوڊورس سڪيولس. ''Bibliotheca Historica''. سترهون ڪتاب. * Bosworth, A. B. ''Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great''. Cambridge University Press, 1988. * Green, Peter. ''Alexander of Macedon, 356–323 B.C.: A Historical Biography''. University of California Press, 1991. * Heckel, Waldemar. ''The Conquests of Alexander the Great''. Cambridge University Press, 2008. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Arr.%20An.%206 آريان: سڪندر جي مهم، ڇهون ڪتاب] * [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Alexander*/6.html پلوٽارڪ: سڪندر جي سوانح] * [https://www.livius.org/articles/person/alexander-the-great/ سڪندر اعظم بابت تاريخي مواد] {{Commons category|Alexander the Great}} {{اختياري ڪنٽرول}} [[زمرو:آڳاٽي سنڌ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ملتان جي تاريخ]] [[زمرو:سڪندر اعظم]] [[زمرو:326 قبل مسيح]] [[زمرو:325 قبل مسيح]] [[زمرو:قديم جنگيون]] d6hn6vxlo59o8tf4l797phzep62fhrt 429591 429590 2026-11-08T01:49:36Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سڪندر اعظم خلاف ملتانين جي تاريخ مزاحمت]] کي [[سڪندر اعظم جي ملتان ۽ سنڌ تي ڪاهه]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 429590 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|326–325 قبل مسيح ۾ سڪندر اعظم جي مالوي ۽ هيٺئين سنڌو ماٿريءَ وارن علائقن ۾ فوجي مهم}} {{Infobox military conflict | conflict = سڪندر اعظم جي ملتان ۽ سنڌ تي ڪاهه | partof = [[سڪندر اعظم جون جنگيون]] | image = Alexander the Great mosaic.jpg | caption = پومپيئي مان مليل مشهور موزائيڪ ۾ سڪندر اعظم جي تصوير | date = 326–325 قبل مسيح | place = [[سنڌو ماٿري]]، مالوي علائقو، هيٺيون سنڌو درياهه ۽ هاڻوڪي [[سنڌ]] | result = مقدوني فوج جون ڪاميابيون، مقامي مزاحمت ۽ هيٺئين سنڌو ماٿريءَ تي عارضي مقدوني تسلط | combatant1 = [[مقدوني سلطنت]] | combatant2 = [[مالوي قبيلو]]، [[آڪسيڊراڪائي]] ۽ هيٺئين سنڌو ماٿريءَ جون مختلف مقامي رياستون | commander1 = [[سڪندر اعظم]]، [[پرڊيڪاس]]، [[پيٿون]] | commander2 = مالوي سردار؛ مُوسيڪانوس ۽ ٻيا مقامي حڪمران | strength1 = نامعلوم | strength2 = نامعلوم | casualties1 = نامعلوم؛ سڪندر سخت زخمي ٿيو | casualties2 = وڏي پيماني تي جاني نقصان؛ قطعي انگ نامعلوم }} '''سڪندر اعظم جي ملتان ۽ سنڌ تي ڪاهه''' (انگريزي: ''Alexander's campaign in the lower Indus Valley'')، 326ع کان 325ع قبل مسيح دوران [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهم جو حصو هئي. هن مهم ۾ مقدوني فوج [[سنڌو ماٿري]] جي مختلف علائقن مان گذري، [[مالوي قبيلو|مالوي]] ۽ ٻين مقامي گروهن سان جنگيون ڪيون ۽ پوءِ هيٺئين سنڌو درياهه وارن علائقن ۾ داخل ٿي. ان دوران ڪيترن حڪمرانن مقدوني اقتدار تسليم ڪيو، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي.<ref name="ArrianVI">{{cite book |last=Arrian |title=Anabasis of Alexander |volume=6 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Arr.%20An.%206 |language=en}}</ref><ref name="CurtiusIX">{{cite book |last=Quintus Curtius Rufus |title=Histories of Alexander the Great |volume=9 |language=la}}</ref> هن مهم جو سڀ کان مشهور واقعو مالوي قبيلي جي هڪ قلعي تي حملي دوران سڪندر جو سخت زخمي ٿيڻ آهي. قديم مؤرخن موجب سڪندر قلعي جي ڀت تي چڙهي اندر داخل ٿيو، جتي هڪ تير سندس سيني ۾ لڳو. سندس ساٿين وڏي مشڪل سان کيس بچايو.<ref name="ArrianVI"/><ref name="PlutarchAlexander">{{cite book |last=Plutarch |title=Life of Alexander |chapter=63 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Alexander*/6.html |language=en}}</ref> هن مهم جي تاريخ بابت بنيادي ڄاڻ يوناني ۽ رومي ليکڪن [[آريان]]، [[پلوٽارڪ]]، [[ڪرٽيس روفس]] ۽ [[ڊايوڊورس سڪيولس]] جي تحريرن مان ملي ٿي. اهي ماخذ واقعن کان پوءِ لکيا ويا هئا، تنهنڪري انهن جي بيانن ۾ فرق، مبالغو ۽ روايتي عنصر به موجود آهن.<ref name="DiodorusXVII">{{cite book |last=Diodorus Siculus |title=Bibliotheca Historica |volume=17 |language=grc}}</ref> == تاريخي پسمنظر == 326ع قبل مسيح ۾ سڪندر اعظم [[هائڊاسپس جي جنگ]] ۾ [[راجا پورس]] کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ سندس فوج اوڀر طرف اڳتي وڌڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هائيفاسس، يعني هاڻوڪي [[بياس درياهه]]، وٽ فوج وڌيڪ اڳتي وڃڻ کان انڪار ڪيو. سڪندر پوءِ واپسيءَ لاءِ سنڌو درياهه جي نظام کي استعمال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. هن ٻيڙين جو ٻيڙو تيار ڪرايو ۽ پنهنجي فوج کي درياهي ۽ زميني دستن ۾ ورهائي ڏکڻ طرف پيشقدمي شروع ڪئي.<ref name="ArrianV">{{cite book |last=Arrian |title=Anabasis of Alexander |volume=5 |language=en}}</ref><ref name="ArrianVI"/> هن سفر دوران مقدوني فوج کي مختلف قبيلن ۽ رياستن سان مقابلو ڪرڻو پيو. مالوي ۽ آڪسيڊراڪائي قبيلن جي علائقن ۾ سخت مزاحمت ٿي، جڏهن ته هيٺئين سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگ، صلح ۽ بغاوت جا واقعا پيش آيا. == مالوي قبيلي خلاف مهم == مالوي، جن کي يوناني ماخذن ۾ ''Malloi'' سڏيو ويو آهي، سنڌو ماٿريءَ جي اترئين ۽ وچئين حصن ۾ رهندڙ هڪ قديم گروهه هو. انهن جي علائقي جي صحيح حدن بابت جديد مؤرخن ۾ اختلاف آهي. سڪندر مالوي ۽ آڪسيڊراڪائي قبيلن جي امڪاني گڏيل مزاحمت کي روڪڻ لاءِ تيزيءَ سان فوجي پيشقدمي ڪئي. آريان موجب مقدوني فوج مختلف رستن کان اڳتي وڌي ۽ ڪيترن آبادين تي حملو ڪيو.<ref name="ArrianVI"/> مالوي علائقي ۾ سڪندر کي سخت مزاحمت جو مقابلو ڪرڻو پيو. ڪيترائي مقامي ماڻهو قلعي بند آبادين ۾ پناهه وٺي ويٺا. مقدوني فوج انهن هنڌن کي گهيري هيٺ آڻي حملا ڪيا. == سڪندر جو قلعي ۾ زخمي ٿيڻ == === قلعي جي ڀت تي چڙهڻ === مالوي قبيلي جي هڪ قلعي تي حملي دوران سڪندر پنهنجي سپاهين جي سستيءَ تي ناراض ٿيو ۽ پاڻ ڏاڪڻ کڻي قلعي جي ڀت تي چڙهيو. سندس پويان ڪجهه ساٿي پڻ چڙهيا، پر گهڻا سپاهي وقت تي مٿي نه پهچي سگهيا. آريان موجب سڪندر قلعي جي ڀت تان اندر ٽپو ڏنو، ڇاڪاڻ ته ڀت تي بيهڻ کيس دشمن جي تيرن جو آسان نشانو بڻائي رهيو هو. سندس ڪجهه ساٿي به اندر پهتا ۽ ساڻس گڏ وڙهڻ لڳا.<ref name="ArrianVI"/> مختلف قديم ماخذن ۾ سندس ساٿين جي نالن ۽ واقعن جي ترتيب بابت ڪجهه فرق آهن. عام طور پيُوڪيسٽاس ۽ ليونناٽوس جهڙن ساٿين جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ابرياس نالي سپاهيءَ جي قتل ٿيڻ جو بيان پڻ موجود آهي. === سيني ۾ تير لڳڻ === قلعي جي اندر ويڙهه دوران سڪندر کي هڪ تير لڳو، جيڪو سندس زرهه مان گذري سيني ۾ گهڙي ويو. آريان موجب تير جي لڳڻ سان سندس حالت انتهائي نازڪ ٿي وئي ۽ هو سخت زخمي ٿيو.<ref name="ArrianVI"/> پلوٽارڪ پڻ بيان ڪري ٿو ته سڪندر کي اهڙو گهرو زخم رسيو جو سندس جان خطري ۾ پئجي وئي. مقدوني سپاهين وڏي ڪوشش سان قلعي اندر داخل ٿي کيس بچايو.<ref name="PlutarchAlexander"/> ڪجهه روايتن ۾ سڪندر جي ڦڦڙن کي نقصان پهچڻ ۽ زخم مان هوا يا رت نڪرڻ جو بيان ملي ٿو. بهرحال تير زهر ۾ ٻڏل هو، اهڙي دعويٰ کي بنيادي ماخذن مان يقيني طور ثابت نٿو ڪري سگهجي. هي واقعو اڪثر هاڻوڪي ملتان يا ان جي ڀرپاسي واري علائقي سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر قديم قلعي جي صحيح جڳهه ۽ جديد ملتان شهر سان ان جي مڪمل سڃاڻپ بابت احتياط ضروري آهي. === قلعي تي قبضو ۽ قتل عام === سڪندر جي زخمي ٿيڻ کان پوءِ مقدوني فوج قلعي ۾ داخل ٿي ۽ سخت انتقامي ڪارروائي ڪئي. آريان ۽ ڪرٽيس روفس جي روايتن موجب قلعي جي محافظن ۽ ٻين ماڻهن کي وڏي پيماني تي قتل ڪيو ويو.<ref name="ArrianVI"/><ref name="CurtiusIX"/> قديم ماخذن ۾ ان واقعي کي سڪندر جي جان تي آيل وڏي خطري ۽ مقدوني سپاهين جي شديد ردعمل سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته قلعي تي قبضو تمام خونريز هو، پر مارجي ويل ماڻهن جو قطعي انگ معلوم نه آهي. اهڙيءَ طرح اهو واقعو مقامي مزاحمت جي شدت ۽ مقدوني فوج جي سخت جنگي طريقن جو هڪ اهم مثال آهي. == سڪندر جي زخم جا اثر == سڪندر جو زخم ايترو خطرناڪ هو جو ڪجهه وقت تائين سندس موت جون افواهون پکڙجي ويون. آريان موجب سڪندر بعد ۾ پنهنجي فوج کي پاڻ ڏيکاريو ته جيئن سپاهين کي سندس جيئري هجڻ جو يقين ٿئي.<ref name="ArrianVI"/> زخم مان صحتياب ٿيڻ ۾ وقت لڳو ۽ سڪندر جي فوجي سرگرمين تي ان جو اثر پيو. بهرحال سڪندر ان واقعي کان پوءِ به پنهنجي مهم جاري رکي ۽ 323ع قبل مسيح ۾ بابل ۾ وفات ڪيائين. سڪندر جي موت جو قطعي سبب اڄ به تاريخي ۽ طبي بحث جو موضوع آهي. ملتان واري تير جي زخم کي سرطان ۾ تبديل ٿيڻ يا سندس وفات جو ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ معتبر طبي يا تاريخي ثبوت موجود نه آهن. == هيٺئين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پيشقدمي == مالوي علائقي ۾ جنگ کان پوءِ سڪندر جي فوج سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌي. هن علائقي ۾ مختلف مقامي حڪمرانن سان سندس ملاقاتون ۽ جنگيون ٿيون. قديم يوناني ماخذن ۾ هيٺئين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه حڪمرانن جا نالا مُوسيڪانوس، آڪسيڪانوس ۽ سامبوس جي صورت ۾ ملن ٿا. انهن جي رياستن جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت جديد تحقيق ۾ مختلف رايا آهن.<ref name="ArrianVI"/><ref name="CurtiusIX"/> ڪجهه حڪمرانن مقدوني فوج جي طاقت ڏسي صلح ڪيو، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي يا شروعاتي اطاعت کان پوءِ بغاوت ڪئي. == مُوسيڪانوس جي رياست == آريان موجب مُوسيڪانوس نالي حڪمران پهرين سڪندر جي آڏو پيش ٿيو ۽ سندس اقتدار تسليم ڪيو. سڪندر ڪجهه وقت لاءِ کيس پنهنجي علائقي جي حڪمراني برقرار رکڻ جي اجازت ڏني. بعد ۾ ان علائقي ۾ مقدوني اقتدار خلاف بغاوت ٿي. آريان ان بغاوت ۾ برهمڻن جي ڪردار جو ذڪر ڪري ٿو ۽ بيان ڪري ٿو ته سڪندر بغاوت کي دٻائڻ لاءِ فوجي ڪارروائي ڪئي.<ref name="ArrianVI"/> مُوسيڪانوس کي سنڌ جي ڪنهن خاص تاريخي راجا يا اروڙ جي حڪمران سان سڌيءَ طرح برابر قرار ڏيڻ بابت مختلف مفروضا موجود آهن. قديم يوناني ماخذن ۾ سندس نالي جي صورت ۽ علائقي جي سڃاڻپ اهڙي قطعي نتيجي لاءِ ڪافي نه آهي. ان ڪري مُوسيڪانوس کي بنا اضافي ثبوت جي «موکي راج» يا «الور جو مهاراجا» سڏڻ تاريخي لحاظ کان احتياط جوڳو آهي. == برهمڻن جي مزاحمت == هيٺئين سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر خلاف مزاحمت ۾ ڪجهه برهمڻ مذهبي ۽ فڪري اڳواڻن جو ڪردار قديم ماخذن ۾ بيان ٿيل آهي. پلوٽارڪ موجب سڪندر ڪجهه اهڙن فلسفين ۽ برهمڻن کي سزا ڏني، جن کي مقامي حڪمرانن ۽ ماڻهن کي مقدوني اقتدار خلاف اڀارڻ جو ذميوار سمجهيو ويو. سندس بيان ۾ انهن مان ڪجهه کي موت جي سزا ڏيڻ جو ذڪر پڻ آهي.<ref name="PlutarchAlexander"/> آريان پڻ مُوسيڪانوس جي علائقي ۾ بغاوت ۽ برهمڻن جي ڪردار جو بيان ڪري ٿو. اهي روايتون ظاهر ڪن ٿيون ته مقدوني اقتدار کي رڳو فوجي نه، پر مقامي مذهبي ۽ سماجي اڳواڻن جي مخالفت پڻ درپيش هئي.<ref name="ArrianVI"/> بهرحال قديم مؤرخن جا بيان مقدوني مهم جي نقطه نظر کان لکيل آهن. انهن ۾ مقامي ماڻهن جا پنهنجا لکيل تفصيلي بيان محفوظ نه آهن، تنهنڪري واقعن جي مڪمل تصوير حاصل ڪرڻ ڏکيو آهي. == سنڌ ۾ مقدوني انتظام == سڪندر هيٺئين سنڌو ماٿريءَ جي فتح ڪيل علائقن ۾ پنهنجي فوجي ۽ انتظامي عملدارن کي مقرر ڪيو. هن ڪجهه مقامي حڪمرانن کي اطاعت جي شرط تي سندن اقتدار برقرار رکڻ ڏنو، جڏهن ته ٻين علائقن ۾ مقدوني عملدارن کي ذميواريون ڏنيون. انهن انتظامن جو مقصد درياهي رستن، فوجي رسد ۽ واپاري لنگهن تي ڪنٽرول قائم رکڻ هو. تنهن هوندي به مقامي بغاوتن ۽ مقدوني فوج جي اڳتي وڌڻ سبب هن اقتدار جي پائيداري محدود رهي.<ref name="ArrianVI"/> == سنڌوءَ جي ڇوڙ تائين سفر == سڪندر سنڌو درياهه جي هيٺئين وهڪري سان اڳتي وڌندي سمنڊ تائين پهتو. هن درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي رستن جو جائزو ورتو ۽ پنهنجي بحري فوج لاءِ تياريون ڪرايون. سندس بحري ڪمانڊر [[نيارڪس]] کي سامونڊي سفر جي ذميواري ڏني وئي. بعد ۾ نيارڪس سنڌوءَ جي ڇوڙ کان اولهه طرف سفر ڪري فارسي نار ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="ArrianIndica">{{cite book |last=Arrian |title=Indica |language=en}}</ref> سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان گيڊروسيا، يعني هاڻوڪي مڪران ۽ ڀرپاسي جي خشڪ علائقن مان گذري اولهه طرف روانو ٿيو. هن سفر دوران مقدوني فوج کي سخت موسمي ۽ رسد جي مشڪلاتن جو مقابلو ڪرڻو پيو. == اهم واقعن جي تاريخوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#194f75;color:white;" | زمانو ! style="background:#194f75;color:white;" | واقعو ! style="background:#194f75;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf2fa;" | 326 ق.م. | هائڊاسپس جي جنگ | پورس خلاف سڪندر جي ڪاميابي |- | style="background:#eef7ed;" | 326 ق.م. | بياس درياهه وٽ فوج جو اڳتي وڌڻ کان انڪار | اوڀر طرف مهم جو خاتمو |- | style="background:#fff3df;" | 326–325 ق.م. | مالوي قبيلي خلاف مهم | سخت مقامي مزاحمت |- | style="background:#f1ecfa;" | 326–325 ق.م. | مالوي قلعي ۾ سڪندر جو زخمي ٿيڻ | سڪندر جي جان کي سنگين خطرو |- | style="background:#e9f5f4;" | 325 ق.م. | هيٺئين سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم | مقامي حڪمرانن سان جنگيون ۽ صلح |- | style="background:#fceeee;" | 325 ق.م. | مُوسيڪانوس جي علائقي ۾ بغاوت | مقدوني اقتدار خلاف مزاحمت |- | style="background:#eaf2fa;" | 325 ق.م. | سنڌوءَ جي ڇوڙ تائين پهچڻ | سامونڊي مهم جي تياري |- | style="background:#eef7ed;" | 325 ق.م. | نيارڪس جو سامونڊي سفر | سنڌوءَ کان فارسي نار ڏانهن بحري رستو |} == تاريخي اهميت == سڪندر اعظم جي ملتان ۽ سنڌ واري مهم مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌو ماٿريءَ جي مختلف قبيلن ۽ رياستن مقدوني فوج آڏو هڪجهڙو ردعمل نه ڏيکاريو. ڪجهه حڪمرانن صلح ڪيو، ڪجهه مزاحمت ڪئي ۽ ڪجهه شروعاتي اطاعت کان پوءِ بغاوت ڪئي. مالوي قلعي ۾ سڪندر جو سخت زخمي ٿيڻ سندس سموري فوجي زندگيءَ جي خطرناڪ واقعن مان هڪ هو. هي واقعو قديم تاريخي ماخذن ۾ مقامي مزاحمت جي شدت ۽ مقدوني فوج جي انتقامي تشدد جي حوالي سان اهم حيثيت رکي ٿو. هيٺئين سنڌو ماٿريءَ ۾ برهمڻن ۽ ٻين مقامي اڳواڻن جي مخالفت مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته مقدوني اقتدار خلاف مزاحمت رڳو فوجي محاذ تائين محدود نه هئي. بهرحال انهن واقعن کي جديد قومي رياستن جي تصور سان سڌيءَ طرح ڳنڍڻ تاريخي لحاظ کان درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته چوٿين صدي قبل مسيح ۾ سنڌو ماٿريءَ جون سياسي ۽ سماجي حالتون اڄ جي رياستي سرحدن کان مختلف هيون. == ماخذن بابت احتياط == سڪندر جي مهم بابت اهم بنيادي ماخذ آريان، پلوٽارڪ، ڪرٽيس روفس ۽ ڊايوڊورس سڪيولس آهن. اهي سڀئي ليکڪ سڪندر جي زماني کان پوءِ جا آهن. انهن جي تحريرن ۾ جنگين، زخمن، حڪمرانن جي نالن ۽ مقامي آباديءَ جي نقصان بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. تنهنڪري قطعي انگ، تاريخون ۽ جاگرافيائي سڃاڻپون بيان ڪرڻ وقت جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي. خاص طور سڪندر جي زخم سبب سندس وفات، تير جي زهر آلود هجڻ، «موکي راج» جي قطعي سڃاڻپ ۽ سنڌ ۾ 80 هزار ماڻهن جي قتل جهڙيون دعوائون قابل اعتماد ثبوت کان سواءِ حقيقت طور پيش نه ڪرڻ گهرجن. == پڻ ڏسو == * [[سڪندر اعظم]] * [[سنڌو ماٿري]] * [[آڳاٽي سنڌ]] * [[ملتان]] * [[مالوي قبيلو]] * [[هائڊاسپس جي جنگ]] * [[راجا پورس]] * [[آريان]] * [[پلوٽارڪ]] * [[نيارڪس]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * آريان. ''Anabasis of Alexander''. ڇهون ڪتاب. * آريان. ''Indica''. * پلوٽارڪ. ''Life of Alexander''. * ڪرٽيس روفس. ''Histories of Alexander the Great''. نائون ڪتاب. * ڊايوڊورس سڪيولس. ''Bibliotheca Historica''. سترهون ڪتاب. * Bosworth, A. B. ''Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great''. Cambridge University Press, 1988. * Green, Peter. ''Alexander of Macedon, 356–323 B.C.: A Historical Biography''. University of California Press, 1991. * Heckel, Waldemar. ''The Conquests of Alexander the Great''. Cambridge University Press, 2008. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Arr.%20An.%206 آريان: سڪندر جي مهم، ڇهون ڪتاب] * [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Alexander*/6.html پلوٽارڪ: سڪندر جي سوانح] * [https://www.livius.org/articles/person/alexander-the-great/ سڪندر اعظم بابت تاريخي مواد] {{Commons category|Alexander the Great}} {{اختياري ڪنٽرول}} [[زمرو:آڳاٽي سنڌ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:ملتان جي تاريخ]] [[زمرو:سڪندر اعظم]] [[زمرو:326 قبل مسيح]] [[زمرو:325 قبل مسيح]] [[زمرو:قديم جنگيون]] d6hn6vxlo59o8tf4l797phzep62fhrt 0 49783 429567 420863 2026-11-08T00:18:22Z Intisar Ali 8681 429567 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site | name = ڪاهو جو دڙو | native_name = ڪاهو جو دڙو | image = Kahu Jo Daro.jpg | image_size = 280px | caption = ڪاهو جي دڙي جا آثار | map_type = Pakistan Sindh | map_caption = سنڌ ۾ ڪاهو جي دڙي جو هنڌ | location = [[ميرپورخاص]]، [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپورخاص ضلعو]]، [[سنڌ]] | region = [[سنڌ]] | type = ٻڌمت جو آثار قديمه وارو ماڳ | epochs = پنجين–ڇهين صدي عيسويءَ جا ڄاڻايل آثار | cultures = [[ٻڌمت]] | excavations = 1909ع–1910ع | archaeologists = هينري ڪزنس | condition = کنڊر }} '''ڪاهو جو دڙو''' يا '''ڪاھو جو دڙو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپورخاص ضلعي]] ۾، [[ميرپورخاص]] شهر جي ڀرسان واقع هڪ قديم آثار قديمه وارو ماڳ آهي. هتي [[ٻڌمت]] جي [[اسٽوپا]]، سينگاريل سرن ۽ مذهبي مجسمن جا آثار مليا آهن. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري موجب، ڄاڻايل ٻڌمت وارا آثار پنجين کان ڇهين صدي عيسويءَ سان تعلق رکن ٿا.<ref name="DOAMStupa">{{cite web |title=Buddhist Stupa Kahoujodaro (Kahujodaro) |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5248 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == نالو ۽ جاگرافيائي بيهڪ == ''ڪاهو جو دڙو'' جي لفظي معنيٰ ڪاهو سان لاڳاپيل دڙو آهي. [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي سنڌي ادب بابت لغت ۾ هن ماڳ جو ذڪر حيدرآباد جي اوڀر ۾، تڏهوڪي ٿرپارڪر ضلعي جي ماڳ طور ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> موجوده انتظامي لحاظ کان هي ماڳ ميرپورخاص ضلعي ۾ آهي.<ref name="DOAMStupa"/> ''مهراڻ'' جي 2013ع واري مضمون موجب، اهو ميرپورخاص شهر جي اتر طرف، نوابشاهه واري ريلوي لائين ۽ کاڻ ڏانهن ويندڙ رستي جي ڀرسان واقع آهي. ساڳيو مضمون واضح ڪري ٿو ته پراڻي ٿرپارڪر ضلعي ۾ موجوده ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جا علائقا شامل هئا.<ref name="Mehran2013">{{cite journal |author=محمد رمضان منهاس |others=سنڌيڪار: مير محمد خاصخيلي |title=ڪاهو جو دڙو: تاريخي آئيني ۾ |journal=مهراڻ |issue=4 |year=2013 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book138/Book_page12.html |language=sd }}</ref> == دريافت ۽ کوٽايون == === شروعاتي تحقيق === ''مهراڻ'' ۾ شايع ٿيل احوال ڪاهو جي دڙي جي شروعاتي کوٽائي جنرل [[جان جيڪب]] سان منسوب ڪري ٿو. ان موجب شروعاتي کوٽائي محدود هئي، جڏهن ته پوءِ وڌيڪ منظم کوٽائي ڪئي وئي.<ref name="Mehran2013"/> عزيز ڪنگراڻيءَ جي 2019ع واري اخباري مضمون ۾ جان جيڪب ۽ ڀنڊارڪر جي تحقيق، ٻڌمت جي مجسمن ۽ لکتن جي دريافت ۽ اين. جي. مجمدار جي لڳ ڀڳ 1930ع واري کوٽائيءَ جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="Kangrani2019">{{حوالو_ويب |url=https://www.pahenjiakhbar.com/نڌڻڪو-بڻيل-قديم-ڪاهو-جو-دڙو-عزيز-ڪنگر/ |title=نڌڻڪو بڻيل قديم ڪاهو جو دڙو |author=عزيز ڪنگراڻي |date=2019-06-10 |language=sd |access-date=2020-09-29 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> === هينري ڪزنس جي کوٽائي === ''مهراڻ'' موجب 1909ع–1910ع ۾ ضلعي انتظاميا جي لکپڙهه کان پوءِ هينري ڪزنس هتي کوٽائي ڪرائي، جنهن دوران ٻڌمت جي اسٽوپا جا آثار ظاهر ٿيا.<ref name="Mehran2013"/> وفاقي آثار قديمه جي رڪارڊ ۾ ڪزنس جي کوٽائيءَ جو سال 1909ع ڏنل آهي، جڏهن ته جوتواڻي 1910ع ڄاڻائي ٿو.<ref name="DOAMStupa"/><ref name="Jotwani1996"/> انهيءَ تحقيق مان سينگاريل سرون ۽ ٻڌمت سان لاڳاپيل مٽيءَ جا مجسما مليا. ڪزنس اسٽوپا ۽ ڀرپاسي جي باقيات کي خانقاهي يا وهار واري اڏاوت سان لاڳاپيل سمجهيو هو.<ref name="DOAMStupa"/> == اسٽوپا ۽ تعميراتي آثار == اسٽوپا جو بچيل بنيادي حصو اُس ۾ سڪايل سرن جو ٺهيل هو، جيڪي مٽيءَ جي گاري سان جوڙيل هيون. کوٽائيءَ مان پڪل مٽيءَ جو اهڙو تعميراتي ٽڪرو پڻ مليو، جنهن جي وچ ۾ اسٽوپا جي ڇٽيءَ جو ڏنڊ لڳائڻ لاءِ سوراخ هو.<ref name="DOAMStupa"/> ''مهراڻ'' جي احوال ۾ اسٽوپا جي ڀتين تي ٻڌ جي صورتن ۽ گلڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب محرابي خانن ۾ رکيل مجسما مٽيءَ مان ٺاهي، باهه ۾ پچائي ۽ پوءِ رنگيا ويا هئا.<ref name="Mehran2013"/> == کوٽائيءَ مان مليل شيون == [[فائل:Gautama Buddha statue (5th century CE).jpg|thumb|کاٻو|250px|ميرپورخاص مان مليل پنجين صدي عيسويءَ جو پڪل مٽيءَ جو ٻڌ مجسمو، ممبئيءَ جي عجائب گهر ۾]] ماڳ تان ٻڌمت جا مجسما، سينگاريل سرون ۽ ٻيا تعميراتي جزا مليا آهن. وفاقي آثار قديمه جي رڪارڊ ۾ ٻن مجسمن کي سکي ٻڌ سان منسوب ڪري ڇهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="DOAMStupa"/> ''مهراڻ'' جي مضمون ۾ ڪاهو جي دڙي مان مليل نقش ٿيل گگهيءَ جو ذڪر پڻ آهي، جيڪا ميرپورخاص جي عجائب گهر ۾ رکيل هئي. مضمون ۾ ان جي عمر اڍائي هزار سال ڄاڻايل آهي؛ اها نسبت مضمون ۾ ڏنل اندازي طور سمجهڻ گهرجي.<ref name="Mehran2013"/> === برهما جي مجسمي بابت وضاحت === ميرپورخاص مان مليل برهما جي مشهور ڌاتوءَ جي مجسمي کي ڪاهو جي دڙي جي دريافتن سان ملائڻ درست ناهي. ''سنڌالاجيڪل اسٽڊيز'' ۾ شايع ٿيل تحقيق، ڪزنس جي 1929ع واري ڪتاب جي صفحي 10 جو حوالو ڏيندي، واضح ڪري ٿي ته اهو مجسمو ميرپورخاص ڀرسان هڪ کيت مان مليو هو، ڪاهو جي دڙي مان نه.<ref name="Sindhological1987">{{cite journal |journal=Sindhological Studies |issue=Summer |year=1987 |page=73 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%281987_Summer%29-Mazhar_Yusuf-cs.pdf |language=en }}</ref> == تاريخبندي == وفاقي آثار قديمه جي فهرست هن ماڳ جي ڄاڻايل ٻڌمت وارن آثارن کي پنجين–ڇهين صدي عيسويءَ ۽ راءِ گهراڻي سان لاڳاپيل ڪري ٿي.<ref name="DOAMStupa"/> جوتواڻيءَ جو بيان ته هتي عربن جي سنڌ ۾ اچڻ کان هڪ هزار سال کان به اڳ ٻڌمت جو مذهبي مرڪز موجود هو، انهيءَ تاريخبنديءَ سان نٿو ٺهڪي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="DOAMStupa"/> ان ڪري ماڳ جي سمورن آثارن کي بنا فرق جي ٻه هزار يا اڍائي هزار سال پراڻو قرار ڏيڻ بدران مخصوص اڏاوتن ۽ شين جي الڳ تاريخبندي ضروري آهي. == ايراضي ۽ تحفظ == ماڳ جي ايراضيءَ بابت مختلف احوالن ۾ مختلف انگ ملن ٿا: ڪنگراڻيءَ جي مضمون ۾ لڳ ڀڳ 30 ايڪڙ، جڏهن ته ''مهراڻ'' ۾ لڳ ڀڳ 40 ايڪڙ ڄاڻايل آهن.<ref name="Kangrani2019"/><ref name="Mehran2013"/> اهي انگ مختلف وقتن يا حدبندين سان تعلق رکي سگهن ٿا؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ کي حتمي ماپ قرار نٿو ڏئي سگهجي. وفاقي آثار قديمه جي اسٽوپا بابت داخلا ۾ ماڳ کي محفوظ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="DOAMStupa"/> مقامي تاريخي ۽ اخباري احوالن ۾ ماڳ جي زبون حالت ۽ ان جي تحفظ جي ضرورت ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪايو ويو آهي.<ref name="Kangrani2019"/> == اهميت == ڪاهو جو دڙو سنڌ ۾ ٻڌمت جي مذهبي اڏاوتن، پڪل مٽيءَ جي مجسمه سازي ۽ سينگاريل سرن جي مطالعي لاءِ اهم ماڳ آهي. اسٽوپا ۽ امڪاني وهار جا آثار علائقي جي اسلام کان اڳ واري مذهبي تاريخ بابت شاهدي فراهم ڪن ٿا.<ref name="DOAMStupa"/><ref name="Mehran2013"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Kahu Jo-Daro.jpg|ڪاهو جي دڙي جي اسٽوپا جا آثار فائل:Kahu-Jo-Darro.jpg|ماڳ جي هڪ ٻي تصوير </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ٻڌمت]] * [[اسٽوپا]] * [[ميرپورخاص]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[آثار قديمه]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://doam.gov.pk/public/sites/5248 وفاقي آثار قديمه جي فهرست ۾ ڪاهو جي دڙي جو اسٽوپا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Buddhist_Stupa,_Kahujodaro وڪيميڊيا ڪامنز تي لاڳاپيل تصويرون] [[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:قديم ماڳ ۽ مڪان]] [[زمرو:سنڌ جا آثار قديمه]] [[زمرو:ميرپورخاص ضلعو]] [[زمرو:سنڌ ۾ ٻڌمت]] s0c42al6rxmc5r36l6y8zozrmj4voe2 14 60941 429440 336881 2026-11-07T12:06:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 429440 wikitext text/x-wiki {{lang-en|Category:National parks of Azerbaijan}} [[زمرو:آذربائيجان]] [[زمرو:ايشيا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] dahy1fsczpki2jpwk03zpy2uk3nu9uz 0 63406 429593 384439 2026-11-08T01:53:55Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali [[تمل ٻولي]] کي [[تامل ٻولي]] ڏانھن ريڊائريڪٽ مٿان چوريو: غلط ھجي سان عنوان 384439 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dravidian language}} {{Infobox language | name = تَمِل<br>Tamil | nativename = தமிழ் | pronunciation = {{IPA|tamil|t̪amiɻ||ta-தமிழ்.oga|help=}} | states = {{ubl|ڀارت|سري لنڪا}} | region = * [[ڀارت]] ** [[تَمِل ناڊو]] ** پدوچيري جو مرڪزي علائقو (پدوچيري ۽ ڪيرائيڪل ضلعا) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪا]] (ڏکڻ) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏکڻ) ** انڊمان ۽ نڪوبار ٻي * [[سري لنڪا]] ** اتر صوبو ** اوڀر صوبو ** مرڪزي صوبو * [[سينگاپور]] | ethnicity = * تَمِل * سري لنڪا جا مسلمان (Moor) | speakers = [[first language|L1]]: {{sigfig|78.721340|2}} million | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[second language|L2]]: {{sigfig|7.623000|2}} million (2011)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref><br/>Total: {{sigfig|86.344340|2}} million (2011–2019)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي | fam3 = ڏاکڻي-I | fam4 = تَمِل-ڪَنَڙَ | fam5 = تَمِل-ڪوٽا | fam6 = تَمِل-ٽوڊا | fam7 = تَمِل-اِرولا | fam8 = تَمِل-ڪوداوا-ارالي | fam9 = تَمِل-مليالم | fam10 = تَمِلائڊ | fam11 = تَمِل-پاليان | ancestor = پراڻي تَمِل | ancestor2 = وچين تَمِل | script = {{ubl|تَمِل رسم الخط|تَمِل-برهمڻي رسم الخط (تاريخي)|گرنٿا رسم الخط (تاريخي)|وٽيلوتو رسم الخط (تاريخي)|پلوا رسم الخط (تاريخي)|ڪوليزھوتو رسم الخط (تاريخي)|عربي رسم الخط (اروي)|انگريزي رسم الخط (غير رسمي)|تَمِل بريل (ڀارتي)}} | nation = ڀارت *[[تَمِل ناڊو]]<ref name="TN"> {{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref><br>پڊوچيري<br>[[سري لنڪا]]<br>[[سينگاپور]] <ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7. </ref> | minority = [[ڏکڻ آفريڪا]]<ref>{{citation|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher= South African Government|website=www.gov.za}} </ref><br>[[ملائيشيا]] | iso1 = ta | iso2 = tam | lc1 = tam | ld1 = جديد تَمِل | lc2 = oty | ld2 = قديم تَمِل | linglist = oty | lingname = Old Tamil | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = لفظ "تَمِل" [[تَمِل لپي]] ۾ | map = Idioma tamil.png | mapcaption =نيري رنگ ۾ تَمِل ٻولي جا علائقا | dia1 = ايلام | dia2 = ماليسيات | dia3 = بوناگور | dia4 = آئينگر | dia5 = ڪنگو | dia6 = چينائي | dia7 = مدورائي | dia8 = تيرونيويلي | dia9 = سيلوني | dia10 = مرڪزي | dia11 = برهمڻي | dia12 = آروي | dia13 = ملبار جي تَمِل (معدوم) | notice = IPA | sign = اشاري واري تَمِل | glotto = tami1289 | glottoname = جديد | glottorefname = Tamil | glotto2 = oldt1248 | glottoname2 = قديم تَمِل }} '''تَمِل''' (தமிழ்) هڪ [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي]] آهي،<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj.|url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil|website=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=24 January 2023}}</ref> جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي تَمِل ماڻهن پاران ڳالهائي ويندي آهي. اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين زندهه رهندڙ ڪلاسيڪل ٻولين مان هڪ آهي،<ref name="Circulation and the Historical Geog2">{{citation |last=Stein|first=B.|title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country|journal=The Journal of Asian Studies|volume=37|issue=1|year=1977|pages=7–26|jstor=2053325|doi=10.2307/2053325|s2cid=144599197}}. "Tamil is one of the two longest-surviving classical languages in India" (p. 7).</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}. "one of India's two classical languages, alongside the more widely known Indo-Aryan language Sanskrit".</ref> جن جو وجود 300 ق.م. کان تصديق ٿيل آهي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246|s2cid=162291987 }} at p. 610</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> تَمِل ڏکڻ هندستان ۾ شروعاتي سامونڊي واپارين لاءِ ٻولي هئي. ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ تَمِل لکتون مليون آهن. تَمِل ادب جو سڀ کان پراڻو ڪم آھي '''سَنگَم اَدَب'''، جيڪو نہ سرف ھڪڙو قديم ادب آھي جيڪو 2000 نظمن تي مشتَمِل آھي پر ھڪ تاريخي دستاويز پڻ آھي. تَمِل رسم الخط تَمِل برهمي مان ترقي ڪيو ۽ پوء وٽيلوتو رسم الخط استعمال ڪيو ويو جيستائين موجوده رسم الخط کي معياري نه ڪيو ويو. ٻولي جي گڏجاڻي مورفولوجي سان هڪ الڳ ئي نحوي جوڙجڪ آهي، جيڪا پيچيده لفظن جي جوڙجڪ جي اجازت ڏئي ٿي. تَمِل ڀارتي رياست [[تَمِل ناڊو|تَمِل ناڊو]] ۽ پڊوچيري جي يونين علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي، ان سان گڏوگڏ ٻه خودمختيار قومن، [[سينگاپور]] ۽ [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. تَمِل ڳالهائيندڙ ڊاسپورا برادريون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ موجود آهن. تَمِل پهرين ٻولي هئي جنهن کي سال 2004ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان هندستان جي ڪلاسيڪل ٻولي طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06|title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school|url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/|access-date=2025-03-02|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] lr2fin7ge4ck4c83q4z09stnla3l9wl 429596 429593 2026-11-08T01:58:06Z Intisar Ali 8681 /* */ 429596 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dravidian language}} {{Infobox language | name = تَامِل<br>Tamil | nativename = தமிழ் | pronunciation = {{IPA|tamil|t̪amiɻ||ta-தமிழ்.oga|help=}} | states = {{ubl|ڀارت|سري لنڪا}} | region = * [[ڀارت]] ** [[تامل ناڊو]] ** پدوچيري جو مرڪزي علائقو (پدوچيري ۽ ڪيرائيڪل ضلعا) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪا]] (ڏکڻ) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏکڻ) ** انڊمان ۽ نڪوبار ٻي * [[سري لنڪا]] ** اتر صوبو ** اوڀر صوبو ** مرڪزي صوبو * [[سنگاپور]] | ethnicity = * تَمِل * سري لنڪا جا مسلمان (Moor) | speakers = [[first language|L1]]: {{sigfig|78.721340|2}} million | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[second language|L2]]: {{sigfig|7.623000|2}} million (2011)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref><br/>Total: {{sigfig|86.344340|2}} million (2011–2019)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي | fam3 = ڏاکڻي-I | fam4 = تَامِل-ڪَنَڙَ | fam5 = تَامِل-ڪوٽا | fam6 = تَامِل-ٽوڊا | fam7 = تَامِل-اِرولا | fam8 = تَامِل-ڪوداوا-ارالي | fam9 = تَامِل-مليالم | fam10 = تَامِلائڊ | fam11 = تَامِل-پاليان | ancestor = پراڻي تَامِل | ancestor2 = وچين تَامِل | script = {{ubl|تَامِل رسم الخط|تَامِل-برهمڻي رسم الخط (تاريخي)|گرنٿا رسم الخط (تاريخي)|وٽيلوتو رسم الخط (تاريخي)|پلوا رسم الخط (تاريخي)|ڪوليزھوتو رسم الخط (تاريخي)|عربي رسم الخط (اروي)|انگريزي رسم الخط (غير رسمي)|تَامِل بريل (ڀارتي)}} | nation = ڀارت *[[تَمِل ناڊو]]<ref name="TN"> {{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref><br>پڊوچيري<br>[[سري لنڪا]]<br>[[سينگاپور]] <ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7. </ref> | minority = [[ڏکڻ آفريڪا]]<ref>{{citation|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher= South African Government|website=www.gov.za}} </ref><br>[[ملائيشيا]] | iso1 = ta | iso2 = tam | lc1 = tam | ld1 = جديد تَامِل | lc2 = oty | ld2 = قديم تَامِل | linglist = oty | lingname = Old Tamil | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = لفظ "تَامِل" [[تامل لپي]] ۾ | map = Idioma tamil.png | mapcaption =نيري رنگ ۾ تَمِل ٻولي جا علائقا | dia1 = ايلام | dia2 = ماليسيات | dia3 = بوناگور | dia4 = آئينگر | dia5 = ڪنگو | dia6 = چينائي | dia7 = مدورائي | dia8 = تيرونيويلي | dia9 = سيلوني | dia10 = مرڪزي | dia11 = برهمڻي | dia12 = آروي | dia13 = ملبار جي تَمِل (معدوم) | notice = IPA | sign = اشاري واري تَمِل | glotto = tami1289 | glottoname = جديد | glottorefname = Tamil | glotto2 = oldt1248 | glottoname2 = قديم تَمِل }} '''تَامِل''' يا '''تمل''' (தமிழ்) هڪ [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي]] آهي،<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj.|url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil|website=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=24 January 2023}}</ref> جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي تَامِل ماڻهن پاران ڳالهائي ويندي آهي. اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين زندهه رهندڙ ڪلاسيڪل ٻولين مان هڪ آهي،<ref name="Circulation and the Historical Geog2">{{citation |last=Stein|first=B.|title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country|journal=The Journal of Asian Studies|volume=37|issue=1|year=1977|pages=7–26|jstor=2053325|doi=10.2307/2053325|s2cid=144599197}}. "Tamil is one of the two longest-surviving classical languages in India" (p. 7).</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}. "one of India's two classical languages, alongside the more widely known Indo-Aryan language Sanskrit".</ref> جن جو وجود 300 ق.م. کان تصديق ٿيل آهي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246|s2cid=162291987 }} at p. 610</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> تَمِل ڏکڻ هندستان ۾ شروعاتي سامونڊي واپارين لاءِ ٻولي هئي. ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ تَمِل لکتون مليون آهن. تَمِل ادب جو سڀ کان پراڻو ڪم آھي '''سَنگَم اَدَب'''، جيڪو نہ سرف ھڪڙو قديم ادب آھي جيڪو 2000 نظمن تي مشتَمِل آھي پر ھڪ تاريخي دستاويز پڻ آھي. تَمِل رسم الخط تَمِل برهمي مان ترقي ڪيو ۽ پوء وٽيلوتو رسم الخط استعمال ڪيو ويو جيستائين موجوده رسم الخط کي معياري نه ڪيو ويو. ٻولي جي گڏجاڻي مورفولوجي سان هڪ الڳ ئي نحوي جوڙجڪ آهي، جيڪا پيچيده لفظن جي جوڙجڪ جي اجازت ڏئي ٿي. تَامِل ڀارتي رياست [[تامل ناڊو|تَمِل ناڊو]] ۽ پڊوچيري جي يونين علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي، ان سان گڏوگڏ ٻه خودمختيار قومن، [[سينگاپور]] ۽ [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. تَمِل ڳالهائيندڙ ڊاسپورا برادريون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ موجود آهن. تَمِل پهرين ٻولي هئي جنهن کي سال 2004ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان هندستان جي ڪلاسيڪل ٻولي طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06|title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school|url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/|access-date=2025-03-02|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] fna24ujpyrj5rfipjvsq3xrh58s1bqi 429597 429596 2026-11-08T02:00:22Z Intisar Ali 8681 /* */ 429597 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dravidian language}} {{Infobox language | name = تَامِل<br>Tamil | nativename = தமிழ் | pronunciation = {{IPA|tamil|t̪amiɻ||ta-தமிழ்.oga|help=}} | states = {{ubl|ڀارت|سري لنڪا}} | region = * [[ڀارت]] ** [[تامل ناڊو]] ** پدوچيري جو مرڪزي علائقو (پدوچيري ۽ ڪيرائيڪل ضلعا) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪا]] (ڏکڻ) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏکڻ) ** انڊمان ۽ نڪوبار ٻي * [[سري لنڪا]] ** اتر صوبو ** اوڀر صوبو ** مرڪزي صوبو * [[سنگاپور]] | ethnicity = * تَمِل * سري لنڪا جا مسلمان (Moor) | speakers = [[first language|L1]]: {{sigfig|78.721340|2}} million | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[second language|L2]]: {{sigfig|7.623000|2}} million (2011)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref><br/>Total: {{sigfig|86.344340|2}} million (2011–2019)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي | fam3 = ڏاکڻي-I | fam4 = تَامِل-ڪَنَڙَ | fam5 = تَامِل-ڪوٽا | fam6 = تَامِل-ٽوڊا | fam7 = تَامِل-اِرولا | fam8 = تَامِل-ڪوداوا-ارالي | fam9 = تَامِل-مليالم | fam10 = تَامِلائڊ | fam11 = تَامِل-پاليان | ancestor = پراڻي تَامِل | ancestor2 = وچين تَامِل | script = {{ubl|تَامِل رسم الخط|تَامِل-برهمڻي رسم الخط (تاريخي)|گرنٿا رسم الخط (تاريخي)|وٽيلوتو رسم الخط (تاريخي)|پلوا رسم الخط (تاريخي)|ڪوليزھوتو رسم الخط (تاريخي)|عربي رسم الخط (اروي)|انگريزي رسم الخط (غير رسمي)|تَامِل بريل (ڀارتي)}} | nation = ڀارت *[[تَمِل ناڊو]]<ref name="TN"> {{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref><br>پڊوچيري<br>[[سري لنڪا]]<br>[[سينگاپور]] <ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7. </ref> | minority = [[ڏکڻ آفريڪا]]<ref>{{citation|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher= South African Government|website=www.gov.za}} </ref><br>[[ملائيشيا]] | iso1 = ta | iso2 = tam | lc1 = tam | ld1 = جديد تَامِل | lc2 = oty | ld2 = قديم تَامِل | linglist = oty | lingname = Old Tamil | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = لفظ "تَامِل" [[تامل لپي]] ۾ | map = Idioma tamil.png | mapcaption =نيري رنگ ۾ تَمِل ٻولي جا علائقا | dia1 = ايلام | dia2 = ماليسيات | dia3 = بوناگور | dia4 = آئينگر | dia5 = ڪنگو | dia6 = چينائي | dia7 = مدورائي | dia8 = تيرونيويلي | dia9 = سيلوني | dia10 = مرڪزي | dia11 = برهمڻي | dia12 = آروي | dia13 = ملبار جي تَمِل (معدوم) | notice = IPA | sign = اشاري واري تَمِل | glotto = tami1289 | glottoname = جديد | glottorefname = Tamil | glotto2 = oldt1248 | glottoname2 = قديم تَمِل }} '''تَامِل''' يا '''تمل''' (தமிழ்) هڪ [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي]] آهي،<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj.|url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil|website=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=24 January 2023}}</ref> جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي تَامِل ماڻهن پاران ڳالهائي ويندي آهي. اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين زندهه رهندڙ ڪلاسيڪل ٻولين مان هڪ آهي،<ref name="Circulation and the Historical Geog2">{{citation |last=Stein|first=B.|title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country|journal=The Journal of Asian Studies|volume=37|issue=1|year=1977|pages=7–26|jstor=2053325|doi=10.2307/2053325|s2cid=144599197}}. "Tamil is one of the two longest-surviving classical languages in India" (p. 7).</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}. "one of India's two classical languages, alongside the more widely known Indo-Aryan language Sanskrit".</ref> جن جو وجود 300 ق.م. کان تصديق ٿيل آهي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246|s2cid=162291987 }} at p. 610</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> تَمِل ڏکڻ هندستان ۾ شروعاتي سامونڊي واپارين لاءِ ٻولي هئي. ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ تَمِل لکتون مليون آهن. تَمِل ادب جو سڀ کان پراڻو ڪم آھي '''سَنگَم اَدَب'''، جيڪو نہ سرف ھڪڙو قديم ادب آھي جيڪو 2000 نظمن تي مشتَمِل آھي پر ھڪ تاريخي دستاويز پڻ آھي. تَمِل رسم الخط تَمِل برهمي مان ترقي ڪيو ۽ پوء وٽيلوتو رسم الخط استعمال ڪيو ويو جيستائين موجوده رسم الخط کي معياري نه ڪيو ويو. ٻولي جي گڏجاڻي مورفولوجي سان هڪ الڳ ئي نحوي جوڙجڪ آهي، جيڪا پيچيده لفظن جي جوڙجڪ جي اجازت ڏئي ٿي. تَامِل ڀارتي رياست [[تامل ناڊو|تَمِل ناڊو]] ۽ پڊوچيري جي يونين علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي، ان سان گڏوگڏ ٻه خودمختيار قومن، [[سينگاپور]] ۽ [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. تَمِل ڳالهائيندڙ ڊاسپورا برادريون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ موجود آهن. تَمِل پهرين ٻولي هئي جنهن کي سال 2004ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان هندستان جي ڪلاسيڪل ٻولي طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06|title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school|url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/|access-date=2025-03-02|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] cs5ioanzqk3vkr0wx4ld7mxh82irv0l 429598 429597 2026-11-08T02:02:09Z Intisar Ali 8681 429598 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dravidian language}} {{Infobox language | name = تَامِل<br>Tamil | nativename = தமிழ் | pronunciation = {{IPA|tamil|t̪amiɻ||ta-தமிழ்.oga|help=}} | states = {{ubl|ڀارت|سري لنڪا}} | region = * [[ڀارت]] ** [[تامل ناڊو]] ** پدوچيري جو مرڪزي علائقو (پدوچيري ۽ ڪيرائيڪل ضلعا) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪا]] (ڏکڻ) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏکڻ) ** انڊمان ۽ نڪوبار ٻي * [[سري لنڪا]] ** اتر صوبو ** اوڀر صوبو ** مرڪزي صوبو * [[سنگاپور]] | ethnicity = * تَمِل * سري لنڪا جا مسلمان (Moor) | speakers = [[first language|L1]]: {{sigfig|78.721340|2}} million | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[second language|L2]]: {{sigfig|7.623000|2}} million (2011)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref><br/>Total: {{sigfig|86.344340|2}} million (2011–2019)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي | fam3 = ڏاکڻي-I | fam4 = تَامِل-ڪَنَڙَ | fam5 = تَامِل-ڪوٽا | fam6 = تَامِل-ٽوڊا | fam7 = تَامِل-اِرولا | fam8 = تَامِل-ڪوداوا-ارالي | fam9 = تَامِل-مليالم | fam10 = تَامِلائڊ | fam11 = تَامِل-پاليان | ancestor = پراڻي تَامِل | ancestor2 = وچين تَامِل | script = {{ubl|تَامِل رسم الخط|تَامِل-برهمڻي رسم الخط (تاريخي)|گرنٿا رسم الخط (تاريخي)|وٽيلوتو رسم الخط (تاريخي)|پلوا رسم الخط (تاريخي)|ڪوليزھوتو رسم الخط (تاريخي)|عربي رسم الخط (اروي)|انگريزي رسم الخط (غير رسمي)|تَامِل بريل (ڀارتي)}} | nation = ڀارت *[[تَمِل ناڊو]]<ref name="TN"> {{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref><br>پڊوچيري<br>[[سري لنڪا]]<br>[[سينگاپور]] <ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7. </ref> | minority = [[ڏکڻ آفريڪا]]<ref>{{citation|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher= South African Government|website=www.gov.za}} </ref><br>[[ملائيشيا]] | iso1 = ta | iso2 = tam | lc1 = tam | ld1 = جديد تَامِل | lc2 = oty | ld2 = قديم تَامِل | linglist = oty | lingname = Old Tamil | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = لفظ "تَامِل" [[تامل لپي]] ۾ | map = Idioma tamil.png | mapcaption =نيري رنگ ۾ تَمِل ٻولي جا علائقا | dia1 = ايلام | dia2 = ماليسيات | dia3 = بوناگور | dia4 = آئينگر | dia5 = ڪنگو | dia6 = چينائي | dia7 = مدورائي | dia8 = تيرونيويلي | dia9 = سيلوني | dia10 = مرڪزي | dia11 = برهمڻي | dia12 = آروي | dia13 = ملبار جي تَمِل (معدوم) | notice = IPA | sign = اشاري واري تَمِل | glotto = tami1289 | glottoname = جديد | glottorefname = Tamil | glotto2 = oldt1248 | glottoname2 = قديم تَمِل }} '''تَامِل''' يا '''تمل''' (தமிழ்) هڪ [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي]] آهي،<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj.|url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil|website=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=24 January 2023}}</ref> جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي تَامِل ماڻهن پاران ڳالهائي ويندي آهي. اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين زندهه رهندڙ ڪلاسيڪل ٻولين مان هڪ آهي،<ref name="Circulation and the Historical Geog2">{{citation |last=Stein|first=B.|title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country|journal=The Journal of Asian Studies|volume=37|issue=1|year=1977|pages=7–26|jstor=2053325|doi=10.2307/2053325|s2cid=144599197}}. "Tamil is one of the two longest-surviving classical languages in India" (p. 7).</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}. "one of India's two classical languages, alongside the more widely known Indo-Aryan language Sanskrit".</ref> جن جو وجود 300 ق.م. کان تصديق ٿيل آهي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246|s2cid=162291987 }} at p. 610</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> تَمِل ڏکڻ هندستان ۾ شروعاتي سامونڊي واپارين لاءِ ٻولي هئي. ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ تَمِل لکتون مليون آهن. تَمِل ادب جو سڀ کان پراڻو ڪم آھي '''سَنگَم اَدَب'''، جيڪو نہ سرف ھڪڙو قديم ادب آھي جيڪو 2000 نظمن تي مشتَمِل آھي پر ھڪ تاريخي دستاويز پڻ آھي. تَمِل رسم الخط تَمِل برهمي مان ترقي ڪيو ۽ پوء وٽيلوتو رسم الخط استعمال ڪيو ويو جيستائين موجوده رسم الخط کي معياري نه ڪيو ويو. ٻولي جي گڏجاڻي مورفولوجي سان هڪ الڳ ئي نحوي جوڙجڪ آهي، جيڪا پيچيده لفظن جي جوڙجڪ جي اجازت ڏئي ٿي. تَامِل ڀارتي رياست [[تامل ناڊو|تَمِل ناڊو]] ۽ پڊوچيري جي يونين علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي، ان سان گڏوگڏ ٻه خودمختيار قومن، [[سينگاپور]] ۽ [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. تَمِل ڳالهائيندڙ ڊاسپورا برادريون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ موجود آهن. تَمِل پهرين ٻولي هئي جنهن کي سال 2004ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان هندستان جي ڪلاسيڪل ٻولي طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06|title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school|url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/|access-date=2025-03-02|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == درجابندي == {{مک|دراوڙي ٻوليون}} '''[[تامل ٻولي|تامل]]'''، [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. دراوڙي ٻوليون لڳ ڀڳ 26 ٻولين تي مشتمل هڪ لساني خاندان آهي، جنهن جون ٻوليون بنيادي طور [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جون مقامي ٻوليون آهن.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> تامل کي [[تامل ٻوليون|تامل ٻولين جي ذيلي خاندان]] جو حصو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ خود تامل کان علاوه لڳ ڀڳ 35 نسلي ۽ لساني گروهن جون ٻوليون شامل آهن.<ref>Perumal, A. K. (2005). ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref> انهن ۾ [[ايرولا ٻولي|ايرولا]] ۽ [[ييروڪولا ٻولي|ييروڪولا]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن (ڏسو: [[اٿنولاگ]]). تامل جي سڀ کان ويجهي وڏي لاڳاپيل ٻولي [[مليالم ٻولي|مليالم]] آهي. انهن ٻنهي ٻولين ۾ لساني علحدگيءَ جو عمل لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |year=2010 |publisher=Elsevier |page=297}}</ref> جيتوڻيڪ تامل ۽ مليالم جي وچ ۾ موجود ڪيترائي فرق ظاهر ڪن ٿا ته اولهه واري لهجي جي علحدگيءَ جون پاڙون قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿيون،<ref name="malayalamorigin">{{cite journal |last=Menon |first=A. G. |title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster *ṉt |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=53 |page=87 |doi=10.1017/S0041977X00021285 |s2cid=131480876}}</ref> پر مليالم جي هڪ الڳ ۽ خودمختيار ٻوليءَ جي صورت ۾ ارتقا جو عمل تيرهين يا چوڏهين صدي عيسويءَ تائين مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970|p=21}}</ref> ان کان علاوه [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] پڻ تامل سان نسبتاً ويجهو لساني تعلق رکي ٿي ۽ قديم تامل جي رسمي صورت سان ڪجهه بناوٽي ۽ لساني خصوصيتون مشترڪ رکي ٿي. جيتوڻيڪ ڪنڙ ۽ تامل جي وچ ۾ ڪيترائي فرق موجود آهن، پر ڪنڙ پنهنجي قديم لساني پاڙن جون ڪيتريون ئي خصوصيتون اڃا تائين محفوظ رکيون آهن. هندستان جي ڏاکڻين ٻولين جي خاندان سان تعلق رکڻ ۽ هندستان جي اترين علائقن جي نسبتاً ويجهو هجڻ سبب ڪنڙ ۾ پڻ، مليالم وانگر، [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. تامل ۾ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ ڪنڙ ۾ ٿوري يا ڪنهن خاص تبديليءَ کان سواءِ محفوظ رهيا آهن. ان مان ٻنهي ٻولين جي تاريخي ۽ لساني مشابهت ظاهر ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ جديد ڳالهائڻ جي طريقن ۾ تامل اندر مختلف تبديليون اچي چڪيون آهن.{{sfn|Mahadevan|2003}}{{page needed|date=July 2024}} == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] 200r40005nidqzv20s1ew13ija9mlqt 429599 429598 2026-11-08T02:03:14Z Intisar Ali 8681 429599 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dravidian language}} {{Infobox language | name = تَامِل<br>Tamil | nativename = தமிழ் | pronunciation = {{IPA|tamil|t̪amiɻ||ta-தமிழ்.oga|help=}} | states = {{ubl|ڀارت|سري لنڪا}} | region = * [[ڀارت]] ** [[تامل ناڊو]] ** پدوچيري جو مرڪزي علائقو (پدوچيري ۽ ڪيرائيڪل ضلعا) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪا]] (ڏکڻ) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏکڻ) ** انڊمان ۽ نڪوبار ٻي * [[سري لنڪا]] ** اتر صوبو ** اوڀر صوبو ** مرڪزي صوبو * [[سنگاپور]] | ethnicity = * تَمِل * سري لنڪا جا مسلمان (Moor) | speakers = [[first language|L1]]: {{sigfig|78.721340|2}} million | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[second language|L2]]: {{sigfig|7.623000|2}} million (2011)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref><br/>Total: {{sigfig|86.344340|2}} million (2011–2019)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي | fam3 = ڏاکڻي-I | fam4 = تَامِل-ڪَنَڙَ | fam5 = تَامِل-ڪوٽا | fam6 = تَامِل-ٽوڊا | fam7 = تَامِل-اِرولا | fam8 = تَامِل-ڪوداوا-ارالي | fam9 = تَامِل-مليالم | fam10 = تَامِلائڊ | fam11 = تَامِل-پاليان | ancestor = پراڻي تَامِل | ancestor2 = وچين تَامِل | script = {{ubl|تَامِل رسم الخط|تَامِل-برهمڻي رسم الخط (تاريخي)|گرنٿا رسم الخط (تاريخي)|وٽيلوتو رسم الخط (تاريخي)|پلوا رسم الخط (تاريخي)|ڪوليزھوتو رسم الخط (تاريخي)|عربي رسم الخط (اروي)|انگريزي رسم الخط (غير رسمي)|تَامِل بريل (ڀارتي)}} | nation = ڀارت *[[تَمِل ناڊو]]<ref name="TN"> {{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref><br>پڊوچيري<br>[[سري لنڪا]]<br>[[سينگاپور]] <ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7. </ref> | minority = [[ڏکڻ آفريڪا]]<ref>{{citation|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher= South African Government|website=www.gov.za}} </ref><br>[[ملائيشيا]] | iso1 = ta | iso2 = tam | lc1 = tam | ld1 = جديد تَامِل | lc2 = oty | ld2 = قديم تَامِل | linglist = oty | lingname = Old Tamil | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = لفظ "تَامِل" [[تامل لپي]] ۾ | map = Idioma tamil.png | mapcaption =نيري رنگ ۾ تَمِل ٻولي جا علائقا | dia1 = ايلام | dia2 = ماليسيات | dia3 = بوناگور | dia4 = آئينگر | dia5 = ڪنگو | dia6 = چينائي | dia7 = مدورائي | dia8 = تيرونيويلي | dia9 = سيلوني | dia10 = مرڪزي | dia11 = برهمڻي | dia12 = آروي | dia13 = ملبار جي تَمِل (معدوم) | notice = IPA | sign = اشاري واري تَمِل | glotto = tami1289 | glottoname = جديد | glottorefname = Tamil | glotto2 = oldt1248 | glottoname2 = قديم تَمِل }} '''تَامِل''' يا '''تمل''' (தமிழ்) هڪ [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي]] آهي،<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj.|url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil|website=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=24 January 2023}}</ref> جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي تَامِل ماڻهن پاران ڳالهائي ويندي آهي. اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين زندهه رهندڙ ڪلاسيڪل ٻولين مان هڪ آهي،<ref name="Circulation and the Historical Geog2">{{citation |last=Stein|first=B.|title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country|journal=The Journal of Asian Studies|volume=37|issue=1|year=1977|pages=7–26|jstor=2053325|doi=10.2307/2053325|s2cid=144599197}}. "Tamil is one of the two longest-surviving classical languages in India" (p. 7).</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}. "one of India's two classical languages, alongside the more widely known Indo-Aryan language Sanskrit".</ref> جن جو وجود 300 ق.م. کان تصديق ٿيل آهي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246|s2cid=162291987 }} at p. 610</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> تَمِل ڏکڻ هندستان ۾ شروعاتي سامونڊي واپارين لاءِ ٻولي هئي. ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ تَمِل لکتون مليون آهن. تَمِل ادب جو سڀ کان پراڻو ڪم آھي '''سَنگَم اَدَب'''، جيڪو نہ سرف ھڪڙو قديم ادب آھي جيڪو 2000 نظمن تي مشتَمِل آھي پر ھڪ تاريخي دستاويز پڻ آھي. تَمِل رسم الخط تَمِل برهمي مان ترقي ڪيو ۽ پوء وٽيلوتو رسم الخط استعمال ڪيو ويو جيستائين موجوده رسم الخط کي معياري نه ڪيو ويو. ٻولي جي گڏجاڻي مورفولوجي سان هڪ الڳ ئي نحوي جوڙجڪ آهي، جيڪا پيچيده لفظن جي جوڙجڪ جي اجازت ڏئي ٿي. تَامِل ڀارتي رياست [[تامل ناڊو|تَمِل ناڊو]] ۽ پڊوچيري جي يونين علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي، ان سان گڏوگڏ ٻه خودمختيار قومن، [[سينگاپور]] ۽ [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. تَمِل ڳالهائيندڙ ڊاسپورا برادريون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ موجود آهن. تَمِل پهرين ٻولي هئي جنهن کي سال 2004ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان هندستان جي ڪلاسيڪل ٻولي طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06|title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school|url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/|access-date=2025-03-02|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == درجابندي == {{مک|دراوڙي ٻوليون}} '''[[تامل ٻولي|تامل]]'''، [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. دراوڙي ٻوليون لڳ ڀڳ 26 ٻولين تي مشتمل هڪ لساني خاندان آهي، جنهن جون ٻوليون بنيادي طور [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جون مقامي ٻوليون آهن.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> تامل کي [[تامل ٻوليون|تامل ٻولين جي ذيلي خاندان]] جو حصو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ خود تامل کان علاوه لڳ ڀڳ 35 نسلي ۽ لساني گروهن جون ٻوليون شامل آهن.<ref>Perumal, A. K. (2005). ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref> انهن ۾ [[ايرولا ٻولي|ايرولا]] ۽ [[ييروڪولا ٻولي|ييروڪولا]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن (ڏسو: [[اٿنولاگ]]). تامل جي سڀ کان ويجهي وڏي لاڳاپيل ٻولي [[مليالم ٻولي|مليالم]] آهي. انهن ٻنهي ٻولين ۾ لساني علحدگيءَ جو عمل لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |year=2010 |publisher=Elsevier |page=297}}</ref> جيتوڻيڪ تامل ۽ مليالم جي وچ ۾ موجود ڪيترائي فرق ظاهر ڪن ٿا ته اولهه واري لهجي جي علحدگيءَ جون پاڙون قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿيون،<ref name="malayalamorigin">{{cite journal |last=Menon |first=A. G. |title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster *ṉt |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=53 |page=87 |doi=10.1017/S0041977X00021285 |s2cid=131480876}}</ref> پر مليالم جي هڪ الڳ ۽ خودمختيار ٻوليءَ جي صورت ۾ ارتقا جو عمل تيرهين يا چوڏهين صدي عيسويءَ تائين مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970|p=21}}</ref> ان کان علاوه [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] پڻ تامل سان نسبتاً ويجهو لساني تعلق رکي ٿي ۽ قديم تامل جي رسمي صورت سان ڪجهه بناوٽي ۽ لساني خصوصيتون مشترڪ رکي ٿي. جيتوڻيڪ ڪنڙ ۽ تامل جي وچ ۾ ڪيترائي فرق موجود آهن، پر ڪنڙ پنهنجي قديم لساني پاڙن جون ڪيتريون ئي خصوصيتون اڃا تائين محفوظ رکيون آهن. هندستان جي ڏاکڻين ٻولين جي خاندان سان تعلق رکڻ ۽ هندستان جي اترين علائقن جي نسبتاً ويجهو هجڻ سبب ڪنڙ ۾ پڻ، مليالم وانگر، [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. تامل ۾ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ ڪنڙ ۾ ٿوري يا ڪنهن خاص تبديليءَ کان سواءِ محفوظ رهيا آهن. ان مان ٻنهي ٻولين جي تاريخي ۽ لساني مشابهت ظاهر ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ جديد ڳالهائڻ جي طريقن ۾ تامل اندر مختلف تبديليون اچي چڪيون آهن.{{sfn|Mahadevan|2003}}{{page needed|date=July 2024}} == تاريخ == [[فائل:Civiltà_thamirabani,_reperti_da_adhichanallur,_02.jpg|thumb|left|[[چنائي جو سرڪاري عجائب گهر|چنائي جي سرڪاري عجائب گهر]] ۾ [[آديچنلور]] مان هٿ آيل آثار]] [[فائل:Keezhadi excavation.jpg|thumb|left|[[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ]]]] === ڏند ڪٿائي شروعات === [[فائل:Tamil Inscriptions.jpg|thumb|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي تامل براهمي لکت جي وضاحت؛ هيءَ لکت [[سنگم دور]] سان منسوب آهي، جنهن جو اندازي وارو زمانو 400 قبل مسيح کان 200ع تائين ڄاڻايو وڃي ٿو.]] هندو ڌرمي ڏند ڪٿا موجب، تامل ٻولي يا ان جي ديويءَ واري شخصي صورت، [[تامل تائي]]، يعني «ماءُ تامل»، ڀڳوان [[شو]] پيدا ڪئي هئي. [[مروگن]]، جنهن کي تاملن جو ديوتا سمجهيو وڃي ٿو، تنهن رشي [[اگستيه]] سان گڏجي اها ٻولي ماڻهن تائين پهچائي.{{sfn|Ramaswamy|1997|p=87}} === تاريخي شروعات === تامل، ٻين [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] وانگر، بنيادي طور [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] مان ارتقا ڪئي آهي. امڪان آهي ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ٽين هزاري قبل مسيح جي لڳ ڀڳ ڳالهائي ويندي هئي، ممڪن طور [[گوداوري درياهه]] جي هيٺئين طاس جي ڀرپاسي واري علائقي ۾. مادي آثارن مان اشارو ملي ٿو ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ هندستان جي [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل ثقافتي مجموعن سان وابسته هئا.<ref>{{Harvnb|Southworth|2005|pp=249–250}}</ref> محقق تامل ٻوليءَ جي دستاويزي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهائين ٿا: قديم تامل (300 قبل مسيح کان 700ع)، وچئين دور جي تامل (700ع کان 1600ع) ۽ جديد تامل (1600ع کان موجوده زماني تائين).<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref> === براهمي رسم الخط === [[ڀارت جي آثار قديمه جي سروي]] پاران هندستان ۾ دريافت ڪيل لڳ ڀڳ هڪ لک لکتن مان اٽڪل 60 هزار [[تامل ناڊو]] ۾ مليون آهن. انهن مان گهڻيون تامل ٻوليءَ ۾ آهن، جڏهن ته رڳو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو لکتون ٻين ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[سنسڪرت]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۾ آهن.<ref>{{cite news |title=Students get glimpse of heritage |work=The Hindu |date=22 November 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064346/http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-date=18 May 2006 |url-status=dead}}</ref> 2004ع ۾ [[آديچنلور]] مان مٽيءَ جي وڏن دفني ٿانون ۾ دفن ٿيل ڪيترائي انساني ڍانچا هٿ آيا، جن سان لاڳاپيل ڪجهه آثارن جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 696 قبل مسيح تائين ڄاڻائي وئي آهي. انهن مان ڪن ٿانون تي [[تامل براهمي رسم الخط]] ۾ لکتون پڻ مليون، جڏهن ته ڪجهه ٿانون ۾ اهڙا انساني ڍانچا هئا، جن کي تامل نسل سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Christy2019">{{cite journal |last=Christy |first=Agatha |year=2019 |title=A Study About Archaeological Survey in Adichanallur |journal=International Journal of Research in Engineering, Science and Management |volume=2 |pages=158–169 |url=https://www.ijresm.com/Vol.2_2019/Vol2_Iss11_November19/IJRESM_V2_I11_33.pdf}}</ref> 2017ع کان 2018ع جي وچ ۾ [[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ|ڪيزهادي]] مان 5,820 آثار هٿ آيا. انهن جا نمونا [[ميامي]]، [[فلوريڊا]] ۾ واقع بيٽا ايناليٽڪ اداري ڏانهن [[ايڪسيلريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري]] ذريعي عمر جي تعين لاءِ موڪليا ويا. تامل براهمي لکتن سان لاڳاپيل هڪ نموني بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اهو لڳ ڀڳ 580 قبل مسيح جو آهي.<ref>{{cite web |title=Keeladi |url=https://www.tnarch.gov.in/keeladi |website=Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu}}</ref><ref>{{cite web |last=Gershon |first=Livia |title=Archaeologists Unearth Ancient Dagger Linked to Enigmatic Indian Civilization |website=Smithsonian Magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/excavation-india-may-hold-clues-ancient-civilization-180978414/ |access-date=29 January 2022}}</ref> مؤرخ [[جان گائي]] موجب تامل، هندستان جي شروعاتي سامونڊي واپارين جي وچ ۾ رابطي جي گڏيل ٻولي هئي.<ref name="Scroll2015">{{cite web |title=Step aside, Gujaratis: Tamilians were India's earliest recorded maritime traders |website=Scroll.in |date=6 February 2015 |url=https://scroll.in/article/704603/Step-aside,-Gujaratis:-Tamilians-were-India's-earliest-recorded-maritime-traders}}</ref> [[براهمي رسم الخط]] ۾ لکيل تامل ٻوليءَ جون لکتون [[سري لنڪا]] ۾، ۽ واپاري شين تي [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ پڻ مليون آهن.<ref name="Egypt2007"/><ref name="Mahadevan2010">{{cite news |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=An epigraphic perspective on the antiquity of Tamil |work=The Hindu |date=24 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/An-epigraphic-perspective-on-the-antiquity-of-Tamil/article16265606.ece}}</ref> نومبر 2007ع ۾ قُصير القديم، جنهن کي قديم دور جي بندرگاهه [[ميوس هورموس]] سان سڃاتو وڃي ٿو، جي کوٽائيءَ مان پهرين صدي قبل مسيح جا مصري ٺڪر جا ٿانوَ مليا، جن تي قديم تامل براهمي لکتون موجود هيون.<ref name="Egypt2007">{{cite news |title=Tamil Brahmi script in Egypt |work=The Hindu |date=21 November 2007 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126154601/http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-date=26 November 2014 |access-date=5 January 2015}}</ref> [[بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل لفظ|بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل ڪجهه لفظن]] جا امڪاني مثال پڻ موجود آهن، جن کي 500 قبل مسيح کان اڳ واري زماني سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن کي تامل ٻوليءَ جي سڀ کان قديم ممڪن شاهدين مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Rabin438">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies'', p. 438.</ref> === قديم تامل === {{مک|قديم تامل ٻولي}} [[فائل:Mangulam inscription.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] لکت، جيڪا [[سنگم دور]] سان منسوب آهي؛ اندازي موجب 400 قبل مسيح کان 200ع تائين.]] قديم تامل ٻوليءَ جو دور ٽين صدي قبل مسيح کان اٺين صدي عيسويءَ تائين پکڙيل آهي. قديم تامل جا سڀ کان پراڻا لکيل آثار مختصر لکتن جي صورت ۾ ملن ٿا، جيڪي [[براهمي رسم الخط]] جي هڪ خاص صورت، يعني [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] ۾ لکيل آهن.<ref>{{Harvnb|Mahadevan|2003|pp=90–95}}</ref> قديم تامل جو سڀ کان پراڻو ڊگهو متن ''[[تولڪاپيم]]'' آهي، جيڪو تامل گرامر ۽ شاعريءَ جي اصولن بابت هڪ ابتدائي تصنيف آهي. ان جي سڀ کان پراڻن حصن جي تاريخ ٻي صدي قبل مسيح جي پوئين دور تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref> قديم تامل ادب جون ڪيتريون ئي ٻيون تخليقون پڻ محفوظ رهيون آهن. انهن ۾ 2,381 نظمن جو هڪ مجموعو شامل آهي، جنهن کي گڏيل طور [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. انهن نظمن جي تاريخ عام طور پهرين صدي قبل مسيح کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973"/> === وچئين دور جي تامل === {{مک|وچئين دور جي تامل ٻولي}} [[فائل:Tanjavur Tamil Inscription2.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[تنجاور]] ۾ [[برهديشور مندر]] تي [[چولا سلطنت|چولا دور]] جون لڳ ڀڳ 1000ع جون پٿر تي اُڪريل وچئين دور جي تامل لکتون، جيڪي [[وٽيلوتو رسم الخط]] سان لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.]] [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان [[وچئين دور جي تامل ٻولي|وچئين دور جي تامل]] ۾ تبديليءَ جو عمل عام طور اٺين صدي عيسويءَ تائين مڪمل ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Lehmann1998"/> هن تبديليءَ دوران ٻوليءَ جي آوازن ۽ گرامر ۾ ڪيتريون ئي اهم تبديليون آيون. صوتياتي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلين ۾ «آيتَم» (ஃ) نالي هڪ پراڻي صوتيي جو لڳ ڀڳ ختم ٿي وڃڻ،<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|p=194}}</ref> لثوي ۽ ڏندن وٽ ادا ٿيندڙ نڪ وارن آوازن جو پاڻ ۾ ضم ٿيڻ،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=132–133}}</ref> ۽ لثوي بندشي آواز جو هڪ رائي يا راءَ جهڙي آواز ۾ تبديل ٿيڻ شامل هو.<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|pp=213–215}}</ref> گرامر جي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلي حال زماني جي ظهور هئي. حال زمانو فعل «ڪِل» (''kil''؛ கில்) مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو، جنهن جي معنيٰ «ممڪن هجڻ» يا «واقع ٿيڻ» آهي. قديم تامل ۾ هي فعل ڪنهن عمل جي تمام ٿوري مدت تائين جاري رهڻ يا غير مستقل هجڻ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. عام طور اهو «ن» (''ṉ''؛ ன்) جهڙي زماني جي نشاندهي ڪندڙ عنصر سان گڏ استعمال ٿيندو هو. وچئين دور جي تامل ۾ هي استعمال اڳتي هلي حال زماني جي علامت «ڪِنرَ» (''kiṉṟa''؛ கின்ற) ۾ تبديل ٿيو، جنهن ۾ عمل جي نوعيت ۽ زماني جون پراڻيون علامتون گڏجي ويون.<ref>{{cite journal |last=Rajam |first=V. S. |title=The Duration of an Action—Real or Aspectual? The Evolution of the Present Tense in Tamil |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1985 |volume=105 |issue=2 |pages=277–291 |doi=10.2307/601707 |jstor=601707}} خاص طور صفحا 284–285.</ref> === جديد تامل === ''[[ننول]]'' اڄ به جديد ادبي تامل لاءِ معياري گرامر جي حيثيت رکي ٿو. ان ڪري جديد ادبي تامل جو بنياد جديد ڳالهائجندڙ تامل بدران تيرهين صديءَ جي وچئين دور واري تامل تي قائم آهي.<ref>{{Harvnb|Shapiro|Schiffman|1983|p=2}}</ref> ان جي ابتڙ، روزمره ڳالهائجندڙ تامل ۾ ڪيتريون ئي تبديليون آيون آهن. مثال طور، جديد تامل ۾ فعلن جي منفي گردان جو پراڻو طريقو استعمال کان ٻاهر ٿي ويو آهي.<ref>{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=100}}</ref> ان جي بدران نفيءَ جو اظهار لفظن جي صرفي بناوت يا جملي جي نحوي ترتيب ذريعي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Steever|2005|pp=107–108}}</ref> جديد ڳالهائجندڙ تامل ۾ صوتياتي تبديليون پڻ نظر اچن ٿيون. انهن ۾ خاص طور لفظ جي شروعاتي ۽ وچين هنڌن تي بلند مصوتن جي اچار ۾ هيٺاهينءَ ڏانهن لاڙو،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|p=125}}</ref> ۽ بندشي آوازن جي وچ ۾ يا بندشي ۽ رائي آوازن جي وچ ۾ ايندڙ مصوتن جو ختم ٿي وڃڻ شامل آهي.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=122–123}}</ref> يورپي ٻولين سان رابطي جو اثر تامل جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ ٻنهي صورتن تي پيو. لکيل تامل ۾ آيل تبديلين ۾ يورپي طرز جي بيهڪ وارين نشانين جو استعمال ۽ اهڙن وينجن جي ميلاپن جو رواج شامل آهي، جيڪي وچئين دور جي تامل ۾ جائز نه هئا. لکيل تامل جي نحوي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون، جن ۾ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ نون مددگار فعلن، وڌيڪ پيچيده جملن ۽ لفظن جي نسبتاً مقرر ترتيب جو ظهور شامل آهي. اها ترتيب ڪجهه لحاظ کان [[انگريزي ٻولي]] جي نحوي بناوت ۽ جملن ۾ مختلف جزن جي ڪردار سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kandiah |first=T. |title=Standard Language and Socio-Historical Parameters: Standard Lankan Tamil |journal=International Journal of the Sociology of Language |year=1978 |issue=16 |doi=10.1515/ijsl.1978.16.59 |s2cid=143499414}} خاص طور صفحا 65–69.</ref> 1578ع ۾ پورچوگالي عيسائي مبلغن قديم تامل رسم الخط ۾ ''[[تمبيرن ونڪم]]'' نالي دعائن جو ڪتاب شايع ڪيو. ان سان تامل هندستان جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي وئي، جنهن ۾ ڪتاب ڇاپيو ۽ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Madhavan |first=Karthik |title=Tamil saw its first book in 1578 |work=The Hindu |date=20 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece}}</ref> [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''[[تامل لغت]]'' هندستاني ٻولين جي شروعاتي وڏين لغتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite news |last=Kolappan |first=B. |title=Delay, howlers in Tamil Lexicon embarrass scholars |work=The Hindu |date=22 June 2014 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/delay-howlers-in-tamil-lexicon-embarrass-scholars/article6138747.ece |access-date=25 December 2014}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لساني پاڪيزگي]] جي هڪ مضبوط تحريڪ اڀري، جيڪا اڳتي هلي [[خالص تامل تحريڪ]] جي صورت اختيار ڪري وئي. هن تحريڪ جو مقصد تامل مان سنسڪرت سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Ramaswamy1997">{{Harvnb|Ramaswamy|1997}}</ref> هن تحريڪ کي ڪجهه [[دراوڙي سياسي جماعتون|دراوڙي سياسي جماعتن]] جي حمايت پڻ حاصل ٿي.{{sfn|Ramaswamy|1997}} ان جي نتيجي ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترن ئي لفظن جي جاءِ تي تامل جا متبادل لفظ رائج ڪيا ويا، جيتوڻيڪ سنسڪرت مان آيل ڪيترائي لفظ اڄ به تامل ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون.<ref>''India 2001: A Reference Annual 2001''. Research, Reference and Training Division، Publications Division، Ministry of Information and Broadcasting، Government of India، New Delhi.</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] rtpk20l7uh9kdm01um486eadke03jr6 429600 429599 2026-11-08T02:04:38Z Intisar Ali 8681 429600 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dravidian language}} {{Infobox language | name = تَامِل<br>Tamil | nativename = தமிழ் | pronunciation = {{IPA|tamil|t̪amiɻ||ta-தமிழ்.oga|help=}} | states = {{ubl|ڀارت|سري لنڪا}} | region = * [[ڀارت]] ** [[تامل ناڊو]] ** پدوچيري جو مرڪزي علائقو (پدوچيري ۽ ڪيرائيڪل ضلعا) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪا]] (ڏکڻ) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏکڻ) ** انڊمان ۽ نڪوبار ٻي * [[سري لنڪا]] ** اتر صوبو ** اوڀر صوبو ** مرڪزي صوبو * [[سنگاپور]] | ethnicity = * تَمِل * سري لنڪا جا مسلمان (Moor) | speakers = [[first language|L1]]: {{sigfig|78.721340|2}} million | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[second language|L2]]: {{sigfig|7.623000|2}} million (2011)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref><br/>Total: {{sigfig|86.344340|2}} million (2011–2019)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي | fam3 = ڏاکڻي-I | fam4 = تَامِل-ڪَنَڙَ | fam5 = تَامِل-ڪوٽا | fam6 = تَامِل-ٽوڊا | fam7 = تَامِل-اِرولا | fam8 = تَامِل-ڪوداوا-ارالي | fam9 = تَامِل-مليالم | fam10 = تَامِلائڊ | fam11 = تَامِل-پاليان | ancestor = پراڻي تَامِل | ancestor2 = وچين تَامِل | script = {{ubl|تَامِل رسم الخط|تَامِل-برهمڻي رسم الخط (تاريخي)|گرنٿا رسم الخط (تاريخي)|وٽيلوتو رسم الخط (تاريخي)|پلوا رسم الخط (تاريخي)|ڪوليزھوتو رسم الخط (تاريخي)|عربي رسم الخط (اروي)|انگريزي رسم الخط (غير رسمي)|تَامِل بريل (ڀارتي)}} | nation = ڀارت *[[تَمِل ناڊو]]<ref name="TN"> {{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref><br>پڊوچيري<br>[[سري لنڪا]]<br>[[سينگاپور]] <ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7. </ref> | minority = [[ڏکڻ آفريڪا]]<ref>{{citation|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher= South African Government|website=www.gov.za}} </ref><br>[[ملائيشيا]] | iso1 = ta | iso2 = tam | lc1 = tam | ld1 = جديد تَامِل | lc2 = oty | ld2 = قديم تَامِل | linglist = oty | lingname = Old Tamil | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = لفظ "تَامِل" [[تامل لپي]] ۾ | map = Idioma tamil.png | mapcaption =نيري رنگ ۾ تَمِل ٻولي جا علائقا | dia1 = ايلام | dia2 = ماليسيات | dia3 = بوناگور | dia4 = آئينگر | dia5 = ڪنگو | dia6 = چينائي | dia7 = مدورائي | dia8 = تيرونيويلي | dia9 = سيلوني | dia10 = مرڪزي | dia11 = برهمڻي | dia12 = آروي | dia13 = ملبار جي تَمِل (معدوم) | notice = IPA | sign = اشاري واري تَمِل | glotto = tami1289 | glottoname = جديد | glottorefname = Tamil | glotto2 = oldt1248 | glottoname2 = قديم تَمِل }} '''تَامِل''' يا '''تمل''' (தமிழ்) هڪ [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي]] آهي،<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj.|url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil|website=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=24 January 2023}}</ref> جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي تَامِل ماڻهن پاران ڳالهائي ويندي آهي. اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين زندهه رهندڙ ڪلاسيڪل ٻولين مان هڪ آهي،<ref name="Circulation and the Historical Geog2">{{citation |last=Stein|first=B.|title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country|journal=The Journal of Asian Studies|volume=37|issue=1|year=1977|pages=7–26|jstor=2053325|doi=10.2307/2053325|s2cid=144599197}}. "Tamil is one of the two longest-surviving classical languages in India" (p. 7).</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}. "one of India's two classical languages, alongside the more widely known Indo-Aryan language Sanskrit".</ref> جن جو وجود 300 ق.م. کان تصديق ٿيل آهي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246|s2cid=162291987 }} at p. 610</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> تَمِل ڏکڻ هندستان ۾ شروعاتي سامونڊي واپارين لاءِ ٻولي هئي. ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ تَمِل لکتون مليون آهن. تَمِل ادب جو سڀ کان پراڻو ڪم آھي '''سَنگَم اَدَب'''، جيڪو نہ سرف ھڪڙو قديم ادب آھي جيڪو 2000 نظمن تي مشتَمِل آھي پر ھڪ تاريخي دستاويز پڻ آھي. تَمِل رسم الخط تَمِل برهمي مان ترقي ڪيو ۽ پوء وٽيلوتو رسم الخط استعمال ڪيو ويو جيستائين موجوده رسم الخط کي معياري نه ڪيو ويو. ٻولي جي گڏجاڻي مورفولوجي سان هڪ الڳ ئي نحوي جوڙجڪ آهي، جيڪا پيچيده لفظن جي جوڙجڪ جي اجازت ڏئي ٿي. تَامِل ڀارتي رياست [[تامل ناڊو|تَمِل ناڊو]] ۽ پڊوچيري جي يونين علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي، ان سان گڏوگڏ ٻه خودمختيار قومن، [[سينگاپور]] ۽ [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. تَمِل ڳالهائيندڙ ڊاسپورا برادريون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ موجود آهن. تَمِل پهرين ٻولي هئي جنهن کي سال 2004ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان هندستان جي ڪلاسيڪل ٻولي طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06|title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school|url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/|access-date=2025-03-02|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == درجابندي == {{مک|دراوڙي ٻوليون}} '''[[تامل ٻولي|تامل]]'''، [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. دراوڙي ٻوليون لڳ ڀڳ 26 ٻولين تي مشتمل هڪ لساني خاندان آهي، جنهن جون ٻوليون بنيادي طور [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جون مقامي ٻوليون آهن.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> تامل کي [[تامل ٻوليون|تامل ٻولين جي ذيلي خاندان]] جو حصو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ خود تامل کان علاوه لڳ ڀڳ 35 نسلي ۽ لساني گروهن جون ٻوليون شامل آهن.<ref>Perumal, A. K. (2005). ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref> انهن ۾ [[ايرولا ٻولي|ايرولا]] ۽ [[ييروڪولا ٻولي|ييروڪولا]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن (ڏسو: [[اٿنولاگ]]). تامل جي سڀ کان ويجهي وڏي لاڳاپيل ٻولي [[مليالم ٻولي|مليالم]] آهي. انهن ٻنهي ٻولين ۾ لساني علحدگيءَ جو عمل لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |year=2010 |publisher=Elsevier |page=297}}</ref> جيتوڻيڪ تامل ۽ مليالم جي وچ ۾ موجود ڪيترائي فرق ظاهر ڪن ٿا ته اولهه واري لهجي جي علحدگيءَ جون پاڙون قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿيون،<ref name="malayalamorigin">{{cite journal |last=Menon |first=A. G. |title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster *ṉt |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=53 |page=87 |doi=10.1017/S0041977X00021285 |s2cid=131480876}}</ref> پر مليالم جي هڪ الڳ ۽ خودمختيار ٻوليءَ جي صورت ۾ ارتقا جو عمل تيرهين يا چوڏهين صدي عيسويءَ تائين مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970|p=21}}</ref> ان کان علاوه [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] پڻ تامل سان نسبتاً ويجهو لساني تعلق رکي ٿي ۽ قديم تامل جي رسمي صورت سان ڪجهه بناوٽي ۽ لساني خصوصيتون مشترڪ رکي ٿي. جيتوڻيڪ ڪنڙ ۽ تامل جي وچ ۾ ڪيترائي فرق موجود آهن، پر ڪنڙ پنهنجي قديم لساني پاڙن جون ڪيتريون ئي خصوصيتون اڃا تائين محفوظ رکيون آهن. هندستان جي ڏاکڻين ٻولين جي خاندان سان تعلق رکڻ ۽ هندستان جي اترين علائقن جي نسبتاً ويجهو هجڻ سبب ڪنڙ ۾ پڻ، مليالم وانگر، [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. تامل ۾ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ ڪنڙ ۾ ٿوري يا ڪنهن خاص تبديليءَ کان سواءِ محفوظ رهيا آهن. ان مان ٻنهي ٻولين جي تاريخي ۽ لساني مشابهت ظاهر ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ جديد ڳالهائڻ جي طريقن ۾ تامل اندر مختلف تبديليون اچي چڪيون آهن.{{sfn|Mahadevan|2003}}{{page needed|date=July 2024}} == تاريخ == [[فائل:Civiltà_thamirabani,_reperti_da_adhichanallur,_02.jpg|thumb|left|[[چنائي جو سرڪاري عجائب گهر|چنائي جي سرڪاري عجائب گهر]] ۾ [[آديچنلور]] مان هٿ آيل آثار]] [[فائل:Keezhadi excavation.jpg|thumb|left|[[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ]]]] === ڏند ڪٿائي شروعات === [[فائل:Tamil Inscriptions.jpg|thumb|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي تامل براهمي لکت جي وضاحت؛ هيءَ لکت [[سنگم دور]] سان منسوب آهي، جنهن جو اندازي وارو زمانو 400 قبل مسيح کان 200ع تائين ڄاڻايو وڃي ٿو.]] هندو ڌرمي ڏند ڪٿا موجب، تامل ٻولي يا ان جي ديويءَ واري شخصي صورت، [[تامل تائي]]، يعني «ماءُ تامل»، ڀڳوان [[شو]] پيدا ڪئي هئي. [[مروگن]]، جنهن کي تاملن جو ديوتا سمجهيو وڃي ٿو، تنهن رشي [[اگستيه]] سان گڏجي اها ٻولي ماڻهن تائين پهچائي.{{sfn|Ramaswamy|1997|p=87}} === تاريخي شروعات === تامل، ٻين [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] وانگر، بنيادي طور [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] مان ارتقا ڪئي آهي. امڪان آهي ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ٽين هزاري قبل مسيح جي لڳ ڀڳ ڳالهائي ويندي هئي، ممڪن طور [[گوداوري درياهه]] جي هيٺئين طاس جي ڀرپاسي واري علائقي ۾. مادي آثارن مان اشارو ملي ٿو ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ هندستان جي [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل ثقافتي مجموعن سان وابسته هئا.<ref>{{Harvnb|Southworth|2005|pp=249–250}}</ref> محقق تامل ٻوليءَ جي دستاويزي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهائين ٿا: قديم تامل (300 قبل مسيح کان 700ع)، وچئين دور جي تامل (700ع کان 1600ع) ۽ جديد تامل (1600ع کان موجوده زماني تائين).<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref> === براهمي رسم الخط === [[ڀارت جي آثار قديمه جي سروي]] پاران هندستان ۾ دريافت ڪيل لڳ ڀڳ هڪ لک لکتن مان اٽڪل 60 هزار [[تامل ناڊو]] ۾ مليون آهن. انهن مان گهڻيون تامل ٻوليءَ ۾ آهن، جڏهن ته رڳو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو لکتون ٻين ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[سنسڪرت]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۾ آهن.<ref>{{cite news |title=Students get glimpse of heritage |work=The Hindu |date=22 November 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064346/http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-date=18 May 2006 |url-status=dead}}</ref> 2004ع ۾ [[آديچنلور]] مان مٽيءَ جي وڏن دفني ٿانون ۾ دفن ٿيل ڪيترائي انساني ڍانچا هٿ آيا، جن سان لاڳاپيل ڪجهه آثارن جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 696 قبل مسيح تائين ڄاڻائي وئي آهي. انهن مان ڪن ٿانون تي [[تامل براهمي رسم الخط]] ۾ لکتون پڻ مليون، جڏهن ته ڪجهه ٿانون ۾ اهڙا انساني ڍانچا هئا، جن کي تامل نسل سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Christy2019">{{cite journal |last=Christy |first=Agatha |year=2019 |title=A Study About Archaeological Survey in Adichanallur |journal=International Journal of Research in Engineering, Science and Management |volume=2 |pages=158–169 |url=https://www.ijresm.com/Vol.2_2019/Vol2_Iss11_November19/IJRESM_V2_I11_33.pdf}}</ref> 2017ع کان 2018ع جي وچ ۾ [[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ|ڪيزهادي]] مان 5,820 آثار هٿ آيا. انهن جا نمونا [[ميامي]]، [[فلوريڊا]] ۾ واقع بيٽا ايناليٽڪ اداري ڏانهن [[ايڪسيلريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري]] ذريعي عمر جي تعين لاءِ موڪليا ويا. تامل براهمي لکتن سان لاڳاپيل هڪ نموني بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اهو لڳ ڀڳ 580 قبل مسيح جو آهي.<ref>{{cite web |title=Keeladi |url=https://www.tnarch.gov.in/keeladi |website=Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu}}</ref><ref>{{cite web |last=Gershon |first=Livia |title=Archaeologists Unearth Ancient Dagger Linked to Enigmatic Indian Civilization |website=Smithsonian Magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/excavation-india-may-hold-clues-ancient-civilization-180978414/ |access-date=29 January 2022}}</ref> مؤرخ [[جان گائي]] موجب تامل، هندستان جي شروعاتي سامونڊي واپارين جي وچ ۾ رابطي جي گڏيل ٻولي هئي.<ref name="Scroll2015">{{cite web |title=Step aside, Gujaratis: Tamilians were India's earliest recorded maritime traders |website=Scroll.in |date=6 February 2015 |url=https://scroll.in/article/704603/Step-aside,-Gujaratis:-Tamilians-were-India's-earliest-recorded-maritime-traders}}</ref> [[براهمي رسم الخط]] ۾ لکيل تامل ٻوليءَ جون لکتون [[سري لنڪا]] ۾، ۽ واپاري شين تي [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ پڻ مليون آهن.<ref name="Egypt2007"/><ref name="Mahadevan2010">{{cite news |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=An epigraphic perspective on the antiquity of Tamil |work=The Hindu |date=24 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/An-epigraphic-perspective-on-the-antiquity-of-Tamil/article16265606.ece}}</ref> نومبر 2007ع ۾ قُصير القديم، جنهن کي قديم دور جي بندرگاهه [[ميوس هورموس]] سان سڃاتو وڃي ٿو، جي کوٽائيءَ مان پهرين صدي قبل مسيح جا مصري ٺڪر جا ٿانوَ مليا، جن تي قديم تامل براهمي لکتون موجود هيون.<ref name="Egypt2007">{{cite news |title=Tamil Brahmi script in Egypt |work=The Hindu |date=21 November 2007 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126154601/http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-date=26 November 2014 |access-date=5 January 2015}}</ref> [[بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل لفظ|بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل ڪجهه لفظن]] جا امڪاني مثال پڻ موجود آهن، جن کي 500 قبل مسيح کان اڳ واري زماني سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن کي تامل ٻوليءَ جي سڀ کان قديم ممڪن شاهدين مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Rabin438">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies'', p. 438.</ref> === قديم تامل === {{مک|قديم تامل ٻولي}} [[فائل:Mangulam inscription.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] لکت، جيڪا [[سنگم دور]] سان منسوب آهي؛ اندازي موجب 400 قبل مسيح کان 200ع تائين.]] قديم تامل ٻوليءَ جو دور ٽين صدي قبل مسيح کان اٺين صدي عيسويءَ تائين پکڙيل آهي. قديم تامل جا سڀ کان پراڻا لکيل آثار مختصر لکتن جي صورت ۾ ملن ٿا، جيڪي [[براهمي رسم الخط]] جي هڪ خاص صورت، يعني [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] ۾ لکيل آهن.<ref>{{Harvnb|Mahadevan|2003|pp=90–95}}</ref> قديم تامل جو سڀ کان پراڻو ڊگهو متن ''[[تولڪاپيم]]'' آهي، جيڪو تامل گرامر ۽ شاعريءَ جي اصولن بابت هڪ ابتدائي تصنيف آهي. ان جي سڀ کان پراڻن حصن جي تاريخ ٻي صدي قبل مسيح جي پوئين دور تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref> قديم تامل ادب جون ڪيتريون ئي ٻيون تخليقون پڻ محفوظ رهيون آهن. انهن ۾ 2,381 نظمن جو هڪ مجموعو شامل آهي، جنهن کي گڏيل طور [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. انهن نظمن جي تاريخ عام طور پهرين صدي قبل مسيح کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973"/> === وچئين دور جي تامل === {{مک|وچئين دور جي تامل ٻولي}} [[فائل:Tanjavur Tamil Inscription2.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[تنجاور]] ۾ [[برهديشور مندر]] تي [[چولا سلطنت|چولا دور]] جون لڳ ڀڳ 1000ع جون پٿر تي اُڪريل وچئين دور جي تامل لکتون، جيڪي [[وٽيلوتو رسم الخط]] سان لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.]] [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان [[وچئين دور جي تامل ٻولي|وچئين دور جي تامل]] ۾ تبديليءَ جو عمل عام طور اٺين صدي عيسويءَ تائين مڪمل ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Lehmann1998"/> هن تبديليءَ دوران ٻوليءَ جي آوازن ۽ گرامر ۾ ڪيتريون ئي اهم تبديليون آيون. صوتياتي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلين ۾ «آيتَم» (ஃ) نالي هڪ پراڻي صوتيي جو لڳ ڀڳ ختم ٿي وڃڻ،<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|p=194}}</ref> لثوي ۽ ڏندن وٽ ادا ٿيندڙ نڪ وارن آوازن جو پاڻ ۾ ضم ٿيڻ،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=132–133}}</ref> ۽ لثوي بندشي آواز جو هڪ رائي يا راءَ جهڙي آواز ۾ تبديل ٿيڻ شامل هو.<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|pp=213–215}}</ref> گرامر جي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلي حال زماني جي ظهور هئي. حال زمانو فعل «ڪِل» (''kil''؛ கில்) مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو، جنهن جي معنيٰ «ممڪن هجڻ» يا «واقع ٿيڻ» آهي. قديم تامل ۾ هي فعل ڪنهن عمل جي تمام ٿوري مدت تائين جاري رهڻ يا غير مستقل هجڻ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. عام طور اهو «ن» (''ṉ''؛ ன்) جهڙي زماني جي نشاندهي ڪندڙ عنصر سان گڏ استعمال ٿيندو هو. وچئين دور جي تامل ۾ هي استعمال اڳتي هلي حال زماني جي علامت «ڪِنرَ» (''kiṉṟa''؛ கின்ற) ۾ تبديل ٿيو، جنهن ۾ عمل جي نوعيت ۽ زماني جون پراڻيون علامتون گڏجي ويون.<ref>{{cite journal |last=Rajam |first=V. S. |title=The Duration of an Action—Real or Aspectual? The Evolution of the Present Tense in Tamil |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1985 |volume=105 |issue=2 |pages=277–291 |doi=10.2307/601707 |jstor=601707}} خاص طور صفحا 284–285.</ref> === جديد تامل === ''[[ننول]]'' اڄ به جديد ادبي تامل لاءِ معياري گرامر جي حيثيت رکي ٿو. ان ڪري جديد ادبي تامل جو بنياد جديد ڳالهائجندڙ تامل بدران تيرهين صديءَ جي وچئين دور واري تامل تي قائم آهي.<ref>{{Harvnb|Shapiro|Schiffman|1983|p=2}}</ref> ان جي ابتڙ، روزمره ڳالهائجندڙ تامل ۾ ڪيتريون ئي تبديليون آيون آهن. مثال طور، جديد تامل ۾ فعلن جي منفي گردان جو پراڻو طريقو استعمال کان ٻاهر ٿي ويو آهي.<ref>{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=100}}</ref> ان جي بدران نفيءَ جو اظهار لفظن جي صرفي بناوت يا جملي جي نحوي ترتيب ذريعي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Steever|2005|pp=107–108}}</ref> جديد ڳالهائجندڙ تامل ۾ صوتياتي تبديليون پڻ نظر اچن ٿيون. انهن ۾ خاص طور لفظ جي شروعاتي ۽ وچين هنڌن تي بلند مصوتن جي اچار ۾ هيٺاهينءَ ڏانهن لاڙو،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|p=125}}</ref> ۽ بندشي آوازن جي وچ ۾ يا بندشي ۽ رائي آوازن جي وچ ۾ ايندڙ مصوتن جو ختم ٿي وڃڻ شامل آهي.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=122–123}}</ref> يورپي ٻولين سان رابطي جو اثر تامل جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ ٻنهي صورتن تي پيو. لکيل تامل ۾ آيل تبديلين ۾ يورپي طرز جي بيهڪ وارين نشانين جو استعمال ۽ اهڙن وينجن جي ميلاپن جو رواج شامل آهي، جيڪي وچئين دور جي تامل ۾ جائز نه هئا. لکيل تامل جي نحوي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون، جن ۾ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ نون مددگار فعلن، وڌيڪ پيچيده جملن ۽ لفظن جي نسبتاً مقرر ترتيب جو ظهور شامل آهي. اها ترتيب ڪجهه لحاظ کان [[انگريزي ٻولي]] جي نحوي بناوت ۽ جملن ۾ مختلف جزن جي ڪردار سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kandiah |first=T. |title=Standard Language and Socio-Historical Parameters: Standard Lankan Tamil |journal=International Journal of the Sociology of Language |year=1978 |issue=16 |doi=10.1515/ijsl.1978.16.59 |s2cid=143499414}} خاص طور صفحا 65–69.</ref> 1578ع ۾ پورچوگالي عيسائي مبلغن قديم تامل رسم الخط ۾ ''[[تمبيرن ونڪم]]'' نالي دعائن جو ڪتاب شايع ڪيو. ان سان تامل هندستان جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي وئي، جنهن ۾ ڪتاب ڇاپيو ۽ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Madhavan |first=Karthik |title=Tamil saw its first book in 1578 |work=The Hindu |date=20 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece}}</ref> [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''[[تامل لغت]]'' هندستاني ٻولين جي شروعاتي وڏين لغتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite news |last=Kolappan |first=B. |title=Delay, howlers in Tamil Lexicon embarrass scholars |work=The Hindu |date=22 June 2014 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/delay-howlers-in-tamil-lexicon-embarrass-scholars/article6138747.ece |access-date=25 December 2014}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لساني پاڪيزگي]] جي هڪ مضبوط تحريڪ اڀري، جيڪا اڳتي هلي [[خالص تامل تحريڪ]] جي صورت اختيار ڪري وئي. هن تحريڪ جو مقصد تامل مان سنسڪرت سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Ramaswamy1997">{{Harvnb|Ramaswamy|1997}}</ref> هن تحريڪ کي ڪجهه [[دراوڙي سياسي جماعتون|دراوڙي سياسي جماعتن]] جي حمايت پڻ حاصل ٿي.{{sfn|Ramaswamy|1997}} ان جي نتيجي ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترن ئي لفظن جي جاءِ تي تامل جا متبادل لفظ رائج ڪيا ويا، جيتوڻيڪ سنسڪرت مان آيل ڪيترائي لفظ اڄ به تامل ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون.<ref>''India 2001: A Reference Annual 2001''. Research, Reference and Training Division، Publications Division، Ministry of Information and Broadcasting، Government of India، New Delhi.</ref> == جاگرافيائي ورڇ == [[تامل ٻولي]] [[ڀارت]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] ۾ رهندڙ اڪثريتي آباديءَ جي مکيه ٻولي آهي. ساڳيءَ طرح اها [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اترئين]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀرئين]] صوبن جي اڪثريتي آباديءَ جي پڻ بنيادي ٻولي آهي. ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪيرالا]]، [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]]، [[دهلي]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] ۾ پڻ اقليتي برادريون تامل ڳالهائين ٿيون. سري لنڪا جي ٻين علائقن، جهڙوڪ [[ڪولمبو]] ۽ [[وچيون صوبو، سري لنڪا|وچئين صوبي]] جي جابلو علائقن ۾ به تامل ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين [[ڪيرالا]] ۾ تامل يا ان جا مختلف لهجا انتظامي ڪمن، ادب ۽ عام ڳالهه ٻولهه ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين ڏکڻ [[آنڌرا پرديش]] جي [[چتور ضلعو|چتور]] ۽ [[نيلور ضلعو|نيلور]] ضلعن مان مليل لکتن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ جو وسيع استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="Talbot 2001 27–37"/> ڏهين کان چوڏهين صدي عيسويءَ دوران ڏکڻ [[ڪرناٽڪ]] جي [[ڪولار ضلعو|ڪولار]]، [[ميسور]]، [[مانڊيا]] ۽ [[بنگلورو]] جهڙن علائقن ۾ پڻ تامل ٻولي لکتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{Harvnb|Murthy|Rao|Veluthat|Bari|1990|pp=85–106}}</ref> هن وقت [[ملائيشيا]]، [[سنگاپور]]، [[فلپائن]]، [[ماريشس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[انڊونيشيا]]،<ref>{{Harvnb|Ramstedt|2004|p=243}}</ref> [[ٿائيلينڊ]]،<ref>{{Harvnb|Kesavapany|Mani|Ramasamy|2008|p=60}}</ref> [[ميانمار]]، [[برونائي]] ۽ [[ويٽنام]] ۾ تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون آباد آهن، جن مان گهڻن جا ابا ڏاڏا نوآبادياتي دور ۾ انهن ملڪن ڏانهن لڏي ويا هئا. انهن برادرين کي گڏيل طور [[پرڏيهي تامل برادريون|پرڏيهي تامل برادرين]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. ملائيشيا ۾ تامل، انگريزي، ملئي ۽ مينڊرين ٻولين سان گڏ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="TamilSchools">{{cite web |title=Tamil Schools |url=http://www.indianmalaysian.com/education.htm |website=Indianmalaysian.com |access-date=28 July 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Ghazali |first=Kamila |year=2010 |title=National Identity and Minority Languages |website=UN Chronicle |publisher=United Nations |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/national-identity-and-minority-languages |access-date=28 January 2021}}</ref> [[پاڪستان]] جي شهر [[ڪراچي]] ۾ پڻ [[پاڪستاني تامل|تامل ڳالهائيندڙن جي هڪ وڏي برادري]] موجود آهي. ان ۾ تامل ڳالهائيندڙ [[هندو ڌرم|هندو]]،<ref name="TNP">{{cite news |last=Shahbazi |first=Ammar |title=Strangers to Their Roots and Those Around Them |work=The News |date=20 March 2012 |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617043012/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-date=17 June 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="PHP">Sunny, Sanjesh (21 September 2010). [https://pakistanhindupost.blogspot.com/2010/09/picture-of-tamil-hindus-in-karachi.html Tamil Hindus in Karachi]. ''Pakistan Hindu Post''.</ref> [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[اسلام|مسلمان]] شامل آهن. انهن ۾ سري لنڪا مان لڏي آيل ڪجهه تامل ڳالهائيندڙ مسلمان پناهگير پڻ شامل آهن.<ref name="HBL">Raman, B. (15 July 2002). [http://www.thehindubusinessline.com/2002/07/15/stories/2002071500050800.htm Osama's shadow on Sri Lanka?]. ''The Hindu Business Line''.</ref> ڪراچي جي [[مدراسي پاڙو|مدراسي پاڙي]] واري آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 100 تامل هندو خاندان آباد هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهي خاندان تامل سان گڏ [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پڻ ڳالهائين ٿا ۽ پنهنجي تامل ٻوليءَ تي سٺي مهارت رکن ٿا.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Sumit |title=For Tamil cuisine, away in Pakistan |work=The Hindu |date=3 November 2018 |url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/for-tamil-cuisine-away-in-pakistan/article25414464.ece |access-date=12 July 2019}}</ref> [[ري يونيون]]، [[گيانا]]، [[فجي]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] ۾ پڻ ڪيترن ماڻهن جا نسلي ۽ خانداني لاڳاپا تامل آباديءَ سان آهن،<ref name="ucberkeleydiaspora">{{cite web |last=McMahon |first=Suzanne |title=Overview of the South Asian Diaspora |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327123838/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-date=27 March 2011 |access-date=23 April 2008}}</ref> پر انهن مان رڳو ٿورا ماڻهو اڄ به تامل ڳالهائين ٿا. [[ري يونيون]] ۾، جيڪو [[فرانس]] جي انتظام هيٺ آهي، ماضيءَ ۾ تامل ٻولي سکڻ ۽ عوامي هنڌن تي استعمال ڪرڻ تي پابندي هئي. هاڻي اتي شاگرد ۽ بالغ ماڻهو ٻيهر تامل ٻولي سکي رهيا آهن.<ref name="ucberkeleydiaspora1">{{cite web |last=Ghasarian |first=Christian |title=Indentured immigration and social accommodation in La Réunion |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511142452/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-date=11 May 2011 |access-date=8 January 2010}}</ref> تامل ٻولي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] مان لڏي ويل ماڻهن ۽ انهن جي اولاد پاران [[ڪئناڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل عرب امارات]]، [[برطانيا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. انهن ملڪن ۾ [[ڪئناڊا ۾ تامل برادري|ڪئناڊائي تامل]]، [[آمريڪا ۾ تامل برادري|آمريڪي تامل]]، [[برطانيا ۾ تامل برادري|برطانوي تامل]] ۽ [[آسٽريليا ۾ تامل برادري|آسٽريلوي تامل]] برادرين جو وجود تامل ٻوليءَ جي عالمي پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو. == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] 5eq57nfydrux058tl26clpv9joj456n 429601 429600 2026-11-08T02:05:36Z Intisar Ali 8681 429601 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dravidian language}} {{Infobox language | name = تَامِل<br>Tamil | nativename = தமிழ் | pronunciation = {{IPA|tamil|t̪amiɻ||ta-தமிழ்.oga|help=}} | states = {{ubl|ڀارت|سري لنڪا}} | region = * [[ڀارت]] ** [[تامل ناڊو]] ** پدوچيري جو مرڪزي علائقو (پدوچيري ۽ ڪيرائيڪل ضلعا) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪا]] (ڏکڻ) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏکڻ) ** انڊمان ۽ نڪوبار ٻي * [[سري لنڪا]] ** اتر صوبو ** اوڀر صوبو ** مرڪزي صوبو * [[سنگاپور]] | ethnicity = * تَمِل * سري لنڪا جا مسلمان (Moor) | speakers = [[first language|L1]]: {{sigfig|78.721340|2}} million | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[second language|L2]]: {{sigfig|7.623000|2}} million (2011)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref><br/>Total: {{sigfig|86.344340|2}} million (2011–2019)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي | fam3 = ڏاکڻي-I | fam4 = تَامِل-ڪَنَڙَ | fam5 = تَامِل-ڪوٽا | fam6 = تَامِل-ٽوڊا | fam7 = تَامِل-اِرولا | fam8 = تَامِل-ڪوداوا-ارالي | fam9 = تَامِل-مليالم | fam10 = تَامِلائڊ | fam11 = تَامِل-پاليان | ancestor = پراڻي تَامِل | ancestor2 = وچين تَامِل | script = {{ubl|تَامِل رسم الخط|تَامِل-برهمڻي رسم الخط (تاريخي)|گرنٿا رسم الخط (تاريخي)|وٽيلوتو رسم الخط (تاريخي)|پلوا رسم الخط (تاريخي)|ڪوليزھوتو رسم الخط (تاريخي)|عربي رسم الخط (اروي)|انگريزي رسم الخط (غير رسمي)|تَامِل بريل (ڀارتي)}} | nation = ڀارت *[[تَمِل ناڊو]]<ref name="TN"> {{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref><br>پڊوچيري<br>[[سري لنڪا]]<br>[[سينگاپور]] <ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7. </ref> | minority = [[ڏکڻ آفريڪا]]<ref>{{citation|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher= South African Government|website=www.gov.za}} </ref><br>[[ملائيشيا]] | iso1 = ta | iso2 = tam | lc1 = tam | ld1 = جديد تَامِل | lc2 = oty | ld2 = قديم تَامِل | linglist = oty | lingname = Old Tamil | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = لفظ "تَامِل" [[تامل لپي]] ۾ | map = Idioma tamil.png | mapcaption =نيري رنگ ۾ تَمِل ٻولي جا علائقا | dia1 = ايلام | dia2 = ماليسيات | dia3 = بوناگور | dia4 = آئينگر | dia5 = ڪنگو | dia6 = چينائي | dia7 = مدورائي | dia8 = تيرونيويلي | dia9 = سيلوني | dia10 = مرڪزي | dia11 = برهمڻي | dia12 = آروي | dia13 = ملبار جي تَمِل (معدوم) | notice = IPA | sign = اشاري واري تَمِل | glotto = tami1289 | glottoname = جديد | glottorefname = Tamil | glotto2 = oldt1248 | glottoname2 = قديم تَمِل }} '''تَامِل''' يا '''تمل''' (தமிழ்) هڪ [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي]] آهي،<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj.|url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil|website=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=24 January 2023}}</ref> جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي تَامِل ماڻهن پاران ڳالهائي ويندي آهي. اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين زندهه رهندڙ ڪلاسيڪل ٻولين مان هڪ آهي،<ref name="Circulation and the Historical Geog2">{{citation |last=Stein|first=B.|title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country|journal=The Journal of Asian Studies|volume=37|issue=1|year=1977|pages=7–26|jstor=2053325|doi=10.2307/2053325|s2cid=144599197}}. "Tamil is one of the two longest-surviving classical languages in India" (p. 7).</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}. "one of India's two classical languages, alongside the more widely known Indo-Aryan language Sanskrit".</ref> جن جو وجود 300 ق.م. کان تصديق ٿيل آهي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246|s2cid=162291987 }} at p. 610</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> تَمِل ڏکڻ هندستان ۾ شروعاتي سامونڊي واپارين لاءِ ٻولي هئي. ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ تَمِل لکتون مليون آهن. تَمِل ادب جو سڀ کان پراڻو ڪم آھي '''سَنگَم اَدَب'''، جيڪو نہ سرف ھڪڙو قديم ادب آھي جيڪو 2000 نظمن تي مشتَمِل آھي پر ھڪ تاريخي دستاويز پڻ آھي. تَمِل رسم الخط تَمِل برهمي مان ترقي ڪيو ۽ پوء وٽيلوتو رسم الخط استعمال ڪيو ويو جيستائين موجوده رسم الخط کي معياري نه ڪيو ويو. ٻولي جي گڏجاڻي مورفولوجي سان هڪ الڳ ئي نحوي جوڙجڪ آهي، جيڪا پيچيده لفظن جي جوڙجڪ جي اجازت ڏئي ٿي. تَامِل ڀارتي رياست [[تامل ناڊو|تَمِل ناڊو]] ۽ پڊوچيري جي يونين علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي، ان سان گڏوگڏ ٻه خودمختيار قومن، [[سينگاپور]] ۽ [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. تَمِل ڳالهائيندڙ ڊاسپورا برادريون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ موجود آهن. تَمِل پهرين ٻولي هئي جنهن کي سال 2004ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان هندستان جي ڪلاسيڪل ٻولي طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06|title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school|url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/|access-date=2025-03-02|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == درجابندي == {{مک|دراوڙي ٻوليون}} '''[[تامل ٻولي|تامل]]'''، [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. دراوڙي ٻوليون لڳ ڀڳ 26 ٻولين تي مشتمل هڪ لساني خاندان آهي، جنهن جون ٻوليون بنيادي طور [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جون مقامي ٻوليون آهن.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> تامل کي [[تامل ٻوليون|تامل ٻولين جي ذيلي خاندان]] جو حصو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ خود تامل کان علاوه لڳ ڀڳ 35 نسلي ۽ لساني گروهن جون ٻوليون شامل آهن.<ref>Perumal, A. K. (2005). ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref> انهن ۾ [[ايرولا ٻولي|ايرولا]] ۽ [[ييروڪولا ٻولي|ييروڪولا]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن (ڏسو: [[اٿنولاگ]]). تامل جي سڀ کان ويجهي وڏي لاڳاپيل ٻولي [[مليالم ٻولي|مليالم]] آهي. انهن ٻنهي ٻولين ۾ لساني علحدگيءَ جو عمل لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |year=2010 |publisher=Elsevier |page=297}}</ref> جيتوڻيڪ تامل ۽ مليالم جي وچ ۾ موجود ڪيترائي فرق ظاهر ڪن ٿا ته اولهه واري لهجي جي علحدگيءَ جون پاڙون قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿيون،<ref name="malayalamorigin">{{cite journal |last=Menon |first=A. G. |title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster *ṉt |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=53 |page=87 |doi=10.1017/S0041977X00021285 |s2cid=131480876}}</ref> پر مليالم جي هڪ الڳ ۽ خودمختيار ٻوليءَ جي صورت ۾ ارتقا جو عمل تيرهين يا چوڏهين صدي عيسويءَ تائين مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970|p=21}}</ref> ان کان علاوه [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] پڻ تامل سان نسبتاً ويجهو لساني تعلق رکي ٿي ۽ قديم تامل جي رسمي صورت سان ڪجهه بناوٽي ۽ لساني خصوصيتون مشترڪ رکي ٿي. جيتوڻيڪ ڪنڙ ۽ تامل جي وچ ۾ ڪيترائي فرق موجود آهن، پر ڪنڙ پنهنجي قديم لساني پاڙن جون ڪيتريون ئي خصوصيتون اڃا تائين محفوظ رکيون آهن. هندستان جي ڏاکڻين ٻولين جي خاندان سان تعلق رکڻ ۽ هندستان جي اترين علائقن جي نسبتاً ويجهو هجڻ سبب ڪنڙ ۾ پڻ، مليالم وانگر، [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. تامل ۾ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ ڪنڙ ۾ ٿوري يا ڪنهن خاص تبديليءَ کان سواءِ محفوظ رهيا آهن. ان مان ٻنهي ٻولين جي تاريخي ۽ لساني مشابهت ظاهر ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ جديد ڳالهائڻ جي طريقن ۾ تامل اندر مختلف تبديليون اچي چڪيون آهن.{{sfn|Mahadevan|2003}}{{page needed|date=July 2024}} == تاريخ == [[فائل:Civiltà_thamirabani,_reperti_da_adhichanallur,_02.jpg|thumb|left|[[چنائي جو سرڪاري عجائب گهر|چنائي جي سرڪاري عجائب گهر]] ۾ [[آديچنلور]] مان هٿ آيل آثار]] [[فائل:Keezhadi excavation.jpg|thumb|left|[[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ]]]] === ڏند ڪٿائي شروعات === [[فائل:Tamil Inscriptions.jpg|thumb|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي تامل براهمي لکت جي وضاحت؛ هيءَ لکت [[سنگم دور]] سان منسوب آهي، جنهن جو اندازي وارو زمانو 400 قبل مسيح کان 200ع تائين ڄاڻايو وڃي ٿو.]] هندو ڌرمي ڏند ڪٿا موجب، تامل ٻولي يا ان جي ديويءَ واري شخصي صورت، [[تامل تائي]]، يعني «ماءُ تامل»، ڀڳوان [[شو]] پيدا ڪئي هئي. [[مروگن]]، جنهن کي تاملن جو ديوتا سمجهيو وڃي ٿو، تنهن رشي [[اگستيه]] سان گڏجي اها ٻولي ماڻهن تائين پهچائي.{{sfn|Ramaswamy|1997|p=87}} === تاريخي شروعات === تامل، ٻين [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] وانگر، بنيادي طور [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] مان ارتقا ڪئي آهي. امڪان آهي ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ٽين هزاري قبل مسيح جي لڳ ڀڳ ڳالهائي ويندي هئي، ممڪن طور [[گوداوري درياهه]] جي هيٺئين طاس جي ڀرپاسي واري علائقي ۾. مادي آثارن مان اشارو ملي ٿو ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ هندستان جي [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل ثقافتي مجموعن سان وابسته هئا.<ref>{{Harvnb|Southworth|2005|pp=249–250}}</ref> محقق تامل ٻوليءَ جي دستاويزي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهائين ٿا: قديم تامل (300 قبل مسيح کان 700ع)، وچئين دور جي تامل (700ع کان 1600ع) ۽ جديد تامل (1600ع کان موجوده زماني تائين).<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref> === براهمي رسم الخط === [[ڀارت جي آثار قديمه جي سروي]] پاران هندستان ۾ دريافت ڪيل لڳ ڀڳ هڪ لک لکتن مان اٽڪل 60 هزار [[تامل ناڊو]] ۾ مليون آهن. انهن مان گهڻيون تامل ٻوليءَ ۾ آهن، جڏهن ته رڳو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو لکتون ٻين ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[سنسڪرت]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۾ آهن.<ref>{{cite news |title=Students get glimpse of heritage |work=The Hindu |date=22 November 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064346/http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-date=18 May 2006 |url-status=dead}}</ref> 2004ع ۾ [[آديچنلور]] مان مٽيءَ جي وڏن دفني ٿانون ۾ دفن ٿيل ڪيترائي انساني ڍانچا هٿ آيا، جن سان لاڳاپيل ڪجهه آثارن جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 696 قبل مسيح تائين ڄاڻائي وئي آهي. انهن مان ڪن ٿانون تي [[تامل براهمي رسم الخط]] ۾ لکتون پڻ مليون، جڏهن ته ڪجهه ٿانون ۾ اهڙا انساني ڍانچا هئا، جن کي تامل نسل سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Christy2019">{{cite journal |last=Christy |first=Agatha |year=2019 |title=A Study About Archaeological Survey in Adichanallur |journal=International Journal of Research in Engineering, Science and Management |volume=2 |pages=158–169 |url=https://www.ijresm.com/Vol.2_2019/Vol2_Iss11_November19/IJRESM_V2_I11_33.pdf}}</ref> 2017ع کان 2018ع جي وچ ۾ [[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ|ڪيزهادي]] مان 5,820 آثار هٿ آيا. انهن جا نمونا [[ميامي]]، [[فلوريڊا]] ۾ واقع بيٽا ايناليٽڪ اداري ڏانهن [[ايڪسيلريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري]] ذريعي عمر جي تعين لاءِ موڪليا ويا. تامل براهمي لکتن سان لاڳاپيل هڪ نموني بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اهو لڳ ڀڳ 580 قبل مسيح جو آهي.<ref>{{cite web |title=Keeladi |url=https://www.tnarch.gov.in/keeladi |website=Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu}}</ref><ref>{{cite web |last=Gershon |first=Livia |title=Archaeologists Unearth Ancient Dagger Linked to Enigmatic Indian Civilization |website=Smithsonian Magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/excavation-india-may-hold-clues-ancient-civilization-180978414/ |access-date=29 January 2022}}</ref> مؤرخ [[جان گائي]] موجب تامل، هندستان جي شروعاتي سامونڊي واپارين جي وچ ۾ رابطي جي گڏيل ٻولي هئي.<ref name="Scroll2015">{{cite web |title=Step aside, Gujaratis: Tamilians were India's earliest recorded maritime traders |website=Scroll.in |date=6 February 2015 |url=https://scroll.in/article/704603/Step-aside,-Gujaratis:-Tamilians-were-India's-earliest-recorded-maritime-traders}}</ref> [[براهمي رسم الخط]] ۾ لکيل تامل ٻوليءَ جون لکتون [[سري لنڪا]] ۾، ۽ واپاري شين تي [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ پڻ مليون آهن.<ref name="Egypt2007"/><ref name="Mahadevan2010">{{cite news |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=An epigraphic perspective on the antiquity of Tamil |work=The Hindu |date=24 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/An-epigraphic-perspective-on-the-antiquity-of-Tamil/article16265606.ece}}</ref> نومبر 2007ع ۾ قُصير القديم، جنهن کي قديم دور جي بندرگاهه [[ميوس هورموس]] سان سڃاتو وڃي ٿو، جي کوٽائيءَ مان پهرين صدي قبل مسيح جا مصري ٺڪر جا ٿانوَ مليا، جن تي قديم تامل براهمي لکتون موجود هيون.<ref name="Egypt2007">{{cite news |title=Tamil Brahmi script in Egypt |work=The Hindu |date=21 November 2007 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126154601/http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-date=26 November 2014 |access-date=5 January 2015}}</ref> [[بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل لفظ|بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل ڪجهه لفظن]] جا امڪاني مثال پڻ موجود آهن، جن کي 500 قبل مسيح کان اڳ واري زماني سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن کي تامل ٻوليءَ جي سڀ کان قديم ممڪن شاهدين مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Rabin438">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies'', p. 438.</ref> === قديم تامل === {{مک|قديم تامل ٻولي}} [[فائل:Mangulam inscription.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] لکت، جيڪا [[سنگم دور]] سان منسوب آهي؛ اندازي موجب 400 قبل مسيح کان 200ع تائين.]] قديم تامل ٻوليءَ جو دور ٽين صدي قبل مسيح کان اٺين صدي عيسويءَ تائين پکڙيل آهي. قديم تامل جا سڀ کان پراڻا لکيل آثار مختصر لکتن جي صورت ۾ ملن ٿا، جيڪي [[براهمي رسم الخط]] جي هڪ خاص صورت، يعني [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] ۾ لکيل آهن.<ref>{{Harvnb|Mahadevan|2003|pp=90–95}}</ref> قديم تامل جو سڀ کان پراڻو ڊگهو متن ''[[تولڪاپيم]]'' آهي، جيڪو تامل گرامر ۽ شاعريءَ جي اصولن بابت هڪ ابتدائي تصنيف آهي. ان جي سڀ کان پراڻن حصن جي تاريخ ٻي صدي قبل مسيح جي پوئين دور تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref> قديم تامل ادب جون ڪيتريون ئي ٻيون تخليقون پڻ محفوظ رهيون آهن. انهن ۾ 2,381 نظمن جو هڪ مجموعو شامل آهي، جنهن کي گڏيل طور [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. انهن نظمن جي تاريخ عام طور پهرين صدي قبل مسيح کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973"/> === وچئين دور جي تامل === {{مک|وچئين دور جي تامل ٻولي}} [[فائل:Tanjavur Tamil Inscription2.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[تنجاور]] ۾ [[برهديشور مندر]] تي [[چولا سلطنت|چولا دور]] جون لڳ ڀڳ 1000ع جون پٿر تي اُڪريل وچئين دور جي تامل لکتون، جيڪي [[وٽيلوتو رسم الخط]] سان لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.]] [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان [[وچئين دور جي تامل ٻولي|وچئين دور جي تامل]] ۾ تبديليءَ جو عمل عام طور اٺين صدي عيسويءَ تائين مڪمل ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Lehmann1998"/> هن تبديليءَ دوران ٻوليءَ جي آوازن ۽ گرامر ۾ ڪيتريون ئي اهم تبديليون آيون. صوتياتي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلين ۾ «آيتَم» (ஃ) نالي هڪ پراڻي صوتيي جو لڳ ڀڳ ختم ٿي وڃڻ،<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|p=194}}</ref> لثوي ۽ ڏندن وٽ ادا ٿيندڙ نڪ وارن آوازن جو پاڻ ۾ ضم ٿيڻ،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=132–133}}</ref> ۽ لثوي بندشي آواز جو هڪ رائي يا راءَ جهڙي آواز ۾ تبديل ٿيڻ شامل هو.<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|pp=213–215}}</ref> گرامر جي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلي حال زماني جي ظهور هئي. حال زمانو فعل «ڪِل» (''kil''؛ கில்) مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو، جنهن جي معنيٰ «ممڪن هجڻ» يا «واقع ٿيڻ» آهي. قديم تامل ۾ هي فعل ڪنهن عمل جي تمام ٿوري مدت تائين جاري رهڻ يا غير مستقل هجڻ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. عام طور اهو «ن» (''ṉ''؛ ன்) جهڙي زماني جي نشاندهي ڪندڙ عنصر سان گڏ استعمال ٿيندو هو. وچئين دور جي تامل ۾ هي استعمال اڳتي هلي حال زماني جي علامت «ڪِنرَ» (''kiṉṟa''؛ கின்ற) ۾ تبديل ٿيو، جنهن ۾ عمل جي نوعيت ۽ زماني جون پراڻيون علامتون گڏجي ويون.<ref>{{cite journal |last=Rajam |first=V. S. |title=The Duration of an Action—Real or Aspectual? The Evolution of the Present Tense in Tamil |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1985 |volume=105 |issue=2 |pages=277–291 |doi=10.2307/601707 |jstor=601707}} خاص طور صفحا 284–285.</ref> === جديد تامل === ''[[ننول]]'' اڄ به جديد ادبي تامل لاءِ معياري گرامر جي حيثيت رکي ٿو. ان ڪري جديد ادبي تامل جو بنياد جديد ڳالهائجندڙ تامل بدران تيرهين صديءَ جي وچئين دور واري تامل تي قائم آهي.<ref>{{Harvnb|Shapiro|Schiffman|1983|p=2}}</ref> ان جي ابتڙ، روزمره ڳالهائجندڙ تامل ۾ ڪيتريون ئي تبديليون آيون آهن. مثال طور، جديد تامل ۾ فعلن جي منفي گردان جو پراڻو طريقو استعمال کان ٻاهر ٿي ويو آهي.<ref>{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=100}}</ref> ان جي بدران نفيءَ جو اظهار لفظن جي صرفي بناوت يا جملي جي نحوي ترتيب ذريعي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Steever|2005|pp=107–108}}</ref> جديد ڳالهائجندڙ تامل ۾ صوتياتي تبديليون پڻ نظر اچن ٿيون. انهن ۾ خاص طور لفظ جي شروعاتي ۽ وچين هنڌن تي بلند مصوتن جي اچار ۾ هيٺاهينءَ ڏانهن لاڙو،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|p=125}}</ref> ۽ بندشي آوازن جي وچ ۾ يا بندشي ۽ رائي آوازن جي وچ ۾ ايندڙ مصوتن جو ختم ٿي وڃڻ شامل آهي.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=122–123}}</ref> يورپي ٻولين سان رابطي جو اثر تامل جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ ٻنهي صورتن تي پيو. لکيل تامل ۾ آيل تبديلين ۾ يورپي طرز جي بيهڪ وارين نشانين جو استعمال ۽ اهڙن وينجن جي ميلاپن جو رواج شامل آهي، جيڪي وچئين دور جي تامل ۾ جائز نه هئا. لکيل تامل جي نحوي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون، جن ۾ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ نون مددگار فعلن، وڌيڪ پيچيده جملن ۽ لفظن جي نسبتاً مقرر ترتيب جو ظهور شامل آهي. اها ترتيب ڪجهه لحاظ کان [[انگريزي ٻولي]] جي نحوي بناوت ۽ جملن ۾ مختلف جزن جي ڪردار سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kandiah |first=T. |title=Standard Language and Socio-Historical Parameters: Standard Lankan Tamil |journal=International Journal of the Sociology of Language |year=1978 |issue=16 |doi=10.1515/ijsl.1978.16.59 |s2cid=143499414}} خاص طور صفحا 65–69.</ref> 1578ع ۾ پورچوگالي عيسائي مبلغن قديم تامل رسم الخط ۾ ''[[تمبيرن ونڪم]]'' نالي دعائن جو ڪتاب شايع ڪيو. ان سان تامل هندستان جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي وئي، جنهن ۾ ڪتاب ڇاپيو ۽ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Madhavan |first=Karthik |title=Tamil saw its first book in 1578 |work=The Hindu |date=20 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece}}</ref> [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''[[تامل لغت]]'' هندستاني ٻولين جي شروعاتي وڏين لغتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite news |last=Kolappan |first=B. |title=Delay, howlers in Tamil Lexicon embarrass scholars |work=The Hindu |date=22 June 2014 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/delay-howlers-in-tamil-lexicon-embarrass-scholars/article6138747.ece |access-date=25 December 2014}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لساني پاڪيزگي]] جي هڪ مضبوط تحريڪ اڀري، جيڪا اڳتي هلي [[خالص تامل تحريڪ]] جي صورت اختيار ڪري وئي. هن تحريڪ جو مقصد تامل مان سنسڪرت سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Ramaswamy1997">{{Harvnb|Ramaswamy|1997}}</ref> هن تحريڪ کي ڪجهه [[دراوڙي سياسي جماعتون|دراوڙي سياسي جماعتن]] جي حمايت پڻ حاصل ٿي.{{sfn|Ramaswamy|1997}} ان جي نتيجي ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترن ئي لفظن جي جاءِ تي تامل جا متبادل لفظ رائج ڪيا ويا، جيتوڻيڪ سنسڪرت مان آيل ڪيترائي لفظ اڄ به تامل ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون.<ref>''India 2001: A Reference Annual 2001''. Research, Reference and Training Division، Publications Division، Ministry of Information and Broadcasting، Government of India، New Delhi.</ref> == جاگرافيائي ورڇ == [[تامل ٻولي]] [[ڀارت]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] ۾ رهندڙ اڪثريتي آباديءَ جي مکيه ٻولي آهي. ساڳيءَ طرح اها [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اترئين]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀرئين]] صوبن جي اڪثريتي آباديءَ جي پڻ بنيادي ٻولي آهي. ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪيرالا]]، [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]]، [[دهلي]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] ۾ پڻ اقليتي برادريون تامل ڳالهائين ٿيون. سري لنڪا جي ٻين علائقن، جهڙوڪ [[ڪولمبو]] ۽ [[وچيون صوبو، سري لنڪا|وچئين صوبي]] جي جابلو علائقن ۾ به تامل ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين [[ڪيرالا]] ۾ تامل يا ان جا مختلف لهجا انتظامي ڪمن، ادب ۽ عام ڳالهه ٻولهه ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين ڏکڻ [[آنڌرا پرديش]] جي [[چتور ضلعو|چتور]] ۽ [[نيلور ضلعو|نيلور]] ضلعن مان مليل لکتن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ جو وسيع استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="Talbot 2001 27–37"/> ڏهين کان چوڏهين صدي عيسويءَ دوران ڏکڻ [[ڪرناٽڪ]] جي [[ڪولار ضلعو|ڪولار]]، [[ميسور]]، [[مانڊيا]] ۽ [[بنگلورو]] جهڙن علائقن ۾ پڻ تامل ٻولي لکتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{Harvnb|Murthy|Rao|Veluthat|Bari|1990|pp=85–106}}</ref> هن وقت [[ملائيشيا]]، [[سنگاپور]]، [[فلپائن]]، [[ماريشس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[انڊونيشيا]]،<ref>{{Harvnb|Ramstedt|2004|p=243}}</ref> [[ٿائيلينڊ]]،<ref>{{Harvnb|Kesavapany|Mani|Ramasamy|2008|p=60}}</ref> [[ميانمار]]، [[برونائي]] ۽ [[ويٽنام]] ۾ تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون آباد آهن، جن مان گهڻن جا ابا ڏاڏا نوآبادياتي دور ۾ انهن ملڪن ڏانهن لڏي ويا هئا. انهن برادرين کي گڏيل طور [[پرڏيهي تامل برادريون|پرڏيهي تامل برادرين]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. ملائيشيا ۾ تامل، انگريزي، ملئي ۽ مينڊرين ٻولين سان گڏ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="TamilSchools">{{cite web |title=Tamil Schools |url=http://www.indianmalaysian.com/education.htm |website=Indianmalaysian.com |access-date=28 July 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Ghazali |first=Kamila |year=2010 |title=National Identity and Minority Languages |website=UN Chronicle |publisher=United Nations |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/national-identity-and-minority-languages |access-date=28 January 2021}}</ref> [[پاڪستان]] جي شهر [[ڪراچي]] ۾ پڻ [[پاڪستاني تامل|تامل ڳالهائيندڙن جي هڪ وڏي برادري]] موجود آهي. ان ۾ تامل ڳالهائيندڙ [[هندو ڌرم|هندو]]،<ref name="TNP">{{cite news |last=Shahbazi |first=Ammar |title=Strangers to Their Roots and Those Around Them |work=The News |date=20 March 2012 |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617043012/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-date=17 June 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="PHP">Sunny, Sanjesh (21 September 2010). [https://pakistanhindupost.blogspot.com/2010/09/picture-of-tamil-hindus-in-karachi.html Tamil Hindus in Karachi]. ''Pakistan Hindu Post''.</ref> [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[اسلام|مسلمان]] شامل آهن. انهن ۾ سري لنڪا مان لڏي آيل ڪجهه تامل ڳالهائيندڙ مسلمان پناهگير پڻ شامل آهن.<ref name="HBL">Raman, B. (15 July 2002). [http://www.thehindubusinessline.com/2002/07/15/stories/2002071500050800.htm Osama's shadow on Sri Lanka?]. ''The Hindu Business Line''.</ref> ڪراچي جي [[مدراسي پاڙو|مدراسي پاڙي]] واري آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 100 تامل هندو خاندان آباد هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهي خاندان تامل سان گڏ [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پڻ ڳالهائين ٿا ۽ پنهنجي تامل ٻوليءَ تي سٺي مهارت رکن ٿا.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Sumit |title=For Tamil cuisine, away in Pakistan |work=The Hindu |date=3 November 2018 |url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/for-tamil-cuisine-away-in-pakistan/article25414464.ece |access-date=12 July 2019}}</ref> [[ري يونيون]]، [[گيانا]]، [[فجي]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] ۾ پڻ ڪيترن ماڻهن جا نسلي ۽ خانداني لاڳاپا تامل آباديءَ سان آهن،<ref name="ucberkeleydiaspora">{{cite web |last=McMahon |first=Suzanne |title=Overview of the South Asian Diaspora |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327123838/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-date=27 March 2011 |access-date=23 April 2008}}</ref> پر انهن مان رڳو ٿورا ماڻهو اڄ به تامل ڳالهائين ٿا. [[ري يونيون]] ۾، جيڪو [[فرانس]] جي انتظام هيٺ آهي، ماضيءَ ۾ تامل ٻولي سکڻ ۽ عوامي هنڌن تي استعمال ڪرڻ تي پابندي هئي. هاڻي اتي شاگرد ۽ بالغ ماڻهو ٻيهر تامل ٻولي سکي رهيا آهن.<ref name="ucberkeleydiaspora1">{{cite web |last=Ghasarian |first=Christian |title=Indentured immigration and social accommodation in La Réunion |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511142452/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-date=11 May 2011 |access-date=8 January 2010}}</ref> تامل ٻولي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] مان لڏي ويل ماڻهن ۽ انهن جي اولاد پاران [[ڪئناڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل عرب امارات]]، [[برطانيا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. انهن ملڪن ۾ [[ڪئناڊا ۾ تامل برادري|ڪئناڊائي تامل]]، [[آمريڪا ۾ تامل برادري|آمريڪي تامل]]، [[برطانيا ۾ تامل برادري|برطانوي تامل]] ۽ [[آسٽريليا ۾ تامل برادري|آسٽريلوي تامل]] برادرين جو وجود تامل ٻوليءَ جي عالمي پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو. == حيثيت == {{پڻ ڏسو|تامل ڳالهائيندڙن جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون}} === سرڪاري حيثيت === <gallery> File:Raja (elephant) in Sri Lankan Rupee bank notes.JPG|سري لنڪا جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. File:Mauritius currency.jpg|[[ماريشس]] جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها ملڪ جي سڃاتل اباڻين ٻولين مان هڪ آهي. File:India new 500 INR, MG series, 2016, reverse.jpg|ڀارتي ڪرنسي نوٽن جي ٻولين واري خاني ۾ تامل، درج ڪيل 15 ٻولين مان هڪ آهي. اها [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ پڻ شامل آهي ۽ [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. </gallery> [[فائل:CEY-23-Government of Ceylon-5 Rupees (1929).jpg|thumb|1929ع ۾ سيلون، يعني موجوده سري لنڪا، جي حڪومت پاران جاري ڪيل پنج رپين جو ڪرنسي نوٽ.]] [[تامل ٻولي]] ڀارت جي رياست [[تامل ناڊو]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ شامل 22 تسليم ٿيل ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="Eight">{{cite web |title=Eighth Schedule |url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S8.pdf |publisher=Government of India |access-date=5 December 2023}}</ref> اها [[پڊوچيري]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] جهڙن ڀارتي مرڪزي انتظام هيٺ علائقن ۾ پڻ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Ramamoorthy |first=L. |title=Multilingualism and Second Language Acquisition and Learning in Pondicherry |website=Language in India |date=February 2004 |url=http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html |access-date=16 August 2007}}</ref><ref>{{cite web |last=Sunwani |first=Vijay K. |title=Amazing Andamans and North-East India: A Panoramic View of States, Societies and Cultures |website=Language in India |date=February 2007 |url=http://www.languageinindia.com/feb2007/northeasternstates.pdf |access-date=16 August 2007}}</ref> تامل [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[سري لنڪا]] ۾ تامل، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] سان گڏ سرڪاري ۽ قومي ٻوليءَ جي حيثيت رکي ٿي.<ref name="languagesdept">{{cite web |title=Department of Official Languages |publisher=Government of Sri Lanka |url=http://www.languagesdept.gov.lk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106094214/http://www.languagesdept.gov.lk/%20 |archive-date=6 January 2019 |url-status=dead |access-date=13 September 2012}}</ref> ڀارت جي رياست [[هرياڻا]] ۾ هڪ زماني ۾ تامل کي نالي ماتر ٻي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي هئي. چيو وڃي ٿو ته اهو فيصلو [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] سان سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڪيو ويو هو، جيتوڻيڪ هرياڻا ۾ تامل ڳالهائيندڙن جي ڪنهن نمايان آباديءَ جو ثبوت موجود نه هو. 2010ع ۾ تامل جي جاءِ تي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي اها حيثيت ڏني وئي.<ref>{{cite news |last=Bharadwaj |first=Ajay |title=Punjabi edges out Tamil in Haryana |work=DNA India |date=7 March 2010 |url=http://www.dnaindia.com/india/1356124/report-punjabi-edges-out-tamil-in-haryana}}</ref> ان کان علاوه، [[ڀارت جي حڪومت]] آڪٽوبر 2004ع ۾ قديم ۽ ڪلاسيڪي ٻولين کي قانوني طور خاص حيثيت ڏيڻ جو انتظام متعارف ڪرايو. ڪيترين تامل تنظيمن جي حمايت سان هلندڙ سياسي مهم کان پوءِ تامل ڀارت جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي، جنهن کي باضابطه طور [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] تسليم ڪيو ويو.<ref name="dmkpolitics2">{{cite news |last=Dutta |first=Sujan |title=Classic case of politics of language |work=The Telegraph |date=28 September 2004 |url=http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-url=https://archive.today/20130203214540/http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-date=3 February 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="historyofdemand">{{cite magazine |last=Viswanathan |first=S. |title=Recognising a classic |magazine=Frontline |date=October 2004 |url=https://frontline.thehindu.com/static/html/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926212522/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-date=26 September 2007}}</ref> ان وقت جي ڀارتي صدر [[عبدالڪلام]]، جيڪو پاڻ به تامل هو، 6 جون 2004ع تي [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي ٻنهي ايوانن جي گڏيل اجلاس ۾ تامل کي ڪلاسيڪي ٻوليءَ جي حيثيت ڏيڻ بابت اعلان ڪيو. ان کان پوءِ سيپٽمبر 2004ع ۾ ان فيصلي بابت خبرون سامهون آيون ۽ آڪٽوبر ۾ اها حيثيت باضابطه طور منظور ڪئي وئي.<ref name="LanguageInIndia">{{cite journal |last=Thirumalai |first=M. S. |title=Tradition, Modernity and Impact of Globalization – Whither Will Tamil Go? |journal=Language in India |volume=4 |date=November 2004 |url=http://www.languageinindia.com/nov2004/tamilglobalization1.html |access-date=17 November 2007}}</ref><ref name="BBCClassical">{{cite news |title=India sets up classical languages |work=BBC News |date=17 September 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3667032.stm}}</ref><ref>{{cite news |title=Sanskrit to be declared classical language |work=The Hindu |date=28 October 2005 |url=https://web.archive.org/web/20051030050314/http://www.hindu.com/2005/10/28/stories/2005102809281200.htm}}</ref> === تعليم === [[ملائيشيا]] ۾ 543 سرڪاري پرائمري اسڪول اهڙا آهن، جن ۾ تعليم مڪمل طور [[ملائيشيا ۾ تامل ميڊيم پرائمري اسڪول|تامل ٻوليءَ جي ذريعي]] ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Language Shift in the Tamil Communities of Malaysia and Singapore: The Paradox of Egalitarian Language Policy |publisher=University of Pennsylvania |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/540/handouts/sparadox/sparadox.html |access-date=13 September 2012}}</ref> [[ميانمار]] ۾ پڻ تامل ميڊيم اسڪول قائم ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون آهن، ته جيئن اتي لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال اڳ آباد ٿيندڙ تامل برادريءَ جي اولاد کي مڪمل طور پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم ملي سگهي.<ref name="bbcmyanmar">{{cite news |title=Myanmar's Tamils seek to protect their identity |work=BBC News |date=6 March 2014 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25438275}}</ref> [[ڪئناڊا]] ۾ ڪجهه مقامي اسڪول بورڊن ۽ وڏين يونيورسٽين ۾ تامل ٻولي هڪ تعليمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي. [[ڪئناڊا جي پارليامينٽ]] جنوري مهيني کي «تامل ورثي جو مهينو» قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Statement by the Prime Minister of Canada on Thai Pongal |publisher=Government of Canada |date=13 January 2017 |url=http://www.pm.gc.ca/eng/news/2017/01/14/statement-prime-minister-canada-thai-pongal}}</ref><ref>{{cite news |title=Canada officially declares pride in its Tamils, passes Bill calling for Tamil Heritage Month |work=The News Minute |date=8 October 2016 |url=http://www.thenewsminute.com/article/canada-officially-declares-pride-its-tamils-passes-bill-calling-tamil-heritage-month-51059 |access-date=6 August 2017}}</ref> [[ڏکڻ آفريڪا جو آئين|ڏکڻ آفريڪا جي آئين]] جي پهرين باب جي آرٽيڪل 6(ب) تحت تامل ٻوليءَ کي خاص تحفظ ۽ واڌاري جي حيثيت حاصل آهي. اها [[ڪوازولو ناتال]] صوبي جي اسڪولن ۾ هڪ مضمون طور پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of South Africa |publisher=Constitutional Court of South Africa |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064102/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-date=18 May 2006 |access-date=5 August 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Five Indian languages reinstated as official subjects in South African schools |work=Jagran Josh |date=21 March 2014 |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1 |access-date=6 August 2017}}</ref> تازن سالن ۾ [[فرانس جا سمنڊ پار علائقا|فرانس جي سمنڊ پار کاتي]] [[ري يونيون]] جي اسڪولن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ کي پڙهائيءَ جي هڪ مضمون طور متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Srivatsa |first=Sharath S. |title=For these islanders, a reunion with Tamil |work=The Hindu |date=8 January 2017 |url=https://www.thehindu.com/news/national/For-these-islanders-a-reunion-with-Tamil/article17009446.ece |access-date=6 August 2017}}</ref> === عوامي ابلاغ جا ذريعا === {{پڻ ڏسو|تامل سئنيما}} تامل ٻوليءَ ۾ ڇپجندڙ اخبارون ۽ ٻيا اشاعتي ذريعا وڏي پيماني تي موجود آهن. 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون. تامل ٻوليءَ ۾ ڊجيٽل ابلاغي مواد پڻ وڏي مقدار ۾ موجود آهي، جنهن ۾ خاص طور فلمون نمايان حيثيت رکن ٿيون.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] ncatq02me177poipes9u1y01ob52iqx 429602 429601 2026-11-08T02:07:09Z Intisar Ali 8681 429602 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dravidian language}} {{Infobox language | name = تَامِل<br>Tamil | nativename = தமிழ் | pronunciation = {{IPA|tamil|t̪amiɻ||ta-தமிழ்.oga|help=}} | states = {{ubl|ڀارت|سري لنڪا}} | region = * [[ڀارت]] ** [[تامل ناڊو]] ** پدوچيري جو مرڪزي علائقو (پدوچيري ۽ ڪيرائيڪل ضلعا) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪا]] (ڏکڻ) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏکڻ) ** انڊمان ۽ نڪوبار ٻي * [[سري لنڪا]] ** اتر صوبو ** اوڀر صوبو ** مرڪزي صوبو * [[سنگاپور]] | ethnicity = * تَمِل * سري لنڪا جا مسلمان (Moor) | speakers = [[first language|L1]]: {{sigfig|78.721340|2}} million | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[second language|L2]]: {{sigfig|7.623000|2}} million (2011)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref><br/>Total: {{sigfig|86.344340|2}} million (2011–2019)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي | fam3 = ڏاکڻي-I | fam4 = تَامِل-ڪَنَڙَ | fam5 = تَامِل-ڪوٽا | fam6 = تَامِل-ٽوڊا | fam7 = تَامِل-اِرولا | fam8 = تَامِل-ڪوداوا-ارالي | fam9 = تَامِل-مليالم | fam10 = تَامِلائڊ | fam11 = تَامِل-پاليان | ancestor = پراڻي تَامِل | ancestor2 = وچين تَامِل | script = {{ubl|تَامِل رسم الخط|تَامِل-برهمڻي رسم الخط (تاريخي)|گرنٿا رسم الخط (تاريخي)|وٽيلوتو رسم الخط (تاريخي)|پلوا رسم الخط (تاريخي)|ڪوليزھوتو رسم الخط (تاريخي)|عربي رسم الخط (اروي)|انگريزي رسم الخط (غير رسمي)|تَامِل بريل (ڀارتي)}} | nation = ڀارت *[[تَمِل ناڊو]]<ref name="TN"> {{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref><br>پڊوچيري<br>[[سري لنڪا]]<br>[[سينگاپور]] <ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7. </ref> | minority = [[ڏکڻ آفريڪا]]<ref>{{citation|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher= South African Government|website=www.gov.za}} </ref><br>[[ملائيشيا]] | iso1 = ta | iso2 = tam | lc1 = tam | ld1 = جديد تَامِل | lc2 = oty | ld2 = قديم تَامِل | linglist = oty | lingname = Old Tamil | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = لفظ "تَامِل" [[تامل لپي]] ۾ | map = Idioma tamil.png | mapcaption =نيري رنگ ۾ تَمِل ٻولي جا علائقا | dia1 = ايلام | dia2 = ماليسيات | dia3 = بوناگور | dia4 = آئينگر | dia5 = ڪنگو | dia6 = چينائي | dia7 = مدورائي | dia8 = تيرونيويلي | dia9 = سيلوني | dia10 = مرڪزي | dia11 = برهمڻي | dia12 = آروي | dia13 = ملبار جي تَمِل (معدوم) | notice = IPA | sign = اشاري واري تَمِل | glotto = tami1289 | glottoname = جديد | glottorefname = Tamil | glotto2 = oldt1248 | glottoname2 = قديم تَمِل }} '''تَامِل''' يا '''تمل''' (தமிழ்) هڪ [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي]] آهي،<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj.|url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil|website=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=24 January 2023}}</ref> جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي تَامِل ماڻهن پاران ڳالهائي ويندي آهي. اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين زندهه رهندڙ ڪلاسيڪل ٻولين مان هڪ آهي،<ref name="Circulation and the Historical Geog2">{{citation |last=Stein|first=B.|title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country|journal=The Journal of Asian Studies|volume=37|issue=1|year=1977|pages=7–26|jstor=2053325|doi=10.2307/2053325|s2cid=144599197}}. "Tamil is one of the two longest-surviving classical languages in India" (p. 7).</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}. "one of India's two classical languages, alongside the more widely known Indo-Aryan language Sanskrit".</ref> جن جو وجود 300 ق.م. کان تصديق ٿيل آهي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246|s2cid=162291987 }} at p. 610</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> تَمِل ڏکڻ هندستان ۾ شروعاتي سامونڊي واپارين لاءِ ٻولي هئي. ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ تَمِل لکتون مليون آهن. تَمِل ادب جو سڀ کان پراڻو ڪم آھي '''سَنگَم اَدَب'''، جيڪو نہ سرف ھڪڙو قديم ادب آھي جيڪو 2000 نظمن تي مشتَمِل آھي پر ھڪ تاريخي دستاويز پڻ آھي. تَمِل رسم الخط تَمِل برهمي مان ترقي ڪيو ۽ پوء وٽيلوتو رسم الخط استعمال ڪيو ويو جيستائين موجوده رسم الخط کي معياري نه ڪيو ويو. ٻولي جي گڏجاڻي مورفولوجي سان هڪ الڳ ئي نحوي جوڙجڪ آهي، جيڪا پيچيده لفظن جي جوڙجڪ جي اجازت ڏئي ٿي. تَامِل ڀارتي رياست [[تامل ناڊو|تَمِل ناڊو]] ۽ پڊوچيري جي يونين علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي، ان سان گڏوگڏ ٻه خودمختيار قومن، [[سينگاپور]] ۽ [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. تَمِل ڳالهائيندڙ ڊاسپورا برادريون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ موجود آهن. تَمِل پهرين ٻولي هئي جنهن کي سال 2004ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان هندستان جي ڪلاسيڪل ٻولي طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06|title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school|url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/|access-date=2025-03-02|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == درجابندي == {{مک|دراوڙي ٻوليون}} '''[[تامل ٻولي|تامل]]'''، [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. دراوڙي ٻوليون لڳ ڀڳ 26 ٻولين تي مشتمل هڪ لساني خاندان آهي، جنهن جون ٻوليون بنيادي طور [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جون مقامي ٻوليون آهن.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> تامل کي [[تامل ٻوليون|تامل ٻولين جي ذيلي خاندان]] جو حصو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ خود تامل کان علاوه لڳ ڀڳ 35 نسلي ۽ لساني گروهن جون ٻوليون شامل آهن.<ref>Perumal, A. K. (2005). ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref> انهن ۾ [[ايرولا ٻولي|ايرولا]] ۽ [[ييروڪولا ٻولي|ييروڪولا]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن (ڏسو: [[اٿنولاگ]]). تامل جي سڀ کان ويجهي وڏي لاڳاپيل ٻولي [[مليالم ٻولي|مليالم]] آهي. انهن ٻنهي ٻولين ۾ لساني علحدگيءَ جو عمل لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |year=2010 |publisher=Elsevier |page=297}}</ref> جيتوڻيڪ تامل ۽ مليالم جي وچ ۾ موجود ڪيترائي فرق ظاهر ڪن ٿا ته اولهه واري لهجي جي علحدگيءَ جون پاڙون قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿيون،<ref name="malayalamorigin">{{cite journal |last=Menon |first=A. G. |title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster *ṉt |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=53 |page=87 |doi=10.1017/S0041977X00021285 |s2cid=131480876}}</ref> پر مليالم جي هڪ الڳ ۽ خودمختيار ٻوليءَ جي صورت ۾ ارتقا جو عمل تيرهين يا چوڏهين صدي عيسويءَ تائين مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970|p=21}}</ref> ان کان علاوه [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] پڻ تامل سان نسبتاً ويجهو لساني تعلق رکي ٿي ۽ قديم تامل جي رسمي صورت سان ڪجهه بناوٽي ۽ لساني خصوصيتون مشترڪ رکي ٿي. جيتوڻيڪ ڪنڙ ۽ تامل جي وچ ۾ ڪيترائي فرق موجود آهن، پر ڪنڙ پنهنجي قديم لساني پاڙن جون ڪيتريون ئي خصوصيتون اڃا تائين محفوظ رکيون آهن. هندستان جي ڏاکڻين ٻولين جي خاندان سان تعلق رکڻ ۽ هندستان جي اترين علائقن جي نسبتاً ويجهو هجڻ سبب ڪنڙ ۾ پڻ، مليالم وانگر، [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. تامل ۾ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ ڪنڙ ۾ ٿوري يا ڪنهن خاص تبديليءَ کان سواءِ محفوظ رهيا آهن. ان مان ٻنهي ٻولين جي تاريخي ۽ لساني مشابهت ظاهر ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ جديد ڳالهائڻ جي طريقن ۾ تامل اندر مختلف تبديليون اچي چڪيون آهن.{{sfn|Mahadevan|2003}}{{page needed|date=July 2024}} == تاريخ == [[فائل:Civiltà_thamirabani,_reperti_da_adhichanallur,_02.jpg|thumb|left|[[چنائي جو سرڪاري عجائب گهر|چنائي جي سرڪاري عجائب گهر]] ۾ [[آديچنلور]] مان هٿ آيل آثار]] [[فائل:Keezhadi excavation.jpg|thumb|left|[[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ]]]] === ڏند ڪٿائي شروعات === [[فائل:Tamil Inscriptions.jpg|thumb|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي تامل براهمي لکت جي وضاحت؛ هيءَ لکت [[سنگم دور]] سان منسوب آهي، جنهن جو اندازي وارو زمانو 400 قبل مسيح کان 200ع تائين ڄاڻايو وڃي ٿو.]] هندو ڌرمي ڏند ڪٿا موجب، تامل ٻولي يا ان جي ديويءَ واري شخصي صورت، [[تامل تائي]]، يعني «ماءُ تامل»، ڀڳوان [[شو]] پيدا ڪئي هئي. [[مروگن]]، جنهن کي تاملن جو ديوتا سمجهيو وڃي ٿو، تنهن رشي [[اگستيه]] سان گڏجي اها ٻولي ماڻهن تائين پهچائي.{{sfn|Ramaswamy|1997|p=87}} === تاريخي شروعات === تامل، ٻين [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] وانگر، بنيادي طور [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] مان ارتقا ڪئي آهي. امڪان آهي ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ٽين هزاري قبل مسيح جي لڳ ڀڳ ڳالهائي ويندي هئي، ممڪن طور [[گوداوري درياهه]] جي هيٺئين طاس جي ڀرپاسي واري علائقي ۾. مادي آثارن مان اشارو ملي ٿو ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ هندستان جي [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل ثقافتي مجموعن سان وابسته هئا.<ref>{{Harvnb|Southworth|2005|pp=249–250}}</ref> محقق تامل ٻوليءَ جي دستاويزي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهائين ٿا: قديم تامل (300 قبل مسيح کان 700ع)، وچئين دور جي تامل (700ع کان 1600ع) ۽ جديد تامل (1600ع کان موجوده زماني تائين).<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref> === براهمي رسم الخط === [[ڀارت جي آثار قديمه جي سروي]] پاران هندستان ۾ دريافت ڪيل لڳ ڀڳ هڪ لک لکتن مان اٽڪل 60 هزار [[تامل ناڊو]] ۾ مليون آهن. انهن مان گهڻيون تامل ٻوليءَ ۾ آهن، جڏهن ته رڳو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو لکتون ٻين ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[سنسڪرت]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۾ آهن.<ref>{{cite news |title=Students get glimpse of heritage |work=The Hindu |date=22 November 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064346/http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-date=18 May 2006 |url-status=dead}}</ref> 2004ع ۾ [[آديچنلور]] مان مٽيءَ جي وڏن دفني ٿانون ۾ دفن ٿيل ڪيترائي انساني ڍانچا هٿ آيا، جن سان لاڳاپيل ڪجهه آثارن جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 696 قبل مسيح تائين ڄاڻائي وئي آهي. انهن مان ڪن ٿانون تي [[تامل براهمي رسم الخط]] ۾ لکتون پڻ مليون، جڏهن ته ڪجهه ٿانون ۾ اهڙا انساني ڍانچا هئا، جن کي تامل نسل سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Christy2019">{{cite journal |last=Christy |first=Agatha |year=2019 |title=A Study About Archaeological Survey in Adichanallur |journal=International Journal of Research in Engineering, Science and Management |volume=2 |pages=158–169 |url=https://www.ijresm.com/Vol.2_2019/Vol2_Iss11_November19/IJRESM_V2_I11_33.pdf}}</ref> 2017ع کان 2018ع جي وچ ۾ [[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ|ڪيزهادي]] مان 5,820 آثار هٿ آيا. انهن جا نمونا [[ميامي]]، [[فلوريڊا]] ۾ واقع بيٽا ايناليٽڪ اداري ڏانهن [[ايڪسيلريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري]] ذريعي عمر جي تعين لاءِ موڪليا ويا. تامل براهمي لکتن سان لاڳاپيل هڪ نموني بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اهو لڳ ڀڳ 580 قبل مسيح جو آهي.<ref>{{cite web |title=Keeladi |url=https://www.tnarch.gov.in/keeladi |website=Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu}}</ref><ref>{{cite web |last=Gershon |first=Livia |title=Archaeologists Unearth Ancient Dagger Linked to Enigmatic Indian Civilization |website=Smithsonian Magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/excavation-india-may-hold-clues-ancient-civilization-180978414/ |access-date=29 January 2022}}</ref> مؤرخ [[جان گائي]] موجب تامل، هندستان جي شروعاتي سامونڊي واپارين جي وچ ۾ رابطي جي گڏيل ٻولي هئي.<ref name="Scroll2015">{{cite web |title=Step aside, Gujaratis: Tamilians were India's earliest recorded maritime traders |website=Scroll.in |date=6 February 2015 |url=https://scroll.in/article/704603/Step-aside,-Gujaratis:-Tamilians-were-India's-earliest-recorded-maritime-traders}}</ref> [[براهمي رسم الخط]] ۾ لکيل تامل ٻوليءَ جون لکتون [[سري لنڪا]] ۾، ۽ واپاري شين تي [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ پڻ مليون آهن.<ref name="Egypt2007"/><ref name="Mahadevan2010">{{cite news |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=An epigraphic perspective on the antiquity of Tamil |work=The Hindu |date=24 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/An-epigraphic-perspective-on-the-antiquity-of-Tamil/article16265606.ece}}</ref> نومبر 2007ع ۾ قُصير القديم، جنهن کي قديم دور جي بندرگاهه [[ميوس هورموس]] سان سڃاتو وڃي ٿو، جي کوٽائيءَ مان پهرين صدي قبل مسيح جا مصري ٺڪر جا ٿانوَ مليا، جن تي قديم تامل براهمي لکتون موجود هيون.<ref name="Egypt2007">{{cite news |title=Tamil Brahmi script in Egypt |work=The Hindu |date=21 November 2007 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126154601/http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-date=26 November 2014 |access-date=5 January 2015}}</ref> [[بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل لفظ|بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل ڪجهه لفظن]] جا امڪاني مثال پڻ موجود آهن، جن کي 500 قبل مسيح کان اڳ واري زماني سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن کي تامل ٻوليءَ جي سڀ کان قديم ممڪن شاهدين مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Rabin438">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies'', p. 438.</ref> === قديم تامل === {{مک|قديم تامل ٻولي}} [[فائل:Mangulam inscription.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] لکت، جيڪا [[سنگم دور]] سان منسوب آهي؛ اندازي موجب 400 قبل مسيح کان 200ع تائين.]] قديم تامل ٻوليءَ جو دور ٽين صدي قبل مسيح کان اٺين صدي عيسويءَ تائين پکڙيل آهي. قديم تامل جا سڀ کان پراڻا لکيل آثار مختصر لکتن جي صورت ۾ ملن ٿا، جيڪي [[براهمي رسم الخط]] جي هڪ خاص صورت، يعني [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] ۾ لکيل آهن.<ref>{{Harvnb|Mahadevan|2003|pp=90–95}}</ref> قديم تامل جو سڀ کان پراڻو ڊگهو متن ''[[تولڪاپيم]]'' آهي، جيڪو تامل گرامر ۽ شاعريءَ جي اصولن بابت هڪ ابتدائي تصنيف آهي. ان جي سڀ کان پراڻن حصن جي تاريخ ٻي صدي قبل مسيح جي پوئين دور تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref> قديم تامل ادب جون ڪيتريون ئي ٻيون تخليقون پڻ محفوظ رهيون آهن. انهن ۾ 2,381 نظمن جو هڪ مجموعو شامل آهي، جنهن کي گڏيل طور [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. انهن نظمن جي تاريخ عام طور پهرين صدي قبل مسيح کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973"/> === وچئين دور جي تامل === {{مک|وچئين دور جي تامل ٻولي}} [[فائل:Tanjavur Tamil Inscription2.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[تنجاور]] ۾ [[برهديشور مندر]] تي [[چولا سلطنت|چولا دور]] جون لڳ ڀڳ 1000ع جون پٿر تي اُڪريل وچئين دور جي تامل لکتون، جيڪي [[وٽيلوتو رسم الخط]] سان لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.]] [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان [[وچئين دور جي تامل ٻولي|وچئين دور جي تامل]] ۾ تبديليءَ جو عمل عام طور اٺين صدي عيسويءَ تائين مڪمل ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Lehmann1998"/> هن تبديليءَ دوران ٻوليءَ جي آوازن ۽ گرامر ۾ ڪيتريون ئي اهم تبديليون آيون. صوتياتي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلين ۾ «آيتَم» (ஃ) نالي هڪ پراڻي صوتيي جو لڳ ڀڳ ختم ٿي وڃڻ،<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|p=194}}</ref> لثوي ۽ ڏندن وٽ ادا ٿيندڙ نڪ وارن آوازن جو پاڻ ۾ ضم ٿيڻ،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=132–133}}</ref> ۽ لثوي بندشي آواز جو هڪ رائي يا راءَ جهڙي آواز ۾ تبديل ٿيڻ شامل هو.<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|pp=213–215}}</ref> گرامر جي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلي حال زماني جي ظهور هئي. حال زمانو فعل «ڪِل» (''kil''؛ கில்) مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو، جنهن جي معنيٰ «ممڪن هجڻ» يا «واقع ٿيڻ» آهي. قديم تامل ۾ هي فعل ڪنهن عمل جي تمام ٿوري مدت تائين جاري رهڻ يا غير مستقل هجڻ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. عام طور اهو «ن» (''ṉ''؛ ன்) جهڙي زماني جي نشاندهي ڪندڙ عنصر سان گڏ استعمال ٿيندو هو. وچئين دور جي تامل ۾ هي استعمال اڳتي هلي حال زماني جي علامت «ڪِنرَ» (''kiṉṟa''؛ கின்ற) ۾ تبديل ٿيو، جنهن ۾ عمل جي نوعيت ۽ زماني جون پراڻيون علامتون گڏجي ويون.<ref>{{cite journal |last=Rajam |first=V. S. |title=The Duration of an Action—Real or Aspectual? The Evolution of the Present Tense in Tamil |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1985 |volume=105 |issue=2 |pages=277–291 |doi=10.2307/601707 |jstor=601707}} خاص طور صفحا 284–285.</ref> === جديد تامل === ''[[ننول]]'' اڄ به جديد ادبي تامل لاءِ معياري گرامر جي حيثيت رکي ٿو. ان ڪري جديد ادبي تامل جو بنياد جديد ڳالهائجندڙ تامل بدران تيرهين صديءَ جي وچئين دور واري تامل تي قائم آهي.<ref>{{Harvnb|Shapiro|Schiffman|1983|p=2}}</ref> ان جي ابتڙ، روزمره ڳالهائجندڙ تامل ۾ ڪيتريون ئي تبديليون آيون آهن. مثال طور، جديد تامل ۾ فعلن جي منفي گردان جو پراڻو طريقو استعمال کان ٻاهر ٿي ويو آهي.<ref>{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=100}}</ref> ان جي بدران نفيءَ جو اظهار لفظن جي صرفي بناوت يا جملي جي نحوي ترتيب ذريعي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Steever|2005|pp=107–108}}</ref> جديد ڳالهائجندڙ تامل ۾ صوتياتي تبديليون پڻ نظر اچن ٿيون. انهن ۾ خاص طور لفظ جي شروعاتي ۽ وچين هنڌن تي بلند مصوتن جي اچار ۾ هيٺاهينءَ ڏانهن لاڙو،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|p=125}}</ref> ۽ بندشي آوازن جي وچ ۾ يا بندشي ۽ رائي آوازن جي وچ ۾ ايندڙ مصوتن جو ختم ٿي وڃڻ شامل آهي.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=122–123}}</ref> يورپي ٻولين سان رابطي جو اثر تامل جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ ٻنهي صورتن تي پيو. لکيل تامل ۾ آيل تبديلين ۾ يورپي طرز جي بيهڪ وارين نشانين جو استعمال ۽ اهڙن وينجن جي ميلاپن جو رواج شامل آهي، جيڪي وچئين دور جي تامل ۾ جائز نه هئا. لکيل تامل جي نحوي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون، جن ۾ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ نون مددگار فعلن، وڌيڪ پيچيده جملن ۽ لفظن جي نسبتاً مقرر ترتيب جو ظهور شامل آهي. اها ترتيب ڪجهه لحاظ کان [[انگريزي ٻولي]] جي نحوي بناوت ۽ جملن ۾ مختلف جزن جي ڪردار سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kandiah |first=T. |title=Standard Language and Socio-Historical Parameters: Standard Lankan Tamil |journal=International Journal of the Sociology of Language |year=1978 |issue=16 |doi=10.1515/ijsl.1978.16.59 |s2cid=143499414}} خاص طور صفحا 65–69.</ref> 1578ع ۾ پورچوگالي عيسائي مبلغن قديم تامل رسم الخط ۾ ''[[تمبيرن ونڪم]]'' نالي دعائن جو ڪتاب شايع ڪيو. ان سان تامل هندستان جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي وئي، جنهن ۾ ڪتاب ڇاپيو ۽ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Madhavan |first=Karthik |title=Tamil saw its first book in 1578 |work=The Hindu |date=20 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece}}</ref> [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''[[تامل لغت]]'' هندستاني ٻولين جي شروعاتي وڏين لغتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite news |last=Kolappan |first=B. |title=Delay, howlers in Tamil Lexicon embarrass scholars |work=The Hindu |date=22 June 2014 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/delay-howlers-in-tamil-lexicon-embarrass-scholars/article6138747.ece |access-date=25 December 2014}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لساني پاڪيزگي]] جي هڪ مضبوط تحريڪ اڀري، جيڪا اڳتي هلي [[خالص تامل تحريڪ]] جي صورت اختيار ڪري وئي. هن تحريڪ جو مقصد تامل مان سنسڪرت سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Ramaswamy1997">{{Harvnb|Ramaswamy|1997}}</ref> هن تحريڪ کي ڪجهه [[دراوڙي سياسي جماعتون|دراوڙي سياسي جماعتن]] جي حمايت پڻ حاصل ٿي.{{sfn|Ramaswamy|1997}} ان جي نتيجي ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترن ئي لفظن جي جاءِ تي تامل جا متبادل لفظ رائج ڪيا ويا، جيتوڻيڪ سنسڪرت مان آيل ڪيترائي لفظ اڄ به تامل ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون.<ref>''India 2001: A Reference Annual 2001''. Research, Reference and Training Division، Publications Division، Ministry of Information and Broadcasting، Government of India، New Delhi.</ref> == جاگرافيائي ورڇ == [[تامل ٻولي]] [[ڀارت]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] ۾ رهندڙ اڪثريتي آباديءَ جي مکيه ٻولي آهي. ساڳيءَ طرح اها [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اترئين]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀرئين]] صوبن جي اڪثريتي آباديءَ جي پڻ بنيادي ٻولي آهي. ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪيرالا]]، [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]]، [[دهلي]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] ۾ پڻ اقليتي برادريون تامل ڳالهائين ٿيون. سري لنڪا جي ٻين علائقن، جهڙوڪ [[ڪولمبو]] ۽ [[وچيون صوبو، سري لنڪا|وچئين صوبي]] جي جابلو علائقن ۾ به تامل ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين [[ڪيرالا]] ۾ تامل يا ان جا مختلف لهجا انتظامي ڪمن، ادب ۽ عام ڳالهه ٻولهه ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين ڏکڻ [[آنڌرا پرديش]] جي [[چتور ضلعو|چتور]] ۽ [[نيلور ضلعو|نيلور]] ضلعن مان مليل لکتن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ جو وسيع استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="Talbot 2001 27–37"/> ڏهين کان چوڏهين صدي عيسويءَ دوران ڏکڻ [[ڪرناٽڪ]] جي [[ڪولار ضلعو|ڪولار]]، [[ميسور]]، [[مانڊيا]] ۽ [[بنگلورو]] جهڙن علائقن ۾ پڻ تامل ٻولي لکتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{Harvnb|Murthy|Rao|Veluthat|Bari|1990|pp=85–106}}</ref> هن وقت [[ملائيشيا]]، [[سنگاپور]]، [[فلپائن]]، [[ماريشس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[انڊونيشيا]]،<ref>{{Harvnb|Ramstedt|2004|p=243}}</ref> [[ٿائيلينڊ]]،<ref>{{Harvnb|Kesavapany|Mani|Ramasamy|2008|p=60}}</ref> [[ميانمار]]، [[برونائي]] ۽ [[ويٽنام]] ۾ تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون آباد آهن، جن مان گهڻن جا ابا ڏاڏا نوآبادياتي دور ۾ انهن ملڪن ڏانهن لڏي ويا هئا. انهن برادرين کي گڏيل طور [[پرڏيهي تامل برادريون|پرڏيهي تامل برادرين]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. ملائيشيا ۾ تامل، انگريزي، ملئي ۽ مينڊرين ٻولين سان گڏ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="TamilSchools">{{cite web |title=Tamil Schools |url=http://www.indianmalaysian.com/education.htm |website=Indianmalaysian.com |access-date=28 July 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Ghazali |first=Kamila |year=2010 |title=National Identity and Minority Languages |website=UN Chronicle |publisher=United Nations |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/national-identity-and-minority-languages |access-date=28 January 2021}}</ref> [[پاڪستان]] جي شهر [[ڪراچي]] ۾ پڻ [[پاڪستاني تامل|تامل ڳالهائيندڙن جي هڪ وڏي برادري]] موجود آهي. ان ۾ تامل ڳالهائيندڙ [[هندو ڌرم|هندو]]،<ref name="TNP">{{cite news |last=Shahbazi |first=Ammar |title=Strangers to Their Roots and Those Around Them |work=The News |date=20 March 2012 |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617043012/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-date=17 June 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="PHP">Sunny, Sanjesh (21 September 2010). [https://pakistanhindupost.blogspot.com/2010/09/picture-of-tamil-hindus-in-karachi.html Tamil Hindus in Karachi]. ''Pakistan Hindu Post''.</ref> [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[اسلام|مسلمان]] شامل آهن. انهن ۾ سري لنڪا مان لڏي آيل ڪجهه تامل ڳالهائيندڙ مسلمان پناهگير پڻ شامل آهن.<ref name="HBL">Raman, B. (15 July 2002). [http://www.thehindubusinessline.com/2002/07/15/stories/2002071500050800.htm Osama's shadow on Sri Lanka?]. ''The Hindu Business Line''.</ref> ڪراچي جي [[مدراسي پاڙو|مدراسي پاڙي]] واري آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 100 تامل هندو خاندان آباد هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهي خاندان تامل سان گڏ [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پڻ ڳالهائين ٿا ۽ پنهنجي تامل ٻوليءَ تي سٺي مهارت رکن ٿا.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Sumit |title=For Tamil cuisine, away in Pakistan |work=The Hindu |date=3 November 2018 |url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/for-tamil-cuisine-away-in-pakistan/article25414464.ece |access-date=12 July 2019}}</ref> [[ري يونيون]]، [[گيانا]]، [[فجي]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] ۾ پڻ ڪيترن ماڻهن جا نسلي ۽ خانداني لاڳاپا تامل آباديءَ سان آهن،<ref name="ucberkeleydiaspora">{{cite web |last=McMahon |first=Suzanne |title=Overview of the South Asian Diaspora |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327123838/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-date=27 March 2011 |access-date=23 April 2008}}</ref> پر انهن مان رڳو ٿورا ماڻهو اڄ به تامل ڳالهائين ٿا. [[ري يونيون]] ۾، جيڪو [[فرانس]] جي انتظام هيٺ آهي، ماضيءَ ۾ تامل ٻولي سکڻ ۽ عوامي هنڌن تي استعمال ڪرڻ تي پابندي هئي. هاڻي اتي شاگرد ۽ بالغ ماڻهو ٻيهر تامل ٻولي سکي رهيا آهن.<ref name="ucberkeleydiaspora1">{{cite web |last=Ghasarian |first=Christian |title=Indentured immigration and social accommodation in La Réunion |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511142452/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-date=11 May 2011 |access-date=8 January 2010}}</ref> تامل ٻولي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] مان لڏي ويل ماڻهن ۽ انهن جي اولاد پاران [[ڪئناڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل عرب امارات]]، [[برطانيا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. انهن ملڪن ۾ [[ڪئناڊا ۾ تامل برادري|ڪئناڊائي تامل]]، [[آمريڪا ۾ تامل برادري|آمريڪي تامل]]، [[برطانيا ۾ تامل برادري|برطانوي تامل]] ۽ [[آسٽريليا ۾ تامل برادري|آسٽريلوي تامل]] برادرين جو وجود تامل ٻوليءَ جي عالمي پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو. == حيثيت == {{پڻ ڏسو|تامل ڳالهائيندڙن جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون}} === سرڪاري حيثيت === <gallery> File:Raja (elephant) in Sri Lankan Rupee bank notes.JPG|سري لنڪا جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. File:Mauritius currency.jpg|[[ماريشس]] جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها ملڪ جي سڃاتل اباڻين ٻولين مان هڪ آهي. File:India new 500 INR, MG series, 2016, reverse.jpg|ڀارتي ڪرنسي نوٽن جي ٻولين واري خاني ۾ تامل، درج ڪيل 15 ٻولين مان هڪ آهي. اها [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ پڻ شامل آهي ۽ [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. </gallery> [[فائل:CEY-23-Government of Ceylon-5 Rupees (1929).jpg|thumb|1929ع ۾ سيلون، يعني موجوده سري لنڪا، جي حڪومت پاران جاري ڪيل پنج رپين جو ڪرنسي نوٽ.]] [[تامل ٻولي]] ڀارت جي رياست [[تامل ناڊو]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ شامل 22 تسليم ٿيل ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="Eight">{{cite web |title=Eighth Schedule |url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S8.pdf |publisher=Government of India |access-date=5 December 2023}}</ref> اها [[پڊوچيري]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] جهڙن ڀارتي مرڪزي انتظام هيٺ علائقن ۾ پڻ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Ramamoorthy |first=L. |title=Multilingualism and Second Language Acquisition and Learning in Pondicherry |website=Language in India |date=February 2004 |url=http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html |access-date=16 August 2007}}</ref><ref>{{cite web |last=Sunwani |first=Vijay K. |title=Amazing Andamans and North-East India: A Panoramic View of States, Societies and Cultures |website=Language in India |date=February 2007 |url=http://www.languageinindia.com/feb2007/northeasternstates.pdf |access-date=16 August 2007}}</ref> تامل [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[سري لنڪا]] ۾ تامل، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] سان گڏ سرڪاري ۽ قومي ٻوليءَ جي حيثيت رکي ٿي.<ref name="languagesdept">{{cite web |title=Department of Official Languages |publisher=Government of Sri Lanka |url=http://www.languagesdept.gov.lk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106094214/http://www.languagesdept.gov.lk/%20 |archive-date=6 January 2019 |url-status=dead |access-date=13 September 2012}}</ref> ڀارت جي رياست [[هرياڻا]] ۾ هڪ زماني ۾ تامل کي نالي ماتر ٻي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي هئي. چيو وڃي ٿو ته اهو فيصلو [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] سان سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڪيو ويو هو، جيتوڻيڪ هرياڻا ۾ تامل ڳالهائيندڙن جي ڪنهن نمايان آباديءَ جو ثبوت موجود نه هو. 2010ع ۾ تامل جي جاءِ تي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي اها حيثيت ڏني وئي.<ref>{{cite news |last=Bharadwaj |first=Ajay |title=Punjabi edges out Tamil in Haryana |work=DNA India |date=7 March 2010 |url=http://www.dnaindia.com/india/1356124/report-punjabi-edges-out-tamil-in-haryana}}</ref> ان کان علاوه، [[ڀارت جي حڪومت]] آڪٽوبر 2004ع ۾ قديم ۽ ڪلاسيڪي ٻولين کي قانوني طور خاص حيثيت ڏيڻ جو انتظام متعارف ڪرايو. ڪيترين تامل تنظيمن جي حمايت سان هلندڙ سياسي مهم کان پوءِ تامل ڀارت جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي، جنهن کي باضابطه طور [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] تسليم ڪيو ويو.<ref name="dmkpolitics2">{{cite news |last=Dutta |first=Sujan |title=Classic case of politics of language |work=The Telegraph |date=28 September 2004 |url=http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-url=https://archive.today/20130203214540/http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-date=3 February 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="historyofdemand">{{cite magazine |last=Viswanathan |first=S. |title=Recognising a classic |magazine=Frontline |date=October 2004 |url=https://frontline.thehindu.com/static/html/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926212522/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-date=26 September 2007}}</ref> ان وقت جي ڀارتي صدر [[عبدالڪلام]]، جيڪو پاڻ به تامل هو، 6 جون 2004ع تي [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي ٻنهي ايوانن جي گڏيل اجلاس ۾ تامل کي ڪلاسيڪي ٻوليءَ جي حيثيت ڏيڻ بابت اعلان ڪيو. ان کان پوءِ سيپٽمبر 2004ع ۾ ان فيصلي بابت خبرون سامهون آيون ۽ آڪٽوبر ۾ اها حيثيت باضابطه طور منظور ڪئي وئي.<ref name="LanguageInIndia">{{cite journal |last=Thirumalai |first=M. S. |title=Tradition, Modernity and Impact of Globalization – Whither Will Tamil Go? |journal=Language in India |volume=4 |date=November 2004 |url=http://www.languageinindia.com/nov2004/tamilglobalization1.html |access-date=17 November 2007}}</ref><ref name="BBCClassical">{{cite news |title=India sets up classical languages |work=BBC News |date=17 September 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3667032.stm}}</ref><ref>{{cite news |title=Sanskrit to be declared classical language |work=The Hindu |date=28 October 2005 |url=https://web.archive.org/web/20051030050314/http://www.hindu.com/2005/10/28/stories/2005102809281200.htm}}</ref> === تعليم === [[ملائيشيا]] ۾ 543 سرڪاري پرائمري اسڪول اهڙا آهن، جن ۾ تعليم مڪمل طور [[ملائيشيا ۾ تامل ميڊيم پرائمري اسڪول|تامل ٻوليءَ جي ذريعي]] ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Language Shift in the Tamil Communities of Malaysia and Singapore: The Paradox of Egalitarian Language Policy |publisher=University of Pennsylvania |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/540/handouts/sparadox/sparadox.html |access-date=13 September 2012}}</ref> [[ميانمار]] ۾ پڻ تامل ميڊيم اسڪول قائم ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون آهن، ته جيئن اتي لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال اڳ آباد ٿيندڙ تامل برادريءَ جي اولاد کي مڪمل طور پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم ملي سگهي.<ref name="bbcmyanmar">{{cite news |title=Myanmar's Tamils seek to protect their identity |work=BBC News |date=6 March 2014 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25438275}}</ref> [[ڪئناڊا]] ۾ ڪجهه مقامي اسڪول بورڊن ۽ وڏين يونيورسٽين ۾ تامل ٻولي هڪ تعليمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي. [[ڪئناڊا جي پارليامينٽ]] جنوري مهيني کي «تامل ورثي جو مهينو» قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Statement by the Prime Minister of Canada on Thai Pongal |publisher=Government of Canada |date=13 January 2017 |url=http://www.pm.gc.ca/eng/news/2017/01/14/statement-prime-minister-canada-thai-pongal}}</ref><ref>{{cite news |title=Canada officially declares pride in its Tamils, passes Bill calling for Tamil Heritage Month |work=The News Minute |date=8 October 2016 |url=http://www.thenewsminute.com/article/canada-officially-declares-pride-its-tamils-passes-bill-calling-tamil-heritage-month-51059 |access-date=6 August 2017}}</ref> [[ڏکڻ آفريڪا جو آئين|ڏکڻ آفريڪا جي آئين]] جي پهرين باب جي آرٽيڪل 6(ب) تحت تامل ٻوليءَ کي خاص تحفظ ۽ واڌاري جي حيثيت حاصل آهي. اها [[ڪوازولو ناتال]] صوبي جي اسڪولن ۾ هڪ مضمون طور پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of South Africa |publisher=Constitutional Court of South Africa |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064102/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-date=18 May 2006 |access-date=5 August 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Five Indian languages reinstated as official subjects in South African schools |work=Jagran Josh |date=21 March 2014 |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1 |access-date=6 August 2017}}</ref> تازن سالن ۾ [[فرانس جا سمنڊ پار علائقا|فرانس جي سمنڊ پار کاتي]] [[ري يونيون]] جي اسڪولن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ کي پڙهائيءَ جي هڪ مضمون طور متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Srivatsa |first=Sharath S. |title=For these islanders, a reunion with Tamil |work=The Hindu |date=8 January 2017 |url=https://www.thehindu.com/news/national/For-these-islanders-a-reunion-with-Tamil/article17009446.ece |access-date=6 August 2017}}</ref> === عوامي ابلاغ جا ذريعا === {{پڻ ڏسو|تامل سئنيما}} تامل ٻوليءَ ۾ ڇپجندڙ اخبارون ۽ ٻيا اشاعتي ذريعا وڏي پيماني تي موجود آهن. 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون. تامل ٻوليءَ ۾ ڊجيٽل ابلاغي مواد پڻ وڏي مقدار ۾ موجود آهي، جنهن ۾ خاص طور فلمون نمايان حيثيت رکن ٿيون.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == لهجا == [[فائل:Jambai Tamil Brahmi.jpg|thumb|upright=1.81|[[تامل ناڊو]] جي [[ولپورم ضلعو|ولپورم ضلعي]] ۾ [[تروڪوئيلور]] ڀرسان [[اٿيمان نيدومان انجي]] سان لاڳاپيل جمبائي جي تامل براهمي لکت، جيڪا شروعاتي [[تامل سنگم دور|سنگم دور]] سان منسوب ڪئي وئي آهي (لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح).]] {{Listen | type = speech | header = | filename = Oppaari Song.ogg | title = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ «اوپاري» گيت | description = «اوپاري» موت جي موقعي تي عورتن پاران ڳايو ويندڙ سوڳوار گيت آهي. هن رڪارڊنگ ۾ هڪ ماءُ پنهنجي پٽ جي وفات تي ڏک ۽ ماتم جو اظهار ڪري ٿي. | filename2 = Ta-ponnagaram.ogg | title2 = پدومائي پيتن جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» | description2 = [[پدومائي پيتن]] جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» جي آڊيو رڪارڊنگ، جنهن ۾ ٻين ٻولين مان ورتل ڪجهه لفظن جا مثال پڻ ملن ٿا. }} === علائقائي فرق === {{پڻ ڏسو|سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا ۾ هندستاني تامل لهجو}} [[تامل ٻولي]] جي [[سماجي لسانيات|سماجي لسانياتي]] صورتحال جي هڪ اهم خصوصيت [[دو سطحي لساني استعمال]] (''Diglossia'') آهي. ان مان مراد هڪ ئي ٻوليءَ جي ٻن الڳ صورتن جو استعمال آهي، جن ۾ هڪ اعليٰ يا رسمي صورت ۽ ٻي عام يا غير رسمي صورت هوندي آهي. انهن صورتن جو استعمال سماجي ۽ معاشي حيثيت سميت مختلف سماجي حالتن موجب بدلجي سگهي ٿو.<ref>Arokianathan, S. [http://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html Writing and Diglossic: A Case Study of Tamil Radio Plays]. [https://web.archive.org/web/20070928092717/https://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html محفوظ ڪيل نسخو]، 28 سيپٽمبر 2007ع.</ref><ref>{{cite journal |last1=Steever |first1=S. B. |last2=Britto |first2=F. |title=Diglossia: A Study of the Theory, with Application to Tamil |journal=Language |year=1988 |volume=64 |issue=1 |pages=152–155 |doi=10.2307/414796 |jstor=414796}}</ref> تامل ٻوليءَ جا مختلف لهجا بنيادي طور هڪ ٻئي کان انهن صوتياتي تبديلين ۽ آوازن جي ڦيرڦار سبب مختلف آهن، جيڪي [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان ارتقا دوران پيدا ٿيون. مثال طور، «هتي» لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ قديم ادبي تامل يا «سينتامل» (''Centamil'') ۾ «اِنگُ» (''iṅku'') آهي، جيڪو [[ڪوئمبتور]] جي [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو لهجي]] ۾ «اِنگوُ» (''iṅkū'')، [[تنجاور]] ۽ [[پالڪاڊ]] جي لهجن ۾ «اِنگا» (''inga'') ۽ [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي ڪجهه تامل لهجن]] ۾ «اِنگائي» (''iṅkai'') جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي. قديم تامل جو لفظ «اِنگڻ» (''iṅkaṇ'')، جنهن ۾ «ڪڻ» (''kaṇ'') جي معنيٰ «جاءِ» يا «هنڌ» آهي، [[ترونيلويلي]] جي لهجي ۾ «اِنگني» (''iṅkane'') جو بنياد بڻيو. ساڳيءَ طرح قديم تامل جو لفظ «اِنگِٽُ» (''iṅkiṭṭu'')، [[مدورائي]] جي لهجي ۾ «اِنگُٽُ» (''iṅkuṭṭu'') ۽ ڪجهه اترين لهجن ۾ «اِنگٽي» (''iṅkaṭe'') جي صورت ۾ ملي ٿو. اڄ به ڪوئمبتور جي علائقي ۾ «اَڪَٽا» (''akkaṭṭa'') جو استعمال عام ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ «اها جاءِ» آهي. جيتوڻيڪ تامل ٻوليءَ جي مختلف لهجن جي لفظي ذخيري ۾ تمام وڏا فرق نه آهن، پر ڪجهه استثنا موجود آهن. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجن ۾ ڪيترائي اهڙا لفظ ۽ گرامري صورتون محفوظ آهن، جيڪي هندستان ۾ روزمره جي تامل ڳالهه ٻولهه ۾ استعمال نٿيون ٿين.<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref><ref name="AnnamalaiSteever1998">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|pp=100–128}}</ref> ان کان علاوه، انهن لهجن ۾ ڪجهه لفظ هندستاني تامل جي ڀيٽ ۾ ٿوري مختلف معنيٰ يا استعمال سان پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Zvelebil |first=K. |title=Some features of Ceylon Tamil |journal=Indo-Iranian Journal |year=1966 |volume=9 |issue=2 |page=113 |doi=10.1163/000000066790086440}}</ref> تامل ٻوليءَ جي اهم لهجن ۾ هندستان اندر [[تنجائي تامل لهجو|تنجائي تامل]]، [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو تامل]]، [[مدراس تامل لهجو|مدراس تامل]]، [[مدورائي تامل لهجو|مدورائي تامل]]، [[نيلائي تامل لهجو|نيلائي تامل]] ۽ ڪماري تامل شامل آهن. [[سري لنڪا]] ۾ [[بٽيڪالوا تامل لهجو]]، [[جافنا تامل لهجو]] ۽ [[نيگومبو تامل لهجو]] ڳالهائجن ٿا، جڏهن ته [[ملائيشيا]] ۾ [[ملائيشيائي تامل]] رائج آهي. ==== ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جا فرق ==== {{پڻ ڏسو|تامل ۾ هند آريائي ٻولين مان ورتل لفظ|سري لنڪا جي تامل ۾ ڌارين ٻولين مان ورتل لفظ}} [[ڪيرالا]] جي [[پالڪاڊ ضلعو|پالڪاڊ ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجي ۾ [[مليالم ٻولي|مليالم]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. هن لهجي جي نحوي بناوت تي پڻ مليالم جو اثر پيو آهي ۽ ان جي اچار ۾ مليالم سان لاڳاپيل هڪ نمايان لهجو محسوس ٿئي ٿو. ساڳيءَ طرح [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل، تامل ناڊو جي ٻين علائقن ۾ ڳالهائجندڙ تامل کان پنهنجي مخصوص لفظن ۽ صوتياتي انداز سبب مختلف آهي. لفظن ۽ اچارن ۾ اهي فرق ايترا نمايان آهن جو ڪنياڪماري جي رهواسيءَ کي سندس ڳالهائڻ جي انداز مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو. [[هيبر آئينگر]] ۽ منڊيم لهجا انهن تامل [[ويشنو مت|ويشنو]] برادرين ۾ ڳالهائجن ٿا، جيڪي يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ڏانهن لڏي ويون هيون. انهن لهجن ۾ «ويشنو پريباشائي» (''Vaishnava paribasai'') جون ڪيتريون ئي خصوصيتون محفوظ آهن. اها تامل ٻوليءَ جي هڪ خاص صورت هئي، جيڪا نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ارتقا ڪئي ۽ جنهن ۾ ويشنو مت جا مذهبي ۽ روحاني قدر نمايان هئا.<ref>Thiru. Mu. Kovintācāriyar (1978). ''Vāḻaiyaṭi vāḻai''. Lifco، مدراس، ص 26–39.</ref> تامل سماج جي ڪيترين ئي [[ذات پات جو نظام|ذاتين]] جا پنهنجا مخصوص [[سماجي لهجو|سماجي لهجا]] (''Sociolects'') پڻ آهن، جيڪي روايتي طور انهن ذاتين جا گهڻا ماڻهو پنهنجي رهائش واري علائقي کان سواءِ استعمال ڪندا رهيا آهن. ڪيترين حالتن ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جي ڳالهائڻ جي انداز مان سندس ذات بابت اندازو لڳائڻ ممڪن هوندو آهي.<ref name="EB2007">{{cite encyclopedia |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=Tamil dialects |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2013 |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/581953/Tamil-language}}</ref> مثال طور، [[تامل برهمڻ]] عام طور ڪيترائي اهڙا لهجا ڳالهائين ٿا، جن کي گڏيل طور [[برهمڻ تامل لهجو|برهمڻ تامل]] چيو وڃي ٿو. انهن لهجن ۾ وينجن آوازن جو اچار نسبتاً نرم هوندو آهي ۽ ڪن وينجن جو حذف ٿيڻ پڻ عام آهي. انهن ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن جو تعداد به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان ورتل لفظ پڻ شامل آهن. == ڳالهائجندڙ ۽ ادبي صورتون == <!-- تامل رسم الخط ۾ موجود اکرن جي ظاهري ترتيب يا يونيڪوڊ بابت تبديلي ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخط جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Listen | type = speech | header = | filename = Thiruppugazh - Umbartharu - Hamsadhwani.wav | title = تروپوگژ – اُمبارترو – همسڌوني | description = [[تروپوگژ]] جي لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ واري ڀڳوان [[گڻيش]] جي ساراهه ۾ لکيل ڀڄن «اُمبارترو» جو ادبي تامل ۾ ڳايل نمونو، جيڪو همسڌوني راڳ ۾ آهي. | filename2 = Ta - குளிர் காய நேரமில்லை - அறிவுக் கதைகள் - ம.பொ.சிவஞானம்.ogg | title2 = شيوگنانم جون «اريوڪ ڪٿائيگل» | description2 = ادبي تامل جي اچار جو نمونو، جنهن ۾ [[ما. پو. سي.]] جي ويهين صديءَ جي ڪتاب «اريوڪ ڪٿائيگل» مان هڪ اقتباس پڙهيو ويو آهي. | filename3 = Ta-Senthamizh Nadu.ogg | title3 = ڀارتيءَ جو گيت «سينتامل ناڊو اينم» | description3 = [[سبرامنيم ڀارتي]] جي ويهين صديءَ ۾ لکيل گيت «سينتامل ناڊينم پودينلي» ۾ ادبي تامل جي اچار جو نمونو. }} مختلف علائقائي لهجن کان علاوه، [[تامل ٻولي]] جون جدا جدا اسلوبي صورتون پڻ موجود آهن. انهن ۾ قديم ٻوليءَ جي نموني تي ٻڌل ڪلاسيڪي ادبي صورت «سنگتامل» (''{{IAST|saṅkattamiḻ}}'')، جديد ادبي ۽ رسمي صورت «سينتامل» (''{{IAST|centamiḻ}}'') ۽ جديد [[عام ڳالهائجندڙ ٻولي|عام ڳالهائجندڙ]] صورت «ڪوڊونتامل» (''{{IAST|koṭuntamiḻ}}'') شامل آهن. اهي صورتون هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نه آهن، پر انهن جي وچ ۾ بتدريج تبديليءَ جو سلسلو موجود آهي، جنهن کي اسلوبي تسلسل چيو وڃي ٿو. مثال طور، «سينتامل» ۾ لکندي «سنگتامل» جي لفظي ذخيري مان لفظ استعمال ڪري سگهجن ٿا. ساڳيءَ طرح «ڪوڊونتامل» ۾ ڳالهائيندي ٻين ادبي يا رسمي صورتن سان لاڳاپيل لفظ ۽ گرامري بناوتون پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref>Schiffman, Harold (1997). [https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/messeas/diglossia/handbuk.html Diglossia as a Sociolinguistic Situation]. Florian Coulmas (مرتب)، ''The Handbook of Sociolinguistics''. لنڊن: Basil Blackwell، ص 205 ۽ ان کان پوءِ.</ref> جديد دور ۾ «سينتامل» عام طور رسمي لکڻين ۽ تقريرن ۾ استعمال ٿيندي آهي. مثال طور، درسي ڪتابن، [[تامل ادب]] جي وڏي حصي، عوامي تقريرن ۽ بحث مباحثن ۾ اها صورت استعمال ڪئي وڃي ٿي. جديد لکيل تامل جي بناوت ۾ قدامت پسند خصوصيتون پڻ موجود آهن، جنهن سبب ان جي ڄاڻ رکندڙ ماڻهو اٺين صدي عيسويءَ جون تامل لکتون به پڙهي سگهن ٿا.<ref>Tienken, Herman. ''Metaphony, or Height Harmony, in Written Tamil and Malayalam''، ص 53–66. [https://hermantieken.com/wp-content/uploads/2013/02/doc.pdf آن لائين متن].</ref> تنهن هوندي به، تازن دورن ۾ «ڪوڊونتامل» انهن شعبن ۾ پڻ وڌندڙ استعمال حاصل ڪيو آهي، جيڪي روايتي طور «سينتامل» سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، جديد دور جون گهڻيون فلمون، ناٽڪ ۽ ٽيليويزن توڙي ريڊيو تي پيش ٿيندڙ مقبول تفريحي پروگرام «ڪوڊونتامل» ۾ هوندا آهن. ڪيترائي سياستدان پڻ عوام سان وڌيڪ ويجهڙائي پيدا ڪرڻ لاءِ اها صورت استعمال ڪندا آهن. جديد دور ۾ «ڪوڊونتامل» جي وڌندڙ استعمال سبب ڳالهائجندڙ تامل جون ڪجهه غير سرڪاري «معياري» صورتون پڻ وجود ۾ آيون آهن. ڀارت ۾ معياري سمجهي ويندڙ «ڪوڊونتامل» ڪنهن هڪ علائقائي لهجي تي مڪمل طور ٻڌل نه آهي،<ref name="Standard restandard">{{cite journal |last=Schiffman |first=Harold |year=1998 |title=Standardization or restandardization: The case for 'Standard' Spoken Tamil |journal=Language in Society |volume=27 |issue=3 |pages=359–385 |doi=10.1017/S0047404598003030 |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/public/stantam/STANTAM.HTM |url-access=subscription}}</ref>{{وضاحت گهرجي|تاريخ=مئي 2022}} پر ان تي [[تنجاور]] ۽ [[مدورائي]] جي لهجن جو نمايان اثر پيو آهي. ڀارت ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ اڪثر [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] جا لفظ پڻ ملائي استعمال ڪيا ويندا آهن، جنهن مان «ٽينگلش» (''Tanglish'') نالي هڪ گڏيل لساني صورت پيدا ٿي آهي. اها خاص طور شهري علائقن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهي آهي. ان جي ابتڙ، [[سري لنڪا]] ۾ معياري ڳالهائجندڙ تامل جو بنياد [[جافنا]] جي لهجي تي آهي. === لفظي فرق === ڪجهه لفظ اهڙا آهن، جيڪي خاص طور ادبي تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «اَنّائي» (''annai'') — ماءُ * «اَلي» (''ali'') — پيش ڪرڻ يا آڇڻ * «اِيَلُم» (''iyalum'') — ممڪن * «اِلّم» (''illam'') — گهر * «ڪَرپي» (''karpi'') — سيکارڻ <ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> ساڳيءَ طرح ڪجهه لفظ خاص طور عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «ليچُ» (''Le:cu'') — آسان * «رومپا» (''rompa'') — گهڻو يا تمام گهڻو * «وَنتَوا:لَم» (''vantava:lam'') — اڻ وڻندڙ حقيقتون * «تَٽَوي» (''tatave'') — ڀيرا يا موقعا <ref name="LSITamilNadu"/> === تقابلي متن === هيٺ ادبي ۽ عام ڳالهائجندڙ تامل جي جملن جو تقابلي مثال ڏنو ويو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! ادبي تامل<ref name="LSITamilNadu"/> ! عام ڳالهائجندڙ تامل ! سنڌي ترجمو |- | ''atu avaratu panam.'' | ''atu avaro:da panam.'' | هي سندس پئسا آهن. |- | ''na:n pe:na:vai avanitam kotutten.'' | ''na: pe:na:va avankitte kututtæn.'' | مون هن کي قلم ڏنو. |} == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] hklhdm54u4sy5a0k1mmb2t0byfnj1sa 429603 429602 2026-11-08T02:08:07Z Intisar Ali 8681 429603 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dravidian language}} {{Infobox language | name = تَامِل<br>Tamil | nativename = தமிழ் | pronunciation = {{IPA|tamil|t̪amiɻ||ta-தமிழ்.oga|help=}} | states = {{ubl|ڀارت|سري لنڪا}} | region = * [[ڀارت]] ** [[تامل ناڊو]] ** پدوچيري جو مرڪزي علائقو (پدوچيري ۽ ڪيرائيڪل ضلعا) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪا]] (ڏکڻ) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏکڻ) ** انڊمان ۽ نڪوبار ٻي * [[سري لنڪا]] ** اتر صوبو ** اوڀر صوبو ** مرڪزي صوبو * [[سنگاپور]] | ethnicity = * تَمِل * سري لنڪا جا مسلمان (Moor) | speakers = [[first language|L1]]: {{sigfig|78.721340|2}} million | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[second language|L2]]: {{sigfig|7.623000|2}} million (2011)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref><br/>Total: {{sigfig|86.344340|2}} million (2011–2019)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي | fam3 = ڏاکڻي-I | fam4 = تَامِل-ڪَنَڙَ | fam5 = تَامِل-ڪوٽا | fam6 = تَامِل-ٽوڊا | fam7 = تَامِل-اِرولا | fam8 = تَامِل-ڪوداوا-ارالي | fam9 = تَامِل-مليالم | fam10 = تَامِلائڊ | fam11 = تَامِل-پاليان | ancestor = پراڻي تَامِل | ancestor2 = وچين تَامِل | script = {{ubl|تَامِل رسم الخط|تَامِل-برهمڻي رسم الخط (تاريخي)|گرنٿا رسم الخط (تاريخي)|وٽيلوتو رسم الخط (تاريخي)|پلوا رسم الخط (تاريخي)|ڪوليزھوتو رسم الخط (تاريخي)|عربي رسم الخط (اروي)|انگريزي رسم الخط (غير رسمي)|تَامِل بريل (ڀارتي)}} | nation = ڀارت *[[تَمِل ناڊو]]<ref name="TN"> {{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref><br>پڊوچيري<br>[[سري لنڪا]]<br>[[سينگاپور]] <ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7. </ref> | minority = [[ڏکڻ آفريڪا]]<ref>{{citation|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher= South African Government|website=www.gov.za}} </ref><br>[[ملائيشيا]] | iso1 = ta | iso2 = tam | lc1 = tam | ld1 = جديد تَامِل | lc2 = oty | ld2 = قديم تَامِل | linglist = oty | lingname = Old Tamil | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = لفظ "تَامِل" [[تامل لپي]] ۾ | map = Idioma tamil.png | mapcaption =نيري رنگ ۾ تَمِل ٻولي جا علائقا | dia1 = ايلام | dia2 = ماليسيات | dia3 = بوناگور | dia4 = آئينگر | dia5 = ڪنگو | dia6 = چينائي | dia7 = مدورائي | dia8 = تيرونيويلي | dia9 = سيلوني | dia10 = مرڪزي | dia11 = برهمڻي | dia12 = آروي | dia13 = ملبار جي تَمِل (معدوم) | notice = IPA | sign = اشاري واري تَمِل | glotto = tami1289 | glottoname = جديد | glottorefname = Tamil | glotto2 = oldt1248 | glottoname2 = قديم تَمِل }} '''تَامِل''' يا '''تمل''' (தமிழ்) هڪ [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي]] آهي،<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj.|url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil|website=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=24 January 2023}}</ref> جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي تَامِل ماڻهن پاران ڳالهائي ويندي آهي. اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين زندهه رهندڙ ڪلاسيڪل ٻولين مان هڪ آهي،<ref name="Circulation and the Historical Geog2">{{citation |last=Stein|first=B.|title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country|journal=The Journal of Asian Studies|volume=37|issue=1|year=1977|pages=7–26|jstor=2053325|doi=10.2307/2053325|s2cid=144599197}}. "Tamil is one of the two longest-surviving classical languages in India" (p. 7).</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}. "one of India's two classical languages, alongside the more widely known Indo-Aryan language Sanskrit".</ref> جن جو وجود 300 ق.م. کان تصديق ٿيل آهي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246|s2cid=162291987 }} at p. 610</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> تَمِل ڏکڻ هندستان ۾ شروعاتي سامونڊي واپارين لاءِ ٻولي هئي. ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ تَمِل لکتون مليون آهن. تَمِل ادب جو سڀ کان پراڻو ڪم آھي '''سَنگَم اَدَب'''، جيڪو نہ سرف ھڪڙو قديم ادب آھي جيڪو 2000 نظمن تي مشتَمِل آھي پر ھڪ تاريخي دستاويز پڻ آھي. تَمِل رسم الخط تَمِل برهمي مان ترقي ڪيو ۽ پوء وٽيلوتو رسم الخط استعمال ڪيو ويو جيستائين موجوده رسم الخط کي معياري نه ڪيو ويو. ٻولي جي گڏجاڻي مورفولوجي سان هڪ الڳ ئي نحوي جوڙجڪ آهي، جيڪا پيچيده لفظن جي جوڙجڪ جي اجازت ڏئي ٿي. تَامِل ڀارتي رياست [[تامل ناڊو|تَمِل ناڊو]] ۽ پڊوچيري جي يونين علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي، ان سان گڏوگڏ ٻه خودمختيار قومن، [[سينگاپور]] ۽ [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. تَمِل ڳالهائيندڙ ڊاسپورا برادريون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ موجود آهن. تَمِل پهرين ٻولي هئي جنهن کي سال 2004ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان هندستان جي ڪلاسيڪل ٻولي طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06|title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school|url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/|access-date=2025-03-02|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == درجابندي == {{مک|دراوڙي ٻوليون}} '''[[تامل ٻولي|تامل]]'''، [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. دراوڙي ٻوليون لڳ ڀڳ 26 ٻولين تي مشتمل هڪ لساني خاندان آهي، جنهن جون ٻوليون بنيادي طور [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جون مقامي ٻوليون آهن.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> تامل کي [[تامل ٻوليون|تامل ٻولين جي ذيلي خاندان]] جو حصو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ خود تامل کان علاوه لڳ ڀڳ 35 نسلي ۽ لساني گروهن جون ٻوليون شامل آهن.<ref>Perumal, A. K. (2005). ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref> انهن ۾ [[ايرولا ٻولي|ايرولا]] ۽ [[ييروڪولا ٻولي|ييروڪولا]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن (ڏسو: [[اٿنولاگ]]). تامل جي سڀ کان ويجهي وڏي لاڳاپيل ٻولي [[مليالم ٻولي|مليالم]] آهي. انهن ٻنهي ٻولين ۾ لساني علحدگيءَ جو عمل لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |year=2010 |publisher=Elsevier |page=297}}</ref> جيتوڻيڪ تامل ۽ مليالم جي وچ ۾ موجود ڪيترائي فرق ظاهر ڪن ٿا ته اولهه واري لهجي جي علحدگيءَ جون پاڙون قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿيون،<ref name="malayalamorigin">{{cite journal |last=Menon |first=A. G. |title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster *ṉt |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=53 |page=87 |doi=10.1017/S0041977X00021285 |s2cid=131480876}}</ref> پر مليالم جي هڪ الڳ ۽ خودمختيار ٻوليءَ جي صورت ۾ ارتقا جو عمل تيرهين يا چوڏهين صدي عيسويءَ تائين مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970|p=21}}</ref> ان کان علاوه [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] پڻ تامل سان نسبتاً ويجهو لساني تعلق رکي ٿي ۽ قديم تامل جي رسمي صورت سان ڪجهه بناوٽي ۽ لساني خصوصيتون مشترڪ رکي ٿي. جيتوڻيڪ ڪنڙ ۽ تامل جي وچ ۾ ڪيترائي فرق موجود آهن، پر ڪنڙ پنهنجي قديم لساني پاڙن جون ڪيتريون ئي خصوصيتون اڃا تائين محفوظ رکيون آهن. هندستان جي ڏاکڻين ٻولين جي خاندان سان تعلق رکڻ ۽ هندستان جي اترين علائقن جي نسبتاً ويجهو هجڻ سبب ڪنڙ ۾ پڻ، مليالم وانگر، [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. تامل ۾ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ ڪنڙ ۾ ٿوري يا ڪنهن خاص تبديليءَ کان سواءِ محفوظ رهيا آهن. ان مان ٻنهي ٻولين جي تاريخي ۽ لساني مشابهت ظاهر ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ جديد ڳالهائڻ جي طريقن ۾ تامل اندر مختلف تبديليون اچي چڪيون آهن.{{sfn|Mahadevan|2003}}{{page needed|date=July 2024}} == تاريخ == [[فائل:Civiltà_thamirabani,_reperti_da_adhichanallur,_02.jpg|thumb|left|[[چنائي جو سرڪاري عجائب گهر|چنائي جي سرڪاري عجائب گهر]] ۾ [[آديچنلور]] مان هٿ آيل آثار]] [[فائل:Keezhadi excavation.jpg|thumb|left|[[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ]]]] === ڏند ڪٿائي شروعات === [[فائل:Tamil Inscriptions.jpg|thumb|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي تامل براهمي لکت جي وضاحت؛ هيءَ لکت [[سنگم دور]] سان منسوب آهي، جنهن جو اندازي وارو زمانو 400 قبل مسيح کان 200ع تائين ڄاڻايو وڃي ٿو.]] هندو ڌرمي ڏند ڪٿا موجب، تامل ٻولي يا ان جي ديويءَ واري شخصي صورت، [[تامل تائي]]، يعني «ماءُ تامل»، ڀڳوان [[شو]] پيدا ڪئي هئي. [[مروگن]]، جنهن کي تاملن جو ديوتا سمجهيو وڃي ٿو، تنهن رشي [[اگستيه]] سان گڏجي اها ٻولي ماڻهن تائين پهچائي.{{sfn|Ramaswamy|1997|p=87}} === تاريخي شروعات === تامل، ٻين [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] وانگر، بنيادي طور [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] مان ارتقا ڪئي آهي. امڪان آهي ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ٽين هزاري قبل مسيح جي لڳ ڀڳ ڳالهائي ويندي هئي، ممڪن طور [[گوداوري درياهه]] جي هيٺئين طاس جي ڀرپاسي واري علائقي ۾. مادي آثارن مان اشارو ملي ٿو ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ هندستان جي [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل ثقافتي مجموعن سان وابسته هئا.<ref>{{Harvnb|Southworth|2005|pp=249–250}}</ref> محقق تامل ٻوليءَ جي دستاويزي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهائين ٿا: قديم تامل (300 قبل مسيح کان 700ع)، وچئين دور جي تامل (700ع کان 1600ع) ۽ جديد تامل (1600ع کان موجوده زماني تائين).<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref> === براهمي رسم الخط === [[ڀارت جي آثار قديمه جي سروي]] پاران هندستان ۾ دريافت ڪيل لڳ ڀڳ هڪ لک لکتن مان اٽڪل 60 هزار [[تامل ناڊو]] ۾ مليون آهن. انهن مان گهڻيون تامل ٻوليءَ ۾ آهن، جڏهن ته رڳو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو لکتون ٻين ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[سنسڪرت]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۾ آهن.<ref>{{cite news |title=Students get glimpse of heritage |work=The Hindu |date=22 November 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064346/http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-date=18 May 2006 |url-status=dead}}</ref> 2004ع ۾ [[آديچنلور]] مان مٽيءَ جي وڏن دفني ٿانون ۾ دفن ٿيل ڪيترائي انساني ڍانچا هٿ آيا، جن سان لاڳاپيل ڪجهه آثارن جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 696 قبل مسيح تائين ڄاڻائي وئي آهي. انهن مان ڪن ٿانون تي [[تامل براهمي رسم الخط]] ۾ لکتون پڻ مليون، جڏهن ته ڪجهه ٿانون ۾ اهڙا انساني ڍانچا هئا، جن کي تامل نسل سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Christy2019">{{cite journal |last=Christy |first=Agatha |year=2019 |title=A Study About Archaeological Survey in Adichanallur |journal=International Journal of Research in Engineering, Science and Management |volume=2 |pages=158–169 |url=https://www.ijresm.com/Vol.2_2019/Vol2_Iss11_November19/IJRESM_V2_I11_33.pdf}}</ref> 2017ع کان 2018ع جي وچ ۾ [[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ|ڪيزهادي]] مان 5,820 آثار هٿ آيا. انهن جا نمونا [[ميامي]]، [[فلوريڊا]] ۾ واقع بيٽا ايناليٽڪ اداري ڏانهن [[ايڪسيلريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري]] ذريعي عمر جي تعين لاءِ موڪليا ويا. تامل براهمي لکتن سان لاڳاپيل هڪ نموني بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اهو لڳ ڀڳ 580 قبل مسيح جو آهي.<ref>{{cite web |title=Keeladi |url=https://www.tnarch.gov.in/keeladi |website=Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu}}</ref><ref>{{cite web |last=Gershon |first=Livia |title=Archaeologists Unearth Ancient Dagger Linked to Enigmatic Indian Civilization |website=Smithsonian Magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/excavation-india-may-hold-clues-ancient-civilization-180978414/ |access-date=29 January 2022}}</ref> مؤرخ [[جان گائي]] موجب تامل، هندستان جي شروعاتي سامونڊي واپارين جي وچ ۾ رابطي جي گڏيل ٻولي هئي.<ref name="Scroll2015">{{cite web |title=Step aside, Gujaratis: Tamilians were India's earliest recorded maritime traders |website=Scroll.in |date=6 February 2015 |url=https://scroll.in/article/704603/Step-aside,-Gujaratis:-Tamilians-were-India's-earliest-recorded-maritime-traders}}</ref> [[براهمي رسم الخط]] ۾ لکيل تامل ٻوليءَ جون لکتون [[سري لنڪا]] ۾، ۽ واپاري شين تي [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ پڻ مليون آهن.<ref name="Egypt2007"/><ref name="Mahadevan2010">{{cite news |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=An epigraphic perspective on the antiquity of Tamil |work=The Hindu |date=24 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/An-epigraphic-perspective-on-the-antiquity-of-Tamil/article16265606.ece}}</ref> نومبر 2007ع ۾ قُصير القديم، جنهن کي قديم دور جي بندرگاهه [[ميوس هورموس]] سان سڃاتو وڃي ٿو، جي کوٽائيءَ مان پهرين صدي قبل مسيح جا مصري ٺڪر جا ٿانوَ مليا، جن تي قديم تامل براهمي لکتون موجود هيون.<ref name="Egypt2007">{{cite news |title=Tamil Brahmi script in Egypt |work=The Hindu |date=21 November 2007 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126154601/http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-date=26 November 2014 |access-date=5 January 2015}}</ref> [[بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل لفظ|بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل ڪجهه لفظن]] جا امڪاني مثال پڻ موجود آهن، جن کي 500 قبل مسيح کان اڳ واري زماني سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن کي تامل ٻوليءَ جي سڀ کان قديم ممڪن شاهدين مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Rabin438">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies'', p. 438.</ref> === قديم تامل === {{مک|قديم تامل ٻولي}} [[فائل:Mangulam inscription.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] لکت، جيڪا [[سنگم دور]] سان منسوب آهي؛ اندازي موجب 400 قبل مسيح کان 200ع تائين.]] قديم تامل ٻوليءَ جو دور ٽين صدي قبل مسيح کان اٺين صدي عيسويءَ تائين پکڙيل آهي. قديم تامل جا سڀ کان پراڻا لکيل آثار مختصر لکتن جي صورت ۾ ملن ٿا، جيڪي [[براهمي رسم الخط]] جي هڪ خاص صورت، يعني [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] ۾ لکيل آهن.<ref>{{Harvnb|Mahadevan|2003|pp=90–95}}</ref> قديم تامل جو سڀ کان پراڻو ڊگهو متن ''[[تولڪاپيم]]'' آهي، جيڪو تامل گرامر ۽ شاعريءَ جي اصولن بابت هڪ ابتدائي تصنيف آهي. ان جي سڀ کان پراڻن حصن جي تاريخ ٻي صدي قبل مسيح جي پوئين دور تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref> قديم تامل ادب جون ڪيتريون ئي ٻيون تخليقون پڻ محفوظ رهيون آهن. انهن ۾ 2,381 نظمن جو هڪ مجموعو شامل آهي، جنهن کي گڏيل طور [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. انهن نظمن جي تاريخ عام طور پهرين صدي قبل مسيح کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973"/> === وچئين دور جي تامل === {{مک|وچئين دور جي تامل ٻولي}} [[فائل:Tanjavur Tamil Inscription2.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[تنجاور]] ۾ [[برهديشور مندر]] تي [[چولا سلطنت|چولا دور]] جون لڳ ڀڳ 1000ع جون پٿر تي اُڪريل وچئين دور جي تامل لکتون، جيڪي [[وٽيلوتو رسم الخط]] سان لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.]] [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان [[وچئين دور جي تامل ٻولي|وچئين دور جي تامل]] ۾ تبديليءَ جو عمل عام طور اٺين صدي عيسويءَ تائين مڪمل ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Lehmann1998"/> هن تبديليءَ دوران ٻوليءَ جي آوازن ۽ گرامر ۾ ڪيتريون ئي اهم تبديليون آيون. صوتياتي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلين ۾ «آيتَم» (ஃ) نالي هڪ پراڻي صوتيي جو لڳ ڀڳ ختم ٿي وڃڻ،<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|p=194}}</ref> لثوي ۽ ڏندن وٽ ادا ٿيندڙ نڪ وارن آوازن جو پاڻ ۾ ضم ٿيڻ،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=132–133}}</ref> ۽ لثوي بندشي آواز جو هڪ رائي يا راءَ جهڙي آواز ۾ تبديل ٿيڻ شامل هو.<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|pp=213–215}}</ref> گرامر جي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلي حال زماني جي ظهور هئي. حال زمانو فعل «ڪِل» (''kil''؛ கில்) مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو، جنهن جي معنيٰ «ممڪن هجڻ» يا «واقع ٿيڻ» آهي. قديم تامل ۾ هي فعل ڪنهن عمل جي تمام ٿوري مدت تائين جاري رهڻ يا غير مستقل هجڻ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. عام طور اهو «ن» (''ṉ''؛ ன்) جهڙي زماني جي نشاندهي ڪندڙ عنصر سان گڏ استعمال ٿيندو هو. وچئين دور جي تامل ۾ هي استعمال اڳتي هلي حال زماني جي علامت «ڪِنرَ» (''kiṉṟa''؛ கின்ற) ۾ تبديل ٿيو، جنهن ۾ عمل جي نوعيت ۽ زماني جون پراڻيون علامتون گڏجي ويون.<ref>{{cite journal |last=Rajam |first=V. S. |title=The Duration of an Action—Real or Aspectual? The Evolution of the Present Tense in Tamil |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1985 |volume=105 |issue=2 |pages=277–291 |doi=10.2307/601707 |jstor=601707}} خاص طور صفحا 284–285.</ref> === جديد تامل === ''[[ننول]]'' اڄ به جديد ادبي تامل لاءِ معياري گرامر جي حيثيت رکي ٿو. ان ڪري جديد ادبي تامل جو بنياد جديد ڳالهائجندڙ تامل بدران تيرهين صديءَ جي وچئين دور واري تامل تي قائم آهي.<ref>{{Harvnb|Shapiro|Schiffman|1983|p=2}}</ref> ان جي ابتڙ، روزمره ڳالهائجندڙ تامل ۾ ڪيتريون ئي تبديليون آيون آهن. مثال طور، جديد تامل ۾ فعلن جي منفي گردان جو پراڻو طريقو استعمال کان ٻاهر ٿي ويو آهي.<ref>{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=100}}</ref> ان جي بدران نفيءَ جو اظهار لفظن جي صرفي بناوت يا جملي جي نحوي ترتيب ذريعي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Steever|2005|pp=107–108}}</ref> جديد ڳالهائجندڙ تامل ۾ صوتياتي تبديليون پڻ نظر اچن ٿيون. انهن ۾ خاص طور لفظ جي شروعاتي ۽ وچين هنڌن تي بلند مصوتن جي اچار ۾ هيٺاهينءَ ڏانهن لاڙو،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|p=125}}</ref> ۽ بندشي آوازن جي وچ ۾ يا بندشي ۽ رائي آوازن جي وچ ۾ ايندڙ مصوتن جو ختم ٿي وڃڻ شامل آهي.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=122–123}}</ref> يورپي ٻولين سان رابطي جو اثر تامل جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ ٻنهي صورتن تي پيو. لکيل تامل ۾ آيل تبديلين ۾ يورپي طرز جي بيهڪ وارين نشانين جو استعمال ۽ اهڙن وينجن جي ميلاپن جو رواج شامل آهي، جيڪي وچئين دور جي تامل ۾ جائز نه هئا. لکيل تامل جي نحوي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون، جن ۾ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ نون مددگار فعلن، وڌيڪ پيچيده جملن ۽ لفظن جي نسبتاً مقرر ترتيب جو ظهور شامل آهي. اها ترتيب ڪجهه لحاظ کان [[انگريزي ٻولي]] جي نحوي بناوت ۽ جملن ۾ مختلف جزن جي ڪردار سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kandiah |first=T. |title=Standard Language and Socio-Historical Parameters: Standard Lankan Tamil |journal=International Journal of the Sociology of Language |year=1978 |issue=16 |doi=10.1515/ijsl.1978.16.59 |s2cid=143499414}} خاص طور صفحا 65–69.</ref> 1578ع ۾ پورچوگالي عيسائي مبلغن قديم تامل رسم الخط ۾ ''[[تمبيرن ونڪم]]'' نالي دعائن جو ڪتاب شايع ڪيو. ان سان تامل هندستان جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي وئي، جنهن ۾ ڪتاب ڇاپيو ۽ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Madhavan |first=Karthik |title=Tamil saw its first book in 1578 |work=The Hindu |date=20 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece}}</ref> [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''[[تامل لغت]]'' هندستاني ٻولين جي شروعاتي وڏين لغتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite news |last=Kolappan |first=B. |title=Delay, howlers in Tamil Lexicon embarrass scholars |work=The Hindu |date=22 June 2014 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/delay-howlers-in-tamil-lexicon-embarrass-scholars/article6138747.ece |access-date=25 December 2014}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لساني پاڪيزگي]] جي هڪ مضبوط تحريڪ اڀري، جيڪا اڳتي هلي [[خالص تامل تحريڪ]] جي صورت اختيار ڪري وئي. هن تحريڪ جو مقصد تامل مان سنسڪرت سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Ramaswamy1997">{{Harvnb|Ramaswamy|1997}}</ref> هن تحريڪ کي ڪجهه [[دراوڙي سياسي جماعتون|دراوڙي سياسي جماعتن]] جي حمايت پڻ حاصل ٿي.{{sfn|Ramaswamy|1997}} ان جي نتيجي ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترن ئي لفظن جي جاءِ تي تامل جا متبادل لفظ رائج ڪيا ويا، جيتوڻيڪ سنسڪرت مان آيل ڪيترائي لفظ اڄ به تامل ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون.<ref>''India 2001: A Reference Annual 2001''. Research, Reference and Training Division، Publications Division، Ministry of Information and Broadcasting، Government of India، New Delhi.</ref> == جاگرافيائي ورڇ == [[تامل ٻولي]] [[ڀارت]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] ۾ رهندڙ اڪثريتي آباديءَ جي مکيه ٻولي آهي. ساڳيءَ طرح اها [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اترئين]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀرئين]] صوبن جي اڪثريتي آباديءَ جي پڻ بنيادي ٻولي آهي. ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪيرالا]]، [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]]، [[دهلي]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] ۾ پڻ اقليتي برادريون تامل ڳالهائين ٿيون. سري لنڪا جي ٻين علائقن، جهڙوڪ [[ڪولمبو]] ۽ [[وچيون صوبو، سري لنڪا|وچئين صوبي]] جي جابلو علائقن ۾ به تامل ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين [[ڪيرالا]] ۾ تامل يا ان جا مختلف لهجا انتظامي ڪمن، ادب ۽ عام ڳالهه ٻولهه ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين ڏکڻ [[آنڌرا پرديش]] جي [[چتور ضلعو|چتور]] ۽ [[نيلور ضلعو|نيلور]] ضلعن مان مليل لکتن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ جو وسيع استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="Talbot 2001 27–37"/> ڏهين کان چوڏهين صدي عيسويءَ دوران ڏکڻ [[ڪرناٽڪ]] جي [[ڪولار ضلعو|ڪولار]]، [[ميسور]]، [[مانڊيا]] ۽ [[بنگلورو]] جهڙن علائقن ۾ پڻ تامل ٻولي لکتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{Harvnb|Murthy|Rao|Veluthat|Bari|1990|pp=85–106}}</ref> هن وقت [[ملائيشيا]]، [[سنگاپور]]، [[فلپائن]]، [[ماريشس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[انڊونيشيا]]،<ref>{{Harvnb|Ramstedt|2004|p=243}}</ref> [[ٿائيلينڊ]]،<ref>{{Harvnb|Kesavapany|Mani|Ramasamy|2008|p=60}}</ref> [[ميانمار]]، [[برونائي]] ۽ [[ويٽنام]] ۾ تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون آباد آهن، جن مان گهڻن جا ابا ڏاڏا نوآبادياتي دور ۾ انهن ملڪن ڏانهن لڏي ويا هئا. انهن برادرين کي گڏيل طور [[پرڏيهي تامل برادريون|پرڏيهي تامل برادرين]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. ملائيشيا ۾ تامل، انگريزي، ملئي ۽ مينڊرين ٻولين سان گڏ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="TamilSchools">{{cite web |title=Tamil Schools |url=http://www.indianmalaysian.com/education.htm |website=Indianmalaysian.com |access-date=28 July 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Ghazali |first=Kamila |year=2010 |title=National Identity and Minority Languages |website=UN Chronicle |publisher=United Nations |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/national-identity-and-minority-languages |access-date=28 January 2021}}</ref> [[پاڪستان]] جي شهر [[ڪراچي]] ۾ پڻ [[پاڪستاني تامل|تامل ڳالهائيندڙن جي هڪ وڏي برادري]] موجود آهي. ان ۾ تامل ڳالهائيندڙ [[هندو ڌرم|هندو]]،<ref name="TNP">{{cite news |last=Shahbazi |first=Ammar |title=Strangers to Their Roots and Those Around Them |work=The News |date=20 March 2012 |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617043012/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-date=17 June 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="PHP">Sunny, Sanjesh (21 September 2010). [https://pakistanhindupost.blogspot.com/2010/09/picture-of-tamil-hindus-in-karachi.html Tamil Hindus in Karachi]. ''Pakistan Hindu Post''.</ref> [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[اسلام|مسلمان]] شامل آهن. انهن ۾ سري لنڪا مان لڏي آيل ڪجهه تامل ڳالهائيندڙ مسلمان پناهگير پڻ شامل آهن.<ref name="HBL">Raman, B. (15 July 2002). [http://www.thehindubusinessline.com/2002/07/15/stories/2002071500050800.htm Osama's shadow on Sri Lanka?]. ''The Hindu Business Line''.</ref> ڪراچي جي [[مدراسي پاڙو|مدراسي پاڙي]] واري آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 100 تامل هندو خاندان آباد هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهي خاندان تامل سان گڏ [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پڻ ڳالهائين ٿا ۽ پنهنجي تامل ٻوليءَ تي سٺي مهارت رکن ٿا.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Sumit |title=For Tamil cuisine, away in Pakistan |work=The Hindu |date=3 November 2018 |url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/for-tamil-cuisine-away-in-pakistan/article25414464.ece |access-date=12 July 2019}}</ref> [[ري يونيون]]، [[گيانا]]، [[فجي]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] ۾ پڻ ڪيترن ماڻهن جا نسلي ۽ خانداني لاڳاپا تامل آباديءَ سان آهن،<ref name="ucberkeleydiaspora">{{cite web |last=McMahon |first=Suzanne |title=Overview of the South Asian Diaspora |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327123838/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-date=27 March 2011 |access-date=23 April 2008}}</ref> پر انهن مان رڳو ٿورا ماڻهو اڄ به تامل ڳالهائين ٿا. [[ري يونيون]] ۾، جيڪو [[فرانس]] جي انتظام هيٺ آهي، ماضيءَ ۾ تامل ٻولي سکڻ ۽ عوامي هنڌن تي استعمال ڪرڻ تي پابندي هئي. هاڻي اتي شاگرد ۽ بالغ ماڻهو ٻيهر تامل ٻولي سکي رهيا آهن.<ref name="ucberkeleydiaspora1">{{cite web |last=Ghasarian |first=Christian |title=Indentured immigration and social accommodation in La Réunion |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511142452/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-date=11 May 2011 |access-date=8 January 2010}}</ref> تامل ٻولي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] مان لڏي ويل ماڻهن ۽ انهن جي اولاد پاران [[ڪئناڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل عرب امارات]]، [[برطانيا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. انهن ملڪن ۾ [[ڪئناڊا ۾ تامل برادري|ڪئناڊائي تامل]]، [[آمريڪا ۾ تامل برادري|آمريڪي تامل]]، [[برطانيا ۾ تامل برادري|برطانوي تامل]] ۽ [[آسٽريليا ۾ تامل برادري|آسٽريلوي تامل]] برادرين جو وجود تامل ٻوليءَ جي عالمي پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو. == حيثيت == {{پڻ ڏسو|تامل ڳالهائيندڙن جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون}} === سرڪاري حيثيت === <gallery> File:Raja (elephant) in Sri Lankan Rupee bank notes.JPG|سري لنڪا جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. File:Mauritius currency.jpg|[[ماريشس]] جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها ملڪ جي سڃاتل اباڻين ٻولين مان هڪ آهي. File:India new 500 INR, MG series, 2016, reverse.jpg|ڀارتي ڪرنسي نوٽن جي ٻولين واري خاني ۾ تامل، درج ڪيل 15 ٻولين مان هڪ آهي. اها [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ پڻ شامل آهي ۽ [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. </gallery> [[فائل:CEY-23-Government of Ceylon-5 Rupees (1929).jpg|thumb|1929ع ۾ سيلون، يعني موجوده سري لنڪا، جي حڪومت پاران جاري ڪيل پنج رپين جو ڪرنسي نوٽ.]] [[تامل ٻولي]] ڀارت جي رياست [[تامل ناڊو]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ شامل 22 تسليم ٿيل ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="Eight">{{cite web |title=Eighth Schedule |url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S8.pdf |publisher=Government of India |access-date=5 December 2023}}</ref> اها [[پڊوچيري]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] جهڙن ڀارتي مرڪزي انتظام هيٺ علائقن ۾ پڻ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Ramamoorthy |first=L. |title=Multilingualism and Second Language Acquisition and Learning in Pondicherry |website=Language in India |date=February 2004 |url=http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html |access-date=16 August 2007}}</ref><ref>{{cite web |last=Sunwani |first=Vijay K. |title=Amazing Andamans and North-East India: A Panoramic View of States, Societies and Cultures |website=Language in India |date=February 2007 |url=http://www.languageinindia.com/feb2007/northeasternstates.pdf |access-date=16 August 2007}}</ref> تامل [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[سري لنڪا]] ۾ تامل، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] سان گڏ سرڪاري ۽ قومي ٻوليءَ جي حيثيت رکي ٿي.<ref name="languagesdept">{{cite web |title=Department of Official Languages |publisher=Government of Sri Lanka |url=http://www.languagesdept.gov.lk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106094214/http://www.languagesdept.gov.lk/%20 |archive-date=6 January 2019 |url-status=dead |access-date=13 September 2012}}</ref> ڀارت جي رياست [[هرياڻا]] ۾ هڪ زماني ۾ تامل کي نالي ماتر ٻي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي هئي. چيو وڃي ٿو ته اهو فيصلو [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] سان سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڪيو ويو هو، جيتوڻيڪ هرياڻا ۾ تامل ڳالهائيندڙن جي ڪنهن نمايان آباديءَ جو ثبوت موجود نه هو. 2010ع ۾ تامل جي جاءِ تي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي اها حيثيت ڏني وئي.<ref>{{cite news |last=Bharadwaj |first=Ajay |title=Punjabi edges out Tamil in Haryana |work=DNA India |date=7 March 2010 |url=http://www.dnaindia.com/india/1356124/report-punjabi-edges-out-tamil-in-haryana}}</ref> ان کان علاوه، [[ڀارت جي حڪومت]] آڪٽوبر 2004ع ۾ قديم ۽ ڪلاسيڪي ٻولين کي قانوني طور خاص حيثيت ڏيڻ جو انتظام متعارف ڪرايو. ڪيترين تامل تنظيمن جي حمايت سان هلندڙ سياسي مهم کان پوءِ تامل ڀارت جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي، جنهن کي باضابطه طور [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] تسليم ڪيو ويو.<ref name="dmkpolitics2">{{cite news |last=Dutta |first=Sujan |title=Classic case of politics of language |work=The Telegraph |date=28 September 2004 |url=http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-url=https://archive.today/20130203214540/http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-date=3 February 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="historyofdemand">{{cite magazine |last=Viswanathan |first=S. |title=Recognising a classic |magazine=Frontline |date=October 2004 |url=https://frontline.thehindu.com/static/html/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926212522/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-date=26 September 2007}}</ref> ان وقت جي ڀارتي صدر [[عبدالڪلام]]، جيڪو پاڻ به تامل هو، 6 جون 2004ع تي [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي ٻنهي ايوانن جي گڏيل اجلاس ۾ تامل کي ڪلاسيڪي ٻوليءَ جي حيثيت ڏيڻ بابت اعلان ڪيو. ان کان پوءِ سيپٽمبر 2004ع ۾ ان فيصلي بابت خبرون سامهون آيون ۽ آڪٽوبر ۾ اها حيثيت باضابطه طور منظور ڪئي وئي.<ref name="LanguageInIndia">{{cite journal |last=Thirumalai |first=M. S. |title=Tradition, Modernity and Impact of Globalization – Whither Will Tamil Go? |journal=Language in India |volume=4 |date=November 2004 |url=http://www.languageinindia.com/nov2004/tamilglobalization1.html |access-date=17 November 2007}}</ref><ref name="BBCClassical">{{cite news |title=India sets up classical languages |work=BBC News |date=17 September 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3667032.stm}}</ref><ref>{{cite news |title=Sanskrit to be declared classical language |work=The Hindu |date=28 October 2005 |url=https://web.archive.org/web/20051030050314/http://www.hindu.com/2005/10/28/stories/2005102809281200.htm}}</ref> === تعليم === [[ملائيشيا]] ۾ 543 سرڪاري پرائمري اسڪول اهڙا آهن، جن ۾ تعليم مڪمل طور [[ملائيشيا ۾ تامل ميڊيم پرائمري اسڪول|تامل ٻوليءَ جي ذريعي]] ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Language Shift in the Tamil Communities of Malaysia and Singapore: The Paradox of Egalitarian Language Policy |publisher=University of Pennsylvania |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/540/handouts/sparadox/sparadox.html |access-date=13 September 2012}}</ref> [[ميانمار]] ۾ پڻ تامل ميڊيم اسڪول قائم ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون آهن، ته جيئن اتي لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال اڳ آباد ٿيندڙ تامل برادريءَ جي اولاد کي مڪمل طور پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم ملي سگهي.<ref name="bbcmyanmar">{{cite news |title=Myanmar's Tamils seek to protect their identity |work=BBC News |date=6 March 2014 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25438275}}</ref> [[ڪئناڊا]] ۾ ڪجهه مقامي اسڪول بورڊن ۽ وڏين يونيورسٽين ۾ تامل ٻولي هڪ تعليمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي. [[ڪئناڊا جي پارليامينٽ]] جنوري مهيني کي «تامل ورثي جو مهينو» قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Statement by the Prime Minister of Canada on Thai Pongal |publisher=Government of Canada |date=13 January 2017 |url=http://www.pm.gc.ca/eng/news/2017/01/14/statement-prime-minister-canada-thai-pongal}}</ref><ref>{{cite news |title=Canada officially declares pride in its Tamils, passes Bill calling for Tamil Heritage Month |work=The News Minute |date=8 October 2016 |url=http://www.thenewsminute.com/article/canada-officially-declares-pride-its-tamils-passes-bill-calling-tamil-heritage-month-51059 |access-date=6 August 2017}}</ref> [[ڏکڻ آفريڪا جو آئين|ڏکڻ آفريڪا جي آئين]] جي پهرين باب جي آرٽيڪل 6(ب) تحت تامل ٻوليءَ کي خاص تحفظ ۽ واڌاري جي حيثيت حاصل آهي. اها [[ڪوازولو ناتال]] صوبي جي اسڪولن ۾ هڪ مضمون طور پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of South Africa |publisher=Constitutional Court of South Africa |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064102/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-date=18 May 2006 |access-date=5 August 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Five Indian languages reinstated as official subjects in South African schools |work=Jagran Josh |date=21 March 2014 |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1 |access-date=6 August 2017}}</ref> تازن سالن ۾ [[فرانس جا سمنڊ پار علائقا|فرانس جي سمنڊ پار کاتي]] [[ري يونيون]] جي اسڪولن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ کي پڙهائيءَ جي هڪ مضمون طور متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Srivatsa |first=Sharath S. |title=For these islanders, a reunion with Tamil |work=The Hindu |date=8 January 2017 |url=https://www.thehindu.com/news/national/For-these-islanders-a-reunion-with-Tamil/article17009446.ece |access-date=6 August 2017}}</ref> === عوامي ابلاغ جا ذريعا === {{پڻ ڏسو|تامل سئنيما}} تامل ٻوليءَ ۾ ڇپجندڙ اخبارون ۽ ٻيا اشاعتي ذريعا وڏي پيماني تي موجود آهن. 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون. تامل ٻوليءَ ۾ ڊجيٽل ابلاغي مواد پڻ وڏي مقدار ۾ موجود آهي، جنهن ۾ خاص طور فلمون نمايان حيثيت رکن ٿيون.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == لهجا == [[فائل:Jambai Tamil Brahmi.jpg|thumb|upright=1.81|[[تامل ناڊو]] جي [[ولپورم ضلعو|ولپورم ضلعي]] ۾ [[تروڪوئيلور]] ڀرسان [[اٿيمان نيدومان انجي]] سان لاڳاپيل جمبائي جي تامل براهمي لکت، جيڪا شروعاتي [[تامل سنگم دور|سنگم دور]] سان منسوب ڪئي وئي آهي (لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح).]] {{Listen | type = speech | header = | filename = Oppaari Song.ogg | title = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ «اوپاري» گيت | description = «اوپاري» موت جي موقعي تي عورتن پاران ڳايو ويندڙ سوڳوار گيت آهي. هن رڪارڊنگ ۾ هڪ ماءُ پنهنجي پٽ جي وفات تي ڏک ۽ ماتم جو اظهار ڪري ٿي. | filename2 = Ta-ponnagaram.ogg | title2 = پدومائي پيتن جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» | description2 = [[پدومائي پيتن]] جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» جي آڊيو رڪارڊنگ، جنهن ۾ ٻين ٻولين مان ورتل ڪجهه لفظن جا مثال پڻ ملن ٿا. }} === علائقائي فرق === {{پڻ ڏسو|سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا ۾ هندستاني تامل لهجو}} [[تامل ٻولي]] جي [[سماجي لسانيات|سماجي لسانياتي]] صورتحال جي هڪ اهم خصوصيت [[دو سطحي لساني استعمال]] (''Diglossia'') آهي. ان مان مراد هڪ ئي ٻوليءَ جي ٻن الڳ صورتن جو استعمال آهي، جن ۾ هڪ اعليٰ يا رسمي صورت ۽ ٻي عام يا غير رسمي صورت هوندي آهي. انهن صورتن جو استعمال سماجي ۽ معاشي حيثيت سميت مختلف سماجي حالتن موجب بدلجي سگهي ٿو.<ref>Arokianathan, S. [http://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html Writing and Diglossic: A Case Study of Tamil Radio Plays]. [https://web.archive.org/web/20070928092717/https://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html محفوظ ڪيل نسخو]، 28 سيپٽمبر 2007ع.</ref><ref>{{cite journal |last1=Steever |first1=S. B. |last2=Britto |first2=F. |title=Diglossia: A Study of the Theory, with Application to Tamil |journal=Language |year=1988 |volume=64 |issue=1 |pages=152–155 |doi=10.2307/414796 |jstor=414796}}</ref> تامل ٻوليءَ جا مختلف لهجا بنيادي طور هڪ ٻئي کان انهن صوتياتي تبديلين ۽ آوازن جي ڦيرڦار سبب مختلف آهن، جيڪي [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان ارتقا دوران پيدا ٿيون. مثال طور، «هتي» لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ قديم ادبي تامل يا «سينتامل» (''Centamil'') ۾ «اِنگُ» (''iṅku'') آهي، جيڪو [[ڪوئمبتور]] جي [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو لهجي]] ۾ «اِنگوُ» (''iṅkū'')، [[تنجاور]] ۽ [[پالڪاڊ]] جي لهجن ۾ «اِنگا» (''inga'') ۽ [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي ڪجهه تامل لهجن]] ۾ «اِنگائي» (''iṅkai'') جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي. قديم تامل جو لفظ «اِنگڻ» (''iṅkaṇ'')، جنهن ۾ «ڪڻ» (''kaṇ'') جي معنيٰ «جاءِ» يا «هنڌ» آهي، [[ترونيلويلي]] جي لهجي ۾ «اِنگني» (''iṅkane'') جو بنياد بڻيو. ساڳيءَ طرح قديم تامل جو لفظ «اِنگِٽُ» (''iṅkiṭṭu'')، [[مدورائي]] جي لهجي ۾ «اِنگُٽُ» (''iṅkuṭṭu'') ۽ ڪجهه اترين لهجن ۾ «اِنگٽي» (''iṅkaṭe'') جي صورت ۾ ملي ٿو. اڄ به ڪوئمبتور جي علائقي ۾ «اَڪَٽا» (''akkaṭṭa'') جو استعمال عام ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ «اها جاءِ» آهي. جيتوڻيڪ تامل ٻوليءَ جي مختلف لهجن جي لفظي ذخيري ۾ تمام وڏا فرق نه آهن، پر ڪجهه استثنا موجود آهن. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجن ۾ ڪيترائي اهڙا لفظ ۽ گرامري صورتون محفوظ آهن، جيڪي هندستان ۾ روزمره جي تامل ڳالهه ٻولهه ۾ استعمال نٿيون ٿين.<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref><ref name="AnnamalaiSteever1998">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|pp=100–128}}</ref> ان کان علاوه، انهن لهجن ۾ ڪجهه لفظ هندستاني تامل جي ڀيٽ ۾ ٿوري مختلف معنيٰ يا استعمال سان پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Zvelebil |first=K. |title=Some features of Ceylon Tamil |journal=Indo-Iranian Journal |year=1966 |volume=9 |issue=2 |page=113 |doi=10.1163/000000066790086440}}</ref> تامل ٻوليءَ جي اهم لهجن ۾ هندستان اندر [[تنجائي تامل لهجو|تنجائي تامل]]، [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو تامل]]، [[مدراس تامل لهجو|مدراس تامل]]، [[مدورائي تامل لهجو|مدورائي تامل]]، [[نيلائي تامل لهجو|نيلائي تامل]] ۽ ڪماري تامل شامل آهن. [[سري لنڪا]] ۾ [[بٽيڪالوا تامل لهجو]]، [[جافنا تامل لهجو]] ۽ [[نيگومبو تامل لهجو]] ڳالهائجن ٿا، جڏهن ته [[ملائيشيا]] ۾ [[ملائيشيائي تامل]] رائج آهي. ==== ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جا فرق ==== {{پڻ ڏسو|تامل ۾ هند آريائي ٻولين مان ورتل لفظ|سري لنڪا جي تامل ۾ ڌارين ٻولين مان ورتل لفظ}} [[ڪيرالا]] جي [[پالڪاڊ ضلعو|پالڪاڊ ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجي ۾ [[مليالم ٻولي|مليالم]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. هن لهجي جي نحوي بناوت تي پڻ مليالم جو اثر پيو آهي ۽ ان جي اچار ۾ مليالم سان لاڳاپيل هڪ نمايان لهجو محسوس ٿئي ٿو. ساڳيءَ طرح [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل، تامل ناڊو جي ٻين علائقن ۾ ڳالهائجندڙ تامل کان پنهنجي مخصوص لفظن ۽ صوتياتي انداز سبب مختلف آهي. لفظن ۽ اچارن ۾ اهي فرق ايترا نمايان آهن جو ڪنياڪماري جي رهواسيءَ کي سندس ڳالهائڻ جي انداز مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو. [[هيبر آئينگر]] ۽ منڊيم لهجا انهن تامل [[ويشنو مت|ويشنو]] برادرين ۾ ڳالهائجن ٿا، جيڪي يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ڏانهن لڏي ويون هيون. انهن لهجن ۾ «ويشنو پريباشائي» (''Vaishnava paribasai'') جون ڪيتريون ئي خصوصيتون محفوظ آهن. اها تامل ٻوليءَ جي هڪ خاص صورت هئي، جيڪا نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ارتقا ڪئي ۽ جنهن ۾ ويشنو مت جا مذهبي ۽ روحاني قدر نمايان هئا.<ref>Thiru. Mu. Kovintācāriyar (1978). ''Vāḻaiyaṭi vāḻai''. Lifco، مدراس، ص 26–39.</ref> تامل سماج جي ڪيترين ئي [[ذات پات جو نظام|ذاتين]] جا پنهنجا مخصوص [[سماجي لهجو|سماجي لهجا]] (''Sociolects'') پڻ آهن، جيڪي روايتي طور انهن ذاتين جا گهڻا ماڻهو پنهنجي رهائش واري علائقي کان سواءِ استعمال ڪندا رهيا آهن. ڪيترين حالتن ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جي ڳالهائڻ جي انداز مان سندس ذات بابت اندازو لڳائڻ ممڪن هوندو آهي.<ref name="EB2007">{{cite encyclopedia |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=Tamil dialects |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2013 |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/581953/Tamil-language}}</ref> مثال طور، [[تامل برهمڻ]] عام طور ڪيترائي اهڙا لهجا ڳالهائين ٿا، جن کي گڏيل طور [[برهمڻ تامل لهجو|برهمڻ تامل]] چيو وڃي ٿو. انهن لهجن ۾ وينجن آوازن جو اچار نسبتاً نرم هوندو آهي ۽ ڪن وينجن جو حذف ٿيڻ پڻ عام آهي. انهن ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن جو تعداد به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان ورتل لفظ پڻ شامل آهن. == ڳالهائجندڙ ۽ ادبي صورتون == <!-- تامل رسم الخط ۾ موجود اکرن جي ظاهري ترتيب يا يونيڪوڊ بابت تبديلي ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخط جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Listen | type = speech | header = | filename = Thiruppugazh - Umbartharu - Hamsadhwani.wav | title = تروپوگژ – اُمبارترو – همسڌوني | description = [[تروپوگژ]] جي لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ واري ڀڳوان [[گڻيش]] جي ساراهه ۾ لکيل ڀڄن «اُمبارترو» جو ادبي تامل ۾ ڳايل نمونو، جيڪو همسڌوني راڳ ۾ آهي. | filename2 = Ta - குளிர் காய நேரமில்லை - அறிவுக் கதைகள் - ம.பொ.சிவஞானம்.ogg | title2 = شيوگنانم جون «اريوڪ ڪٿائيگل» | description2 = ادبي تامل جي اچار جو نمونو، جنهن ۾ [[ما. پو. سي.]] جي ويهين صديءَ جي ڪتاب «اريوڪ ڪٿائيگل» مان هڪ اقتباس پڙهيو ويو آهي. | filename3 = Ta-Senthamizh Nadu.ogg | title3 = ڀارتيءَ جو گيت «سينتامل ناڊو اينم» | description3 = [[سبرامنيم ڀارتي]] جي ويهين صديءَ ۾ لکيل گيت «سينتامل ناڊينم پودينلي» ۾ ادبي تامل جي اچار جو نمونو. }} مختلف علائقائي لهجن کان علاوه، [[تامل ٻولي]] جون جدا جدا اسلوبي صورتون پڻ موجود آهن. انهن ۾ قديم ٻوليءَ جي نموني تي ٻڌل ڪلاسيڪي ادبي صورت «سنگتامل» (''{{IAST|saṅkattamiḻ}}'')، جديد ادبي ۽ رسمي صورت «سينتامل» (''{{IAST|centamiḻ}}'') ۽ جديد [[عام ڳالهائجندڙ ٻولي|عام ڳالهائجندڙ]] صورت «ڪوڊونتامل» (''{{IAST|koṭuntamiḻ}}'') شامل آهن. اهي صورتون هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نه آهن، پر انهن جي وچ ۾ بتدريج تبديليءَ جو سلسلو موجود آهي، جنهن کي اسلوبي تسلسل چيو وڃي ٿو. مثال طور، «سينتامل» ۾ لکندي «سنگتامل» جي لفظي ذخيري مان لفظ استعمال ڪري سگهجن ٿا. ساڳيءَ طرح «ڪوڊونتامل» ۾ ڳالهائيندي ٻين ادبي يا رسمي صورتن سان لاڳاپيل لفظ ۽ گرامري بناوتون پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref>Schiffman, Harold (1997). [https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/messeas/diglossia/handbuk.html Diglossia as a Sociolinguistic Situation]. Florian Coulmas (مرتب)، ''The Handbook of Sociolinguistics''. لنڊن: Basil Blackwell، ص 205 ۽ ان کان پوءِ.</ref> جديد دور ۾ «سينتامل» عام طور رسمي لکڻين ۽ تقريرن ۾ استعمال ٿيندي آهي. مثال طور، درسي ڪتابن، [[تامل ادب]] جي وڏي حصي، عوامي تقريرن ۽ بحث مباحثن ۾ اها صورت استعمال ڪئي وڃي ٿي. جديد لکيل تامل جي بناوت ۾ قدامت پسند خصوصيتون پڻ موجود آهن، جنهن سبب ان جي ڄاڻ رکندڙ ماڻهو اٺين صدي عيسويءَ جون تامل لکتون به پڙهي سگهن ٿا.<ref>Tienken, Herman. ''Metaphony, or Height Harmony, in Written Tamil and Malayalam''، ص 53–66. [https://hermantieken.com/wp-content/uploads/2013/02/doc.pdf آن لائين متن].</ref> تنهن هوندي به، تازن دورن ۾ «ڪوڊونتامل» انهن شعبن ۾ پڻ وڌندڙ استعمال حاصل ڪيو آهي، جيڪي روايتي طور «سينتامل» سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، جديد دور جون گهڻيون فلمون، ناٽڪ ۽ ٽيليويزن توڙي ريڊيو تي پيش ٿيندڙ مقبول تفريحي پروگرام «ڪوڊونتامل» ۾ هوندا آهن. ڪيترائي سياستدان پڻ عوام سان وڌيڪ ويجهڙائي پيدا ڪرڻ لاءِ اها صورت استعمال ڪندا آهن. جديد دور ۾ «ڪوڊونتامل» جي وڌندڙ استعمال سبب ڳالهائجندڙ تامل جون ڪجهه غير سرڪاري «معياري» صورتون پڻ وجود ۾ آيون آهن. ڀارت ۾ معياري سمجهي ويندڙ «ڪوڊونتامل» ڪنهن هڪ علائقائي لهجي تي مڪمل طور ٻڌل نه آهي،<ref name="Standard restandard">{{cite journal |last=Schiffman |first=Harold |year=1998 |title=Standardization or restandardization: The case for 'Standard' Spoken Tamil |journal=Language in Society |volume=27 |issue=3 |pages=359–385 |doi=10.1017/S0047404598003030 |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/public/stantam/STANTAM.HTM |url-access=subscription}}</ref>{{وضاحت گهرجي|تاريخ=مئي 2022}} پر ان تي [[تنجاور]] ۽ [[مدورائي]] جي لهجن جو نمايان اثر پيو آهي. ڀارت ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ اڪثر [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] جا لفظ پڻ ملائي استعمال ڪيا ويندا آهن، جنهن مان «ٽينگلش» (''Tanglish'') نالي هڪ گڏيل لساني صورت پيدا ٿي آهي. اها خاص طور شهري علائقن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهي آهي. ان جي ابتڙ، [[سري لنڪا]] ۾ معياري ڳالهائجندڙ تامل جو بنياد [[جافنا]] جي لهجي تي آهي. === لفظي فرق === ڪجهه لفظ اهڙا آهن، جيڪي خاص طور ادبي تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «اَنّائي» (''annai'') — ماءُ * «اَلي» (''ali'') — پيش ڪرڻ يا آڇڻ * «اِيَلُم» (''iyalum'') — ممڪن * «اِلّم» (''illam'') — گهر * «ڪَرپي» (''karpi'') — سيکارڻ <ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> ساڳيءَ طرح ڪجهه لفظ خاص طور عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «ليچُ» (''Le:cu'') — آسان * «رومپا» (''rompa'') — گهڻو يا تمام گهڻو * «وَنتَوا:لَم» (''vantava:lam'') — اڻ وڻندڙ حقيقتون * «تَٽَوي» (''tatave'') — ڀيرا يا موقعا <ref name="LSITamilNadu"/> === تقابلي متن === هيٺ ادبي ۽ عام ڳالهائجندڙ تامل جي جملن جو تقابلي مثال ڏنو ويو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! ادبي تامل<ref name="LSITamilNadu"/> ! عام ڳالهائجندڙ تامل ! سنڌي ترجمو |- | ''atu avaratu panam.'' | ''atu avaro:da panam.'' | هي سندس پئسا آهن. |- | ''na:n pe:na:vai avanitam kotutten.'' | ''na: pe:na:va avankitte kututtæn.'' | مون هن کي قلم ڏنو. |} == لکڻ جو نظام == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{مک|تامل رسم الخط|تامل بريل}} {{پڻ ڏسو|وٽيلوتو رسم الخط|گرنٿا رسم الخط|پلو رسم الخط|اروي رسم الخط}} [[فائل:History of Tamil script.jpg|thumb|upright=1.81|تامل لکڻيءَ جي تاريخي ارتقا، جنهن ۾ مٿئين حصي ۾ قديم [[تامل براهمي رسم الخط]] کان وٺي هيٺئين حصي ۾ موجوده [[تامل رسم الخط]] تائين مختلف صورتون ڏيکاريل آهن.]] [[فائل:Tirukkural manuscript.jpg|thumb|upright=1.81|''[[تروڪورل]]'' جو [[کجيءَ جي پنن تي لکيل مسودو]].]] [[تامل براهمي رسم الخط]] جو استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ تامل ٻولي لکڻ لاءِ ٻين رسم الخطن سان گڏ «وٽيلوتو» (''vaṭṭeḻuttu'') نالي رسم الخط استعمال ڪيو ويو. انهن ٻين رسم الخطن ۾ [[گرنٿا رسم الخط|گرنٿا]] ۽ [[پلو رسم الخط|پلو]] پڻ شامل هئا. موجوده [[تامل رسم الخط]] ۾ 12 [[مصوتو|مصوتا]]، 18 [[وينجن|وينجن]] ۽ هڪ خاص اکر «آيتَم» (''āytam'') شامل آهن. مصوتن ۽ وينجن جي ميلاپ سان 216 گڏيل اکر ٺهن ٿا. اهڙيءَ طرح تامل رسم الخط ۾ روايتي ڳڻپ موجب ڪُل 247 اکر ٿين ٿا، يعني 12 + 18 + 1 + (12 × 18). ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] وانگر تامل جي هر وينجن ۾ بنيادي طور «اَ» (''a'') جو آواز شامل هوندو آهي. هن بنيادي مصوتي آواز کي ختم ڪرڻ لاءِ وينجن جي نشانيءَ سان هڪ خاص نقطي جهڙي علامت لڳائي ويندي آهي، جنهن کي «پُلّي» (''puḷḷi'') چيو وڃي ٿو. مثال طور، تامل اکر {{lang|ta|ன}} جو اچار «نَ» (''ṉa'') آهي، جنهن ۾ بنيادي «اَ» جو آواز شامل آهي، جڏهن ته {{lang|ta|ன்}} جو اچار «ن» (''ṉ'') آهي، جنهن ۾ ڪو مصوتي آواز شامل نه آهي. ڪيترن ئي هندستاني رسم الخطن ۾ اهڙي قسم جي نشاني موجود آهي، جنهن کي عام طور [[ويرام]] (''virama'') چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، تامل رسم الخط ڪجهه لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ هميشه ظاهر ٿيندڙ «پُلّي» استعمال ڪئي ويندي آهي. ٻين هندستاني رسم الخطن ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن تي مشتمل هجي يا ڪيترن وينجن جي ميلاپ سان ٺهيل هجي، اهڙي هِجي کي لکڻ لاءِ عام طور گڏيل اکر يا وينجن جي اڌ صورت استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. جيتوڻيڪ انهن رسم الخطن ۾ ظاهر ٿيندڙ ويرام استعمال ڪرڻ پڻ ممڪن آهي. تامل رسم الخط ۾ [[مجهور ۽ غير مجهور آواز|مجهور ۽ غير مجهور]] [[بندشي وينجن|بندشي وينجنن]] لاءِ الڳ اکر موجود نه آهن. ان جي بدران، بندشي وينجنن جو اچار لفظ ۾ انهن جي جاءِ ۽ [[تامل صوتيات]] جي قاعدن موجب مجهور يا غير مجهور صورت اختيار ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=Tamil Language/Letters - Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Tamil_Language/Letters |website=Wikiversity |access-date=13 May 2025}}</ref> معياري تامل اکرن کان علاوه، [[گرنٿا رسم الخط]] مان ورتل ڇهه اکر پڻ ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪيا ويندا آهن. گرنٿا رسم الخط تامل علائقي ۾ [[سنسڪرت]] لکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. انهن اضافي اکرن جو مقصد اهڙن آوازن کي ظاهر ڪرڻ آهي، جيڪي اصل تامل ٻوليءَ جا نه آهن، پر سنسڪرت، [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ موجود آهن. ڪلاسيڪي تامل گرامر موجب ڌارين ٻولين مان ورتل لفظن کي تامل جي صوتياتي قاعدن مطابق نئين سر لکڻ جو روايتي طريقو مقرر ٿيل آهي. اهو طريقو اڄ به موجود آهي، پر ان تي هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني عمل نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last=Fowler |first=Murray |title=The Segmental Phonemes of Sanskritized Tamil |journal=Language |year=1954 |volume=30 |issue=3 |pages=360–367 |doi=10.2307/410134 |jstor=410134}} خاص طور صفحو 360.</ref> «آءِ ايس او 15919» (''ISO 15919'') هڪ بين الاقوامي معيار آهي، جنهن تحت [[تامل رسم الخط]] ۽ ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] کي [[لاطيني رسم الخط]] ۾ منتقل ڪيو ويندو آهي. هن معيار ۾ خاص صوتياتي نشانين، يعني [[تشڪيلي نشان|تشڪيلي نشانين]] (''Diacritics'')، جو استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن [[براهمي رسم الخط مان نڪتل رسم الخط|براهمي خاندان جي رسم الخطن]] ۾ موجود وينجنن ۽ مصوتن جي وڏي تعداد کي لاطيني اکرن ذريعي ظاهر ڪري سگهجي. اهڙيءَ طرح انهن اکرن کي انگريزي سميت لاطيني رسم الخط استعمال ڪندڙ مختلف ٻولين ۾ پڻ لکي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Daniels |first1=Peter T. |last2=Bright |first2=William |title=The World's Writing Systems |year=1996 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-507993-7 |url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937/mode/2up}}</ref> === انگ ۽ نشانيون === {{مک|تامل انگ}} عام انگن کان علاوه، تامل رسم الخط ۾ 10، 100 ۽ 1000 لاءِ پڻ الڳ عددِي نشانيون موجود آهن. ان ۾ ڏينهن، مهيني، سال، واجب الادا رقم، جمع ٿيل رقم، «مٿي ڄاڻايل»، رپئي ۽ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به مخصوص نشانيون موجود آهن. تامل ۾ تاريخي طور [[ڪسري عدد|ڪسرن]] کي ظاهر ڪرڻ لاءِ پڻ ڪيتريون خاص نشانيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |last=Selvakumar |first=V. |title=History of Numbers and Fractions and Arithmetic Calculations in the Tamil Region: Some Observations |date=13 May 2025 |url=https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513133748/https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-date=13 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ٻڙي ! هڪ ! ٻه ! ٽي ! چار ! پنج ! ڇهه ! ست ! اٺ ! نو ! ڏهه ! سؤ ! هزار |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௦}} | {{lang|ta|௧}} | {{lang|ta|௨}} | {{lang|ta|௩}} | {{lang|ta|௪}} | {{lang|ta|௫}} | {{lang|ta|௬}} | {{lang|ta|௭}} | {{lang|ta|௮}} | {{lang|ta|௯}} | {{lang|ta|௰}} | {{lang|ta|௱}} | {{lang|ta|௲}} |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ڏينهن ! مهينو ! سال ! واجب الادا رقم ! جمع ٿيل رقم ! مٿي ڄاڻايل ! رپيو ! عدد |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௳}} | {{lang|ta|௴}} | {{lang|ta|௵}} | {{lang|ta|௶}} | {{lang|ta|௷}} | {{lang|ta|௸}} | {{lang|ta|௹}} | {{lang|ta|௺}} |} == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] cndz88s9zanyjfszf08xsxiq3g1qj11 429604 429603 2026-11-08T02:09:01Z Intisar Ali 8681 429604 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dravidian language}} {{Infobox language | name = تَامِل<br>Tamil | nativename = தமிழ் | pronunciation = {{IPA|tamil|t̪amiɻ||ta-தமிழ்.oga|help=}} | states = {{ubl|ڀارت|سري لنڪا}} | region = * [[ڀارت]] ** [[تامل ناڊو]] ** پدوچيري جو مرڪزي علائقو (پدوچيري ۽ ڪيرائيڪل ضلعا) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪا]] (ڏکڻ) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏکڻ) ** انڊمان ۽ نڪوبار ٻي * [[سري لنڪا]] ** اتر صوبو ** اوڀر صوبو ** مرڪزي صوبو * [[سنگاپور]] | ethnicity = * تَمِل * سري لنڪا جا مسلمان (Moor) | speakers = [[first language|L1]]: {{sigfig|78.721340|2}} million | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[second language|L2]]: {{sigfig|7.623000|2}} million (2011)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref><br/>Total: {{sigfig|86.344340|2}} million (2011–2019)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي | fam3 = ڏاکڻي-I | fam4 = تَامِل-ڪَنَڙَ | fam5 = تَامِل-ڪوٽا | fam6 = تَامِل-ٽوڊا | fam7 = تَامِل-اِرولا | fam8 = تَامِل-ڪوداوا-ارالي | fam9 = تَامِل-مليالم | fam10 = تَامِلائڊ | fam11 = تَامِل-پاليان | ancestor = پراڻي تَامِل | ancestor2 = وچين تَامِل | script = {{ubl|تَامِل رسم الخط|تَامِل-برهمڻي رسم الخط (تاريخي)|گرنٿا رسم الخط (تاريخي)|وٽيلوتو رسم الخط (تاريخي)|پلوا رسم الخط (تاريخي)|ڪوليزھوتو رسم الخط (تاريخي)|عربي رسم الخط (اروي)|انگريزي رسم الخط (غير رسمي)|تَامِل بريل (ڀارتي)}} | nation = ڀارت *[[تَمِل ناڊو]]<ref name="TN"> {{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref><br>پڊوچيري<br>[[سري لنڪا]]<br>[[سينگاپور]] <ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7. </ref> | minority = [[ڏکڻ آفريڪا]]<ref>{{citation|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher= South African Government|website=www.gov.za}} </ref><br>[[ملائيشيا]] | iso1 = ta | iso2 = tam | lc1 = tam | ld1 = جديد تَامِل | lc2 = oty | ld2 = قديم تَامِل | linglist = oty | lingname = Old Tamil | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = لفظ "تَامِل" [[تامل لپي]] ۾ | map = Idioma tamil.png | mapcaption =نيري رنگ ۾ تَمِل ٻولي جا علائقا | dia1 = ايلام | dia2 = ماليسيات | dia3 = بوناگور | dia4 = آئينگر | dia5 = ڪنگو | dia6 = چينائي | dia7 = مدورائي | dia8 = تيرونيويلي | dia9 = سيلوني | dia10 = مرڪزي | dia11 = برهمڻي | dia12 = آروي | dia13 = ملبار جي تَمِل (معدوم) | notice = IPA | sign = اشاري واري تَمِل | glotto = tami1289 | glottoname = جديد | glottorefname = Tamil | glotto2 = oldt1248 | glottoname2 = قديم تَمِل }} '''تَامِل''' يا '''تمل''' (தமிழ்) هڪ [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي]] آهي،<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj.|url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil|website=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=24 January 2023}}</ref> جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي تَامِل ماڻهن پاران ڳالهائي ويندي آهي. اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين زندهه رهندڙ ڪلاسيڪل ٻولين مان هڪ آهي،<ref name="Circulation and the Historical Geog2">{{citation |last=Stein|first=B.|title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country|journal=The Journal of Asian Studies|volume=37|issue=1|year=1977|pages=7–26|jstor=2053325|doi=10.2307/2053325|s2cid=144599197}}. "Tamil is one of the two longest-surviving classical languages in India" (p. 7).</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}. "one of India's two classical languages, alongside the more widely known Indo-Aryan language Sanskrit".</ref> جن جو وجود 300 ق.م. کان تصديق ٿيل آهي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246|s2cid=162291987 }} at p. 610</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> تَمِل ڏکڻ هندستان ۾ شروعاتي سامونڊي واپارين لاءِ ٻولي هئي. ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ تَمِل لکتون مليون آهن. تَمِل ادب جو سڀ کان پراڻو ڪم آھي '''سَنگَم اَدَب'''، جيڪو نہ سرف ھڪڙو قديم ادب آھي جيڪو 2000 نظمن تي مشتَمِل آھي پر ھڪ تاريخي دستاويز پڻ آھي. تَمِل رسم الخط تَمِل برهمي مان ترقي ڪيو ۽ پوء وٽيلوتو رسم الخط استعمال ڪيو ويو جيستائين موجوده رسم الخط کي معياري نه ڪيو ويو. ٻولي جي گڏجاڻي مورفولوجي سان هڪ الڳ ئي نحوي جوڙجڪ آهي، جيڪا پيچيده لفظن جي جوڙجڪ جي اجازت ڏئي ٿي. تَامِل ڀارتي رياست [[تامل ناڊو|تَمِل ناڊو]] ۽ پڊوچيري جي يونين علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي، ان سان گڏوگڏ ٻه خودمختيار قومن، [[سينگاپور]] ۽ [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. تَمِل ڳالهائيندڙ ڊاسپورا برادريون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ موجود آهن. تَمِل پهرين ٻولي هئي جنهن کي سال 2004ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان هندستان جي ڪلاسيڪل ٻولي طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06|title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school|url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/|access-date=2025-03-02|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == درجابندي == {{مک|دراوڙي ٻوليون}} '''[[تامل ٻولي|تامل]]'''، [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. دراوڙي ٻوليون لڳ ڀڳ 26 ٻولين تي مشتمل هڪ لساني خاندان آهي، جنهن جون ٻوليون بنيادي طور [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جون مقامي ٻوليون آهن.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> تامل کي [[تامل ٻوليون|تامل ٻولين جي ذيلي خاندان]] جو حصو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ خود تامل کان علاوه لڳ ڀڳ 35 نسلي ۽ لساني گروهن جون ٻوليون شامل آهن.<ref>Perumal, A. K. (2005). ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref> انهن ۾ [[ايرولا ٻولي|ايرولا]] ۽ [[ييروڪولا ٻولي|ييروڪولا]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن (ڏسو: [[اٿنولاگ]]). تامل جي سڀ کان ويجهي وڏي لاڳاپيل ٻولي [[مليالم ٻولي|مليالم]] آهي. انهن ٻنهي ٻولين ۾ لساني علحدگيءَ جو عمل لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |year=2010 |publisher=Elsevier |page=297}}</ref> جيتوڻيڪ تامل ۽ مليالم جي وچ ۾ موجود ڪيترائي فرق ظاهر ڪن ٿا ته اولهه واري لهجي جي علحدگيءَ جون پاڙون قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿيون،<ref name="malayalamorigin">{{cite journal |last=Menon |first=A. G. |title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster *ṉt |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=53 |page=87 |doi=10.1017/S0041977X00021285 |s2cid=131480876}}</ref> پر مليالم جي هڪ الڳ ۽ خودمختيار ٻوليءَ جي صورت ۾ ارتقا جو عمل تيرهين يا چوڏهين صدي عيسويءَ تائين مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970|p=21}}</ref> ان کان علاوه [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] پڻ تامل سان نسبتاً ويجهو لساني تعلق رکي ٿي ۽ قديم تامل جي رسمي صورت سان ڪجهه بناوٽي ۽ لساني خصوصيتون مشترڪ رکي ٿي. جيتوڻيڪ ڪنڙ ۽ تامل جي وچ ۾ ڪيترائي فرق موجود آهن، پر ڪنڙ پنهنجي قديم لساني پاڙن جون ڪيتريون ئي خصوصيتون اڃا تائين محفوظ رکيون آهن. هندستان جي ڏاکڻين ٻولين جي خاندان سان تعلق رکڻ ۽ هندستان جي اترين علائقن جي نسبتاً ويجهو هجڻ سبب ڪنڙ ۾ پڻ، مليالم وانگر، [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. تامل ۾ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ ڪنڙ ۾ ٿوري يا ڪنهن خاص تبديليءَ کان سواءِ محفوظ رهيا آهن. ان مان ٻنهي ٻولين جي تاريخي ۽ لساني مشابهت ظاهر ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ جديد ڳالهائڻ جي طريقن ۾ تامل اندر مختلف تبديليون اچي چڪيون آهن.{{sfn|Mahadevan|2003}}{{page needed|date=July 2024}} == تاريخ == [[فائل:Civiltà_thamirabani,_reperti_da_adhichanallur,_02.jpg|thumb|left|[[چنائي جو سرڪاري عجائب گهر|چنائي جي سرڪاري عجائب گهر]] ۾ [[آديچنلور]] مان هٿ آيل آثار]] [[فائل:Keezhadi excavation.jpg|thumb|left|[[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ]]]] === ڏند ڪٿائي شروعات === [[فائل:Tamil Inscriptions.jpg|thumb|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي تامل براهمي لکت جي وضاحت؛ هيءَ لکت [[سنگم دور]] سان منسوب آهي، جنهن جو اندازي وارو زمانو 400 قبل مسيح کان 200ع تائين ڄاڻايو وڃي ٿو.]] هندو ڌرمي ڏند ڪٿا موجب، تامل ٻولي يا ان جي ديويءَ واري شخصي صورت، [[تامل تائي]]، يعني «ماءُ تامل»، ڀڳوان [[شو]] پيدا ڪئي هئي. [[مروگن]]، جنهن کي تاملن جو ديوتا سمجهيو وڃي ٿو، تنهن رشي [[اگستيه]] سان گڏجي اها ٻولي ماڻهن تائين پهچائي.{{sfn|Ramaswamy|1997|p=87}} === تاريخي شروعات === تامل، ٻين [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] وانگر، بنيادي طور [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] مان ارتقا ڪئي آهي. امڪان آهي ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ٽين هزاري قبل مسيح جي لڳ ڀڳ ڳالهائي ويندي هئي، ممڪن طور [[گوداوري درياهه]] جي هيٺئين طاس جي ڀرپاسي واري علائقي ۾. مادي آثارن مان اشارو ملي ٿو ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ هندستان جي [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل ثقافتي مجموعن سان وابسته هئا.<ref>{{Harvnb|Southworth|2005|pp=249–250}}</ref> محقق تامل ٻوليءَ جي دستاويزي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهائين ٿا: قديم تامل (300 قبل مسيح کان 700ع)، وچئين دور جي تامل (700ع کان 1600ع) ۽ جديد تامل (1600ع کان موجوده زماني تائين).<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref> === براهمي رسم الخط === [[ڀارت جي آثار قديمه جي سروي]] پاران هندستان ۾ دريافت ڪيل لڳ ڀڳ هڪ لک لکتن مان اٽڪل 60 هزار [[تامل ناڊو]] ۾ مليون آهن. انهن مان گهڻيون تامل ٻوليءَ ۾ آهن، جڏهن ته رڳو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو لکتون ٻين ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[سنسڪرت]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۾ آهن.<ref>{{cite news |title=Students get glimpse of heritage |work=The Hindu |date=22 November 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064346/http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-date=18 May 2006 |url-status=dead}}</ref> 2004ع ۾ [[آديچنلور]] مان مٽيءَ جي وڏن دفني ٿانون ۾ دفن ٿيل ڪيترائي انساني ڍانچا هٿ آيا، جن سان لاڳاپيل ڪجهه آثارن جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 696 قبل مسيح تائين ڄاڻائي وئي آهي. انهن مان ڪن ٿانون تي [[تامل براهمي رسم الخط]] ۾ لکتون پڻ مليون، جڏهن ته ڪجهه ٿانون ۾ اهڙا انساني ڍانچا هئا، جن کي تامل نسل سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Christy2019">{{cite journal |last=Christy |first=Agatha |year=2019 |title=A Study About Archaeological Survey in Adichanallur |journal=International Journal of Research in Engineering, Science and Management |volume=2 |pages=158–169 |url=https://www.ijresm.com/Vol.2_2019/Vol2_Iss11_November19/IJRESM_V2_I11_33.pdf}}</ref> 2017ع کان 2018ع جي وچ ۾ [[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ|ڪيزهادي]] مان 5,820 آثار هٿ آيا. انهن جا نمونا [[ميامي]]، [[فلوريڊا]] ۾ واقع بيٽا ايناليٽڪ اداري ڏانهن [[ايڪسيلريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري]] ذريعي عمر جي تعين لاءِ موڪليا ويا. تامل براهمي لکتن سان لاڳاپيل هڪ نموني بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اهو لڳ ڀڳ 580 قبل مسيح جو آهي.<ref>{{cite web |title=Keeladi |url=https://www.tnarch.gov.in/keeladi |website=Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu}}</ref><ref>{{cite web |last=Gershon |first=Livia |title=Archaeologists Unearth Ancient Dagger Linked to Enigmatic Indian Civilization |website=Smithsonian Magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/excavation-india-may-hold-clues-ancient-civilization-180978414/ |access-date=29 January 2022}}</ref> مؤرخ [[جان گائي]] موجب تامل، هندستان جي شروعاتي سامونڊي واپارين جي وچ ۾ رابطي جي گڏيل ٻولي هئي.<ref name="Scroll2015">{{cite web |title=Step aside, Gujaratis: Tamilians were India's earliest recorded maritime traders |website=Scroll.in |date=6 February 2015 |url=https://scroll.in/article/704603/Step-aside,-Gujaratis:-Tamilians-were-India's-earliest-recorded-maritime-traders}}</ref> [[براهمي رسم الخط]] ۾ لکيل تامل ٻوليءَ جون لکتون [[سري لنڪا]] ۾، ۽ واپاري شين تي [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ پڻ مليون آهن.<ref name="Egypt2007"/><ref name="Mahadevan2010">{{cite news |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=An epigraphic perspective on the antiquity of Tamil |work=The Hindu |date=24 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/An-epigraphic-perspective-on-the-antiquity-of-Tamil/article16265606.ece}}</ref> نومبر 2007ع ۾ قُصير القديم، جنهن کي قديم دور جي بندرگاهه [[ميوس هورموس]] سان سڃاتو وڃي ٿو، جي کوٽائيءَ مان پهرين صدي قبل مسيح جا مصري ٺڪر جا ٿانوَ مليا، جن تي قديم تامل براهمي لکتون موجود هيون.<ref name="Egypt2007">{{cite news |title=Tamil Brahmi script in Egypt |work=The Hindu |date=21 November 2007 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126154601/http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-date=26 November 2014 |access-date=5 January 2015}}</ref> [[بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل لفظ|بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل ڪجهه لفظن]] جا امڪاني مثال پڻ موجود آهن، جن کي 500 قبل مسيح کان اڳ واري زماني سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن کي تامل ٻوليءَ جي سڀ کان قديم ممڪن شاهدين مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Rabin438">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies'', p. 438.</ref> === قديم تامل === {{مک|قديم تامل ٻولي}} [[فائل:Mangulam inscription.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] لکت، جيڪا [[سنگم دور]] سان منسوب آهي؛ اندازي موجب 400 قبل مسيح کان 200ع تائين.]] قديم تامل ٻوليءَ جو دور ٽين صدي قبل مسيح کان اٺين صدي عيسويءَ تائين پکڙيل آهي. قديم تامل جا سڀ کان پراڻا لکيل آثار مختصر لکتن جي صورت ۾ ملن ٿا، جيڪي [[براهمي رسم الخط]] جي هڪ خاص صورت، يعني [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] ۾ لکيل آهن.<ref>{{Harvnb|Mahadevan|2003|pp=90–95}}</ref> قديم تامل جو سڀ کان پراڻو ڊگهو متن ''[[تولڪاپيم]]'' آهي، جيڪو تامل گرامر ۽ شاعريءَ جي اصولن بابت هڪ ابتدائي تصنيف آهي. ان جي سڀ کان پراڻن حصن جي تاريخ ٻي صدي قبل مسيح جي پوئين دور تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref> قديم تامل ادب جون ڪيتريون ئي ٻيون تخليقون پڻ محفوظ رهيون آهن. انهن ۾ 2,381 نظمن جو هڪ مجموعو شامل آهي، جنهن کي گڏيل طور [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. انهن نظمن جي تاريخ عام طور پهرين صدي قبل مسيح کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973"/> === وچئين دور جي تامل === {{مک|وچئين دور جي تامل ٻولي}} [[فائل:Tanjavur Tamil Inscription2.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[تنجاور]] ۾ [[برهديشور مندر]] تي [[چولا سلطنت|چولا دور]] جون لڳ ڀڳ 1000ع جون پٿر تي اُڪريل وچئين دور جي تامل لکتون، جيڪي [[وٽيلوتو رسم الخط]] سان لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.]] [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان [[وچئين دور جي تامل ٻولي|وچئين دور جي تامل]] ۾ تبديليءَ جو عمل عام طور اٺين صدي عيسويءَ تائين مڪمل ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Lehmann1998"/> هن تبديليءَ دوران ٻوليءَ جي آوازن ۽ گرامر ۾ ڪيتريون ئي اهم تبديليون آيون. صوتياتي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلين ۾ «آيتَم» (ஃ) نالي هڪ پراڻي صوتيي جو لڳ ڀڳ ختم ٿي وڃڻ،<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|p=194}}</ref> لثوي ۽ ڏندن وٽ ادا ٿيندڙ نڪ وارن آوازن جو پاڻ ۾ ضم ٿيڻ،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=132–133}}</ref> ۽ لثوي بندشي آواز جو هڪ رائي يا راءَ جهڙي آواز ۾ تبديل ٿيڻ شامل هو.<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|pp=213–215}}</ref> گرامر جي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلي حال زماني جي ظهور هئي. حال زمانو فعل «ڪِل» (''kil''؛ கில்) مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو، جنهن جي معنيٰ «ممڪن هجڻ» يا «واقع ٿيڻ» آهي. قديم تامل ۾ هي فعل ڪنهن عمل جي تمام ٿوري مدت تائين جاري رهڻ يا غير مستقل هجڻ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. عام طور اهو «ن» (''ṉ''؛ ன்) جهڙي زماني جي نشاندهي ڪندڙ عنصر سان گڏ استعمال ٿيندو هو. وچئين دور جي تامل ۾ هي استعمال اڳتي هلي حال زماني جي علامت «ڪِنرَ» (''kiṉṟa''؛ கின்ற) ۾ تبديل ٿيو، جنهن ۾ عمل جي نوعيت ۽ زماني جون پراڻيون علامتون گڏجي ويون.<ref>{{cite journal |last=Rajam |first=V. S. |title=The Duration of an Action—Real or Aspectual? The Evolution of the Present Tense in Tamil |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1985 |volume=105 |issue=2 |pages=277–291 |doi=10.2307/601707 |jstor=601707}} خاص طور صفحا 284–285.</ref> === جديد تامل === ''[[ننول]]'' اڄ به جديد ادبي تامل لاءِ معياري گرامر جي حيثيت رکي ٿو. ان ڪري جديد ادبي تامل جو بنياد جديد ڳالهائجندڙ تامل بدران تيرهين صديءَ جي وچئين دور واري تامل تي قائم آهي.<ref>{{Harvnb|Shapiro|Schiffman|1983|p=2}}</ref> ان جي ابتڙ، روزمره ڳالهائجندڙ تامل ۾ ڪيتريون ئي تبديليون آيون آهن. مثال طور، جديد تامل ۾ فعلن جي منفي گردان جو پراڻو طريقو استعمال کان ٻاهر ٿي ويو آهي.<ref>{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=100}}</ref> ان جي بدران نفيءَ جو اظهار لفظن جي صرفي بناوت يا جملي جي نحوي ترتيب ذريعي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Steever|2005|pp=107–108}}</ref> جديد ڳالهائجندڙ تامل ۾ صوتياتي تبديليون پڻ نظر اچن ٿيون. انهن ۾ خاص طور لفظ جي شروعاتي ۽ وچين هنڌن تي بلند مصوتن جي اچار ۾ هيٺاهينءَ ڏانهن لاڙو،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|p=125}}</ref> ۽ بندشي آوازن جي وچ ۾ يا بندشي ۽ رائي آوازن جي وچ ۾ ايندڙ مصوتن جو ختم ٿي وڃڻ شامل آهي.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=122–123}}</ref> يورپي ٻولين سان رابطي جو اثر تامل جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ ٻنهي صورتن تي پيو. لکيل تامل ۾ آيل تبديلين ۾ يورپي طرز جي بيهڪ وارين نشانين جو استعمال ۽ اهڙن وينجن جي ميلاپن جو رواج شامل آهي، جيڪي وچئين دور جي تامل ۾ جائز نه هئا. لکيل تامل جي نحوي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون، جن ۾ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ نون مددگار فعلن، وڌيڪ پيچيده جملن ۽ لفظن جي نسبتاً مقرر ترتيب جو ظهور شامل آهي. اها ترتيب ڪجهه لحاظ کان [[انگريزي ٻولي]] جي نحوي بناوت ۽ جملن ۾ مختلف جزن جي ڪردار سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kandiah |first=T. |title=Standard Language and Socio-Historical Parameters: Standard Lankan Tamil |journal=International Journal of the Sociology of Language |year=1978 |issue=16 |doi=10.1515/ijsl.1978.16.59 |s2cid=143499414}} خاص طور صفحا 65–69.</ref> 1578ع ۾ پورچوگالي عيسائي مبلغن قديم تامل رسم الخط ۾ ''[[تمبيرن ونڪم]]'' نالي دعائن جو ڪتاب شايع ڪيو. ان سان تامل هندستان جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي وئي، جنهن ۾ ڪتاب ڇاپيو ۽ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Madhavan |first=Karthik |title=Tamil saw its first book in 1578 |work=The Hindu |date=20 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece}}</ref> [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''[[تامل لغت]]'' هندستاني ٻولين جي شروعاتي وڏين لغتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite news |last=Kolappan |first=B. |title=Delay, howlers in Tamil Lexicon embarrass scholars |work=The Hindu |date=22 June 2014 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/delay-howlers-in-tamil-lexicon-embarrass-scholars/article6138747.ece |access-date=25 December 2014}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لساني پاڪيزگي]] جي هڪ مضبوط تحريڪ اڀري، جيڪا اڳتي هلي [[خالص تامل تحريڪ]] جي صورت اختيار ڪري وئي. هن تحريڪ جو مقصد تامل مان سنسڪرت سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Ramaswamy1997">{{Harvnb|Ramaswamy|1997}}</ref> هن تحريڪ کي ڪجهه [[دراوڙي سياسي جماعتون|دراوڙي سياسي جماعتن]] جي حمايت پڻ حاصل ٿي.{{sfn|Ramaswamy|1997}} ان جي نتيجي ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترن ئي لفظن جي جاءِ تي تامل جا متبادل لفظ رائج ڪيا ويا، جيتوڻيڪ سنسڪرت مان آيل ڪيترائي لفظ اڄ به تامل ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون.<ref>''India 2001: A Reference Annual 2001''. Research, Reference and Training Division، Publications Division، Ministry of Information and Broadcasting، Government of India، New Delhi.</ref> == جاگرافيائي ورڇ == [[تامل ٻولي]] [[ڀارت]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] ۾ رهندڙ اڪثريتي آباديءَ جي مکيه ٻولي آهي. ساڳيءَ طرح اها [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اترئين]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀرئين]] صوبن جي اڪثريتي آباديءَ جي پڻ بنيادي ٻولي آهي. ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪيرالا]]، [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]]، [[دهلي]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] ۾ پڻ اقليتي برادريون تامل ڳالهائين ٿيون. سري لنڪا جي ٻين علائقن، جهڙوڪ [[ڪولمبو]] ۽ [[وچيون صوبو، سري لنڪا|وچئين صوبي]] جي جابلو علائقن ۾ به تامل ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين [[ڪيرالا]] ۾ تامل يا ان جا مختلف لهجا انتظامي ڪمن، ادب ۽ عام ڳالهه ٻولهه ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين ڏکڻ [[آنڌرا پرديش]] جي [[چتور ضلعو|چتور]] ۽ [[نيلور ضلعو|نيلور]] ضلعن مان مليل لکتن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ جو وسيع استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="Talbot 2001 27–37"/> ڏهين کان چوڏهين صدي عيسويءَ دوران ڏکڻ [[ڪرناٽڪ]] جي [[ڪولار ضلعو|ڪولار]]، [[ميسور]]، [[مانڊيا]] ۽ [[بنگلورو]] جهڙن علائقن ۾ پڻ تامل ٻولي لکتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{Harvnb|Murthy|Rao|Veluthat|Bari|1990|pp=85–106}}</ref> هن وقت [[ملائيشيا]]، [[سنگاپور]]، [[فلپائن]]، [[ماريشس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[انڊونيشيا]]،<ref>{{Harvnb|Ramstedt|2004|p=243}}</ref> [[ٿائيلينڊ]]،<ref>{{Harvnb|Kesavapany|Mani|Ramasamy|2008|p=60}}</ref> [[ميانمار]]، [[برونائي]] ۽ [[ويٽنام]] ۾ تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون آباد آهن، جن مان گهڻن جا ابا ڏاڏا نوآبادياتي دور ۾ انهن ملڪن ڏانهن لڏي ويا هئا. انهن برادرين کي گڏيل طور [[پرڏيهي تامل برادريون|پرڏيهي تامل برادرين]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. ملائيشيا ۾ تامل، انگريزي، ملئي ۽ مينڊرين ٻولين سان گڏ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="TamilSchools">{{cite web |title=Tamil Schools |url=http://www.indianmalaysian.com/education.htm |website=Indianmalaysian.com |access-date=28 July 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Ghazali |first=Kamila |year=2010 |title=National Identity and Minority Languages |website=UN Chronicle |publisher=United Nations |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/national-identity-and-minority-languages |access-date=28 January 2021}}</ref> [[پاڪستان]] جي شهر [[ڪراچي]] ۾ پڻ [[پاڪستاني تامل|تامل ڳالهائيندڙن جي هڪ وڏي برادري]] موجود آهي. ان ۾ تامل ڳالهائيندڙ [[هندو ڌرم|هندو]]،<ref name="TNP">{{cite news |last=Shahbazi |first=Ammar |title=Strangers to Their Roots and Those Around Them |work=The News |date=20 March 2012 |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617043012/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-date=17 June 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="PHP">Sunny, Sanjesh (21 September 2010). [https://pakistanhindupost.blogspot.com/2010/09/picture-of-tamil-hindus-in-karachi.html Tamil Hindus in Karachi]. ''Pakistan Hindu Post''.</ref> [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[اسلام|مسلمان]] شامل آهن. انهن ۾ سري لنڪا مان لڏي آيل ڪجهه تامل ڳالهائيندڙ مسلمان پناهگير پڻ شامل آهن.<ref name="HBL">Raman, B. (15 July 2002). [http://www.thehindubusinessline.com/2002/07/15/stories/2002071500050800.htm Osama's shadow on Sri Lanka?]. ''The Hindu Business Line''.</ref> ڪراچي جي [[مدراسي پاڙو|مدراسي پاڙي]] واري آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 100 تامل هندو خاندان آباد هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهي خاندان تامل سان گڏ [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پڻ ڳالهائين ٿا ۽ پنهنجي تامل ٻوليءَ تي سٺي مهارت رکن ٿا.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Sumit |title=For Tamil cuisine, away in Pakistan |work=The Hindu |date=3 November 2018 |url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/for-tamil-cuisine-away-in-pakistan/article25414464.ece |access-date=12 July 2019}}</ref> [[ري يونيون]]، [[گيانا]]، [[فجي]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] ۾ پڻ ڪيترن ماڻهن جا نسلي ۽ خانداني لاڳاپا تامل آباديءَ سان آهن،<ref name="ucberkeleydiaspora">{{cite web |last=McMahon |first=Suzanne |title=Overview of the South Asian Diaspora |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327123838/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-date=27 March 2011 |access-date=23 April 2008}}</ref> پر انهن مان رڳو ٿورا ماڻهو اڄ به تامل ڳالهائين ٿا. [[ري يونيون]] ۾، جيڪو [[فرانس]] جي انتظام هيٺ آهي، ماضيءَ ۾ تامل ٻولي سکڻ ۽ عوامي هنڌن تي استعمال ڪرڻ تي پابندي هئي. هاڻي اتي شاگرد ۽ بالغ ماڻهو ٻيهر تامل ٻولي سکي رهيا آهن.<ref name="ucberkeleydiaspora1">{{cite web |last=Ghasarian |first=Christian |title=Indentured immigration and social accommodation in La Réunion |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511142452/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-date=11 May 2011 |access-date=8 January 2010}}</ref> تامل ٻولي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] مان لڏي ويل ماڻهن ۽ انهن جي اولاد پاران [[ڪئناڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل عرب امارات]]، [[برطانيا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. انهن ملڪن ۾ [[ڪئناڊا ۾ تامل برادري|ڪئناڊائي تامل]]، [[آمريڪا ۾ تامل برادري|آمريڪي تامل]]، [[برطانيا ۾ تامل برادري|برطانوي تامل]] ۽ [[آسٽريليا ۾ تامل برادري|آسٽريلوي تامل]] برادرين جو وجود تامل ٻوليءَ جي عالمي پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو. == حيثيت == {{پڻ ڏسو|تامل ڳالهائيندڙن جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون}} === سرڪاري حيثيت === <gallery> File:Raja (elephant) in Sri Lankan Rupee bank notes.JPG|سري لنڪا جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. File:Mauritius currency.jpg|[[ماريشس]] جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها ملڪ جي سڃاتل اباڻين ٻولين مان هڪ آهي. File:India new 500 INR, MG series, 2016, reverse.jpg|ڀارتي ڪرنسي نوٽن جي ٻولين واري خاني ۾ تامل، درج ڪيل 15 ٻولين مان هڪ آهي. اها [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ پڻ شامل آهي ۽ [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. </gallery> [[فائل:CEY-23-Government of Ceylon-5 Rupees (1929).jpg|thumb|1929ع ۾ سيلون، يعني موجوده سري لنڪا، جي حڪومت پاران جاري ڪيل پنج رپين جو ڪرنسي نوٽ.]] [[تامل ٻولي]] ڀارت جي رياست [[تامل ناڊو]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ شامل 22 تسليم ٿيل ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="Eight">{{cite web |title=Eighth Schedule |url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S8.pdf |publisher=Government of India |access-date=5 December 2023}}</ref> اها [[پڊوچيري]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] جهڙن ڀارتي مرڪزي انتظام هيٺ علائقن ۾ پڻ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Ramamoorthy |first=L. |title=Multilingualism and Second Language Acquisition and Learning in Pondicherry |website=Language in India |date=February 2004 |url=http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html |access-date=16 August 2007}}</ref><ref>{{cite web |last=Sunwani |first=Vijay K. |title=Amazing Andamans and North-East India: A Panoramic View of States, Societies and Cultures |website=Language in India |date=February 2007 |url=http://www.languageinindia.com/feb2007/northeasternstates.pdf |access-date=16 August 2007}}</ref> تامل [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[سري لنڪا]] ۾ تامل، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] سان گڏ سرڪاري ۽ قومي ٻوليءَ جي حيثيت رکي ٿي.<ref name="languagesdept">{{cite web |title=Department of Official Languages |publisher=Government of Sri Lanka |url=http://www.languagesdept.gov.lk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106094214/http://www.languagesdept.gov.lk/%20 |archive-date=6 January 2019 |url-status=dead |access-date=13 September 2012}}</ref> ڀارت جي رياست [[هرياڻا]] ۾ هڪ زماني ۾ تامل کي نالي ماتر ٻي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي هئي. چيو وڃي ٿو ته اهو فيصلو [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] سان سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڪيو ويو هو، جيتوڻيڪ هرياڻا ۾ تامل ڳالهائيندڙن جي ڪنهن نمايان آباديءَ جو ثبوت موجود نه هو. 2010ع ۾ تامل جي جاءِ تي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي اها حيثيت ڏني وئي.<ref>{{cite news |last=Bharadwaj |first=Ajay |title=Punjabi edges out Tamil in Haryana |work=DNA India |date=7 March 2010 |url=http://www.dnaindia.com/india/1356124/report-punjabi-edges-out-tamil-in-haryana}}</ref> ان کان علاوه، [[ڀارت جي حڪومت]] آڪٽوبر 2004ع ۾ قديم ۽ ڪلاسيڪي ٻولين کي قانوني طور خاص حيثيت ڏيڻ جو انتظام متعارف ڪرايو. ڪيترين تامل تنظيمن جي حمايت سان هلندڙ سياسي مهم کان پوءِ تامل ڀارت جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي، جنهن کي باضابطه طور [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] تسليم ڪيو ويو.<ref name="dmkpolitics2">{{cite news |last=Dutta |first=Sujan |title=Classic case of politics of language |work=The Telegraph |date=28 September 2004 |url=http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-url=https://archive.today/20130203214540/http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-date=3 February 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="historyofdemand">{{cite magazine |last=Viswanathan |first=S. |title=Recognising a classic |magazine=Frontline |date=October 2004 |url=https://frontline.thehindu.com/static/html/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926212522/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-date=26 September 2007}}</ref> ان وقت جي ڀارتي صدر [[عبدالڪلام]]، جيڪو پاڻ به تامل هو، 6 جون 2004ع تي [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي ٻنهي ايوانن جي گڏيل اجلاس ۾ تامل کي ڪلاسيڪي ٻوليءَ جي حيثيت ڏيڻ بابت اعلان ڪيو. ان کان پوءِ سيپٽمبر 2004ع ۾ ان فيصلي بابت خبرون سامهون آيون ۽ آڪٽوبر ۾ اها حيثيت باضابطه طور منظور ڪئي وئي.<ref name="LanguageInIndia">{{cite journal |last=Thirumalai |first=M. S. |title=Tradition, Modernity and Impact of Globalization – Whither Will Tamil Go? |journal=Language in India |volume=4 |date=November 2004 |url=http://www.languageinindia.com/nov2004/tamilglobalization1.html |access-date=17 November 2007}}</ref><ref name="BBCClassical">{{cite news |title=India sets up classical languages |work=BBC News |date=17 September 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3667032.stm}}</ref><ref>{{cite news |title=Sanskrit to be declared classical language |work=The Hindu |date=28 October 2005 |url=https://web.archive.org/web/20051030050314/http://www.hindu.com/2005/10/28/stories/2005102809281200.htm}}</ref> === تعليم === [[ملائيشيا]] ۾ 543 سرڪاري پرائمري اسڪول اهڙا آهن، جن ۾ تعليم مڪمل طور [[ملائيشيا ۾ تامل ميڊيم پرائمري اسڪول|تامل ٻوليءَ جي ذريعي]] ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Language Shift in the Tamil Communities of Malaysia and Singapore: The Paradox of Egalitarian Language Policy |publisher=University of Pennsylvania |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/540/handouts/sparadox/sparadox.html |access-date=13 September 2012}}</ref> [[ميانمار]] ۾ پڻ تامل ميڊيم اسڪول قائم ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون آهن، ته جيئن اتي لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال اڳ آباد ٿيندڙ تامل برادريءَ جي اولاد کي مڪمل طور پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم ملي سگهي.<ref name="bbcmyanmar">{{cite news |title=Myanmar's Tamils seek to protect their identity |work=BBC News |date=6 March 2014 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25438275}}</ref> [[ڪئناڊا]] ۾ ڪجهه مقامي اسڪول بورڊن ۽ وڏين يونيورسٽين ۾ تامل ٻولي هڪ تعليمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي. [[ڪئناڊا جي پارليامينٽ]] جنوري مهيني کي «تامل ورثي جو مهينو» قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Statement by the Prime Minister of Canada on Thai Pongal |publisher=Government of Canada |date=13 January 2017 |url=http://www.pm.gc.ca/eng/news/2017/01/14/statement-prime-minister-canada-thai-pongal}}</ref><ref>{{cite news |title=Canada officially declares pride in its Tamils, passes Bill calling for Tamil Heritage Month |work=The News Minute |date=8 October 2016 |url=http://www.thenewsminute.com/article/canada-officially-declares-pride-its-tamils-passes-bill-calling-tamil-heritage-month-51059 |access-date=6 August 2017}}</ref> [[ڏکڻ آفريڪا جو آئين|ڏکڻ آفريڪا جي آئين]] جي پهرين باب جي آرٽيڪل 6(ب) تحت تامل ٻوليءَ کي خاص تحفظ ۽ واڌاري جي حيثيت حاصل آهي. اها [[ڪوازولو ناتال]] صوبي جي اسڪولن ۾ هڪ مضمون طور پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of South Africa |publisher=Constitutional Court of South Africa |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064102/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-date=18 May 2006 |access-date=5 August 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Five Indian languages reinstated as official subjects in South African schools |work=Jagran Josh |date=21 March 2014 |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1 |access-date=6 August 2017}}</ref> تازن سالن ۾ [[فرانس جا سمنڊ پار علائقا|فرانس جي سمنڊ پار کاتي]] [[ري يونيون]] جي اسڪولن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ کي پڙهائيءَ جي هڪ مضمون طور متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Srivatsa |first=Sharath S. |title=For these islanders, a reunion with Tamil |work=The Hindu |date=8 January 2017 |url=https://www.thehindu.com/news/national/For-these-islanders-a-reunion-with-Tamil/article17009446.ece |access-date=6 August 2017}}</ref> === عوامي ابلاغ جا ذريعا === {{پڻ ڏسو|تامل سئنيما}} تامل ٻوليءَ ۾ ڇپجندڙ اخبارون ۽ ٻيا اشاعتي ذريعا وڏي پيماني تي موجود آهن. 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون. تامل ٻوليءَ ۾ ڊجيٽل ابلاغي مواد پڻ وڏي مقدار ۾ موجود آهي، جنهن ۾ خاص طور فلمون نمايان حيثيت رکن ٿيون.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == لهجا == [[فائل:Jambai Tamil Brahmi.jpg|thumb|upright=1.81|[[تامل ناڊو]] جي [[ولپورم ضلعو|ولپورم ضلعي]] ۾ [[تروڪوئيلور]] ڀرسان [[اٿيمان نيدومان انجي]] سان لاڳاپيل جمبائي جي تامل براهمي لکت، جيڪا شروعاتي [[تامل سنگم دور|سنگم دور]] سان منسوب ڪئي وئي آهي (لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح).]] {{Listen | type = speech | header = | filename = Oppaari Song.ogg | title = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ «اوپاري» گيت | description = «اوپاري» موت جي موقعي تي عورتن پاران ڳايو ويندڙ سوڳوار گيت آهي. هن رڪارڊنگ ۾ هڪ ماءُ پنهنجي پٽ جي وفات تي ڏک ۽ ماتم جو اظهار ڪري ٿي. | filename2 = Ta-ponnagaram.ogg | title2 = پدومائي پيتن جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» | description2 = [[پدومائي پيتن]] جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» جي آڊيو رڪارڊنگ، جنهن ۾ ٻين ٻولين مان ورتل ڪجهه لفظن جا مثال پڻ ملن ٿا. }} === علائقائي فرق === {{پڻ ڏسو|سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا ۾ هندستاني تامل لهجو}} [[تامل ٻولي]] جي [[سماجي لسانيات|سماجي لسانياتي]] صورتحال جي هڪ اهم خصوصيت [[دو سطحي لساني استعمال]] (''Diglossia'') آهي. ان مان مراد هڪ ئي ٻوليءَ جي ٻن الڳ صورتن جو استعمال آهي، جن ۾ هڪ اعليٰ يا رسمي صورت ۽ ٻي عام يا غير رسمي صورت هوندي آهي. انهن صورتن جو استعمال سماجي ۽ معاشي حيثيت سميت مختلف سماجي حالتن موجب بدلجي سگهي ٿو.<ref>Arokianathan, S. [http://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html Writing and Diglossic: A Case Study of Tamil Radio Plays]. [https://web.archive.org/web/20070928092717/https://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html محفوظ ڪيل نسخو]، 28 سيپٽمبر 2007ع.</ref><ref>{{cite journal |last1=Steever |first1=S. B. |last2=Britto |first2=F. |title=Diglossia: A Study of the Theory, with Application to Tamil |journal=Language |year=1988 |volume=64 |issue=1 |pages=152–155 |doi=10.2307/414796 |jstor=414796}}</ref> تامل ٻوليءَ جا مختلف لهجا بنيادي طور هڪ ٻئي کان انهن صوتياتي تبديلين ۽ آوازن جي ڦيرڦار سبب مختلف آهن، جيڪي [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان ارتقا دوران پيدا ٿيون. مثال طور، «هتي» لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ قديم ادبي تامل يا «سينتامل» (''Centamil'') ۾ «اِنگُ» (''iṅku'') آهي، جيڪو [[ڪوئمبتور]] جي [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو لهجي]] ۾ «اِنگوُ» (''iṅkū'')، [[تنجاور]] ۽ [[پالڪاڊ]] جي لهجن ۾ «اِنگا» (''inga'') ۽ [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي ڪجهه تامل لهجن]] ۾ «اِنگائي» (''iṅkai'') جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي. قديم تامل جو لفظ «اِنگڻ» (''iṅkaṇ'')، جنهن ۾ «ڪڻ» (''kaṇ'') جي معنيٰ «جاءِ» يا «هنڌ» آهي، [[ترونيلويلي]] جي لهجي ۾ «اِنگني» (''iṅkane'') جو بنياد بڻيو. ساڳيءَ طرح قديم تامل جو لفظ «اِنگِٽُ» (''iṅkiṭṭu'')، [[مدورائي]] جي لهجي ۾ «اِنگُٽُ» (''iṅkuṭṭu'') ۽ ڪجهه اترين لهجن ۾ «اِنگٽي» (''iṅkaṭe'') جي صورت ۾ ملي ٿو. اڄ به ڪوئمبتور جي علائقي ۾ «اَڪَٽا» (''akkaṭṭa'') جو استعمال عام ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ «اها جاءِ» آهي. جيتوڻيڪ تامل ٻوليءَ جي مختلف لهجن جي لفظي ذخيري ۾ تمام وڏا فرق نه آهن، پر ڪجهه استثنا موجود آهن. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجن ۾ ڪيترائي اهڙا لفظ ۽ گرامري صورتون محفوظ آهن، جيڪي هندستان ۾ روزمره جي تامل ڳالهه ٻولهه ۾ استعمال نٿيون ٿين.<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref><ref name="AnnamalaiSteever1998">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|pp=100–128}}</ref> ان کان علاوه، انهن لهجن ۾ ڪجهه لفظ هندستاني تامل جي ڀيٽ ۾ ٿوري مختلف معنيٰ يا استعمال سان پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Zvelebil |first=K. |title=Some features of Ceylon Tamil |journal=Indo-Iranian Journal |year=1966 |volume=9 |issue=2 |page=113 |doi=10.1163/000000066790086440}}</ref> تامل ٻوليءَ جي اهم لهجن ۾ هندستان اندر [[تنجائي تامل لهجو|تنجائي تامل]]، [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو تامل]]، [[مدراس تامل لهجو|مدراس تامل]]، [[مدورائي تامل لهجو|مدورائي تامل]]، [[نيلائي تامل لهجو|نيلائي تامل]] ۽ ڪماري تامل شامل آهن. [[سري لنڪا]] ۾ [[بٽيڪالوا تامل لهجو]]، [[جافنا تامل لهجو]] ۽ [[نيگومبو تامل لهجو]] ڳالهائجن ٿا، جڏهن ته [[ملائيشيا]] ۾ [[ملائيشيائي تامل]] رائج آهي. ==== ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جا فرق ==== {{پڻ ڏسو|تامل ۾ هند آريائي ٻولين مان ورتل لفظ|سري لنڪا جي تامل ۾ ڌارين ٻولين مان ورتل لفظ}} [[ڪيرالا]] جي [[پالڪاڊ ضلعو|پالڪاڊ ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجي ۾ [[مليالم ٻولي|مليالم]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. هن لهجي جي نحوي بناوت تي پڻ مليالم جو اثر پيو آهي ۽ ان جي اچار ۾ مليالم سان لاڳاپيل هڪ نمايان لهجو محسوس ٿئي ٿو. ساڳيءَ طرح [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل، تامل ناڊو جي ٻين علائقن ۾ ڳالهائجندڙ تامل کان پنهنجي مخصوص لفظن ۽ صوتياتي انداز سبب مختلف آهي. لفظن ۽ اچارن ۾ اهي فرق ايترا نمايان آهن جو ڪنياڪماري جي رهواسيءَ کي سندس ڳالهائڻ جي انداز مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو. [[هيبر آئينگر]] ۽ منڊيم لهجا انهن تامل [[ويشنو مت|ويشنو]] برادرين ۾ ڳالهائجن ٿا، جيڪي يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ڏانهن لڏي ويون هيون. انهن لهجن ۾ «ويشنو پريباشائي» (''Vaishnava paribasai'') جون ڪيتريون ئي خصوصيتون محفوظ آهن. اها تامل ٻوليءَ جي هڪ خاص صورت هئي، جيڪا نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ارتقا ڪئي ۽ جنهن ۾ ويشنو مت جا مذهبي ۽ روحاني قدر نمايان هئا.<ref>Thiru. Mu. Kovintācāriyar (1978). ''Vāḻaiyaṭi vāḻai''. Lifco، مدراس، ص 26–39.</ref> تامل سماج جي ڪيترين ئي [[ذات پات جو نظام|ذاتين]] جا پنهنجا مخصوص [[سماجي لهجو|سماجي لهجا]] (''Sociolects'') پڻ آهن، جيڪي روايتي طور انهن ذاتين جا گهڻا ماڻهو پنهنجي رهائش واري علائقي کان سواءِ استعمال ڪندا رهيا آهن. ڪيترين حالتن ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جي ڳالهائڻ جي انداز مان سندس ذات بابت اندازو لڳائڻ ممڪن هوندو آهي.<ref name="EB2007">{{cite encyclopedia |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=Tamil dialects |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2013 |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/581953/Tamil-language}}</ref> مثال طور، [[تامل برهمڻ]] عام طور ڪيترائي اهڙا لهجا ڳالهائين ٿا، جن کي گڏيل طور [[برهمڻ تامل لهجو|برهمڻ تامل]] چيو وڃي ٿو. انهن لهجن ۾ وينجن آوازن جو اچار نسبتاً نرم هوندو آهي ۽ ڪن وينجن جو حذف ٿيڻ پڻ عام آهي. انهن ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن جو تعداد به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان ورتل لفظ پڻ شامل آهن. == ڳالهائجندڙ ۽ ادبي صورتون == <!-- تامل رسم الخط ۾ موجود اکرن جي ظاهري ترتيب يا يونيڪوڊ بابت تبديلي ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخط جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Listen | type = speech | header = | filename = Thiruppugazh - Umbartharu - Hamsadhwani.wav | title = تروپوگژ – اُمبارترو – همسڌوني | description = [[تروپوگژ]] جي لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ واري ڀڳوان [[گڻيش]] جي ساراهه ۾ لکيل ڀڄن «اُمبارترو» جو ادبي تامل ۾ ڳايل نمونو، جيڪو همسڌوني راڳ ۾ آهي. | filename2 = Ta - குளிர் காய நேரமில்லை - அறிவுக் கதைகள் - ம.பொ.சிவஞானம்.ogg | title2 = شيوگنانم جون «اريوڪ ڪٿائيگل» | description2 = ادبي تامل جي اچار جو نمونو، جنهن ۾ [[ما. پو. سي.]] جي ويهين صديءَ جي ڪتاب «اريوڪ ڪٿائيگل» مان هڪ اقتباس پڙهيو ويو آهي. | filename3 = Ta-Senthamizh Nadu.ogg | title3 = ڀارتيءَ جو گيت «سينتامل ناڊو اينم» | description3 = [[سبرامنيم ڀارتي]] جي ويهين صديءَ ۾ لکيل گيت «سينتامل ناڊينم پودينلي» ۾ ادبي تامل جي اچار جو نمونو. }} مختلف علائقائي لهجن کان علاوه، [[تامل ٻولي]] جون جدا جدا اسلوبي صورتون پڻ موجود آهن. انهن ۾ قديم ٻوليءَ جي نموني تي ٻڌل ڪلاسيڪي ادبي صورت «سنگتامل» (''{{IAST|saṅkattamiḻ}}'')، جديد ادبي ۽ رسمي صورت «سينتامل» (''{{IAST|centamiḻ}}'') ۽ جديد [[عام ڳالهائجندڙ ٻولي|عام ڳالهائجندڙ]] صورت «ڪوڊونتامل» (''{{IAST|koṭuntamiḻ}}'') شامل آهن. اهي صورتون هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نه آهن، پر انهن جي وچ ۾ بتدريج تبديليءَ جو سلسلو موجود آهي، جنهن کي اسلوبي تسلسل چيو وڃي ٿو. مثال طور، «سينتامل» ۾ لکندي «سنگتامل» جي لفظي ذخيري مان لفظ استعمال ڪري سگهجن ٿا. ساڳيءَ طرح «ڪوڊونتامل» ۾ ڳالهائيندي ٻين ادبي يا رسمي صورتن سان لاڳاپيل لفظ ۽ گرامري بناوتون پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref>Schiffman, Harold (1997). [https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/messeas/diglossia/handbuk.html Diglossia as a Sociolinguistic Situation]. Florian Coulmas (مرتب)، ''The Handbook of Sociolinguistics''. لنڊن: Basil Blackwell، ص 205 ۽ ان کان پوءِ.</ref> جديد دور ۾ «سينتامل» عام طور رسمي لکڻين ۽ تقريرن ۾ استعمال ٿيندي آهي. مثال طور، درسي ڪتابن، [[تامل ادب]] جي وڏي حصي، عوامي تقريرن ۽ بحث مباحثن ۾ اها صورت استعمال ڪئي وڃي ٿي. جديد لکيل تامل جي بناوت ۾ قدامت پسند خصوصيتون پڻ موجود آهن، جنهن سبب ان جي ڄاڻ رکندڙ ماڻهو اٺين صدي عيسويءَ جون تامل لکتون به پڙهي سگهن ٿا.<ref>Tienken, Herman. ''Metaphony, or Height Harmony, in Written Tamil and Malayalam''، ص 53–66. [https://hermantieken.com/wp-content/uploads/2013/02/doc.pdf آن لائين متن].</ref> تنهن هوندي به، تازن دورن ۾ «ڪوڊونتامل» انهن شعبن ۾ پڻ وڌندڙ استعمال حاصل ڪيو آهي، جيڪي روايتي طور «سينتامل» سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، جديد دور جون گهڻيون فلمون، ناٽڪ ۽ ٽيليويزن توڙي ريڊيو تي پيش ٿيندڙ مقبول تفريحي پروگرام «ڪوڊونتامل» ۾ هوندا آهن. ڪيترائي سياستدان پڻ عوام سان وڌيڪ ويجهڙائي پيدا ڪرڻ لاءِ اها صورت استعمال ڪندا آهن. جديد دور ۾ «ڪوڊونتامل» جي وڌندڙ استعمال سبب ڳالهائجندڙ تامل جون ڪجهه غير سرڪاري «معياري» صورتون پڻ وجود ۾ آيون آهن. ڀارت ۾ معياري سمجهي ويندڙ «ڪوڊونتامل» ڪنهن هڪ علائقائي لهجي تي مڪمل طور ٻڌل نه آهي،<ref name="Standard restandard">{{cite journal |last=Schiffman |first=Harold |year=1998 |title=Standardization or restandardization: The case for 'Standard' Spoken Tamil |journal=Language in Society |volume=27 |issue=3 |pages=359–385 |doi=10.1017/S0047404598003030 |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/public/stantam/STANTAM.HTM |url-access=subscription}}</ref>{{وضاحت گهرجي|تاريخ=مئي 2022}} پر ان تي [[تنجاور]] ۽ [[مدورائي]] جي لهجن جو نمايان اثر پيو آهي. ڀارت ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ اڪثر [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] جا لفظ پڻ ملائي استعمال ڪيا ويندا آهن، جنهن مان «ٽينگلش» (''Tanglish'') نالي هڪ گڏيل لساني صورت پيدا ٿي آهي. اها خاص طور شهري علائقن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهي آهي. ان جي ابتڙ، [[سري لنڪا]] ۾ معياري ڳالهائجندڙ تامل جو بنياد [[جافنا]] جي لهجي تي آهي. === لفظي فرق === ڪجهه لفظ اهڙا آهن، جيڪي خاص طور ادبي تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «اَنّائي» (''annai'') — ماءُ * «اَلي» (''ali'') — پيش ڪرڻ يا آڇڻ * «اِيَلُم» (''iyalum'') — ممڪن * «اِلّم» (''illam'') — گهر * «ڪَرپي» (''karpi'') — سيکارڻ <ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> ساڳيءَ طرح ڪجهه لفظ خاص طور عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «ليچُ» (''Le:cu'') — آسان * «رومپا» (''rompa'') — گهڻو يا تمام گهڻو * «وَنتَوا:لَم» (''vantava:lam'') — اڻ وڻندڙ حقيقتون * «تَٽَوي» (''tatave'') — ڀيرا يا موقعا <ref name="LSITamilNadu"/> === تقابلي متن === هيٺ ادبي ۽ عام ڳالهائجندڙ تامل جي جملن جو تقابلي مثال ڏنو ويو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! ادبي تامل<ref name="LSITamilNadu"/> ! عام ڳالهائجندڙ تامل ! سنڌي ترجمو |- | ''atu avaratu panam.'' | ''atu avaro:da panam.'' | هي سندس پئسا آهن. |- | ''na:n pe:na:vai avanitam kotutten.'' | ''na: pe:na:va avankitte kututtæn.'' | مون هن کي قلم ڏنو. |} == لکڻ جو نظام == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{مک|تامل رسم الخط|تامل بريل}} {{پڻ ڏسو|وٽيلوتو رسم الخط|گرنٿا رسم الخط|پلو رسم الخط|اروي رسم الخط}} [[فائل:History of Tamil script.jpg|thumb|upright=1.81|تامل لکڻيءَ جي تاريخي ارتقا، جنهن ۾ مٿئين حصي ۾ قديم [[تامل براهمي رسم الخط]] کان وٺي هيٺئين حصي ۾ موجوده [[تامل رسم الخط]] تائين مختلف صورتون ڏيکاريل آهن.]] [[فائل:Tirukkural manuscript.jpg|thumb|upright=1.81|''[[تروڪورل]]'' جو [[کجيءَ جي پنن تي لکيل مسودو]].]] [[تامل براهمي رسم الخط]] جو استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ تامل ٻولي لکڻ لاءِ ٻين رسم الخطن سان گڏ «وٽيلوتو» (''vaṭṭeḻuttu'') نالي رسم الخط استعمال ڪيو ويو. انهن ٻين رسم الخطن ۾ [[گرنٿا رسم الخط|گرنٿا]] ۽ [[پلو رسم الخط|پلو]] پڻ شامل هئا. موجوده [[تامل رسم الخط]] ۾ 12 [[مصوتو|مصوتا]]، 18 [[وينجن|وينجن]] ۽ هڪ خاص اکر «آيتَم» (''āytam'') شامل آهن. مصوتن ۽ وينجن جي ميلاپ سان 216 گڏيل اکر ٺهن ٿا. اهڙيءَ طرح تامل رسم الخط ۾ روايتي ڳڻپ موجب ڪُل 247 اکر ٿين ٿا، يعني 12 + 18 + 1 + (12 × 18). ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] وانگر تامل جي هر وينجن ۾ بنيادي طور «اَ» (''a'') جو آواز شامل هوندو آهي. هن بنيادي مصوتي آواز کي ختم ڪرڻ لاءِ وينجن جي نشانيءَ سان هڪ خاص نقطي جهڙي علامت لڳائي ويندي آهي، جنهن کي «پُلّي» (''puḷḷi'') چيو وڃي ٿو. مثال طور، تامل اکر {{lang|ta|ன}} جو اچار «نَ» (''ṉa'') آهي، جنهن ۾ بنيادي «اَ» جو آواز شامل آهي، جڏهن ته {{lang|ta|ன்}} جو اچار «ن» (''ṉ'') آهي، جنهن ۾ ڪو مصوتي آواز شامل نه آهي. ڪيترن ئي هندستاني رسم الخطن ۾ اهڙي قسم جي نشاني موجود آهي، جنهن کي عام طور [[ويرام]] (''virama'') چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، تامل رسم الخط ڪجهه لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ هميشه ظاهر ٿيندڙ «پُلّي» استعمال ڪئي ويندي آهي. ٻين هندستاني رسم الخطن ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن تي مشتمل هجي يا ڪيترن وينجن جي ميلاپ سان ٺهيل هجي، اهڙي هِجي کي لکڻ لاءِ عام طور گڏيل اکر يا وينجن جي اڌ صورت استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. جيتوڻيڪ انهن رسم الخطن ۾ ظاهر ٿيندڙ ويرام استعمال ڪرڻ پڻ ممڪن آهي. تامل رسم الخط ۾ [[مجهور ۽ غير مجهور آواز|مجهور ۽ غير مجهور]] [[بندشي وينجن|بندشي وينجنن]] لاءِ الڳ اکر موجود نه آهن. ان جي بدران، بندشي وينجنن جو اچار لفظ ۾ انهن جي جاءِ ۽ [[تامل صوتيات]] جي قاعدن موجب مجهور يا غير مجهور صورت اختيار ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=Tamil Language/Letters - Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Tamil_Language/Letters |website=Wikiversity |access-date=13 May 2025}}</ref> معياري تامل اکرن کان علاوه، [[گرنٿا رسم الخط]] مان ورتل ڇهه اکر پڻ ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪيا ويندا آهن. گرنٿا رسم الخط تامل علائقي ۾ [[سنسڪرت]] لکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. انهن اضافي اکرن جو مقصد اهڙن آوازن کي ظاهر ڪرڻ آهي، جيڪي اصل تامل ٻوليءَ جا نه آهن، پر سنسڪرت، [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ موجود آهن. ڪلاسيڪي تامل گرامر موجب ڌارين ٻولين مان ورتل لفظن کي تامل جي صوتياتي قاعدن مطابق نئين سر لکڻ جو روايتي طريقو مقرر ٿيل آهي. اهو طريقو اڄ به موجود آهي، پر ان تي هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني عمل نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last=Fowler |first=Murray |title=The Segmental Phonemes of Sanskritized Tamil |journal=Language |year=1954 |volume=30 |issue=3 |pages=360–367 |doi=10.2307/410134 |jstor=410134}} خاص طور صفحو 360.</ref> «آءِ ايس او 15919» (''ISO 15919'') هڪ بين الاقوامي معيار آهي، جنهن تحت [[تامل رسم الخط]] ۽ ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] کي [[لاطيني رسم الخط]] ۾ منتقل ڪيو ويندو آهي. هن معيار ۾ خاص صوتياتي نشانين، يعني [[تشڪيلي نشان|تشڪيلي نشانين]] (''Diacritics'')، جو استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن [[براهمي رسم الخط مان نڪتل رسم الخط|براهمي خاندان جي رسم الخطن]] ۾ موجود وينجنن ۽ مصوتن جي وڏي تعداد کي لاطيني اکرن ذريعي ظاهر ڪري سگهجي. اهڙيءَ طرح انهن اکرن کي انگريزي سميت لاطيني رسم الخط استعمال ڪندڙ مختلف ٻولين ۾ پڻ لکي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Daniels |first1=Peter T. |last2=Bright |first2=William |title=The World's Writing Systems |year=1996 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-507993-7 |url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937/mode/2up}}</ref> === انگ ۽ نشانيون === {{مک|تامل انگ}} عام انگن کان علاوه، تامل رسم الخط ۾ 10، 100 ۽ 1000 لاءِ پڻ الڳ عددِي نشانيون موجود آهن. ان ۾ ڏينهن، مهيني، سال، واجب الادا رقم، جمع ٿيل رقم، «مٿي ڄاڻايل»، رپئي ۽ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به مخصوص نشانيون موجود آهن. تامل ۾ تاريخي طور [[ڪسري عدد|ڪسرن]] کي ظاهر ڪرڻ لاءِ پڻ ڪيتريون خاص نشانيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |last=Selvakumar |first=V. |title=History of Numbers and Fractions and Arithmetic Calculations in the Tamil Region: Some Observations |date=13 May 2025 |url=https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513133748/https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-date=13 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ٻڙي ! هڪ ! ٻه ! ٽي ! چار ! پنج ! ڇهه ! ست ! اٺ ! نو ! ڏهه ! سؤ ! هزار |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௦}} | {{lang|ta|௧}} | {{lang|ta|௨}} | {{lang|ta|௩}} | {{lang|ta|௪}} | {{lang|ta|௫}} | {{lang|ta|௬}} | {{lang|ta|௭}} | {{lang|ta|௮}} | {{lang|ta|௯}} | {{lang|ta|௰}} | {{lang|ta|௱}} | {{lang|ta|௲}} |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ڏينهن ! مهينو ! سال ! واجب الادا رقم ! جمع ٿيل رقم ! مٿي ڄاڻايل ! رپيو ! عدد |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௳}} | {{lang|ta|௴}} | {{lang|ta|௵}} | {{lang|ta|௶}} | {{lang|ta|௷}} | {{lang|ta|௸}} | {{lang|ta|௹}} | {{lang|ta|௺}} |} == صوتيات == {{مک|تامل صوتيات}} تامل ٻوليءَ جي صوتياتي نظام ۾ مختلف وينجن ۽ مصوتا شامل آهن، جن جي درجابندي اچار جي هنڌ، اچار جي طريقي ۽ آواز جي ڊيگهه موجب ڪئي وڃي ٿي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا وينجن{{sfn|Keane|2004|p=111}} ! colspan="2" | ! [[چپن وارا وينجن|چپوي]] ! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندوي]] ! [[لثوي وينجن|لثوي]] ! [[موٽيل زبان وارا وينجن|موٽيل زبان وارا]] ! [[لثوي تالوي وينجن|لثوي]]–[[تالوي وينجن|تالوي]] ! [[نرم تارون وارا وينجن|نرم تارون وارا]] ! [[حنجري وينجن|حنجري]] |- ! colspan="2" | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]] | {{IPAlink|m}} {{lang|ta|ம்}} | ({{IPAlink|n̪}}) {{lang|ta|ந்}} | {{IPAlink|n}} {{lang|ta|ன்}} | {{IPAlink|ɳ}} {{lang|ta|ண்}} | {{IPAlink|ɲ}} {{lang|ta|ஞ்}} | ({{IPAlink|ŋ}}) {{lang|ta|ங்}} | |- ! colspan="2" | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[بندشي رگڙ وارا وينجن|بندشي رگڙ وارا]] | {{IPAlink|p}} {{lang|ta|ப்}} | {{IPAlink|t̪}} {{lang|ta|த்}} | ({{IPAlink|t|trː}}) {{lang|ta|ற்ற}} | {{IPAlink|ʈ}} {{lang|ta|ட்}} | {{IPAlink|t͡ʃ}} ~ {{IPAlink|t͡ɕ}} {{lang|ta|ச்}} | {{IPAlink|k}} {{lang|ta|க்}} | |- ! colspan="2" | [[رگڙ وارا وينجن|رگڙ وارا]] | ({{IPAlink|f}}) | | {{IPAlink|s}} ({{IPAlink|z}}) {{lang|ta|ஸ்}} | ({{IPAlink|ʂ}}) {{lang|ta|ஷ்}} | ({{IPAlink|ɕ}}) {{lang|ta|ஶ்}} | ({{IPAlink|x}}) | ({{IPAlink|h}}) {{lang|ta|ஹ்}} |- ! rowspan="2" | [[تقريبي وينجن|تقريبي]] ! {{small|وچ وارا}} | {{IPAlink|ʋ}} {{lang|ta|வ்}} | | | {{IPAlink|ɻ}} {{lang|ta|ழ்}} | {{IPAlink|j}} {{lang|ta|ய்}} | | |- ! {{small|[[پاسيرا وينجن|پاسيرا]]}} | | | {{IPAlink|l}} {{lang|ta|ல்}} | {{IPAlink|ɭ}} {{lang|ta|ள்}} | | | |- ! rowspan="2" | [[لرزش وارا وينجن|لرزش وارا]] ! {{small|[[هڪ ڌڪ وارا وينجن|هڪ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|ɾ}} {{lang|ta|ர்}} | | | | |- ! {{small|[[گهڻ ڌڪ وارا وينجن|گهڻ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|r}} {{lang|ta|ற்}} | | | | |} * {{IPA|/f z ʂ ɕ x h/}} جهڙا آواز رڳو ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ ملن ٿا. انهن کي تامل جا حاشيائي صوتيا (''Marginal phonemes'') سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ روايتي طور انهن کي مڪمل ۽ خودمختيار صوتيا تسليم نه ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا سادا مصوتا ([[سادو مصوتو|مونوفتانگ]]){{sfn|Keane|2004|pp=114–115}} ! rowspan="2" | ! colspan="2" | [[اڳيان مصوتا|اڳيان]] ! colspan="2" | [[وچيان مصوتا|وچيان]] ! colspan="2" | [[پويان مصوتا|پويان]] |- ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] |- ! [[بند مصوتا|بند]] | {{IPAlink|i}} '''{{lang|ta|இ}}''' | {{IPAlink|iː}} '''{{lang|ta|ஈ}}''' | ({{IPAlink|ɯ}}) '''{{lang|ta|உ}}''' | | {{IPAlink|u}} '''{{lang|ta|உ}}''' | {{IPAlink|uː}} '''{{lang|ta|ஊ}}''' |- ! [[وچولا مصوتا|وچولا]] | {{IPAlink|e}} '''{{lang|ta|எ}}''' | {{IPAlink|eː}} '''{{lang|ta|ஏ}}''' | | | {{IPAlink|o}} '''{{lang|ta|ஒ}}''' | {{IPAlink|oː}} '''{{lang|ta|ஓ}}''' |- ! [[کليل مصوتا|کليل]] | | | {{IPAlink|ä}} '''{{lang|ta|அ}}''' | {{IPAlink|äː}} '''{{lang|ta|ஆ}}''' | | |} تامل ٻوليءَ ۾ ٻه [[مرڪب مصوتا|مرڪب مصوتا]] (''Diphthongs'') پڻ موجود آهن: * {{IPA|/aɪ̯/}} — '''{{lang|ta|ஐ}}''' * {{IPA|/aʊ̯/}} — '''{{lang|ta|ஔ}}''' انهن مان ٻيو مرڪب مصوتو {{IPA|/aʊ̯/}} رڳو ڪجهه مخصوص لفظن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === آوازن جي ميلاپ جا قاعدا === [[صوتياتي ترتيب جا قاعدا|آوازن جي ميلاپ جا قاعدا]] (''Phonotactics'') ڪنهن ٻوليءَ ۾ آوازن جي جائز ترتيب ۽ انهن جي گڏجڻ جي امڪانن جو مطالعو آهن. تامل ٻوليءَ جي اصل لفظن جي شروعات ۾ عام طور ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو سڌو ميلاپ، يعني [[وينجنن جو ميلاپ]] (''Consonant cluster'')، نه ٿيندو آهي. تامل ۾ ملندڙ وينجنن جا ميلاپ هيٺيان آهن: {{IPA|/mp/}}، {{IPA|/rt/}}، {{IPA|/ɳʈ/}}، {{IPA|/ŋk/}}، {{IPA|/ṇt/}}، {{IPA|/ll/}}، {{IPA|/ɭɭ/}}، {{IPA|/pp/}}، {{IPA|/cc/}}، {{IPA|/tt/}}، {{IPA|/kk/}}، {{IPA|/rr/}}، {{IPA|/ɾk/}}، {{IPA|/mm/}} ۽ {{IPA|/nn/}}.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] eulxml56y4yh9vx6m86fkcl446694p0 429605 429604 2026-11-08T02:09:59Z Intisar Ali 8681 429605 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dravidian language}} {{Infobox language | name = تَامِل<br>Tamil | nativename = தமிழ் | pronunciation = {{IPA|tamil|t̪amiɻ||ta-தமிழ்.oga|help=}} | states = {{ubl|ڀارت|سري لنڪا}} | region = * [[ڀارت]] ** [[تامل ناڊو]] ** پدوچيري جو مرڪزي علائقو (پدوچيري ۽ ڪيرائيڪل ضلعا) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪا]] (ڏکڻ) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏکڻ) ** انڊمان ۽ نڪوبار ٻي * [[سري لنڪا]] ** اتر صوبو ** اوڀر صوبو ** مرڪزي صوبو * [[سنگاپور]] | ethnicity = * تَمِل * سري لنڪا جا مسلمان (Moor) | speakers = [[first language|L1]]: {{sigfig|78.721340|2}} million | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[second language|L2]]: {{sigfig|7.623000|2}} million (2011)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref><br/>Total: {{sigfig|86.344340|2}} million (2011–2019)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي | fam3 = ڏاکڻي-I | fam4 = تَامِل-ڪَنَڙَ | fam5 = تَامِل-ڪوٽا | fam6 = تَامِل-ٽوڊا | fam7 = تَامِل-اِرولا | fam8 = تَامِل-ڪوداوا-ارالي | fam9 = تَامِل-مليالم | fam10 = تَامِلائڊ | fam11 = تَامِل-پاليان | ancestor = پراڻي تَامِل | ancestor2 = وچين تَامِل | script = {{ubl|تَامِل رسم الخط|تَامِل-برهمڻي رسم الخط (تاريخي)|گرنٿا رسم الخط (تاريخي)|وٽيلوتو رسم الخط (تاريخي)|پلوا رسم الخط (تاريخي)|ڪوليزھوتو رسم الخط (تاريخي)|عربي رسم الخط (اروي)|انگريزي رسم الخط (غير رسمي)|تَامِل بريل (ڀارتي)}} | nation = ڀارت *[[تَمِل ناڊو]]<ref name="TN"> {{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref><br>پڊوچيري<br>[[سري لنڪا]]<br>[[سينگاپور]] <ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7. </ref> | minority = [[ڏکڻ آفريڪا]]<ref>{{citation|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher= South African Government|website=www.gov.za}} </ref><br>[[ملائيشيا]] | iso1 = ta | iso2 = tam | lc1 = tam | ld1 = جديد تَامِل | lc2 = oty | ld2 = قديم تَامِل | linglist = oty | lingname = Old Tamil | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = لفظ "تَامِل" [[تامل لپي]] ۾ | map = Idioma tamil.png | mapcaption =نيري رنگ ۾ تَمِل ٻولي جا علائقا | dia1 = ايلام | dia2 = ماليسيات | dia3 = بوناگور | dia4 = آئينگر | dia5 = ڪنگو | dia6 = چينائي | dia7 = مدورائي | dia8 = تيرونيويلي | dia9 = سيلوني | dia10 = مرڪزي | dia11 = برهمڻي | dia12 = آروي | dia13 = ملبار جي تَمِل (معدوم) | notice = IPA | sign = اشاري واري تَمِل | glotto = tami1289 | glottoname = جديد | glottorefname = Tamil | glotto2 = oldt1248 | glottoname2 = قديم تَمِل }} '''تَامِل''' يا '''تمل''' (தமிழ்) هڪ [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي]] آهي،<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj.|url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil|website=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=24 January 2023}}</ref> جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي تَامِل ماڻهن پاران ڳالهائي ويندي آهي. اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين زندهه رهندڙ ڪلاسيڪل ٻولين مان هڪ آهي،<ref name="Circulation and the Historical Geog2">{{citation |last=Stein|first=B.|title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country|journal=The Journal of Asian Studies|volume=37|issue=1|year=1977|pages=7–26|jstor=2053325|doi=10.2307/2053325|s2cid=144599197}}. "Tamil is one of the two longest-surviving classical languages in India" (p. 7).</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}. "one of India's two classical languages, alongside the more widely known Indo-Aryan language Sanskrit".</ref> جن جو وجود 300 ق.م. کان تصديق ٿيل آهي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246|s2cid=162291987 }} at p. 610</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> تَمِل ڏکڻ هندستان ۾ شروعاتي سامونڊي واپارين لاءِ ٻولي هئي. ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ تَمِل لکتون مليون آهن. تَمِل ادب جو سڀ کان پراڻو ڪم آھي '''سَنگَم اَدَب'''، جيڪو نہ سرف ھڪڙو قديم ادب آھي جيڪو 2000 نظمن تي مشتَمِل آھي پر ھڪ تاريخي دستاويز پڻ آھي. تَمِل رسم الخط تَمِل برهمي مان ترقي ڪيو ۽ پوء وٽيلوتو رسم الخط استعمال ڪيو ويو جيستائين موجوده رسم الخط کي معياري نه ڪيو ويو. ٻولي جي گڏجاڻي مورفولوجي سان هڪ الڳ ئي نحوي جوڙجڪ آهي، جيڪا پيچيده لفظن جي جوڙجڪ جي اجازت ڏئي ٿي. تَامِل ڀارتي رياست [[تامل ناڊو|تَمِل ناڊو]] ۽ پڊوچيري جي يونين علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي، ان سان گڏوگڏ ٻه خودمختيار قومن، [[سينگاپور]] ۽ [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. تَمِل ڳالهائيندڙ ڊاسپورا برادريون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ موجود آهن. تَمِل پهرين ٻولي هئي جنهن کي سال 2004ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان هندستان جي ڪلاسيڪل ٻولي طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06|title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school|url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/|access-date=2025-03-02|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == درجابندي == {{مک|دراوڙي ٻوليون}} '''[[تامل ٻولي|تامل]]'''، [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. دراوڙي ٻوليون لڳ ڀڳ 26 ٻولين تي مشتمل هڪ لساني خاندان آهي، جنهن جون ٻوليون بنيادي طور [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جون مقامي ٻوليون آهن.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> تامل کي [[تامل ٻوليون|تامل ٻولين جي ذيلي خاندان]] جو حصو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ خود تامل کان علاوه لڳ ڀڳ 35 نسلي ۽ لساني گروهن جون ٻوليون شامل آهن.<ref>Perumal, A. K. (2005). ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref> انهن ۾ [[ايرولا ٻولي|ايرولا]] ۽ [[ييروڪولا ٻولي|ييروڪولا]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن (ڏسو: [[اٿنولاگ]]). تامل جي سڀ کان ويجهي وڏي لاڳاپيل ٻولي [[مليالم ٻولي|مليالم]] آهي. انهن ٻنهي ٻولين ۾ لساني علحدگيءَ جو عمل لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |year=2010 |publisher=Elsevier |page=297}}</ref> جيتوڻيڪ تامل ۽ مليالم جي وچ ۾ موجود ڪيترائي فرق ظاهر ڪن ٿا ته اولهه واري لهجي جي علحدگيءَ جون پاڙون قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿيون،<ref name="malayalamorigin">{{cite journal |last=Menon |first=A. G. |title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster *ṉt |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=53 |page=87 |doi=10.1017/S0041977X00021285 |s2cid=131480876}}</ref> پر مليالم جي هڪ الڳ ۽ خودمختيار ٻوليءَ جي صورت ۾ ارتقا جو عمل تيرهين يا چوڏهين صدي عيسويءَ تائين مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970|p=21}}</ref> ان کان علاوه [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] پڻ تامل سان نسبتاً ويجهو لساني تعلق رکي ٿي ۽ قديم تامل جي رسمي صورت سان ڪجهه بناوٽي ۽ لساني خصوصيتون مشترڪ رکي ٿي. جيتوڻيڪ ڪنڙ ۽ تامل جي وچ ۾ ڪيترائي فرق موجود آهن، پر ڪنڙ پنهنجي قديم لساني پاڙن جون ڪيتريون ئي خصوصيتون اڃا تائين محفوظ رکيون آهن. هندستان جي ڏاکڻين ٻولين جي خاندان سان تعلق رکڻ ۽ هندستان جي اترين علائقن جي نسبتاً ويجهو هجڻ سبب ڪنڙ ۾ پڻ، مليالم وانگر، [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. تامل ۾ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ ڪنڙ ۾ ٿوري يا ڪنهن خاص تبديليءَ کان سواءِ محفوظ رهيا آهن. ان مان ٻنهي ٻولين جي تاريخي ۽ لساني مشابهت ظاهر ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ جديد ڳالهائڻ جي طريقن ۾ تامل اندر مختلف تبديليون اچي چڪيون آهن.{{sfn|Mahadevan|2003}}{{page needed|date=July 2024}} == تاريخ == [[فائل:Civiltà_thamirabani,_reperti_da_adhichanallur,_02.jpg|thumb|left|[[چنائي جو سرڪاري عجائب گهر|چنائي جي سرڪاري عجائب گهر]] ۾ [[آديچنلور]] مان هٿ آيل آثار]] [[فائل:Keezhadi excavation.jpg|thumb|left|[[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ]]]] === ڏند ڪٿائي شروعات === [[فائل:Tamil Inscriptions.jpg|thumb|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي تامل براهمي لکت جي وضاحت؛ هيءَ لکت [[سنگم دور]] سان منسوب آهي، جنهن جو اندازي وارو زمانو 400 قبل مسيح کان 200ع تائين ڄاڻايو وڃي ٿو.]] هندو ڌرمي ڏند ڪٿا موجب، تامل ٻولي يا ان جي ديويءَ واري شخصي صورت، [[تامل تائي]]، يعني «ماءُ تامل»، ڀڳوان [[شو]] پيدا ڪئي هئي. [[مروگن]]، جنهن کي تاملن جو ديوتا سمجهيو وڃي ٿو، تنهن رشي [[اگستيه]] سان گڏجي اها ٻولي ماڻهن تائين پهچائي.{{sfn|Ramaswamy|1997|p=87}} === تاريخي شروعات === تامل، ٻين [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] وانگر، بنيادي طور [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] مان ارتقا ڪئي آهي. امڪان آهي ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ٽين هزاري قبل مسيح جي لڳ ڀڳ ڳالهائي ويندي هئي، ممڪن طور [[گوداوري درياهه]] جي هيٺئين طاس جي ڀرپاسي واري علائقي ۾. مادي آثارن مان اشارو ملي ٿو ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ هندستان جي [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل ثقافتي مجموعن سان وابسته هئا.<ref>{{Harvnb|Southworth|2005|pp=249–250}}</ref> محقق تامل ٻوليءَ جي دستاويزي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهائين ٿا: قديم تامل (300 قبل مسيح کان 700ع)، وچئين دور جي تامل (700ع کان 1600ع) ۽ جديد تامل (1600ع کان موجوده زماني تائين).<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref> === براهمي رسم الخط === [[ڀارت جي آثار قديمه جي سروي]] پاران هندستان ۾ دريافت ڪيل لڳ ڀڳ هڪ لک لکتن مان اٽڪل 60 هزار [[تامل ناڊو]] ۾ مليون آهن. انهن مان گهڻيون تامل ٻوليءَ ۾ آهن، جڏهن ته رڳو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو لکتون ٻين ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[سنسڪرت]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۾ آهن.<ref>{{cite news |title=Students get glimpse of heritage |work=The Hindu |date=22 November 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064346/http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-date=18 May 2006 |url-status=dead}}</ref> 2004ع ۾ [[آديچنلور]] مان مٽيءَ جي وڏن دفني ٿانون ۾ دفن ٿيل ڪيترائي انساني ڍانچا هٿ آيا، جن سان لاڳاپيل ڪجهه آثارن جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 696 قبل مسيح تائين ڄاڻائي وئي آهي. انهن مان ڪن ٿانون تي [[تامل براهمي رسم الخط]] ۾ لکتون پڻ مليون، جڏهن ته ڪجهه ٿانون ۾ اهڙا انساني ڍانچا هئا، جن کي تامل نسل سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Christy2019">{{cite journal |last=Christy |first=Agatha |year=2019 |title=A Study About Archaeological Survey in Adichanallur |journal=International Journal of Research in Engineering, Science and Management |volume=2 |pages=158–169 |url=https://www.ijresm.com/Vol.2_2019/Vol2_Iss11_November19/IJRESM_V2_I11_33.pdf}}</ref> 2017ع کان 2018ع جي وچ ۾ [[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ|ڪيزهادي]] مان 5,820 آثار هٿ آيا. انهن جا نمونا [[ميامي]]، [[فلوريڊا]] ۾ واقع بيٽا ايناليٽڪ اداري ڏانهن [[ايڪسيلريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري]] ذريعي عمر جي تعين لاءِ موڪليا ويا. تامل براهمي لکتن سان لاڳاپيل هڪ نموني بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اهو لڳ ڀڳ 580 قبل مسيح جو آهي.<ref>{{cite web |title=Keeladi |url=https://www.tnarch.gov.in/keeladi |website=Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu}}</ref><ref>{{cite web |last=Gershon |first=Livia |title=Archaeologists Unearth Ancient Dagger Linked to Enigmatic Indian Civilization |website=Smithsonian Magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/excavation-india-may-hold-clues-ancient-civilization-180978414/ |access-date=29 January 2022}}</ref> مؤرخ [[جان گائي]] موجب تامل، هندستان جي شروعاتي سامونڊي واپارين جي وچ ۾ رابطي جي گڏيل ٻولي هئي.<ref name="Scroll2015">{{cite web |title=Step aside, Gujaratis: Tamilians were India's earliest recorded maritime traders |website=Scroll.in |date=6 February 2015 |url=https://scroll.in/article/704603/Step-aside,-Gujaratis:-Tamilians-were-India's-earliest-recorded-maritime-traders}}</ref> [[براهمي رسم الخط]] ۾ لکيل تامل ٻوليءَ جون لکتون [[سري لنڪا]] ۾، ۽ واپاري شين تي [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ پڻ مليون آهن.<ref name="Egypt2007"/><ref name="Mahadevan2010">{{cite news |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=An epigraphic perspective on the antiquity of Tamil |work=The Hindu |date=24 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/An-epigraphic-perspective-on-the-antiquity-of-Tamil/article16265606.ece}}</ref> نومبر 2007ع ۾ قُصير القديم، جنهن کي قديم دور جي بندرگاهه [[ميوس هورموس]] سان سڃاتو وڃي ٿو، جي کوٽائيءَ مان پهرين صدي قبل مسيح جا مصري ٺڪر جا ٿانوَ مليا، جن تي قديم تامل براهمي لکتون موجود هيون.<ref name="Egypt2007">{{cite news |title=Tamil Brahmi script in Egypt |work=The Hindu |date=21 November 2007 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126154601/http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-date=26 November 2014 |access-date=5 January 2015}}</ref> [[بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل لفظ|بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل ڪجهه لفظن]] جا امڪاني مثال پڻ موجود آهن، جن کي 500 قبل مسيح کان اڳ واري زماني سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن کي تامل ٻوليءَ جي سڀ کان قديم ممڪن شاهدين مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Rabin438">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies'', p. 438.</ref> === قديم تامل === {{مک|قديم تامل ٻولي}} [[فائل:Mangulam inscription.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] لکت، جيڪا [[سنگم دور]] سان منسوب آهي؛ اندازي موجب 400 قبل مسيح کان 200ع تائين.]] قديم تامل ٻوليءَ جو دور ٽين صدي قبل مسيح کان اٺين صدي عيسويءَ تائين پکڙيل آهي. قديم تامل جا سڀ کان پراڻا لکيل آثار مختصر لکتن جي صورت ۾ ملن ٿا، جيڪي [[براهمي رسم الخط]] جي هڪ خاص صورت، يعني [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] ۾ لکيل آهن.<ref>{{Harvnb|Mahadevan|2003|pp=90–95}}</ref> قديم تامل جو سڀ کان پراڻو ڊگهو متن ''[[تولڪاپيم]]'' آهي، جيڪو تامل گرامر ۽ شاعريءَ جي اصولن بابت هڪ ابتدائي تصنيف آهي. ان جي سڀ کان پراڻن حصن جي تاريخ ٻي صدي قبل مسيح جي پوئين دور تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref> قديم تامل ادب جون ڪيتريون ئي ٻيون تخليقون پڻ محفوظ رهيون آهن. انهن ۾ 2,381 نظمن جو هڪ مجموعو شامل آهي، جنهن کي گڏيل طور [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. انهن نظمن جي تاريخ عام طور پهرين صدي قبل مسيح کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973"/> === وچئين دور جي تامل === {{مک|وچئين دور جي تامل ٻولي}} [[فائل:Tanjavur Tamil Inscription2.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[تنجاور]] ۾ [[برهديشور مندر]] تي [[چولا سلطنت|چولا دور]] جون لڳ ڀڳ 1000ع جون پٿر تي اُڪريل وچئين دور جي تامل لکتون، جيڪي [[وٽيلوتو رسم الخط]] سان لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.]] [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان [[وچئين دور جي تامل ٻولي|وچئين دور جي تامل]] ۾ تبديليءَ جو عمل عام طور اٺين صدي عيسويءَ تائين مڪمل ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Lehmann1998"/> هن تبديليءَ دوران ٻوليءَ جي آوازن ۽ گرامر ۾ ڪيتريون ئي اهم تبديليون آيون. صوتياتي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلين ۾ «آيتَم» (ஃ) نالي هڪ پراڻي صوتيي جو لڳ ڀڳ ختم ٿي وڃڻ،<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|p=194}}</ref> لثوي ۽ ڏندن وٽ ادا ٿيندڙ نڪ وارن آوازن جو پاڻ ۾ ضم ٿيڻ،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=132–133}}</ref> ۽ لثوي بندشي آواز جو هڪ رائي يا راءَ جهڙي آواز ۾ تبديل ٿيڻ شامل هو.<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|pp=213–215}}</ref> گرامر جي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلي حال زماني جي ظهور هئي. حال زمانو فعل «ڪِل» (''kil''؛ கில்) مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو، جنهن جي معنيٰ «ممڪن هجڻ» يا «واقع ٿيڻ» آهي. قديم تامل ۾ هي فعل ڪنهن عمل جي تمام ٿوري مدت تائين جاري رهڻ يا غير مستقل هجڻ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. عام طور اهو «ن» (''ṉ''؛ ன்) جهڙي زماني جي نشاندهي ڪندڙ عنصر سان گڏ استعمال ٿيندو هو. وچئين دور جي تامل ۾ هي استعمال اڳتي هلي حال زماني جي علامت «ڪِنرَ» (''kiṉṟa''؛ கின்ற) ۾ تبديل ٿيو، جنهن ۾ عمل جي نوعيت ۽ زماني جون پراڻيون علامتون گڏجي ويون.<ref>{{cite journal |last=Rajam |first=V. S. |title=The Duration of an Action—Real or Aspectual? The Evolution of the Present Tense in Tamil |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1985 |volume=105 |issue=2 |pages=277–291 |doi=10.2307/601707 |jstor=601707}} خاص طور صفحا 284–285.</ref> === جديد تامل === ''[[ننول]]'' اڄ به جديد ادبي تامل لاءِ معياري گرامر جي حيثيت رکي ٿو. ان ڪري جديد ادبي تامل جو بنياد جديد ڳالهائجندڙ تامل بدران تيرهين صديءَ جي وچئين دور واري تامل تي قائم آهي.<ref>{{Harvnb|Shapiro|Schiffman|1983|p=2}}</ref> ان جي ابتڙ، روزمره ڳالهائجندڙ تامل ۾ ڪيتريون ئي تبديليون آيون آهن. مثال طور، جديد تامل ۾ فعلن جي منفي گردان جو پراڻو طريقو استعمال کان ٻاهر ٿي ويو آهي.<ref>{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=100}}</ref> ان جي بدران نفيءَ جو اظهار لفظن جي صرفي بناوت يا جملي جي نحوي ترتيب ذريعي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Steever|2005|pp=107–108}}</ref> جديد ڳالهائجندڙ تامل ۾ صوتياتي تبديليون پڻ نظر اچن ٿيون. انهن ۾ خاص طور لفظ جي شروعاتي ۽ وچين هنڌن تي بلند مصوتن جي اچار ۾ هيٺاهينءَ ڏانهن لاڙو،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|p=125}}</ref> ۽ بندشي آوازن جي وچ ۾ يا بندشي ۽ رائي آوازن جي وچ ۾ ايندڙ مصوتن جو ختم ٿي وڃڻ شامل آهي.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=122–123}}</ref> يورپي ٻولين سان رابطي جو اثر تامل جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ ٻنهي صورتن تي پيو. لکيل تامل ۾ آيل تبديلين ۾ يورپي طرز جي بيهڪ وارين نشانين جو استعمال ۽ اهڙن وينجن جي ميلاپن جو رواج شامل آهي، جيڪي وچئين دور جي تامل ۾ جائز نه هئا. لکيل تامل جي نحوي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون، جن ۾ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ نون مددگار فعلن، وڌيڪ پيچيده جملن ۽ لفظن جي نسبتاً مقرر ترتيب جو ظهور شامل آهي. اها ترتيب ڪجهه لحاظ کان [[انگريزي ٻولي]] جي نحوي بناوت ۽ جملن ۾ مختلف جزن جي ڪردار سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kandiah |first=T. |title=Standard Language and Socio-Historical Parameters: Standard Lankan Tamil |journal=International Journal of the Sociology of Language |year=1978 |issue=16 |doi=10.1515/ijsl.1978.16.59 |s2cid=143499414}} خاص طور صفحا 65–69.</ref> 1578ع ۾ پورچوگالي عيسائي مبلغن قديم تامل رسم الخط ۾ ''[[تمبيرن ونڪم]]'' نالي دعائن جو ڪتاب شايع ڪيو. ان سان تامل هندستان جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي وئي، جنهن ۾ ڪتاب ڇاپيو ۽ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Madhavan |first=Karthik |title=Tamil saw its first book in 1578 |work=The Hindu |date=20 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece}}</ref> [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''[[تامل لغت]]'' هندستاني ٻولين جي شروعاتي وڏين لغتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite news |last=Kolappan |first=B. |title=Delay, howlers in Tamil Lexicon embarrass scholars |work=The Hindu |date=22 June 2014 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/delay-howlers-in-tamil-lexicon-embarrass-scholars/article6138747.ece |access-date=25 December 2014}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لساني پاڪيزگي]] جي هڪ مضبوط تحريڪ اڀري، جيڪا اڳتي هلي [[خالص تامل تحريڪ]] جي صورت اختيار ڪري وئي. هن تحريڪ جو مقصد تامل مان سنسڪرت سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Ramaswamy1997">{{Harvnb|Ramaswamy|1997}}</ref> هن تحريڪ کي ڪجهه [[دراوڙي سياسي جماعتون|دراوڙي سياسي جماعتن]] جي حمايت پڻ حاصل ٿي.{{sfn|Ramaswamy|1997}} ان جي نتيجي ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترن ئي لفظن جي جاءِ تي تامل جا متبادل لفظ رائج ڪيا ويا، جيتوڻيڪ سنسڪرت مان آيل ڪيترائي لفظ اڄ به تامل ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون.<ref>''India 2001: A Reference Annual 2001''. Research, Reference and Training Division، Publications Division، Ministry of Information and Broadcasting، Government of India، New Delhi.</ref> == جاگرافيائي ورڇ == [[تامل ٻولي]] [[ڀارت]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] ۾ رهندڙ اڪثريتي آباديءَ جي مکيه ٻولي آهي. ساڳيءَ طرح اها [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اترئين]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀرئين]] صوبن جي اڪثريتي آباديءَ جي پڻ بنيادي ٻولي آهي. ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪيرالا]]، [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]]، [[دهلي]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] ۾ پڻ اقليتي برادريون تامل ڳالهائين ٿيون. سري لنڪا جي ٻين علائقن، جهڙوڪ [[ڪولمبو]] ۽ [[وچيون صوبو، سري لنڪا|وچئين صوبي]] جي جابلو علائقن ۾ به تامل ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين [[ڪيرالا]] ۾ تامل يا ان جا مختلف لهجا انتظامي ڪمن، ادب ۽ عام ڳالهه ٻولهه ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين ڏکڻ [[آنڌرا پرديش]] جي [[چتور ضلعو|چتور]] ۽ [[نيلور ضلعو|نيلور]] ضلعن مان مليل لکتن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ جو وسيع استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="Talbot 2001 27–37"/> ڏهين کان چوڏهين صدي عيسويءَ دوران ڏکڻ [[ڪرناٽڪ]] جي [[ڪولار ضلعو|ڪولار]]، [[ميسور]]، [[مانڊيا]] ۽ [[بنگلورو]] جهڙن علائقن ۾ پڻ تامل ٻولي لکتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{Harvnb|Murthy|Rao|Veluthat|Bari|1990|pp=85–106}}</ref> هن وقت [[ملائيشيا]]، [[سنگاپور]]، [[فلپائن]]، [[ماريشس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[انڊونيشيا]]،<ref>{{Harvnb|Ramstedt|2004|p=243}}</ref> [[ٿائيلينڊ]]،<ref>{{Harvnb|Kesavapany|Mani|Ramasamy|2008|p=60}}</ref> [[ميانمار]]، [[برونائي]] ۽ [[ويٽنام]] ۾ تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون آباد آهن، جن مان گهڻن جا ابا ڏاڏا نوآبادياتي دور ۾ انهن ملڪن ڏانهن لڏي ويا هئا. انهن برادرين کي گڏيل طور [[پرڏيهي تامل برادريون|پرڏيهي تامل برادرين]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. ملائيشيا ۾ تامل، انگريزي، ملئي ۽ مينڊرين ٻولين سان گڏ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="TamilSchools">{{cite web |title=Tamil Schools |url=http://www.indianmalaysian.com/education.htm |website=Indianmalaysian.com |access-date=28 July 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Ghazali |first=Kamila |year=2010 |title=National Identity and Minority Languages |website=UN Chronicle |publisher=United Nations |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/national-identity-and-minority-languages |access-date=28 January 2021}}</ref> [[پاڪستان]] جي شهر [[ڪراچي]] ۾ پڻ [[پاڪستاني تامل|تامل ڳالهائيندڙن جي هڪ وڏي برادري]] موجود آهي. ان ۾ تامل ڳالهائيندڙ [[هندو ڌرم|هندو]]،<ref name="TNP">{{cite news |last=Shahbazi |first=Ammar |title=Strangers to Their Roots and Those Around Them |work=The News |date=20 March 2012 |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617043012/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-date=17 June 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="PHP">Sunny, Sanjesh (21 September 2010). [https://pakistanhindupost.blogspot.com/2010/09/picture-of-tamil-hindus-in-karachi.html Tamil Hindus in Karachi]. ''Pakistan Hindu Post''.</ref> [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[اسلام|مسلمان]] شامل آهن. انهن ۾ سري لنڪا مان لڏي آيل ڪجهه تامل ڳالهائيندڙ مسلمان پناهگير پڻ شامل آهن.<ref name="HBL">Raman, B. (15 July 2002). [http://www.thehindubusinessline.com/2002/07/15/stories/2002071500050800.htm Osama's shadow on Sri Lanka?]. ''The Hindu Business Line''.</ref> ڪراچي جي [[مدراسي پاڙو|مدراسي پاڙي]] واري آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 100 تامل هندو خاندان آباد هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهي خاندان تامل سان گڏ [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پڻ ڳالهائين ٿا ۽ پنهنجي تامل ٻوليءَ تي سٺي مهارت رکن ٿا.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Sumit |title=For Tamil cuisine, away in Pakistan |work=The Hindu |date=3 November 2018 |url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/for-tamil-cuisine-away-in-pakistan/article25414464.ece |access-date=12 July 2019}}</ref> [[ري يونيون]]، [[گيانا]]، [[فجي]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] ۾ پڻ ڪيترن ماڻهن جا نسلي ۽ خانداني لاڳاپا تامل آباديءَ سان آهن،<ref name="ucberkeleydiaspora">{{cite web |last=McMahon |first=Suzanne |title=Overview of the South Asian Diaspora |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327123838/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-date=27 March 2011 |access-date=23 April 2008}}</ref> پر انهن مان رڳو ٿورا ماڻهو اڄ به تامل ڳالهائين ٿا. [[ري يونيون]] ۾، جيڪو [[فرانس]] جي انتظام هيٺ آهي، ماضيءَ ۾ تامل ٻولي سکڻ ۽ عوامي هنڌن تي استعمال ڪرڻ تي پابندي هئي. هاڻي اتي شاگرد ۽ بالغ ماڻهو ٻيهر تامل ٻولي سکي رهيا آهن.<ref name="ucberkeleydiaspora1">{{cite web |last=Ghasarian |first=Christian |title=Indentured immigration and social accommodation in La Réunion |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511142452/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-date=11 May 2011 |access-date=8 January 2010}}</ref> تامل ٻولي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] مان لڏي ويل ماڻهن ۽ انهن جي اولاد پاران [[ڪئناڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل عرب امارات]]، [[برطانيا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. انهن ملڪن ۾ [[ڪئناڊا ۾ تامل برادري|ڪئناڊائي تامل]]، [[آمريڪا ۾ تامل برادري|آمريڪي تامل]]، [[برطانيا ۾ تامل برادري|برطانوي تامل]] ۽ [[آسٽريليا ۾ تامل برادري|آسٽريلوي تامل]] برادرين جو وجود تامل ٻوليءَ جي عالمي پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو. == حيثيت == {{پڻ ڏسو|تامل ڳالهائيندڙن جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون}} === سرڪاري حيثيت === <gallery> File:Raja (elephant) in Sri Lankan Rupee bank notes.JPG|سري لنڪا جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. File:Mauritius currency.jpg|[[ماريشس]] جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها ملڪ جي سڃاتل اباڻين ٻولين مان هڪ آهي. File:India new 500 INR, MG series, 2016, reverse.jpg|ڀارتي ڪرنسي نوٽن جي ٻولين واري خاني ۾ تامل، درج ڪيل 15 ٻولين مان هڪ آهي. اها [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ پڻ شامل آهي ۽ [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. </gallery> [[فائل:CEY-23-Government of Ceylon-5 Rupees (1929).jpg|thumb|1929ع ۾ سيلون، يعني موجوده سري لنڪا، جي حڪومت پاران جاري ڪيل پنج رپين جو ڪرنسي نوٽ.]] [[تامل ٻولي]] ڀارت جي رياست [[تامل ناڊو]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ شامل 22 تسليم ٿيل ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="Eight">{{cite web |title=Eighth Schedule |url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S8.pdf |publisher=Government of India |access-date=5 December 2023}}</ref> اها [[پڊوچيري]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] جهڙن ڀارتي مرڪزي انتظام هيٺ علائقن ۾ پڻ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Ramamoorthy |first=L. |title=Multilingualism and Second Language Acquisition and Learning in Pondicherry |website=Language in India |date=February 2004 |url=http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html |access-date=16 August 2007}}</ref><ref>{{cite web |last=Sunwani |first=Vijay K. |title=Amazing Andamans and North-East India: A Panoramic View of States, Societies and Cultures |website=Language in India |date=February 2007 |url=http://www.languageinindia.com/feb2007/northeasternstates.pdf |access-date=16 August 2007}}</ref> تامل [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[سري لنڪا]] ۾ تامل، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] سان گڏ سرڪاري ۽ قومي ٻوليءَ جي حيثيت رکي ٿي.<ref name="languagesdept">{{cite web |title=Department of Official Languages |publisher=Government of Sri Lanka |url=http://www.languagesdept.gov.lk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106094214/http://www.languagesdept.gov.lk/%20 |archive-date=6 January 2019 |url-status=dead |access-date=13 September 2012}}</ref> ڀارت جي رياست [[هرياڻا]] ۾ هڪ زماني ۾ تامل کي نالي ماتر ٻي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي هئي. چيو وڃي ٿو ته اهو فيصلو [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] سان سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڪيو ويو هو، جيتوڻيڪ هرياڻا ۾ تامل ڳالهائيندڙن جي ڪنهن نمايان آباديءَ جو ثبوت موجود نه هو. 2010ع ۾ تامل جي جاءِ تي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي اها حيثيت ڏني وئي.<ref>{{cite news |last=Bharadwaj |first=Ajay |title=Punjabi edges out Tamil in Haryana |work=DNA India |date=7 March 2010 |url=http://www.dnaindia.com/india/1356124/report-punjabi-edges-out-tamil-in-haryana}}</ref> ان کان علاوه، [[ڀارت جي حڪومت]] آڪٽوبر 2004ع ۾ قديم ۽ ڪلاسيڪي ٻولين کي قانوني طور خاص حيثيت ڏيڻ جو انتظام متعارف ڪرايو. ڪيترين تامل تنظيمن جي حمايت سان هلندڙ سياسي مهم کان پوءِ تامل ڀارت جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي، جنهن کي باضابطه طور [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] تسليم ڪيو ويو.<ref name="dmkpolitics2">{{cite news |last=Dutta |first=Sujan |title=Classic case of politics of language |work=The Telegraph |date=28 September 2004 |url=http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-url=https://archive.today/20130203214540/http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-date=3 February 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="historyofdemand">{{cite magazine |last=Viswanathan |first=S. |title=Recognising a classic |magazine=Frontline |date=October 2004 |url=https://frontline.thehindu.com/static/html/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926212522/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-date=26 September 2007}}</ref> ان وقت جي ڀارتي صدر [[عبدالڪلام]]، جيڪو پاڻ به تامل هو، 6 جون 2004ع تي [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي ٻنهي ايوانن جي گڏيل اجلاس ۾ تامل کي ڪلاسيڪي ٻوليءَ جي حيثيت ڏيڻ بابت اعلان ڪيو. ان کان پوءِ سيپٽمبر 2004ع ۾ ان فيصلي بابت خبرون سامهون آيون ۽ آڪٽوبر ۾ اها حيثيت باضابطه طور منظور ڪئي وئي.<ref name="LanguageInIndia">{{cite journal |last=Thirumalai |first=M. S. |title=Tradition, Modernity and Impact of Globalization – Whither Will Tamil Go? |journal=Language in India |volume=4 |date=November 2004 |url=http://www.languageinindia.com/nov2004/tamilglobalization1.html |access-date=17 November 2007}}</ref><ref name="BBCClassical">{{cite news |title=India sets up classical languages |work=BBC News |date=17 September 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3667032.stm}}</ref><ref>{{cite news |title=Sanskrit to be declared classical language |work=The Hindu |date=28 October 2005 |url=https://web.archive.org/web/20051030050314/http://www.hindu.com/2005/10/28/stories/2005102809281200.htm}}</ref> === تعليم === [[ملائيشيا]] ۾ 543 سرڪاري پرائمري اسڪول اهڙا آهن، جن ۾ تعليم مڪمل طور [[ملائيشيا ۾ تامل ميڊيم پرائمري اسڪول|تامل ٻوليءَ جي ذريعي]] ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Language Shift in the Tamil Communities of Malaysia and Singapore: The Paradox of Egalitarian Language Policy |publisher=University of Pennsylvania |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/540/handouts/sparadox/sparadox.html |access-date=13 September 2012}}</ref> [[ميانمار]] ۾ پڻ تامل ميڊيم اسڪول قائم ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون آهن، ته جيئن اتي لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال اڳ آباد ٿيندڙ تامل برادريءَ جي اولاد کي مڪمل طور پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم ملي سگهي.<ref name="bbcmyanmar">{{cite news |title=Myanmar's Tamils seek to protect their identity |work=BBC News |date=6 March 2014 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25438275}}</ref> [[ڪئناڊا]] ۾ ڪجهه مقامي اسڪول بورڊن ۽ وڏين يونيورسٽين ۾ تامل ٻولي هڪ تعليمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي. [[ڪئناڊا جي پارليامينٽ]] جنوري مهيني کي «تامل ورثي جو مهينو» قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Statement by the Prime Minister of Canada on Thai Pongal |publisher=Government of Canada |date=13 January 2017 |url=http://www.pm.gc.ca/eng/news/2017/01/14/statement-prime-minister-canada-thai-pongal}}</ref><ref>{{cite news |title=Canada officially declares pride in its Tamils, passes Bill calling for Tamil Heritage Month |work=The News Minute |date=8 October 2016 |url=http://www.thenewsminute.com/article/canada-officially-declares-pride-its-tamils-passes-bill-calling-tamil-heritage-month-51059 |access-date=6 August 2017}}</ref> [[ڏکڻ آفريڪا جو آئين|ڏکڻ آفريڪا جي آئين]] جي پهرين باب جي آرٽيڪل 6(ب) تحت تامل ٻوليءَ کي خاص تحفظ ۽ واڌاري جي حيثيت حاصل آهي. اها [[ڪوازولو ناتال]] صوبي جي اسڪولن ۾ هڪ مضمون طور پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of South Africa |publisher=Constitutional Court of South Africa |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064102/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-date=18 May 2006 |access-date=5 August 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Five Indian languages reinstated as official subjects in South African schools |work=Jagran Josh |date=21 March 2014 |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1 |access-date=6 August 2017}}</ref> تازن سالن ۾ [[فرانس جا سمنڊ پار علائقا|فرانس جي سمنڊ پار کاتي]] [[ري يونيون]] جي اسڪولن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ کي پڙهائيءَ جي هڪ مضمون طور متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Srivatsa |first=Sharath S. |title=For these islanders, a reunion with Tamil |work=The Hindu |date=8 January 2017 |url=https://www.thehindu.com/news/national/For-these-islanders-a-reunion-with-Tamil/article17009446.ece |access-date=6 August 2017}}</ref> === عوامي ابلاغ جا ذريعا === {{پڻ ڏسو|تامل سئنيما}} تامل ٻوليءَ ۾ ڇپجندڙ اخبارون ۽ ٻيا اشاعتي ذريعا وڏي پيماني تي موجود آهن. 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون. تامل ٻوليءَ ۾ ڊجيٽل ابلاغي مواد پڻ وڏي مقدار ۾ موجود آهي، جنهن ۾ خاص طور فلمون نمايان حيثيت رکن ٿيون.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == لهجا == [[فائل:Jambai Tamil Brahmi.jpg|thumb|upright=1.81|[[تامل ناڊو]] جي [[ولپورم ضلعو|ولپورم ضلعي]] ۾ [[تروڪوئيلور]] ڀرسان [[اٿيمان نيدومان انجي]] سان لاڳاپيل جمبائي جي تامل براهمي لکت، جيڪا شروعاتي [[تامل سنگم دور|سنگم دور]] سان منسوب ڪئي وئي آهي (لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح).]] {{Listen | type = speech | header = | filename = Oppaari Song.ogg | title = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ «اوپاري» گيت | description = «اوپاري» موت جي موقعي تي عورتن پاران ڳايو ويندڙ سوڳوار گيت آهي. هن رڪارڊنگ ۾ هڪ ماءُ پنهنجي پٽ جي وفات تي ڏک ۽ ماتم جو اظهار ڪري ٿي. | filename2 = Ta-ponnagaram.ogg | title2 = پدومائي پيتن جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» | description2 = [[پدومائي پيتن]] جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» جي آڊيو رڪارڊنگ، جنهن ۾ ٻين ٻولين مان ورتل ڪجهه لفظن جا مثال پڻ ملن ٿا. }} === علائقائي فرق === {{پڻ ڏسو|سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا ۾ هندستاني تامل لهجو}} [[تامل ٻولي]] جي [[سماجي لسانيات|سماجي لسانياتي]] صورتحال جي هڪ اهم خصوصيت [[دو سطحي لساني استعمال]] (''Diglossia'') آهي. ان مان مراد هڪ ئي ٻوليءَ جي ٻن الڳ صورتن جو استعمال آهي، جن ۾ هڪ اعليٰ يا رسمي صورت ۽ ٻي عام يا غير رسمي صورت هوندي آهي. انهن صورتن جو استعمال سماجي ۽ معاشي حيثيت سميت مختلف سماجي حالتن موجب بدلجي سگهي ٿو.<ref>Arokianathan, S. [http://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html Writing and Diglossic: A Case Study of Tamil Radio Plays]. [https://web.archive.org/web/20070928092717/https://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html محفوظ ڪيل نسخو]، 28 سيپٽمبر 2007ع.</ref><ref>{{cite journal |last1=Steever |first1=S. B. |last2=Britto |first2=F. |title=Diglossia: A Study of the Theory, with Application to Tamil |journal=Language |year=1988 |volume=64 |issue=1 |pages=152–155 |doi=10.2307/414796 |jstor=414796}}</ref> تامل ٻوليءَ جا مختلف لهجا بنيادي طور هڪ ٻئي کان انهن صوتياتي تبديلين ۽ آوازن جي ڦيرڦار سبب مختلف آهن، جيڪي [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان ارتقا دوران پيدا ٿيون. مثال طور، «هتي» لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ قديم ادبي تامل يا «سينتامل» (''Centamil'') ۾ «اِنگُ» (''iṅku'') آهي، جيڪو [[ڪوئمبتور]] جي [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو لهجي]] ۾ «اِنگوُ» (''iṅkū'')، [[تنجاور]] ۽ [[پالڪاڊ]] جي لهجن ۾ «اِنگا» (''inga'') ۽ [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي ڪجهه تامل لهجن]] ۾ «اِنگائي» (''iṅkai'') جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي. قديم تامل جو لفظ «اِنگڻ» (''iṅkaṇ'')، جنهن ۾ «ڪڻ» (''kaṇ'') جي معنيٰ «جاءِ» يا «هنڌ» آهي، [[ترونيلويلي]] جي لهجي ۾ «اِنگني» (''iṅkane'') جو بنياد بڻيو. ساڳيءَ طرح قديم تامل جو لفظ «اِنگِٽُ» (''iṅkiṭṭu'')، [[مدورائي]] جي لهجي ۾ «اِنگُٽُ» (''iṅkuṭṭu'') ۽ ڪجهه اترين لهجن ۾ «اِنگٽي» (''iṅkaṭe'') جي صورت ۾ ملي ٿو. اڄ به ڪوئمبتور جي علائقي ۾ «اَڪَٽا» (''akkaṭṭa'') جو استعمال عام ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ «اها جاءِ» آهي. جيتوڻيڪ تامل ٻوليءَ جي مختلف لهجن جي لفظي ذخيري ۾ تمام وڏا فرق نه آهن، پر ڪجهه استثنا موجود آهن. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجن ۾ ڪيترائي اهڙا لفظ ۽ گرامري صورتون محفوظ آهن، جيڪي هندستان ۾ روزمره جي تامل ڳالهه ٻولهه ۾ استعمال نٿيون ٿين.<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref><ref name="AnnamalaiSteever1998">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|pp=100–128}}</ref> ان کان علاوه، انهن لهجن ۾ ڪجهه لفظ هندستاني تامل جي ڀيٽ ۾ ٿوري مختلف معنيٰ يا استعمال سان پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Zvelebil |first=K. |title=Some features of Ceylon Tamil |journal=Indo-Iranian Journal |year=1966 |volume=9 |issue=2 |page=113 |doi=10.1163/000000066790086440}}</ref> تامل ٻوليءَ جي اهم لهجن ۾ هندستان اندر [[تنجائي تامل لهجو|تنجائي تامل]]، [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو تامل]]، [[مدراس تامل لهجو|مدراس تامل]]، [[مدورائي تامل لهجو|مدورائي تامل]]، [[نيلائي تامل لهجو|نيلائي تامل]] ۽ ڪماري تامل شامل آهن. [[سري لنڪا]] ۾ [[بٽيڪالوا تامل لهجو]]، [[جافنا تامل لهجو]] ۽ [[نيگومبو تامل لهجو]] ڳالهائجن ٿا، جڏهن ته [[ملائيشيا]] ۾ [[ملائيشيائي تامل]] رائج آهي. ==== ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جا فرق ==== {{پڻ ڏسو|تامل ۾ هند آريائي ٻولين مان ورتل لفظ|سري لنڪا جي تامل ۾ ڌارين ٻولين مان ورتل لفظ}} [[ڪيرالا]] جي [[پالڪاڊ ضلعو|پالڪاڊ ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجي ۾ [[مليالم ٻولي|مليالم]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. هن لهجي جي نحوي بناوت تي پڻ مليالم جو اثر پيو آهي ۽ ان جي اچار ۾ مليالم سان لاڳاپيل هڪ نمايان لهجو محسوس ٿئي ٿو. ساڳيءَ طرح [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل، تامل ناڊو جي ٻين علائقن ۾ ڳالهائجندڙ تامل کان پنهنجي مخصوص لفظن ۽ صوتياتي انداز سبب مختلف آهي. لفظن ۽ اچارن ۾ اهي فرق ايترا نمايان آهن جو ڪنياڪماري جي رهواسيءَ کي سندس ڳالهائڻ جي انداز مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو. [[هيبر آئينگر]] ۽ منڊيم لهجا انهن تامل [[ويشنو مت|ويشنو]] برادرين ۾ ڳالهائجن ٿا، جيڪي يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ڏانهن لڏي ويون هيون. انهن لهجن ۾ «ويشنو پريباشائي» (''Vaishnava paribasai'') جون ڪيتريون ئي خصوصيتون محفوظ آهن. اها تامل ٻوليءَ جي هڪ خاص صورت هئي، جيڪا نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ارتقا ڪئي ۽ جنهن ۾ ويشنو مت جا مذهبي ۽ روحاني قدر نمايان هئا.<ref>Thiru. Mu. Kovintācāriyar (1978). ''Vāḻaiyaṭi vāḻai''. Lifco، مدراس، ص 26–39.</ref> تامل سماج جي ڪيترين ئي [[ذات پات جو نظام|ذاتين]] جا پنهنجا مخصوص [[سماجي لهجو|سماجي لهجا]] (''Sociolects'') پڻ آهن، جيڪي روايتي طور انهن ذاتين جا گهڻا ماڻهو پنهنجي رهائش واري علائقي کان سواءِ استعمال ڪندا رهيا آهن. ڪيترين حالتن ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جي ڳالهائڻ جي انداز مان سندس ذات بابت اندازو لڳائڻ ممڪن هوندو آهي.<ref name="EB2007">{{cite encyclopedia |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=Tamil dialects |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2013 |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/581953/Tamil-language}}</ref> مثال طور، [[تامل برهمڻ]] عام طور ڪيترائي اهڙا لهجا ڳالهائين ٿا، جن کي گڏيل طور [[برهمڻ تامل لهجو|برهمڻ تامل]] چيو وڃي ٿو. انهن لهجن ۾ وينجن آوازن جو اچار نسبتاً نرم هوندو آهي ۽ ڪن وينجن جو حذف ٿيڻ پڻ عام آهي. انهن ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن جو تعداد به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان ورتل لفظ پڻ شامل آهن. == ڳالهائجندڙ ۽ ادبي صورتون == <!-- تامل رسم الخط ۾ موجود اکرن جي ظاهري ترتيب يا يونيڪوڊ بابت تبديلي ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخط جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Listen | type = speech | header = | filename = Thiruppugazh - Umbartharu - Hamsadhwani.wav | title = تروپوگژ – اُمبارترو – همسڌوني | description = [[تروپوگژ]] جي لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ واري ڀڳوان [[گڻيش]] جي ساراهه ۾ لکيل ڀڄن «اُمبارترو» جو ادبي تامل ۾ ڳايل نمونو، جيڪو همسڌوني راڳ ۾ آهي. | filename2 = Ta - குளிர் காய நேரமில்லை - அறிவுக் கதைகள் - ம.பொ.சிவஞானம்.ogg | title2 = شيوگنانم جون «اريوڪ ڪٿائيگل» | description2 = ادبي تامل جي اچار جو نمونو، جنهن ۾ [[ما. پو. سي.]] جي ويهين صديءَ جي ڪتاب «اريوڪ ڪٿائيگل» مان هڪ اقتباس پڙهيو ويو آهي. | filename3 = Ta-Senthamizh Nadu.ogg | title3 = ڀارتيءَ جو گيت «سينتامل ناڊو اينم» | description3 = [[سبرامنيم ڀارتي]] جي ويهين صديءَ ۾ لکيل گيت «سينتامل ناڊينم پودينلي» ۾ ادبي تامل جي اچار جو نمونو. }} مختلف علائقائي لهجن کان علاوه، [[تامل ٻولي]] جون جدا جدا اسلوبي صورتون پڻ موجود آهن. انهن ۾ قديم ٻوليءَ جي نموني تي ٻڌل ڪلاسيڪي ادبي صورت «سنگتامل» (''{{IAST|saṅkattamiḻ}}'')، جديد ادبي ۽ رسمي صورت «سينتامل» (''{{IAST|centamiḻ}}'') ۽ جديد [[عام ڳالهائجندڙ ٻولي|عام ڳالهائجندڙ]] صورت «ڪوڊونتامل» (''{{IAST|koṭuntamiḻ}}'') شامل آهن. اهي صورتون هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نه آهن، پر انهن جي وچ ۾ بتدريج تبديليءَ جو سلسلو موجود آهي، جنهن کي اسلوبي تسلسل چيو وڃي ٿو. مثال طور، «سينتامل» ۾ لکندي «سنگتامل» جي لفظي ذخيري مان لفظ استعمال ڪري سگهجن ٿا. ساڳيءَ طرح «ڪوڊونتامل» ۾ ڳالهائيندي ٻين ادبي يا رسمي صورتن سان لاڳاپيل لفظ ۽ گرامري بناوتون پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref>Schiffman, Harold (1997). [https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/messeas/diglossia/handbuk.html Diglossia as a Sociolinguistic Situation]. Florian Coulmas (مرتب)، ''The Handbook of Sociolinguistics''. لنڊن: Basil Blackwell، ص 205 ۽ ان کان پوءِ.</ref> جديد دور ۾ «سينتامل» عام طور رسمي لکڻين ۽ تقريرن ۾ استعمال ٿيندي آهي. مثال طور، درسي ڪتابن، [[تامل ادب]] جي وڏي حصي، عوامي تقريرن ۽ بحث مباحثن ۾ اها صورت استعمال ڪئي وڃي ٿي. جديد لکيل تامل جي بناوت ۾ قدامت پسند خصوصيتون پڻ موجود آهن، جنهن سبب ان جي ڄاڻ رکندڙ ماڻهو اٺين صدي عيسويءَ جون تامل لکتون به پڙهي سگهن ٿا.<ref>Tienken, Herman. ''Metaphony, or Height Harmony, in Written Tamil and Malayalam''، ص 53–66. [https://hermantieken.com/wp-content/uploads/2013/02/doc.pdf آن لائين متن].</ref> تنهن هوندي به، تازن دورن ۾ «ڪوڊونتامل» انهن شعبن ۾ پڻ وڌندڙ استعمال حاصل ڪيو آهي، جيڪي روايتي طور «سينتامل» سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، جديد دور جون گهڻيون فلمون، ناٽڪ ۽ ٽيليويزن توڙي ريڊيو تي پيش ٿيندڙ مقبول تفريحي پروگرام «ڪوڊونتامل» ۾ هوندا آهن. ڪيترائي سياستدان پڻ عوام سان وڌيڪ ويجهڙائي پيدا ڪرڻ لاءِ اها صورت استعمال ڪندا آهن. جديد دور ۾ «ڪوڊونتامل» جي وڌندڙ استعمال سبب ڳالهائجندڙ تامل جون ڪجهه غير سرڪاري «معياري» صورتون پڻ وجود ۾ آيون آهن. ڀارت ۾ معياري سمجهي ويندڙ «ڪوڊونتامل» ڪنهن هڪ علائقائي لهجي تي مڪمل طور ٻڌل نه آهي،<ref name="Standard restandard">{{cite journal |last=Schiffman |first=Harold |year=1998 |title=Standardization or restandardization: The case for 'Standard' Spoken Tamil |journal=Language in Society |volume=27 |issue=3 |pages=359–385 |doi=10.1017/S0047404598003030 |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/public/stantam/STANTAM.HTM |url-access=subscription}}</ref>{{وضاحت گهرجي|تاريخ=مئي 2022}} پر ان تي [[تنجاور]] ۽ [[مدورائي]] جي لهجن جو نمايان اثر پيو آهي. ڀارت ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ اڪثر [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] جا لفظ پڻ ملائي استعمال ڪيا ويندا آهن، جنهن مان «ٽينگلش» (''Tanglish'') نالي هڪ گڏيل لساني صورت پيدا ٿي آهي. اها خاص طور شهري علائقن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهي آهي. ان جي ابتڙ، [[سري لنڪا]] ۾ معياري ڳالهائجندڙ تامل جو بنياد [[جافنا]] جي لهجي تي آهي. === لفظي فرق === ڪجهه لفظ اهڙا آهن، جيڪي خاص طور ادبي تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «اَنّائي» (''annai'') — ماءُ * «اَلي» (''ali'') — پيش ڪرڻ يا آڇڻ * «اِيَلُم» (''iyalum'') — ممڪن * «اِلّم» (''illam'') — گهر * «ڪَرپي» (''karpi'') — سيکارڻ <ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> ساڳيءَ طرح ڪجهه لفظ خاص طور عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «ليچُ» (''Le:cu'') — آسان * «رومپا» (''rompa'') — گهڻو يا تمام گهڻو * «وَنتَوا:لَم» (''vantava:lam'') — اڻ وڻندڙ حقيقتون * «تَٽَوي» (''tatave'') — ڀيرا يا موقعا <ref name="LSITamilNadu"/> === تقابلي متن === هيٺ ادبي ۽ عام ڳالهائجندڙ تامل جي جملن جو تقابلي مثال ڏنو ويو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! ادبي تامل<ref name="LSITamilNadu"/> ! عام ڳالهائجندڙ تامل ! سنڌي ترجمو |- | ''atu avaratu panam.'' | ''atu avaro:da panam.'' | هي سندس پئسا آهن. |- | ''na:n pe:na:vai avanitam kotutten.'' | ''na: pe:na:va avankitte kututtæn.'' | مون هن کي قلم ڏنو. |} == لکڻ جو نظام == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{مک|تامل رسم الخط|تامل بريل}} {{پڻ ڏسو|وٽيلوتو رسم الخط|گرنٿا رسم الخط|پلو رسم الخط|اروي رسم الخط}} [[فائل:History of Tamil script.jpg|thumb|upright=1.81|تامل لکڻيءَ جي تاريخي ارتقا، جنهن ۾ مٿئين حصي ۾ قديم [[تامل براهمي رسم الخط]] کان وٺي هيٺئين حصي ۾ موجوده [[تامل رسم الخط]] تائين مختلف صورتون ڏيکاريل آهن.]] [[فائل:Tirukkural manuscript.jpg|thumb|upright=1.81|''[[تروڪورل]]'' جو [[کجيءَ جي پنن تي لکيل مسودو]].]] [[تامل براهمي رسم الخط]] جو استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ تامل ٻولي لکڻ لاءِ ٻين رسم الخطن سان گڏ «وٽيلوتو» (''vaṭṭeḻuttu'') نالي رسم الخط استعمال ڪيو ويو. انهن ٻين رسم الخطن ۾ [[گرنٿا رسم الخط|گرنٿا]] ۽ [[پلو رسم الخط|پلو]] پڻ شامل هئا. موجوده [[تامل رسم الخط]] ۾ 12 [[مصوتو|مصوتا]]، 18 [[وينجن|وينجن]] ۽ هڪ خاص اکر «آيتَم» (''āytam'') شامل آهن. مصوتن ۽ وينجن جي ميلاپ سان 216 گڏيل اکر ٺهن ٿا. اهڙيءَ طرح تامل رسم الخط ۾ روايتي ڳڻپ موجب ڪُل 247 اکر ٿين ٿا، يعني 12 + 18 + 1 + (12 × 18). ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] وانگر تامل جي هر وينجن ۾ بنيادي طور «اَ» (''a'') جو آواز شامل هوندو آهي. هن بنيادي مصوتي آواز کي ختم ڪرڻ لاءِ وينجن جي نشانيءَ سان هڪ خاص نقطي جهڙي علامت لڳائي ويندي آهي، جنهن کي «پُلّي» (''puḷḷi'') چيو وڃي ٿو. مثال طور، تامل اکر {{lang|ta|ன}} جو اچار «نَ» (''ṉa'') آهي، جنهن ۾ بنيادي «اَ» جو آواز شامل آهي، جڏهن ته {{lang|ta|ன்}} جو اچار «ن» (''ṉ'') آهي، جنهن ۾ ڪو مصوتي آواز شامل نه آهي. ڪيترن ئي هندستاني رسم الخطن ۾ اهڙي قسم جي نشاني موجود آهي، جنهن کي عام طور [[ويرام]] (''virama'') چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، تامل رسم الخط ڪجهه لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ هميشه ظاهر ٿيندڙ «پُلّي» استعمال ڪئي ويندي آهي. ٻين هندستاني رسم الخطن ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن تي مشتمل هجي يا ڪيترن وينجن جي ميلاپ سان ٺهيل هجي، اهڙي هِجي کي لکڻ لاءِ عام طور گڏيل اکر يا وينجن جي اڌ صورت استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. جيتوڻيڪ انهن رسم الخطن ۾ ظاهر ٿيندڙ ويرام استعمال ڪرڻ پڻ ممڪن آهي. تامل رسم الخط ۾ [[مجهور ۽ غير مجهور آواز|مجهور ۽ غير مجهور]] [[بندشي وينجن|بندشي وينجنن]] لاءِ الڳ اکر موجود نه آهن. ان جي بدران، بندشي وينجنن جو اچار لفظ ۾ انهن جي جاءِ ۽ [[تامل صوتيات]] جي قاعدن موجب مجهور يا غير مجهور صورت اختيار ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=Tamil Language/Letters - Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Tamil_Language/Letters |website=Wikiversity |access-date=13 May 2025}}</ref> معياري تامل اکرن کان علاوه، [[گرنٿا رسم الخط]] مان ورتل ڇهه اکر پڻ ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪيا ويندا آهن. گرنٿا رسم الخط تامل علائقي ۾ [[سنسڪرت]] لکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. انهن اضافي اکرن جو مقصد اهڙن آوازن کي ظاهر ڪرڻ آهي، جيڪي اصل تامل ٻوليءَ جا نه آهن، پر سنسڪرت، [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ موجود آهن. ڪلاسيڪي تامل گرامر موجب ڌارين ٻولين مان ورتل لفظن کي تامل جي صوتياتي قاعدن مطابق نئين سر لکڻ جو روايتي طريقو مقرر ٿيل آهي. اهو طريقو اڄ به موجود آهي، پر ان تي هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني عمل نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last=Fowler |first=Murray |title=The Segmental Phonemes of Sanskritized Tamil |journal=Language |year=1954 |volume=30 |issue=3 |pages=360–367 |doi=10.2307/410134 |jstor=410134}} خاص طور صفحو 360.</ref> «آءِ ايس او 15919» (''ISO 15919'') هڪ بين الاقوامي معيار آهي، جنهن تحت [[تامل رسم الخط]] ۽ ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] کي [[لاطيني رسم الخط]] ۾ منتقل ڪيو ويندو آهي. هن معيار ۾ خاص صوتياتي نشانين، يعني [[تشڪيلي نشان|تشڪيلي نشانين]] (''Diacritics'')، جو استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن [[براهمي رسم الخط مان نڪتل رسم الخط|براهمي خاندان جي رسم الخطن]] ۾ موجود وينجنن ۽ مصوتن جي وڏي تعداد کي لاطيني اکرن ذريعي ظاهر ڪري سگهجي. اهڙيءَ طرح انهن اکرن کي انگريزي سميت لاطيني رسم الخط استعمال ڪندڙ مختلف ٻولين ۾ پڻ لکي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Daniels |first1=Peter T. |last2=Bright |first2=William |title=The World's Writing Systems |year=1996 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-507993-7 |url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937/mode/2up}}</ref> === انگ ۽ نشانيون === {{مک|تامل انگ}} عام انگن کان علاوه، تامل رسم الخط ۾ 10، 100 ۽ 1000 لاءِ پڻ الڳ عددِي نشانيون موجود آهن. ان ۾ ڏينهن، مهيني، سال، واجب الادا رقم، جمع ٿيل رقم، «مٿي ڄاڻايل»، رپئي ۽ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به مخصوص نشانيون موجود آهن. تامل ۾ تاريخي طور [[ڪسري عدد|ڪسرن]] کي ظاهر ڪرڻ لاءِ پڻ ڪيتريون خاص نشانيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |last=Selvakumar |first=V. |title=History of Numbers and Fractions and Arithmetic Calculations in the Tamil Region: Some Observations |date=13 May 2025 |url=https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513133748/https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-date=13 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ٻڙي ! هڪ ! ٻه ! ٽي ! چار ! پنج ! ڇهه ! ست ! اٺ ! نو ! ڏهه ! سؤ ! هزار |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௦}} | {{lang|ta|௧}} | {{lang|ta|௨}} | {{lang|ta|௩}} | {{lang|ta|௪}} | {{lang|ta|௫}} | {{lang|ta|௬}} | {{lang|ta|௭}} | {{lang|ta|௮}} | {{lang|ta|௯}} | {{lang|ta|௰}} | {{lang|ta|௱}} | {{lang|ta|௲}} |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ڏينهن ! مهينو ! سال ! واجب الادا رقم ! جمع ٿيل رقم ! مٿي ڄاڻايل ! رپيو ! عدد |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௳}} | {{lang|ta|௴}} | {{lang|ta|௵}} | {{lang|ta|௶}} | {{lang|ta|௷}} | {{lang|ta|௸}} | {{lang|ta|௹}} | {{lang|ta|௺}} |} == صوتيات == {{مک|تامل صوتيات}} تامل ٻوليءَ جي صوتياتي نظام ۾ مختلف وينجن ۽ مصوتا شامل آهن، جن جي درجابندي اچار جي هنڌ، اچار جي طريقي ۽ آواز جي ڊيگهه موجب ڪئي وڃي ٿي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا وينجن{{sfn|Keane|2004|p=111}} ! colspan="2" | ! [[چپن وارا وينجن|چپوي]] ! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندوي]] ! [[لثوي وينجن|لثوي]] ! [[موٽيل زبان وارا وينجن|موٽيل زبان وارا]] ! [[لثوي تالوي وينجن|لثوي]]–[[تالوي وينجن|تالوي]] ! [[نرم تارون وارا وينجن|نرم تارون وارا]] ! [[حنجري وينجن|حنجري]] |- ! colspan="2" | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]] | {{IPAlink|m}} {{lang|ta|ம்}} | ({{IPAlink|n̪}}) {{lang|ta|ந்}} | {{IPAlink|n}} {{lang|ta|ன்}} | {{IPAlink|ɳ}} {{lang|ta|ண்}} | {{IPAlink|ɲ}} {{lang|ta|ஞ்}} | ({{IPAlink|ŋ}}) {{lang|ta|ங்}} | |- ! colspan="2" | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[بندشي رگڙ وارا وينجن|بندشي رگڙ وارا]] | {{IPAlink|p}} {{lang|ta|ப்}} | {{IPAlink|t̪}} {{lang|ta|த்}} | ({{IPAlink|t|trː}}) {{lang|ta|ற்ற}} | {{IPAlink|ʈ}} {{lang|ta|ட்}} | {{IPAlink|t͡ʃ}} ~ {{IPAlink|t͡ɕ}} {{lang|ta|ச்}} | {{IPAlink|k}} {{lang|ta|க்}} | |- ! colspan="2" | [[رگڙ وارا وينجن|رگڙ وارا]] | ({{IPAlink|f}}) | | {{IPAlink|s}} ({{IPAlink|z}}) {{lang|ta|ஸ்}} | ({{IPAlink|ʂ}}) {{lang|ta|ஷ்}} | ({{IPAlink|ɕ}}) {{lang|ta|ஶ்}} | ({{IPAlink|x}}) | ({{IPAlink|h}}) {{lang|ta|ஹ்}} |- ! rowspan="2" | [[تقريبي وينجن|تقريبي]] ! {{small|وچ وارا}} | {{IPAlink|ʋ}} {{lang|ta|வ்}} | | | {{IPAlink|ɻ}} {{lang|ta|ழ்}} | {{IPAlink|j}} {{lang|ta|ய்}} | | |- ! {{small|[[پاسيرا وينجن|پاسيرا]]}} | | | {{IPAlink|l}} {{lang|ta|ல்}} | {{IPAlink|ɭ}} {{lang|ta|ள்}} | | | |- ! rowspan="2" | [[لرزش وارا وينجن|لرزش وارا]] ! {{small|[[هڪ ڌڪ وارا وينجن|هڪ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|ɾ}} {{lang|ta|ர்}} | | | | |- ! {{small|[[گهڻ ڌڪ وارا وينجن|گهڻ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|r}} {{lang|ta|ற்}} | | | | |} * {{IPA|/f z ʂ ɕ x h/}} جهڙا آواز رڳو ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ ملن ٿا. انهن کي تامل جا حاشيائي صوتيا (''Marginal phonemes'') سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ روايتي طور انهن کي مڪمل ۽ خودمختيار صوتيا تسليم نه ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا سادا مصوتا ([[سادو مصوتو|مونوفتانگ]]){{sfn|Keane|2004|pp=114–115}} ! rowspan="2" | ! colspan="2" | [[اڳيان مصوتا|اڳيان]] ! colspan="2" | [[وچيان مصوتا|وچيان]] ! colspan="2" | [[پويان مصوتا|پويان]] |- ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] |- ! [[بند مصوتا|بند]] | {{IPAlink|i}} '''{{lang|ta|இ}}''' | {{IPAlink|iː}} '''{{lang|ta|ஈ}}''' | ({{IPAlink|ɯ}}) '''{{lang|ta|உ}}''' | | {{IPAlink|u}} '''{{lang|ta|உ}}''' | {{IPAlink|uː}} '''{{lang|ta|ஊ}}''' |- ! [[وچولا مصوتا|وچولا]] | {{IPAlink|e}} '''{{lang|ta|எ}}''' | {{IPAlink|eː}} '''{{lang|ta|ஏ}}''' | | | {{IPAlink|o}} '''{{lang|ta|ஒ}}''' | {{IPAlink|oː}} '''{{lang|ta|ஓ}}''' |- ! [[کليل مصوتا|کليل]] | | | {{IPAlink|ä}} '''{{lang|ta|அ}}''' | {{IPAlink|äː}} '''{{lang|ta|ஆ}}''' | | |} تامل ٻوليءَ ۾ ٻه [[مرڪب مصوتا|مرڪب مصوتا]] (''Diphthongs'') پڻ موجود آهن: * {{IPA|/aɪ̯/}} — '''{{lang|ta|ஐ}}''' * {{IPA|/aʊ̯/}} — '''{{lang|ta|ஔ}}''' انهن مان ٻيو مرڪب مصوتو {{IPA|/aʊ̯/}} رڳو ڪجهه مخصوص لفظن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === آوازن جي ميلاپ جا قاعدا === [[صوتياتي ترتيب جا قاعدا|آوازن جي ميلاپ جا قاعدا]] (''Phonotactics'') ڪنهن ٻوليءَ ۾ آوازن جي جائز ترتيب ۽ انهن جي گڏجڻ جي امڪانن جو مطالعو آهن. تامل ٻوليءَ جي اصل لفظن جي شروعات ۾ عام طور ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو سڌو ميلاپ، يعني [[وينجنن جو ميلاپ]] (''Consonant cluster'')، نه ٿيندو آهي. تامل ۾ ملندڙ وينجنن جا ميلاپ هيٺيان آهن: {{IPA|/mp/}}، {{IPA|/rt/}}، {{IPA|/ɳʈ/}}، {{IPA|/ŋk/}}، {{IPA|/ṇt/}}، {{IPA|/ll/}}، {{IPA|/ɭɭ/}}، {{IPA|/pp/}}، {{IPA|/cc/}}، {{IPA|/tt/}}، {{IPA|/kk/}}، {{IPA|/rr/}}، {{IPA|/ɾk/}}، {{IPA|/mm/}} ۽ {{IPA|/nn/}}.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == گرامر == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Tamils}} {{Dravidian}} {{Listen | type = speech | header = تامل ٻوليءَ جا زبان اٽڪائيندڙ جملا | filename = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 7.ogg | title = لَ ۽ ژَ جي اچارن جي مشق | description = {{lang|ta|குலை குலையாய் வாழைப்பழம், மழையில் அழுகி கீழே விழுந்தது.}} | filename2 = நா நெகிழ் பயிற்சி 2.ogg | title2 = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ نَ ۽ ٽَ جي اچارن جي مشق | description2 = {{lang|ta|கொக்கு நெட்ட கொக்கு. நெட்ட கொக்கு இட்ட முட்ட, கட்ட முட்ட.}} | filename3 = Tamil tongue twister.ogg | title3 = ژَ جي اچار جي مشق | description3 = {{lang|ta|ஏழை கிழவன் வாழைப் பழத் தோல் மேல் சருசருக்கி வழுவழுக்கி கீழே விழுந்தான்.}} | filename4 = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 10.ogg | title4 = لَ ۽ ڵَ جي اچارن جي مشق | description4 = {{lang|ta|அவள் அவலளந்தால், இவள் அவலளப்பாள். இவள் அவலளந்தால், அவள் அவலளப்பாள். அவளும் இவளும் அவல் அளக்காவிட்டால், எவள் அவலளப்பாள் ?}} }} {{مک|تامل گرامر}} [[تامل ٻولي]] ۾ [[الحاقي ٻولي|الحاقي گرامر]] (''Agglutinative grammar'') استعمال ٿئي ٿو. هن نظام ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ ۾ مختلف لاحقا شامل ڪري [[اسم جي درجابندي]]، [[گرامري عدد|واحد ۽ جمع]]، [[گرامري حالت]]، فعل جي [[زمانو (گرامر)|زماني]] ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪيو ويندو آهي. تامل جي معياري [[ماورائي ٻولي|ماورائي لساني اصطلاحن]] ۽ علمي لفظي ذخيري جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته اهي بنيادي طور تامل ٻوليءَ مان ئي ورتل آهن. اها صورتحال ڪيترين [[هند آريائي ٻوليون|هند آريائي ٻولين]] کان مختلف آهي، جن جي روايتي گرامري اصطلاحن ۾ [[سنسڪرت]] کي مرڪزي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="metalanguage_zvelbil">{{citation |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan |url=https://books.google.com/books?id=VF2VMUoY_okC&pg=PA4 |publisher=BRILL |year=1973 |page=4 |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref><ref>Ramanujam, A. K.; Dharwadker, V. (eds.) (2000). ''The Collected Essays of A. K. Ramanujan''. Oxford University Press، ص 111. {{ISBN|0-19-563937-5}}</ref> تامل گرامر جي ڪيترن ئي بنيادي اصولن جي تفصيلي وضاحت تامل جي قديم ترين معلوم گرامري ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۾ ملي ٿي. جديد تامل جي لکڻيءَ جو وڏو حصو تيرهين صديءَ جي گرامري تصنيف «ننّول» (''{{IAST|Naṉṉūl}}'') تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ «تولڪاپيم» جي قاعدن کي ڪجهه ترميمن سان ٻيهر بيان ۽ واضح ڪيو ويو. روايتي تامل گرامر پنجن حصن تي مشتمل آهي: * «ايلوتو» (''{{IAST|eḻuttu}}'') — اکر ۽ صوتيات * «سول» (''{{IAST|col}}'') — لفظ ۽ انهن جي بناوت * «پورول» (''{{IAST|poruḷ}}'') — معنيٰ ۽ موضوع * «ياپّو» (''{{IAST|yāppu}}'') — شعري وزن ۽ نظم جي بناوت * «اَڻي» (''{{IAST|aṇi}}'') — ادبي سينگار ۽ بلاغت انهن مان آخري ٻن حصن جو تعلق گهڻو ڪري شاعريءَ سان آهي.<ref name="five_parts_grammar">{{citation |title=Five fold grammar of Tamil |url=http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |url-status=dead |work=University of Pennsylvania |access-date=1 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609115617/http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |archive-date=9 June 2007}}</ref> تامل لفظ عام طور هڪ [[لغوي بنياد]] (''Lexical root'') تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان هڪ يا وڌيڪ [[زائدا (لسانيات)|زائدا]] (''Affixes'') ڳنڍيا ويندا آهن. تامل ۾ گهڻا زائدا [[لاحقو|لاحقا]] هوندا آهن. تامل جا لاحقا ٻن اهم قسمن جا ٿي سگهن ٿا. پهريون، [[اشتقاقي لاحقو|اشتقاقي لاحقا]] (''Derivational suffixes'')، جيڪي لفظ جي معنيٰ يا ان جي گرامري قسم کي تبديل ڪندا آهن. ٻيو، [[تصريفي لاحقو|تصريفي لاحقا]] (''Inflectional suffixes'')، جيڪي [[گرامري شخص]]، عدد، [[گرامري وجهه]]، زماني ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪندا آهن. تامل ۾ [[الحاق (لسانيات)|الحاق]] جي ڊيگهه يا حد بابت ڪو قطعي مقرر ضابطو نه آهي. ان ڪري ڪيترن ئي لاحقن جي ميلاپ سان ڊگها لفظ ٺهي سگهن ٿا، جن جي معنيٰ انگريزيءَ ۾ بيان ڪرڻ لاءِ ڪيترن لفظن يا پوري جملي جي ضرورت پوي ٿي. مثال طور، تامل لفظ «پوڪموڊياتورڪلُڪاڪا» (''pōkamuṭiyātavarkaḷukkāka''؛ {{lang|ta|போகமுடியாதவர்களுக்காக}}) جي معنيٰ آهي: «انهن ماڻهن جي خاطر، جيڪي وڃي نٿا سگهن». هي لفظ هيٺين [[صرفياتي جزو|صرفياتي جزن]] (''Morphemes'') مان ٺهيل آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! تامل جزو ! رومن صورت ! گرامري ڪم يا معنيٰ |- | {{lang|ta|போக}} | ''pōka'' | وڃڻ |- | {{lang|ta|முடி}} | ''muṭi'' | ڪري سگهڻ يا پورو ڪرڻ |- | {{lang|ta|ஆத்}} | ''āt'' | نفيءَ جي نشاني |- | {{lang|ta|அ}} | ''a'' | فعلي صفت ٺاهيندڙ جزو |- | {{lang|ta|வர்}} | ''var'' | شخص يا ڪم ڪندڙ کي ظاهر ڪندڙ جزو |- | {{lang|ta|கள்}} | ''kaḷ'' | جمع جي نشاني |- | {{lang|ta|உக்கு}} | ''ukku'' | ڏانهن يا لاءِ |- | {{lang|ta|ஆக}} | ''āka'' | خاطر يا واسطي |} === صرفيات === تامل جا [[اسم]] ۽ [[ضمير]] ٻن وڏن درجن ۾ ورهايا ويندا آهن، جن کي «تڻائي» (''{{IAST|tiṇai}}'') چيو ويندو آهي. اهي درجا هي آهن: * «اُيَرتڻائي» (''{{IAST|uyartiṇai}}'') — عاقل يا باشعور درجو * «اَڪِرڻائي» (''{{transliteration|ta|ISO|akṟiṇai}}'') — غير عاقل درجو انهن ٻن وڏن درجن ۾ مجموعي طور پنج ذيلي قسم شامل آهن، جن کي «پال» (''pāl'') چيو ويندو آهي. هن لفظ جي لغوي معنيٰ «جنس» آهي. انسان ۽ [[ديوتا]] عاقل درجي ۾ شمار ٿين ٿا، جڏهن ته جانور، شيون ۽ تجريدي اسم غير عاقل درجي ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا. عاقل اسم ۽ ضمير ٽن قسمن ۾ ورهايل آهن: مذڪر واحد، مؤنث واحد ۽ عاقل جمع. غير عاقل اسم ۽ ضمير ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن: غير عاقل واحد ۽ غير عاقل جمع. «پال» جو درجو گهڻو ڪري لاحقن ذريعي ظاهر ڪيو ويندو آهي. عاقل اسمن جي جمع واري صورت کي احترام ظاهر ڪرڻ لاءِ جنس کان غير جانبدار واحد صورت طور پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="classes_of_nouns">{{Citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |publisher=Trübner |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ '''«پييرچول» (''peyarccol'') — اسم'''<ref name="classes_of_nouns2">{{citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> |- ! colspan="3" style="background:#e8f2ff;" | «اُيَرتڻائي» (''uyartiṇai'') — عاقل ! colspan="2" style="background:#f1eaff;" | «اَڪِرڻائي» (''aḵṟiṇai'') — غير عاقل |- ! مذڪر واحد ! مؤنث واحد ! عاقل جمع ! غير عاقل واحد ! غير عاقل جمع |- | ''āṇpāl'' | ''peṇpāl'' | ''palarpāl'' | ''oṉṟaṉpāl'' | ''palaviṉpāl'' |- ! colspan="5" | مثال: «ڪم ڪندڙ» يا «جنهن ڪم ڪيو» |- | ''ceytavaṉ'' | ''ceytavaḷ'' | ''ceytavar(kaḷ)'' | ''ceytatu'' | ''ceytavai'' |- | اهو مرد جنهن ڪم ڪيو | اها عورت جنهن ڪم ڪيو | اهي ماڻهو جن ڪم ڪيو | اها شيءِ جنهن ڪم ڪيو | اهي شيون جن ڪم ڪيو |} [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] يا [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرفن]] (''Postpositions'') جا ڪم انجام ڏيڻ لاءِ لاحقا استعمال ڪيا ويندا آهن. روايتي گرامر جي ماهرن مختلف لاحقن کي اٺن گرامري حالتن ۾ ورهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي [[سنسڪرت گرامر]] ۾ استعمال ٿيندڙ حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهي حالتون هي آهن: * [[فاعلي حالت]] (''Nominative'') * [[مفعولي حالت]] (''Accusative'') * [[عطائي حالت]] (''Dative'') * [[معيتي حالت]] (''Sociative'') * [[اضافي حالت]] (''Genitive'') * [[آلاتي حالت]] (''Instrumental'') * [[مڪاني حالت]] (''Locative'') * [[جدائي واري حالت]] (''Ablative'') جديد گرامر جا ماهر دليل ڏين ٿا ته اها درجابندي ڪنهن حد تائين مصنوعي آهي.<ref name="CaseMarkerZvelebil">{{citation |title=Dravidian Case-Suffixes: Attempt at a Reconstruction |journal=Journal of the American Oriental Society |date=April–June 1972 |first=K. V. |last=Zvelebil |volume=92 |issue=2 |pages=272–276 |jstor=600654 |doi=10.2307/600654}}</ref> انهن موجب تامل جي گرامري استعمال کي بهتر نموني تڏهن سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن هر لاحقي يا لاحقن جي ميلاپ کي هڪ الڳ گرامري حالت ظاهر ڪندڙ عنصر طور ڏٺو وڃي.<ref name="Standard restandard"/> تامل اسمن سان چار قسمن جا [[سابقو|سابقا]] (''Prefixes'') لڳي سگهن ٿا: ''i''، ''a''، ''u'' ۽ ''e''. انهن جو ڪم انگريزيءَ جي [[اشاري لفظ|اشاري لفظن]] (''Demonstratives'') سان ملندڙ جلندڙ آهي. مثال طور، تامل لفظ «وَژي» (''vazhi''؛ {{lang|ta|வழி}}) جي معنيٰ «رستو» آهي. ان سان مختلف سابقا لڳائڻ سان هي صورتون ٺهن ٿيون: {| class="wikitable" ! تامل لفظ ! رومن صورت ! سنڌي معنيٰ |- | {{lang|ta|இவ்வழி}} | ''ivvazhi'' | هي رستو |- | {{lang|ta|அவ்வழி}} | ''avvazhi'' | اهو رستو |- | {{lang|ta|உவ்வழி}} | ''uvvazhi'' | وچ وارو رستو؛ هي صورت رڳو [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي تامل]] ۾ استعمال ٿئي ٿي |- | {{lang|ta|எவ்வழி}} | ''evvazhi'' | ڪهڙو رستو؟ |} تامل [[فعل]] پڻ لاحقن ذريعي تصريف ٿين ٿا. تامل فعل جي هڪ عام صورت ۾ ڪيترائي لاحقا شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي شخص، عدد، وجهه، زماني ۽ فعل جي نوعيت کي ظاهر ڪن ٿا. * '''شخص ۽ عدد:''' لاڳاپيل ضمير جي غير سڌي گرامري صورت مان ٺهيل لاحقا فعل سان شامل ڪري شخص ۽ عدد ظاهر ڪيا ويندا آهن. زماني ۽ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ لاحقا مختلف [[گرامري جزو|گرامري جزن]] مان ٺهن ٿا، جيڪي فعلي بنياد سان ڳنڍيا ويندا آهن. * '''فعل جون ٻه نوعيتون:''' تامل ۾ فعل جون ٻه نوعيتون بيان ڪيون وينديون آهن. پهرين صورت ۾ جملي جو فاعل فعل ۾ بيان ڪيل عمل کان متاثر ٿئي ٿو يا ان عمل جو مفعول بڻجي ٿو. ٻي صورت ۾ فاعل پاڻ فعل ۾ بيان ڪيل عمل کي انجام ڏئي ٿو يا ان جي هدايت ڪري ٿو. * '''زمانا ۽ وجهه:''' تامل ۾ ٽي سادا زمانا آهن: ماضي، حال ۽ مستقبل. اهي لاحقن ذريعي ظاهر ڪيا ويندا آهن. ان کان علاوه، مرڪب لاحقن ذريعي ڪامل زمانن جون مختلف صورتون پڻ ٺهن ٿيون. تامل ۾ گرامري وجهه گهڻو ڪري اڻ سڌي طرح ظاهر ٿئي ٿي ۽ عام طور انهن ئي صرفياتي جزن مان سمجهي ويندي آهي، جيڪي زماني کي ظاهر ڪن ٿا. تامل فعل ۾ [[اطلاعي ثبوتيت]] (''Evidentiality'') پڻ ظاهر ٿي سگهي ٿي. ان لاءِ ٻڌل ڳالهه يا ٻين کان مليل اطلاع ظاهر ڪندڙ چنبڙندڙ جزو «آم» (''{{IAST|ām}}'') استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="steeverevidentiality">{{Citation |first=Sanford B. |last=Steever |editor-last=Güldemann |editor-first=Tom |editor2-last=von Roncador |editor2-first=Manfred |contribution=Direct and indirect discourse in Tamil |title=Reported Discourse: A Meeting Ground for Different Linguistic Domains |year=2002 |page=105 |place=Amsterdam |publisher=John Benjamins Publishing Company |isbn=978-90-272-2958-8}}</ref> فعل جي تصريف جو مثال «اَژِنتُڪونڊِرُنتين» (''aḻintukkoṇṭiruntēṉ''؛ {{lang|ta|அழிந்துக்கொண்டிருந்தேன்}}) آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: «مان تباهه ٿي رهيو هئس». {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! {{lang|ta|அழி}} ! {{lang|ta|ந்து}} ! {{lang|ta|கொண்டு}} ! {{lang|ta|இரு}} ! {{lang|ta|ந்த்}} ! {{lang|ta|ஏன்}} |- | ''aḻi'' | ''ntu'' | ''koṇṭu'' | ''iru'' | ''nt'' | ''ēn'' |- | فعلي بنياد | فعل جي تعديت ظاهر ڪندڙ جزو | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | ماضيءَ جي نشاني | شخص جي نشاني |- | تباهه ٿيڻ | غير متعدي صورت | جاري عمل | جاري عمل | ماضي | متڪلم واحد |} روايتي تامل گرامر ۾ [[صفت]] ۽ [[ظرف (گرامر)|ظرف]] جي وچ ۾ واضح فرق نه ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي کي «اُريچول» (''uriccol'') جي درجي ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به، جديد گرامر جا ماهر صرفياتي ۽ نحوي بنيادن تي انهن ٻنهي کي الڳ درجا سمجهندا آهن.<ref name="lehmann1989">{{Citation |last=Lehmann |first=Thomas |title=A Grammar of Modern Tamil |year=1989 |publisher=Pondicherry Institute of Linguistics and Culture |location=Pondicherry |pages=9–11}}</ref> تامل ۾ ڪيترائي [[آواز نما لفظ]] (''Ideophones'') پڻ موجود آهن، جيڪي ظرفن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ ڪنهن شيءِ جي حالت، آواز يا عمل جي انداز کي ظاهر ڪندا آهن.<ref>{{Citation |last=Swiderski |first=Richard M. |title=The Metamorphosis of English: Versions of Other Languages |publisher=Bergin & Garvey |location=New York |year=1996 |page=61 |isbn=978-0-89789-468-5}}</ref> تامل ۾ انگريزيءَ جيان [[حرف تعريف]] (''Article'') موجود نه آهن. ڪنهن اسم جي معرفه يا نڪره هجڻ جو اظهار خاص گرامري طريقن يا جملي جي پسمنظر مان ٿيندو آهي. مثال طور، عدد «هڪ» کي نڪره اسم ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="steeversummary">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=109}}</ref> متڪلم جمع جي ضميرن ۾ تامل هڪ اهم فرق رکي ٿي، جنهن کي [[شموليت ۽ اخراج (لسانيات)|شموليت ۽ اخراج]] (''Clusivity'') چيو ويندو آهي. * '''شامل ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாம்}} (''{{IAST|nām}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|நம்}} (''{{IAST|nam}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب پڻ شامل هوندو آهي. * '''خارج ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாங்கள்}} (''{{IAST|nāṅkaḷ}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|எங்கள்}} (''{{IAST|eṅkaḷ}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب شامل نه هوندو آهي.<ref name="steeversummary"/> === نحو === تامل هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ [[نحوي مرڪز آخري ترتيب|نحوي مرڪز عام طور آخر ۾]] (''Head-final'') ايندو آهي. جملي يا فقري ۾ فعل عام طور آخر ۾ رکيو ويندو آهي. ان جي بنيادي لفظي ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل ترتيب|فاعل–مفعول–فعل]] (''Subject–Object–Verb'') آهي.<ref name="SOV_language">{{Citation |url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030919235821/http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |url-status=dead |archive-date=19 September 2003 |title=Tamil is a head-final language |access-date=1 June 2007}}</ref><ref>{{Citation |url=http://wals.info/languoid/lect/wals_code_tml |title=WALS – Tamil |publisher=Wals.info |access-date=13 September 2012}}</ref> تنهن هوندي به، تامل ۾ لفظن جي ترتيب ڪجهه حد تائين لچڪدار آهي. ان ڪري فاعل–مفعول–فعل واري بنيادي ترتيب ۾ تبديليون ممڪن آهن، جن سان جملي جي [[استعمالياتي لسانيات|استعمالياتي]] (''Pragmatic'') معنيٰ يا زور ۾ فرق پيدا ٿي سگهي ٿو. تامل ۾ [[حرف جار]] (''Prepositions'') جي بدران [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرف]] (''Postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. اسمي فقري ۾ اشاري لفظ ۽ اسم جي وضاحت ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن. ماتحت فقرا پڻ مکيه فقري جي فعل کان اڳ رکيا ويندا آهن. تامل هڪ [[فاعل جي حذف واري ٻولي]] (''Null-subject language'') آهي. تامل جي هر جملي ۾ فاعل، فعل ۽ مفعول ٽنهي جو موجود هجڻ ضروري نه آهي. اهڙا گرامري طور درست ۽ بامعنيٰ جملا پڻ ٺهي سگهن ٿا، جن ۾ انهن مان هڪ يا وڌيڪ جزا موجود نه هجن. مثال طور، هڪ جملو رڳو فعل تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «موڊِنتُوِٽَتُ» (''{{IAST|muṭintuviṭṭatu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «مڪمل ٿي ويو». ساڳيءَ طرح فعل کان سواءِ رڳو فاعل ۽ اسمي خبر تي مشتمل جملو پڻ ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «اَتُ اِن ويڊُ» (''{{IAST|atu eṉ vīṭu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «اهو منهنجو گهر آهي». تامل ۾ [[رابط فعلي لفظ]] (''Copula'')، يعني انگريزي لفظ ''is'' جي برابر الڳ ڳنڍيندڙ فعل، عام طور استعمال نه ٿيندو آهي. ترجمي ۾ «آهي» جهڙو لفظ رڳو جملي جي معنيٰ وڌيڪ واضح ڪرڻ لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي. == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] pofnwu6ue2rel8xgbm6w07uqt9qp06i 429606 429605 2026-11-08T02:10:52Z Intisar Ali 8681 429606 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dravidian language}} {{Infobox language | name = تَامِل<br>Tamil | nativename = தமிழ் | pronunciation = {{IPA|tamil|t̪amiɻ||ta-தமிழ்.oga|help=}} | states = {{ubl|ڀارت|سري لنڪا}} | region = * [[ڀارت]] ** [[تامل ناڊو]] ** پدوچيري جو مرڪزي علائقو (پدوچيري ۽ ڪيرائيڪل ضلعا) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪا]] (ڏکڻ) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏکڻ) ** انڊمان ۽ نڪوبار ٻي * [[سري لنڪا]] ** اتر صوبو ** اوڀر صوبو ** مرڪزي صوبو * [[سنگاپور]] | ethnicity = * تَمِل * سري لنڪا جا مسلمان (Moor) | speakers = [[first language|L1]]: {{sigfig|78.721340|2}} million | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[second language|L2]]: {{sigfig|7.623000|2}} million (2011)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref><br/>Total: {{sigfig|86.344340|2}} million (2011–2019)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي | fam3 = ڏاکڻي-I | fam4 = تَامِل-ڪَنَڙَ | fam5 = تَامِل-ڪوٽا | fam6 = تَامِل-ٽوڊا | fam7 = تَامِل-اِرولا | fam8 = تَامِل-ڪوداوا-ارالي | fam9 = تَامِل-مليالم | fam10 = تَامِلائڊ | fam11 = تَامِل-پاليان | ancestor = پراڻي تَامِل | ancestor2 = وچين تَامِل | script = {{ubl|تَامِل رسم الخط|تَامِل-برهمڻي رسم الخط (تاريخي)|گرنٿا رسم الخط (تاريخي)|وٽيلوتو رسم الخط (تاريخي)|پلوا رسم الخط (تاريخي)|ڪوليزھوتو رسم الخط (تاريخي)|عربي رسم الخط (اروي)|انگريزي رسم الخط (غير رسمي)|تَامِل بريل (ڀارتي)}} | nation = ڀارت *[[تَمِل ناڊو]]<ref name="TN"> {{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref><br>پڊوچيري<br>[[سري لنڪا]]<br>[[سينگاپور]] <ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7. </ref> | minority = [[ڏکڻ آفريڪا]]<ref>{{citation|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher= South African Government|website=www.gov.za}} </ref><br>[[ملائيشيا]] | iso1 = ta | iso2 = tam | lc1 = tam | ld1 = جديد تَامِل | lc2 = oty | ld2 = قديم تَامِل | linglist = oty | lingname = Old Tamil | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = لفظ "تَامِل" [[تامل لپي]] ۾ | map = Idioma tamil.png | mapcaption =نيري رنگ ۾ تَمِل ٻولي جا علائقا | dia1 = ايلام | dia2 = ماليسيات | dia3 = بوناگور | dia4 = آئينگر | dia5 = ڪنگو | dia6 = چينائي | dia7 = مدورائي | dia8 = تيرونيويلي | dia9 = سيلوني | dia10 = مرڪزي | dia11 = برهمڻي | dia12 = آروي | dia13 = ملبار جي تَمِل (معدوم) | notice = IPA | sign = اشاري واري تَمِل | glotto = tami1289 | glottoname = جديد | glottorefname = Tamil | glotto2 = oldt1248 | glottoname2 = قديم تَمِل }} '''تَامِل''' يا '''تمل''' (தமிழ்) هڪ [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي]] آهي،<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj.|url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil|website=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=24 January 2023}}</ref> جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي تَامِل ماڻهن پاران ڳالهائي ويندي آهي. اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين زندهه رهندڙ ڪلاسيڪل ٻولين مان هڪ آهي،<ref name="Circulation and the Historical Geog2">{{citation |last=Stein|first=B.|title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country|journal=The Journal of Asian Studies|volume=37|issue=1|year=1977|pages=7–26|jstor=2053325|doi=10.2307/2053325|s2cid=144599197}}. "Tamil is one of the two longest-surviving classical languages in India" (p. 7).</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}. "one of India's two classical languages, alongside the more widely known Indo-Aryan language Sanskrit".</ref> جن جو وجود 300 ق.م. کان تصديق ٿيل آهي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246|s2cid=162291987 }} at p. 610</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> تَمِل ڏکڻ هندستان ۾ شروعاتي سامونڊي واپارين لاءِ ٻولي هئي. ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ تَمِل لکتون مليون آهن. تَمِل ادب جو سڀ کان پراڻو ڪم آھي '''سَنگَم اَدَب'''، جيڪو نہ سرف ھڪڙو قديم ادب آھي جيڪو 2000 نظمن تي مشتَمِل آھي پر ھڪ تاريخي دستاويز پڻ آھي. تَمِل رسم الخط تَمِل برهمي مان ترقي ڪيو ۽ پوء وٽيلوتو رسم الخط استعمال ڪيو ويو جيستائين موجوده رسم الخط کي معياري نه ڪيو ويو. ٻولي جي گڏجاڻي مورفولوجي سان هڪ الڳ ئي نحوي جوڙجڪ آهي، جيڪا پيچيده لفظن جي جوڙجڪ جي اجازت ڏئي ٿي. تَامِل ڀارتي رياست [[تامل ناڊو|تَمِل ناڊو]] ۽ پڊوچيري جي يونين علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي، ان سان گڏوگڏ ٻه خودمختيار قومن، [[سينگاپور]] ۽ [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. تَمِل ڳالهائيندڙ ڊاسپورا برادريون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ موجود آهن. تَمِل پهرين ٻولي هئي جنهن کي سال 2004ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان هندستان جي ڪلاسيڪل ٻولي طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06|title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school|url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/|access-date=2025-03-02|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == درجابندي == {{مک|دراوڙي ٻوليون}} '''[[تامل ٻولي|تامل]]'''، [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. دراوڙي ٻوليون لڳ ڀڳ 26 ٻولين تي مشتمل هڪ لساني خاندان آهي، جنهن جون ٻوليون بنيادي طور [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جون مقامي ٻوليون آهن.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> تامل کي [[تامل ٻوليون|تامل ٻولين جي ذيلي خاندان]] جو حصو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ خود تامل کان علاوه لڳ ڀڳ 35 نسلي ۽ لساني گروهن جون ٻوليون شامل آهن.<ref>Perumal, A. K. (2005). ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref> انهن ۾ [[ايرولا ٻولي|ايرولا]] ۽ [[ييروڪولا ٻولي|ييروڪولا]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن (ڏسو: [[اٿنولاگ]]). تامل جي سڀ کان ويجهي وڏي لاڳاپيل ٻولي [[مليالم ٻولي|مليالم]] آهي. انهن ٻنهي ٻولين ۾ لساني علحدگيءَ جو عمل لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |year=2010 |publisher=Elsevier |page=297}}</ref> جيتوڻيڪ تامل ۽ مليالم جي وچ ۾ موجود ڪيترائي فرق ظاهر ڪن ٿا ته اولهه واري لهجي جي علحدگيءَ جون پاڙون قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿيون،<ref name="malayalamorigin">{{cite journal |last=Menon |first=A. G. |title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster *ṉt |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=53 |page=87 |doi=10.1017/S0041977X00021285 |s2cid=131480876}}</ref> پر مليالم جي هڪ الڳ ۽ خودمختيار ٻوليءَ جي صورت ۾ ارتقا جو عمل تيرهين يا چوڏهين صدي عيسويءَ تائين مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970|p=21}}</ref> ان کان علاوه [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] پڻ تامل سان نسبتاً ويجهو لساني تعلق رکي ٿي ۽ قديم تامل جي رسمي صورت سان ڪجهه بناوٽي ۽ لساني خصوصيتون مشترڪ رکي ٿي. جيتوڻيڪ ڪنڙ ۽ تامل جي وچ ۾ ڪيترائي فرق موجود آهن، پر ڪنڙ پنهنجي قديم لساني پاڙن جون ڪيتريون ئي خصوصيتون اڃا تائين محفوظ رکيون آهن. هندستان جي ڏاکڻين ٻولين جي خاندان سان تعلق رکڻ ۽ هندستان جي اترين علائقن جي نسبتاً ويجهو هجڻ سبب ڪنڙ ۾ پڻ، مليالم وانگر، [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. تامل ۾ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ ڪنڙ ۾ ٿوري يا ڪنهن خاص تبديليءَ کان سواءِ محفوظ رهيا آهن. ان مان ٻنهي ٻولين جي تاريخي ۽ لساني مشابهت ظاهر ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ جديد ڳالهائڻ جي طريقن ۾ تامل اندر مختلف تبديليون اچي چڪيون آهن.{{sfn|Mahadevan|2003}}{{page needed|date=July 2024}} == تاريخ == [[فائل:Civiltà_thamirabani,_reperti_da_adhichanallur,_02.jpg|thumb|left|[[چنائي جو سرڪاري عجائب گهر|چنائي جي سرڪاري عجائب گهر]] ۾ [[آديچنلور]] مان هٿ آيل آثار]] [[فائل:Keezhadi excavation.jpg|thumb|left|[[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ]]]] === ڏند ڪٿائي شروعات === [[فائل:Tamil Inscriptions.jpg|thumb|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي تامل براهمي لکت جي وضاحت؛ هيءَ لکت [[سنگم دور]] سان منسوب آهي، جنهن جو اندازي وارو زمانو 400 قبل مسيح کان 200ع تائين ڄاڻايو وڃي ٿو.]] هندو ڌرمي ڏند ڪٿا موجب، تامل ٻولي يا ان جي ديويءَ واري شخصي صورت، [[تامل تائي]]، يعني «ماءُ تامل»، ڀڳوان [[شو]] پيدا ڪئي هئي. [[مروگن]]، جنهن کي تاملن جو ديوتا سمجهيو وڃي ٿو، تنهن رشي [[اگستيه]] سان گڏجي اها ٻولي ماڻهن تائين پهچائي.{{sfn|Ramaswamy|1997|p=87}} === تاريخي شروعات === تامل، ٻين [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] وانگر، بنيادي طور [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] مان ارتقا ڪئي آهي. امڪان آهي ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ٽين هزاري قبل مسيح جي لڳ ڀڳ ڳالهائي ويندي هئي، ممڪن طور [[گوداوري درياهه]] جي هيٺئين طاس جي ڀرپاسي واري علائقي ۾. مادي آثارن مان اشارو ملي ٿو ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ هندستان جي [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل ثقافتي مجموعن سان وابسته هئا.<ref>{{Harvnb|Southworth|2005|pp=249–250}}</ref> محقق تامل ٻوليءَ جي دستاويزي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهائين ٿا: قديم تامل (300 قبل مسيح کان 700ع)، وچئين دور جي تامل (700ع کان 1600ع) ۽ جديد تامل (1600ع کان موجوده زماني تائين).<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref> === براهمي رسم الخط === [[ڀارت جي آثار قديمه جي سروي]] پاران هندستان ۾ دريافت ڪيل لڳ ڀڳ هڪ لک لکتن مان اٽڪل 60 هزار [[تامل ناڊو]] ۾ مليون آهن. انهن مان گهڻيون تامل ٻوليءَ ۾ آهن، جڏهن ته رڳو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو لکتون ٻين ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[سنسڪرت]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۾ آهن.<ref>{{cite news |title=Students get glimpse of heritage |work=The Hindu |date=22 November 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064346/http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-date=18 May 2006 |url-status=dead}}</ref> 2004ع ۾ [[آديچنلور]] مان مٽيءَ جي وڏن دفني ٿانون ۾ دفن ٿيل ڪيترائي انساني ڍانچا هٿ آيا، جن سان لاڳاپيل ڪجهه آثارن جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 696 قبل مسيح تائين ڄاڻائي وئي آهي. انهن مان ڪن ٿانون تي [[تامل براهمي رسم الخط]] ۾ لکتون پڻ مليون، جڏهن ته ڪجهه ٿانون ۾ اهڙا انساني ڍانچا هئا، جن کي تامل نسل سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Christy2019">{{cite journal |last=Christy |first=Agatha |year=2019 |title=A Study About Archaeological Survey in Adichanallur |journal=International Journal of Research in Engineering, Science and Management |volume=2 |pages=158–169 |url=https://www.ijresm.com/Vol.2_2019/Vol2_Iss11_November19/IJRESM_V2_I11_33.pdf}}</ref> 2017ع کان 2018ع جي وچ ۾ [[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ|ڪيزهادي]] مان 5,820 آثار هٿ آيا. انهن جا نمونا [[ميامي]]، [[فلوريڊا]] ۾ واقع بيٽا ايناليٽڪ اداري ڏانهن [[ايڪسيلريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري]] ذريعي عمر جي تعين لاءِ موڪليا ويا. تامل براهمي لکتن سان لاڳاپيل هڪ نموني بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اهو لڳ ڀڳ 580 قبل مسيح جو آهي.<ref>{{cite web |title=Keeladi |url=https://www.tnarch.gov.in/keeladi |website=Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu}}</ref><ref>{{cite web |last=Gershon |first=Livia |title=Archaeologists Unearth Ancient Dagger Linked to Enigmatic Indian Civilization |website=Smithsonian Magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/excavation-india-may-hold-clues-ancient-civilization-180978414/ |access-date=29 January 2022}}</ref> مؤرخ [[جان گائي]] موجب تامل، هندستان جي شروعاتي سامونڊي واپارين جي وچ ۾ رابطي جي گڏيل ٻولي هئي.<ref name="Scroll2015">{{cite web |title=Step aside, Gujaratis: Tamilians were India's earliest recorded maritime traders |website=Scroll.in |date=6 February 2015 |url=https://scroll.in/article/704603/Step-aside,-Gujaratis:-Tamilians-were-India's-earliest-recorded-maritime-traders}}</ref> [[براهمي رسم الخط]] ۾ لکيل تامل ٻوليءَ جون لکتون [[سري لنڪا]] ۾، ۽ واپاري شين تي [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ پڻ مليون آهن.<ref name="Egypt2007"/><ref name="Mahadevan2010">{{cite news |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=An epigraphic perspective on the antiquity of Tamil |work=The Hindu |date=24 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/An-epigraphic-perspective-on-the-antiquity-of-Tamil/article16265606.ece}}</ref> نومبر 2007ع ۾ قُصير القديم، جنهن کي قديم دور جي بندرگاهه [[ميوس هورموس]] سان سڃاتو وڃي ٿو، جي کوٽائيءَ مان پهرين صدي قبل مسيح جا مصري ٺڪر جا ٿانوَ مليا، جن تي قديم تامل براهمي لکتون موجود هيون.<ref name="Egypt2007">{{cite news |title=Tamil Brahmi script in Egypt |work=The Hindu |date=21 November 2007 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126154601/http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-date=26 November 2014 |access-date=5 January 2015}}</ref> [[بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل لفظ|بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل ڪجهه لفظن]] جا امڪاني مثال پڻ موجود آهن، جن کي 500 قبل مسيح کان اڳ واري زماني سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن کي تامل ٻوليءَ جي سڀ کان قديم ممڪن شاهدين مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Rabin438">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies'', p. 438.</ref> === قديم تامل === {{مک|قديم تامل ٻولي}} [[فائل:Mangulam inscription.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] لکت، جيڪا [[سنگم دور]] سان منسوب آهي؛ اندازي موجب 400 قبل مسيح کان 200ع تائين.]] قديم تامل ٻوليءَ جو دور ٽين صدي قبل مسيح کان اٺين صدي عيسويءَ تائين پکڙيل آهي. قديم تامل جا سڀ کان پراڻا لکيل آثار مختصر لکتن جي صورت ۾ ملن ٿا، جيڪي [[براهمي رسم الخط]] جي هڪ خاص صورت، يعني [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] ۾ لکيل آهن.<ref>{{Harvnb|Mahadevan|2003|pp=90–95}}</ref> قديم تامل جو سڀ کان پراڻو ڊگهو متن ''[[تولڪاپيم]]'' آهي، جيڪو تامل گرامر ۽ شاعريءَ جي اصولن بابت هڪ ابتدائي تصنيف آهي. ان جي سڀ کان پراڻن حصن جي تاريخ ٻي صدي قبل مسيح جي پوئين دور تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref> قديم تامل ادب جون ڪيتريون ئي ٻيون تخليقون پڻ محفوظ رهيون آهن. انهن ۾ 2,381 نظمن جو هڪ مجموعو شامل آهي، جنهن کي گڏيل طور [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. انهن نظمن جي تاريخ عام طور پهرين صدي قبل مسيح کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973"/> === وچئين دور جي تامل === {{مک|وچئين دور جي تامل ٻولي}} [[فائل:Tanjavur Tamil Inscription2.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[تنجاور]] ۾ [[برهديشور مندر]] تي [[چولا سلطنت|چولا دور]] جون لڳ ڀڳ 1000ع جون پٿر تي اُڪريل وچئين دور جي تامل لکتون، جيڪي [[وٽيلوتو رسم الخط]] سان لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.]] [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان [[وچئين دور جي تامل ٻولي|وچئين دور جي تامل]] ۾ تبديليءَ جو عمل عام طور اٺين صدي عيسويءَ تائين مڪمل ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Lehmann1998"/> هن تبديليءَ دوران ٻوليءَ جي آوازن ۽ گرامر ۾ ڪيتريون ئي اهم تبديليون آيون. صوتياتي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلين ۾ «آيتَم» (ஃ) نالي هڪ پراڻي صوتيي جو لڳ ڀڳ ختم ٿي وڃڻ،<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|p=194}}</ref> لثوي ۽ ڏندن وٽ ادا ٿيندڙ نڪ وارن آوازن جو پاڻ ۾ ضم ٿيڻ،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=132–133}}</ref> ۽ لثوي بندشي آواز جو هڪ رائي يا راءَ جهڙي آواز ۾ تبديل ٿيڻ شامل هو.<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|pp=213–215}}</ref> گرامر جي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلي حال زماني جي ظهور هئي. حال زمانو فعل «ڪِل» (''kil''؛ கில்) مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو، جنهن جي معنيٰ «ممڪن هجڻ» يا «واقع ٿيڻ» آهي. قديم تامل ۾ هي فعل ڪنهن عمل جي تمام ٿوري مدت تائين جاري رهڻ يا غير مستقل هجڻ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. عام طور اهو «ن» (''ṉ''؛ ன்) جهڙي زماني جي نشاندهي ڪندڙ عنصر سان گڏ استعمال ٿيندو هو. وچئين دور جي تامل ۾ هي استعمال اڳتي هلي حال زماني جي علامت «ڪِنرَ» (''kiṉṟa''؛ கின்ற) ۾ تبديل ٿيو، جنهن ۾ عمل جي نوعيت ۽ زماني جون پراڻيون علامتون گڏجي ويون.<ref>{{cite journal |last=Rajam |first=V. S. |title=The Duration of an Action—Real or Aspectual? The Evolution of the Present Tense in Tamil |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1985 |volume=105 |issue=2 |pages=277–291 |doi=10.2307/601707 |jstor=601707}} خاص طور صفحا 284–285.</ref> === جديد تامل === ''[[ننول]]'' اڄ به جديد ادبي تامل لاءِ معياري گرامر جي حيثيت رکي ٿو. ان ڪري جديد ادبي تامل جو بنياد جديد ڳالهائجندڙ تامل بدران تيرهين صديءَ جي وچئين دور واري تامل تي قائم آهي.<ref>{{Harvnb|Shapiro|Schiffman|1983|p=2}}</ref> ان جي ابتڙ، روزمره ڳالهائجندڙ تامل ۾ ڪيتريون ئي تبديليون آيون آهن. مثال طور، جديد تامل ۾ فعلن جي منفي گردان جو پراڻو طريقو استعمال کان ٻاهر ٿي ويو آهي.<ref>{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=100}}</ref> ان جي بدران نفيءَ جو اظهار لفظن جي صرفي بناوت يا جملي جي نحوي ترتيب ذريعي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Steever|2005|pp=107–108}}</ref> جديد ڳالهائجندڙ تامل ۾ صوتياتي تبديليون پڻ نظر اچن ٿيون. انهن ۾ خاص طور لفظ جي شروعاتي ۽ وچين هنڌن تي بلند مصوتن جي اچار ۾ هيٺاهينءَ ڏانهن لاڙو،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|p=125}}</ref> ۽ بندشي آوازن جي وچ ۾ يا بندشي ۽ رائي آوازن جي وچ ۾ ايندڙ مصوتن جو ختم ٿي وڃڻ شامل آهي.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=122–123}}</ref> يورپي ٻولين سان رابطي جو اثر تامل جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ ٻنهي صورتن تي پيو. لکيل تامل ۾ آيل تبديلين ۾ يورپي طرز جي بيهڪ وارين نشانين جو استعمال ۽ اهڙن وينجن جي ميلاپن جو رواج شامل آهي، جيڪي وچئين دور جي تامل ۾ جائز نه هئا. لکيل تامل جي نحوي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون، جن ۾ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ نون مددگار فعلن، وڌيڪ پيچيده جملن ۽ لفظن جي نسبتاً مقرر ترتيب جو ظهور شامل آهي. اها ترتيب ڪجهه لحاظ کان [[انگريزي ٻولي]] جي نحوي بناوت ۽ جملن ۾ مختلف جزن جي ڪردار سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kandiah |first=T. |title=Standard Language and Socio-Historical Parameters: Standard Lankan Tamil |journal=International Journal of the Sociology of Language |year=1978 |issue=16 |doi=10.1515/ijsl.1978.16.59 |s2cid=143499414}} خاص طور صفحا 65–69.</ref> 1578ع ۾ پورچوگالي عيسائي مبلغن قديم تامل رسم الخط ۾ ''[[تمبيرن ونڪم]]'' نالي دعائن جو ڪتاب شايع ڪيو. ان سان تامل هندستان جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي وئي، جنهن ۾ ڪتاب ڇاپيو ۽ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Madhavan |first=Karthik |title=Tamil saw its first book in 1578 |work=The Hindu |date=20 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece}}</ref> [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''[[تامل لغت]]'' هندستاني ٻولين جي شروعاتي وڏين لغتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite news |last=Kolappan |first=B. |title=Delay, howlers in Tamil Lexicon embarrass scholars |work=The Hindu |date=22 June 2014 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/delay-howlers-in-tamil-lexicon-embarrass-scholars/article6138747.ece |access-date=25 December 2014}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لساني پاڪيزگي]] جي هڪ مضبوط تحريڪ اڀري، جيڪا اڳتي هلي [[خالص تامل تحريڪ]] جي صورت اختيار ڪري وئي. هن تحريڪ جو مقصد تامل مان سنسڪرت سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Ramaswamy1997">{{Harvnb|Ramaswamy|1997}}</ref> هن تحريڪ کي ڪجهه [[دراوڙي سياسي جماعتون|دراوڙي سياسي جماعتن]] جي حمايت پڻ حاصل ٿي.{{sfn|Ramaswamy|1997}} ان جي نتيجي ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترن ئي لفظن جي جاءِ تي تامل جا متبادل لفظ رائج ڪيا ويا، جيتوڻيڪ سنسڪرت مان آيل ڪيترائي لفظ اڄ به تامل ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون.<ref>''India 2001: A Reference Annual 2001''. Research, Reference and Training Division، Publications Division، Ministry of Information and Broadcasting، Government of India، New Delhi.</ref> == جاگرافيائي ورڇ == [[تامل ٻولي]] [[ڀارت]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] ۾ رهندڙ اڪثريتي آباديءَ جي مکيه ٻولي آهي. ساڳيءَ طرح اها [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اترئين]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀرئين]] صوبن جي اڪثريتي آباديءَ جي پڻ بنيادي ٻولي آهي. ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪيرالا]]، [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]]، [[دهلي]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] ۾ پڻ اقليتي برادريون تامل ڳالهائين ٿيون. سري لنڪا جي ٻين علائقن، جهڙوڪ [[ڪولمبو]] ۽ [[وچيون صوبو، سري لنڪا|وچئين صوبي]] جي جابلو علائقن ۾ به تامل ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين [[ڪيرالا]] ۾ تامل يا ان جا مختلف لهجا انتظامي ڪمن، ادب ۽ عام ڳالهه ٻولهه ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين ڏکڻ [[آنڌرا پرديش]] جي [[چتور ضلعو|چتور]] ۽ [[نيلور ضلعو|نيلور]] ضلعن مان مليل لکتن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ جو وسيع استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="Talbot 2001 27–37"/> ڏهين کان چوڏهين صدي عيسويءَ دوران ڏکڻ [[ڪرناٽڪ]] جي [[ڪولار ضلعو|ڪولار]]، [[ميسور]]، [[مانڊيا]] ۽ [[بنگلورو]] جهڙن علائقن ۾ پڻ تامل ٻولي لکتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{Harvnb|Murthy|Rao|Veluthat|Bari|1990|pp=85–106}}</ref> هن وقت [[ملائيشيا]]، [[سنگاپور]]، [[فلپائن]]، [[ماريشس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[انڊونيشيا]]،<ref>{{Harvnb|Ramstedt|2004|p=243}}</ref> [[ٿائيلينڊ]]،<ref>{{Harvnb|Kesavapany|Mani|Ramasamy|2008|p=60}}</ref> [[ميانمار]]، [[برونائي]] ۽ [[ويٽنام]] ۾ تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون آباد آهن، جن مان گهڻن جا ابا ڏاڏا نوآبادياتي دور ۾ انهن ملڪن ڏانهن لڏي ويا هئا. انهن برادرين کي گڏيل طور [[پرڏيهي تامل برادريون|پرڏيهي تامل برادرين]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. ملائيشيا ۾ تامل، انگريزي، ملئي ۽ مينڊرين ٻولين سان گڏ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="TamilSchools">{{cite web |title=Tamil Schools |url=http://www.indianmalaysian.com/education.htm |website=Indianmalaysian.com |access-date=28 July 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Ghazali |first=Kamila |year=2010 |title=National Identity and Minority Languages |website=UN Chronicle |publisher=United Nations |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/national-identity-and-minority-languages |access-date=28 January 2021}}</ref> [[پاڪستان]] جي شهر [[ڪراچي]] ۾ پڻ [[پاڪستاني تامل|تامل ڳالهائيندڙن جي هڪ وڏي برادري]] موجود آهي. ان ۾ تامل ڳالهائيندڙ [[هندو ڌرم|هندو]]،<ref name="TNP">{{cite news |last=Shahbazi |first=Ammar |title=Strangers to Their Roots and Those Around Them |work=The News |date=20 March 2012 |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617043012/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-date=17 June 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="PHP">Sunny, Sanjesh (21 September 2010). [https://pakistanhindupost.blogspot.com/2010/09/picture-of-tamil-hindus-in-karachi.html Tamil Hindus in Karachi]. ''Pakistan Hindu Post''.</ref> [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[اسلام|مسلمان]] شامل آهن. انهن ۾ سري لنڪا مان لڏي آيل ڪجهه تامل ڳالهائيندڙ مسلمان پناهگير پڻ شامل آهن.<ref name="HBL">Raman, B. (15 July 2002). [http://www.thehindubusinessline.com/2002/07/15/stories/2002071500050800.htm Osama's shadow on Sri Lanka?]. ''The Hindu Business Line''.</ref> ڪراچي جي [[مدراسي پاڙو|مدراسي پاڙي]] واري آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 100 تامل هندو خاندان آباد هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهي خاندان تامل سان گڏ [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پڻ ڳالهائين ٿا ۽ پنهنجي تامل ٻوليءَ تي سٺي مهارت رکن ٿا.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Sumit |title=For Tamil cuisine, away in Pakistan |work=The Hindu |date=3 November 2018 |url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/for-tamil-cuisine-away-in-pakistan/article25414464.ece |access-date=12 July 2019}}</ref> [[ري يونيون]]، [[گيانا]]، [[فجي]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] ۾ پڻ ڪيترن ماڻهن جا نسلي ۽ خانداني لاڳاپا تامل آباديءَ سان آهن،<ref name="ucberkeleydiaspora">{{cite web |last=McMahon |first=Suzanne |title=Overview of the South Asian Diaspora |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327123838/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-date=27 March 2011 |access-date=23 April 2008}}</ref> پر انهن مان رڳو ٿورا ماڻهو اڄ به تامل ڳالهائين ٿا. [[ري يونيون]] ۾، جيڪو [[فرانس]] جي انتظام هيٺ آهي، ماضيءَ ۾ تامل ٻولي سکڻ ۽ عوامي هنڌن تي استعمال ڪرڻ تي پابندي هئي. هاڻي اتي شاگرد ۽ بالغ ماڻهو ٻيهر تامل ٻولي سکي رهيا آهن.<ref name="ucberkeleydiaspora1">{{cite web |last=Ghasarian |first=Christian |title=Indentured immigration and social accommodation in La Réunion |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511142452/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-date=11 May 2011 |access-date=8 January 2010}}</ref> تامل ٻولي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] مان لڏي ويل ماڻهن ۽ انهن جي اولاد پاران [[ڪئناڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل عرب امارات]]، [[برطانيا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. انهن ملڪن ۾ [[ڪئناڊا ۾ تامل برادري|ڪئناڊائي تامل]]، [[آمريڪا ۾ تامل برادري|آمريڪي تامل]]، [[برطانيا ۾ تامل برادري|برطانوي تامل]] ۽ [[آسٽريليا ۾ تامل برادري|آسٽريلوي تامل]] برادرين جو وجود تامل ٻوليءَ جي عالمي پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو. == حيثيت == {{پڻ ڏسو|تامل ڳالهائيندڙن جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون}} === سرڪاري حيثيت === <gallery> File:Raja (elephant) in Sri Lankan Rupee bank notes.JPG|سري لنڪا جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. File:Mauritius currency.jpg|[[ماريشس]] جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها ملڪ جي سڃاتل اباڻين ٻولين مان هڪ آهي. File:India new 500 INR, MG series, 2016, reverse.jpg|ڀارتي ڪرنسي نوٽن جي ٻولين واري خاني ۾ تامل، درج ڪيل 15 ٻولين مان هڪ آهي. اها [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ پڻ شامل آهي ۽ [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. </gallery> [[فائل:CEY-23-Government of Ceylon-5 Rupees (1929).jpg|thumb|1929ع ۾ سيلون، يعني موجوده سري لنڪا، جي حڪومت پاران جاري ڪيل پنج رپين جو ڪرنسي نوٽ.]] [[تامل ٻولي]] ڀارت جي رياست [[تامل ناڊو]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ شامل 22 تسليم ٿيل ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="Eight">{{cite web |title=Eighth Schedule |url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S8.pdf |publisher=Government of India |access-date=5 December 2023}}</ref> اها [[پڊوچيري]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] جهڙن ڀارتي مرڪزي انتظام هيٺ علائقن ۾ پڻ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Ramamoorthy |first=L. |title=Multilingualism and Second Language Acquisition and Learning in Pondicherry |website=Language in India |date=February 2004 |url=http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html |access-date=16 August 2007}}</ref><ref>{{cite web |last=Sunwani |first=Vijay K. |title=Amazing Andamans and North-East India: A Panoramic View of States, Societies and Cultures |website=Language in India |date=February 2007 |url=http://www.languageinindia.com/feb2007/northeasternstates.pdf |access-date=16 August 2007}}</ref> تامل [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[سري لنڪا]] ۾ تامل، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] سان گڏ سرڪاري ۽ قومي ٻوليءَ جي حيثيت رکي ٿي.<ref name="languagesdept">{{cite web |title=Department of Official Languages |publisher=Government of Sri Lanka |url=http://www.languagesdept.gov.lk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106094214/http://www.languagesdept.gov.lk/%20 |archive-date=6 January 2019 |url-status=dead |access-date=13 September 2012}}</ref> ڀارت جي رياست [[هرياڻا]] ۾ هڪ زماني ۾ تامل کي نالي ماتر ٻي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي هئي. چيو وڃي ٿو ته اهو فيصلو [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] سان سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڪيو ويو هو، جيتوڻيڪ هرياڻا ۾ تامل ڳالهائيندڙن جي ڪنهن نمايان آباديءَ جو ثبوت موجود نه هو. 2010ع ۾ تامل جي جاءِ تي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي اها حيثيت ڏني وئي.<ref>{{cite news |last=Bharadwaj |first=Ajay |title=Punjabi edges out Tamil in Haryana |work=DNA India |date=7 March 2010 |url=http://www.dnaindia.com/india/1356124/report-punjabi-edges-out-tamil-in-haryana}}</ref> ان کان علاوه، [[ڀارت جي حڪومت]] آڪٽوبر 2004ع ۾ قديم ۽ ڪلاسيڪي ٻولين کي قانوني طور خاص حيثيت ڏيڻ جو انتظام متعارف ڪرايو. ڪيترين تامل تنظيمن جي حمايت سان هلندڙ سياسي مهم کان پوءِ تامل ڀارت جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي، جنهن کي باضابطه طور [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] تسليم ڪيو ويو.<ref name="dmkpolitics2">{{cite news |last=Dutta |first=Sujan |title=Classic case of politics of language |work=The Telegraph |date=28 September 2004 |url=http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-url=https://archive.today/20130203214540/http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-date=3 February 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="historyofdemand">{{cite magazine |last=Viswanathan |first=S. |title=Recognising a classic |magazine=Frontline |date=October 2004 |url=https://frontline.thehindu.com/static/html/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926212522/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-date=26 September 2007}}</ref> ان وقت جي ڀارتي صدر [[عبدالڪلام]]، جيڪو پاڻ به تامل هو، 6 جون 2004ع تي [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي ٻنهي ايوانن جي گڏيل اجلاس ۾ تامل کي ڪلاسيڪي ٻوليءَ جي حيثيت ڏيڻ بابت اعلان ڪيو. ان کان پوءِ سيپٽمبر 2004ع ۾ ان فيصلي بابت خبرون سامهون آيون ۽ آڪٽوبر ۾ اها حيثيت باضابطه طور منظور ڪئي وئي.<ref name="LanguageInIndia">{{cite journal |last=Thirumalai |first=M. S. |title=Tradition, Modernity and Impact of Globalization – Whither Will Tamil Go? |journal=Language in India |volume=4 |date=November 2004 |url=http://www.languageinindia.com/nov2004/tamilglobalization1.html |access-date=17 November 2007}}</ref><ref name="BBCClassical">{{cite news |title=India sets up classical languages |work=BBC News |date=17 September 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3667032.stm}}</ref><ref>{{cite news |title=Sanskrit to be declared classical language |work=The Hindu |date=28 October 2005 |url=https://web.archive.org/web/20051030050314/http://www.hindu.com/2005/10/28/stories/2005102809281200.htm}}</ref> === تعليم === [[ملائيشيا]] ۾ 543 سرڪاري پرائمري اسڪول اهڙا آهن، جن ۾ تعليم مڪمل طور [[ملائيشيا ۾ تامل ميڊيم پرائمري اسڪول|تامل ٻوليءَ جي ذريعي]] ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Language Shift in the Tamil Communities of Malaysia and Singapore: The Paradox of Egalitarian Language Policy |publisher=University of Pennsylvania |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/540/handouts/sparadox/sparadox.html |access-date=13 September 2012}}</ref> [[ميانمار]] ۾ پڻ تامل ميڊيم اسڪول قائم ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون آهن، ته جيئن اتي لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال اڳ آباد ٿيندڙ تامل برادريءَ جي اولاد کي مڪمل طور پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم ملي سگهي.<ref name="bbcmyanmar">{{cite news |title=Myanmar's Tamils seek to protect their identity |work=BBC News |date=6 March 2014 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25438275}}</ref> [[ڪئناڊا]] ۾ ڪجهه مقامي اسڪول بورڊن ۽ وڏين يونيورسٽين ۾ تامل ٻولي هڪ تعليمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي. [[ڪئناڊا جي پارليامينٽ]] جنوري مهيني کي «تامل ورثي جو مهينو» قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Statement by the Prime Minister of Canada on Thai Pongal |publisher=Government of Canada |date=13 January 2017 |url=http://www.pm.gc.ca/eng/news/2017/01/14/statement-prime-minister-canada-thai-pongal}}</ref><ref>{{cite news |title=Canada officially declares pride in its Tamils, passes Bill calling for Tamil Heritage Month |work=The News Minute |date=8 October 2016 |url=http://www.thenewsminute.com/article/canada-officially-declares-pride-its-tamils-passes-bill-calling-tamil-heritage-month-51059 |access-date=6 August 2017}}</ref> [[ڏکڻ آفريڪا جو آئين|ڏکڻ آفريڪا جي آئين]] جي پهرين باب جي آرٽيڪل 6(ب) تحت تامل ٻوليءَ کي خاص تحفظ ۽ واڌاري جي حيثيت حاصل آهي. اها [[ڪوازولو ناتال]] صوبي جي اسڪولن ۾ هڪ مضمون طور پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of South Africa |publisher=Constitutional Court of South Africa |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064102/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-date=18 May 2006 |access-date=5 August 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Five Indian languages reinstated as official subjects in South African schools |work=Jagran Josh |date=21 March 2014 |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1 |access-date=6 August 2017}}</ref> تازن سالن ۾ [[فرانس جا سمنڊ پار علائقا|فرانس جي سمنڊ پار کاتي]] [[ري يونيون]] جي اسڪولن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ کي پڙهائيءَ جي هڪ مضمون طور متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Srivatsa |first=Sharath S. |title=For these islanders, a reunion with Tamil |work=The Hindu |date=8 January 2017 |url=https://www.thehindu.com/news/national/For-these-islanders-a-reunion-with-Tamil/article17009446.ece |access-date=6 August 2017}}</ref> === عوامي ابلاغ جا ذريعا === {{پڻ ڏسو|تامل سئنيما}} تامل ٻوليءَ ۾ ڇپجندڙ اخبارون ۽ ٻيا اشاعتي ذريعا وڏي پيماني تي موجود آهن. 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون. تامل ٻوليءَ ۾ ڊجيٽل ابلاغي مواد پڻ وڏي مقدار ۾ موجود آهي، جنهن ۾ خاص طور فلمون نمايان حيثيت رکن ٿيون.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == لهجا == [[فائل:Jambai Tamil Brahmi.jpg|thumb|upright=1.81|[[تامل ناڊو]] جي [[ولپورم ضلعو|ولپورم ضلعي]] ۾ [[تروڪوئيلور]] ڀرسان [[اٿيمان نيدومان انجي]] سان لاڳاپيل جمبائي جي تامل براهمي لکت، جيڪا شروعاتي [[تامل سنگم دور|سنگم دور]] سان منسوب ڪئي وئي آهي (لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح).]] {{Listen | type = speech | header = | filename = Oppaari Song.ogg | title = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ «اوپاري» گيت | description = «اوپاري» موت جي موقعي تي عورتن پاران ڳايو ويندڙ سوڳوار گيت آهي. هن رڪارڊنگ ۾ هڪ ماءُ پنهنجي پٽ جي وفات تي ڏک ۽ ماتم جو اظهار ڪري ٿي. | filename2 = Ta-ponnagaram.ogg | title2 = پدومائي پيتن جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» | description2 = [[پدومائي پيتن]] جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» جي آڊيو رڪارڊنگ، جنهن ۾ ٻين ٻولين مان ورتل ڪجهه لفظن جا مثال پڻ ملن ٿا. }} === علائقائي فرق === {{پڻ ڏسو|سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا ۾ هندستاني تامل لهجو}} [[تامل ٻولي]] جي [[سماجي لسانيات|سماجي لسانياتي]] صورتحال جي هڪ اهم خصوصيت [[دو سطحي لساني استعمال]] (''Diglossia'') آهي. ان مان مراد هڪ ئي ٻوليءَ جي ٻن الڳ صورتن جو استعمال آهي، جن ۾ هڪ اعليٰ يا رسمي صورت ۽ ٻي عام يا غير رسمي صورت هوندي آهي. انهن صورتن جو استعمال سماجي ۽ معاشي حيثيت سميت مختلف سماجي حالتن موجب بدلجي سگهي ٿو.<ref>Arokianathan, S. [http://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html Writing and Diglossic: A Case Study of Tamil Radio Plays]. [https://web.archive.org/web/20070928092717/https://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html محفوظ ڪيل نسخو]، 28 سيپٽمبر 2007ع.</ref><ref>{{cite journal |last1=Steever |first1=S. B. |last2=Britto |first2=F. |title=Diglossia: A Study of the Theory, with Application to Tamil |journal=Language |year=1988 |volume=64 |issue=1 |pages=152–155 |doi=10.2307/414796 |jstor=414796}}</ref> تامل ٻوليءَ جا مختلف لهجا بنيادي طور هڪ ٻئي کان انهن صوتياتي تبديلين ۽ آوازن جي ڦيرڦار سبب مختلف آهن، جيڪي [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان ارتقا دوران پيدا ٿيون. مثال طور، «هتي» لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ قديم ادبي تامل يا «سينتامل» (''Centamil'') ۾ «اِنگُ» (''iṅku'') آهي، جيڪو [[ڪوئمبتور]] جي [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو لهجي]] ۾ «اِنگوُ» (''iṅkū'')، [[تنجاور]] ۽ [[پالڪاڊ]] جي لهجن ۾ «اِنگا» (''inga'') ۽ [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي ڪجهه تامل لهجن]] ۾ «اِنگائي» (''iṅkai'') جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي. قديم تامل جو لفظ «اِنگڻ» (''iṅkaṇ'')، جنهن ۾ «ڪڻ» (''kaṇ'') جي معنيٰ «جاءِ» يا «هنڌ» آهي، [[ترونيلويلي]] جي لهجي ۾ «اِنگني» (''iṅkane'') جو بنياد بڻيو. ساڳيءَ طرح قديم تامل جو لفظ «اِنگِٽُ» (''iṅkiṭṭu'')، [[مدورائي]] جي لهجي ۾ «اِنگُٽُ» (''iṅkuṭṭu'') ۽ ڪجهه اترين لهجن ۾ «اِنگٽي» (''iṅkaṭe'') جي صورت ۾ ملي ٿو. اڄ به ڪوئمبتور جي علائقي ۾ «اَڪَٽا» (''akkaṭṭa'') جو استعمال عام ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ «اها جاءِ» آهي. جيتوڻيڪ تامل ٻوليءَ جي مختلف لهجن جي لفظي ذخيري ۾ تمام وڏا فرق نه آهن، پر ڪجهه استثنا موجود آهن. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجن ۾ ڪيترائي اهڙا لفظ ۽ گرامري صورتون محفوظ آهن، جيڪي هندستان ۾ روزمره جي تامل ڳالهه ٻولهه ۾ استعمال نٿيون ٿين.<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref><ref name="AnnamalaiSteever1998">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|pp=100–128}}</ref> ان کان علاوه، انهن لهجن ۾ ڪجهه لفظ هندستاني تامل جي ڀيٽ ۾ ٿوري مختلف معنيٰ يا استعمال سان پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Zvelebil |first=K. |title=Some features of Ceylon Tamil |journal=Indo-Iranian Journal |year=1966 |volume=9 |issue=2 |page=113 |doi=10.1163/000000066790086440}}</ref> تامل ٻوليءَ جي اهم لهجن ۾ هندستان اندر [[تنجائي تامل لهجو|تنجائي تامل]]، [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو تامل]]، [[مدراس تامل لهجو|مدراس تامل]]، [[مدورائي تامل لهجو|مدورائي تامل]]، [[نيلائي تامل لهجو|نيلائي تامل]] ۽ ڪماري تامل شامل آهن. [[سري لنڪا]] ۾ [[بٽيڪالوا تامل لهجو]]، [[جافنا تامل لهجو]] ۽ [[نيگومبو تامل لهجو]] ڳالهائجن ٿا، جڏهن ته [[ملائيشيا]] ۾ [[ملائيشيائي تامل]] رائج آهي. ==== ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جا فرق ==== {{پڻ ڏسو|تامل ۾ هند آريائي ٻولين مان ورتل لفظ|سري لنڪا جي تامل ۾ ڌارين ٻولين مان ورتل لفظ}} [[ڪيرالا]] جي [[پالڪاڊ ضلعو|پالڪاڊ ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجي ۾ [[مليالم ٻولي|مليالم]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. هن لهجي جي نحوي بناوت تي پڻ مليالم جو اثر پيو آهي ۽ ان جي اچار ۾ مليالم سان لاڳاپيل هڪ نمايان لهجو محسوس ٿئي ٿو. ساڳيءَ طرح [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل، تامل ناڊو جي ٻين علائقن ۾ ڳالهائجندڙ تامل کان پنهنجي مخصوص لفظن ۽ صوتياتي انداز سبب مختلف آهي. لفظن ۽ اچارن ۾ اهي فرق ايترا نمايان آهن جو ڪنياڪماري جي رهواسيءَ کي سندس ڳالهائڻ جي انداز مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو. [[هيبر آئينگر]] ۽ منڊيم لهجا انهن تامل [[ويشنو مت|ويشنو]] برادرين ۾ ڳالهائجن ٿا، جيڪي يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ڏانهن لڏي ويون هيون. انهن لهجن ۾ «ويشنو پريباشائي» (''Vaishnava paribasai'') جون ڪيتريون ئي خصوصيتون محفوظ آهن. اها تامل ٻوليءَ جي هڪ خاص صورت هئي، جيڪا نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ارتقا ڪئي ۽ جنهن ۾ ويشنو مت جا مذهبي ۽ روحاني قدر نمايان هئا.<ref>Thiru. Mu. Kovintācāriyar (1978). ''Vāḻaiyaṭi vāḻai''. Lifco، مدراس، ص 26–39.</ref> تامل سماج جي ڪيترين ئي [[ذات پات جو نظام|ذاتين]] جا پنهنجا مخصوص [[سماجي لهجو|سماجي لهجا]] (''Sociolects'') پڻ آهن، جيڪي روايتي طور انهن ذاتين جا گهڻا ماڻهو پنهنجي رهائش واري علائقي کان سواءِ استعمال ڪندا رهيا آهن. ڪيترين حالتن ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جي ڳالهائڻ جي انداز مان سندس ذات بابت اندازو لڳائڻ ممڪن هوندو آهي.<ref name="EB2007">{{cite encyclopedia |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=Tamil dialects |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2013 |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/581953/Tamil-language}}</ref> مثال طور، [[تامل برهمڻ]] عام طور ڪيترائي اهڙا لهجا ڳالهائين ٿا، جن کي گڏيل طور [[برهمڻ تامل لهجو|برهمڻ تامل]] چيو وڃي ٿو. انهن لهجن ۾ وينجن آوازن جو اچار نسبتاً نرم هوندو آهي ۽ ڪن وينجن جو حذف ٿيڻ پڻ عام آهي. انهن ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن جو تعداد به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان ورتل لفظ پڻ شامل آهن. == ڳالهائجندڙ ۽ ادبي صورتون == <!-- تامل رسم الخط ۾ موجود اکرن جي ظاهري ترتيب يا يونيڪوڊ بابت تبديلي ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخط جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Listen | type = speech | header = | filename = Thiruppugazh - Umbartharu - Hamsadhwani.wav | title = تروپوگژ – اُمبارترو – همسڌوني | description = [[تروپوگژ]] جي لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ واري ڀڳوان [[گڻيش]] جي ساراهه ۾ لکيل ڀڄن «اُمبارترو» جو ادبي تامل ۾ ڳايل نمونو، جيڪو همسڌوني راڳ ۾ آهي. | filename2 = Ta - குளிர் காய நேரமில்லை - அறிவுக் கதைகள் - ம.பொ.சிவஞானம்.ogg | title2 = شيوگنانم جون «اريوڪ ڪٿائيگل» | description2 = ادبي تامل جي اچار جو نمونو، جنهن ۾ [[ما. پو. سي.]] جي ويهين صديءَ جي ڪتاب «اريوڪ ڪٿائيگل» مان هڪ اقتباس پڙهيو ويو آهي. | filename3 = Ta-Senthamizh Nadu.ogg | title3 = ڀارتيءَ جو گيت «سينتامل ناڊو اينم» | description3 = [[سبرامنيم ڀارتي]] جي ويهين صديءَ ۾ لکيل گيت «سينتامل ناڊينم پودينلي» ۾ ادبي تامل جي اچار جو نمونو. }} مختلف علائقائي لهجن کان علاوه، [[تامل ٻولي]] جون جدا جدا اسلوبي صورتون پڻ موجود آهن. انهن ۾ قديم ٻوليءَ جي نموني تي ٻڌل ڪلاسيڪي ادبي صورت «سنگتامل» (''{{IAST|saṅkattamiḻ}}'')، جديد ادبي ۽ رسمي صورت «سينتامل» (''{{IAST|centamiḻ}}'') ۽ جديد [[عام ڳالهائجندڙ ٻولي|عام ڳالهائجندڙ]] صورت «ڪوڊونتامل» (''{{IAST|koṭuntamiḻ}}'') شامل آهن. اهي صورتون هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نه آهن، پر انهن جي وچ ۾ بتدريج تبديليءَ جو سلسلو موجود آهي، جنهن کي اسلوبي تسلسل چيو وڃي ٿو. مثال طور، «سينتامل» ۾ لکندي «سنگتامل» جي لفظي ذخيري مان لفظ استعمال ڪري سگهجن ٿا. ساڳيءَ طرح «ڪوڊونتامل» ۾ ڳالهائيندي ٻين ادبي يا رسمي صورتن سان لاڳاپيل لفظ ۽ گرامري بناوتون پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref>Schiffman, Harold (1997). [https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/messeas/diglossia/handbuk.html Diglossia as a Sociolinguistic Situation]. Florian Coulmas (مرتب)، ''The Handbook of Sociolinguistics''. لنڊن: Basil Blackwell، ص 205 ۽ ان کان پوءِ.</ref> جديد دور ۾ «سينتامل» عام طور رسمي لکڻين ۽ تقريرن ۾ استعمال ٿيندي آهي. مثال طور، درسي ڪتابن، [[تامل ادب]] جي وڏي حصي، عوامي تقريرن ۽ بحث مباحثن ۾ اها صورت استعمال ڪئي وڃي ٿي. جديد لکيل تامل جي بناوت ۾ قدامت پسند خصوصيتون پڻ موجود آهن، جنهن سبب ان جي ڄاڻ رکندڙ ماڻهو اٺين صدي عيسويءَ جون تامل لکتون به پڙهي سگهن ٿا.<ref>Tienken, Herman. ''Metaphony, or Height Harmony, in Written Tamil and Malayalam''، ص 53–66. [https://hermantieken.com/wp-content/uploads/2013/02/doc.pdf آن لائين متن].</ref> تنهن هوندي به، تازن دورن ۾ «ڪوڊونتامل» انهن شعبن ۾ پڻ وڌندڙ استعمال حاصل ڪيو آهي، جيڪي روايتي طور «سينتامل» سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، جديد دور جون گهڻيون فلمون، ناٽڪ ۽ ٽيليويزن توڙي ريڊيو تي پيش ٿيندڙ مقبول تفريحي پروگرام «ڪوڊونتامل» ۾ هوندا آهن. ڪيترائي سياستدان پڻ عوام سان وڌيڪ ويجهڙائي پيدا ڪرڻ لاءِ اها صورت استعمال ڪندا آهن. جديد دور ۾ «ڪوڊونتامل» جي وڌندڙ استعمال سبب ڳالهائجندڙ تامل جون ڪجهه غير سرڪاري «معياري» صورتون پڻ وجود ۾ آيون آهن. ڀارت ۾ معياري سمجهي ويندڙ «ڪوڊونتامل» ڪنهن هڪ علائقائي لهجي تي مڪمل طور ٻڌل نه آهي،<ref name="Standard restandard">{{cite journal |last=Schiffman |first=Harold |year=1998 |title=Standardization or restandardization: The case for 'Standard' Spoken Tamil |journal=Language in Society |volume=27 |issue=3 |pages=359–385 |doi=10.1017/S0047404598003030 |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/public/stantam/STANTAM.HTM |url-access=subscription}}</ref>{{وضاحت گهرجي|تاريخ=مئي 2022}} پر ان تي [[تنجاور]] ۽ [[مدورائي]] جي لهجن جو نمايان اثر پيو آهي. ڀارت ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ اڪثر [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] جا لفظ پڻ ملائي استعمال ڪيا ويندا آهن، جنهن مان «ٽينگلش» (''Tanglish'') نالي هڪ گڏيل لساني صورت پيدا ٿي آهي. اها خاص طور شهري علائقن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهي آهي. ان جي ابتڙ، [[سري لنڪا]] ۾ معياري ڳالهائجندڙ تامل جو بنياد [[جافنا]] جي لهجي تي آهي. === لفظي فرق === ڪجهه لفظ اهڙا آهن، جيڪي خاص طور ادبي تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «اَنّائي» (''annai'') — ماءُ * «اَلي» (''ali'') — پيش ڪرڻ يا آڇڻ * «اِيَلُم» (''iyalum'') — ممڪن * «اِلّم» (''illam'') — گهر * «ڪَرپي» (''karpi'') — سيکارڻ <ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> ساڳيءَ طرح ڪجهه لفظ خاص طور عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «ليچُ» (''Le:cu'') — آسان * «رومپا» (''rompa'') — گهڻو يا تمام گهڻو * «وَنتَوا:لَم» (''vantava:lam'') — اڻ وڻندڙ حقيقتون * «تَٽَوي» (''tatave'') — ڀيرا يا موقعا <ref name="LSITamilNadu"/> === تقابلي متن === هيٺ ادبي ۽ عام ڳالهائجندڙ تامل جي جملن جو تقابلي مثال ڏنو ويو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! ادبي تامل<ref name="LSITamilNadu"/> ! عام ڳالهائجندڙ تامل ! سنڌي ترجمو |- | ''atu avaratu panam.'' | ''atu avaro:da panam.'' | هي سندس پئسا آهن. |- | ''na:n pe:na:vai avanitam kotutten.'' | ''na: pe:na:va avankitte kututtæn.'' | مون هن کي قلم ڏنو. |} == لکڻ جو نظام == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{مک|تامل رسم الخط|تامل بريل}} {{پڻ ڏسو|وٽيلوتو رسم الخط|گرنٿا رسم الخط|پلو رسم الخط|اروي رسم الخط}} [[فائل:History of Tamil script.jpg|thumb|upright=1.81|تامل لکڻيءَ جي تاريخي ارتقا، جنهن ۾ مٿئين حصي ۾ قديم [[تامل براهمي رسم الخط]] کان وٺي هيٺئين حصي ۾ موجوده [[تامل رسم الخط]] تائين مختلف صورتون ڏيکاريل آهن.]] [[فائل:Tirukkural manuscript.jpg|thumb|upright=1.81|''[[تروڪورل]]'' جو [[کجيءَ جي پنن تي لکيل مسودو]].]] [[تامل براهمي رسم الخط]] جو استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ تامل ٻولي لکڻ لاءِ ٻين رسم الخطن سان گڏ «وٽيلوتو» (''vaṭṭeḻuttu'') نالي رسم الخط استعمال ڪيو ويو. انهن ٻين رسم الخطن ۾ [[گرنٿا رسم الخط|گرنٿا]] ۽ [[پلو رسم الخط|پلو]] پڻ شامل هئا. موجوده [[تامل رسم الخط]] ۾ 12 [[مصوتو|مصوتا]]، 18 [[وينجن|وينجن]] ۽ هڪ خاص اکر «آيتَم» (''āytam'') شامل آهن. مصوتن ۽ وينجن جي ميلاپ سان 216 گڏيل اکر ٺهن ٿا. اهڙيءَ طرح تامل رسم الخط ۾ روايتي ڳڻپ موجب ڪُل 247 اکر ٿين ٿا، يعني 12 + 18 + 1 + (12 × 18). ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] وانگر تامل جي هر وينجن ۾ بنيادي طور «اَ» (''a'') جو آواز شامل هوندو آهي. هن بنيادي مصوتي آواز کي ختم ڪرڻ لاءِ وينجن جي نشانيءَ سان هڪ خاص نقطي جهڙي علامت لڳائي ويندي آهي، جنهن کي «پُلّي» (''puḷḷi'') چيو وڃي ٿو. مثال طور، تامل اکر {{lang|ta|ன}} جو اچار «نَ» (''ṉa'') آهي، جنهن ۾ بنيادي «اَ» جو آواز شامل آهي، جڏهن ته {{lang|ta|ன்}} جو اچار «ن» (''ṉ'') آهي، جنهن ۾ ڪو مصوتي آواز شامل نه آهي. ڪيترن ئي هندستاني رسم الخطن ۾ اهڙي قسم جي نشاني موجود آهي، جنهن کي عام طور [[ويرام]] (''virama'') چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، تامل رسم الخط ڪجهه لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ هميشه ظاهر ٿيندڙ «پُلّي» استعمال ڪئي ويندي آهي. ٻين هندستاني رسم الخطن ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن تي مشتمل هجي يا ڪيترن وينجن جي ميلاپ سان ٺهيل هجي، اهڙي هِجي کي لکڻ لاءِ عام طور گڏيل اکر يا وينجن جي اڌ صورت استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. جيتوڻيڪ انهن رسم الخطن ۾ ظاهر ٿيندڙ ويرام استعمال ڪرڻ پڻ ممڪن آهي. تامل رسم الخط ۾ [[مجهور ۽ غير مجهور آواز|مجهور ۽ غير مجهور]] [[بندشي وينجن|بندشي وينجنن]] لاءِ الڳ اکر موجود نه آهن. ان جي بدران، بندشي وينجنن جو اچار لفظ ۾ انهن جي جاءِ ۽ [[تامل صوتيات]] جي قاعدن موجب مجهور يا غير مجهور صورت اختيار ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=Tamil Language/Letters - Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Tamil_Language/Letters |website=Wikiversity |access-date=13 May 2025}}</ref> معياري تامل اکرن کان علاوه، [[گرنٿا رسم الخط]] مان ورتل ڇهه اکر پڻ ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪيا ويندا آهن. گرنٿا رسم الخط تامل علائقي ۾ [[سنسڪرت]] لکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. انهن اضافي اکرن جو مقصد اهڙن آوازن کي ظاهر ڪرڻ آهي، جيڪي اصل تامل ٻوليءَ جا نه آهن، پر سنسڪرت، [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ موجود آهن. ڪلاسيڪي تامل گرامر موجب ڌارين ٻولين مان ورتل لفظن کي تامل جي صوتياتي قاعدن مطابق نئين سر لکڻ جو روايتي طريقو مقرر ٿيل آهي. اهو طريقو اڄ به موجود آهي، پر ان تي هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني عمل نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last=Fowler |first=Murray |title=The Segmental Phonemes of Sanskritized Tamil |journal=Language |year=1954 |volume=30 |issue=3 |pages=360–367 |doi=10.2307/410134 |jstor=410134}} خاص طور صفحو 360.</ref> «آءِ ايس او 15919» (''ISO 15919'') هڪ بين الاقوامي معيار آهي، جنهن تحت [[تامل رسم الخط]] ۽ ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] کي [[لاطيني رسم الخط]] ۾ منتقل ڪيو ويندو آهي. هن معيار ۾ خاص صوتياتي نشانين، يعني [[تشڪيلي نشان|تشڪيلي نشانين]] (''Diacritics'')، جو استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن [[براهمي رسم الخط مان نڪتل رسم الخط|براهمي خاندان جي رسم الخطن]] ۾ موجود وينجنن ۽ مصوتن جي وڏي تعداد کي لاطيني اکرن ذريعي ظاهر ڪري سگهجي. اهڙيءَ طرح انهن اکرن کي انگريزي سميت لاطيني رسم الخط استعمال ڪندڙ مختلف ٻولين ۾ پڻ لکي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Daniels |first1=Peter T. |last2=Bright |first2=William |title=The World's Writing Systems |year=1996 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-507993-7 |url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937/mode/2up}}</ref> === انگ ۽ نشانيون === {{مک|تامل انگ}} عام انگن کان علاوه، تامل رسم الخط ۾ 10، 100 ۽ 1000 لاءِ پڻ الڳ عددِي نشانيون موجود آهن. ان ۾ ڏينهن، مهيني، سال، واجب الادا رقم، جمع ٿيل رقم، «مٿي ڄاڻايل»، رپئي ۽ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به مخصوص نشانيون موجود آهن. تامل ۾ تاريخي طور [[ڪسري عدد|ڪسرن]] کي ظاهر ڪرڻ لاءِ پڻ ڪيتريون خاص نشانيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |last=Selvakumar |first=V. |title=History of Numbers and Fractions and Arithmetic Calculations in the Tamil Region: Some Observations |date=13 May 2025 |url=https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513133748/https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-date=13 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ٻڙي ! هڪ ! ٻه ! ٽي ! چار ! پنج ! ڇهه ! ست ! اٺ ! نو ! ڏهه ! سؤ ! هزار |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௦}} | {{lang|ta|௧}} | {{lang|ta|௨}} | {{lang|ta|௩}} | {{lang|ta|௪}} | {{lang|ta|௫}} | {{lang|ta|௬}} | {{lang|ta|௭}} | {{lang|ta|௮}} | {{lang|ta|௯}} | {{lang|ta|௰}} | {{lang|ta|௱}} | {{lang|ta|௲}} |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ڏينهن ! مهينو ! سال ! واجب الادا رقم ! جمع ٿيل رقم ! مٿي ڄاڻايل ! رپيو ! عدد |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௳}} | {{lang|ta|௴}} | {{lang|ta|௵}} | {{lang|ta|௶}} | {{lang|ta|௷}} | {{lang|ta|௸}} | {{lang|ta|௹}} | {{lang|ta|௺}} |} == صوتيات == {{مک|تامل صوتيات}} تامل ٻوليءَ جي صوتياتي نظام ۾ مختلف وينجن ۽ مصوتا شامل آهن، جن جي درجابندي اچار جي هنڌ، اچار جي طريقي ۽ آواز جي ڊيگهه موجب ڪئي وڃي ٿي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا وينجن{{sfn|Keane|2004|p=111}} ! colspan="2" | ! [[چپن وارا وينجن|چپوي]] ! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندوي]] ! [[لثوي وينجن|لثوي]] ! [[موٽيل زبان وارا وينجن|موٽيل زبان وارا]] ! [[لثوي تالوي وينجن|لثوي]]–[[تالوي وينجن|تالوي]] ! [[نرم تارون وارا وينجن|نرم تارون وارا]] ! [[حنجري وينجن|حنجري]] |- ! colspan="2" | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]] | {{IPAlink|m}} {{lang|ta|ம்}} | ({{IPAlink|n̪}}) {{lang|ta|ந்}} | {{IPAlink|n}} {{lang|ta|ன்}} | {{IPAlink|ɳ}} {{lang|ta|ண்}} | {{IPAlink|ɲ}} {{lang|ta|ஞ்}} | ({{IPAlink|ŋ}}) {{lang|ta|ங்}} | |- ! colspan="2" | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[بندشي رگڙ وارا وينجن|بندشي رگڙ وارا]] | {{IPAlink|p}} {{lang|ta|ப்}} | {{IPAlink|t̪}} {{lang|ta|த்}} | ({{IPAlink|t|trː}}) {{lang|ta|ற்ற}} | {{IPAlink|ʈ}} {{lang|ta|ட்}} | {{IPAlink|t͡ʃ}} ~ {{IPAlink|t͡ɕ}} {{lang|ta|ச்}} | {{IPAlink|k}} {{lang|ta|க்}} | |- ! colspan="2" | [[رگڙ وارا وينجن|رگڙ وارا]] | ({{IPAlink|f}}) | | {{IPAlink|s}} ({{IPAlink|z}}) {{lang|ta|ஸ்}} | ({{IPAlink|ʂ}}) {{lang|ta|ஷ்}} | ({{IPAlink|ɕ}}) {{lang|ta|ஶ்}} | ({{IPAlink|x}}) | ({{IPAlink|h}}) {{lang|ta|ஹ்}} |- ! rowspan="2" | [[تقريبي وينجن|تقريبي]] ! {{small|وچ وارا}} | {{IPAlink|ʋ}} {{lang|ta|வ்}} | | | {{IPAlink|ɻ}} {{lang|ta|ழ்}} | {{IPAlink|j}} {{lang|ta|ய்}} | | |- ! {{small|[[پاسيرا وينجن|پاسيرا]]}} | | | {{IPAlink|l}} {{lang|ta|ல்}} | {{IPAlink|ɭ}} {{lang|ta|ள்}} | | | |- ! rowspan="2" | [[لرزش وارا وينجن|لرزش وارا]] ! {{small|[[هڪ ڌڪ وارا وينجن|هڪ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|ɾ}} {{lang|ta|ர்}} | | | | |- ! {{small|[[گهڻ ڌڪ وارا وينجن|گهڻ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|r}} {{lang|ta|ற்}} | | | | |} * {{IPA|/f z ʂ ɕ x h/}} جهڙا آواز رڳو ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ ملن ٿا. انهن کي تامل جا حاشيائي صوتيا (''Marginal phonemes'') سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ روايتي طور انهن کي مڪمل ۽ خودمختيار صوتيا تسليم نه ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا سادا مصوتا ([[سادو مصوتو|مونوفتانگ]]){{sfn|Keane|2004|pp=114–115}} ! rowspan="2" | ! colspan="2" | [[اڳيان مصوتا|اڳيان]] ! colspan="2" | [[وچيان مصوتا|وچيان]] ! colspan="2" | [[پويان مصوتا|پويان]] |- ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] |- ! [[بند مصوتا|بند]] | {{IPAlink|i}} '''{{lang|ta|இ}}''' | {{IPAlink|iː}} '''{{lang|ta|ஈ}}''' | ({{IPAlink|ɯ}}) '''{{lang|ta|உ}}''' | | {{IPAlink|u}} '''{{lang|ta|உ}}''' | {{IPAlink|uː}} '''{{lang|ta|ஊ}}''' |- ! [[وچولا مصوتا|وچولا]] | {{IPAlink|e}} '''{{lang|ta|எ}}''' | {{IPAlink|eː}} '''{{lang|ta|ஏ}}''' | | | {{IPAlink|o}} '''{{lang|ta|ஒ}}''' | {{IPAlink|oː}} '''{{lang|ta|ஓ}}''' |- ! [[کليل مصوتا|کليل]] | | | {{IPAlink|ä}} '''{{lang|ta|அ}}''' | {{IPAlink|äː}} '''{{lang|ta|ஆ}}''' | | |} تامل ٻوليءَ ۾ ٻه [[مرڪب مصوتا|مرڪب مصوتا]] (''Diphthongs'') پڻ موجود آهن: * {{IPA|/aɪ̯/}} — '''{{lang|ta|ஐ}}''' * {{IPA|/aʊ̯/}} — '''{{lang|ta|ஔ}}''' انهن مان ٻيو مرڪب مصوتو {{IPA|/aʊ̯/}} رڳو ڪجهه مخصوص لفظن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === آوازن جي ميلاپ جا قاعدا === [[صوتياتي ترتيب جا قاعدا|آوازن جي ميلاپ جا قاعدا]] (''Phonotactics'') ڪنهن ٻوليءَ ۾ آوازن جي جائز ترتيب ۽ انهن جي گڏجڻ جي امڪانن جو مطالعو آهن. تامل ٻوليءَ جي اصل لفظن جي شروعات ۾ عام طور ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو سڌو ميلاپ، يعني [[وينجنن جو ميلاپ]] (''Consonant cluster'')، نه ٿيندو آهي. تامل ۾ ملندڙ وينجنن جا ميلاپ هيٺيان آهن: {{IPA|/mp/}}، {{IPA|/rt/}}، {{IPA|/ɳʈ/}}، {{IPA|/ŋk/}}، {{IPA|/ṇt/}}، {{IPA|/ll/}}، {{IPA|/ɭɭ/}}، {{IPA|/pp/}}، {{IPA|/cc/}}، {{IPA|/tt/}}، {{IPA|/kk/}}، {{IPA|/rr/}}، {{IPA|/ɾk/}}، {{IPA|/mm/}} ۽ {{IPA|/nn/}}.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == گرامر == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Tamils}} {{Dravidian}} {{Listen | type = speech | header = تامل ٻوليءَ جا زبان اٽڪائيندڙ جملا | filename = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 7.ogg | title = لَ ۽ ژَ جي اچارن جي مشق | description = {{lang|ta|குலை குலையாய் வாழைப்பழம், மழையில் அழுகி கீழே விழுந்தது.}} | filename2 = நா நெகிழ் பயிற்சி 2.ogg | title2 = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ نَ ۽ ٽَ جي اچارن جي مشق | description2 = {{lang|ta|கொக்கு நெட்ட கொக்கு. நெட்ட கொக்கு இட்ட முட்ட, கட்ட முட்ட.}} | filename3 = Tamil tongue twister.ogg | title3 = ژَ جي اچار جي مشق | description3 = {{lang|ta|ஏழை கிழவன் வாழைப் பழத் தோல் மேல் சருசருக்கி வழுவழுக்கி கீழே விழுந்தான்.}} | filename4 = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 10.ogg | title4 = لَ ۽ ڵَ جي اچارن جي مشق | description4 = {{lang|ta|அவள் அவலளந்தால், இவள் அவலளப்பாள். இவள் அவலளந்தால், அவள் அவலளப்பாள். அவளும் இவளும் அவல் அளக்காவிட்டால், எவள் அவலளப்பாள் ?}} }} {{مک|تامل گرامر}} [[تامل ٻولي]] ۾ [[الحاقي ٻولي|الحاقي گرامر]] (''Agglutinative grammar'') استعمال ٿئي ٿو. هن نظام ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ ۾ مختلف لاحقا شامل ڪري [[اسم جي درجابندي]]، [[گرامري عدد|واحد ۽ جمع]]، [[گرامري حالت]]، فعل جي [[زمانو (گرامر)|زماني]] ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪيو ويندو آهي. تامل جي معياري [[ماورائي ٻولي|ماورائي لساني اصطلاحن]] ۽ علمي لفظي ذخيري جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته اهي بنيادي طور تامل ٻوليءَ مان ئي ورتل آهن. اها صورتحال ڪيترين [[هند آريائي ٻوليون|هند آريائي ٻولين]] کان مختلف آهي، جن جي روايتي گرامري اصطلاحن ۾ [[سنسڪرت]] کي مرڪزي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="metalanguage_zvelbil">{{citation |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan |url=https://books.google.com/books?id=VF2VMUoY_okC&pg=PA4 |publisher=BRILL |year=1973 |page=4 |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref><ref>Ramanujam, A. K.; Dharwadker, V. (eds.) (2000). ''The Collected Essays of A. K. Ramanujan''. Oxford University Press، ص 111. {{ISBN|0-19-563937-5}}</ref> تامل گرامر جي ڪيترن ئي بنيادي اصولن جي تفصيلي وضاحت تامل جي قديم ترين معلوم گرامري ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۾ ملي ٿي. جديد تامل جي لکڻيءَ جو وڏو حصو تيرهين صديءَ جي گرامري تصنيف «ننّول» (''{{IAST|Naṉṉūl}}'') تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ «تولڪاپيم» جي قاعدن کي ڪجهه ترميمن سان ٻيهر بيان ۽ واضح ڪيو ويو. روايتي تامل گرامر پنجن حصن تي مشتمل آهي: * «ايلوتو» (''{{IAST|eḻuttu}}'') — اکر ۽ صوتيات * «سول» (''{{IAST|col}}'') — لفظ ۽ انهن جي بناوت * «پورول» (''{{IAST|poruḷ}}'') — معنيٰ ۽ موضوع * «ياپّو» (''{{IAST|yāppu}}'') — شعري وزن ۽ نظم جي بناوت * «اَڻي» (''{{IAST|aṇi}}'') — ادبي سينگار ۽ بلاغت انهن مان آخري ٻن حصن جو تعلق گهڻو ڪري شاعريءَ سان آهي.<ref name="five_parts_grammar">{{citation |title=Five fold grammar of Tamil |url=http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |url-status=dead |work=University of Pennsylvania |access-date=1 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609115617/http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |archive-date=9 June 2007}}</ref> تامل لفظ عام طور هڪ [[لغوي بنياد]] (''Lexical root'') تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان هڪ يا وڌيڪ [[زائدا (لسانيات)|زائدا]] (''Affixes'') ڳنڍيا ويندا آهن. تامل ۾ گهڻا زائدا [[لاحقو|لاحقا]] هوندا آهن. تامل جا لاحقا ٻن اهم قسمن جا ٿي سگهن ٿا. پهريون، [[اشتقاقي لاحقو|اشتقاقي لاحقا]] (''Derivational suffixes'')، جيڪي لفظ جي معنيٰ يا ان جي گرامري قسم کي تبديل ڪندا آهن. ٻيو، [[تصريفي لاحقو|تصريفي لاحقا]] (''Inflectional suffixes'')، جيڪي [[گرامري شخص]]، عدد، [[گرامري وجهه]]، زماني ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪندا آهن. تامل ۾ [[الحاق (لسانيات)|الحاق]] جي ڊيگهه يا حد بابت ڪو قطعي مقرر ضابطو نه آهي. ان ڪري ڪيترن ئي لاحقن جي ميلاپ سان ڊگها لفظ ٺهي سگهن ٿا، جن جي معنيٰ انگريزيءَ ۾ بيان ڪرڻ لاءِ ڪيترن لفظن يا پوري جملي جي ضرورت پوي ٿي. مثال طور، تامل لفظ «پوڪموڊياتورڪلُڪاڪا» (''pōkamuṭiyātavarkaḷukkāka''؛ {{lang|ta|போகமுடியாதவர்களுக்காக}}) جي معنيٰ آهي: «انهن ماڻهن جي خاطر، جيڪي وڃي نٿا سگهن». هي لفظ هيٺين [[صرفياتي جزو|صرفياتي جزن]] (''Morphemes'') مان ٺهيل آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! تامل جزو ! رومن صورت ! گرامري ڪم يا معنيٰ |- | {{lang|ta|போக}} | ''pōka'' | وڃڻ |- | {{lang|ta|முடி}} | ''muṭi'' | ڪري سگهڻ يا پورو ڪرڻ |- | {{lang|ta|ஆத்}} | ''āt'' | نفيءَ جي نشاني |- | {{lang|ta|அ}} | ''a'' | فعلي صفت ٺاهيندڙ جزو |- | {{lang|ta|வர்}} | ''var'' | شخص يا ڪم ڪندڙ کي ظاهر ڪندڙ جزو |- | {{lang|ta|கள்}} | ''kaḷ'' | جمع جي نشاني |- | {{lang|ta|உக்கு}} | ''ukku'' | ڏانهن يا لاءِ |- | {{lang|ta|ஆக}} | ''āka'' | خاطر يا واسطي |} === صرفيات === تامل جا [[اسم]] ۽ [[ضمير]] ٻن وڏن درجن ۾ ورهايا ويندا آهن، جن کي «تڻائي» (''{{IAST|tiṇai}}'') چيو ويندو آهي. اهي درجا هي آهن: * «اُيَرتڻائي» (''{{IAST|uyartiṇai}}'') — عاقل يا باشعور درجو * «اَڪِرڻائي» (''{{transliteration|ta|ISO|akṟiṇai}}'') — غير عاقل درجو انهن ٻن وڏن درجن ۾ مجموعي طور پنج ذيلي قسم شامل آهن، جن کي «پال» (''pāl'') چيو ويندو آهي. هن لفظ جي لغوي معنيٰ «جنس» آهي. انسان ۽ [[ديوتا]] عاقل درجي ۾ شمار ٿين ٿا، جڏهن ته جانور، شيون ۽ تجريدي اسم غير عاقل درجي ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا. عاقل اسم ۽ ضمير ٽن قسمن ۾ ورهايل آهن: مذڪر واحد، مؤنث واحد ۽ عاقل جمع. غير عاقل اسم ۽ ضمير ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن: غير عاقل واحد ۽ غير عاقل جمع. «پال» جو درجو گهڻو ڪري لاحقن ذريعي ظاهر ڪيو ويندو آهي. عاقل اسمن جي جمع واري صورت کي احترام ظاهر ڪرڻ لاءِ جنس کان غير جانبدار واحد صورت طور پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="classes_of_nouns">{{Citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |publisher=Trübner |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ '''«پييرچول» (''peyarccol'') — اسم'''<ref name="classes_of_nouns2">{{citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> |- ! colspan="3" style="background:#e8f2ff;" | «اُيَرتڻائي» (''uyartiṇai'') — عاقل ! colspan="2" style="background:#f1eaff;" | «اَڪِرڻائي» (''aḵṟiṇai'') — غير عاقل |- ! مذڪر واحد ! مؤنث واحد ! عاقل جمع ! غير عاقل واحد ! غير عاقل جمع |- | ''āṇpāl'' | ''peṇpāl'' | ''palarpāl'' | ''oṉṟaṉpāl'' | ''palaviṉpāl'' |- ! colspan="5" | مثال: «ڪم ڪندڙ» يا «جنهن ڪم ڪيو» |- | ''ceytavaṉ'' | ''ceytavaḷ'' | ''ceytavar(kaḷ)'' | ''ceytatu'' | ''ceytavai'' |- | اهو مرد جنهن ڪم ڪيو | اها عورت جنهن ڪم ڪيو | اهي ماڻهو جن ڪم ڪيو | اها شيءِ جنهن ڪم ڪيو | اهي شيون جن ڪم ڪيو |} [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] يا [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرفن]] (''Postpositions'') جا ڪم انجام ڏيڻ لاءِ لاحقا استعمال ڪيا ويندا آهن. روايتي گرامر جي ماهرن مختلف لاحقن کي اٺن گرامري حالتن ۾ ورهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي [[سنسڪرت گرامر]] ۾ استعمال ٿيندڙ حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهي حالتون هي آهن: * [[فاعلي حالت]] (''Nominative'') * [[مفعولي حالت]] (''Accusative'') * [[عطائي حالت]] (''Dative'') * [[معيتي حالت]] (''Sociative'') * [[اضافي حالت]] (''Genitive'') * [[آلاتي حالت]] (''Instrumental'') * [[مڪاني حالت]] (''Locative'') * [[جدائي واري حالت]] (''Ablative'') جديد گرامر جا ماهر دليل ڏين ٿا ته اها درجابندي ڪنهن حد تائين مصنوعي آهي.<ref name="CaseMarkerZvelebil">{{citation |title=Dravidian Case-Suffixes: Attempt at a Reconstruction |journal=Journal of the American Oriental Society |date=April–June 1972 |first=K. V. |last=Zvelebil |volume=92 |issue=2 |pages=272–276 |jstor=600654 |doi=10.2307/600654}}</ref> انهن موجب تامل جي گرامري استعمال کي بهتر نموني تڏهن سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن هر لاحقي يا لاحقن جي ميلاپ کي هڪ الڳ گرامري حالت ظاهر ڪندڙ عنصر طور ڏٺو وڃي.<ref name="Standard restandard"/> تامل اسمن سان چار قسمن جا [[سابقو|سابقا]] (''Prefixes'') لڳي سگهن ٿا: ''i''، ''a''، ''u'' ۽ ''e''. انهن جو ڪم انگريزيءَ جي [[اشاري لفظ|اشاري لفظن]] (''Demonstratives'') سان ملندڙ جلندڙ آهي. مثال طور، تامل لفظ «وَژي» (''vazhi''؛ {{lang|ta|வழி}}) جي معنيٰ «رستو» آهي. ان سان مختلف سابقا لڳائڻ سان هي صورتون ٺهن ٿيون: {| class="wikitable" ! تامل لفظ ! رومن صورت ! سنڌي معنيٰ |- | {{lang|ta|இவ்வழி}} | ''ivvazhi'' | هي رستو |- | {{lang|ta|அவ்வழி}} | ''avvazhi'' | اهو رستو |- | {{lang|ta|உவ்வழி}} | ''uvvazhi'' | وچ وارو رستو؛ هي صورت رڳو [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي تامل]] ۾ استعمال ٿئي ٿي |- | {{lang|ta|எவ்வழி}} | ''evvazhi'' | ڪهڙو رستو؟ |} تامل [[فعل]] پڻ لاحقن ذريعي تصريف ٿين ٿا. تامل فعل جي هڪ عام صورت ۾ ڪيترائي لاحقا شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي شخص، عدد، وجهه، زماني ۽ فعل جي نوعيت کي ظاهر ڪن ٿا. * '''شخص ۽ عدد:''' لاڳاپيل ضمير جي غير سڌي گرامري صورت مان ٺهيل لاحقا فعل سان شامل ڪري شخص ۽ عدد ظاهر ڪيا ويندا آهن. زماني ۽ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ لاحقا مختلف [[گرامري جزو|گرامري جزن]] مان ٺهن ٿا، جيڪي فعلي بنياد سان ڳنڍيا ويندا آهن. * '''فعل جون ٻه نوعيتون:''' تامل ۾ فعل جون ٻه نوعيتون بيان ڪيون وينديون آهن. پهرين صورت ۾ جملي جو فاعل فعل ۾ بيان ڪيل عمل کان متاثر ٿئي ٿو يا ان عمل جو مفعول بڻجي ٿو. ٻي صورت ۾ فاعل پاڻ فعل ۾ بيان ڪيل عمل کي انجام ڏئي ٿو يا ان جي هدايت ڪري ٿو. * '''زمانا ۽ وجهه:''' تامل ۾ ٽي سادا زمانا آهن: ماضي، حال ۽ مستقبل. اهي لاحقن ذريعي ظاهر ڪيا ويندا آهن. ان کان علاوه، مرڪب لاحقن ذريعي ڪامل زمانن جون مختلف صورتون پڻ ٺهن ٿيون. تامل ۾ گرامري وجهه گهڻو ڪري اڻ سڌي طرح ظاهر ٿئي ٿي ۽ عام طور انهن ئي صرفياتي جزن مان سمجهي ويندي آهي، جيڪي زماني کي ظاهر ڪن ٿا. تامل فعل ۾ [[اطلاعي ثبوتيت]] (''Evidentiality'') پڻ ظاهر ٿي سگهي ٿي. ان لاءِ ٻڌل ڳالهه يا ٻين کان مليل اطلاع ظاهر ڪندڙ چنبڙندڙ جزو «آم» (''{{IAST|ām}}'') استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="steeverevidentiality">{{Citation |first=Sanford B. |last=Steever |editor-last=Güldemann |editor-first=Tom |editor2-last=von Roncador |editor2-first=Manfred |contribution=Direct and indirect discourse in Tamil |title=Reported Discourse: A Meeting Ground for Different Linguistic Domains |year=2002 |page=105 |place=Amsterdam |publisher=John Benjamins Publishing Company |isbn=978-90-272-2958-8}}</ref> فعل جي تصريف جو مثال «اَژِنتُڪونڊِرُنتين» (''aḻintukkoṇṭiruntēṉ''؛ {{lang|ta|அழிந்துக்கொண்டிருந்தேன்}}) آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: «مان تباهه ٿي رهيو هئس». {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! {{lang|ta|அழி}} ! {{lang|ta|ந்து}} ! {{lang|ta|கொண்டு}} ! {{lang|ta|இரு}} ! {{lang|ta|ந்த்}} ! {{lang|ta|ஏன்}} |- | ''aḻi'' | ''ntu'' | ''koṇṭu'' | ''iru'' | ''nt'' | ''ēn'' |- | فعلي بنياد | فعل جي تعديت ظاهر ڪندڙ جزو | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | ماضيءَ جي نشاني | شخص جي نشاني |- | تباهه ٿيڻ | غير متعدي صورت | جاري عمل | جاري عمل | ماضي | متڪلم واحد |} روايتي تامل گرامر ۾ [[صفت]] ۽ [[ظرف (گرامر)|ظرف]] جي وچ ۾ واضح فرق نه ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي کي «اُريچول» (''uriccol'') جي درجي ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به، جديد گرامر جا ماهر صرفياتي ۽ نحوي بنيادن تي انهن ٻنهي کي الڳ درجا سمجهندا آهن.<ref name="lehmann1989">{{Citation |last=Lehmann |first=Thomas |title=A Grammar of Modern Tamil |year=1989 |publisher=Pondicherry Institute of Linguistics and Culture |location=Pondicherry |pages=9–11}}</ref> تامل ۾ ڪيترائي [[آواز نما لفظ]] (''Ideophones'') پڻ موجود آهن، جيڪي ظرفن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ ڪنهن شيءِ جي حالت، آواز يا عمل جي انداز کي ظاهر ڪندا آهن.<ref>{{Citation |last=Swiderski |first=Richard M. |title=The Metamorphosis of English: Versions of Other Languages |publisher=Bergin & Garvey |location=New York |year=1996 |page=61 |isbn=978-0-89789-468-5}}</ref> تامل ۾ انگريزيءَ جيان [[حرف تعريف]] (''Article'') موجود نه آهن. ڪنهن اسم جي معرفه يا نڪره هجڻ جو اظهار خاص گرامري طريقن يا جملي جي پسمنظر مان ٿيندو آهي. مثال طور، عدد «هڪ» کي نڪره اسم ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="steeversummary">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=109}}</ref> متڪلم جمع جي ضميرن ۾ تامل هڪ اهم فرق رکي ٿي، جنهن کي [[شموليت ۽ اخراج (لسانيات)|شموليت ۽ اخراج]] (''Clusivity'') چيو ويندو آهي. * '''شامل ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாம்}} (''{{IAST|nām}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|நம்}} (''{{IAST|nam}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب پڻ شامل هوندو آهي. * '''خارج ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாங்கள்}} (''{{IAST|nāṅkaḷ}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|எங்கள்}} (''{{IAST|eṅkaḷ}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب شامل نه هوندو آهي.<ref name="steeversummary"/> === نحو === تامل هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ [[نحوي مرڪز آخري ترتيب|نحوي مرڪز عام طور آخر ۾]] (''Head-final'') ايندو آهي. جملي يا فقري ۾ فعل عام طور آخر ۾ رکيو ويندو آهي. ان جي بنيادي لفظي ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل ترتيب|فاعل–مفعول–فعل]] (''Subject–Object–Verb'') آهي.<ref name="SOV_language">{{Citation |url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030919235821/http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |url-status=dead |archive-date=19 September 2003 |title=Tamil is a head-final language |access-date=1 June 2007}}</ref><ref>{{Citation |url=http://wals.info/languoid/lect/wals_code_tml |title=WALS – Tamil |publisher=Wals.info |access-date=13 September 2012}}</ref> تنهن هوندي به، تامل ۾ لفظن جي ترتيب ڪجهه حد تائين لچڪدار آهي. ان ڪري فاعل–مفعول–فعل واري بنيادي ترتيب ۾ تبديليون ممڪن آهن، جن سان جملي جي [[استعمالياتي لسانيات|استعمالياتي]] (''Pragmatic'') معنيٰ يا زور ۾ فرق پيدا ٿي سگهي ٿو. تامل ۾ [[حرف جار]] (''Prepositions'') جي بدران [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرف]] (''Postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. اسمي فقري ۾ اشاري لفظ ۽ اسم جي وضاحت ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن. ماتحت فقرا پڻ مکيه فقري جي فعل کان اڳ رکيا ويندا آهن. تامل هڪ [[فاعل جي حذف واري ٻولي]] (''Null-subject language'') آهي. تامل جي هر جملي ۾ فاعل، فعل ۽ مفعول ٽنهي جو موجود هجڻ ضروري نه آهي. اهڙا گرامري طور درست ۽ بامعنيٰ جملا پڻ ٺهي سگهن ٿا، جن ۾ انهن مان هڪ يا وڌيڪ جزا موجود نه هجن. مثال طور، هڪ جملو رڳو فعل تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «موڊِنتُوِٽَتُ» (''{{IAST|muṭintuviṭṭatu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «مڪمل ٿي ويو». ساڳيءَ طرح فعل کان سواءِ رڳو فاعل ۽ اسمي خبر تي مشتمل جملو پڻ ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «اَتُ اِن ويڊُ» (''{{IAST|atu eṉ vīṭu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «اهو منهنجو گهر آهي». تامل ۾ [[رابط فعلي لفظ]] (''Copula'')، يعني انگريزي لفظ ''is'' جي برابر الڳ ڳنڍيندڙ فعل، عام طور استعمال نه ٿيندو آهي. ترجمي ۾ «آهي» جهڙو لفظ رڳو جملي جي معنيٰ وڌيڪ واضح ڪرڻ لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي. == لفظي ذخيرو == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> [[تامل ٻولي]] جو لفظي ذخيرو بنيادي طور [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] نسل جو آهي. جديد تامل ۾ [[لساني پاڪيزگي]] (''Linguistic purism'') جو رجحان تمام مضبوط آهي،<ref>{{Citation |doi=10.1017/S0010417500018673 |title=En/gendering Language: The Poetics of Tamil Identity |journal=Comparative Studies in Society and History |volume=35 |issue=4 |page=683 |year=2009 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=145729544}}</ref> جنهن تحت ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي استعمال جي مخالفت ڪئي ويندي آهي.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلاسيڪي ۽ جديد تامل ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ پاڙيسري قومن جي ٻولين يا انهن ٻولين مان ورتل آهن، جن جي ڳالهائيندڙن سان تامل ماڻهن جا واپاري لاڳاپا رهيا آهن. انهن ٻولين ۾ [[ملئي ٻولي|ملئي]]، چيني ۽ يوناني شامل آهن. مثال طور، تامل لفظ «سَوّريسي» (''{{IAST|cavvarici}}'')، جنهن جي معنيٰ «ساگو» آهي، ملئي لفظ «ساگو» (''{{IAST|sāgu}}'') مان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح «سمپان» (''{{IAST|campān}}'')، جنهن جي معنيٰ «ننڍڙي ٻيڙي» آهي، چيني لفظ «سان پان» مان ورتل آهي. ساڳيءَ طرح تامل لفظ «اورا» (''{{IAST|ora}}'') يوناني لفظ «ὥρα» مان ورتل آهي. وڌيڪ جديد دور ۾ تامل، [[اردو]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مان پڻ لفظ اختيار ڪيا آهن، جيڪي انهن ٻولين جي ڳالهائيندڙ برادرين جي مختلف دورن ۾ تامل علائقي تي پيل اثر کي ظاهر ڪن ٿا. ان کان علاوه، پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] ۽ [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] مان پڻ لفظ ورتا ويا آهن. جديد دور ۾ يورپي ٻولين، جهڙوڪ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ ڪيترائي لفظ تامل ۾ شامل ٿيا آهن.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=169–193}}</ref> تامل ۾ لساني پاڪيزگيءَ جي رجحان جو سڀ کان وڌيڪ اثر [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن تي پيو آهي. تاريخي طور تامل، ٻين دراوڙي ٻولين، جهڙوڪ تيلگو، ڪناڊا ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] وانگر، لفظي ذخيري، گرامر ۽ ادبي اسلوب جي لحاظ کان سنسڪرت جي اثر هيٺ رهي آهي.<ref name="influence">Sastri (1955)، ص 309؛ Trautmann, Thomas R. (2006). ''Languages and Nations: The Dravidian Proof in Colonial Madras''. Berkeley: University of California Press؛ {{Harvnb|Tieken|2001|p=18}}.</ref><ref>{{Citation |doi=10.2307/597587 |jstor=597587 |title=Indo-Aryan Loan Words in the Cīvakacintāmaṇi |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=87 |issue=4 |pages=430–434 |year=1967 |last1=Vaidyanathan |first1=S.}}</ref><ref name="caldwell">{{Harvnb|Caldwell|1974|pp=87–88}}</ref><ref name="takahashi">Takahashi, Takanobu (1995). ''Tamil Love Poetry and Poetics''. Brill's Indological Library، جلد 9. Leiden: E. J. Brill، ص 16، 18. {{ISBN|90-04-10042-3}}.</ref> اهو اثر تامل علائقي ۾ [[سنسڪرتي ڪرڻ]] (''Sanskritisation'') جي وڌندڙ رجحان جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>Pollock, Sheldon (1996). "The Sanskrit Cosmopolis 300–1300: Transculturation, Vernacularisation and the Question of Ideology"، Jan E. M. Houben (مرتب)، ''The Ideology and Status of Sanskrit: Contributions to the History of the Sanskrit Language''. E. J. Brill، ليڊن، ص 209–217. {{ISBN|90-04-10613-8}}.</ref> تنهن هوندي به، تامل جو لفظي ذخيرو ٻين دراوڙي ٻولين جيترو سنسڪرت کان متاثر نه ٿيو. انهن ٻولين جي ابتڙ، تامل ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظ استعمال ڪرڻ کان سواءِ به پيچيده خيالن جو اظهار ڪرڻ ممڪن رهيو آهي ۽ اڄ به ممڪن آهي. انهن ۾ سائنس، فن، مذهب ۽ قانون جهڙن شعبن جا پيچيده تصور پڻ شامل آهن.<ref>{{Citation |last=Trautmann |first=Thomas R. |title=Hullabaloo About Telugu |journal=South Asia Research |volume=19 |issue=1 |year=1999 |pages=53–70 |doi=10.1177/026272809901900104 |s2cid=144334963}} خاص طور صفحو 64.</ref><ref>{{Harvnb|Caldwell|1974|p=50}}</ref><ref>Ellis, F. W. (1820). "Note to the Introduction"، Campbell, A. D.، ''A Grammar of the Teloogoo Language''. مدراس: College Press، ص 29–30.</ref> ان کان علاوه، وچئين دور جي پوئين حصي ۾ ڪيترن ئي ليکڪن سنسڪرتي ڪرڻ جي رجحان جي سرگرم مخالفت ڪئي.<ref>ان سلسلي ۾ «تامل وِڊوتوتو» (''Tamiḻ viṭututu'') بابت راماسواميءَ جو تجزيو ڏسو: {{Citation |doi=10.2307/2659024 |jstor=2659024 |title=Language of the People in the World of Gods: Ideologies of Tamil before the Nation |journal=The Journal of Asian Studies |volume=57 |issue=1 |pages=66–92 |year=1998 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=162469583}}</ref> اهو رجحان ويهين صديءَ ۾ هڪ منظم تحريڪ جي صورت اختيار ڪري ويو، جنهن کي «تنِت تامل اِيڪم» (''{{IAST|taṉit tamiḻ iyakkam}}'')، يعني [[خالص تامل تحريڪ]]، چيو وڃي ٿو. هن تحريڪ جي اڳواڻي [[پريتي مار ڪلائينيار]] ۽ [[مرائيمالائي اڊيگل]] ڪئي. تحريڪ جو مقصد تامل ٻوليءَ تي صدين کان گڏ ٿيندڙ سنسڪرت جي اثر کي گهٽائڻ يا ختم ڪرڻ هو.<ref>Varadarajan, M. (1988). ''A History of Tamil Literature''، تامل مان ترجمو: E. Sa. Viswanathan. نئين دهلي: Sahitya Akademi، ص 12.</ref> ان تحريڪ جي نتيجي ۾ گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران تامل جي سرڪاري دستاويزن، ادب ۽ عوامي تقريرن ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظن جي استعمال ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي.<ref>{{Harvnb|Ramaswamy|1997|loc="[http://content.cdlib.org/view?docId=ft5199n9v7&chunk.id=ch4 Laboring for Language]"}}</ref> ڪجهه اندازن موجب اهڙن لفظن جو تناسب، جيڪو اڳ ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 50 سيڪڙو هو، گهٽجي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو تائين پهتو آهي.<ref name="Krishnamurti 2003 p=480"/> ان جي نتيجي ۾، ٻين ڪجهه دراوڙي ٻولين جي ابتڙ، جديد تامل ۾ [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ سنسڪرت مان ورتل لفظن جو استعمال گهڻو ڪري مذهبي ۽ روحاني اصطلاحن توڙي [[تجريدي اسم|تجريدي اسمن]] تائين محدود ٿي ويو آهي.<ref>Meenakshisundaram, T. P. (1982). ''A History of Tamil Language''. Sarvodaya Ilakkiya Pannai، ترجمو ٿيل نسخو، ص 241–242.</ref> ويهين صديءَ دوران مختلف ادارن ۽ علمي تنظيمن، سرڪاري سهڪار سان، تامل ٻوليءَ لاءِ فني ۽ سائنسي لغتون تيار ڪيون. انهن لغتن ۾ [[نوان گهڙيل لفظ]] (''Neologisms'') ۽ تامل جي پنهنجي لفظي پاڙن مان ٺاهيل اصطلاح شامل ڪيا ويا، ته جيئن انگريزي ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي جاءِ تي مقامي متبادل استعمال ڪري سگهجن.<ref name="thaniththamizh"/> 2019ع تائين تامل ٻوليءَ جي فهرست ڪيل لفظي ذخيري ۾ 470,000 کان وڌيڪ منفرد لفظ شامل هئا، جن ۾ قديم ادبي ماخذن مان ورتل لفظ پڻ شامل هئا. نومبر 2019ع ۾ [[تامل ناڊو جي حڪومت|تامل ناڊو جي رياستي حڪومت]] هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت تامل جي لفظي ذخيري ۾ وڌيڪ 9,000 نوان لفظ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=By govt. order: 9,000 words to enter Tamil vocabulary |newspaper=The Hindu |location=Chennai |pages=2 |publisher=Kasturi & Sons |date=9 November 2019 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/tamil-to-get-9000-new-words/article29919044.ece |access-date=29 December 2019}}</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] k22lix8qgqxg0zhib8m5x0fmpoqken6 429607 429606 2026-11-08T02:13:06Z Intisar Ali 8681 429607 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dravidian language}} {{Infobox language | name = تَامِل<br>Tamil | nativename = தமிழ் | pronunciation = {{IPA|tamil|t̪amiɻ||ta-தமிழ்.oga|help=}} | states = {{ubl|ڀارت|سري لنڪا}} | region = * [[ڀارت]] ** [[تامل ناڊو]] ** پدوچيري جو مرڪزي علائقو (پدوچيري ۽ ڪيرائيڪل ضلعا) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪا]] (ڏکڻ) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏکڻ) ** انڊمان ۽ نڪوبار ٻي * [[سري لنڪا]] ** اتر صوبو ** اوڀر صوبو ** مرڪزي صوبو * [[سنگاپور]] | ethnicity = * تَمِل * سري لنڪا جا مسلمان (Moor) | speakers = [[first language|L1]]: {{sigfig|78.721340|2}} million | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[second language|L2]]: {{sigfig|7.623000|2}} million (2011)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref><br/>Total: {{sigfig|86.344340|2}} million (2011–2019)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي | fam3 = ڏاکڻي-I | fam4 = تَامِل-ڪَنَڙَ | fam5 = تَامِل-ڪوٽا | fam6 = تَامِل-ٽوڊا | fam7 = تَامِل-اِرولا | fam8 = تَامِل-ڪوداوا-ارالي | fam9 = تَامِل-مليالم | fam10 = تَامِلائڊ | fam11 = تَامِل-پاليان | ancestor = پراڻي تَامِل | ancestor2 = وچين تَامِل | script = {{ubl|تَامِل رسم الخط|تَامِل-برهمڻي رسم الخط (تاريخي)|گرنٿا رسم الخط (تاريخي)|وٽيلوتو رسم الخط (تاريخي)|پلوا رسم الخط (تاريخي)|ڪوليزھوتو رسم الخط (تاريخي)|عربي رسم الخط (اروي)|انگريزي رسم الخط (غير رسمي)|تَامِل بريل (ڀارتي)}} | nation = ڀارت *[[تَمِل ناڊو]]<ref name="TN"> {{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref><br>پڊوچيري<br>[[سري لنڪا]]<br>[[سينگاپور]] <ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7. </ref> | minority = [[ڏکڻ آفريڪا]]<ref>{{citation|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher= South African Government|website=www.gov.za}} </ref><br>[[ملائيشيا]] | iso1 = ta | iso2 = tam | lc1 = tam | ld1 = جديد تَامِل | lc2 = oty | ld2 = قديم تَامِل | linglist = oty | lingname = Old Tamil | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = لفظ "تَامِل" [[تامل لپي]] ۾ | map = Idioma tamil.png | mapcaption =نيري رنگ ۾ تَمِل ٻولي جا علائقا | dia1 = ايلام | dia2 = ماليسيات | dia3 = بوناگور | dia4 = آئينگر | dia5 = ڪنگو | dia6 = چينائي | dia7 = مدورائي | dia8 = تيرونيويلي | dia9 = سيلوني | dia10 = مرڪزي | dia11 = برهمڻي | dia12 = آروي | dia13 = ملبار جي تَمِل (معدوم) | notice = IPA | sign = اشاري واري تَمِل | glotto = tami1289 | glottoname = جديد | glottorefname = Tamil | glotto2 = oldt1248 | glottoname2 = قديم تَمِل }} '''تَامِل''' يا '''تمل''' (தமிழ்) هڪ [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي]] آهي،<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj.|url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil|website=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=24 January 2023}}</ref> جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي تَامِل ماڻهن پاران ڳالهائي ويندي آهي. اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين زندهه رهندڙ ڪلاسيڪل ٻولين مان هڪ آهي،<ref name="Circulation and the Historical Geog2">{{citation |last=Stein|first=B.|title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country|journal=The Journal of Asian Studies|volume=37|issue=1|year=1977|pages=7–26|jstor=2053325|doi=10.2307/2053325|s2cid=144599197}}. "Tamil is one of the two longest-surviving classical languages in India" (p. 7).</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}. "one of India's two classical languages, alongside the more widely known Indo-Aryan language Sanskrit".</ref> جن جو وجود 300 ق.م. کان تصديق ٿيل آهي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246|s2cid=162291987 }} at p. 610</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> تَمِل ڏکڻ هندستان ۾ شروعاتي سامونڊي واپارين لاءِ ٻولي هئي. ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ تَمِل لکتون مليون آهن. تَمِل ادب جو سڀ کان پراڻو ڪم آھي '''سَنگَم اَدَب'''، جيڪو نہ سرف ھڪڙو قديم ادب آھي جيڪو 2000 نظمن تي مشتَمِل آھي پر ھڪ تاريخي دستاويز پڻ آھي. تَمِل رسم الخط تَمِل برهمي مان ترقي ڪيو ۽ پوء وٽيلوتو رسم الخط استعمال ڪيو ويو جيستائين موجوده رسم الخط کي معياري نه ڪيو ويو. ٻولي جي گڏجاڻي مورفولوجي سان هڪ الڳ ئي نحوي جوڙجڪ آهي، جيڪا پيچيده لفظن جي جوڙجڪ جي اجازت ڏئي ٿي. تَامِل ڀارتي رياست [[تامل ناڊو|تَمِل ناڊو]] ۽ پڊوچيري جي يونين علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي، ان سان گڏوگڏ ٻه خودمختيار قومن، [[سينگاپور]] ۽ [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. تَمِل ڳالهائيندڙ ڊاسپورا برادريون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ موجود آهن. تَمِل پهرين ٻولي هئي جنهن کي سال 2004ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان هندستان جي ڪلاسيڪل ٻولي طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06|title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school|url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/|access-date=2025-03-02|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == درجابندي == {{مک|دراوڙي ٻوليون}} '''[[تامل ٻولي|تامل]]'''، [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. دراوڙي ٻوليون لڳ ڀڳ 26 ٻولين تي مشتمل هڪ لساني خاندان آهي، جنهن جون ٻوليون بنيادي طور [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جون مقامي ٻوليون آهن.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> تامل کي [[تامل ٻوليون|تامل ٻولين جي ذيلي خاندان]] جو حصو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ خود تامل کان علاوه لڳ ڀڳ 35 نسلي ۽ لساني گروهن جون ٻوليون شامل آهن.<ref>Perumal, A. K. (2005). ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref> انهن ۾ [[ايرولا ٻولي|ايرولا]] ۽ [[ييروڪولا ٻولي|ييروڪولا]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن (ڏسو: [[اٿنولاگ]]). تامل جي سڀ کان ويجهي وڏي لاڳاپيل ٻولي [[مليالم ٻولي|مليالم]] آهي. انهن ٻنهي ٻولين ۾ لساني علحدگيءَ جو عمل لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |year=2010 |publisher=Elsevier |page=297}}</ref> جيتوڻيڪ تامل ۽ مليالم جي وچ ۾ موجود ڪيترائي فرق ظاهر ڪن ٿا ته اولهه واري لهجي جي علحدگيءَ جون پاڙون قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿيون،<ref name="malayalamorigin">{{cite journal |last=Menon |first=A. G. |title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster *ṉt |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=53 |page=87 |doi=10.1017/S0041977X00021285 |s2cid=131480876}}</ref> پر مليالم جي هڪ الڳ ۽ خودمختيار ٻوليءَ جي صورت ۾ ارتقا جو عمل تيرهين يا چوڏهين صدي عيسويءَ تائين مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970|p=21}}</ref> ان کان علاوه [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] پڻ تامل سان نسبتاً ويجهو لساني تعلق رکي ٿي ۽ قديم تامل جي رسمي صورت سان ڪجهه بناوٽي ۽ لساني خصوصيتون مشترڪ رکي ٿي. جيتوڻيڪ ڪنڙ ۽ تامل جي وچ ۾ ڪيترائي فرق موجود آهن، پر ڪنڙ پنهنجي قديم لساني پاڙن جون ڪيتريون ئي خصوصيتون اڃا تائين محفوظ رکيون آهن. هندستان جي ڏاکڻين ٻولين جي خاندان سان تعلق رکڻ ۽ هندستان جي اترين علائقن جي نسبتاً ويجهو هجڻ سبب ڪنڙ ۾ پڻ، مليالم وانگر، [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. تامل ۾ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ ڪنڙ ۾ ٿوري يا ڪنهن خاص تبديليءَ کان سواءِ محفوظ رهيا آهن. ان مان ٻنهي ٻولين جي تاريخي ۽ لساني مشابهت ظاهر ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ جديد ڳالهائڻ جي طريقن ۾ تامل اندر مختلف تبديليون اچي چڪيون آهن.{{sfn|Mahadevan|2003}}{{page needed|date=July 2024}} == تاريخ == [[فائل:Civiltà_thamirabani,_reperti_da_adhichanallur,_02.jpg|thumb|left|[[چنائي جو سرڪاري عجائب گهر|چنائي جي سرڪاري عجائب گهر]] ۾ [[آديچنلور]] مان هٿ آيل آثار]] [[فائل:Keezhadi excavation.jpg|thumb|left|[[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ]]]] === ڏند ڪٿائي شروعات === [[فائل:Tamil Inscriptions.jpg|thumb|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي تامل براهمي لکت جي وضاحت؛ هيءَ لکت [[سنگم دور]] سان منسوب آهي، جنهن جو اندازي وارو زمانو 400 قبل مسيح کان 200ع تائين ڄاڻايو وڃي ٿو.]] هندو ڌرمي ڏند ڪٿا موجب، تامل ٻولي يا ان جي ديويءَ واري شخصي صورت، [[تامل تائي]]، يعني «ماءُ تامل»، ڀڳوان [[شو]] پيدا ڪئي هئي. [[مروگن]]، جنهن کي تاملن جو ديوتا سمجهيو وڃي ٿو، تنهن رشي [[اگستيه]] سان گڏجي اها ٻولي ماڻهن تائين پهچائي.{{sfn|Ramaswamy|1997|p=87}} === تاريخي شروعات === تامل، ٻين [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] وانگر، بنيادي طور [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] مان ارتقا ڪئي آهي. امڪان آهي ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ٽين هزاري قبل مسيح جي لڳ ڀڳ ڳالهائي ويندي هئي، ممڪن طور [[گوداوري درياهه]] جي هيٺئين طاس جي ڀرپاسي واري علائقي ۾. مادي آثارن مان اشارو ملي ٿو ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ هندستان جي [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل ثقافتي مجموعن سان وابسته هئا.<ref>{{Harvnb|Southworth|2005|pp=249–250}}</ref> محقق تامل ٻوليءَ جي دستاويزي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهائين ٿا: قديم تامل (300 قبل مسيح کان 700ع)، وچئين دور جي تامل (700ع کان 1600ع) ۽ جديد تامل (1600ع کان موجوده زماني تائين).<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref> === براهمي رسم الخط === [[ڀارت جي آثار قديمه جي سروي]] پاران هندستان ۾ دريافت ڪيل لڳ ڀڳ هڪ لک لکتن مان اٽڪل 60 هزار [[تامل ناڊو]] ۾ مليون آهن. انهن مان گهڻيون تامل ٻوليءَ ۾ آهن، جڏهن ته رڳو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو لکتون ٻين ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[سنسڪرت]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۾ آهن.<ref>{{cite news |title=Students get glimpse of heritage |work=The Hindu |date=22 November 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064346/http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-date=18 May 2006 |url-status=dead}}</ref> 2004ع ۾ [[آديچنلور]] مان مٽيءَ جي وڏن دفني ٿانون ۾ دفن ٿيل ڪيترائي انساني ڍانچا هٿ آيا، جن سان لاڳاپيل ڪجهه آثارن جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 696 قبل مسيح تائين ڄاڻائي وئي آهي. انهن مان ڪن ٿانون تي [[تامل براهمي رسم الخط]] ۾ لکتون پڻ مليون، جڏهن ته ڪجهه ٿانون ۾ اهڙا انساني ڍانچا هئا، جن کي تامل نسل سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Christy2019">{{cite journal |last=Christy |first=Agatha |year=2019 |title=A Study About Archaeological Survey in Adichanallur |journal=International Journal of Research in Engineering, Science and Management |volume=2 |pages=158–169 |url=https://www.ijresm.com/Vol.2_2019/Vol2_Iss11_November19/IJRESM_V2_I11_33.pdf}}</ref> 2017ع کان 2018ع جي وچ ۾ [[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ|ڪيزهادي]] مان 5,820 آثار هٿ آيا. انهن جا نمونا [[ميامي]]، [[فلوريڊا]] ۾ واقع بيٽا ايناليٽڪ اداري ڏانهن [[ايڪسيلريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري]] ذريعي عمر جي تعين لاءِ موڪليا ويا. تامل براهمي لکتن سان لاڳاپيل هڪ نموني بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اهو لڳ ڀڳ 580 قبل مسيح جو آهي.<ref>{{cite web |title=Keeladi |url=https://www.tnarch.gov.in/keeladi |website=Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu}}</ref><ref>{{cite web |last=Gershon |first=Livia |title=Archaeologists Unearth Ancient Dagger Linked to Enigmatic Indian Civilization |website=Smithsonian Magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/excavation-india-may-hold-clues-ancient-civilization-180978414/ |access-date=29 January 2022}}</ref> مؤرخ [[جان گائي]] موجب تامل، هندستان جي شروعاتي سامونڊي واپارين جي وچ ۾ رابطي جي گڏيل ٻولي هئي.<ref name="Scroll2015">{{cite web |title=Step aside, Gujaratis: Tamilians were India's earliest recorded maritime traders |website=Scroll.in |date=6 February 2015 |url=https://scroll.in/article/704603/Step-aside,-Gujaratis:-Tamilians-were-India's-earliest-recorded-maritime-traders}}</ref> [[براهمي رسم الخط]] ۾ لکيل تامل ٻوليءَ جون لکتون [[سري لنڪا]] ۾، ۽ واپاري شين تي [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ پڻ مليون آهن.<ref name="Egypt2007"/><ref name="Mahadevan2010">{{cite news |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=An epigraphic perspective on the antiquity of Tamil |work=The Hindu |date=24 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/An-epigraphic-perspective-on-the-antiquity-of-Tamil/article16265606.ece}}</ref> نومبر 2007ع ۾ قُصير القديم، جنهن کي قديم دور جي بندرگاهه [[ميوس هورموس]] سان سڃاتو وڃي ٿو، جي کوٽائيءَ مان پهرين صدي قبل مسيح جا مصري ٺڪر جا ٿانوَ مليا، جن تي قديم تامل براهمي لکتون موجود هيون.<ref name="Egypt2007">{{cite news |title=Tamil Brahmi script in Egypt |work=The Hindu |date=21 November 2007 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126154601/http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-date=26 November 2014 |access-date=5 January 2015}}</ref> [[بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل لفظ|بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل ڪجهه لفظن]] جا امڪاني مثال پڻ موجود آهن، جن کي 500 قبل مسيح کان اڳ واري زماني سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن کي تامل ٻوليءَ جي سڀ کان قديم ممڪن شاهدين مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Rabin438">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies'', p. 438.</ref> === قديم تامل === {{مک|قديم تامل ٻولي}} [[فائل:Mangulam inscription.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] لکت، جيڪا [[سنگم دور]] سان منسوب آهي؛ اندازي موجب 400 قبل مسيح کان 200ع تائين.]] قديم تامل ٻوليءَ جو دور ٽين صدي قبل مسيح کان اٺين صدي عيسويءَ تائين پکڙيل آهي. قديم تامل جا سڀ کان پراڻا لکيل آثار مختصر لکتن جي صورت ۾ ملن ٿا، جيڪي [[براهمي رسم الخط]] جي هڪ خاص صورت، يعني [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] ۾ لکيل آهن.<ref>{{Harvnb|Mahadevan|2003|pp=90–95}}</ref> قديم تامل جو سڀ کان پراڻو ڊگهو متن ''[[تولڪاپيم]]'' آهي، جيڪو تامل گرامر ۽ شاعريءَ جي اصولن بابت هڪ ابتدائي تصنيف آهي. ان جي سڀ کان پراڻن حصن جي تاريخ ٻي صدي قبل مسيح جي پوئين دور تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref> قديم تامل ادب جون ڪيتريون ئي ٻيون تخليقون پڻ محفوظ رهيون آهن. انهن ۾ 2,381 نظمن جو هڪ مجموعو شامل آهي، جنهن کي گڏيل طور [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. انهن نظمن جي تاريخ عام طور پهرين صدي قبل مسيح کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973"/> === وچئين دور جي تامل === {{مک|وچئين دور جي تامل ٻولي}} [[فائل:Tanjavur Tamil Inscription2.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[تنجاور]] ۾ [[برهديشور مندر]] تي [[چولا سلطنت|چولا دور]] جون لڳ ڀڳ 1000ع جون پٿر تي اُڪريل وچئين دور جي تامل لکتون، جيڪي [[وٽيلوتو رسم الخط]] سان لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.]] [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان [[وچئين دور جي تامل ٻولي|وچئين دور جي تامل]] ۾ تبديليءَ جو عمل عام طور اٺين صدي عيسويءَ تائين مڪمل ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Lehmann1998"/> هن تبديليءَ دوران ٻوليءَ جي آوازن ۽ گرامر ۾ ڪيتريون ئي اهم تبديليون آيون. صوتياتي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلين ۾ «آيتَم» (ஃ) نالي هڪ پراڻي صوتيي جو لڳ ڀڳ ختم ٿي وڃڻ،<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|p=194}}</ref> لثوي ۽ ڏندن وٽ ادا ٿيندڙ نڪ وارن آوازن جو پاڻ ۾ ضم ٿيڻ،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=132–133}}</ref> ۽ لثوي بندشي آواز جو هڪ رائي يا راءَ جهڙي آواز ۾ تبديل ٿيڻ شامل هو.<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|pp=213–215}}</ref> گرامر جي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلي حال زماني جي ظهور هئي. حال زمانو فعل «ڪِل» (''kil''؛ கில்) مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو، جنهن جي معنيٰ «ممڪن هجڻ» يا «واقع ٿيڻ» آهي. قديم تامل ۾ هي فعل ڪنهن عمل جي تمام ٿوري مدت تائين جاري رهڻ يا غير مستقل هجڻ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. عام طور اهو «ن» (''ṉ''؛ ன்) جهڙي زماني جي نشاندهي ڪندڙ عنصر سان گڏ استعمال ٿيندو هو. وچئين دور جي تامل ۾ هي استعمال اڳتي هلي حال زماني جي علامت «ڪِنرَ» (''kiṉṟa''؛ கின்ற) ۾ تبديل ٿيو، جنهن ۾ عمل جي نوعيت ۽ زماني جون پراڻيون علامتون گڏجي ويون.<ref>{{cite journal |last=Rajam |first=V. S. |title=The Duration of an Action—Real or Aspectual? The Evolution of the Present Tense in Tamil |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1985 |volume=105 |issue=2 |pages=277–291 |doi=10.2307/601707 |jstor=601707}} خاص طور صفحا 284–285.</ref> === جديد تامل === ''[[ننول]]'' اڄ به جديد ادبي تامل لاءِ معياري گرامر جي حيثيت رکي ٿو. ان ڪري جديد ادبي تامل جو بنياد جديد ڳالهائجندڙ تامل بدران تيرهين صديءَ جي وچئين دور واري تامل تي قائم آهي.<ref>{{Harvnb|Shapiro|Schiffman|1983|p=2}}</ref> ان جي ابتڙ، روزمره ڳالهائجندڙ تامل ۾ ڪيتريون ئي تبديليون آيون آهن. مثال طور، جديد تامل ۾ فعلن جي منفي گردان جو پراڻو طريقو استعمال کان ٻاهر ٿي ويو آهي.<ref>{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=100}}</ref> ان جي بدران نفيءَ جو اظهار لفظن جي صرفي بناوت يا جملي جي نحوي ترتيب ذريعي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Steever|2005|pp=107–108}}</ref> جديد ڳالهائجندڙ تامل ۾ صوتياتي تبديليون پڻ نظر اچن ٿيون. انهن ۾ خاص طور لفظ جي شروعاتي ۽ وچين هنڌن تي بلند مصوتن جي اچار ۾ هيٺاهينءَ ڏانهن لاڙو،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|p=125}}</ref> ۽ بندشي آوازن جي وچ ۾ يا بندشي ۽ رائي آوازن جي وچ ۾ ايندڙ مصوتن جو ختم ٿي وڃڻ شامل آهي.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=122–123}}</ref> يورپي ٻولين سان رابطي جو اثر تامل جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ ٻنهي صورتن تي پيو. لکيل تامل ۾ آيل تبديلين ۾ يورپي طرز جي بيهڪ وارين نشانين جو استعمال ۽ اهڙن وينجن جي ميلاپن جو رواج شامل آهي، جيڪي وچئين دور جي تامل ۾ جائز نه هئا. لکيل تامل جي نحوي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون، جن ۾ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ نون مددگار فعلن، وڌيڪ پيچيده جملن ۽ لفظن جي نسبتاً مقرر ترتيب جو ظهور شامل آهي. اها ترتيب ڪجهه لحاظ کان [[انگريزي ٻولي]] جي نحوي بناوت ۽ جملن ۾ مختلف جزن جي ڪردار سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kandiah |first=T. |title=Standard Language and Socio-Historical Parameters: Standard Lankan Tamil |journal=International Journal of the Sociology of Language |year=1978 |issue=16 |doi=10.1515/ijsl.1978.16.59 |s2cid=143499414}} خاص طور صفحا 65–69.</ref> 1578ع ۾ پورچوگالي عيسائي مبلغن قديم تامل رسم الخط ۾ ''[[تمبيرن ونڪم]]'' نالي دعائن جو ڪتاب شايع ڪيو. ان سان تامل هندستان جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي وئي، جنهن ۾ ڪتاب ڇاپيو ۽ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Madhavan |first=Karthik |title=Tamil saw its first book in 1578 |work=The Hindu |date=20 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece}}</ref> [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''[[تامل لغت]]'' هندستاني ٻولين جي شروعاتي وڏين لغتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite news |last=Kolappan |first=B. |title=Delay, howlers in Tamil Lexicon embarrass scholars |work=The Hindu |date=22 June 2014 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/delay-howlers-in-tamil-lexicon-embarrass-scholars/article6138747.ece |access-date=25 December 2014}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لساني پاڪيزگي]] جي هڪ مضبوط تحريڪ اڀري، جيڪا اڳتي هلي [[خالص تامل تحريڪ]] جي صورت اختيار ڪري وئي. هن تحريڪ جو مقصد تامل مان سنسڪرت سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Ramaswamy1997">{{Harvnb|Ramaswamy|1997}}</ref> هن تحريڪ کي ڪجهه [[دراوڙي سياسي جماعتون|دراوڙي سياسي جماعتن]] جي حمايت پڻ حاصل ٿي.{{sfn|Ramaswamy|1997}} ان جي نتيجي ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترن ئي لفظن جي جاءِ تي تامل جا متبادل لفظ رائج ڪيا ويا، جيتوڻيڪ سنسڪرت مان آيل ڪيترائي لفظ اڄ به تامل ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون.<ref>''India 2001: A Reference Annual 2001''. Research, Reference and Training Division، Publications Division، Ministry of Information and Broadcasting، Government of India، New Delhi.</ref> == جاگرافيائي ورڇ == [[تامل ٻولي]] [[ڀارت]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] ۾ رهندڙ اڪثريتي آباديءَ جي مکيه ٻولي آهي. ساڳيءَ طرح اها [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اترئين]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀرئين]] صوبن جي اڪثريتي آباديءَ جي پڻ بنيادي ٻولي آهي. ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪيرالا]]، [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]]، [[دهلي]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] ۾ پڻ اقليتي برادريون تامل ڳالهائين ٿيون. سري لنڪا جي ٻين علائقن، جهڙوڪ [[ڪولمبو]] ۽ [[وچيون صوبو، سري لنڪا|وچئين صوبي]] جي جابلو علائقن ۾ به تامل ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين [[ڪيرالا]] ۾ تامل يا ان جا مختلف لهجا انتظامي ڪمن، ادب ۽ عام ڳالهه ٻولهه ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين ڏکڻ [[آنڌرا پرديش]] جي [[چتور ضلعو|چتور]] ۽ [[نيلور ضلعو|نيلور]] ضلعن مان مليل لکتن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ جو وسيع استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="Talbot 2001 27–37"/> ڏهين کان چوڏهين صدي عيسويءَ دوران ڏکڻ [[ڪرناٽڪ]] جي [[ڪولار ضلعو|ڪولار]]، [[ميسور]]، [[مانڊيا]] ۽ [[بنگلورو]] جهڙن علائقن ۾ پڻ تامل ٻولي لکتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{Harvnb|Murthy|Rao|Veluthat|Bari|1990|pp=85–106}}</ref> هن وقت [[ملائيشيا]]، [[سنگاپور]]، [[فلپائن]]، [[ماريشس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[انڊونيشيا]]،<ref>{{Harvnb|Ramstedt|2004|p=243}}</ref> [[ٿائيلينڊ]]،<ref>{{Harvnb|Kesavapany|Mani|Ramasamy|2008|p=60}}</ref> [[ميانمار]]، [[برونائي]] ۽ [[ويٽنام]] ۾ تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون آباد آهن، جن مان گهڻن جا ابا ڏاڏا نوآبادياتي دور ۾ انهن ملڪن ڏانهن لڏي ويا هئا. انهن برادرين کي گڏيل طور [[پرڏيهي تامل برادريون|پرڏيهي تامل برادرين]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. ملائيشيا ۾ تامل، انگريزي، ملئي ۽ مينڊرين ٻولين سان گڏ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="TamilSchools">{{cite web |title=Tamil Schools |url=http://www.indianmalaysian.com/education.htm |website=Indianmalaysian.com |access-date=28 July 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Ghazali |first=Kamila |year=2010 |title=National Identity and Minority Languages |website=UN Chronicle |publisher=United Nations |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/national-identity-and-minority-languages |access-date=28 January 2021}}</ref> [[پاڪستان]] جي شهر [[ڪراچي]] ۾ پڻ [[پاڪستاني تامل|تامل ڳالهائيندڙن جي هڪ وڏي برادري]] موجود آهي. ان ۾ تامل ڳالهائيندڙ [[هندو ڌرم|هندو]]،<ref name="TNP">{{cite news |last=Shahbazi |first=Ammar |title=Strangers to Their Roots and Those Around Them |work=The News |date=20 March 2012 |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617043012/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-date=17 June 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="PHP">Sunny, Sanjesh (21 September 2010). [https://pakistanhindupost.blogspot.com/2010/09/picture-of-tamil-hindus-in-karachi.html Tamil Hindus in Karachi]. ''Pakistan Hindu Post''.</ref> [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[اسلام|مسلمان]] شامل آهن. انهن ۾ سري لنڪا مان لڏي آيل ڪجهه تامل ڳالهائيندڙ مسلمان پناهگير پڻ شامل آهن.<ref name="HBL">Raman, B. (15 July 2002). [http://www.thehindubusinessline.com/2002/07/15/stories/2002071500050800.htm Osama's shadow on Sri Lanka?]. ''The Hindu Business Line''.</ref> ڪراچي جي [[مدراسي پاڙو|مدراسي پاڙي]] واري آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 100 تامل هندو خاندان آباد هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهي خاندان تامل سان گڏ [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پڻ ڳالهائين ٿا ۽ پنهنجي تامل ٻوليءَ تي سٺي مهارت رکن ٿا.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Sumit |title=For Tamil cuisine, away in Pakistan |work=The Hindu |date=3 November 2018 |url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/for-tamil-cuisine-away-in-pakistan/article25414464.ece |access-date=12 July 2019}}</ref> [[ري يونيون]]، [[گيانا]]، [[فجي]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] ۾ پڻ ڪيترن ماڻهن جا نسلي ۽ خانداني لاڳاپا تامل آباديءَ سان آهن،<ref name="ucberkeleydiaspora">{{cite web |last=McMahon |first=Suzanne |title=Overview of the South Asian Diaspora |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327123838/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-date=27 March 2011 |access-date=23 April 2008}}</ref> پر انهن مان رڳو ٿورا ماڻهو اڄ به تامل ڳالهائين ٿا. [[ري يونيون]] ۾، جيڪو [[فرانس]] جي انتظام هيٺ آهي، ماضيءَ ۾ تامل ٻولي سکڻ ۽ عوامي هنڌن تي استعمال ڪرڻ تي پابندي هئي. هاڻي اتي شاگرد ۽ بالغ ماڻهو ٻيهر تامل ٻولي سکي رهيا آهن.<ref name="ucberkeleydiaspora1">{{cite web |last=Ghasarian |first=Christian |title=Indentured immigration and social accommodation in La Réunion |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511142452/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-date=11 May 2011 |access-date=8 January 2010}}</ref> تامل ٻولي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] مان لڏي ويل ماڻهن ۽ انهن جي اولاد پاران [[ڪئناڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل عرب امارات]]، [[برطانيا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. انهن ملڪن ۾ [[ڪئناڊا ۾ تامل برادري|ڪئناڊائي تامل]]، [[آمريڪا ۾ تامل برادري|آمريڪي تامل]]، [[برطانيا ۾ تامل برادري|برطانوي تامل]] ۽ [[آسٽريليا ۾ تامل برادري|آسٽريلوي تامل]] برادرين جو وجود تامل ٻوليءَ جي عالمي پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو. == حيثيت == {{پڻ ڏسو|تامل ڳالهائيندڙن جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون}} === سرڪاري حيثيت === <gallery> File:Raja (elephant) in Sri Lankan Rupee bank notes.JPG|سري لنڪا جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. File:Mauritius currency.jpg|[[ماريشس]] جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها ملڪ جي سڃاتل اباڻين ٻولين مان هڪ آهي. File:India new 500 INR, MG series, 2016, reverse.jpg|ڀارتي ڪرنسي نوٽن جي ٻولين واري خاني ۾ تامل، درج ڪيل 15 ٻولين مان هڪ آهي. اها [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ پڻ شامل آهي ۽ [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. </gallery> [[فائل:CEY-23-Government of Ceylon-5 Rupees (1929).jpg|thumb|1929ع ۾ سيلون، يعني موجوده سري لنڪا، جي حڪومت پاران جاري ڪيل پنج رپين جو ڪرنسي نوٽ.]] [[تامل ٻولي]] ڀارت جي رياست [[تامل ناڊو]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ شامل 22 تسليم ٿيل ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="Eight">{{cite web |title=Eighth Schedule |url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S8.pdf |publisher=Government of India |access-date=5 December 2023}}</ref> اها [[پڊوچيري]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] جهڙن ڀارتي مرڪزي انتظام هيٺ علائقن ۾ پڻ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Ramamoorthy |first=L. |title=Multilingualism and Second Language Acquisition and Learning in Pondicherry |website=Language in India |date=February 2004 |url=http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html |access-date=16 August 2007}}</ref><ref>{{cite web |last=Sunwani |first=Vijay K. |title=Amazing Andamans and North-East India: A Panoramic View of States, Societies and Cultures |website=Language in India |date=February 2007 |url=http://www.languageinindia.com/feb2007/northeasternstates.pdf |access-date=16 August 2007}}</ref> تامل [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[سري لنڪا]] ۾ تامل، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] سان گڏ سرڪاري ۽ قومي ٻوليءَ جي حيثيت رکي ٿي.<ref name="languagesdept">{{cite web |title=Department of Official Languages |publisher=Government of Sri Lanka |url=http://www.languagesdept.gov.lk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106094214/http://www.languagesdept.gov.lk/%20 |archive-date=6 January 2019 |url-status=dead |access-date=13 September 2012}}</ref> ڀارت جي رياست [[هرياڻا]] ۾ هڪ زماني ۾ تامل کي نالي ماتر ٻي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي هئي. چيو وڃي ٿو ته اهو فيصلو [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] سان سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڪيو ويو هو، جيتوڻيڪ هرياڻا ۾ تامل ڳالهائيندڙن جي ڪنهن نمايان آباديءَ جو ثبوت موجود نه هو. 2010ع ۾ تامل جي جاءِ تي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي اها حيثيت ڏني وئي.<ref>{{cite news |last=Bharadwaj |first=Ajay |title=Punjabi edges out Tamil in Haryana |work=DNA India |date=7 March 2010 |url=http://www.dnaindia.com/india/1356124/report-punjabi-edges-out-tamil-in-haryana}}</ref> ان کان علاوه، [[ڀارت جي حڪومت]] آڪٽوبر 2004ع ۾ قديم ۽ ڪلاسيڪي ٻولين کي قانوني طور خاص حيثيت ڏيڻ جو انتظام متعارف ڪرايو. ڪيترين تامل تنظيمن جي حمايت سان هلندڙ سياسي مهم کان پوءِ تامل ڀارت جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي، جنهن کي باضابطه طور [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] تسليم ڪيو ويو.<ref name="dmkpolitics2">{{cite news |last=Dutta |first=Sujan |title=Classic case of politics of language |work=The Telegraph |date=28 September 2004 |url=http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-url=https://archive.today/20130203214540/http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-date=3 February 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="historyofdemand">{{cite magazine |last=Viswanathan |first=S. |title=Recognising a classic |magazine=Frontline |date=October 2004 |url=https://frontline.thehindu.com/static/html/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926212522/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-date=26 September 2007}}</ref> ان وقت جي ڀارتي صدر [[عبدالڪلام]]، جيڪو پاڻ به تامل هو، 6 جون 2004ع تي [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي ٻنهي ايوانن جي گڏيل اجلاس ۾ تامل کي ڪلاسيڪي ٻوليءَ جي حيثيت ڏيڻ بابت اعلان ڪيو. ان کان پوءِ سيپٽمبر 2004ع ۾ ان فيصلي بابت خبرون سامهون آيون ۽ آڪٽوبر ۾ اها حيثيت باضابطه طور منظور ڪئي وئي.<ref name="LanguageInIndia">{{cite journal |last=Thirumalai |first=M. S. |title=Tradition, Modernity and Impact of Globalization – Whither Will Tamil Go? |journal=Language in India |volume=4 |date=November 2004 |url=http://www.languageinindia.com/nov2004/tamilglobalization1.html |access-date=17 November 2007}}</ref><ref name="BBCClassical">{{cite news |title=India sets up classical languages |work=BBC News |date=17 September 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3667032.stm}}</ref><ref>{{cite news |title=Sanskrit to be declared classical language |work=The Hindu |date=28 October 2005 |url=https://web.archive.org/web/20051030050314/http://www.hindu.com/2005/10/28/stories/2005102809281200.htm}}</ref> === تعليم === [[ملائيشيا]] ۾ 543 سرڪاري پرائمري اسڪول اهڙا آهن، جن ۾ تعليم مڪمل طور [[ملائيشيا ۾ تامل ميڊيم پرائمري اسڪول|تامل ٻوليءَ جي ذريعي]] ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Language Shift in the Tamil Communities of Malaysia and Singapore: The Paradox of Egalitarian Language Policy |publisher=University of Pennsylvania |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/540/handouts/sparadox/sparadox.html |access-date=13 September 2012}}</ref> [[ميانمار]] ۾ پڻ تامل ميڊيم اسڪول قائم ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون آهن، ته جيئن اتي لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال اڳ آباد ٿيندڙ تامل برادريءَ جي اولاد کي مڪمل طور پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم ملي سگهي.<ref name="bbcmyanmar">{{cite news |title=Myanmar's Tamils seek to protect their identity |work=BBC News |date=6 March 2014 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25438275}}</ref> [[ڪئناڊا]] ۾ ڪجهه مقامي اسڪول بورڊن ۽ وڏين يونيورسٽين ۾ تامل ٻولي هڪ تعليمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي. [[ڪئناڊا جي پارليامينٽ]] جنوري مهيني کي «تامل ورثي جو مهينو» قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Statement by the Prime Minister of Canada on Thai Pongal |publisher=Government of Canada |date=13 January 2017 |url=http://www.pm.gc.ca/eng/news/2017/01/14/statement-prime-minister-canada-thai-pongal}}</ref><ref>{{cite news |title=Canada officially declares pride in its Tamils, passes Bill calling for Tamil Heritage Month |work=The News Minute |date=8 October 2016 |url=http://www.thenewsminute.com/article/canada-officially-declares-pride-its-tamils-passes-bill-calling-tamil-heritage-month-51059 |access-date=6 August 2017}}</ref> [[ڏکڻ آفريڪا جو آئين|ڏکڻ آفريڪا جي آئين]] جي پهرين باب جي آرٽيڪل 6(ب) تحت تامل ٻوليءَ کي خاص تحفظ ۽ واڌاري جي حيثيت حاصل آهي. اها [[ڪوازولو ناتال]] صوبي جي اسڪولن ۾ هڪ مضمون طور پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of South Africa |publisher=Constitutional Court of South Africa |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064102/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-date=18 May 2006 |access-date=5 August 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Five Indian languages reinstated as official subjects in South African schools |work=Jagran Josh |date=21 March 2014 |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1 |access-date=6 August 2017}}</ref> تازن سالن ۾ [[فرانس جا سمنڊ پار علائقا|فرانس جي سمنڊ پار کاتي]] [[ري يونيون]] جي اسڪولن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ کي پڙهائيءَ جي هڪ مضمون طور متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Srivatsa |first=Sharath S. |title=For these islanders, a reunion with Tamil |work=The Hindu |date=8 January 2017 |url=https://www.thehindu.com/news/national/For-these-islanders-a-reunion-with-Tamil/article17009446.ece |access-date=6 August 2017}}</ref> === عوامي ابلاغ جا ذريعا === {{پڻ ڏسو|تامل سئنيما}} تامل ٻوليءَ ۾ ڇپجندڙ اخبارون ۽ ٻيا اشاعتي ذريعا وڏي پيماني تي موجود آهن. 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون. تامل ٻوليءَ ۾ ڊجيٽل ابلاغي مواد پڻ وڏي مقدار ۾ موجود آهي، جنهن ۾ خاص طور فلمون نمايان حيثيت رکن ٿيون.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == لهجا == [[فائل:Jambai Tamil Brahmi.jpg|thumb|upright=1.81|[[تامل ناڊو]] جي [[ولپورم ضلعو|ولپورم ضلعي]] ۾ [[تروڪوئيلور]] ڀرسان [[اٿيمان نيدومان انجي]] سان لاڳاپيل جمبائي جي تامل براهمي لکت، جيڪا شروعاتي [[تامل سنگم دور|سنگم دور]] سان منسوب ڪئي وئي آهي (لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح).]] {{Listen | type = speech | header = | filename = Oppaari Song.ogg | title = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ «اوپاري» گيت | description = «اوپاري» موت جي موقعي تي عورتن پاران ڳايو ويندڙ سوڳوار گيت آهي. هن رڪارڊنگ ۾ هڪ ماءُ پنهنجي پٽ جي وفات تي ڏک ۽ ماتم جو اظهار ڪري ٿي. | filename2 = Ta-ponnagaram.ogg | title2 = پدومائي پيتن جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» | description2 = [[پدومائي پيتن]] جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» جي آڊيو رڪارڊنگ، جنهن ۾ ٻين ٻولين مان ورتل ڪجهه لفظن جا مثال پڻ ملن ٿا. }} === علائقائي فرق === {{پڻ ڏسو|سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا ۾ هندستاني تامل لهجو}} [[تامل ٻولي]] جي [[سماجي لسانيات|سماجي لسانياتي]] صورتحال جي هڪ اهم خصوصيت [[دو سطحي لساني استعمال]] (''Diglossia'') آهي. ان مان مراد هڪ ئي ٻوليءَ جي ٻن الڳ صورتن جو استعمال آهي، جن ۾ هڪ اعليٰ يا رسمي صورت ۽ ٻي عام يا غير رسمي صورت هوندي آهي. انهن صورتن جو استعمال سماجي ۽ معاشي حيثيت سميت مختلف سماجي حالتن موجب بدلجي سگهي ٿو.<ref>Arokianathan, S. [http://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html Writing and Diglossic: A Case Study of Tamil Radio Plays]. [https://web.archive.org/web/20070928092717/https://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html محفوظ ڪيل نسخو]، 28 سيپٽمبر 2007ع.</ref><ref>{{cite journal |last1=Steever |first1=S. B. |last2=Britto |first2=F. |title=Diglossia: A Study of the Theory, with Application to Tamil |journal=Language |year=1988 |volume=64 |issue=1 |pages=152–155 |doi=10.2307/414796 |jstor=414796}}</ref> تامل ٻوليءَ جا مختلف لهجا بنيادي طور هڪ ٻئي کان انهن صوتياتي تبديلين ۽ آوازن جي ڦيرڦار سبب مختلف آهن، جيڪي [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان ارتقا دوران پيدا ٿيون. مثال طور، «هتي» لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ قديم ادبي تامل يا «سينتامل» (''Centamil'') ۾ «اِنگُ» (''iṅku'') آهي، جيڪو [[ڪوئمبتور]] جي [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو لهجي]] ۾ «اِنگوُ» (''iṅkū'')، [[تنجاور]] ۽ [[پالڪاڊ]] جي لهجن ۾ «اِنگا» (''inga'') ۽ [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي ڪجهه تامل لهجن]] ۾ «اِنگائي» (''iṅkai'') جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي. قديم تامل جو لفظ «اِنگڻ» (''iṅkaṇ'')، جنهن ۾ «ڪڻ» (''kaṇ'') جي معنيٰ «جاءِ» يا «هنڌ» آهي، [[ترونيلويلي]] جي لهجي ۾ «اِنگني» (''iṅkane'') جو بنياد بڻيو. ساڳيءَ طرح قديم تامل جو لفظ «اِنگِٽُ» (''iṅkiṭṭu'')، [[مدورائي]] جي لهجي ۾ «اِنگُٽُ» (''iṅkuṭṭu'') ۽ ڪجهه اترين لهجن ۾ «اِنگٽي» (''iṅkaṭe'') جي صورت ۾ ملي ٿو. اڄ به ڪوئمبتور جي علائقي ۾ «اَڪَٽا» (''akkaṭṭa'') جو استعمال عام ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ «اها جاءِ» آهي. جيتوڻيڪ تامل ٻوليءَ جي مختلف لهجن جي لفظي ذخيري ۾ تمام وڏا فرق نه آهن، پر ڪجهه استثنا موجود آهن. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجن ۾ ڪيترائي اهڙا لفظ ۽ گرامري صورتون محفوظ آهن، جيڪي هندستان ۾ روزمره جي تامل ڳالهه ٻولهه ۾ استعمال نٿيون ٿين.<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref><ref name="AnnamalaiSteever1998">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|pp=100–128}}</ref> ان کان علاوه، انهن لهجن ۾ ڪجهه لفظ هندستاني تامل جي ڀيٽ ۾ ٿوري مختلف معنيٰ يا استعمال سان پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Zvelebil |first=K. |title=Some features of Ceylon Tamil |journal=Indo-Iranian Journal |year=1966 |volume=9 |issue=2 |page=113 |doi=10.1163/000000066790086440}}</ref> تامل ٻوليءَ جي اهم لهجن ۾ هندستان اندر [[تنجائي تامل لهجو|تنجائي تامل]]، [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو تامل]]، [[مدراس تامل لهجو|مدراس تامل]]، [[مدورائي تامل لهجو|مدورائي تامل]]، [[نيلائي تامل لهجو|نيلائي تامل]] ۽ ڪماري تامل شامل آهن. [[سري لنڪا]] ۾ [[بٽيڪالوا تامل لهجو]]، [[جافنا تامل لهجو]] ۽ [[نيگومبو تامل لهجو]] ڳالهائجن ٿا، جڏهن ته [[ملائيشيا]] ۾ [[ملائيشيائي تامل]] رائج آهي. ==== ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جا فرق ==== {{پڻ ڏسو|تامل ۾ هند آريائي ٻولين مان ورتل لفظ|سري لنڪا جي تامل ۾ ڌارين ٻولين مان ورتل لفظ}} [[ڪيرالا]] جي [[پالڪاڊ ضلعو|پالڪاڊ ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجي ۾ [[مليالم ٻولي|مليالم]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. هن لهجي جي نحوي بناوت تي پڻ مليالم جو اثر پيو آهي ۽ ان جي اچار ۾ مليالم سان لاڳاپيل هڪ نمايان لهجو محسوس ٿئي ٿو. ساڳيءَ طرح [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل، تامل ناڊو جي ٻين علائقن ۾ ڳالهائجندڙ تامل کان پنهنجي مخصوص لفظن ۽ صوتياتي انداز سبب مختلف آهي. لفظن ۽ اچارن ۾ اهي فرق ايترا نمايان آهن جو ڪنياڪماري جي رهواسيءَ کي سندس ڳالهائڻ جي انداز مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو. [[هيبر آئينگر]] ۽ منڊيم لهجا انهن تامل [[ويشنو مت|ويشنو]] برادرين ۾ ڳالهائجن ٿا، جيڪي يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ڏانهن لڏي ويون هيون. انهن لهجن ۾ «ويشنو پريباشائي» (''Vaishnava paribasai'') جون ڪيتريون ئي خصوصيتون محفوظ آهن. اها تامل ٻوليءَ جي هڪ خاص صورت هئي، جيڪا نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ارتقا ڪئي ۽ جنهن ۾ ويشنو مت جا مذهبي ۽ روحاني قدر نمايان هئا.<ref>Thiru. Mu. Kovintācāriyar (1978). ''Vāḻaiyaṭi vāḻai''. Lifco، مدراس، ص 26–39.</ref> تامل سماج جي ڪيترين ئي [[ذات پات جو نظام|ذاتين]] جا پنهنجا مخصوص [[سماجي لهجو|سماجي لهجا]] (''Sociolects'') پڻ آهن، جيڪي روايتي طور انهن ذاتين جا گهڻا ماڻهو پنهنجي رهائش واري علائقي کان سواءِ استعمال ڪندا رهيا آهن. ڪيترين حالتن ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جي ڳالهائڻ جي انداز مان سندس ذات بابت اندازو لڳائڻ ممڪن هوندو آهي.<ref name="EB2007">{{cite encyclopedia |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=Tamil dialects |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2013 |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/581953/Tamil-language}}</ref> مثال طور، [[تامل برهمڻ]] عام طور ڪيترائي اهڙا لهجا ڳالهائين ٿا، جن کي گڏيل طور [[برهمڻ تامل لهجو|برهمڻ تامل]] چيو وڃي ٿو. انهن لهجن ۾ وينجن آوازن جو اچار نسبتاً نرم هوندو آهي ۽ ڪن وينجن جو حذف ٿيڻ پڻ عام آهي. انهن ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن جو تعداد به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان ورتل لفظ پڻ شامل آهن. == ڳالهائجندڙ ۽ ادبي صورتون == <!-- تامل رسم الخط ۾ موجود اکرن جي ظاهري ترتيب يا يونيڪوڊ بابت تبديلي ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخط جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Listen | type = speech | header = | filename = Thiruppugazh - Umbartharu - Hamsadhwani.wav | title = تروپوگژ – اُمبارترو – همسڌوني | description = [[تروپوگژ]] جي لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ واري ڀڳوان [[گڻيش]] جي ساراهه ۾ لکيل ڀڄن «اُمبارترو» جو ادبي تامل ۾ ڳايل نمونو، جيڪو همسڌوني راڳ ۾ آهي. | filename2 = Ta - குளிர் காய நேரமில்லை - அறிவுக் கதைகள் - ம.பொ.சிவஞானம்.ogg | title2 = شيوگنانم جون «اريوڪ ڪٿائيگل» | description2 = ادبي تامل جي اچار جو نمونو، جنهن ۾ [[ما. پو. سي.]] جي ويهين صديءَ جي ڪتاب «اريوڪ ڪٿائيگل» مان هڪ اقتباس پڙهيو ويو آهي. | filename3 = Ta-Senthamizh Nadu.ogg | title3 = ڀارتيءَ جو گيت «سينتامل ناڊو اينم» | description3 = [[سبرامنيم ڀارتي]] جي ويهين صديءَ ۾ لکيل گيت «سينتامل ناڊينم پودينلي» ۾ ادبي تامل جي اچار جو نمونو. }} مختلف علائقائي لهجن کان علاوه، [[تامل ٻولي]] جون جدا جدا اسلوبي صورتون پڻ موجود آهن. انهن ۾ قديم ٻوليءَ جي نموني تي ٻڌل ڪلاسيڪي ادبي صورت «سنگتامل» (''{{IAST|saṅkattamiḻ}}'')، جديد ادبي ۽ رسمي صورت «سينتامل» (''{{IAST|centamiḻ}}'') ۽ جديد [[عام ڳالهائجندڙ ٻولي|عام ڳالهائجندڙ]] صورت «ڪوڊونتامل» (''{{IAST|koṭuntamiḻ}}'') شامل آهن. اهي صورتون هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نه آهن، پر انهن جي وچ ۾ بتدريج تبديليءَ جو سلسلو موجود آهي، جنهن کي اسلوبي تسلسل چيو وڃي ٿو. مثال طور، «سينتامل» ۾ لکندي «سنگتامل» جي لفظي ذخيري مان لفظ استعمال ڪري سگهجن ٿا. ساڳيءَ طرح «ڪوڊونتامل» ۾ ڳالهائيندي ٻين ادبي يا رسمي صورتن سان لاڳاپيل لفظ ۽ گرامري بناوتون پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref>Schiffman, Harold (1997). [https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/messeas/diglossia/handbuk.html Diglossia as a Sociolinguistic Situation]. Florian Coulmas (مرتب)، ''The Handbook of Sociolinguistics''. لنڊن: Basil Blackwell، ص 205 ۽ ان کان پوءِ.</ref> جديد دور ۾ «سينتامل» عام طور رسمي لکڻين ۽ تقريرن ۾ استعمال ٿيندي آهي. مثال طور، درسي ڪتابن، [[تامل ادب]] جي وڏي حصي، عوامي تقريرن ۽ بحث مباحثن ۾ اها صورت استعمال ڪئي وڃي ٿي. جديد لکيل تامل جي بناوت ۾ قدامت پسند خصوصيتون پڻ موجود آهن، جنهن سبب ان جي ڄاڻ رکندڙ ماڻهو اٺين صدي عيسويءَ جون تامل لکتون به پڙهي سگهن ٿا.<ref>Tienken, Herman. ''Metaphony, or Height Harmony, in Written Tamil and Malayalam''، ص 53–66. [https://hermantieken.com/wp-content/uploads/2013/02/doc.pdf آن لائين متن].</ref> تنهن هوندي به، تازن دورن ۾ «ڪوڊونتامل» انهن شعبن ۾ پڻ وڌندڙ استعمال حاصل ڪيو آهي، جيڪي روايتي طور «سينتامل» سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، جديد دور جون گهڻيون فلمون، ناٽڪ ۽ ٽيليويزن توڙي ريڊيو تي پيش ٿيندڙ مقبول تفريحي پروگرام «ڪوڊونتامل» ۾ هوندا آهن. ڪيترائي سياستدان پڻ عوام سان وڌيڪ ويجهڙائي پيدا ڪرڻ لاءِ اها صورت استعمال ڪندا آهن. جديد دور ۾ «ڪوڊونتامل» جي وڌندڙ استعمال سبب ڳالهائجندڙ تامل جون ڪجهه غير سرڪاري «معياري» صورتون پڻ وجود ۾ آيون آهن. ڀارت ۾ معياري سمجهي ويندڙ «ڪوڊونتامل» ڪنهن هڪ علائقائي لهجي تي مڪمل طور ٻڌل نه آهي،<ref name="Standard restandard">{{cite journal |last=Schiffman |first=Harold |year=1998 |title=Standardization or restandardization: The case for 'Standard' Spoken Tamil |journal=Language in Society |volume=27 |issue=3 |pages=359–385 |doi=10.1017/S0047404598003030 |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/public/stantam/STANTAM.HTM |url-access=subscription}}</ref>{{وضاحت گهرجي|تاريخ=مئي 2022}} پر ان تي [[تنجاور]] ۽ [[مدورائي]] جي لهجن جو نمايان اثر پيو آهي. ڀارت ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ اڪثر [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] جا لفظ پڻ ملائي استعمال ڪيا ويندا آهن، جنهن مان «ٽينگلش» (''Tanglish'') نالي هڪ گڏيل لساني صورت پيدا ٿي آهي. اها خاص طور شهري علائقن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهي آهي. ان جي ابتڙ، [[سري لنڪا]] ۾ معياري ڳالهائجندڙ تامل جو بنياد [[جافنا]] جي لهجي تي آهي. === لفظي فرق === ڪجهه لفظ اهڙا آهن، جيڪي خاص طور ادبي تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «اَنّائي» (''annai'') — ماءُ * «اَلي» (''ali'') — پيش ڪرڻ يا آڇڻ * «اِيَلُم» (''iyalum'') — ممڪن * «اِلّم» (''illam'') — گهر * «ڪَرپي» (''karpi'') — سيکارڻ <ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> ساڳيءَ طرح ڪجهه لفظ خاص طور عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «ليچُ» (''Le:cu'') — آسان * «رومپا» (''rompa'') — گهڻو يا تمام گهڻو * «وَنتَوا:لَم» (''vantava:lam'') — اڻ وڻندڙ حقيقتون * «تَٽَوي» (''tatave'') — ڀيرا يا موقعا <ref name="LSITamilNadu"/> === تقابلي متن === هيٺ ادبي ۽ عام ڳالهائجندڙ تامل جي جملن جو تقابلي مثال ڏنو ويو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! ادبي تامل<ref name="LSITamilNadu"/> ! عام ڳالهائجندڙ تامل ! سنڌي ترجمو |- | ''atu avaratu panam.'' | ''atu avaro:da panam.'' | هي سندس پئسا آهن. |- | ''na:n pe:na:vai avanitam kotutten.'' | ''na: pe:na:va avankitte kututtæn.'' | مون هن کي قلم ڏنو. |} == لکڻ جو نظام == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{مک|تامل رسم الخط|تامل بريل}} {{پڻ ڏسو|وٽيلوتو رسم الخط|گرنٿا رسم الخط|پلو رسم الخط|اروي رسم الخط}} [[فائل:History of Tamil script.jpg|thumb|upright=1.81|تامل لکڻيءَ جي تاريخي ارتقا، جنهن ۾ مٿئين حصي ۾ قديم [[تامل براهمي رسم الخط]] کان وٺي هيٺئين حصي ۾ موجوده [[تامل رسم الخط]] تائين مختلف صورتون ڏيکاريل آهن.]] [[فائل:Tirukkural manuscript.jpg|thumb|upright=1.81|''[[تروڪورل]]'' جو [[کجيءَ جي پنن تي لکيل مسودو]].]] [[تامل براهمي رسم الخط]] جو استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ تامل ٻولي لکڻ لاءِ ٻين رسم الخطن سان گڏ «وٽيلوتو» (''vaṭṭeḻuttu'') نالي رسم الخط استعمال ڪيو ويو. انهن ٻين رسم الخطن ۾ [[گرنٿا رسم الخط|گرنٿا]] ۽ [[پلو رسم الخط|پلو]] پڻ شامل هئا. موجوده [[تامل رسم الخط]] ۾ 12 [[مصوتو|مصوتا]]، 18 [[وينجن|وينجن]] ۽ هڪ خاص اکر «آيتَم» (''āytam'') شامل آهن. مصوتن ۽ وينجن جي ميلاپ سان 216 گڏيل اکر ٺهن ٿا. اهڙيءَ طرح تامل رسم الخط ۾ روايتي ڳڻپ موجب ڪُل 247 اکر ٿين ٿا، يعني 12 + 18 + 1 + (12 × 18). ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] وانگر تامل جي هر وينجن ۾ بنيادي طور «اَ» (''a'') جو آواز شامل هوندو آهي. هن بنيادي مصوتي آواز کي ختم ڪرڻ لاءِ وينجن جي نشانيءَ سان هڪ خاص نقطي جهڙي علامت لڳائي ويندي آهي، جنهن کي «پُلّي» (''puḷḷi'') چيو وڃي ٿو. مثال طور، تامل اکر {{lang|ta|ன}} جو اچار «نَ» (''ṉa'') آهي، جنهن ۾ بنيادي «اَ» جو آواز شامل آهي، جڏهن ته {{lang|ta|ன்}} جو اچار «ن» (''ṉ'') آهي، جنهن ۾ ڪو مصوتي آواز شامل نه آهي. ڪيترن ئي هندستاني رسم الخطن ۾ اهڙي قسم جي نشاني موجود آهي، جنهن کي عام طور [[ويرام]] (''virama'') چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، تامل رسم الخط ڪجهه لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ هميشه ظاهر ٿيندڙ «پُلّي» استعمال ڪئي ويندي آهي. ٻين هندستاني رسم الخطن ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن تي مشتمل هجي يا ڪيترن وينجن جي ميلاپ سان ٺهيل هجي، اهڙي هِجي کي لکڻ لاءِ عام طور گڏيل اکر يا وينجن جي اڌ صورت استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. جيتوڻيڪ انهن رسم الخطن ۾ ظاهر ٿيندڙ ويرام استعمال ڪرڻ پڻ ممڪن آهي. تامل رسم الخط ۾ [[مجهور ۽ غير مجهور آواز|مجهور ۽ غير مجهور]] [[بندشي وينجن|بندشي وينجنن]] لاءِ الڳ اکر موجود نه آهن. ان جي بدران، بندشي وينجنن جو اچار لفظ ۾ انهن جي جاءِ ۽ [[تامل صوتيات]] جي قاعدن موجب مجهور يا غير مجهور صورت اختيار ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=Tamil Language/Letters - Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Tamil_Language/Letters |website=Wikiversity |access-date=13 May 2025}}</ref> معياري تامل اکرن کان علاوه، [[گرنٿا رسم الخط]] مان ورتل ڇهه اکر پڻ ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪيا ويندا آهن. گرنٿا رسم الخط تامل علائقي ۾ [[سنسڪرت]] لکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. انهن اضافي اکرن جو مقصد اهڙن آوازن کي ظاهر ڪرڻ آهي، جيڪي اصل تامل ٻوليءَ جا نه آهن، پر سنسڪرت، [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ موجود آهن. ڪلاسيڪي تامل گرامر موجب ڌارين ٻولين مان ورتل لفظن کي تامل جي صوتياتي قاعدن مطابق نئين سر لکڻ جو روايتي طريقو مقرر ٿيل آهي. اهو طريقو اڄ به موجود آهي، پر ان تي هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني عمل نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last=Fowler |first=Murray |title=The Segmental Phonemes of Sanskritized Tamil |journal=Language |year=1954 |volume=30 |issue=3 |pages=360–367 |doi=10.2307/410134 |jstor=410134}} خاص طور صفحو 360.</ref> «آءِ ايس او 15919» (''ISO 15919'') هڪ بين الاقوامي معيار آهي، جنهن تحت [[تامل رسم الخط]] ۽ ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] کي [[لاطيني رسم الخط]] ۾ منتقل ڪيو ويندو آهي. هن معيار ۾ خاص صوتياتي نشانين، يعني [[تشڪيلي نشان|تشڪيلي نشانين]] (''Diacritics'')، جو استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن [[براهمي رسم الخط مان نڪتل رسم الخط|براهمي خاندان جي رسم الخطن]] ۾ موجود وينجنن ۽ مصوتن جي وڏي تعداد کي لاطيني اکرن ذريعي ظاهر ڪري سگهجي. اهڙيءَ طرح انهن اکرن کي انگريزي سميت لاطيني رسم الخط استعمال ڪندڙ مختلف ٻولين ۾ پڻ لکي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Daniels |first1=Peter T. |last2=Bright |first2=William |title=The World's Writing Systems |year=1996 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-507993-7 |url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937/mode/2up}}</ref> === انگ ۽ نشانيون === {{مک|تامل انگ}} عام انگن کان علاوه، تامل رسم الخط ۾ 10، 100 ۽ 1000 لاءِ پڻ الڳ عددِي نشانيون موجود آهن. ان ۾ ڏينهن، مهيني، سال، واجب الادا رقم، جمع ٿيل رقم، «مٿي ڄاڻايل»، رپئي ۽ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به مخصوص نشانيون موجود آهن. تامل ۾ تاريخي طور [[ڪسري عدد|ڪسرن]] کي ظاهر ڪرڻ لاءِ پڻ ڪيتريون خاص نشانيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |last=Selvakumar |first=V. |title=History of Numbers and Fractions and Arithmetic Calculations in the Tamil Region: Some Observations |date=13 May 2025 |url=https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513133748/https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-date=13 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ٻڙي ! هڪ ! ٻه ! ٽي ! چار ! پنج ! ڇهه ! ست ! اٺ ! نو ! ڏهه ! سؤ ! هزار |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௦}} | {{lang|ta|௧}} | {{lang|ta|௨}} | {{lang|ta|௩}} | {{lang|ta|௪}} | {{lang|ta|௫}} | {{lang|ta|௬}} | {{lang|ta|௭}} | {{lang|ta|௮}} | {{lang|ta|௯}} | {{lang|ta|௰}} | {{lang|ta|௱}} | {{lang|ta|௲}} |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ڏينهن ! مهينو ! سال ! واجب الادا رقم ! جمع ٿيل رقم ! مٿي ڄاڻايل ! رپيو ! عدد |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௳}} | {{lang|ta|௴}} | {{lang|ta|௵}} | {{lang|ta|௶}} | {{lang|ta|௷}} | {{lang|ta|௸}} | {{lang|ta|௹}} | {{lang|ta|௺}} |} == صوتيات == {{مک|تامل صوتيات}} تامل ٻوليءَ جي صوتياتي نظام ۾ مختلف وينجن ۽ مصوتا شامل آهن، جن جي درجابندي اچار جي هنڌ، اچار جي طريقي ۽ آواز جي ڊيگهه موجب ڪئي وڃي ٿي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا وينجن{{sfn|Keane|2004|p=111}} ! colspan="2" | ! [[چپن وارا وينجن|چپوي]] ! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندوي]] ! [[لثوي وينجن|لثوي]] ! [[موٽيل زبان وارا وينجن|موٽيل زبان وارا]] ! [[لثوي تالوي وينجن|لثوي]]–[[تالوي وينجن|تالوي]] ! [[نرم تارون وارا وينجن|نرم تارون وارا]] ! [[حنجري وينجن|حنجري]] |- ! colspan="2" | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]] | {{IPAlink|m}} {{lang|ta|ம்}} | ({{IPAlink|n̪}}) {{lang|ta|ந்}} | {{IPAlink|n}} {{lang|ta|ன்}} | {{IPAlink|ɳ}} {{lang|ta|ண்}} | {{IPAlink|ɲ}} {{lang|ta|ஞ்}} | ({{IPAlink|ŋ}}) {{lang|ta|ங்}} | |- ! colspan="2" | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[بندشي رگڙ وارا وينجن|بندشي رگڙ وارا]] | {{IPAlink|p}} {{lang|ta|ப்}} | {{IPAlink|t̪}} {{lang|ta|த்}} | ({{IPAlink|t|trː}}) {{lang|ta|ற்ற}} | {{IPAlink|ʈ}} {{lang|ta|ட்}} | {{IPAlink|t͡ʃ}} ~ {{IPAlink|t͡ɕ}} {{lang|ta|ச்}} | {{IPAlink|k}} {{lang|ta|க்}} | |- ! colspan="2" | [[رگڙ وارا وينجن|رگڙ وارا]] | ({{IPAlink|f}}) | | {{IPAlink|s}} ({{IPAlink|z}}) {{lang|ta|ஸ்}} | ({{IPAlink|ʂ}}) {{lang|ta|ஷ்}} | ({{IPAlink|ɕ}}) {{lang|ta|ஶ்}} | ({{IPAlink|x}}) | ({{IPAlink|h}}) {{lang|ta|ஹ்}} |- ! rowspan="2" | [[تقريبي وينجن|تقريبي]] ! {{small|وچ وارا}} | {{IPAlink|ʋ}} {{lang|ta|வ்}} | | | {{IPAlink|ɻ}} {{lang|ta|ழ்}} | {{IPAlink|j}} {{lang|ta|ய்}} | | |- ! {{small|[[پاسيرا وينجن|پاسيرا]]}} | | | {{IPAlink|l}} {{lang|ta|ல்}} | {{IPAlink|ɭ}} {{lang|ta|ள்}} | | | |- ! rowspan="2" | [[لرزش وارا وينجن|لرزش وارا]] ! {{small|[[هڪ ڌڪ وارا وينجن|هڪ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|ɾ}} {{lang|ta|ர்}} | | | | |- ! {{small|[[گهڻ ڌڪ وارا وينجن|گهڻ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|r}} {{lang|ta|ற்}} | | | | |} * {{IPA|/f z ʂ ɕ x h/}} جهڙا آواز رڳو ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ ملن ٿا. انهن کي تامل جا حاشيائي صوتيا (''Marginal phonemes'') سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ روايتي طور انهن کي مڪمل ۽ خودمختيار صوتيا تسليم نه ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا سادا مصوتا ([[سادو مصوتو|مونوفتانگ]]){{sfn|Keane|2004|pp=114–115}} ! rowspan="2" | ! colspan="2" | [[اڳيان مصوتا|اڳيان]] ! colspan="2" | [[وچيان مصوتا|وچيان]] ! colspan="2" | [[پويان مصوتا|پويان]] |- ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] |- ! [[بند مصوتا|بند]] | {{IPAlink|i}} '''{{lang|ta|இ}}''' | {{IPAlink|iː}} '''{{lang|ta|ஈ}}''' | ({{IPAlink|ɯ}}) '''{{lang|ta|உ}}''' | | {{IPAlink|u}} '''{{lang|ta|உ}}''' | {{IPAlink|uː}} '''{{lang|ta|ஊ}}''' |- ! [[وچولا مصوتا|وچولا]] | {{IPAlink|e}} '''{{lang|ta|எ}}''' | {{IPAlink|eː}} '''{{lang|ta|ஏ}}''' | | | {{IPAlink|o}} '''{{lang|ta|ஒ}}''' | {{IPAlink|oː}} '''{{lang|ta|ஓ}}''' |- ! [[کليل مصوتا|کليل]] | | | {{IPAlink|ä}} '''{{lang|ta|அ}}''' | {{IPAlink|äː}} '''{{lang|ta|ஆ}}''' | | |} تامل ٻوليءَ ۾ ٻه [[مرڪب مصوتا|مرڪب مصوتا]] (''Diphthongs'') پڻ موجود آهن: * {{IPA|/aɪ̯/}} — '''{{lang|ta|ஐ}}''' * {{IPA|/aʊ̯/}} — '''{{lang|ta|ஔ}}''' انهن مان ٻيو مرڪب مصوتو {{IPA|/aʊ̯/}} رڳو ڪجهه مخصوص لفظن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === آوازن جي ميلاپ جا قاعدا === [[صوتياتي ترتيب جا قاعدا|آوازن جي ميلاپ جا قاعدا]] (''Phonotactics'') ڪنهن ٻوليءَ ۾ آوازن جي جائز ترتيب ۽ انهن جي گڏجڻ جي امڪانن جو مطالعو آهن. تامل ٻوليءَ جي اصل لفظن جي شروعات ۾ عام طور ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو سڌو ميلاپ، يعني [[وينجنن جو ميلاپ]] (''Consonant cluster'')، نه ٿيندو آهي. تامل ۾ ملندڙ وينجنن جا ميلاپ هيٺيان آهن: {{IPA|/mp/}}، {{IPA|/rt/}}، {{IPA|/ɳʈ/}}، {{IPA|/ŋk/}}، {{IPA|/ṇt/}}، {{IPA|/ll/}}، {{IPA|/ɭɭ/}}، {{IPA|/pp/}}، {{IPA|/cc/}}، {{IPA|/tt/}}، {{IPA|/kk/}}، {{IPA|/rr/}}، {{IPA|/ɾk/}}، {{IPA|/mm/}} ۽ {{IPA|/nn/}}.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == گرامر == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Tamils}} {{Dravidian}} {{Listen | type = speech | header = تامل ٻوليءَ جا زبان اٽڪائيندڙ جملا | filename = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 7.ogg | title = لَ ۽ ژَ جي اچارن جي مشق | description = {{lang|ta|குலை குலையாய் வாழைப்பழம், மழையில் அழுகி கீழே விழுந்தது.}} | filename2 = நா நெகிழ் பயிற்சி 2.ogg | title2 = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ نَ ۽ ٽَ جي اچارن جي مشق | description2 = {{lang|ta|கொக்கு நெட்ட கொக்கு. நெட்ட கொக்கு இட்ட முட்ட, கட்ட முட்ட.}} | filename3 = Tamil tongue twister.ogg | title3 = ژَ جي اچار جي مشق | description3 = {{lang|ta|ஏழை கிழவன் வாழைப் பழத் தோல் மேல் சருசருக்கி வழுவழுக்கி கீழே விழுந்தான்.}} | filename4 = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 10.ogg | title4 = لَ ۽ ڵَ جي اچارن جي مشق | description4 = {{lang|ta|அவள் அவலளந்தால், இவள் அவலளப்பாள். இவள் அவலளந்தால், அவள் அவலளப்பாள். அவளும் இவளும் அவல் அளக்காவிட்டால், எவள் அவலளப்பாள் ?}} }} {{مک|تامل گرامر}} [[تامل ٻولي]] ۾ [[الحاقي ٻولي|الحاقي گرامر]] (''Agglutinative grammar'') استعمال ٿئي ٿو. هن نظام ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ ۾ مختلف لاحقا شامل ڪري [[اسم جي درجابندي]]، [[گرامري عدد|واحد ۽ جمع]]، [[گرامري حالت]]، فعل جي [[زمانو (گرامر)|زماني]] ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪيو ويندو آهي. تامل جي معياري [[ماورائي ٻولي|ماورائي لساني اصطلاحن]] ۽ علمي لفظي ذخيري جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته اهي بنيادي طور تامل ٻوليءَ مان ئي ورتل آهن. اها صورتحال ڪيترين [[هند آريائي ٻوليون|هند آريائي ٻولين]] کان مختلف آهي، جن جي روايتي گرامري اصطلاحن ۾ [[سنسڪرت]] کي مرڪزي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="metalanguage_zvelbil">{{citation |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan |url=https://books.google.com/books?id=VF2VMUoY_okC&pg=PA4 |publisher=BRILL |year=1973 |page=4 |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref><ref>Ramanujam, A. K.; Dharwadker, V. (eds.) (2000). ''The Collected Essays of A. K. Ramanujan''. Oxford University Press، ص 111. {{ISBN|0-19-563937-5}}</ref> تامل گرامر جي ڪيترن ئي بنيادي اصولن جي تفصيلي وضاحت تامل جي قديم ترين معلوم گرامري ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۾ ملي ٿي. جديد تامل جي لکڻيءَ جو وڏو حصو تيرهين صديءَ جي گرامري تصنيف «ننّول» (''{{IAST|Naṉṉūl}}'') تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ «تولڪاپيم» جي قاعدن کي ڪجهه ترميمن سان ٻيهر بيان ۽ واضح ڪيو ويو. روايتي تامل گرامر پنجن حصن تي مشتمل آهي: * «ايلوتو» (''{{IAST|eḻuttu}}'') — اکر ۽ صوتيات * «سول» (''{{IAST|col}}'') — لفظ ۽ انهن جي بناوت * «پورول» (''{{IAST|poruḷ}}'') — معنيٰ ۽ موضوع * «ياپّو» (''{{IAST|yāppu}}'') — شعري وزن ۽ نظم جي بناوت * «اَڻي» (''{{IAST|aṇi}}'') — ادبي سينگار ۽ بلاغت انهن مان آخري ٻن حصن جو تعلق گهڻو ڪري شاعريءَ سان آهي.<ref name="five_parts_grammar">{{citation |title=Five fold grammar of Tamil |url=http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |url-status=dead |work=University of Pennsylvania |access-date=1 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609115617/http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |archive-date=9 June 2007}}</ref> تامل لفظ عام طور هڪ [[لغوي بنياد]] (''Lexical root'') تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان هڪ يا وڌيڪ [[زائدا (لسانيات)|زائدا]] (''Affixes'') ڳنڍيا ويندا آهن. تامل ۾ گهڻا زائدا [[لاحقو|لاحقا]] هوندا آهن. تامل جا لاحقا ٻن اهم قسمن جا ٿي سگهن ٿا. پهريون، [[اشتقاقي لاحقو|اشتقاقي لاحقا]] (''Derivational suffixes'')، جيڪي لفظ جي معنيٰ يا ان جي گرامري قسم کي تبديل ڪندا آهن. ٻيو، [[تصريفي لاحقو|تصريفي لاحقا]] (''Inflectional suffixes'')، جيڪي [[گرامري شخص]]، عدد، [[گرامري وجهه]]، زماني ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪندا آهن. تامل ۾ [[الحاق (لسانيات)|الحاق]] جي ڊيگهه يا حد بابت ڪو قطعي مقرر ضابطو نه آهي. ان ڪري ڪيترن ئي لاحقن جي ميلاپ سان ڊگها لفظ ٺهي سگهن ٿا، جن جي معنيٰ انگريزيءَ ۾ بيان ڪرڻ لاءِ ڪيترن لفظن يا پوري جملي جي ضرورت پوي ٿي. مثال طور، تامل لفظ «پوڪموڊياتورڪلُڪاڪا» (''pōkamuṭiyātavarkaḷukkāka''؛ {{lang|ta|போகமுடியாதவர்களுக்காக}}) جي معنيٰ آهي: «انهن ماڻهن جي خاطر، جيڪي وڃي نٿا سگهن». هي لفظ هيٺين [[صرفياتي جزو|صرفياتي جزن]] (''Morphemes'') مان ٺهيل آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! تامل جزو ! رومن صورت ! گرامري ڪم يا معنيٰ |- | {{lang|ta|போக}} | ''pōka'' | وڃڻ |- | {{lang|ta|முடி}} | ''muṭi'' | ڪري سگهڻ يا پورو ڪرڻ |- | {{lang|ta|ஆத்}} | ''āt'' | نفيءَ جي نشاني |- | {{lang|ta|அ}} | ''a'' | فعلي صفت ٺاهيندڙ جزو |- | {{lang|ta|வர்}} | ''var'' | شخص يا ڪم ڪندڙ کي ظاهر ڪندڙ جزو |- | {{lang|ta|கள்}} | ''kaḷ'' | جمع جي نشاني |- | {{lang|ta|உக்கு}} | ''ukku'' | ڏانهن يا لاءِ |- | {{lang|ta|ஆக}} | ''āka'' | خاطر يا واسطي |} === صرفيات === تامل جا [[اسم]] ۽ [[ضمير]] ٻن وڏن درجن ۾ ورهايا ويندا آهن، جن کي «تڻائي» (''{{IAST|tiṇai}}'') چيو ويندو آهي. اهي درجا هي آهن: * «اُيَرتڻائي» (''{{IAST|uyartiṇai}}'') — عاقل يا باشعور درجو * «اَڪِرڻائي» (''{{transliteration|ta|ISO|akṟiṇai}}'') — غير عاقل درجو انهن ٻن وڏن درجن ۾ مجموعي طور پنج ذيلي قسم شامل آهن، جن کي «پال» (''pāl'') چيو ويندو آهي. هن لفظ جي لغوي معنيٰ «جنس» آهي. انسان ۽ [[ديوتا]] عاقل درجي ۾ شمار ٿين ٿا، جڏهن ته جانور، شيون ۽ تجريدي اسم غير عاقل درجي ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا. عاقل اسم ۽ ضمير ٽن قسمن ۾ ورهايل آهن: مذڪر واحد، مؤنث واحد ۽ عاقل جمع. غير عاقل اسم ۽ ضمير ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن: غير عاقل واحد ۽ غير عاقل جمع. «پال» جو درجو گهڻو ڪري لاحقن ذريعي ظاهر ڪيو ويندو آهي. عاقل اسمن جي جمع واري صورت کي احترام ظاهر ڪرڻ لاءِ جنس کان غير جانبدار واحد صورت طور پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="classes_of_nouns">{{Citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |publisher=Trübner |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ '''«پييرچول» (''peyarccol'') — اسم'''<ref name="classes_of_nouns2">{{citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> |- ! colspan="3" style="background:#e8f2ff;" | «اُيَرتڻائي» (''uyartiṇai'') — عاقل ! colspan="2" style="background:#f1eaff;" | «اَڪِرڻائي» (''aḵṟiṇai'') — غير عاقل |- ! مذڪر واحد ! مؤنث واحد ! عاقل جمع ! غير عاقل واحد ! غير عاقل جمع |- | ''āṇpāl'' | ''peṇpāl'' | ''palarpāl'' | ''oṉṟaṉpāl'' | ''palaviṉpāl'' |- ! colspan="5" | مثال: «ڪم ڪندڙ» يا «جنهن ڪم ڪيو» |- | ''ceytavaṉ'' | ''ceytavaḷ'' | ''ceytavar(kaḷ)'' | ''ceytatu'' | ''ceytavai'' |- | اهو مرد جنهن ڪم ڪيو | اها عورت جنهن ڪم ڪيو | اهي ماڻهو جن ڪم ڪيو | اها شيءِ جنهن ڪم ڪيو | اهي شيون جن ڪم ڪيو |} [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] يا [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرفن]] (''Postpositions'') جا ڪم انجام ڏيڻ لاءِ لاحقا استعمال ڪيا ويندا آهن. روايتي گرامر جي ماهرن مختلف لاحقن کي اٺن گرامري حالتن ۾ ورهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي [[سنسڪرت گرامر]] ۾ استعمال ٿيندڙ حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهي حالتون هي آهن: * [[فاعلي حالت]] (''Nominative'') * [[مفعولي حالت]] (''Accusative'') * [[عطائي حالت]] (''Dative'') * [[معيتي حالت]] (''Sociative'') * [[اضافي حالت]] (''Genitive'') * [[آلاتي حالت]] (''Instrumental'') * [[مڪاني حالت]] (''Locative'') * [[جدائي واري حالت]] (''Ablative'') جديد گرامر جا ماهر دليل ڏين ٿا ته اها درجابندي ڪنهن حد تائين مصنوعي آهي.<ref name="CaseMarkerZvelebil">{{citation |title=Dravidian Case-Suffixes: Attempt at a Reconstruction |journal=Journal of the American Oriental Society |date=April–June 1972 |first=K. V. |last=Zvelebil |volume=92 |issue=2 |pages=272–276 |jstor=600654 |doi=10.2307/600654}}</ref> انهن موجب تامل جي گرامري استعمال کي بهتر نموني تڏهن سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن هر لاحقي يا لاحقن جي ميلاپ کي هڪ الڳ گرامري حالت ظاهر ڪندڙ عنصر طور ڏٺو وڃي.<ref name="Standard restandard"/> تامل اسمن سان چار قسمن جا [[سابقو|سابقا]] (''Prefixes'') لڳي سگهن ٿا: ''i''، ''a''، ''u'' ۽ ''e''. انهن جو ڪم انگريزيءَ جي [[اشاري لفظ|اشاري لفظن]] (''Demonstratives'') سان ملندڙ جلندڙ آهي. مثال طور، تامل لفظ «وَژي» (''vazhi''؛ {{lang|ta|வழி}}) جي معنيٰ «رستو» آهي. ان سان مختلف سابقا لڳائڻ سان هي صورتون ٺهن ٿيون: {| class="wikitable" ! تامل لفظ ! رومن صورت ! سنڌي معنيٰ |- | {{lang|ta|இவ்வழி}} | ''ivvazhi'' | هي رستو |- | {{lang|ta|அவ்வழி}} | ''avvazhi'' | اهو رستو |- | {{lang|ta|உவ்வழி}} | ''uvvazhi'' | وچ وارو رستو؛ هي صورت رڳو [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي تامل]] ۾ استعمال ٿئي ٿي |- | {{lang|ta|எவ்வழி}} | ''evvazhi'' | ڪهڙو رستو؟ |} تامل [[فعل]] پڻ لاحقن ذريعي تصريف ٿين ٿا. تامل فعل جي هڪ عام صورت ۾ ڪيترائي لاحقا شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي شخص، عدد، وجهه، زماني ۽ فعل جي نوعيت کي ظاهر ڪن ٿا. * '''شخص ۽ عدد:''' لاڳاپيل ضمير جي غير سڌي گرامري صورت مان ٺهيل لاحقا فعل سان شامل ڪري شخص ۽ عدد ظاهر ڪيا ويندا آهن. زماني ۽ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ لاحقا مختلف [[گرامري جزو|گرامري جزن]] مان ٺهن ٿا، جيڪي فعلي بنياد سان ڳنڍيا ويندا آهن. * '''فعل جون ٻه نوعيتون:''' تامل ۾ فعل جون ٻه نوعيتون بيان ڪيون وينديون آهن. پهرين صورت ۾ جملي جو فاعل فعل ۾ بيان ڪيل عمل کان متاثر ٿئي ٿو يا ان عمل جو مفعول بڻجي ٿو. ٻي صورت ۾ فاعل پاڻ فعل ۾ بيان ڪيل عمل کي انجام ڏئي ٿو يا ان جي هدايت ڪري ٿو. * '''زمانا ۽ وجهه:''' تامل ۾ ٽي سادا زمانا آهن: ماضي، حال ۽ مستقبل. اهي لاحقن ذريعي ظاهر ڪيا ويندا آهن. ان کان علاوه، مرڪب لاحقن ذريعي ڪامل زمانن جون مختلف صورتون پڻ ٺهن ٿيون. تامل ۾ گرامري وجهه گهڻو ڪري اڻ سڌي طرح ظاهر ٿئي ٿي ۽ عام طور انهن ئي صرفياتي جزن مان سمجهي ويندي آهي، جيڪي زماني کي ظاهر ڪن ٿا. تامل فعل ۾ [[اطلاعي ثبوتيت]] (''Evidentiality'') پڻ ظاهر ٿي سگهي ٿي. ان لاءِ ٻڌل ڳالهه يا ٻين کان مليل اطلاع ظاهر ڪندڙ چنبڙندڙ جزو «آم» (''{{IAST|ām}}'') استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="steeverevidentiality">{{Citation |first=Sanford B. |last=Steever |editor-last=Güldemann |editor-first=Tom |editor2-last=von Roncador |editor2-first=Manfred |contribution=Direct and indirect discourse in Tamil |title=Reported Discourse: A Meeting Ground for Different Linguistic Domains |year=2002 |page=105 |place=Amsterdam |publisher=John Benjamins Publishing Company |isbn=978-90-272-2958-8}}</ref> فعل جي تصريف جو مثال «اَژِنتُڪونڊِرُنتين» (''aḻintukkoṇṭiruntēṉ''؛ {{lang|ta|அழிந்துக்கொண்டிருந்தேன்}}) آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: «مان تباهه ٿي رهيو هئس». {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! {{lang|ta|அழி}} ! {{lang|ta|ந்து}} ! {{lang|ta|கொண்டு}} ! {{lang|ta|இரு}} ! {{lang|ta|ந்த்}} ! {{lang|ta|ஏன்}} |- | ''aḻi'' | ''ntu'' | ''koṇṭu'' | ''iru'' | ''nt'' | ''ēn'' |- | فعلي بنياد | فعل جي تعديت ظاهر ڪندڙ جزو | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | ماضيءَ جي نشاني | شخص جي نشاني |- | تباهه ٿيڻ | غير متعدي صورت | جاري عمل | جاري عمل | ماضي | متڪلم واحد |} روايتي تامل گرامر ۾ [[صفت]] ۽ [[ظرف (گرامر)|ظرف]] جي وچ ۾ واضح فرق نه ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي کي «اُريچول» (''uriccol'') جي درجي ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به، جديد گرامر جا ماهر صرفياتي ۽ نحوي بنيادن تي انهن ٻنهي کي الڳ درجا سمجهندا آهن.<ref name="lehmann1989">{{Citation |last=Lehmann |first=Thomas |title=A Grammar of Modern Tamil |year=1989 |publisher=Pondicherry Institute of Linguistics and Culture |location=Pondicherry |pages=9–11}}</ref> تامل ۾ ڪيترائي [[آواز نما لفظ]] (''Ideophones'') پڻ موجود آهن، جيڪي ظرفن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ ڪنهن شيءِ جي حالت، آواز يا عمل جي انداز کي ظاهر ڪندا آهن.<ref>{{Citation |last=Swiderski |first=Richard M. |title=The Metamorphosis of English: Versions of Other Languages |publisher=Bergin & Garvey |location=New York |year=1996 |page=61 |isbn=978-0-89789-468-5}}</ref> تامل ۾ انگريزيءَ جيان [[حرف تعريف]] (''Article'') موجود نه آهن. ڪنهن اسم جي معرفه يا نڪره هجڻ جو اظهار خاص گرامري طريقن يا جملي جي پسمنظر مان ٿيندو آهي. مثال طور، عدد «هڪ» کي نڪره اسم ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="steeversummary">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=109}}</ref> متڪلم جمع جي ضميرن ۾ تامل هڪ اهم فرق رکي ٿي، جنهن کي [[شموليت ۽ اخراج (لسانيات)|شموليت ۽ اخراج]] (''Clusivity'') چيو ويندو آهي. * '''شامل ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாம்}} (''{{IAST|nām}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|நம்}} (''{{IAST|nam}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب پڻ شامل هوندو آهي. * '''خارج ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாங்கள்}} (''{{IAST|nāṅkaḷ}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|எங்கள்}} (''{{IAST|eṅkaḷ}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب شامل نه هوندو آهي.<ref name="steeversummary"/> === نحو === تامل هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ [[نحوي مرڪز آخري ترتيب|نحوي مرڪز عام طور آخر ۾]] (''Head-final'') ايندو آهي. جملي يا فقري ۾ فعل عام طور آخر ۾ رکيو ويندو آهي. ان جي بنيادي لفظي ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل ترتيب|فاعل–مفعول–فعل]] (''Subject–Object–Verb'') آهي.<ref name="SOV_language">{{Citation |url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030919235821/http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |url-status=dead |archive-date=19 September 2003 |title=Tamil is a head-final language |access-date=1 June 2007}}</ref><ref>{{Citation |url=http://wals.info/languoid/lect/wals_code_tml |title=WALS – Tamil |publisher=Wals.info |access-date=13 September 2012}}</ref> تنهن هوندي به، تامل ۾ لفظن جي ترتيب ڪجهه حد تائين لچڪدار آهي. ان ڪري فاعل–مفعول–فعل واري بنيادي ترتيب ۾ تبديليون ممڪن آهن، جن سان جملي جي [[استعمالياتي لسانيات|استعمالياتي]] (''Pragmatic'') معنيٰ يا زور ۾ فرق پيدا ٿي سگهي ٿو. تامل ۾ [[حرف جار]] (''Prepositions'') جي بدران [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرف]] (''Postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. اسمي فقري ۾ اشاري لفظ ۽ اسم جي وضاحت ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن. ماتحت فقرا پڻ مکيه فقري جي فعل کان اڳ رکيا ويندا آهن. تامل هڪ [[فاعل جي حذف واري ٻولي]] (''Null-subject language'') آهي. تامل جي هر جملي ۾ فاعل، فعل ۽ مفعول ٽنهي جو موجود هجڻ ضروري نه آهي. اهڙا گرامري طور درست ۽ بامعنيٰ جملا پڻ ٺهي سگهن ٿا، جن ۾ انهن مان هڪ يا وڌيڪ جزا موجود نه هجن. مثال طور، هڪ جملو رڳو فعل تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «موڊِنتُوِٽَتُ» (''{{IAST|muṭintuviṭṭatu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «مڪمل ٿي ويو». ساڳيءَ طرح فعل کان سواءِ رڳو فاعل ۽ اسمي خبر تي مشتمل جملو پڻ ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «اَتُ اِن ويڊُ» (''{{IAST|atu eṉ vīṭu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «اهو منهنجو گهر آهي». تامل ۾ [[رابط فعلي لفظ]] (''Copula'')، يعني انگريزي لفظ ''is'' جي برابر الڳ ڳنڍيندڙ فعل، عام طور استعمال نه ٿيندو آهي. ترجمي ۾ «آهي» جهڙو لفظ رڳو جملي جي معنيٰ وڌيڪ واضح ڪرڻ لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي. == لفظي ذخيرو == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> [[تامل ٻولي]] جو لفظي ذخيرو بنيادي طور [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] نسل جو آهي. جديد تامل ۾ [[لساني پاڪيزگي]] (''Linguistic purism'') جو رجحان تمام مضبوط آهي،<ref>{{Citation |doi=10.1017/S0010417500018673 |title=En/gendering Language: The Poetics of Tamil Identity |journal=Comparative Studies in Society and History |volume=35 |issue=4 |page=683 |year=2009 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=145729544}}</ref> جنهن تحت ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي استعمال جي مخالفت ڪئي ويندي آهي.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلاسيڪي ۽ جديد تامل ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ پاڙيسري قومن جي ٻولين يا انهن ٻولين مان ورتل آهن، جن جي ڳالهائيندڙن سان تامل ماڻهن جا واپاري لاڳاپا رهيا آهن. انهن ٻولين ۾ [[ملئي ٻولي|ملئي]]، چيني ۽ يوناني شامل آهن. مثال طور، تامل لفظ «سَوّريسي» (''{{IAST|cavvarici}}'')، جنهن جي معنيٰ «ساگو» آهي، ملئي لفظ «ساگو» (''{{IAST|sāgu}}'') مان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح «سمپان» (''{{IAST|campān}}'')، جنهن جي معنيٰ «ننڍڙي ٻيڙي» آهي، چيني لفظ «سان پان» مان ورتل آهي. ساڳيءَ طرح تامل لفظ «اورا» (''{{IAST|ora}}'') يوناني لفظ «ὥρα» مان ورتل آهي. وڌيڪ جديد دور ۾ تامل، [[اردو]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مان پڻ لفظ اختيار ڪيا آهن، جيڪي انهن ٻولين جي ڳالهائيندڙ برادرين جي مختلف دورن ۾ تامل علائقي تي پيل اثر کي ظاهر ڪن ٿا. ان کان علاوه، پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] ۽ [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] مان پڻ لفظ ورتا ويا آهن. جديد دور ۾ يورپي ٻولين، جهڙوڪ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ ڪيترائي لفظ تامل ۾ شامل ٿيا آهن.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=169–193}}</ref> تامل ۾ لساني پاڪيزگيءَ جي رجحان جو سڀ کان وڌيڪ اثر [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن تي پيو آهي. تاريخي طور تامل، ٻين دراوڙي ٻولين، جهڙوڪ تيلگو، ڪناڊا ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] وانگر، لفظي ذخيري، گرامر ۽ ادبي اسلوب جي لحاظ کان سنسڪرت جي اثر هيٺ رهي آهي.<ref name="influence">Sastri (1955)، ص 309؛ Trautmann, Thomas R. (2006). ''Languages and Nations: The Dravidian Proof in Colonial Madras''. Berkeley: University of California Press؛ {{Harvnb|Tieken|2001|p=18}}.</ref><ref>{{Citation |doi=10.2307/597587 |jstor=597587 |title=Indo-Aryan Loan Words in the Cīvakacintāmaṇi |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=87 |issue=4 |pages=430–434 |year=1967 |last1=Vaidyanathan |first1=S.}}</ref><ref name="caldwell">{{Harvnb|Caldwell|1974|pp=87–88}}</ref><ref name="takahashi">Takahashi, Takanobu (1995). ''Tamil Love Poetry and Poetics''. Brill's Indological Library، جلد 9. Leiden: E. J. Brill، ص 16، 18. {{ISBN|90-04-10042-3}}.</ref> اهو اثر تامل علائقي ۾ [[سنسڪرتي ڪرڻ]] (''Sanskritisation'') جي وڌندڙ رجحان جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>Pollock, Sheldon (1996). "The Sanskrit Cosmopolis 300–1300: Transculturation, Vernacularisation and the Question of Ideology"، Jan E. M. Houben (مرتب)، ''The Ideology and Status of Sanskrit: Contributions to the History of the Sanskrit Language''. E. J. Brill، ليڊن، ص 209–217. {{ISBN|90-04-10613-8}}.</ref> تنهن هوندي به، تامل جو لفظي ذخيرو ٻين دراوڙي ٻولين جيترو سنسڪرت کان متاثر نه ٿيو. انهن ٻولين جي ابتڙ، تامل ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظ استعمال ڪرڻ کان سواءِ به پيچيده خيالن جو اظهار ڪرڻ ممڪن رهيو آهي ۽ اڄ به ممڪن آهي. انهن ۾ سائنس، فن، مذهب ۽ قانون جهڙن شعبن جا پيچيده تصور پڻ شامل آهن.<ref>{{Citation |last=Trautmann |first=Thomas R. |title=Hullabaloo About Telugu |journal=South Asia Research |volume=19 |issue=1 |year=1999 |pages=53–70 |doi=10.1177/026272809901900104 |s2cid=144334963}} خاص طور صفحو 64.</ref><ref>{{Harvnb|Caldwell|1974|p=50}}</ref><ref>Ellis, F. W. (1820). "Note to the Introduction"، Campbell, A. D.، ''A Grammar of the Teloogoo Language''. مدراس: College Press، ص 29–30.</ref> ان کان علاوه، وچئين دور جي پوئين حصي ۾ ڪيترن ئي ليکڪن سنسڪرتي ڪرڻ جي رجحان جي سرگرم مخالفت ڪئي.<ref>ان سلسلي ۾ «تامل وِڊوتوتو» (''Tamiḻ viṭututu'') بابت راماسواميءَ جو تجزيو ڏسو: {{Citation |doi=10.2307/2659024 |jstor=2659024 |title=Language of the People in the World of Gods: Ideologies of Tamil before the Nation |journal=The Journal of Asian Studies |volume=57 |issue=1 |pages=66–92 |year=1998 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=162469583}}</ref> اهو رجحان ويهين صديءَ ۾ هڪ منظم تحريڪ جي صورت اختيار ڪري ويو، جنهن کي «تنِت تامل اِيڪم» (''{{IAST|taṉit tamiḻ iyakkam}}'')، يعني [[خالص تامل تحريڪ]]، چيو وڃي ٿو. هن تحريڪ جي اڳواڻي [[پريتي مار ڪلائينيار]] ۽ [[مرائيمالائي اڊيگل]] ڪئي. تحريڪ جو مقصد تامل ٻوليءَ تي صدين کان گڏ ٿيندڙ سنسڪرت جي اثر کي گهٽائڻ يا ختم ڪرڻ هو.<ref>Varadarajan, M. (1988). ''A History of Tamil Literature''، تامل مان ترجمو: E. Sa. Viswanathan. نئين دهلي: Sahitya Akademi، ص 12.</ref> ان تحريڪ جي نتيجي ۾ گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران تامل جي سرڪاري دستاويزن، ادب ۽ عوامي تقريرن ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظن جي استعمال ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي.<ref>{{Harvnb|Ramaswamy|1997|loc="[http://content.cdlib.org/view?docId=ft5199n9v7&chunk.id=ch4 Laboring for Language]"}}</ref> ڪجهه اندازن موجب اهڙن لفظن جو تناسب، جيڪو اڳ ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 50 سيڪڙو هو، گهٽجي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو تائين پهتو آهي.<ref name="Krishnamurti 2003 p=480"/> ان جي نتيجي ۾، ٻين ڪجهه دراوڙي ٻولين جي ابتڙ، جديد تامل ۾ [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ سنسڪرت مان ورتل لفظن جو استعمال گهڻو ڪري مذهبي ۽ روحاني اصطلاحن توڙي [[تجريدي اسم|تجريدي اسمن]] تائين محدود ٿي ويو آهي.<ref>Meenakshisundaram, T. P. (1982). ''A History of Tamil Language''. Sarvodaya Ilakkiya Pannai، ترجمو ٿيل نسخو، ص 241–242.</ref> ويهين صديءَ دوران مختلف ادارن ۽ علمي تنظيمن، سرڪاري سهڪار سان، تامل ٻوليءَ لاءِ فني ۽ سائنسي لغتون تيار ڪيون. انهن لغتن ۾ [[نوان گهڙيل لفظ]] (''Neologisms'') ۽ تامل جي پنهنجي لفظي پاڙن مان ٺاهيل اصطلاح شامل ڪيا ويا، ته جيئن انگريزي ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي جاءِ تي مقامي متبادل استعمال ڪري سگهجن.<ref name="thaniththamizh"/> 2019ع تائين تامل ٻوليءَ جي فهرست ڪيل لفظي ذخيري ۾ 470,000 کان وڌيڪ منفرد لفظ شامل هئا، جن ۾ قديم ادبي ماخذن مان ورتل لفظ پڻ شامل هئا. نومبر 2019ع ۾ [[تامل ناڊو جي حڪومت|تامل ناڊو جي رياستي حڪومت]] هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت تامل جي لفظي ذخيري ۾ وڌيڪ 9,000 نوان لفظ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=By govt. order: 9,000 words to enter Tamil vocabulary |newspaper=The Hindu |location=Chennai |pages=2 |publisher=Kasturi & Sons |date=9 November 2019 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/tamil-to-get-9000-new-words/article29919044.ece |access-date=29 December 2019}}</ref> == اثر == {{مک|ٻين ٻولين ۾ تامل مان ورتل لفظ}} تامل ٻوليءَ مان نڪتل ڪيترائي لفظ ٻين ٻولين ۾ پڻ ملن ٿا. مثال طور، لسانيات جا محقق انگريزي ۽ ٻين يورپي ٻولين ۾ چانورن لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ «رائيس» (''rice'') جي اصل کي تامل لفظ «اَرِسي» (''arici''؛ {{lang|ta|அரிசி}}) سان ڳنڍين ٿا. هن تجويز موجب اهو لفظ لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح ۾ تامل مان [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۾ داخل ٿيو ۽ آخرڪار [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ «اوروزا» (''óruza''؛ {{lang|el|όρυζα}}) جي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Rabin436">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies''، ص 436.</ref> دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ ٻيو نمايان لفظ «اورينج» (''orange'')، يعني نارنگي، آهي. هن لفظ جي اشتقاقي اصل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] سان ڳنڍيل آهي، پر ضروري ناهي ته اهو سڌو سنئون تامل مان ورتل هجي. اهو لفظ [[سنسڪرت]] جي «نارنگ» (''{{IAST|nāraṅga}}'') وسيلي هڪ قديم دراوڙي لفظ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو تامل لفظ «نارتنگڪائي» (''{{transliteration|ta|ISO|nārttaṅkāy}}'')، يعني «خوشبودار ميوو»، سان لاڳاپيل آهي. وڏي نانگ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ «ايناڪونڊا» (''anaconda'') جي اصل بابت هڪ تجويز اها پڻ آهي ته اهو تامل لفظ «اَنائيڪونڊا» (''{{transliteration|ta|ISO|anaikkonda}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «هاٿيءَ کي ماري ڇڏيندڙ» آهي.<ref>[https://www.etymonline.com/word/anaconda "Origin and Meaning of Anaconda"]. ''Online Etymology Dictionary''.</ref> [[تامل ٻوليءَ مان نڪتل لفظ|انگريزيءَ ۾ تامل مان ورتل لفظن]] جا ڪجهه ٻيا مثال هيٺ ڏجن ٿا: * '''چروٽ''' (''cheroot'') — تامل لفظ «چُرُٽُ» (''{{transliteration|ta|ISO|curuṭṭu}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «ويڙهيل» يا «ويڙهي گول ڪيل» آهي.<ref name="OED">{{Citation |url=http://dictionary.oed.com |title=Oxford English Dictionary Online |access-date=14 April 2007 |work=Oxford English Dictionary}}</ref> * '''مينگو''' (''mango'') — انب لاءِ استعمال ٿيندڙ انگريزي لفظ، جيڪو تامل لفظ «مانگائي» (''{{transliteration|ta|ISO|māṅgāy}}'') مان نڪتل آهي.<ref name="OED"/> * '''مليگاٽاوني''' (''mulligatawny'') — هڪ قسم جي مصالحيدار سوپ جو نالو، جيڪو تامل لفظن «مِلَگُ تَنّير» (''{{transliteration|ta|ISO|miḷaku taṇṇīr}}'') مان نڪتل آهي، جن جي لفظي معنيٰ «مرچن وارو پاڻي» آهي. * '''پاريه''' (''pariah'') — تامل لفظ «پرائيار» (''{{transliteration|ta|ISO|paṟaiyar}}'') مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ مخصوص سماجي برادريءَ جو نالو آهي. انگريزيءَ ۾ هي لفظ پوءِ سماجي طور ڌڪاريل يا خارج ڪيل شخص جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. * '''ڪري''' (''curry'') — تامل لفظ «ڪَري» (''{{transliteration|ta|ISO|kaṟi}}'') مان نڪتل آهي، جيڪو کاڌي يا مصالحيدار ڀاڄيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="oed-curry">"curry, n.²", ''The Oxford English Dictionary''، ٻيو ڇاپو، 1989ع. OED Online، Oxford University Press، 14 آگسٽ 2009ع.</ref> * '''ڪيٽاماران''' (''catamaran'') — تامل لفظن «ڪٽُ مَرَم» (''{{transliteration|ta|ISO|kaṭṭu maram}}'') مان نڪتل آهي، جن جي لفظي معنيٰ «پاڻ ۾ ٻڌل ڪاٺ جا ٿڙ» آهي. هي لفظ اصل ۾ اهڙي ٻيڙي يا ترندڙ وسيلي لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪو ڪاٺ جي ٿڙن کي گڏ ٻڌي ٺاهيو ويندو هو.<ref name="OED"/> * '''ڪانجي''' (''congee'') — تامل لفظ «ڪَنجي» (''{{transliteration|ta|ISO|kañji}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «چانورن جي رٻ» يا «چانورن مان تيار ڪيل پتلو دليو» آهي.<ref>{{citation |title=congee |url=http://en.academic.ru/dic.nsf/mwc/12703/congee |website=academic.ru}}</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] rc3hejcozf0mtqltuth4f7mcgpt4juf 429608 429607 2026-11-08T02:13:50Z Intisar Ali 8681 429608 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dravidian language}} {{Infobox language | name = تَامِل<br>Tamil | nativename = தமிழ் | pronunciation = {{IPA|tamil|t̪amiɻ||ta-தமிழ்.oga|help=}} | states = {{ubl|ڀارت|سري لنڪا}} | region = * [[ڀارت]] ** [[تامل ناڊو]] ** پدوچيري جو مرڪزي علائقو (پدوچيري ۽ ڪيرائيڪل ضلعا) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪا]] (ڏکڻ) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏکڻ) ** انڊمان ۽ نڪوبار ٻي * [[سري لنڪا]] ** اتر صوبو ** اوڀر صوبو ** مرڪزي صوبو * [[سنگاپور]] | ethnicity = * تَمِل * سري لنڪا جا مسلمان (Moor) | speakers = [[first language|L1]]: {{sigfig|78.721340|2}} million | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[second language|L2]]: {{sigfig|7.623000|2}} million (2011)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref><br/>Total: {{sigfig|86.344340|2}} million (2011–2019)<ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي | fam3 = ڏاکڻي-I | fam4 = تَامِل-ڪَنَڙَ | fam5 = تَامِل-ڪوٽا | fam6 = تَامِل-ٽوڊا | fam7 = تَامِل-اِرولا | fam8 = تَامِل-ڪوداوا-ارالي | fam9 = تَامِل-مليالم | fam10 = تَامِلائڊ | fam11 = تَامِل-پاليان | ancestor = پراڻي تَامِل | ancestor2 = وچين تَامِل | script = {{ubl|تَامِل رسم الخط|تَامِل-برهمڻي رسم الخط (تاريخي)|گرنٿا رسم الخط (تاريخي)|وٽيلوتو رسم الخط (تاريخي)|پلوا رسم الخط (تاريخي)|ڪوليزھوتو رسم الخط (تاريخي)|عربي رسم الخط (اروي)|انگريزي رسم الخط (غير رسمي)|تَامِل بريل (ڀارتي)}} | nation = ڀارت *[[تَمِل ناڊو]]<ref name="TN"> {{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref><br>پڊوچيري<br>[[سري لنڪا]]<br>[[سينگاپور]] <ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7. </ref> | minority = [[ڏکڻ آفريڪا]]<ref>{{citation|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher= South African Government|website=www.gov.za}} </ref><br>[[ملائيشيا]] | iso1 = ta | iso2 = tam | lc1 = tam | ld1 = جديد تَامِل | lc2 = oty | ld2 = قديم تَامِل | linglist = oty | lingname = Old Tamil | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = لفظ "تَامِل" [[تامل لپي]] ۾ | map = Idioma tamil.png | mapcaption =نيري رنگ ۾ تَمِل ٻولي جا علائقا | dia1 = ايلام | dia2 = ماليسيات | dia3 = بوناگور | dia4 = آئينگر | dia5 = ڪنگو | dia6 = چينائي | dia7 = مدورائي | dia8 = تيرونيويلي | dia9 = سيلوني | dia10 = مرڪزي | dia11 = برهمڻي | dia12 = آروي | dia13 = ملبار جي تَمِل (معدوم) | notice = IPA | sign = اشاري واري تَمِل | glotto = tami1289 | glottoname = جديد | glottorefname = Tamil | glotto2 = oldt1248 | glottoname2 = قديم تَمِل }} '''تَامِل''' يا '''تمل''' (தமிழ்) هڪ [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي]] آهي،<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj.|url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil|website=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=24 January 2023}}</ref> جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي تَامِل ماڻهن پاران ڳالهائي ويندي آهي. اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين زندهه رهندڙ ڪلاسيڪل ٻولين مان هڪ آهي،<ref name="Circulation and the Historical Geog2">{{citation |last=Stein|first=B.|title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country|journal=The Journal of Asian Studies|volume=37|issue=1|year=1977|pages=7–26|jstor=2053325|doi=10.2307/2053325|s2cid=144599197}}. "Tamil is one of the two longest-surviving classical languages in India" (p. 7).</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}. "one of India's two classical languages, alongside the more widely known Indo-Aryan language Sanskrit".</ref> جن جو وجود 300 ق.م. کان تصديق ٿيل آهي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246|s2cid=162291987 }} at p. 610</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> تَمِل ڏکڻ هندستان ۾ شروعاتي سامونڊي واپارين لاءِ ٻولي هئي. ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ تَمِل لکتون مليون آهن. تَمِل ادب جو سڀ کان پراڻو ڪم آھي '''سَنگَم اَدَب'''، جيڪو نہ سرف ھڪڙو قديم ادب آھي جيڪو 2000 نظمن تي مشتَمِل آھي پر ھڪ تاريخي دستاويز پڻ آھي. تَمِل رسم الخط تَمِل برهمي مان ترقي ڪيو ۽ پوء وٽيلوتو رسم الخط استعمال ڪيو ويو جيستائين موجوده رسم الخط کي معياري نه ڪيو ويو. ٻولي جي گڏجاڻي مورفولوجي سان هڪ الڳ ئي نحوي جوڙجڪ آهي، جيڪا پيچيده لفظن جي جوڙجڪ جي اجازت ڏئي ٿي. تَامِل ڀارتي رياست [[تامل ناڊو|تَمِل ناڊو]] ۽ پڊوچيري جي يونين علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي، ان سان گڏوگڏ ٻه خودمختيار قومن، [[سينگاپور]] ۽ [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. تَمِل ڳالهائيندڙ ڊاسپورا برادريون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ موجود آهن. تَمِل پهرين ٻولي هئي جنهن کي سال 2004ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان هندستان جي ڪلاسيڪل ٻولي طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06|title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school|url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/|access-date=2025-03-02|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == درجابندي == {{مک|دراوڙي ٻوليون}} '''[[تامل ٻولي|تامل]]'''، [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. دراوڙي ٻوليون لڳ ڀڳ 26 ٻولين تي مشتمل هڪ لساني خاندان آهي، جنهن جون ٻوليون بنيادي طور [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جون مقامي ٻوليون آهن.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> تامل کي [[تامل ٻوليون|تامل ٻولين جي ذيلي خاندان]] جو حصو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ خود تامل کان علاوه لڳ ڀڳ 35 نسلي ۽ لساني گروهن جون ٻوليون شامل آهن.<ref>Perumal, A. K. (2005). ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref> انهن ۾ [[ايرولا ٻولي|ايرولا]] ۽ [[ييروڪولا ٻولي|ييروڪولا]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن (ڏسو: [[اٿنولاگ]]). تامل جي سڀ کان ويجهي وڏي لاڳاپيل ٻولي [[مليالم ٻولي|مليالم]] آهي. انهن ٻنهي ٻولين ۾ لساني علحدگيءَ جو عمل لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |year=2010 |publisher=Elsevier |page=297}}</ref> جيتوڻيڪ تامل ۽ مليالم جي وچ ۾ موجود ڪيترائي فرق ظاهر ڪن ٿا ته اولهه واري لهجي جي علحدگيءَ جون پاڙون قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿيون،<ref name="malayalamorigin">{{cite journal |last=Menon |first=A. G. |title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster *ṉt |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=53 |page=87 |doi=10.1017/S0041977X00021285 |s2cid=131480876}}</ref> پر مليالم جي هڪ الڳ ۽ خودمختيار ٻوليءَ جي صورت ۾ ارتقا جو عمل تيرهين يا چوڏهين صدي عيسويءَ تائين مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970|p=21}}</ref> ان کان علاوه [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] پڻ تامل سان نسبتاً ويجهو لساني تعلق رکي ٿي ۽ قديم تامل جي رسمي صورت سان ڪجهه بناوٽي ۽ لساني خصوصيتون مشترڪ رکي ٿي. جيتوڻيڪ ڪنڙ ۽ تامل جي وچ ۾ ڪيترائي فرق موجود آهن، پر ڪنڙ پنهنجي قديم لساني پاڙن جون ڪيتريون ئي خصوصيتون اڃا تائين محفوظ رکيون آهن. هندستان جي ڏاکڻين ٻولين جي خاندان سان تعلق رکڻ ۽ هندستان جي اترين علائقن جي نسبتاً ويجهو هجڻ سبب ڪنڙ ۾ پڻ، مليالم وانگر، [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. تامل ۾ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ ڪنڙ ۾ ٿوري يا ڪنهن خاص تبديليءَ کان سواءِ محفوظ رهيا آهن. ان مان ٻنهي ٻولين جي تاريخي ۽ لساني مشابهت ظاهر ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ جديد ڳالهائڻ جي طريقن ۾ تامل اندر مختلف تبديليون اچي چڪيون آهن.{{sfn|Mahadevan|2003}}{{page needed|date=July 2024}} == تاريخ == [[فائل:Civiltà_thamirabani,_reperti_da_adhichanallur,_02.jpg|thumb|left|[[چنائي جو سرڪاري عجائب گهر|چنائي جي سرڪاري عجائب گهر]] ۾ [[آديچنلور]] مان هٿ آيل آثار]] [[فائل:Keezhadi excavation.jpg|thumb|left|[[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ]]]] === ڏند ڪٿائي شروعات === [[فائل:Tamil Inscriptions.jpg|thumb|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي تامل براهمي لکت جي وضاحت؛ هيءَ لکت [[سنگم دور]] سان منسوب آهي، جنهن جو اندازي وارو زمانو 400 قبل مسيح کان 200ع تائين ڄاڻايو وڃي ٿو.]] هندو ڌرمي ڏند ڪٿا موجب، تامل ٻولي يا ان جي ديويءَ واري شخصي صورت، [[تامل تائي]]، يعني «ماءُ تامل»، ڀڳوان [[شو]] پيدا ڪئي هئي. [[مروگن]]، جنهن کي تاملن جو ديوتا سمجهيو وڃي ٿو، تنهن رشي [[اگستيه]] سان گڏجي اها ٻولي ماڻهن تائين پهچائي.{{sfn|Ramaswamy|1997|p=87}} === تاريخي شروعات === تامل، ٻين [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] وانگر، بنيادي طور [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] مان ارتقا ڪئي آهي. امڪان آهي ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ٽين هزاري قبل مسيح جي لڳ ڀڳ ڳالهائي ويندي هئي، ممڪن طور [[گوداوري درياهه]] جي هيٺئين طاس جي ڀرپاسي واري علائقي ۾. مادي آثارن مان اشارو ملي ٿو ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ هندستان جي [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل ثقافتي مجموعن سان وابسته هئا.<ref>{{Harvnb|Southworth|2005|pp=249–250}}</ref> محقق تامل ٻوليءَ جي دستاويزي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهائين ٿا: قديم تامل (300 قبل مسيح کان 700ع)، وچئين دور جي تامل (700ع کان 1600ع) ۽ جديد تامل (1600ع کان موجوده زماني تائين).<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref> === براهمي رسم الخط === [[ڀارت جي آثار قديمه جي سروي]] پاران هندستان ۾ دريافت ڪيل لڳ ڀڳ هڪ لک لکتن مان اٽڪل 60 هزار [[تامل ناڊو]] ۾ مليون آهن. انهن مان گهڻيون تامل ٻوليءَ ۾ آهن، جڏهن ته رڳو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو لکتون ٻين ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[سنسڪرت]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۾ آهن.<ref>{{cite news |title=Students get glimpse of heritage |work=The Hindu |date=22 November 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064346/http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-date=18 May 2006 |url-status=dead}}</ref> 2004ع ۾ [[آديچنلور]] مان مٽيءَ جي وڏن دفني ٿانون ۾ دفن ٿيل ڪيترائي انساني ڍانچا هٿ آيا، جن سان لاڳاپيل ڪجهه آثارن جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 696 قبل مسيح تائين ڄاڻائي وئي آهي. انهن مان ڪن ٿانون تي [[تامل براهمي رسم الخط]] ۾ لکتون پڻ مليون، جڏهن ته ڪجهه ٿانون ۾ اهڙا انساني ڍانچا هئا، جن کي تامل نسل سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Christy2019">{{cite journal |last=Christy |first=Agatha |year=2019 |title=A Study About Archaeological Survey in Adichanallur |journal=International Journal of Research in Engineering, Science and Management |volume=2 |pages=158–169 |url=https://www.ijresm.com/Vol.2_2019/Vol2_Iss11_November19/IJRESM_V2_I11_33.pdf}}</ref> 2017ع کان 2018ع جي وچ ۾ [[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ|ڪيزهادي]] مان 5,820 آثار هٿ آيا. انهن جا نمونا [[ميامي]]، [[فلوريڊا]] ۾ واقع بيٽا ايناليٽڪ اداري ڏانهن [[ايڪسيلريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري]] ذريعي عمر جي تعين لاءِ موڪليا ويا. تامل براهمي لکتن سان لاڳاپيل هڪ نموني بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اهو لڳ ڀڳ 580 قبل مسيح جو آهي.<ref>{{cite web |title=Keeladi |url=https://www.tnarch.gov.in/keeladi |website=Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu}}</ref><ref>{{cite web |last=Gershon |first=Livia |title=Archaeologists Unearth Ancient Dagger Linked to Enigmatic Indian Civilization |website=Smithsonian Magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/excavation-india-may-hold-clues-ancient-civilization-180978414/ |access-date=29 January 2022}}</ref> مؤرخ [[جان گائي]] موجب تامل، هندستان جي شروعاتي سامونڊي واپارين جي وچ ۾ رابطي جي گڏيل ٻولي هئي.<ref name="Scroll2015">{{cite web |title=Step aside, Gujaratis: Tamilians were India's earliest recorded maritime traders |website=Scroll.in |date=6 February 2015 |url=https://scroll.in/article/704603/Step-aside,-Gujaratis:-Tamilians-were-India's-earliest-recorded-maritime-traders}}</ref> [[براهمي رسم الخط]] ۾ لکيل تامل ٻوليءَ جون لکتون [[سري لنڪا]] ۾، ۽ واپاري شين تي [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ پڻ مليون آهن.<ref name="Egypt2007"/><ref name="Mahadevan2010">{{cite news |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=An epigraphic perspective on the antiquity of Tamil |work=The Hindu |date=24 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/An-epigraphic-perspective-on-the-antiquity-of-Tamil/article16265606.ece}}</ref> نومبر 2007ع ۾ قُصير القديم، جنهن کي قديم دور جي بندرگاهه [[ميوس هورموس]] سان سڃاتو وڃي ٿو، جي کوٽائيءَ مان پهرين صدي قبل مسيح جا مصري ٺڪر جا ٿانوَ مليا، جن تي قديم تامل براهمي لکتون موجود هيون.<ref name="Egypt2007">{{cite news |title=Tamil Brahmi script in Egypt |work=The Hindu |date=21 November 2007 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126154601/http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-date=26 November 2014 |access-date=5 January 2015}}</ref> [[بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل لفظ|بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل ڪجهه لفظن]] جا امڪاني مثال پڻ موجود آهن، جن کي 500 قبل مسيح کان اڳ واري زماني سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن کي تامل ٻوليءَ جي سڀ کان قديم ممڪن شاهدين مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Rabin438">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies'', p. 438.</ref> === قديم تامل === {{مک|قديم تامل ٻولي}} [[فائل:Mangulam inscription.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] لکت، جيڪا [[سنگم دور]] سان منسوب آهي؛ اندازي موجب 400 قبل مسيح کان 200ع تائين.]] قديم تامل ٻوليءَ جو دور ٽين صدي قبل مسيح کان اٺين صدي عيسويءَ تائين پکڙيل آهي. قديم تامل جا سڀ کان پراڻا لکيل آثار مختصر لکتن جي صورت ۾ ملن ٿا، جيڪي [[براهمي رسم الخط]] جي هڪ خاص صورت، يعني [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] ۾ لکيل آهن.<ref>{{Harvnb|Mahadevan|2003|pp=90–95}}</ref> قديم تامل جو سڀ کان پراڻو ڊگهو متن ''[[تولڪاپيم]]'' آهي، جيڪو تامل گرامر ۽ شاعريءَ جي اصولن بابت هڪ ابتدائي تصنيف آهي. ان جي سڀ کان پراڻن حصن جي تاريخ ٻي صدي قبل مسيح جي پوئين دور تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref> قديم تامل ادب جون ڪيتريون ئي ٻيون تخليقون پڻ محفوظ رهيون آهن. انهن ۾ 2,381 نظمن جو هڪ مجموعو شامل آهي، جنهن کي گڏيل طور [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. انهن نظمن جي تاريخ عام طور پهرين صدي قبل مسيح کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973"/> === وچئين دور جي تامل === {{مک|وچئين دور جي تامل ٻولي}} [[فائل:Tanjavur Tamil Inscription2.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[تنجاور]] ۾ [[برهديشور مندر]] تي [[چولا سلطنت|چولا دور]] جون لڳ ڀڳ 1000ع جون پٿر تي اُڪريل وچئين دور جي تامل لکتون، جيڪي [[وٽيلوتو رسم الخط]] سان لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.]] [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان [[وچئين دور جي تامل ٻولي|وچئين دور جي تامل]] ۾ تبديليءَ جو عمل عام طور اٺين صدي عيسويءَ تائين مڪمل ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Lehmann1998"/> هن تبديليءَ دوران ٻوليءَ جي آوازن ۽ گرامر ۾ ڪيتريون ئي اهم تبديليون آيون. صوتياتي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلين ۾ «آيتَم» (ஃ) نالي هڪ پراڻي صوتيي جو لڳ ڀڳ ختم ٿي وڃڻ،<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|p=194}}</ref> لثوي ۽ ڏندن وٽ ادا ٿيندڙ نڪ وارن آوازن جو پاڻ ۾ ضم ٿيڻ،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=132–133}}</ref> ۽ لثوي بندشي آواز جو هڪ رائي يا راءَ جهڙي آواز ۾ تبديل ٿيڻ شامل هو.<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|pp=213–215}}</ref> گرامر جي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلي حال زماني جي ظهور هئي. حال زمانو فعل «ڪِل» (''kil''؛ கில்) مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو، جنهن جي معنيٰ «ممڪن هجڻ» يا «واقع ٿيڻ» آهي. قديم تامل ۾ هي فعل ڪنهن عمل جي تمام ٿوري مدت تائين جاري رهڻ يا غير مستقل هجڻ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. عام طور اهو «ن» (''ṉ''؛ ன்) جهڙي زماني جي نشاندهي ڪندڙ عنصر سان گڏ استعمال ٿيندو هو. وچئين دور جي تامل ۾ هي استعمال اڳتي هلي حال زماني جي علامت «ڪِنرَ» (''kiṉṟa''؛ கின்ற) ۾ تبديل ٿيو، جنهن ۾ عمل جي نوعيت ۽ زماني جون پراڻيون علامتون گڏجي ويون.<ref>{{cite journal |last=Rajam |first=V. S. |title=The Duration of an Action—Real or Aspectual? The Evolution of the Present Tense in Tamil |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1985 |volume=105 |issue=2 |pages=277–291 |doi=10.2307/601707 |jstor=601707}} خاص طور صفحا 284–285.</ref> === جديد تامل === ''[[ننول]]'' اڄ به جديد ادبي تامل لاءِ معياري گرامر جي حيثيت رکي ٿو. ان ڪري جديد ادبي تامل جو بنياد جديد ڳالهائجندڙ تامل بدران تيرهين صديءَ جي وچئين دور واري تامل تي قائم آهي.<ref>{{Harvnb|Shapiro|Schiffman|1983|p=2}}</ref> ان جي ابتڙ، روزمره ڳالهائجندڙ تامل ۾ ڪيتريون ئي تبديليون آيون آهن. مثال طور، جديد تامل ۾ فعلن جي منفي گردان جو پراڻو طريقو استعمال کان ٻاهر ٿي ويو آهي.<ref>{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=100}}</ref> ان جي بدران نفيءَ جو اظهار لفظن جي صرفي بناوت يا جملي جي نحوي ترتيب ذريعي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Steever|2005|pp=107–108}}</ref> جديد ڳالهائجندڙ تامل ۾ صوتياتي تبديليون پڻ نظر اچن ٿيون. انهن ۾ خاص طور لفظ جي شروعاتي ۽ وچين هنڌن تي بلند مصوتن جي اچار ۾ هيٺاهينءَ ڏانهن لاڙو،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|p=125}}</ref> ۽ بندشي آوازن جي وچ ۾ يا بندشي ۽ رائي آوازن جي وچ ۾ ايندڙ مصوتن جو ختم ٿي وڃڻ شامل آهي.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=122–123}}</ref> يورپي ٻولين سان رابطي جو اثر تامل جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ ٻنهي صورتن تي پيو. لکيل تامل ۾ آيل تبديلين ۾ يورپي طرز جي بيهڪ وارين نشانين جو استعمال ۽ اهڙن وينجن جي ميلاپن جو رواج شامل آهي، جيڪي وچئين دور جي تامل ۾ جائز نه هئا. لکيل تامل جي نحوي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون، جن ۾ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ نون مددگار فعلن، وڌيڪ پيچيده جملن ۽ لفظن جي نسبتاً مقرر ترتيب جو ظهور شامل آهي. اها ترتيب ڪجهه لحاظ کان [[انگريزي ٻولي]] جي نحوي بناوت ۽ جملن ۾ مختلف جزن جي ڪردار سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kandiah |first=T. |title=Standard Language and Socio-Historical Parameters: Standard Lankan Tamil |journal=International Journal of the Sociology of Language |year=1978 |issue=16 |doi=10.1515/ijsl.1978.16.59 |s2cid=143499414}} خاص طور صفحا 65–69.</ref> 1578ع ۾ پورچوگالي عيسائي مبلغن قديم تامل رسم الخط ۾ ''[[تمبيرن ونڪم]]'' نالي دعائن جو ڪتاب شايع ڪيو. ان سان تامل هندستان جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي وئي، جنهن ۾ ڪتاب ڇاپيو ۽ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Madhavan |first=Karthik |title=Tamil saw its first book in 1578 |work=The Hindu |date=20 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece}}</ref> [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''[[تامل لغت]]'' هندستاني ٻولين جي شروعاتي وڏين لغتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite news |last=Kolappan |first=B. |title=Delay, howlers in Tamil Lexicon embarrass scholars |work=The Hindu |date=22 June 2014 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/delay-howlers-in-tamil-lexicon-embarrass-scholars/article6138747.ece |access-date=25 December 2014}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لساني پاڪيزگي]] جي هڪ مضبوط تحريڪ اڀري، جيڪا اڳتي هلي [[خالص تامل تحريڪ]] جي صورت اختيار ڪري وئي. هن تحريڪ جو مقصد تامل مان سنسڪرت سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Ramaswamy1997">{{Harvnb|Ramaswamy|1997}}</ref> هن تحريڪ کي ڪجهه [[دراوڙي سياسي جماعتون|دراوڙي سياسي جماعتن]] جي حمايت پڻ حاصل ٿي.{{sfn|Ramaswamy|1997}} ان جي نتيجي ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترن ئي لفظن جي جاءِ تي تامل جا متبادل لفظ رائج ڪيا ويا، جيتوڻيڪ سنسڪرت مان آيل ڪيترائي لفظ اڄ به تامل ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون.<ref>''India 2001: A Reference Annual 2001''. Research, Reference and Training Division، Publications Division، Ministry of Information and Broadcasting، Government of India، New Delhi.</ref> == جاگرافيائي ورڇ == [[تامل ٻولي]] [[ڀارت]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] ۾ رهندڙ اڪثريتي آباديءَ جي مکيه ٻولي آهي. ساڳيءَ طرح اها [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اترئين]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀرئين]] صوبن جي اڪثريتي آباديءَ جي پڻ بنيادي ٻولي آهي. ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪيرالا]]، [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]]، [[دهلي]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] ۾ پڻ اقليتي برادريون تامل ڳالهائين ٿيون. سري لنڪا جي ٻين علائقن، جهڙوڪ [[ڪولمبو]] ۽ [[وچيون صوبو، سري لنڪا|وچئين صوبي]] جي جابلو علائقن ۾ به تامل ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين [[ڪيرالا]] ۾ تامل يا ان جا مختلف لهجا انتظامي ڪمن، ادب ۽ عام ڳالهه ٻولهه ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين ڏکڻ [[آنڌرا پرديش]] جي [[چتور ضلعو|چتور]] ۽ [[نيلور ضلعو|نيلور]] ضلعن مان مليل لکتن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ جو وسيع استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="Talbot 2001 27–37"/> ڏهين کان چوڏهين صدي عيسويءَ دوران ڏکڻ [[ڪرناٽڪ]] جي [[ڪولار ضلعو|ڪولار]]، [[ميسور]]، [[مانڊيا]] ۽ [[بنگلورو]] جهڙن علائقن ۾ پڻ تامل ٻولي لکتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{Harvnb|Murthy|Rao|Veluthat|Bari|1990|pp=85–106}}</ref> هن وقت [[ملائيشيا]]، [[سنگاپور]]، [[فلپائن]]، [[ماريشس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[انڊونيشيا]]،<ref>{{Harvnb|Ramstedt|2004|p=243}}</ref> [[ٿائيلينڊ]]،<ref>{{Harvnb|Kesavapany|Mani|Ramasamy|2008|p=60}}</ref> [[ميانمار]]، [[برونائي]] ۽ [[ويٽنام]] ۾ تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون آباد آهن، جن مان گهڻن جا ابا ڏاڏا نوآبادياتي دور ۾ انهن ملڪن ڏانهن لڏي ويا هئا. انهن برادرين کي گڏيل طور [[پرڏيهي تامل برادريون|پرڏيهي تامل برادرين]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. ملائيشيا ۾ تامل، انگريزي، ملئي ۽ مينڊرين ٻولين سان گڏ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="TamilSchools">{{cite web |title=Tamil Schools |url=http://www.indianmalaysian.com/education.htm |website=Indianmalaysian.com |access-date=28 July 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Ghazali |first=Kamila |year=2010 |title=National Identity and Minority Languages |website=UN Chronicle |publisher=United Nations |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/national-identity-and-minority-languages |access-date=28 January 2021}}</ref> [[پاڪستان]] جي شهر [[ڪراچي]] ۾ پڻ [[پاڪستاني تامل|تامل ڳالهائيندڙن جي هڪ وڏي برادري]] موجود آهي. ان ۾ تامل ڳالهائيندڙ [[هندو ڌرم|هندو]]،<ref name="TNP">{{cite news |last=Shahbazi |first=Ammar |title=Strangers to Their Roots and Those Around Them |work=The News |date=20 March 2012 |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617043012/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-date=17 June 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="PHP">Sunny, Sanjesh (21 September 2010). [https://pakistanhindupost.blogspot.com/2010/09/picture-of-tamil-hindus-in-karachi.html Tamil Hindus in Karachi]. ''Pakistan Hindu Post''.</ref> [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[اسلام|مسلمان]] شامل آهن. انهن ۾ سري لنڪا مان لڏي آيل ڪجهه تامل ڳالهائيندڙ مسلمان پناهگير پڻ شامل آهن.<ref name="HBL">Raman, B. (15 July 2002). [http://www.thehindubusinessline.com/2002/07/15/stories/2002071500050800.htm Osama's shadow on Sri Lanka?]. ''The Hindu Business Line''.</ref> ڪراچي جي [[مدراسي پاڙو|مدراسي پاڙي]] واري آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 100 تامل هندو خاندان آباد هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهي خاندان تامل سان گڏ [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پڻ ڳالهائين ٿا ۽ پنهنجي تامل ٻوليءَ تي سٺي مهارت رکن ٿا.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Sumit |title=For Tamil cuisine, away in Pakistan |work=The Hindu |date=3 November 2018 |url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/for-tamil-cuisine-away-in-pakistan/article25414464.ece |access-date=12 July 2019}}</ref> [[ري يونيون]]، [[گيانا]]، [[فجي]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] ۾ پڻ ڪيترن ماڻهن جا نسلي ۽ خانداني لاڳاپا تامل آباديءَ سان آهن،<ref name="ucberkeleydiaspora">{{cite web |last=McMahon |first=Suzanne |title=Overview of the South Asian Diaspora |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327123838/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-date=27 March 2011 |access-date=23 April 2008}}</ref> پر انهن مان رڳو ٿورا ماڻهو اڄ به تامل ڳالهائين ٿا. [[ري يونيون]] ۾، جيڪو [[فرانس]] جي انتظام هيٺ آهي، ماضيءَ ۾ تامل ٻولي سکڻ ۽ عوامي هنڌن تي استعمال ڪرڻ تي پابندي هئي. هاڻي اتي شاگرد ۽ بالغ ماڻهو ٻيهر تامل ٻولي سکي رهيا آهن.<ref name="ucberkeleydiaspora1">{{cite web |last=Ghasarian |first=Christian |title=Indentured immigration and social accommodation in La Réunion |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511142452/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-date=11 May 2011 |access-date=8 January 2010}}</ref> تامل ٻولي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] مان لڏي ويل ماڻهن ۽ انهن جي اولاد پاران [[ڪئناڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل عرب امارات]]، [[برطانيا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. انهن ملڪن ۾ [[ڪئناڊا ۾ تامل برادري|ڪئناڊائي تامل]]، [[آمريڪا ۾ تامل برادري|آمريڪي تامل]]، [[برطانيا ۾ تامل برادري|برطانوي تامل]] ۽ [[آسٽريليا ۾ تامل برادري|آسٽريلوي تامل]] برادرين جو وجود تامل ٻوليءَ جي عالمي پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو. == حيثيت == {{پڻ ڏسو|تامل ڳالهائيندڙن جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون}} === سرڪاري حيثيت === <gallery> File:Raja (elephant) in Sri Lankan Rupee bank notes.JPG|سري لنڪا جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. File:Mauritius currency.jpg|[[ماريشس]] جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها ملڪ جي سڃاتل اباڻين ٻولين مان هڪ آهي. File:India new 500 INR, MG series, 2016, reverse.jpg|ڀارتي ڪرنسي نوٽن جي ٻولين واري خاني ۾ تامل، درج ڪيل 15 ٻولين مان هڪ آهي. اها [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ پڻ شامل آهي ۽ [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. </gallery> [[فائل:CEY-23-Government of Ceylon-5 Rupees (1929).jpg|thumb|1929ع ۾ سيلون، يعني موجوده سري لنڪا، جي حڪومت پاران جاري ڪيل پنج رپين جو ڪرنسي نوٽ.]] [[تامل ٻولي]] ڀارت جي رياست [[تامل ناڊو]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ شامل 22 تسليم ٿيل ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="Eight">{{cite web |title=Eighth Schedule |url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S8.pdf |publisher=Government of India |access-date=5 December 2023}}</ref> اها [[پڊوچيري]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] جهڙن ڀارتي مرڪزي انتظام هيٺ علائقن ۾ پڻ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Ramamoorthy |first=L. |title=Multilingualism and Second Language Acquisition and Learning in Pondicherry |website=Language in India |date=February 2004 |url=http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html |access-date=16 August 2007}}</ref><ref>{{cite web |last=Sunwani |first=Vijay K. |title=Amazing Andamans and North-East India: A Panoramic View of States, Societies and Cultures |website=Language in India |date=February 2007 |url=http://www.languageinindia.com/feb2007/northeasternstates.pdf |access-date=16 August 2007}}</ref> تامل [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[سري لنڪا]] ۾ تامل، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] سان گڏ سرڪاري ۽ قومي ٻوليءَ جي حيثيت رکي ٿي.<ref name="languagesdept">{{cite web |title=Department of Official Languages |publisher=Government of Sri Lanka |url=http://www.languagesdept.gov.lk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106094214/http://www.languagesdept.gov.lk/%20 |archive-date=6 January 2019 |url-status=dead |access-date=13 September 2012}}</ref> ڀارت جي رياست [[هرياڻا]] ۾ هڪ زماني ۾ تامل کي نالي ماتر ٻي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي هئي. چيو وڃي ٿو ته اهو فيصلو [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] سان سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڪيو ويو هو، جيتوڻيڪ هرياڻا ۾ تامل ڳالهائيندڙن جي ڪنهن نمايان آباديءَ جو ثبوت موجود نه هو. 2010ع ۾ تامل جي جاءِ تي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي اها حيثيت ڏني وئي.<ref>{{cite news |last=Bharadwaj |first=Ajay |title=Punjabi edges out Tamil in Haryana |work=DNA India |date=7 March 2010 |url=http://www.dnaindia.com/india/1356124/report-punjabi-edges-out-tamil-in-haryana}}</ref> ان کان علاوه، [[ڀارت جي حڪومت]] آڪٽوبر 2004ع ۾ قديم ۽ ڪلاسيڪي ٻولين کي قانوني طور خاص حيثيت ڏيڻ جو انتظام متعارف ڪرايو. ڪيترين تامل تنظيمن جي حمايت سان هلندڙ سياسي مهم کان پوءِ تامل ڀارت جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي، جنهن کي باضابطه طور [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] تسليم ڪيو ويو.<ref name="dmkpolitics2">{{cite news |last=Dutta |first=Sujan |title=Classic case of politics of language |work=The Telegraph |date=28 September 2004 |url=http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-url=https://archive.today/20130203214540/http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-date=3 February 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="historyofdemand">{{cite magazine |last=Viswanathan |first=S. |title=Recognising a classic |magazine=Frontline |date=October 2004 |url=https://frontline.thehindu.com/static/html/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926212522/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-date=26 September 2007}}</ref> ان وقت جي ڀارتي صدر [[عبدالڪلام]]، جيڪو پاڻ به تامل هو، 6 جون 2004ع تي [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي ٻنهي ايوانن جي گڏيل اجلاس ۾ تامل کي ڪلاسيڪي ٻوليءَ جي حيثيت ڏيڻ بابت اعلان ڪيو. ان کان پوءِ سيپٽمبر 2004ع ۾ ان فيصلي بابت خبرون سامهون آيون ۽ آڪٽوبر ۾ اها حيثيت باضابطه طور منظور ڪئي وئي.<ref name="LanguageInIndia">{{cite journal |last=Thirumalai |first=M. S. |title=Tradition, Modernity and Impact of Globalization – Whither Will Tamil Go? |journal=Language in India |volume=4 |date=November 2004 |url=http://www.languageinindia.com/nov2004/tamilglobalization1.html |access-date=17 November 2007}}</ref><ref name="BBCClassical">{{cite news |title=India sets up classical languages |work=BBC News |date=17 September 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3667032.stm}}</ref><ref>{{cite news |title=Sanskrit to be declared classical language |work=The Hindu |date=28 October 2005 |url=https://web.archive.org/web/20051030050314/http://www.hindu.com/2005/10/28/stories/2005102809281200.htm}}</ref> === تعليم === [[ملائيشيا]] ۾ 543 سرڪاري پرائمري اسڪول اهڙا آهن، جن ۾ تعليم مڪمل طور [[ملائيشيا ۾ تامل ميڊيم پرائمري اسڪول|تامل ٻوليءَ جي ذريعي]] ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Language Shift in the Tamil Communities of Malaysia and Singapore: The Paradox of Egalitarian Language Policy |publisher=University of Pennsylvania |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/540/handouts/sparadox/sparadox.html |access-date=13 September 2012}}</ref> [[ميانمار]] ۾ پڻ تامل ميڊيم اسڪول قائم ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون آهن، ته جيئن اتي لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال اڳ آباد ٿيندڙ تامل برادريءَ جي اولاد کي مڪمل طور پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم ملي سگهي.<ref name="bbcmyanmar">{{cite news |title=Myanmar's Tamils seek to protect their identity |work=BBC News |date=6 March 2014 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25438275}}</ref> [[ڪئناڊا]] ۾ ڪجهه مقامي اسڪول بورڊن ۽ وڏين يونيورسٽين ۾ تامل ٻولي هڪ تعليمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي. [[ڪئناڊا جي پارليامينٽ]] جنوري مهيني کي «تامل ورثي جو مهينو» قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Statement by the Prime Minister of Canada on Thai Pongal |publisher=Government of Canada |date=13 January 2017 |url=http://www.pm.gc.ca/eng/news/2017/01/14/statement-prime-minister-canada-thai-pongal}}</ref><ref>{{cite news |title=Canada officially declares pride in its Tamils, passes Bill calling for Tamil Heritage Month |work=The News Minute |date=8 October 2016 |url=http://www.thenewsminute.com/article/canada-officially-declares-pride-its-tamils-passes-bill-calling-tamil-heritage-month-51059 |access-date=6 August 2017}}</ref> [[ڏکڻ آفريڪا جو آئين|ڏکڻ آفريڪا جي آئين]] جي پهرين باب جي آرٽيڪل 6(ب) تحت تامل ٻوليءَ کي خاص تحفظ ۽ واڌاري جي حيثيت حاصل آهي. اها [[ڪوازولو ناتال]] صوبي جي اسڪولن ۾ هڪ مضمون طور پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of South Africa |publisher=Constitutional Court of South Africa |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064102/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-date=18 May 2006 |access-date=5 August 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Five Indian languages reinstated as official subjects in South African schools |work=Jagran Josh |date=21 March 2014 |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1 |access-date=6 August 2017}}</ref> تازن سالن ۾ [[فرانس جا سمنڊ پار علائقا|فرانس جي سمنڊ پار کاتي]] [[ري يونيون]] جي اسڪولن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ کي پڙهائيءَ جي هڪ مضمون طور متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Srivatsa |first=Sharath S. |title=For these islanders, a reunion with Tamil |work=The Hindu |date=8 January 2017 |url=https://www.thehindu.com/news/national/For-these-islanders-a-reunion-with-Tamil/article17009446.ece |access-date=6 August 2017}}</ref> === عوامي ابلاغ جا ذريعا === {{پڻ ڏسو|تامل سئنيما}} تامل ٻوليءَ ۾ ڇپجندڙ اخبارون ۽ ٻيا اشاعتي ذريعا وڏي پيماني تي موجود آهن. 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون. تامل ٻوليءَ ۾ ڊجيٽل ابلاغي مواد پڻ وڏي مقدار ۾ موجود آهي، جنهن ۾ خاص طور فلمون نمايان حيثيت رکن ٿيون.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == لهجا == [[فائل:Jambai Tamil Brahmi.jpg|thumb|upright=1.81|[[تامل ناڊو]] جي [[ولپورم ضلعو|ولپورم ضلعي]] ۾ [[تروڪوئيلور]] ڀرسان [[اٿيمان نيدومان انجي]] سان لاڳاپيل جمبائي جي تامل براهمي لکت، جيڪا شروعاتي [[تامل سنگم دور|سنگم دور]] سان منسوب ڪئي وئي آهي (لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح).]] {{Listen | type = speech | header = | filename = Oppaari Song.ogg | title = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ «اوپاري» گيت | description = «اوپاري» موت جي موقعي تي عورتن پاران ڳايو ويندڙ سوڳوار گيت آهي. هن رڪارڊنگ ۾ هڪ ماءُ پنهنجي پٽ جي وفات تي ڏک ۽ ماتم جو اظهار ڪري ٿي. | filename2 = Ta-ponnagaram.ogg | title2 = پدومائي پيتن جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» | description2 = [[پدومائي پيتن]] جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» جي آڊيو رڪارڊنگ، جنهن ۾ ٻين ٻولين مان ورتل ڪجهه لفظن جا مثال پڻ ملن ٿا. }} === علائقائي فرق === {{پڻ ڏسو|سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا ۾ هندستاني تامل لهجو}} [[تامل ٻولي]] جي [[سماجي لسانيات|سماجي لسانياتي]] صورتحال جي هڪ اهم خصوصيت [[دو سطحي لساني استعمال]] (''Diglossia'') آهي. ان مان مراد هڪ ئي ٻوليءَ جي ٻن الڳ صورتن جو استعمال آهي، جن ۾ هڪ اعليٰ يا رسمي صورت ۽ ٻي عام يا غير رسمي صورت هوندي آهي. انهن صورتن جو استعمال سماجي ۽ معاشي حيثيت سميت مختلف سماجي حالتن موجب بدلجي سگهي ٿو.<ref>Arokianathan, S. [http://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html Writing and Diglossic: A Case Study of Tamil Radio Plays]. [https://web.archive.org/web/20070928092717/https://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html محفوظ ڪيل نسخو]، 28 سيپٽمبر 2007ع.</ref><ref>{{cite journal |last1=Steever |first1=S. B. |last2=Britto |first2=F. |title=Diglossia: A Study of the Theory, with Application to Tamil |journal=Language |year=1988 |volume=64 |issue=1 |pages=152–155 |doi=10.2307/414796 |jstor=414796}}</ref> تامل ٻوليءَ جا مختلف لهجا بنيادي طور هڪ ٻئي کان انهن صوتياتي تبديلين ۽ آوازن جي ڦيرڦار سبب مختلف آهن، جيڪي [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان ارتقا دوران پيدا ٿيون. مثال طور، «هتي» لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ قديم ادبي تامل يا «سينتامل» (''Centamil'') ۾ «اِنگُ» (''iṅku'') آهي، جيڪو [[ڪوئمبتور]] جي [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو لهجي]] ۾ «اِنگوُ» (''iṅkū'')، [[تنجاور]] ۽ [[پالڪاڊ]] جي لهجن ۾ «اِنگا» (''inga'') ۽ [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي ڪجهه تامل لهجن]] ۾ «اِنگائي» (''iṅkai'') جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي. قديم تامل جو لفظ «اِنگڻ» (''iṅkaṇ'')، جنهن ۾ «ڪڻ» (''kaṇ'') جي معنيٰ «جاءِ» يا «هنڌ» آهي، [[ترونيلويلي]] جي لهجي ۾ «اِنگني» (''iṅkane'') جو بنياد بڻيو. ساڳيءَ طرح قديم تامل جو لفظ «اِنگِٽُ» (''iṅkiṭṭu'')، [[مدورائي]] جي لهجي ۾ «اِنگُٽُ» (''iṅkuṭṭu'') ۽ ڪجهه اترين لهجن ۾ «اِنگٽي» (''iṅkaṭe'') جي صورت ۾ ملي ٿو. اڄ به ڪوئمبتور جي علائقي ۾ «اَڪَٽا» (''akkaṭṭa'') جو استعمال عام ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ «اها جاءِ» آهي. جيتوڻيڪ تامل ٻوليءَ جي مختلف لهجن جي لفظي ذخيري ۾ تمام وڏا فرق نه آهن، پر ڪجهه استثنا موجود آهن. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجن ۾ ڪيترائي اهڙا لفظ ۽ گرامري صورتون محفوظ آهن، جيڪي هندستان ۾ روزمره جي تامل ڳالهه ٻولهه ۾ استعمال نٿيون ٿين.<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref><ref name="AnnamalaiSteever1998">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|pp=100–128}}</ref> ان کان علاوه، انهن لهجن ۾ ڪجهه لفظ هندستاني تامل جي ڀيٽ ۾ ٿوري مختلف معنيٰ يا استعمال سان پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Zvelebil |first=K. |title=Some features of Ceylon Tamil |journal=Indo-Iranian Journal |year=1966 |volume=9 |issue=2 |page=113 |doi=10.1163/000000066790086440}}</ref> تامل ٻوليءَ جي اهم لهجن ۾ هندستان اندر [[تنجائي تامل لهجو|تنجائي تامل]]، [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو تامل]]، [[مدراس تامل لهجو|مدراس تامل]]، [[مدورائي تامل لهجو|مدورائي تامل]]، [[نيلائي تامل لهجو|نيلائي تامل]] ۽ ڪماري تامل شامل آهن. [[سري لنڪا]] ۾ [[بٽيڪالوا تامل لهجو]]، [[جافنا تامل لهجو]] ۽ [[نيگومبو تامل لهجو]] ڳالهائجن ٿا، جڏهن ته [[ملائيشيا]] ۾ [[ملائيشيائي تامل]] رائج آهي. ==== ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جا فرق ==== {{پڻ ڏسو|تامل ۾ هند آريائي ٻولين مان ورتل لفظ|سري لنڪا جي تامل ۾ ڌارين ٻولين مان ورتل لفظ}} [[ڪيرالا]] جي [[پالڪاڊ ضلعو|پالڪاڊ ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجي ۾ [[مليالم ٻولي|مليالم]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. هن لهجي جي نحوي بناوت تي پڻ مليالم جو اثر پيو آهي ۽ ان جي اچار ۾ مليالم سان لاڳاپيل هڪ نمايان لهجو محسوس ٿئي ٿو. ساڳيءَ طرح [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل، تامل ناڊو جي ٻين علائقن ۾ ڳالهائجندڙ تامل کان پنهنجي مخصوص لفظن ۽ صوتياتي انداز سبب مختلف آهي. لفظن ۽ اچارن ۾ اهي فرق ايترا نمايان آهن جو ڪنياڪماري جي رهواسيءَ کي سندس ڳالهائڻ جي انداز مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو. [[هيبر آئينگر]] ۽ منڊيم لهجا انهن تامل [[ويشنو مت|ويشنو]] برادرين ۾ ڳالهائجن ٿا، جيڪي يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ڏانهن لڏي ويون هيون. انهن لهجن ۾ «ويشنو پريباشائي» (''Vaishnava paribasai'') جون ڪيتريون ئي خصوصيتون محفوظ آهن. اها تامل ٻوليءَ جي هڪ خاص صورت هئي، جيڪا نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ارتقا ڪئي ۽ جنهن ۾ ويشنو مت جا مذهبي ۽ روحاني قدر نمايان هئا.<ref>Thiru. Mu. Kovintācāriyar (1978). ''Vāḻaiyaṭi vāḻai''. Lifco، مدراس، ص 26–39.</ref> تامل سماج جي ڪيترين ئي [[ذات پات جو نظام|ذاتين]] جا پنهنجا مخصوص [[سماجي لهجو|سماجي لهجا]] (''Sociolects'') پڻ آهن، جيڪي روايتي طور انهن ذاتين جا گهڻا ماڻهو پنهنجي رهائش واري علائقي کان سواءِ استعمال ڪندا رهيا آهن. ڪيترين حالتن ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جي ڳالهائڻ جي انداز مان سندس ذات بابت اندازو لڳائڻ ممڪن هوندو آهي.<ref name="EB2007">{{cite encyclopedia |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=Tamil dialects |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2013 |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/581953/Tamil-language}}</ref> مثال طور، [[تامل برهمڻ]] عام طور ڪيترائي اهڙا لهجا ڳالهائين ٿا، جن کي گڏيل طور [[برهمڻ تامل لهجو|برهمڻ تامل]] چيو وڃي ٿو. انهن لهجن ۾ وينجن آوازن جو اچار نسبتاً نرم هوندو آهي ۽ ڪن وينجن جو حذف ٿيڻ پڻ عام آهي. انهن ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن جو تعداد به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان ورتل لفظ پڻ شامل آهن. == ڳالهائجندڙ ۽ ادبي صورتون == <!-- تامل رسم الخط ۾ موجود اکرن جي ظاهري ترتيب يا يونيڪوڊ بابت تبديلي ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخط جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Listen | type = speech | header = | filename = Thiruppugazh - Umbartharu - Hamsadhwani.wav | title = تروپوگژ – اُمبارترو – همسڌوني | description = [[تروپوگژ]] جي لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ واري ڀڳوان [[گڻيش]] جي ساراهه ۾ لکيل ڀڄن «اُمبارترو» جو ادبي تامل ۾ ڳايل نمونو، جيڪو همسڌوني راڳ ۾ آهي. | filename2 = Ta - குளிர் காய நேரமில்லை - அறிவுக் கதைகள் - ம.பொ.சிவஞானம்.ogg | title2 = شيوگنانم جون «اريوڪ ڪٿائيگل» | description2 = ادبي تامل جي اچار جو نمونو، جنهن ۾ [[ما. پو. سي.]] جي ويهين صديءَ جي ڪتاب «اريوڪ ڪٿائيگل» مان هڪ اقتباس پڙهيو ويو آهي. | filename3 = Ta-Senthamizh Nadu.ogg | title3 = ڀارتيءَ جو گيت «سينتامل ناڊو اينم» | description3 = [[سبرامنيم ڀارتي]] جي ويهين صديءَ ۾ لکيل گيت «سينتامل ناڊينم پودينلي» ۾ ادبي تامل جي اچار جو نمونو. }} مختلف علائقائي لهجن کان علاوه، [[تامل ٻولي]] جون جدا جدا اسلوبي صورتون پڻ موجود آهن. انهن ۾ قديم ٻوليءَ جي نموني تي ٻڌل ڪلاسيڪي ادبي صورت «سنگتامل» (''{{IAST|saṅkattamiḻ}}'')، جديد ادبي ۽ رسمي صورت «سينتامل» (''{{IAST|centamiḻ}}'') ۽ جديد [[عام ڳالهائجندڙ ٻولي|عام ڳالهائجندڙ]] صورت «ڪوڊونتامل» (''{{IAST|koṭuntamiḻ}}'') شامل آهن. اهي صورتون هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نه آهن، پر انهن جي وچ ۾ بتدريج تبديليءَ جو سلسلو موجود آهي، جنهن کي اسلوبي تسلسل چيو وڃي ٿو. مثال طور، «سينتامل» ۾ لکندي «سنگتامل» جي لفظي ذخيري مان لفظ استعمال ڪري سگهجن ٿا. ساڳيءَ طرح «ڪوڊونتامل» ۾ ڳالهائيندي ٻين ادبي يا رسمي صورتن سان لاڳاپيل لفظ ۽ گرامري بناوتون پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref>Schiffman, Harold (1997). [https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/messeas/diglossia/handbuk.html Diglossia as a Sociolinguistic Situation]. Florian Coulmas (مرتب)، ''The Handbook of Sociolinguistics''. لنڊن: Basil Blackwell، ص 205 ۽ ان کان پوءِ.</ref> جديد دور ۾ «سينتامل» عام طور رسمي لکڻين ۽ تقريرن ۾ استعمال ٿيندي آهي. مثال طور، درسي ڪتابن، [[تامل ادب]] جي وڏي حصي، عوامي تقريرن ۽ بحث مباحثن ۾ اها صورت استعمال ڪئي وڃي ٿي. جديد لکيل تامل جي بناوت ۾ قدامت پسند خصوصيتون پڻ موجود آهن، جنهن سبب ان جي ڄاڻ رکندڙ ماڻهو اٺين صدي عيسويءَ جون تامل لکتون به پڙهي سگهن ٿا.<ref>Tienken, Herman. ''Metaphony, or Height Harmony, in Written Tamil and Malayalam''، ص 53–66. [https://hermantieken.com/wp-content/uploads/2013/02/doc.pdf آن لائين متن].</ref> تنهن هوندي به، تازن دورن ۾ «ڪوڊونتامل» انهن شعبن ۾ پڻ وڌندڙ استعمال حاصل ڪيو آهي، جيڪي روايتي طور «سينتامل» سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، جديد دور جون گهڻيون فلمون، ناٽڪ ۽ ٽيليويزن توڙي ريڊيو تي پيش ٿيندڙ مقبول تفريحي پروگرام «ڪوڊونتامل» ۾ هوندا آهن. ڪيترائي سياستدان پڻ عوام سان وڌيڪ ويجهڙائي پيدا ڪرڻ لاءِ اها صورت استعمال ڪندا آهن. جديد دور ۾ «ڪوڊونتامل» جي وڌندڙ استعمال سبب ڳالهائجندڙ تامل جون ڪجهه غير سرڪاري «معياري» صورتون پڻ وجود ۾ آيون آهن. ڀارت ۾ معياري سمجهي ويندڙ «ڪوڊونتامل» ڪنهن هڪ علائقائي لهجي تي مڪمل طور ٻڌل نه آهي،<ref name="Standard restandard">{{cite journal |last=Schiffman |first=Harold |year=1998 |title=Standardization or restandardization: The case for 'Standard' Spoken Tamil |journal=Language in Society |volume=27 |issue=3 |pages=359–385 |doi=10.1017/S0047404598003030 |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/public/stantam/STANTAM.HTM |url-access=subscription}}</ref>{{وضاحت گهرجي|تاريخ=مئي 2022}} پر ان تي [[تنجاور]] ۽ [[مدورائي]] جي لهجن جو نمايان اثر پيو آهي. ڀارت ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ اڪثر [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] جا لفظ پڻ ملائي استعمال ڪيا ويندا آهن، جنهن مان «ٽينگلش» (''Tanglish'') نالي هڪ گڏيل لساني صورت پيدا ٿي آهي. اها خاص طور شهري علائقن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهي آهي. ان جي ابتڙ، [[سري لنڪا]] ۾ معياري ڳالهائجندڙ تامل جو بنياد [[جافنا]] جي لهجي تي آهي. === لفظي فرق === ڪجهه لفظ اهڙا آهن، جيڪي خاص طور ادبي تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «اَنّائي» (''annai'') — ماءُ * «اَلي» (''ali'') — پيش ڪرڻ يا آڇڻ * «اِيَلُم» (''iyalum'') — ممڪن * «اِلّم» (''illam'') — گهر * «ڪَرپي» (''karpi'') — سيکارڻ <ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> ساڳيءَ طرح ڪجهه لفظ خاص طور عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «ليچُ» (''Le:cu'') — آسان * «رومپا» (''rompa'') — گهڻو يا تمام گهڻو * «وَنتَوا:لَم» (''vantava:lam'') — اڻ وڻندڙ حقيقتون * «تَٽَوي» (''tatave'') — ڀيرا يا موقعا <ref name="LSITamilNadu"/> === تقابلي متن === هيٺ ادبي ۽ عام ڳالهائجندڙ تامل جي جملن جو تقابلي مثال ڏنو ويو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! ادبي تامل<ref name="LSITamilNadu"/> ! عام ڳالهائجندڙ تامل ! سنڌي ترجمو |- | ''atu avaratu panam.'' | ''atu avaro:da panam.'' | هي سندس پئسا آهن. |- | ''na:n pe:na:vai avanitam kotutten.'' | ''na: pe:na:va avankitte kututtæn.'' | مون هن کي قلم ڏنو. |} == لکڻ جو نظام == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{مک|تامل رسم الخط|تامل بريل}} {{پڻ ڏسو|وٽيلوتو رسم الخط|گرنٿا رسم الخط|پلو رسم الخط|اروي رسم الخط}} [[فائل:History of Tamil script.jpg|thumb|upright=1.81|تامل لکڻيءَ جي تاريخي ارتقا، جنهن ۾ مٿئين حصي ۾ قديم [[تامل براهمي رسم الخط]] کان وٺي هيٺئين حصي ۾ موجوده [[تامل رسم الخط]] تائين مختلف صورتون ڏيکاريل آهن.]] [[فائل:Tirukkural manuscript.jpg|thumb|upright=1.81|''[[تروڪورل]]'' جو [[کجيءَ جي پنن تي لکيل مسودو]].]] [[تامل براهمي رسم الخط]] جو استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ تامل ٻولي لکڻ لاءِ ٻين رسم الخطن سان گڏ «وٽيلوتو» (''vaṭṭeḻuttu'') نالي رسم الخط استعمال ڪيو ويو. انهن ٻين رسم الخطن ۾ [[گرنٿا رسم الخط|گرنٿا]] ۽ [[پلو رسم الخط|پلو]] پڻ شامل هئا. موجوده [[تامل رسم الخط]] ۾ 12 [[مصوتو|مصوتا]]، 18 [[وينجن|وينجن]] ۽ هڪ خاص اکر «آيتَم» (''āytam'') شامل آهن. مصوتن ۽ وينجن جي ميلاپ سان 216 گڏيل اکر ٺهن ٿا. اهڙيءَ طرح تامل رسم الخط ۾ روايتي ڳڻپ موجب ڪُل 247 اکر ٿين ٿا، يعني 12 + 18 + 1 + (12 × 18). ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] وانگر تامل جي هر وينجن ۾ بنيادي طور «اَ» (''a'') جو آواز شامل هوندو آهي. هن بنيادي مصوتي آواز کي ختم ڪرڻ لاءِ وينجن جي نشانيءَ سان هڪ خاص نقطي جهڙي علامت لڳائي ويندي آهي، جنهن کي «پُلّي» (''puḷḷi'') چيو وڃي ٿو. مثال طور، تامل اکر {{lang|ta|ன}} جو اچار «نَ» (''ṉa'') آهي، جنهن ۾ بنيادي «اَ» جو آواز شامل آهي، جڏهن ته {{lang|ta|ன்}} جو اچار «ن» (''ṉ'') آهي، جنهن ۾ ڪو مصوتي آواز شامل نه آهي. ڪيترن ئي هندستاني رسم الخطن ۾ اهڙي قسم جي نشاني موجود آهي، جنهن کي عام طور [[ويرام]] (''virama'') چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، تامل رسم الخط ڪجهه لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ هميشه ظاهر ٿيندڙ «پُلّي» استعمال ڪئي ويندي آهي. ٻين هندستاني رسم الخطن ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن تي مشتمل هجي يا ڪيترن وينجن جي ميلاپ سان ٺهيل هجي، اهڙي هِجي کي لکڻ لاءِ عام طور گڏيل اکر يا وينجن جي اڌ صورت استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. جيتوڻيڪ انهن رسم الخطن ۾ ظاهر ٿيندڙ ويرام استعمال ڪرڻ پڻ ممڪن آهي. تامل رسم الخط ۾ [[مجهور ۽ غير مجهور آواز|مجهور ۽ غير مجهور]] [[بندشي وينجن|بندشي وينجنن]] لاءِ الڳ اکر موجود نه آهن. ان جي بدران، بندشي وينجنن جو اچار لفظ ۾ انهن جي جاءِ ۽ [[تامل صوتيات]] جي قاعدن موجب مجهور يا غير مجهور صورت اختيار ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=Tamil Language/Letters - Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Tamil_Language/Letters |website=Wikiversity |access-date=13 May 2025}}</ref> معياري تامل اکرن کان علاوه، [[گرنٿا رسم الخط]] مان ورتل ڇهه اکر پڻ ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪيا ويندا آهن. گرنٿا رسم الخط تامل علائقي ۾ [[سنسڪرت]] لکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. انهن اضافي اکرن جو مقصد اهڙن آوازن کي ظاهر ڪرڻ آهي، جيڪي اصل تامل ٻوليءَ جا نه آهن، پر سنسڪرت، [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ موجود آهن. ڪلاسيڪي تامل گرامر موجب ڌارين ٻولين مان ورتل لفظن کي تامل جي صوتياتي قاعدن مطابق نئين سر لکڻ جو روايتي طريقو مقرر ٿيل آهي. اهو طريقو اڄ به موجود آهي، پر ان تي هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني عمل نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last=Fowler |first=Murray |title=The Segmental Phonemes of Sanskritized Tamil |journal=Language |year=1954 |volume=30 |issue=3 |pages=360–367 |doi=10.2307/410134 |jstor=410134}} خاص طور صفحو 360.</ref> «آءِ ايس او 15919» (''ISO 15919'') هڪ بين الاقوامي معيار آهي، جنهن تحت [[تامل رسم الخط]] ۽ ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] کي [[لاطيني رسم الخط]] ۾ منتقل ڪيو ويندو آهي. هن معيار ۾ خاص صوتياتي نشانين، يعني [[تشڪيلي نشان|تشڪيلي نشانين]] (''Diacritics'')، جو استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن [[براهمي رسم الخط مان نڪتل رسم الخط|براهمي خاندان جي رسم الخطن]] ۾ موجود وينجنن ۽ مصوتن جي وڏي تعداد کي لاطيني اکرن ذريعي ظاهر ڪري سگهجي. اهڙيءَ طرح انهن اکرن کي انگريزي سميت لاطيني رسم الخط استعمال ڪندڙ مختلف ٻولين ۾ پڻ لکي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Daniels |first1=Peter T. |last2=Bright |first2=William |title=The World's Writing Systems |year=1996 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-507993-7 |url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937/mode/2up}}</ref> === انگ ۽ نشانيون === {{مک|تامل انگ}} عام انگن کان علاوه، تامل رسم الخط ۾ 10، 100 ۽ 1000 لاءِ پڻ الڳ عددِي نشانيون موجود آهن. ان ۾ ڏينهن، مهيني، سال، واجب الادا رقم، جمع ٿيل رقم، «مٿي ڄاڻايل»، رپئي ۽ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به مخصوص نشانيون موجود آهن. تامل ۾ تاريخي طور [[ڪسري عدد|ڪسرن]] کي ظاهر ڪرڻ لاءِ پڻ ڪيتريون خاص نشانيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |last=Selvakumar |first=V. |title=History of Numbers and Fractions and Arithmetic Calculations in the Tamil Region: Some Observations |date=13 May 2025 |url=https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513133748/https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-date=13 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ٻڙي ! هڪ ! ٻه ! ٽي ! چار ! پنج ! ڇهه ! ست ! اٺ ! نو ! ڏهه ! سؤ ! هزار |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௦}} | {{lang|ta|௧}} | {{lang|ta|௨}} | {{lang|ta|௩}} | {{lang|ta|௪}} | {{lang|ta|௫}} | {{lang|ta|௬}} | {{lang|ta|௭}} | {{lang|ta|௮}} | {{lang|ta|௯}} | {{lang|ta|௰}} | {{lang|ta|௱}} | {{lang|ta|௲}} |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ڏينهن ! مهينو ! سال ! واجب الادا رقم ! جمع ٿيل رقم ! مٿي ڄاڻايل ! رپيو ! عدد |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௳}} | {{lang|ta|௴}} | {{lang|ta|௵}} | {{lang|ta|௶}} | {{lang|ta|௷}} | {{lang|ta|௸}} | {{lang|ta|௹}} | {{lang|ta|௺}} |} == صوتيات == {{مک|تامل صوتيات}} تامل ٻوليءَ جي صوتياتي نظام ۾ مختلف وينجن ۽ مصوتا شامل آهن، جن جي درجابندي اچار جي هنڌ، اچار جي طريقي ۽ آواز جي ڊيگهه موجب ڪئي وڃي ٿي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا وينجن{{sfn|Keane|2004|p=111}} ! colspan="2" | ! [[چپن وارا وينجن|چپوي]] ! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندوي]] ! [[لثوي وينجن|لثوي]] ! [[موٽيل زبان وارا وينجن|موٽيل زبان وارا]] ! [[لثوي تالوي وينجن|لثوي]]–[[تالوي وينجن|تالوي]] ! [[نرم تارون وارا وينجن|نرم تارون وارا]] ! [[حنجري وينجن|حنجري]] |- ! colspan="2" | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]] | {{IPAlink|m}} {{lang|ta|ம்}} | ({{IPAlink|n̪}}) {{lang|ta|ந்}} | {{IPAlink|n}} {{lang|ta|ன்}} | {{IPAlink|ɳ}} {{lang|ta|ண்}} | {{IPAlink|ɲ}} {{lang|ta|ஞ்}} | ({{IPAlink|ŋ}}) {{lang|ta|ங்}} | |- ! colspan="2" | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[بندشي رگڙ وارا وينجن|بندشي رگڙ وارا]] | {{IPAlink|p}} {{lang|ta|ப்}} | {{IPAlink|t̪}} {{lang|ta|த்}} | ({{IPAlink|t|trː}}) {{lang|ta|ற்ற}} | {{IPAlink|ʈ}} {{lang|ta|ட்}} | {{IPAlink|t͡ʃ}} ~ {{IPAlink|t͡ɕ}} {{lang|ta|ச்}} | {{IPAlink|k}} {{lang|ta|க்}} | |- ! colspan="2" | [[رگڙ وارا وينجن|رگڙ وارا]] | ({{IPAlink|f}}) | | {{IPAlink|s}} ({{IPAlink|z}}) {{lang|ta|ஸ்}} | ({{IPAlink|ʂ}}) {{lang|ta|ஷ்}} | ({{IPAlink|ɕ}}) {{lang|ta|ஶ்}} | ({{IPAlink|x}}) | ({{IPAlink|h}}) {{lang|ta|ஹ்}} |- ! rowspan="2" | [[تقريبي وينجن|تقريبي]] ! {{small|وچ وارا}} | {{IPAlink|ʋ}} {{lang|ta|வ்}} | | | {{IPAlink|ɻ}} {{lang|ta|ழ்}} | {{IPAlink|j}} {{lang|ta|ய்}} | | |- ! {{small|[[پاسيرا وينجن|پاسيرا]]}} | | | {{IPAlink|l}} {{lang|ta|ல்}} | {{IPAlink|ɭ}} {{lang|ta|ள்}} | | | |- ! rowspan="2" | [[لرزش وارا وينجن|لرزش وارا]] ! {{small|[[هڪ ڌڪ وارا وينجن|هڪ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|ɾ}} {{lang|ta|ர்}} | | | | |- ! {{small|[[گهڻ ڌڪ وارا وينجن|گهڻ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|r}} {{lang|ta|ற்}} | | | | |} * {{IPA|/f z ʂ ɕ x h/}} جهڙا آواز رڳو ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ ملن ٿا. انهن کي تامل جا حاشيائي صوتيا (''Marginal phonemes'') سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ روايتي طور انهن کي مڪمل ۽ خودمختيار صوتيا تسليم نه ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا سادا مصوتا ([[سادو مصوتو|مونوفتانگ]]){{sfn|Keane|2004|pp=114–115}} ! rowspan="2" | ! colspan="2" | [[اڳيان مصوتا|اڳيان]] ! colspan="2" | [[وچيان مصوتا|وچيان]] ! colspan="2" | [[پويان مصوتا|پويان]] |- ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] |- ! [[بند مصوتا|بند]] | {{IPAlink|i}} '''{{lang|ta|இ}}''' | {{IPAlink|iː}} '''{{lang|ta|ஈ}}''' | ({{IPAlink|ɯ}}) '''{{lang|ta|உ}}''' | | {{IPAlink|u}} '''{{lang|ta|உ}}''' | {{IPAlink|uː}} '''{{lang|ta|ஊ}}''' |- ! [[وچولا مصوتا|وچولا]] | {{IPAlink|e}} '''{{lang|ta|எ}}''' | {{IPAlink|eː}} '''{{lang|ta|ஏ}}''' | | | {{IPAlink|o}} '''{{lang|ta|ஒ}}''' | {{IPAlink|oː}} '''{{lang|ta|ஓ}}''' |- ! [[کليل مصوتا|کليل]] | | | {{IPAlink|ä}} '''{{lang|ta|அ}}''' | {{IPAlink|äː}} '''{{lang|ta|ஆ}}''' | | |} تامل ٻوليءَ ۾ ٻه [[مرڪب مصوتا|مرڪب مصوتا]] (''Diphthongs'') پڻ موجود آهن: * {{IPA|/aɪ̯/}} — '''{{lang|ta|ஐ}}''' * {{IPA|/aʊ̯/}} — '''{{lang|ta|ஔ}}''' انهن مان ٻيو مرڪب مصوتو {{IPA|/aʊ̯/}} رڳو ڪجهه مخصوص لفظن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === آوازن جي ميلاپ جا قاعدا === [[صوتياتي ترتيب جا قاعدا|آوازن جي ميلاپ جا قاعدا]] (''Phonotactics'') ڪنهن ٻوليءَ ۾ آوازن جي جائز ترتيب ۽ انهن جي گڏجڻ جي امڪانن جو مطالعو آهن. تامل ٻوليءَ جي اصل لفظن جي شروعات ۾ عام طور ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو سڌو ميلاپ، يعني [[وينجنن جو ميلاپ]] (''Consonant cluster'')، نه ٿيندو آهي. تامل ۾ ملندڙ وينجنن جا ميلاپ هيٺيان آهن: {{IPA|/mp/}}، {{IPA|/rt/}}، {{IPA|/ɳʈ/}}، {{IPA|/ŋk/}}، {{IPA|/ṇt/}}، {{IPA|/ll/}}، {{IPA|/ɭɭ/}}، {{IPA|/pp/}}، {{IPA|/cc/}}، {{IPA|/tt/}}، {{IPA|/kk/}}، {{IPA|/rr/}}، {{IPA|/ɾk/}}، {{IPA|/mm/}} ۽ {{IPA|/nn/}}.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == گرامر == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Tamils}} {{Dravidian}} {{Listen | type = speech | header = تامل ٻوليءَ جا زبان اٽڪائيندڙ جملا | filename = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 7.ogg | title = لَ ۽ ژَ جي اچارن جي مشق | description = {{lang|ta|குலை குலையாய் வாழைப்பழம், மழையில் அழுகி கீழே விழுந்தது.}} | filename2 = நா நெகிழ் பயிற்சி 2.ogg | title2 = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ نَ ۽ ٽَ جي اچارن جي مشق | description2 = {{lang|ta|கொக்கு நெட்ட கொக்கு. நெட்ட கொக்கு இட்ட முட்ட, கட்ட முட்ட.}} | filename3 = Tamil tongue twister.ogg | title3 = ژَ جي اچار جي مشق | description3 = {{lang|ta|ஏழை கிழவன் வாழைப் பழத் தோல் மேல் சருசருக்கி வழுவழுக்கி கீழே விழுந்தான்.}} | filename4 = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 10.ogg | title4 = لَ ۽ ڵَ جي اچارن جي مشق | description4 = {{lang|ta|அவள் அவலளந்தால், இவள் அவலளப்பாள். இவள் அவலளந்தால், அவள் அவலளப்பாள். அவளும் இவளும் அவல் அளக்காவிட்டால், எவள் அவலளப்பாள் ?}} }} {{مک|تامل گرامر}} [[تامل ٻولي]] ۾ [[الحاقي ٻولي|الحاقي گرامر]] (''Agglutinative grammar'') استعمال ٿئي ٿو. هن نظام ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ ۾ مختلف لاحقا شامل ڪري [[اسم جي درجابندي]]، [[گرامري عدد|واحد ۽ جمع]]، [[گرامري حالت]]، فعل جي [[زمانو (گرامر)|زماني]] ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪيو ويندو آهي. تامل جي معياري [[ماورائي ٻولي|ماورائي لساني اصطلاحن]] ۽ علمي لفظي ذخيري جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته اهي بنيادي طور تامل ٻوليءَ مان ئي ورتل آهن. اها صورتحال ڪيترين [[هند آريائي ٻوليون|هند آريائي ٻولين]] کان مختلف آهي، جن جي روايتي گرامري اصطلاحن ۾ [[سنسڪرت]] کي مرڪزي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="metalanguage_zvelbil">{{citation |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan |url=https://books.google.com/books?id=VF2VMUoY_okC&pg=PA4 |publisher=BRILL |year=1973 |page=4 |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref><ref>Ramanujam, A. K.; Dharwadker, V. (eds.) (2000). ''The Collected Essays of A. K. Ramanujan''. Oxford University Press، ص 111. {{ISBN|0-19-563937-5}}</ref> تامل گرامر جي ڪيترن ئي بنيادي اصولن جي تفصيلي وضاحت تامل جي قديم ترين معلوم گرامري ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۾ ملي ٿي. جديد تامل جي لکڻيءَ جو وڏو حصو تيرهين صديءَ جي گرامري تصنيف «ننّول» (''{{IAST|Naṉṉūl}}'') تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ «تولڪاپيم» جي قاعدن کي ڪجهه ترميمن سان ٻيهر بيان ۽ واضح ڪيو ويو. روايتي تامل گرامر پنجن حصن تي مشتمل آهي: * «ايلوتو» (''{{IAST|eḻuttu}}'') — اکر ۽ صوتيات * «سول» (''{{IAST|col}}'') — لفظ ۽ انهن جي بناوت * «پورول» (''{{IAST|poruḷ}}'') — معنيٰ ۽ موضوع * «ياپّو» (''{{IAST|yāppu}}'') — شعري وزن ۽ نظم جي بناوت * «اَڻي» (''{{IAST|aṇi}}'') — ادبي سينگار ۽ بلاغت انهن مان آخري ٻن حصن جو تعلق گهڻو ڪري شاعريءَ سان آهي.<ref name="five_parts_grammar">{{citation |title=Five fold grammar of Tamil |url=http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |url-status=dead |work=University of Pennsylvania |access-date=1 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609115617/http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |archive-date=9 June 2007}}</ref> تامل لفظ عام طور هڪ [[لغوي بنياد]] (''Lexical root'') تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان هڪ يا وڌيڪ [[زائدا (لسانيات)|زائدا]] (''Affixes'') ڳنڍيا ويندا آهن. تامل ۾ گهڻا زائدا [[لاحقو|لاحقا]] هوندا آهن. تامل جا لاحقا ٻن اهم قسمن جا ٿي سگهن ٿا. پهريون، [[اشتقاقي لاحقو|اشتقاقي لاحقا]] (''Derivational suffixes'')، جيڪي لفظ جي معنيٰ يا ان جي گرامري قسم کي تبديل ڪندا آهن. ٻيو، [[تصريفي لاحقو|تصريفي لاحقا]] (''Inflectional suffixes'')، جيڪي [[گرامري شخص]]، عدد، [[گرامري وجهه]]، زماني ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪندا آهن. تامل ۾ [[الحاق (لسانيات)|الحاق]] جي ڊيگهه يا حد بابت ڪو قطعي مقرر ضابطو نه آهي. ان ڪري ڪيترن ئي لاحقن جي ميلاپ سان ڊگها لفظ ٺهي سگهن ٿا، جن جي معنيٰ انگريزيءَ ۾ بيان ڪرڻ لاءِ ڪيترن لفظن يا پوري جملي جي ضرورت پوي ٿي. مثال طور، تامل لفظ «پوڪموڊياتورڪلُڪاڪا» (''pōkamuṭiyātavarkaḷukkāka''؛ {{lang|ta|போகமுடியாதவர்களுக்காக}}) جي معنيٰ آهي: «انهن ماڻهن جي خاطر، جيڪي وڃي نٿا سگهن». هي لفظ هيٺين [[صرفياتي جزو|صرفياتي جزن]] (''Morphemes'') مان ٺهيل آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! تامل جزو ! رومن صورت ! گرامري ڪم يا معنيٰ |- | {{lang|ta|போக}} | ''pōka'' | وڃڻ |- | {{lang|ta|முடி}} | ''muṭi'' | ڪري سگهڻ يا پورو ڪرڻ |- | {{lang|ta|ஆத்}} | ''āt'' | نفيءَ جي نشاني |- | {{lang|ta|அ}} | ''a'' | فعلي صفت ٺاهيندڙ جزو |- | {{lang|ta|வர்}} | ''var'' | شخص يا ڪم ڪندڙ کي ظاهر ڪندڙ جزو |- | {{lang|ta|கள்}} | ''kaḷ'' | جمع جي نشاني |- | {{lang|ta|உக்கு}} | ''ukku'' | ڏانهن يا لاءِ |- | {{lang|ta|ஆக}} | ''āka'' | خاطر يا واسطي |} === صرفيات === تامل جا [[اسم]] ۽ [[ضمير]] ٻن وڏن درجن ۾ ورهايا ويندا آهن، جن کي «تڻائي» (''{{IAST|tiṇai}}'') چيو ويندو آهي. اهي درجا هي آهن: * «اُيَرتڻائي» (''{{IAST|uyartiṇai}}'') — عاقل يا باشعور درجو * «اَڪِرڻائي» (''{{transliteration|ta|ISO|akṟiṇai}}'') — غير عاقل درجو انهن ٻن وڏن درجن ۾ مجموعي طور پنج ذيلي قسم شامل آهن، جن کي «پال» (''pāl'') چيو ويندو آهي. هن لفظ جي لغوي معنيٰ «جنس» آهي. انسان ۽ [[ديوتا]] عاقل درجي ۾ شمار ٿين ٿا، جڏهن ته جانور، شيون ۽ تجريدي اسم غير عاقل درجي ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا. عاقل اسم ۽ ضمير ٽن قسمن ۾ ورهايل آهن: مذڪر واحد، مؤنث واحد ۽ عاقل جمع. غير عاقل اسم ۽ ضمير ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن: غير عاقل واحد ۽ غير عاقل جمع. «پال» جو درجو گهڻو ڪري لاحقن ذريعي ظاهر ڪيو ويندو آهي. عاقل اسمن جي جمع واري صورت کي احترام ظاهر ڪرڻ لاءِ جنس کان غير جانبدار واحد صورت طور پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="classes_of_nouns">{{Citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |publisher=Trübner |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ '''«پييرچول» (''peyarccol'') — اسم'''<ref name="classes_of_nouns2">{{citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> |- ! colspan="3" style="background:#e8f2ff;" | «اُيَرتڻائي» (''uyartiṇai'') — عاقل ! colspan="2" style="background:#f1eaff;" | «اَڪِرڻائي» (''aḵṟiṇai'') — غير عاقل |- ! مذڪر واحد ! مؤنث واحد ! عاقل جمع ! غير عاقل واحد ! غير عاقل جمع |- | ''āṇpāl'' | ''peṇpāl'' | ''palarpāl'' | ''oṉṟaṉpāl'' | ''palaviṉpāl'' |- ! colspan="5" | مثال: «ڪم ڪندڙ» يا «جنهن ڪم ڪيو» |- | ''ceytavaṉ'' | ''ceytavaḷ'' | ''ceytavar(kaḷ)'' | ''ceytatu'' | ''ceytavai'' |- | اهو مرد جنهن ڪم ڪيو | اها عورت جنهن ڪم ڪيو | اهي ماڻهو جن ڪم ڪيو | اها شيءِ جنهن ڪم ڪيو | اهي شيون جن ڪم ڪيو |} [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] يا [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرفن]] (''Postpositions'') جا ڪم انجام ڏيڻ لاءِ لاحقا استعمال ڪيا ويندا آهن. روايتي گرامر جي ماهرن مختلف لاحقن کي اٺن گرامري حالتن ۾ ورهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي [[سنسڪرت گرامر]] ۾ استعمال ٿيندڙ حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهي حالتون هي آهن: * [[فاعلي حالت]] (''Nominative'') * [[مفعولي حالت]] (''Accusative'') * [[عطائي حالت]] (''Dative'') * [[معيتي حالت]] (''Sociative'') * [[اضافي حالت]] (''Genitive'') * [[آلاتي حالت]] (''Instrumental'') * [[مڪاني حالت]] (''Locative'') * [[جدائي واري حالت]] (''Ablative'') جديد گرامر جا ماهر دليل ڏين ٿا ته اها درجابندي ڪنهن حد تائين مصنوعي آهي.<ref name="CaseMarkerZvelebil">{{citation |title=Dravidian Case-Suffixes: Attempt at a Reconstruction |journal=Journal of the American Oriental Society |date=April–June 1972 |first=K. V. |last=Zvelebil |volume=92 |issue=2 |pages=272–276 |jstor=600654 |doi=10.2307/600654}}</ref> انهن موجب تامل جي گرامري استعمال کي بهتر نموني تڏهن سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن هر لاحقي يا لاحقن جي ميلاپ کي هڪ الڳ گرامري حالت ظاهر ڪندڙ عنصر طور ڏٺو وڃي.<ref name="Standard restandard"/> تامل اسمن سان چار قسمن جا [[سابقو|سابقا]] (''Prefixes'') لڳي سگهن ٿا: ''i''، ''a''، ''u'' ۽ ''e''. انهن جو ڪم انگريزيءَ جي [[اشاري لفظ|اشاري لفظن]] (''Demonstratives'') سان ملندڙ جلندڙ آهي. مثال طور، تامل لفظ «وَژي» (''vazhi''؛ {{lang|ta|வழி}}) جي معنيٰ «رستو» آهي. ان سان مختلف سابقا لڳائڻ سان هي صورتون ٺهن ٿيون: {| class="wikitable" ! تامل لفظ ! رومن صورت ! سنڌي معنيٰ |- | {{lang|ta|இவ்வழி}} | ''ivvazhi'' | هي رستو |- | {{lang|ta|அவ்வழி}} | ''avvazhi'' | اهو رستو |- | {{lang|ta|உவ்வழி}} | ''uvvazhi'' | وچ وارو رستو؛ هي صورت رڳو [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي تامل]] ۾ استعمال ٿئي ٿي |- | {{lang|ta|எவ்வழி}} | ''evvazhi'' | ڪهڙو رستو؟ |} تامل [[فعل]] پڻ لاحقن ذريعي تصريف ٿين ٿا. تامل فعل جي هڪ عام صورت ۾ ڪيترائي لاحقا شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي شخص، عدد، وجهه، زماني ۽ فعل جي نوعيت کي ظاهر ڪن ٿا. * '''شخص ۽ عدد:''' لاڳاپيل ضمير جي غير سڌي گرامري صورت مان ٺهيل لاحقا فعل سان شامل ڪري شخص ۽ عدد ظاهر ڪيا ويندا آهن. زماني ۽ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ لاحقا مختلف [[گرامري جزو|گرامري جزن]] مان ٺهن ٿا، جيڪي فعلي بنياد سان ڳنڍيا ويندا آهن. * '''فعل جون ٻه نوعيتون:''' تامل ۾ فعل جون ٻه نوعيتون بيان ڪيون وينديون آهن. پهرين صورت ۾ جملي جو فاعل فعل ۾ بيان ڪيل عمل کان متاثر ٿئي ٿو يا ان عمل جو مفعول بڻجي ٿو. ٻي صورت ۾ فاعل پاڻ فعل ۾ بيان ڪيل عمل کي انجام ڏئي ٿو يا ان جي هدايت ڪري ٿو. * '''زمانا ۽ وجهه:''' تامل ۾ ٽي سادا زمانا آهن: ماضي، حال ۽ مستقبل. اهي لاحقن ذريعي ظاهر ڪيا ويندا آهن. ان کان علاوه، مرڪب لاحقن ذريعي ڪامل زمانن جون مختلف صورتون پڻ ٺهن ٿيون. تامل ۾ گرامري وجهه گهڻو ڪري اڻ سڌي طرح ظاهر ٿئي ٿي ۽ عام طور انهن ئي صرفياتي جزن مان سمجهي ويندي آهي، جيڪي زماني کي ظاهر ڪن ٿا. تامل فعل ۾ [[اطلاعي ثبوتيت]] (''Evidentiality'') پڻ ظاهر ٿي سگهي ٿي. ان لاءِ ٻڌل ڳالهه يا ٻين کان مليل اطلاع ظاهر ڪندڙ چنبڙندڙ جزو «آم» (''{{IAST|ām}}'') استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="steeverevidentiality">{{Citation |first=Sanford B. |last=Steever |editor-last=Güldemann |editor-first=Tom |editor2-last=von Roncador |editor2-first=Manfred |contribution=Direct and indirect discourse in Tamil |title=Reported Discourse: A Meeting Ground for Different Linguistic Domains |year=2002 |page=105 |place=Amsterdam |publisher=John Benjamins Publishing Company |isbn=978-90-272-2958-8}}</ref> فعل جي تصريف جو مثال «اَژِنتُڪونڊِرُنتين» (''aḻintukkoṇṭiruntēṉ''؛ {{lang|ta|அழிந்துக்கொண்டிருந்தேன்}}) آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: «مان تباهه ٿي رهيو هئس». {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! {{lang|ta|அழி}} ! {{lang|ta|ந்து}} ! {{lang|ta|கொண்டு}} ! {{lang|ta|இரு}} ! {{lang|ta|ந்த்}} ! {{lang|ta|ஏன்}} |- | ''aḻi'' | ''ntu'' | ''koṇṭu'' | ''iru'' | ''nt'' | ''ēn'' |- | فعلي بنياد | فعل جي تعديت ظاهر ڪندڙ جزو | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | ماضيءَ جي نشاني | شخص جي نشاني |- | تباهه ٿيڻ | غير متعدي صورت | جاري عمل | جاري عمل | ماضي | متڪلم واحد |} روايتي تامل گرامر ۾ [[صفت]] ۽ [[ظرف (گرامر)|ظرف]] جي وچ ۾ واضح فرق نه ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي کي «اُريچول» (''uriccol'') جي درجي ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به، جديد گرامر جا ماهر صرفياتي ۽ نحوي بنيادن تي انهن ٻنهي کي الڳ درجا سمجهندا آهن.<ref name="lehmann1989">{{Citation |last=Lehmann |first=Thomas |title=A Grammar of Modern Tamil |year=1989 |publisher=Pondicherry Institute of Linguistics and Culture |location=Pondicherry |pages=9–11}}</ref> تامل ۾ ڪيترائي [[آواز نما لفظ]] (''Ideophones'') پڻ موجود آهن، جيڪي ظرفن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ ڪنهن شيءِ جي حالت، آواز يا عمل جي انداز کي ظاهر ڪندا آهن.<ref>{{Citation |last=Swiderski |first=Richard M. |title=The Metamorphosis of English: Versions of Other Languages |publisher=Bergin & Garvey |location=New York |year=1996 |page=61 |isbn=978-0-89789-468-5}}</ref> تامل ۾ انگريزيءَ جيان [[حرف تعريف]] (''Article'') موجود نه آهن. ڪنهن اسم جي معرفه يا نڪره هجڻ جو اظهار خاص گرامري طريقن يا جملي جي پسمنظر مان ٿيندو آهي. مثال طور، عدد «هڪ» کي نڪره اسم ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="steeversummary">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=109}}</ref> متڪلم جمع جي ضميرن ۾ تامل هڪ اهم فرق رکي ٿي، جنهن کي [[شموليت ۽ اخراج (لسانيات)|شموليت ۽ اخراج]] (''Clusivity'') چيو ويندو آهي. * '''شامل ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாம்}} (''{{IAST|nām}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|நம்}} (''{{IAST|nam}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب پڻ شامل هوندو آهي. * '''خارج ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாங்கள்}} (''{{IAST|nāṅkaḷ}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|எங்கள்}} (''{{IAST|eṅkaḷ}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب شامل نه هوندو آهي.<ref name="steeversummary"/> === نحو === تامل هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ [[نحوي مرڪز آخري ترتيب|نحوي مرڪز عام طور آخر ۾]] (''Head-final'') ايندو آهي. جملي يا فقري ۾ فعل عام طور آخر ۾ رکيو ويندو آهي. ان جي بنيادي لفظي ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل ترتيب|فاعل–مفعول–فعل]] (''Subject–Object–Verb'') آهي.<ref name="SOV_language">{{Citation |url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030919235821/http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |url-status=dead |archive-date=19 September 2003 |title=Tamil is a head-final language |access-date=1 June 2007}}</ref><ref>{{Citation |url=http://wals.info/languoid/lect/wals_code_tml |title=WALS – Tamil |publisher=Wals.info |access-date=13 September 2012}}</ref> تنهن هوندي به، تامل ۾ لفظن جي ترتيب ڪجهه حد تائين لچڪدار آهي. ان ڪري فاعل–مفعول–فعل واري بنيادي ترتيب ۾ تبديليون ممڪن آهن، جن سان جملي جي [[استعمالياتي لسانيات|استعمالياتي]] (''Pragmatic'') معنيٰ يا زور ۾ فرق پيدا ٿي سگهي ٿو. تامل ۾ [[حرف جار]] (''Prepositions'') جي بدران [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرف]] (''Postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. اسمي فقري ۾ اشاري لفظ ۽ اسم جي وضاحت ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن. ماتحت فقرا پڻ مکيه فقري جي فعل کان اڳ رکيا ويندا آهن. تامل هڪ [[فاعل جي حذف واري ٻولي]] (''Null-subject language'') آهي. تامل جي هر جملي ۾ فاعل، فعل ۽ مفعول ٽنهي جو موجود هجڻ ضروري نه آهي. اهڙا گرامري طور درست ۽ بامعنيٰ جملا پڻ ٺهي سگهن ٿا، جن ۾ انهن مان هڪ يا وڌيڪ جزا موجود نه هجن. مثال طور، هڪ جملو رڳو فعل تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «موڊِنتُوِٽَتُ» (''{{IAST|muṭintuviṭṭatu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «مڪمل ٿي ويو». ساڳيءَ طرح فعل کان سواءِ رڳو فاعل ۽ اسمي خبر تي مشتمل جملو پڻ ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «اَتُ اِن ويڊُ» (''{{IAST|atu eṉ vīṭu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «اهو منهنجو گهر آهي». تامل ۾ [[رابط فعلي لفظ]] (''Copula'')، يعني انگريزي لفظ ''is'' جي برابر الڳ ڳنڍيندڙ فعل، عام طور استعمال نه ٿيندو آهي. ترجمي ۾ «آهي» جهڙو لفظ رڳو جملي جي معنيٰ وڌيڪ واضح ڪرڻ لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي. == لفظي ذخيرو == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> [[تامل ٻولي]] جو لفظي ذخيرو بنيادي طور [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] نسل جو آهي. جديد تامل ۾ [[لساني پاڪيزگي]] (''Linguistic purism'') جو رجحان تمام مضبوط آهي،<ref>{{Citation |doi=10.1017/S0010417500018673 |title=En/gendering Language: The Poetics of Tamil Identity |journal=Comparative Studies in Society and History |volume=35 |issue=4 |page=683 |year=2009 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=145729544}}</ref> جنهن تحت ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي استعمال جي مخالفت ڪئي ويندي آهي.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلاسيڪي ۽ جديد تامل ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ پاڙيسري قومن جي ٻولين يا انهن ٻولين مان ورتل آهن، جن جي ڳالهائيندڙن سان تامل ماڻهن جا واپاري لاڳاپا رهيا آهن. انهن ٻولين ۾ [[ملئي ٻولي|ملئي]]، چيني ۽ يوناني شامل آهن. مثال طور، تامل لفظ «سَوّريسي» (''{{IAST|cavvarici}}'')، جنهن جي معنيٰ «ساگو» آهي، ملئي لفظ «ساگو» (''{{IAST|sāgu}}'') مان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح «سمپان» (''{{IAST|campān}}'')، جنهن جي معنيٰ «ننڍڙي ٻيڙي» آهي، چيني لفظ «سان پان» مان ورتل آهي. ساڳيءَ طرح تامل لفظ «اورا» (''{{IAST|ora}}'') يوناني لفظ «ὥρα» مان ورتل آهي. وڌيڪ جديد دور ۾ تامل، [[اردو]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مان پڻ لفظ اختيار ڪيا آهن، جيڪي انهن ٻولين جي ڳالهائيندڙ برادرين جي مختلف دورن ۾ تامل علائقي تي پيل اثر کي ظاهر ڪن ٿا. ان کان علاوه، پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] ۽ [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] مان پڻ لفظ ورتا ويا آهن. جديد دور ۾ يورپي ٻولين، جهڙوڪ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ ڪيترائي لفظ تامل ۾ شامل ٿيا آهن.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=169–193}}</ref> تامل ۾ لساني پاڪيزگيءَ جي رجحان جو سڀ کان وڌيڪ اثر [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن تي پيو آهي. تاريخي طور تامل، ٻين دراوڙي ٻولين، جهڙوڪ تيلگو، ڪناڊا ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] وانگر، لفظي ذخيري، گرامر ۽ ادبي اسلوب جي لحاظ کان سنسڪرت جي اثر هيٺ رهي آهي.<ref name="influence">Sastri (1955)، ص 309؛ Trautmann, Thomas R. (2006). ''Languages and Nations: The Dravidian Proof in Colonial Madras''. Berkeley: University of California Press؛ {{Harvnb|Tieken|2001|p=18}}.</ref><ref>{{Citation |doi=10.2307/597587 |jstor=597587 |title=Indo-Aryan Loan Words in the Cīvakacintāmaṇi |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=87 |issue=4 |pages=430–434 |year=1967 |last1=Vaidyanathan |first1=S.}}</ref><ref name="caldwell">{{Harvnb|Caldwell|1974|pp=87–88}}</ref><ref name="takahashi">Takahashi, Takanobu (1995). ''Tamil Love Poetry and Poetics''. Brill's Indological Library، جلد 9. Leiden: E. J. Brill، ص 16، 18. {{ISBN|90-04-10042-3}}.</ref> اهو اثر تامل علائقي ۾ [[سنسڪرتي ڪرڻ]] (''Sanskritisation'') جي وڌندڙ رجحان جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>Pollock, Sheldon (1996). "The Sanskrit Cosmopolis 300–1300: Transculturation, Vernacularisation and the Question of Ideology"، Jan E. M. Houben (مرتب)، ''The Ideology and Status of Sanskrit: Contributions to the History of the Sanskrit Language''. E. J. Brill، ليڊن، ص 209–217. {{ISBN|90-04-10613-8}}.</ref> تنهن هوندي به، تامل جو لفظي ذخيرو ٻين دراوڙي ٻولين جيترو سنسڪرت کان متاثر نه ٿيو. انهن ٻولين جي ابتڙ، تامل ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظ استعمال ڪرڻ کان سواءِ به پيچيده خيالن جو اظهار ڪرڻ ممڪن رهيو آهي ۽ اڄ به ممڪن آهي. انهن ۾ سائنس، فن، مذهب ۽ قانون جهڙن شعبن جا پيچيده تصور پڻ شامل آهن.<ref>{{Citation |last=Trautmann |first=Thomas R. |title=Hullabaloo About Telugu |journal=South Asia Research |volume=19 |issue=1 |year=1999 |pages=53–70 |doi=10.1177/026272809901900104 |s2cid=144334963}} خاص طور صفحو 64.</ref><ref>{{Harvnb|Caldwell|1974|p=50}}</ref><ref>Ellis, F. W. (1820). "Note to the Introduction"، Campbell, A. D.، ''A Grammar of the Teloogoo Language''. مدراس: College Press، ص 29–30.</ref> ان کان علاوه، وچئين دور جي پوئين حصي ۾ ڪيترن ئي ليکڪن سنسڪرتي ڪرڻ جي رجحان جي سرگرم مخالفت ڪئي.<ref>ان سلسلي ۾ «تامل وِڊوتوتو» (''Tamiḻ viṭututu'') بابت راماسواميءَ جو تجزيو ڏسو: {{Citation |doi=10.2307/2659024 |jstor=2659024 |title=Language of the People in the World of Gods: Ideologies of Tamil before the Nation |journal=The Journal of Asian Studies |volume=57 |issue=1 |pages=66–92 |year=1998 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=162469583}}</ref> اهو رجحان ويهين صديءَ ۾ هڪ منظم تحريڪ جي صورت اختيار ڪري ويو، جنهن کي «تنِت تامل اِيڪم» (''{{IAST|taṉit tamiḻ iyakkam}}'')، يعني [[خالص تامل تحريڪ]]، چيو وڃي ٿو. هن تحريڪ جي اڳواڻي [[پريتي مار ڪلائينيار]] ۽ [[مرائيمالائي اڊيگل]] ڪئي. تحريڪ جو مقصد تامل ٻوليءَ تي صدين کان گڏ ٿيندڙ سنسڪرت جي اثر کي گهٽائڻ يا ختم ڪرڻ هو.<ref>Varadarajan, M. (1988). ''A History of Tamil Literature''، تامل مان ترجمو: E. Sa. Viswanathan. نئين دهلي: Sahitya Akademi، ص 12.</ref> ان تحريڪ جي نتيجي ۾ گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران تامل جي سرڪاري دستاويزن، ادب ۽ عوامي تقريرن ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظن جي استعمال ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي.<ref>{{Harvnb|Ramaswamy|1997|loc="[http://content.cdlib.org/view?docId=ft5199n9v7&chunk.id=ch4 Laboring for Language]"}}</ref> ڪجهه اندازن موجب اهڙن لفظن جو تناسب، جيڪو اڳ ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 50 سيڪڙو هو، گهٽجي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو تائين پهتو آهي.<ref name="Krishnamurti 2003 p=480"/> ان جي نتيجي ۾، ٻين ڪجهه دراوڙي ٻولين جي ابتڙ، جديد تامل ۾ [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ سنسڪرت مان ورتل لفظن جو استعمال گهڻو ڪري مذهبي ۽ روحاني اصطلاحن توڙي [[تجريدي اسم|تجريدي اسمن]] تائين محدود ٿي ويو آهي.<ref>Meenakshisundaram, T. P. (1982). ''A History of Tamil Language''. Sarvodaya Ilakkiya Pannai، ترجمو ٿيل نسخو، ص 241–242.</ref> ويهين صديءَ دوران مختلف ادارن ۽ علمي تنظيمن، سرڪاري سهڪار سان، تامل ٻوليءَ لاءِ فني ۽ سائنسي لغتون تيار ڪيون. انهن لغتن ۾ [[نوان گهڙيل لفظ]] (''Neologisms'') ۽ تامل جي پنهنجي لفظي پاڙن مان ٺاهيل اصطلاح شامل ڪيا ويا، ته جيئن انگريزي ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي جاءِ تي مقامي متبادل استعمال ڪري سگهجن.<ref name="thaniththamizh"/> 2019ع تائين تامل ٻوليءَ جي فهرست ڪيل لفظي ذخيري ۾ 470,000 کان وڌيڪ منفرد لفظ شامل هئا، جن ۾ قديم ادبي ماخذن مان ورتل لفظ پڻ شامل هئا. نومبر 2019ع ۾ [[تامل ناڊو جي حڪومت|تامل ناڊو جي رياستي حڪومت]] هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت تامل جي لفظي ذخيري ۾ وڌيڪ 9,000 نوان لفظ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=By govt. order: 9,000 words to enter Tamil vocabulary |newspaper=The Hindu |location=Chennai |pages=2 |publisher=Kasturi & Sons |date=9 November 2019 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/tamil-to-get-9000-new-words/article29919044.ece |access-date=29 December 2019}}</ref> == اثر == {{مک|ٻين ٻولين ۾ تامل مان ورتل لفظ}} تامل ٻوليءَ مان نڪتل ڪيترائي لفظ ٻين ٻولين ۾ پڻ ملن ٿا. مثال طور، لسانيات جا محقق انگريزي ۽ ٻين يورپي ٻولين ۾ چانورن لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ «رائيس» (''rice'') جي اصل کي تامل لفظ «اَرِسي» (''arici''؛ {{lang|ta|அரிசி}}) سان ڳنڍين ٿا. هن تجويز موجب اهو لفظ لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح ۾ تامل مان [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۾ داخل ٿيو ۽ آخرڪار [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ «اوروزا» (''óruza''؛ {{lang|el|όρυζα}}) جي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Rabin436">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies''، ص 436.</ref> دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ ٻيو نمايان لفظ «اورينج» (''orange'')، يعني نارنگي، آهي. هن لفظ جي اشتقاقي اصل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] سان ڳنڍيل آهي، پر ضروري ناهي ته اهو سڌو سنئون تامل مان ورتل هجي. اهو لفظ [[سنسڪرت]] جي «نارنگ» (''{{IAST|nāraṅga}}'') وسيلي هڪ قديم دراوڙي لفظ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو تامل لفظ «نارتنگڪائي» (''{{transliteration|ta|ISO|nārttaṅkāy}}'')، يعني «خوشبودار ميوو»، سان لاڳاپيل آهي. وڏي نانگ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ «ايناڪونڊا» (''anaconda'') جي اصل بابت هڪ تجويز اها پڻ آهي ته اهو تامل لفظ «اَنائيڪونڊا» (''{{transliteration|ta|ISO|anaikkonda}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «هاٿيءَ کي ماري ڇڏيندڙ» آهي.<ref>[https://www.etymonline.com/word/anaconda "Origin and Meaning of Anaconda"]. ''Online Etymology Dictionary''.</ref> [[تامل ٻوليءَ مان نڪتل لفظ|انگريزيءَ ۾ تامل مان ورتل لفظن]] جا ڪجهه ٻيا مثال هيٺ ڏجن ٿا: * '''چروٽ''' (''cheroot'') — تامل لفظ «چُرُٽُ» (''{{transliteration|ta|ISO|curuṭṭu}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «ويڙهيل» يا «ويڙهي گول ڪيل» آهي.<ref name="OED">{{Citation |url=http://dictionary.oed.com |title=Oxford English Dictionary Online |access-date=14 April 2007 |work=Oxford English Dictionary}}</ref> * '''مينگو''' (''mango'') — انب لاءِ استعمال ٿيندڙ انگريزي لفظ، جيڪو تامل لفظ «مانگائي» (''{{transliteration|ta|ISO|māṅgāy}}'') مان نڪتل آهي.<ref name="OED"/> * '''مليگاٽاوني''' (''mulligatawny'') — هڪ قسم جي مصالحيدار سوپ جو نالو، جيڪو تامل لفظن «مِلَگُ تَنّير» (''{{transliteration|ta|ISO|miḷaku taṇṇīr}}'') مان نڪتل آهي، جن جي لفظي معنيٰ «مرچن وارو پاڻي» آهي. * '''پاريه''' (''pariah'') — تامل لفظ «پرائيار» (''{{transliteration|ta|ISO|paṟaiyar}}'') مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ مخصوص سماجي برادريءَ جو نالو آهي. انگريزيءَ ۾ هي لفظ پوءِ سماجي طور ڌڪاريل يا خارج ڪيل شخص جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. * '''ڪري''' (''curry'') — تامل لفظ «ڪَري» (''{{transliteration|ta|ISO|kaṟi}}'') مان نڪتل آهي، جيڪو کاڌي يا مصالحيدار ڀاڄيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="oed-curry">"curry, n.²", ''The Oxford English Dictionary''، ٻيو ڇاپو، 1989ع. OED Online، Oxford University Press، 14 آگسٽ 2009ع.</ref> * '''ڪيٽاماران''' (''catamaran'') — تامل لفظن «ڪٽُ مَرَم» (''{{transliteration|ta|ISO|kaṭṭu maram}}'') مان نڪتل آهي، جن جي لفظي معنيٰ «پاڻ ۾ ٻڌل ڪاٺ جا ٿڙ» آهي. هي لفظ اصل ۾ اهڙي ٻيڙي يا ترندڙ وسيلي لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪو ڪاٺ جي ٿڙن کي گڏ ٻڌي ٺاهيو ويندو هو.<ref name="OED"/> * '''ڪانجي''' (''congee'') — تامل لفظ «ڪَنجي» (''{{transliteration|ta|ISO|kañji}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «چانورن جي رٻ» يا «چانورن مان تيار ڪيل پتلو دليو» آهي.<ref>{{citation |title=congee |url=http://en.academic.ru/dic.nsf/mwc/12703/congee |website=academic.ru}}</ref> == نموني جو متن == هيٺ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو ادبي تامل ۾ هڪ نمونو ڏنو ويو آهي. پهرين سٽ ۾ اصل [[تامل رسم الخط]]، ٻي سٽ ۾ تامل جي رومن نقل حرفي، ٽين سٽ ۾ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] موجب اچار ۽ چوٿين سٽ ۾ لفظ بہ لفظ گرامري معنيٰ ڏنل آهي. آخر ۾ آرٽيڪل جو مڪمل سنڌي ترجمو شامل آهي. {{fs interlinear|lang=ta|indent=2|italics3=yes |'''உறுப்புரை''' '''1:''' மனிதப் பிறவியினர் சகலரும் சுதந்திரமாகவே பிறக்கின்றனர்; அவர்கள் மதிப்பிலும், உரிமைகளிலும் சமமானவர்கள், அவர்கள் நியாயத்தையும் மனசாட்சியையும் இயற்பண்பாகப் பெற்றவர்கள். அவர்கள் ஒருவருடனொருவர் சகோதர உணர்வுப் பாங்கில் நடந்துகொள்ளல் வேண்டும். |'''Uṟuppurai''' '''1:''' Maṉitap piṟaviyiṉar cakalarum cutantiramākavē piṟakkiṉṟaṉar; avarkaḷ matippilum, urimaikaḷilum camamāṉavarkaḷ, avarkaḷ niyāyattaiyum maṉaccāṭciyaiyum iyaṟpaṇpākap peṟṟavarkaḷ. Avarkaḷ oruvaruṭaṉoruvar cakōtara uṇarvup pāṅkil naṭantukoḷḷal vēṇṭum. |'''urupːurai''' '''ond̺rʉ''' mənid̪ə piriʋijinər səgələrum sud̪ən̪d̪irəmaːgəʋeː pirəkːin̺d̺ranər əvərgəɭ məd̪ipːilum uriməigəɭilum səməmaːnəʋərgəɭ əvərgəɭ nijaːjatːəijum mənətt͡ʃaːʈt͡ʃijəijum ijərpəɳbaːgə pet̺rəʋərgəɭ əvərgəɭ oruʋəruɖənoruʋər sagoːdəɾə uɳərʋɨ paːŋgil nəɖən̪d̪ʉkoɭɭəl veːɳɖum |'''آرٽيڪل''' '''1:''' انسان سڀئي آزاد نموني پيدا ٿين ٿا. اهي حقن ۽ عزت ۽ وقار ۾ برابر آهن. انهن کي فطري طور عقل ۽ ضمير حاصل آهن. انهن کي هڪ ٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي تحت ورتاءُ ڪرڻ گهرجي. |'''آرٽيڪل 1:''' سڀ انسان آزاد پيدا ٿين ٿا ۽ عزت، وقار ۽ حقن جي لحاظ کان برابر آهن. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن. تنهنڪري کين هڪ ٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان پيش اچڻ گهرجي. }} == پڻ ڏسو == * [[انهن ملڪن جي فهرست جتي تامل سرڪاري ٻولي آهي]] * [[قديم ترين تحريري ثبوت موجب ٻولين جي فهرست]] * [[تامل ڪي بورڊ]] * [[شهرن موجب تامل آبادي]] * [[ملڪن موجب تامل آبادي]] * [[ٻين ٻولين ۾ تامل مان ورتل لفظ]] * [[تامل مختصر نويسي]] * [[جاگرافيائي لسانيات]] * [[ٻولين جي جاگرافي]] == وڌيڪ مطالعو == {{refbegin}} * [[يوهان فلپ فابريشس|فابريشس، يوهان فلپ]] (1933ع ۽ 1972ع)، [https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/fabricius/ ''Tamil and English Dictionary'']. هيءَ لغت جي. پي. فابريشس جي ''Malabar-English Dictionary'' تي ٻڌل آهي. ان جي ٽئين ۽ چوٿين ڇاپي کي ڊيوڊ بيڪسيل نظرثاني ڪري وڌيڪ وسيع ڪيو. Evangelical Lutheran Mission Publishing House، ترانڪيبار. هيءَ لغت «ترانڪيبار لغت» جي نالي سان پڻ مشهور آهي. * {{Citation |last=Freeman |first=Rich |date=February 1998 |title=Rubies and Coral: The Lapidary Crafting of Language in Kerala |journal=The Journal of Asian Studies |volume=57 |issue=1 |pages=38–65 |doi=10.2307/2659023 |jstor=2659023 |s2cid=162294036 |doi-access=free}} * {{Citation |last=Keane |first=Elinor |year=2004 |title=Tamil |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=1 |pages=111–116 |doi=10.1017/S0025100304001549 |doi-access=free}} {{refend}} == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{InterWiki|code=ta}} * [https://www.britannica.com/topic/Tamil-language تامل ٻولي] — ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' * [https://tamilnation.org/literature/index.htm تامل ٻولي ۽ ادب] * {{Wiktionary-inline|Category:Tamil language|تامل ٻولي}} * {{Wikibooks inline|links=Tamil language}} * {{Wikivoyage inline|Tamil|تامل ٻولي}} {{navboxes |list = {{Tamil language}} {{Tamil Nadu}} {{Dravidian languages}} {{Languages of India}} {{Languages of Singapore}} {{Languages of South Africa}} {{Languages of Sri Lanka}} {{Languages of Bahrain}} {{Languages spoken in Kerala}} {{Languages of Malaysia}} {{Languages of Mauritius}} }} {{Portal bar|Tamils|India}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:تامل ٻولي}} [[زمرو:تامل ٻولي| ]] [[زمرو:الحاقي ٻوليون]] [[زمرو:هندستان جون ڪلاسيڪي ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:آنڌرا پرديش جون ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪرناٽڪ جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪيرالا جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:پڊوچيري جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:تامل ناڊو جون ٻوليون]] [[زمرو:تلنگانا جون ٻوليون]] [[زمرو:هندستان جون سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ترتيب واريون ٻوليون]] [[زمرو:پهرين هزاري قبل مسيح کان تصديق ٿيل ٻوليون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپ رکندڙ مضمون]] [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] t04pgm5qea0slwh8iblepr7c0xsii6e 429609 429608 2026-11-08T02:16:11Z Intisar Ali 8681 /* */ 429609 wikitext text/x-wiki {{Short description|دراوڙي ٻولي}} {{distinguish|تاميلو ٻولي}} {{pp-move}} {{protection padlock|small=yes}} {{Infobox language | name = تامل | nativename = {{langx|ta|தமிழ்|Tamiḻ|label=none}} | pronunciation = {{IPA|ta|t̪amiɻ||CleanedTamil.ogg|help=}} | states = {{ubl | [[هندستان]] | [[سري لنڪا]] | [[مالديپ]] | [[ملائيشيا]] | [[سنگاپور]] | [[موريشس]] }} | region = * [[هندستان]] ** [[تامل ناڊو]] ** [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]] ([[پڊوچيري ضلعو]] ۽ [[ڪارائيڪل ضلعو]]) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪ]] (ڏاکڻو حصو) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏاکڻو حصو) ** [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]<ref name="Talbot 2001 27–37">{{Harvnb|Talbot|2001|pp=27–37}}</ref> * [[سري لنڪا]] ** [[اتر صوبو، سري لنڪا]] ** [[اوڀر صوبو، سري لنڪا]] ** [[وچ صوبو، سري لنڪا]] * [[مالديپ]] ** [[گراوارو، ڪافو اٽول|گراوارو]] (هاڻي ناپيد) | ethnicity = * [[تامل قوم]] * [[سري لنڪا جا مور]] | speakers = [[مادري ٻولي|پهرين ٻولي]]: {{sigfig|78.721340|2}} ملين | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[ٻي ٻولي|ٻي ٻولي]]: {{sigfig|7.623000|2}} ملين (2011ع)<ref name="Ethnologue28|tam"/><br/>مجموعي طور: {{sigfig|86.344340|2}} ملين (2011–2019ع)<ref name="Ethnologue28|tam"/> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي دراوڙي | fam3 = [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي دراوڙي پهريون]] | fam4 = تامل–[[ڪناڊا جا لهجا|ڪناڊا]] | fam5 = تامل–[[ڪوٽا ٻولي|ڪوٽا]] | fam6 = تامل–[[ٽوڊا ٻولي|ٽوڊا]] | fam7 = تامل–ايرولا | fam8 = تامل–[[ڪوڊاوا ٻولي|ڪوڊاوا]]–[[اورالي ٻولي|اورالي]] | fam9 = [[تامل جهڙيون ٻوليون|تامل]]–[[مليالم جهڙيون ٻوليون|مليالم]] | fam10 = [[تامل جهڙيون ٻوليون|تامل جهڙيون]] | fam11 = تامل–[[پاليان ٻولي|پاليان]] | ancestor = [[قديم تامل ٻولي]] | ancestor2 = [[وچئين دور جي تامل ٻولي]] | script = {{ubl | [[تامل رسم الخط]] | [[تامل براهمي رسم الخط]] (تاريخي) | [[گرانٿا رسم الخط]] (تاريخي) | [[وٽيلوتو رسم الخط]] (تاريخي) | [[پلووا رسم الخط]] (تاريخي) | [[ڪوليلوتو رسم الخط]] (تاريخي) | [[عربي رسم الخط]] ([[اروي]]) | [[لاطيني رسم الخط]] (غير رسمي) | [[تامل بريل]] ([[ڀارتي بريل]]) }} | nation = * [[هندستان جون سرڪاري ٻوليون|هندستان]] ** [[تامل ناڊو]]<ref name="TN">{{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref> ** [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]]<ref>{{citation |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India: 50th report (delivered to the Lokh Sabha in 2014) |page=155 |publisher=National Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=8 June 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |df=dmy-all}}</ref> * [[سري لنڪا جون ٻوليون|سري لنڪا]]<ref>{{cite web |title=Official Languages Policy |url=http://www.languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en |website=languagesdept.gov.lk |publisher=Department of Official Languages |access-date=20 May 2021 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412193905/http://languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en |url-status=dead}}</ref> * [[سنگاپور جون ٻوليون|سنگاپور]]<ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7.</ref> | minority = {{plainlist| * [[ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون|ڏکڻ آفريڪا]]{{efn|قانوني تحفظ حاصل ڪيل ٻولي}}<ref>{{citation |url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions |title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher=South African Government |website=www.gov.za}}</ref> * [[ملائيشيا جون ٻوليون|ملائيشيا]]<ref name="MS">{{citation |title=School languages |url=http://www10.gencat.net/pres_casa_llengues/AppJava/frontend/llengues_detall_print.jsp?id=632&idioma=5 |url-status=dead |publisher=LINGUAMON |access-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150902021816/http://www10.gencat.net/pres_casa_llengues/AppJava/frontend/llengues_detall_print.jsp?id=632&idioma=5 |archive-date=2 September 2015}}</ref> }} | agency = '''[[هندستان]]''' * [[ڪلاسيڪي تامل جو مرڪزي ادارو]] * [[تامل ترقي ۽ اطلاعات کاتو، تامل ناڊو]] * [[تامل اڀياس جو بين الاقوامي ادارو]] * [[تامل يونيورسٽي]] * [[عالمي تامل سنگم]] '''[[سري لنڪا]]''' * [[سرڪاري ٻولين جو کاتو، سري لنڪا]] '''[[سنگاپور]]''' * [[تامل ٻولي ڪائونسل]] '''[[ملائيشيا]]''' * [[ملائيشيا جي تامل ٻوليءَ جي معياربندي ڪائونسل]] '''[[ڪئناڊا]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]]''' * [[اتر آمريڪا جي تامل سنگمن جي وفاق]] | iso1 = ta | iso2 = tam | iso3 = tam | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = [[تامل رسم الخط]] ۾ «تامل» لفظ | image_class = skin-invert-image | map = Idioma tamil.png | mapcaption = | map_class = skin-invert-image | dia1 = [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|ايلام]] | dia2 = [[ملائيشيائي تامل|مليسيت]] | dia3 = [[بنگلور جي تامل لهجا|بوناگور]] | dia4 = [[آئينگر تامل|آئينگر]] | dia5 = [[ڪونگو تامل|ڪونگو]] | dia6 = [[مدراس باشائي|چنائي]] | dia7 = [[مدورائي تامل|مدورائي]] | dia8 = [[ترونيلويلي تامل|ترونيلويلي]] | dia9 = [[سري لنڪا جو هندستاني تامل لهجو|اسٽيٽ]] | dia10 = [[وچولو تامل لهجو|وچولو]] | dia11 = [[برهمڻ تامل|برهمڻ]] | dia12 = [[اروي]] | dia13 = [[ملابار تامل رابطي جي ٻولي|ملابار]] {{Extinct}} | notice = IPA | sign = [[اشارتي تامل]] | glotto = tami1289 | glottorefname = Tamil }} {{Contains special characters|Indic}} {{Tamil transliteration}} '''تامل'''{{efn|انگريزي اچار: {{IPAc-en|ˈ|t|æ|m|ɪ|l|,_|ˈ|t|ɑː|m|-}} {{respell|TAM|il|,_|TAHM|-}}.<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj. |url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil |website=OED Online |publisher=Oxford University Press |access-date=24 January 2023}}</ref>}} (تامل: {{lang|ta|தமிழ்}}؛ رومن نقل حرفي: ''{{Transliteration|ta|ISO|Tamiḻ}}''؛ اچار: {{IPA|ta|t̪amiɻ|pron|ta-தமிழ்.oga}}) [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي [[تامل قوم|تامل ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي. تامل ڳالهائيندڙن جي آبادي خاص طور [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] وارن علائقن، ۽ [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اتر]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀر]] صوبن ۾ مرڪوز آهي. تامل دنيا جي انهن [[ڪلاسيڪي ٻولي|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ آهي، جن جي استعمال ۽ ادبي روايت جو تسلسل تمام ڊگهي عرصي کان برقرار رهيو آهي.<ref name="Circulation and the Historical Geog">{{citation |last=Stein |first=B. |title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country |journal=The Journal of Asian Studies |volume=37 |issue=1 |year=1977 |pages=7–26 |jstor=2053325 |doi=10.2307/2053325 |s2cid=144599197}}</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}</ref> هن ٻوليءَ جا تحريري ثبوت لڳ ڀڳ [[300 ق م|300 قبل مسيح]] کان ملن ٿا.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246 |s2cid=162291987}}</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/palani-excavation-triggers-fresh-debate/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> قديم دور ۾ ڏکڻ هندستان جي سامونڊي واپارين لاءِ تامل هڪ اهم [[رابطي جي ٻولي]] (''Lingua franca'') هئي. [[تامل لکتون|تامل لکتن]] جا آثار [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] کان ٻاهر پڻ مليا آهن، جن ۾ [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] شامل آهن. تامل جي ادبي تاريخ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. ان جي قديم ادبي روايت ۾ [[سنگم ادب]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جنهن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ نظم شامل آهن. تامل رسم الخط جي ارتقا [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] مان ٿي. بعد ۾ [[وٽيلوتو رسم الخط]] پڻ استعمال ٿيندو رهيو، تان جو موجوده تامل رسم الخط کي معياري صورت ڏني وئي. تامل جو گرامري نظام پنهنجي الڳ خصوصيتن سبب نمايان آهي. هن ٻوليءَ جي [[الحاقي صرفيات]] (''Agglutinative morphology'') ۾ مختلف لاحقا لفظن سان ڳنڍي پيچيده لفظي صورتون ٺاهي سگهجن ٿيون. تامل [[هندستان]] جي رياست [[تامل ناڊو]] ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. اها [[سري لنڪا]] ۽ [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[تامل پرديسي برادريون|تامل ڳالهائيندڙ پرديسي برادريون]] دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ آباد آهن. 2004ع ۾ [[هندستان جي حڪومت|هندستان جي مرڪزي حڪومت]] تامل کي ملڪ جي پهرين [[هندستان جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06 |title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school |url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/ |access-date=2025-03-02 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == درجابندي == {{مک|دراوڙي ٻوليون}} '''[[تامل ٻولي|تامل]]'''، [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. دراوڙي ٻوليون لڳ ڀڳ 26 ٻولين تي مشتمل هڪ لساني خاندان آهي، جنهن جون ٻوليون بنيادي طور [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جون مقامي ٻوليون آهن.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> تامل کي [[تامل ٻوليون|تامل ٻولين جي ذيلي خاندان]] جو حصو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ خود تامل کان علاوه لڳ ڀڳ 35 نسلي ۽ لساني گروهن جون ٻوليون شامل آهن.<ref>Perumal, A. K. (2005). ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref> انهن ۾ [[ايرولا ٻولي|ايرولا]] ۽ [[ييروڪولا ٻولي|ييروڪولا]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن (ڏسو: [[اٿنولاگ]]). تامل جي سڀ کان ويجهي وڏي لاڳاپيل ٻولي [[مليالم ٻولي|مليالم]] آهي. انهن ٻنهي ٻولين ۾ لساني علحدگيءَ جو عمل لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |year=2010 |publisher=Elsevier |page=297}}</ref> جيتوڻيڪ تامل ۽ مليالم جي وچ ۾ موجود ڪيترائي فرق ظاهر ڪن ٿا ته اولهه واري لهجي جي علحدگيءَ جون پاڙون قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿيون،<ref name="malayalamorigin">{{cite journal |last=Menon |first=A. G. |title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster *ṉt |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=53 |page=87 |doi=10.1017/S0041977X00021285 |s2cid=131480876}}</ref> پر مليالم جي هڪ الڳ ۽ خودمختيار ٻوليءَ جي صورت ۾ ارتقا جو عمل تيرهين يا چوڏهين صدي عيسويءَ تائين مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970|p=21}}</ref> ان کان علاوه [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] پڻ تامل سان نسبتاً ويجهو لساني تعلق رکي ٿي ۽ قديم تامل جي رسمي صورت سان ڪجهه بناوٽي ۽ لساني خصوصيتون مشترڪ رکي ٿي. جيتوڻيڪ ڪنڙ ۽ تامل جي وچ ۾ ڪيترائي فرق موجود آهن، پر ڪنڙ پنهنجي قديم لساني پاڙن جون ڪيتريون ئي خصوصيتون اڃا تائين محفوظ رکيون آهن. هندستان جي ڏاکڻين ٻولين جي خاندان سان تعلق رکڻ ۽ هندستان جي اترين علائقن جي نسبتاً ويجهو هجڻ سبب ڪنڙ ۾ پڻ، مليالم وانگر، [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. تامل ۾ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ ڪنڙ ۾ ٿوري يا ڪنهن خاص تبديليءَ کان سواءِ محفوظ رهيا آهن. ان مان ٻنهي ٻولين جي تاريخي ۽ لساني مشابهت ظاهر ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ جديد ڳالهائڻ جي طريقن ۾ تامل اندر مختلف تبديليون اچي چڪيون آهن.{{sfn|Mahadevan|2003}}{{page needed|date=July 2024}} == تاريخ == [[فائل:Civiltà_thamirabani,_reperti_da_adhichanallur,_02.jpg|thumb|left|[[چنائي جو سرڪاري عجائب گهر|چنائي جي سرڪاري عجائب گهر]] ۾ [[آديچنلور]] مان هٿ آيل آثار]] [[فائل:Keezhadi excavation.jpg|thumb|left|[[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ]]]] === ڏند ڪٿائي شروعات === [[فائل:Tamil Inscriptions.jpg|thumb|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي تامل براهمي لکت جي وضاحت؛ هيءَ لکت [[سنگم دور]] سان منسوب آهي، جنهن جو اندازي وارو زمانو 400 قبل مسيح کان 200ع تائين ڄاڻايو وڃي ٿو.]] هندو ڌرمي ڏند ڪٿا موجب، تامل ٻولي يا ان جي ديويءَ واري شخصي صورت، [[تامل تائي]]، يعني «ماءُ تامل»، ڀڳوان [[شو]] پيدا ڪئي هئي. [[مروگن]]، جنهن کي تاملن جو ديوتا سمجهيو وڃي ٿو، تنهن رشي [[اگستيه]] سان گڏجي اها ٻولي ماڻهن تائين پهچائي.{{sfn|Ramaswamy|1997|p=87}} === تاريخي شروعات === تامل، ٻين [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] وانگر، بنيادي طور [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] مان ارتقا ڪئي آهي. امڪان آهي ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ٽين هزاري قبل مسيح جي لڳ ڀڳ ڳالهائي ويندي هئي، ممڪن طور [[گوداوري درياهه]] جي هيٺئين طاس جي ڀرپاسي واري علائقي ۾. مادي آثارن مان اشارو ملي ٿو ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ هندستان جي [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل ثقافتي مجموعن سان وابسته هئا.<ref>{{Harvnb|Southworth|2005|pp=249–250}}</ref> محقق تامل ٻوليءَ جي دستاويزي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهائين ٿا: قديم تامل (300 قبل مسيح کان 700ع)، وچئين دور جي تامل (700ع کان 1600ع) ۽ جديد تامل (1600ع کان موجوده زماني تائين).<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref> === براهمي رسم الخط === [[ڀارت جي آثار قديمه جي سروي]] پاران هندستان ۾ دريافت ڪيل لڳ ڀڳ هڪ لک لکتن مان اٽڪل 60 هزار [[تامل ناڊو]] ۾ مليون آهن. انهن مان گهڻيون تامل ٻوليءَ ۾ آهن، جڏهن ته رڳو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو لکتون ٻين ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[سنسڪرت]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۾ آهن.<ref>{{cite news |title=Students get glimpse of heritage |work=The Hindu |date=22 November 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064346/http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-date=18 May 2006 |url-status=dead}}</ref> 2004ع ۾ [[آديچنلور]] مان مٽيءَ جي وڏن دفني ٿانون ۾ دفن ٿيل ڪيترائي انساني ڍانچا هٿ آيا، جن سان لاڳاپيل ڪجهه آثارن جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 696 قبل مسيح تائين ڄاڻائي وئي آهي. انهن مان ڪن ٿانون تي [[تامل براهمي رسم الخط]] ۾ لکتون پڻ مليون، جڏهن ته ڪجهه ٿانون ۾ اهڙا انساني ڍانچا هئا، جن کي تامل نسل سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Christy2019">{{cite journal |last=Christy |first=Agatha |year=2019 |title=A Study About Archaeological Survey in Adichanallur |journal=International Journal of Research in Engineering, Science and Management |volume=2 |pages=158–169 |url=https://www.ijresm.com/Vol.2_2019/Vol2_Iss11_November19/IJRESM_V2_I11_33.pdf}}</ref> 2017ع کان 2018ع جي وچ ۾ [[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ|ڪيزهادي]] مان 5,820 آثار هٿ آيا. انهن جا نمونا [[ميامي]]، [[فلوريڊا]] ۾ واقع بيٽا ايناليٽڪ اداري ڏانهن [[ايڪسيلريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري]] ذريعي عمر جي تعين لاءِ موڪليا ويا. تامل براهمي لکتن سان لاڳاپيل هڪ نموني بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اهو لڳ ڀڳ 580 قبل مسيح جو آهي.<ref>{{cite web |title=Keeladi |url=https://www.tnarch.gov.in/keeladi |website=Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu}}</ref><ref>{{cite web |last=Gershon |first=Livia |title=Archaeologists Unearth Ancient Dagger Linked to Enigmatic Indian Civilization |website=Smithsonian Magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/excavation-india-may-hold-clues-ancient-civilization-180978414/ |access-date=29 January 2022}}</ref> مؤرخ [[جان گائي]] موجب تامل، هندستان جي شروعاتي سامونڊي واپارين جي وچ ۾ رابطي جي گڏيل ٻولي هئي.<ref name="Scroll2015">{{cite web |title=Step aside, Gujaratis: Tamilians were India's earliest recorded maritime traders |website=Scroll.in |date=6 February 2015 |url=https://scroll.in/article/704603/Step-aside,-Gujaratis:-Tamilians-were-India's-earliest-recorded-maritime-traders}}</ref> [[براهمي رسم الخط]] ۾ لکيل تامل ٻوليءَ جون لکتون [[سري لنڪا]] ۾، ۽ واپاري شين تي [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ پڻ مليون آهن.<ref name="Egypt2007"/><ref name="Mahadevan2010">{{cite news |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=An epigraphic perspective on the antiquity of Tamil |work=The Hindu |date=24 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/An-epigraphic-perspective-on-the-antiquity-of-Tamil/article16265606.ece}}</ref> نومبر 2007ع ۾ قُصير القديم، جنهن کي قديم دور جي بندرگاهه [[ميوس هورموس]] سان سڃاتو وڃي ٿو، جي کوٽائيءَ مان پهرين صدي قبل مسيح جا مصري ٺڪر جا ٿانوَ مليا، جن تي قديم تامل براهمي لکتون موجود هيون.<ref name="Egypt2007">{{cite news |title=Tamil Brahmi script in Egypt |work=The Hindu |date=21 November 2007 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126154601/http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-date=26 November 2014 |access-date=5 January 2015}}</ref> [[بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل لفظ|بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل ڪجهه لفظن]] جا امڪاني مثال پڻ موجود آهن، جن کي 500 قبل مسيح کان اڳ واري زماني سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن کي تامل ٻوليءَ جي سڀ کان قديم ممڪن شاهدين مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Rabin438">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies'', p. 438.</ref> === قديم تامل === {{مک|قديم تامل ٻولي}} [[فائل:Mangulam inscription.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] لکت، جيڪا [[سنگم دور]] سان منسوب آهي؛ اندازي موجب 400 قبل مسيح کان 200ع تائين.]] قديم تامل ٻوليءَ جو دور ٽين صدي قبل مسيح کان اٺين صدي عيسويءَ تائين پکڙيل آهي. قديم تامل جا سڀ کان پراڻا لکيل آثار مختصر لکتن جي صورت ۾ ملن ٿا، جيڪي [[براهمي رسم الخط]] جي هڪ خاص صورت، يعني [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] ۾ لکيل آهن.<ref>{{Harvnb|Mahadevan|2003|pp=90–95}}</ref> قديم تامل جو سڀ کان پراڻو ڊگهو متن ''[[تولڪاپيم]]'' آهي، جيڪو تامل گرامر ۽ شاعريءَ جي اصولن بابت هڪ ابتدائي تصنيف آهي. ان جي سڀ کان پراڻن حصن جي تاريخ ٻي صدي قبل مسيح جي پوئين دور تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref> قديم تامل ادب جون ڪيتريون ئي ٻيون تخليقون پڻ محفوظ رهيون آهن. انهن ۾ 2,381 نظمن جو هڪ مجموعو شامل آهي، جنهن کي گڏيل طور [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. انهن نظمن جي تاريخ عام طور پهرين صدي قبل مسيح کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973"/> === وچئين دور جي تامل === {{مک|وچئين دور جي تامل ٻولي}} [[فائل:Tanjavur Tamil Inscription2.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[تنجاور]] ۾ [[برهديشور مندر]] تي [[چولا سلطنت|چولا دور]] جون لڳ ڀڳ 1000ع جون پٿر تي اُڪريل وچئين دور جي تامل لکتون، جيڪي [[وٽيلوتو رسم الخط]] سان لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.]] [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان [[وچئين دور جي تامل ٻولي|وچئين دور جي تامل]] ۾ تبديليءَ جو عمل عام طور اٺين صدي عيسويءَ تائين مڪمل ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Lehmann1998"/> هن تبديليءَ دوران ٻوليءَ جي آوازن ۽ گرامر ۾ ڪيتريون ئي اهم تبديليون آيون. صوتياتي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلين ۾ «آيتَم» (ஃ) نالي هڪ پراڻي صوتيي جو لڳ ڀڳ ختم ٿي وڃڻ،<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|p=194}}</ref> لثوي ۽ ڏندن وٽ ادا ٿيندڙ نڪ وارن آوازن جو پاڻ ۾ ضم ٿيڻ،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=132–133}}</ref> ۽ لثوي بندشي آواز جو هڪ رائي يا راءَ جهڙي آواز ۾ تبديل ٿيڻ شامل هو.<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|pp=213–215}}</ref> گرامر جي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلي حال زماني جي ظهور هئي. حال زمانو فعل «ڪِل» (''kil''؛ கில்) مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو، جنهن جي معنيٰ «ممڪن هجڻ» يا «واقع ٿيڻ» آهي. قديم تامل ۾ هي فعل ڪنهن عمل جي تمام ٿوري مدت تائين جاري رهڻ يا غير مستقل هجڻ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. عام طور اهو «ن» (''ṉ''؛ ன்) جهڙي زماني جي نشاندهي ڪندڙ عنصر سان گڏ استعمال ٿيندو هو. وچئين دور جي تامل ۾ هي استعمال اڳتي هلي حال زماني جي علامت «ڪِنرَ» (''kiṉṟa''؛ கின்ற) ۾ تبديل ٿيو، جنهن ۾ عمل جي نوعيت ۽ زماني جون پراڻيون علامتون گڏجي ويون.<ref>{{cite journal |last=Rajam |first=V. S. |title=The Duration of an Action—Real or Aspectual? The Evolution of the Present Tense in Tamil |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1985 |volume=105 |issue=2 |pages=277–291 |doi=10.2307/601707 |jstor=601707}} خاص طور صفحا 284–285.</ref> === جديد تامل === ''[[ننول]]'' اڄ به جديد ادبي تامل لاءِ معياري گرامر جي حيثيت رکي ٿو. ان ڪري جديد ادبي تامل جو بنياد جديد ڳالهائجندڙ تامل بدران تيرهين صديءَ جي وچئين دور واري تامل تي قائم آهي.<ref>{{Harvnb|Shapiro|Schiffman|1983|p=2}}</ref> ان جي ابتڙ، روزمره ڳالهائجندڙ تامل ۾ ڪيتريون ئي تبديليون آيون آهن. مثال طور، جديد تامل ۾ فعلن جي منفي گردان جو پراڻو طريقو استعمال کان ٻاهر ٿي ويو آهي.<ref>{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=100}}</ref> ان جي بدران نفيءَ جو اظهار لفظن جي صرفي بناوت يا جملي جي نحوي ترتيب ذريعي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Steever|2005|pp=107–108}}</ref> جديد ڳالهائجندڙ تامل ۾ صوتياتي تبديليون پڻ نظر اچن ٿيون. انهن ۾ خاص طور لفظ جي شروعاتي ۽ وچين هنڌن تي بلند مصوتن جي اچار ۾ هيٺاهينءَ ڏانهن لاڙو،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|p=125}}</ref> ۽ بندشي آوازن جي وچ ۾ يا بندشي ۽ رائي آوازن جي وچ ۾ ايندڙ مصوتن جو ختم ٿي وڃڻ شامل آهي.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=122–123}}</ref> يورپي ٻولين سان رابطي جو اثر تامل جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ ٻنهي صورتن تي پيو. لکيل تامل ۾ آيل تبديلين ۾ يورپي طرز جي بيهڪ وارين نشانين جو استعمال ۽ اهڙن وينجن جي ميلاپن جو رواج شامل آهي، جيڪي وچئين دور جي تامل ۾ جائز نه هئا. لکيل تامل جي نحوي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون، جن ۾ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ نون مددگار فعلن، وڌيڪ پيچيده جملن ۽ لفظن جي نسبتاً مقرر ترتيب جو ظهور شامل آهي. اها ترتيب ڪجهه لحاظ کان [[انگريزي ٻولي]] جي نحوي بناوت ۽ جملن ۾ مختلف جزن جي ڪردار سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kandiah |first=T. |title=Standard Language and Socio-Historical Parameters: Standard Lankan Tamil |journal=International Journal of the Sociology of Language |year=1978 |issue=16 |doi=10.1515/ijsl.1978.16.59 |s2cid=143499414}} خاص طور صفحا 65–69.</ref> 1578ع ۾ پورچوگالي عيسائي مبلغن قديم تامل رسم الخط ۾ ''[[تمبيرن ونڪم]]'' نالي دعائن جو ڪتاب شايع ڪيو. ان سان تامل هندستان جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي وئي، جنهن ۾ ڪتاب ڇاپيو ۽ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Madhavan |first=Karthik |title=Tamil saw its first book in 1578 |work=The Hindu |date=20 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece}}</ref> [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''[[تامل لغت]]'' هندستاني ٻولين جي شروعاتي وڏين لغتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite news |last=Kolappan |first=B. |title=Delay, howlers in Tamil Lexicon embarrass scholars |work=The Hindu |date=22 June 2014 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/delay-howlers-in-tamil-lexicon-embarrass-scholars/article6138747.ece |access-date=25 December 2014}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لساني پاڪيزگي]] جي هڪ مضبوط تحريڪ اڀري، جيڪا اڳتي هلي [[خالص تامل تحريڪ]] جي صورت اختيار ڪري وئي. هن تحريڪ جو مقصد تامل مان سنسڪرت سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Ramaswamy1997">{{Harvnb|Ramaswamy|1997}}</ref> هن تحريڪ کي ڪجهه [[دراوڙي سياسي جماعتون|دراوڙي سياسي جماعتن]] جي حمايت پڻ حاصل ٿي.{{sfn|Ramaswamy|1997}} ان جي نتيجي ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترن ئي لفظن جي جاءِ تي تامل جا متبادل لفظ رائج ڪيا ويا، جيتوڻيڪ سنسڪرت مان آيل ڪيترائي لفظ اڄ به تامل ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون.<ref>''India 2001: A Reference Annual 2001''. Research, Reference and Training Division، Publications Division، Ministry of Information and Broadcasting، Government of India، New Delhi.</ref> == جاگرافيائي ورڇ == [[تامل ٻولي]] [[ڀارت]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] ۾ رهندڙ اڪثريتي آباديءَ جي مکيه ٻولي آهي. ساڳيءَ طرح اها [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اترئين]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀرئين]] صوبن جي اڪثريتي آباديءَ جي پڻ بنيادي ٻولي آهي. ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪيرالا]]، [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]]، [[دهلي]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] ۾ پڻ اقليتي برادريون تامل ڳالهائين ٿيون. سري لنڪا جي ٻين علائقن، جهڙوڪ [[ڪولمبو]] ۽ [[وچيون صوبو، سري لنڪا|وچئين صوبي]] جي جابلو علائقن ۾ به تامل ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين [[ڪيرالا]] ۾ تامل يا ان جا مختلف لهجا انتظامي ڪمن، ادب ۽ عام ڳالهه ٻولهه ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين ڏکڻ [[آنڌرا پرديش]] جي [[چتور ضلعو|چتور]] ۽ [[نيلور ضلعو|نيلور]] ضلعن مان مليل لکتن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ جو وسيع استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="Talbot 2001 27–37"/> ڏهين کان چوڏهين صدي عيسويءَ دوران ڏکڻ [[ڪرناٽڪ]] جي [[ڪولار ضلعو|ڪولار]]، [[ميسور]]، [[مانڊيا]] ۽ [[بنگلورو]] جهڙن علائقن ۾ پڻ تامل ٻولي لکتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{Harvnb|Murthy|Rao|Veluthat|Bari|1990|pp=85–106}}</ref> هن وقت [[ملائيشيا]]، [[سنگاپور]]، [[فلپائن]]، [[ماريشس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[انڊونيشيا]]،<ref>{{Harvnb|Ramstedt|2004|p=243}}</ref> [[ٿائيلينڊ]]،<ref>{{Harvnb|Kesavapany|Mani|Ramasamy|2008|p=60}}</ref> [[ميانمار]]، [[برونائي]] ۽ [[ويٽنام]] ۾ تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون آباد آهن، جن مان گهڻن جا ابا ڏاڏا نوآبادياتي دور ۾ انهن ملڪن ڏانهن لڏي ويا هئا. انهن برادرين کي گڏيل طور [[پرڏيهي تامل برادريون|پرڏيهي تامل برادرين]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. ملائيشيا ۾ تامل، انگريزي، ملئي ۽ مينڊرين ٻولين سان گڏ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="TamilSchools">{{cite web |title=Tamil Schools |url=http://www.indianmalaysian.com/education.htm |website=Indianmalaysian.com |access-date=28 July 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Ghazali |first=Kamila |year=2010 |title=National Identity and Minority Languages |website=UN Chronicle |publisher=United Nations |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/national-identity-and-minority-languages |access-date=28 January 2021}}</ref> [[پاڪستان]] جي شهر [[ڪراچي]] ۾ پڻ [[پاڪستاني تامل|تامل ڳالهائيندڙن جي هڪ وڏي برادري]] موجود آهي. ان ۾ تامل ڳالهائيندڙ [[هندو ڌرم|هندو]]،<ref name="TNP">{{cite news |last=Shahbazi |first=Ammar |title=Strangers to Their Roots and Those Around Them |work=The News |date=20 March 2012 |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617043012/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-date=17 June 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="PHP">Sunny, Sanjesh (21 September 2010). [https://pakistanhindupost.blogspot.com/2010/09/picture-of-tamil-hindus-in-karachi.html Tamil Hindus in Karachi]. ''Pakistan Hindu Post''.</ref> [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[اسلام|مسلمان]] شامل آهن. انهن ۾ سري لنڪا مان لڏي آيل ڪجهه تامل ڳالهائيندڙ مسلمان پناهگير پڻ شامل آهن.<ref name="HBL">Raman, B. (15 July 2002). [http://www.thehindubusinessline.com/2002/07/15/stories/2002071500050800.htm Osama's shadow on Sri Lanka?]. ''The Hindu Business Line''.</ref> ڪراچي جي [[مدراسي پاڙو|مدراسي پاڙي]] واري آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 100 تامل هندو خاندان آباد هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهي خاندان تامل سان گڏ [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پڻ ڳالهائين ٿا ۽ پنهنجي تامل ٻوليءَ تي سٺي مهارت رکن ٿا.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Sumit |title=For Tamil cuisine, away in Pakistan |work=The Hindu |date=3 November 2018 |url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/for-tamil-cuisine-away-in-pakistan/article25414464.ece |access-date=12 July 2019}}</ref> [[ري يونيون]]، [[گيانا]]، [[فجي]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] ۾ پڻ ڪيترن ماڻهن جا نسلي ۽ خانداني لاڳاپا تامل آباديءَ سان آهن،<ref name="ucberkeleydiaspora">{{cite web |last=McMahon |first=Suzanne |title=Overview of the South Asian Diaspora |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327123838/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-date=27 March 2011 |access-date=23 April 2008}}</ref> پر انهن مان رڳو ٿورا ماڻهو اڄ به تامل ڳالهائين ٿا. [[ري يونيون]] ۾، جيڪو [[فرانس]] جي انتظام هيٺ آهي، ماضيءَ ۾ تامل ٻولي سکڻ ۽ عوامي هنڌن تي استعمال ڪرڻ تي پابندي هئي. هاڻي اتي شاگرد ۽ بالغ ماڻهو ٻيهر تامل ٻولي سکي رهيا آهن.<ref name="ucberkeleydiaspora1">{{cite web |last=Ghasarian |first=Christian |title=Indentured immigration and social accommodation in La Réunion |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511142452/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-date=11 May 2011 |access-date=8 January 2010}}</ref> تامل ٻولي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] مان لڏي ويل ماڻهن ۽ انهن جي اولاد پاران [[ڪئناڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل عرب امارات]]، [[برطانيا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. انهن ملڪن ۾ [[ڪئناڊا ۾ تامل برادري|ڪئناڊائي تامل]]، [[آمريڪا ۾ تامل برادري|آمريڪي تامل]]، [[برطانيا ۾ تامل برادري|برطانوي تامل]] ۽ [[آسٽريليا ۾ تامل برادري|آسٽريلوي تامل]] برادرين جو وجود تامل ٻوليءَ جي عالمي پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو. == حيثيت == {{پڻ ڏسو|تامل ڳالهائيندڙن جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون}} === سرڪاري حيثيت === <gallery> File:Raja (elephant) in Sri Lankan Rupee bank notes.JPG|سري لنڪا جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. File:Mauritius currency.jpg|[[ماريشس]] جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها ملڪ جي سڃاتل اباڻين ٻولين مان هڪ آهي. File:India new 500 INR, MG series, 2016, reverse.jpg|ڀارتي ڪرنسي نوٽن جي ٻولين واري خاني ۾ تامل، درج ڪيل 15 ٻولين مان هڪ آهي. اها [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ پڻ شامل آهي ۽ [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. </gallery> [[فائل:CEY-23-Government of Ceylon-5 Rupees (1929).jpg|thumb|1929ع ۾ سيلون، يعني موجوده سري لنڪا، جي حڪومت پاران جاري ڪيل پنج رپين جو ڪرنسي نوٽ.]] [[تامل ٻولي]] ڀارت جي رياست [[تامل ناڊو]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ شامل 22 تسليم ٿيل ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="Eight">{{cite web |title=Eighth Schedule |url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S8.pdf |publisher=Government of India |access-date=5 December 2023}}</ref> اها [[پڊوچيري]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] جهڙن ڀارتي مرڪزي انتظام هيٺ علائقن ۾ پڻ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Ramamoorthy |first=L. |title=Multilingualism and Second Language Acquisition and Learning in Pondicherry |website=Language in India |date=February 2004 |url=http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html |access-date=16 August 2007}}</ref><ref>{{cite web |last=Sunwani |first=Vijay K. |title=Amazing Andamans and North-East India: A Panoramic View of States, Societies and Cultures |website=Language in India |date=February 2007 |url=http://www.languageinindia.com/feb2007/northeasternstates.pdf |access-date=16 August 2007}}</ref> تامل [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[سري لنڪا]] ۾ تامل، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] سان گڏ سرڪاري ۽ قومي ٻوليءَ جي حيثيت رکي ٿي.<ref name="languagesdept">{{cite web |title=Department of Official Languages |publisher=Government of Sri Lanka |url=http://www.languagesdept.gov.lk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106094214/http://www.languagesdept.gov.lk/%20 |archive-date=6 January 2019 |url-status=dead |access-date=13 September 2012}}</ref> ڀارت جي رياست [[هرياڻا]] ۾ هڪ زماني ۾ تامل کي نالي ماتر ٻي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي هئي. چيو وڃي ٿو ته اهو فيصلو [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] سان سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڪيو ويو هو، جيتوڻيڪ هرياڻا ۾ تامل ڳالهائيندڙن جي ڪنهن نمايان آباديءَ جو ثبوت موجود نه هو. 2010ع ۾ تامل جي جاءِ تي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي اها حيثيت ڏني وئي.<ref>{{cite news |last=Bharadwaj |first=Ajay |title=Punjabi edges out Tamil in Haryana |work=DNA India |date=7 March 2010 |url=http://www.dnaindia.com/india/1356124/report-punjabi-edges-out-tamil-in-haryana}}</ref> ان کان علاوه، [[ڀارت جي حڪومت]] آڪٽوبر 2004ع ۾ قديم ۽ ڪلاسيڪي ٻولين کي قانوني طور خاص حيثيت ڏيڻ جو انتظام متعارف ڪرايو. ڪيترين تامل تنظيمن جي حمايت سان هلندڙ سياسي مهم کان پوءِ تامل ڀارت جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي، جنهن کي باضابطه طور [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] تسليم ڪيو ويو.<ref name="dmkpolitics2">{{cite news |last=Dutta |first=Sujan |title=Classic case of politics of language |work=The Telegraph |date=28 September 2004 |url=http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-url=https://archive.today/20130203214540/http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-date=3 February 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="historyofdemand">{{cite magazine |last=Viswanathan |first=S. |title=Recognising a classic |magazine=Frontline |date=October 2004 |url=https://frontline.thehindu.com/static/html/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926212522/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-date=26 September 2007}}</ref> ان وقت جي ڀارتي صدر [[عبدالڪلام]]، جيڪو پاڻ به تامل هو، 6 جون 2004ع تي [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي ٻنهي ايوانن جي گڏيل اجلاس ۾ تامل کي ڪلاسيڪي ٻوليءَ جي حيثيت ڏيڻ بابت اعلان ڪيو. ان کان پوءِ سيپٽمبر 2004ع ۾ ان فيصلي بابت خبرون سامهون آيون ۽ آڪٽوبر ۾ اها حيثيت باضابطه طور منظور ڪئي وئي.<ref name="LanguageInIndia">{{cite journal |last=Thirumalai |first=M. S. |title=Tradition, Modernity and Impact of Globalization – Whither Will Tamil Go? |journal=Language in India |volume=4 |date=November 2004 |url=http://www.languageinindia.com/nov2004/tamilglobalization1.html |access-date=17 November 2007}}</ref><ref name="BBCClassical">{{cite news |title=India sets up classical languages |work=BBC News |date=17 September 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3667032.stm}}</ref><ref>{{cite news |title=Sanskrit to be declared classical language |work=The Hindu |date=28 October 2005 |url=https://web.archive.org/web/20051030050314/http://www.hindu.com/2005/10/28/stories/2005102809281200.htm}}</ref> === تعليم === [[ملائيشيا]] ۾ 543 سرڪاري پرائمري اسڪول اهڙا آهن، جن ۾ تعليم مڪمل طور [[ملائيشيا ۾ تامل ميڊيم پرائمري اسڪول|تامل ٻوليءَ جي ذريعي]] ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Language Shift in the Tamil Communities of Malaysia and Singapore: The Paradox of Egalitarian Language Policy |publisher=University of Pennsylvania |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/540/handouts/sparadox/sparadox.html |access-date=13 September 2012}}</ref> [[ميانمار]] ۾ پڻ تامل ميڊيم اسڪول قائم ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون آهن، ته جيئن اتي لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال اڳ آباد ٿيندڙ تامل برادريءَ جي اولاد کي مڪمل طور پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم ملي سگهي.<ref name="bbcmyanmar">{{cite news |title=Myanmar's Tamils seek to protect their identity |work=BBC News |date=6 March 2014 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25438275}}</ref> [[ڪئناڊا]] ۾ ڪجهه مقامي اسڪول بورڊن ۽ وڏين يونيورسٽين ۾ تامل ٻولي هڪ تعليمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي. [[ڪئناڊا جي پارليامينٽ]] جنوري مهيني کي «تامل ورثي جو مهينو» قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Statement by the Prime Minister of Canada on Thai Pongal |publisher=Government of Canada |date=13 January 2017 |url=http://www.pm.gc.ca/eng/news/2017/01/14/statement-prime-minister-canada-thai-pongal}}</ref><ref>{{cite news |title=Canada officially declares pride in its Tamils, passes Bill calling for Tamil Heritage Month |work=The News Minute |date=8 October 2016 |url=http://www.thenewsminute.com/article/canada-officially-declares-pride-its-tamils-passes-bill-calling-tamil-heritage-month-51059 |access-date=6 August 2017}}</ref> [[ڏکڻ آفريڪا جو آئين|ڏکڻ آفريڪا جي آئين]] جي پهرين باب جي آرٽيڪل 6(ب) تحت تامل ٻوليءَ کي خاص تحفظ ۽ واڌاري جي حيثيت حاصل آهي. اها [[ڪوازولو ناتال]] صوبي جي اسڪولن ۾ هڪ مضمون طور پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of South Africa |publisher=Constitutional Court of South Africa |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064102/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-date=18 May 2006 |access-date=5 August 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Five Indian languages reinstated as official subjects in South African schools |work=Jagran Josh |date=21 March 2014 |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1 |access-date=6 August 2017}}</ref> تازن سالن ۾ [[فرانس جا سمنڊ پار علائقا|فرانس جي سمنڊ پار کاتي]] [[ري يونيون]] جي اسڪولن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ کي پڙهائيءَ جي هڪ مضمون طور متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Srivatsa |first=Sharath S. |title=For these islanders, a reunion with Tamil |work=The Hindu |date=8 January 2017 |url=https://www.thehindu.com/news/national/For-these-islanders-a-reunion-with-Tamil/article17009446.ece |access-date=6 August 2017}}</ref> === عوامي ابلاغ جا ذريعا === {{پڻ ڏسو|تامل سئنيما}} تامل ٻوليءَ ۾ ڇپجندڙ اخبارون ۽ ٻيا اشاعتي ذريعا وڏي پيماني تي موجود آهن. 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون. تامل ٻوليءَ ۾ ڊجيٽل ابلاغي مواد پڻ وڏي مقدار ۾ موجود آهي، جنهن ۾ خاص طور فلمون نمايان حيثيت رکن ٿيون.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == لهجا == [[فائل:Jambai Tamil Brahmi.jpg|thumb|upright=1.81|[[تامل ناڊو]] جي [[ولپورم ضلعو|ولپورم ضلعي]] ۾ [[تروڪوئيلور]] ڀرسان [[اٿيمان نيدومان انجي]] سان لاڳاپيل جمبائي جي تامل براهمي لکت، جيڪا شروعاتي [[تامل سنگم دور|سنگم دور]] سان منسوب ڪئي وئي آهي (لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح).]] {{Listen | type = speech | header = | filename = Oppaari Song.ogg | title = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ «اوپاري» گيت | description = «اوپاري» موت جي موقعي تي عورتن پاران ڳايو ويندڙ سوڳوار گيت آهي. هن رڪارڊنگ ۾ هڪ ماءُ پنهنجي پٽ جي وفات تي ڏک ۽ ماتم جو اظهار ڪري ٿي. | filename2 = Ta-ponnagaram.ogg | title2 = پدومائي پيتن جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» | description2 = [[پدومائي پيتن]] جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» جي آڊيو رڪارڊنگ، جنهن ۾ ٻين ٻولين مان ورتل ڪجهه لفظن جا مثال پڻ ملن ٿا. }} === علائقائي فرق === {{پڻ ڏسو|سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا ۾ هندستاني تامل لهجو}} [[تامل ٻولي]] جي [[سماجي لسانيات|سماجي لسانياتي]] صورتحال جي هڪ اهم خصوصيت [[دو سطحي لساني استعمال]] (''Diglossia'') آهي. ان مان مراد هڪ ئي ٻوليءَ جي ٻن الڳ صورتن جو استعمال آهي، جن ۾ هڪ اعليٰ يا رسمي صورت ۽ ٻي عام يا غير رسمي صورت هوندي آهي. انهن صورتن جو استعمال سماجي ۽ معاشي حيثيت سميت مختلف سماجي حالتن موجب بدلجي سگهي ٿو.<ref>Arokianathan, S. [http://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html Writing and Diglossic: A Case Study of Tamil Radio Plays]. [https://web.archive.org/web/20070928092717/https://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html محفوظ ڪيل نسخو]، 28 سيپٽمبر 2007ع.</ref><ref>{{cite journal |last1=Steever |first1=S. B. |last2=Britto |first2=F. |title=Diglossia: A Study of the Theory, with Application to Tamil |journal=Language |year=1988 |volume=64 |issue=1 |pages=152–155 |doi=10.2307/414796 |jstor=414796}}</ref> تامل ٻوليءَ جا مختلف لهجا بنيادي طور هڪ ٻئي کان انهن صوتياتي تبديلين ۽ آوازن جي ڦيرڦار سبب مختلف آهن، جيڪي [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان ارتقا دوران پيدا ٿيون. مثال طور، «هتي» لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ قديم ادبي تامل يا «سينتامل» (''Centamil'') ۾ «اِنگُ» (''iṅku'') آهي، جيڪو [[ڪوئمبتور]] جي [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو لهجي]] ۾ «اِنگوُ» (''iṅkū'')، [[تنجاور]] ۽ [[پالڪاڊ]] جي لهجن ۾ «اِنگا» (''inga'') ۽ [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي ڪجهه تامل لهجن]] ۾ «اِنگائي» (''iṅkai'') جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي. قديم تامل جو لفظ «اِنگڻ» (''iṅkaṇ'')، جنهن ۾ «ڪڻ» (''kaṇ'') جي معنيٰ «جاءِ» يا «هنڌ» آهي، [[ترونيلويلي]] جي لهجي ۾ «اِنگني» (''iṅkane'') جو بنياد بڻيو. ساڳيءَ طرح قديم تامل جو لفظ «اِنگِٽُ» (''iṅkiṭṭu'')، [[مدورائي]] جي لهجي ۾ «اِنگُٽُ» (''iṅkuṭṭu'') ۽ ڪجهه اترين لهجن ۾ «اِنگٽي» (''iṅkaṭe'') جي صورت ۾ ملي ٿو. اڄ به ڪوئمبتور جي علائقي ۾ «اَڪَٽا» (''akkaṭṭa'') جو استعمال عام ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ «اها جاءِ» آهي. جيتوڻيڪ تامل ٻوليءَ جي مختلف لهجن جي لفظي ذخيري ۾ تمام وڏا فرق نه آهن، پر ڪجهه استثنا موجود آهن. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجن ۾ ڪيترائي اهڙا لفظ ۽ گرامري صورتون محفوظ آهن، جيڪي هندستان ۾ روزمره جي تامل ڳالهه ٻولهه ۾ استعمال نٿيون ٿين.<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref><ref name="AnnamalaiSteever1998">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|pp=100–128}}</ref> ان کان علاوه، انهن لهجن ۾ ڪجهه لفظ هندستاني تامل جي ڀيٽ ۾ ٿوري مختلف معنيٰ يا استعمال سان پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Zvelebil |first=K. |title=Some features of Ceylon Tamil |journal=Indo-Iranian Journal |year=1966 |volume=9 |issue=2 |page=113 |doi=10.1163/000000066790086440}}</ref> تامل ٻوليءَ جي اهم لهجن ۾ هندستان اندر [[تنجائي تامل لهجو|تنجائي تامل]]، [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو تامل]]، [[مدراس تامل لهجو|مدراس تامل]]، [[مدورائي تامل لهجو|مدورائي تامل]]، [[نيلائي تامل لهجو|نيلائي تامل]] ۽ ڪماري تامل شامل آهن. [[سري لنڪا]] ۾ [[بٽيڪالوا تامل لهجو]]، [[جافنا تامل لهجو]] ۽ [[نيگومبو تامل لهجو]] ڳالهائجن ٿا، جڏهن ته [[ملائيشيا]] ۾ [[ملائيشيائي تامل]] رائج آهي. ==== ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جا فرق ==== {{پڻ ڏسو|تامل ۾ هند آريائي ٻولين مان ورتل لفظ|سري لنڪا جي تامل ۾ ڌارين ٻولين مان ورتل لفظ}} [[ڪيرالا]] جي [[پالڪاڊ ضلعو|پالڪاڊ ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجي ۾ [[مليالم ٻولي|مليالم]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. هن لهجي جي نحوي بناوت تي پڻ مليالم جو اثر پيو آهي ۽ ان جي اچار ۾ مليالم سان لاڳاپيل هڪ نمايان لهجو محسوس ٿئي ٿو. ساڳيءَ طرح [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل، تامل ناڊو جي ٻين علائقن ۾ ڳالهائجندڙ تامل کان پنهنجي مخصوص لفظن ۽ صوتياتي انداز سبب مختلف آهي. لفظن ۽ اچارن ۾ اهي فرق ايترا نمايان آهن جو ڪنياڪماري جي رهواسيءَ کي سندس ڳالهائڻ جي انداز مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو. [[هيبر آئينگر]] ۽ منڊيم لهجا انهن تامل [[ويشنو مت|ويشنو]] برادرين ۾ ڳالهائجن ٿا، جيڪي يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ڏانهن لڏي ويون هيون. انهن لهجن ۾ «ويشنو پريباشائي» (''Vaishnava paribasai'') جون ڪيتريون ئي خصوصيتون محفوظ آهن. اها تامل ٻوليءَ جي هڪ خاص صورت هئي، جيڪا نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ارتقا ڪئي ۽ جنهن ۾ ويشنو مت جا مذهبي ۽ روحاني قدر نمايان هئا.<ref>Thiru. Mu. Kovintācāriyar (1978). ''Vāḻaiyaṭi vāḻai''. Lifco، مدراس، ص 26–39.</ref> تامل سماج جي ڪيترين ئي [[ذات پات جو نظام|ذاتين]] جا پنهنجا مخصوص [[سماجي لهجو|سماجي لهجا]] (''Sociolects'') پڻ آهن، جيڪي روايتي طور انهن ذاتين جا گهڻا ماڻهو پنهنجي رهائش واري علائقي کان سواءِ استعمال ڪندا رهيا آهن. ڪيترين حالتن ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جي ڳالهائڻ جي انداز مان سندس ذات بابت اندازو لڳائڻ ممڪن هوندو آهي.<ref name="EB2007">{{cite encyclopedia |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=Tamil dialects |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2013 |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/581953/Tamil-language}}</ref> مثال طور، [[تامل برهمڻ]] عام طور ڪيترائي اهڙا لهجا ڳالهائين ٿا، جن کي گڏيل طور [[برهمڻ تامل لهجو|برهمڻ تامل]] چيو وڃي ٿو. انهن لهجن ۾ وينجن آوازن جو اچار نسبتاً نرم هوندو آهي ۽ ڪن وينجن جو حذف ٿيڻ پڻ عام آهي. انهن ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن جو تعداد به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان ورتل لفظ پڻ شامل آهن. == ڳالهائجندڙ ۽ ادبي صورتون == <!-- تامل رسم الخط ۾ موجود اکرن جي ظاهري ترتيب يا يونيڪوڊ بابت تبديلي ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخط جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Listen | type = speech | header = | filename = Thiruppugazh - Umbartharu - Hamsadhwani.wav | title = تروپوگژ – اُمبارترو – همسڌوني | description = [[تروپوگژ]] جي لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ واري ڀڳوان [[گڻيش]] جي ساراهه ۾ لکيل ڀڄن «اُمبارترو» جو ادبي تامل ۾ ڳايل نمونو، جيڪو همسڌوني راڳ ۾ آهي. | filename2 = Ta - குளிர் காய நேரமில்லை - அறிவுக் கதைகள் - ம.பொ.சிவஞானம்.ogg | title2 = شيوگنانم جون «اريوڪ ڪٿائيگل» | description2 = ادبي تامل جي اچار جو نمونو، جنهن ۾ [[ما. پو. سي.]] جي ويهين صديءَ جي ڪتاب «اريوڪ ڪٿائيگل» مان هڪ اقتباس پڙهيو ويو آهي. | filename3 = Ta-Senthamizh Nadu.ogg | title3 = ڀارتيءَ جو گيت «سينتامل ناڊو اينم» | description3 = [[سبرامنيم ڀارتي]] جي ويهين صديءَ ۾ لکيل گيت «سينتامل ناڊينم پودينلي» ۾ ادبي تامل جي اچار جو نمونو. }} مختلف علائقائي لهجن کان علاوه، [[تامل ٻولي]] جون جدا جدا اسلوبي صورتون پڻ موجود آهن. انهن ۾ قديم ٻوليءَ جي نموني تي ٻڌل ڪلاسيڪي ادبي صورت «سنگتامل» (''{{IAST|saṅkattamiḻ}}'')، جديد ادبي ۽ رسمي صورت «سينتامل» (''{{IAST|centamiḻ}}'') ۽ جديد [[عام ڳالهائجندڙ ٻولي|عام ڳالهائجندڙ]] صورت «ڪوڊونتامل» (''{{IAST|koṭuntamiḻ}}'') شامل آهن. اهي صورتون هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نه آهن، پر انهن جي وچ ۾ بتدريج تبديليءَ جو سلسلو موجود آهي، جنهن کي اسلوبي تسلسل چيو وڃي ٿو. مثال طور، «سينتامل» ۾ لکندي «سنگتامل» جي لفظي ذخيري مان لفظ استعمال ڪري سگهجن ٿا. ساڳيءَ طرح «ڪوڊونتامل» ۾ ڳالهائيندي ٻين ادبي يا رسمي صورتن سان لاڳاپيل لفظ ۽ گرامري بناوتون پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref>Schiffman, Harold (1997). [https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/messeas/diglossia/handbuk.html Diglossia as a Sociolinguistic Situation]. Florian Coulmas (مرتب)، ''The Handbook of Sociolinguistics''. لنڊن: Basil Blackwell، ص 205 ۽ ان کان پوءِ.</ref> جديد دور ۾ «سينتامل» عام طور رسمي لکڻين ۽ تقريرن ۾ استعمال ٿيندي آهي. مثال طور، درسي ڪتابن، [[تامل ادب]] جي وڏي حصي، عوامي تقريرن ۽ بحث مباحثن ۾ اها صورت استعمال ڪئي وڃي ٿي. جديد لکيل تامل جي بناوت ۾ قدامت پسند خصوصيتون پڻ موجود آهن، جنهن سبب ان جي ڄاڻ رکندڙ ماڻهو اٺين صدي عيسويءَ جون تامل لکتون به پڙهي سگهن ٿا.<ref>Tienken, Herman. ''Metaphony, or Height Harmony, in Written Tamil and Malayalam''، ص 53–66. [https://hermantieken.com/wp-content/uploads/2013/02/doc.pdf آن لائين متن].</ref> تنهن هوندي به، تازن دورن ۾ «ڪوڊونتامل» انهن شعبن ۾ پڻ وڌندڙ استعمال حاصل ڪيو آهي، جيڪي روايتي طور «سينتامل» سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، جديد دور جون گهڻيون فلمون، ناٽڪ ۽ ٽيليويزن توڙي ريڊيو تي پيش ٿيندڙ مقبول تفريحي پروگرام «ڪوڊونتامل» ۾ هوندا آهن. ڪيترائي سياستدان پڻ عوام سان وڌيڪ ويجهڙائي پيدا ڪرڻ لاءِ اها صورت استعمال ڪندا آهن. جديد دور ۾ «ڪوڊونتامل» جي وڌندڙ استعمال سبب ڳالهائجندڙ تامل جون ڪجهه غير سرڪاري «معياري» صورتون پڻ وجود ۾ آيون آهن. ڀارت ۾ معياري سمجهي ويندڙ «ڪوڊونتامل» ڪنهن هڪ علائقائي لهجي تي مڪمل طور ٻڌل نه آهي،<ref name="Standard restandard">{{cite journal |last=Schiffman |first=Harold |year=1998 |title=Standardization or restandardization: The case for 'Standard' Spoken Tamil |journal=Language in Society |volume=27 |issue=3 |pages=359–385 |doi=10.1017/S0047404598003030 |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/public/stantam/STANTAM.HTM |url-access=subscription}}</ref>{{وضاحت گهرجي|تاريخ=مئي 2022}} پر ان تي [[تنجاور]] ۽ [[مدورائي]] جي لهجن جو نمايان اثر پيو آهي. ڀارت ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ اڪثر [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] جا لفظ پڻ ملائي استعمال ڪيا ويندا آهن، جنهن مان «ٽينگلش» (''Tanglish'') نالي هڪ گڏيل لساني صورت پيدا ٿي آهي. اها خاص طور شهري علائقن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهي آهي. ان جي ابتڙ، [[سري لنڪا]] ۾ معياري ڳالهائجندڙ تامل جو بنياد [[جافنا]] جي لهجي تي آهي. === لفظي فرق === ڪجهه لفظ اهڙا آهن، جيڪي خاص طور ادبي تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «اَنّائي» (''annai'') — ماءُ * «اَلي» (''ali'') — پيش ڪرڻ يا آڇڻ * «اِيَلُم» (''iyalum'') — ممڪن * «اِلّم» (''illam'') — گهر * «ڪَرپي» (''karpi'') — سيکارڻ <ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> ساڳيءَ طرح ڪجهه لفظ خاص طور عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «ليچُ» (''Le:cu'') — آسان * «رومپا» (''rompa'') — گهڻو يا تمام گهڻو * «وَنتَوا:لَم» (''vantava:lam'') — اڻ وڻندڙ حقيقتون * «تَٽَوي» (''tatave'') — ڀيرا يا موقعا <ref name="LSITamilNadu"/> === تقابلي متن === هيٺ ادبي ۽ عام ڳالهائجندڙ تامل جي جملن جو تقابلي مثال ڏنو ويو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! ادبي تامل<ref name="LSITamilNadu"/> ! عام ڳالهائجندڙ تامل ! سنڌي ترجمو |- | ''atu avaratu panam.'' | ''atu avaro:da panam.'' | هي سندس پئسا آهن. |- | ''na:n pe:na:vai avanitam kotutten.'' | ''na: pe:na:va avankitte kututtæn.'' | مون هن کي قلم ڏنو. |} == لکڻ جو نظام == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{مک|تامل رسم الخط|تامل بريل}} {{پڻ ڏسو|وٽيلوتو رسم الخط|گرنٿا رسم الخط|پلو رسم الخط|اروي رسم الخط}} [[فائل:History of Tamil script.jpg|thumb|upright=1.81|تامل لکڻيءَ جي تاريخي ارتقا، جنهن ۾ مٿئين حصي ۾ قديم [[تامل براهمي رسم الخط]] کان وٺي هيٺئين حصي ۾ موجوده [[تامل رسم الخط]] تائين مختلف صورتون ڏيکاريل آهن.]] [[فائل:Tirukkural manuscript.jpg|thumb|upright=1.81|''[[تروڪورل]]'' جو [[کجيءَ جي پنن تي لکيل مسودو]].]] [[تامل براهمي رسم الخط]] جو استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ تامل ٻولي لکڻ لاءِ ٻين رسم الخطن سان گڏ «وٽيلوتو» (''vaṭṭeḻuttu'') نالي رسم الخط استعمال ڪيو ويو. انهن ٻين رسم الخطن ۾ [[گرنٿا رسم الخط|گرنٿا]] ۽ [[پلو رسم الخط|پلو]] پڻ شامل هئا. موجوده [[تامل رسم الخط]] ۾ 12 [[مصوتو|مصوتا]]، 18 [[وينجن|وينجن]] ۽ هڪ خاص اکر «آيتَم» (''āytam'') شامل آهن. مصوتن ۽ وينجن جي ميلاپ سان 216 گڏيل اکر ٺهن ٿا. اهڙيءَ طرح تامل رسم الخط ۾ روايتي ڳڻپ موجب ڪُل 247 اکر ٿين ٿا، يعني 12 + 18 + 1 + (12 × 18). ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] وانگر تامل جي هر وينجن ۾ بنيادي طور «اَ» (''a'') جو آواز شامل هوندو آهي. هن بنيادي مصوتي آواز کي ختم ڪرڻ لاءِ وينجن جي نشانيءَ سان هڪ خاص نقطي جهڙي علامت لڳائي ويندي آهي، جنهن کي «پُلّي» (''puḷḷi'') چيو وڃي ٿو. مثال طور، تامل اکر {{lang|ta|ன}} جو اچار «نَ» (''ṉa'') آهي، جنهن ۾ بنيادي «اَ» جو آواز شامل آهي، جڏهن ته {{lang|ta|ன்}} جو اچار «ن» (''ṉ'') آهي، جنهن ۾ ڪو مصوتي آواز شامل نه آهي. ڪيترن ئي هندستاني رسم الخطن ۾ اهڙي قسم جي نشاني موجود آهي، جنهن کي عام طور [[ويرام]] (''virama'') چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، تامل رسم الخط ڪجهه لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ هميشه ظاهر ٿيندڙ «پُلّي» استعمال ڪئي ويندي آهي. ٻين هندستاني رسم الخطن ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن تي مشتمل هجي يا ڪيترن وينجن جي ميلاپ سان ٺهيل هجي، اهڙي هِجي کي لکڻ لاءِ عام طور گڏيل اکر يا وينجن جي اڌ صورت استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. جيتوڻيڪ انهن رسم الخطن ۾ ظاهر ٿيندڙ ويرام استعمال ڪرڻ پڻ ممڪن آهي. تامل رسم الخط ۾ [[مجهور ۽ غير مجهور آواز|مجهور ۽ غير مجهور]] [[بندشي وينجن|بندشي وينجنن]] لاءِ الڳ اکر موجود نه آهن. ان جي بدران، بندشي وينجنن جو اچار لفظ ۾ انهن جي جاءِ ۽ [[تامل صوتيات]] جي قاعدن موجب مجهور يا غير مجهور صورت اختيار ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=Tamil Language/Letters - Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Tamil_Language/Letters |website=Wikiversity |access-date=13 May 2025}}</ref> معياري تامل اکرن کان علاوه، [[گرنٿا رسم الخط]] مان ورتل ڇهه اکر پڻ ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪيا ويندا آهن. گرنٿا رسم الخط تامل علائقي ۾ [[سنسڪرت]] لکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. انهن اضافي اکرن جو مقصد اهڙن آوازن کي ظاهر ڪرڻ آهي، جيڪي اصل تامل ٻوليءَ جا نه آهن، پر سنسڪرت، [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ موجود آهن. ڪلاسيڪي تامل گرامر موجب ڌارين ٻولين مان ورتل لفظن کي تامل جي صوتياتي قاعدن مطابق نئين سر لکڻ جو روايتي طريقو مقرر ٿيل آهي. اهو طريقو اڄ به موجود آهي، پر ان تي هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني عمل نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last=Fowler |first=Murray |title=The Segmental Phonemes of Sanskritized Tamil |journal=Language |year=1954 |volume=30 |issue=3 |pages=360–367 |doi=10.2307/410134 |jstor=410134}} خاص طور صفحو 360.</ref> «آءِ ايس او 15919» (''ISO 15919'') هڪ بين الاقوامي معيار آهي، جنهن تحت [[تامل رسم الخط]] ۽ ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] کي [[لاطيني رسم الخط]] ۾ منتقل ڪيو ويندو آهي. هن معيار ۾ خاص صوتياتي نشانين، يعني [[تشڪيلي نشان|تشڪيلي نشانين]] (''Diacritics'')، جو استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن [[براهمي رسم الخط مان نڪتل رسم الخط|براهمي خاندان جي رسم الخطن]] ۾ موجود وينجنن ۽ مصوتن جي وڏي تعداد کي لاطيني اکرن ذريعي ظاهر ڪري سگهجي. اهڙيءَ طرح انهن اکرن کي انگريزي سميت لاطيني رسم الخط استعمال ڪندڙ مختلف ٻولين ۾ پڻ لکي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Daniels |first1=Peter T. |last2=Bright |first2=William |title=The World's Writing Systems |year=1996 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-507993-7 |url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937/mode/2up}}</ref> === انگ ۽ نشانيون === {{مک|تامل انگ}} عام انگن کان علاوه، تامل رسم الخط ۾ 10، 100 ۽ 1000 لاءِ پڻ الڳ عددِي نشانيون موجود آهن. ان ۾ ڏينهن، مهيني، سال، واجب الادا رقم، جمع ٿيل رقم، «مٿي ڄاڻايل»، رپئي ۽ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به مخصوص نشانيون موجود آهن. تامل ۾ تاريخي طور [[ڪسري عدد|ڪسرن]] کي ظاهر ڪرڻ لاءِ پڻ ڪيتريون خاص نشانيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |last=Selvakumar |first=V. |title=History of Numbers and Fractions and Arithmetic Calculations in the Tamil Region: Some Observations |date=13 May 2025 |url=https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513133748/https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-date=13 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ٻڙي ! هڪ ! ٻه ! ٽي ! چار ! پنج ! ڇهه ! ست ! اٺ ! نو ! ڏهه ! سؤ ! هزار |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௦}} | {{lang|ta|௧}} | {{lang|ta|௨}} | {{lang|ta|௩}} | {{lang|ta|௪}} | {{lang|ta|௫}} | {{lang|ta|௬}} | {{lang|ta|௭}} | {{lang|ta|௮}} | {{lang|ta|௯}} | {{lang|ta|௰}} | {{lang|ta|௱}} | {{lang|ta|௲}} |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ڏينهن ! مهينو ! سال ! واجب الادا رقم ! جمع ٿيل رقم ! مٿي ڄاڻايل ! رپيو ! عدد |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௳}} | {{lang|ta|௴}} | {{lang|ta|௵}} | {{lang|ta|௶}} | {{lang|ta|௷}} | {{lang|ta|௸}} | {{lang|ta|௹}} | {{lang|ta|௺}} |} == صوتيات == {{مک|تامل صوتيات}} تامل ٻوليءَ جي صوتياتي نظام ۾ مختلف وينجن ۽ مصوتا شامل آهن، جن جي درجابندي اچار جي هنڌ، اچار جي طريقي ۽ آواز جي ڊيگهه موجب ڪئي وڃي ٿي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا وينجن{{sfn|Keane|2004|p=111}} ! colspan="2" | ! [[چپن وارا وينجن|چپوي]] ! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندوي]] ! [[لثوي وينجن|لثوي]] ! [[موٽيل زبان وارا وينجن|موٽيل زبان وارا]] ! [[لثوي تالوي وينجن|لثوي]]–[[تالوي وينجن|تالوي]] ! [[نرم تارون وارا وينجن|نرم تارون وارا]] ! [[حنجري وينجن|حنجري]] |- ! colspan="2" | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]] | {{IPAlink|m}} {{lang|ta|ம்}} | ({{IPAlink|n̪}}) {{lang|ta|ந்}} | {{IPAlink|n}} {{lang|ta|ன்}} | {{IPAlink|ɳ}} {{lang|ta|ண்}} | {{IPAlink|ɲ}} {{lang|ta|ஞ்}} | ({{IPAlink|ŋ}}) {{lang|ta|ங்}} | |- ! colspan="2" | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[بندشي رگڙ وارا وينجن|بندشي رگڙ وارا]] | {{IPAlink|p}} {{lang|ta|ப்}} | {{IPAlink|t̪}} {{lang|ta|த்}} | ({{IPAlink|t|trː}}) {{lang|ta|ற்ற}} | {{IPAlink|ʈ}} {{lang|ta|ட்}} | {{IPAlink|t͡ʃ}} ~ {{IPAlink|t͡ɕ}} {{lang|ta|ச்}} | {{IPAlink|k}} {{lang|ta|க்}} | |- ! colspan="2" | [[رگڙ وارا وينجن|رگڙ وارا]] | ({{IPAlink|f}}) | | {{IPAlink|s}} ({{IPAlink|z}}) {{lang|ta|ஸ்}} | ({{IPAlink|ʂ}}) {{lang|ta|ஷ்}} | ({{IPAlink|ɕ}}) {{lang|ta|ஶ்}} | ({{IPAlink|x}}) | ({{IPAlink|h}}) {{lang|ta|ஹ்}} |- ! rowspan="2" | [[تقريبي وينجن|تقريبي]] ! {{small|وچ وارا}} | {{IPAlink|ʋ}} {{lang|ta|வ்}} | | | {{IPAlink|ɻ}} {{lang|ta|ழ்}} | {{IPAlink|j}} {{lang|ta|ய்}} | | |- ! {{small|[[پاسيرا وينجن|پاسيرا]]}} | | | {{IPAlink|l}} {{lang|ta|ல்}} | {{IPAlink|ɭ}} {{lang|ta|ள்}} | | | |- ! rowspan="2" | [[لرزش وارا وينجن|لرزش وارا]] ! {{small|[[هڪ ڌڪ وارا وينجن|هڪ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|ɾ}} {{lang|ta|ர்}} | | | | |- ! {{small|[[گهڻ ڌڪ وارا وينجن|گهڻ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|r}} {{lang|ta|ற்}} | | | | |} * {{IPA|/f z ʂ ɕ x h/}} جهڙا آواز رڳو ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ ملن ٿا. انهن کي تامل جا حاشيائي صوتيا (''Marginal phonemes'') سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ روايتي طور انهن کي مڪمل ۽ خودمختيار صوتيا تسليم نه ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا سادا مصوتا ([[سادو مصوتو|مونوفتانگ]]){{sfn|Keane|2004|pp=114–115}} ! rowspan="2" | ! colspan="2" | [[اڳيان مصوتا|اڳيان]] ! colspan="2" | [[وچيان مصوتا|وچيان]] ! colspan="2" | [[پويان مصوتا|پويان]] |- ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] |- ! [[بند مصوتا|بند]] | {{IPAlink|i}} '''{{lang|ta|இ}}''' | {{IPAlink|iː}} '''{{lang|ta|ஈ}}''' | ({{IPAlink|ɯ}}) '''{{lang|ta|உ}}''' | | {{IPAlink|u}} '''{{lang|ta|உ}}''' | {{IPAlink|uː}} '''{{lang|ta|ஊ}}''' |- ! [[وچولا مصوتا|وچولا]] | {{IPAlink|e}} '''{{lang|ta|எ}}''' | {{IPAlink|eː}} '''{{lang|ta|ஏ}}''' | | | {{IPAlink|o}} '''{{lang|ta|ஒ}}''' | {{IPAlink|oː}} '''{{lang|ta|ஓ}}''' |- ! [[کليل مصوتا|کليل]] | | | {{IPAlink|ä}} '''{{lang|ta|அ}}''' | {{IPAlink|äː}} '''{{lang|ta|ஆ}}''' | | |} تامل ٻوليءَ ۾ ٻه [[مرڪب مصوتا|مرڪب مصوتا]] (''Diphthongs'') پڻ موجود آهن: * {{IPA|/aɪ̯/}} — '''{{lang|ta|ஐ}}''' * {{IPA|/aʊ̯/}} — '''{{lang|ta|ஔ}}''' انهن مان ٻيو مرڪب مصوتو {{IPA|/aʊ̯/}} رڳو ڪجهه مخصوص لفظن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === آوازن جي ميلاپ جا قاعدا === [[صوتياتي ترتيب جا قاعدا|آوازن جي ميلاپ جا قاعدا]] (''Phonotactics'') ڪنهن ٻوليءَ ۾ آوازن جي جائز ترتيب ۽ انهن جي گڏجڻ جي امڪانن جو مطالعو آهن. تامل ٻوليءَ جي اصل لفظن جي شروعات ۾ عام طور ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو سڌو ميلاپ، يعني [[وينجنن جو ميلاپ]] (''Consonant cluster'')، نه ٿيندو آهي. تامل ۾ ملندڙ وينجنن جا ميلاپ هيٺيان آهن: {{IPA|/mp/}}، {{IPA|/rt/}}، {{IPA|/ɳʈ/}}، {{IPA|/ŋk/}}، {{IPA|/ṇt/}}، {{IPA|/ll/}}، {{IPA|/ɭɭ/}}، {{IPA|/pp/}}، {{IPA|/cc/}}، {{IPA|/tt/}}، {{IPA|/kk/}}، {{IPA|/rr/}}، {{IPA|/ɾk/}}، {{IPA|/mm/}} ۽ {{IPA|/nn/}}.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == گرامر == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Tamils}} {{Dravidian}} {{Listen | type = speech | header = تامل ٻوليءَ جا زبان اٽڪائيندڙ جملا | filename = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 7.ogg | title = لَ ۽ ژَ جي اچارن جي مشق | description = {{lang|ta|குலை குலையாய் வாழைப்பழம், மழையில் அழுகி கீழே விழுந்தது.}} | filename2 = நா நெகிழ் பயிற்சி 2.ogg | title2 = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ نَ ۽ ٽَ جي اچارن جي مشق | description2 = {{lang|ta|கொக்கு நெட்ட கொக்கு. நெட்ட கொக்கு இட்ட முட்ட, கட்ட முட்ட.}} | filename3 = Tamil tongue twister.ogg | title3 = ژَ جي اچار جي مشق | description3 = {{lang|ta|ஏழை கிழவன் வாழைப் பழத் தோல் மேல் சருசருக்கி வழுவழுக்கி கீழே விழுந்தான்.}} | filename4 = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 10.ogg | title4 = لَ ۽ ڵَ جي اچارن جي مشق | description4 = {{lang|ta|அவள் அவலளந்தால், இவள் அவலளப்பாள். இவள் அவலளந்தால், அவள் அவலளப்பாள். அவளும் இவளும் அவல் அளக்காவிட்டால், எவள் அவலளப்பாள் ?}} }} {{مک|تامل گرامر}} [[تامل ٻولي]] ۾ [[الحاقي ٻولي|الحاقي گرامر]] (''Agglutinative grammar'') استعمال ٿئي ٿو. هن نظام ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ ۾ مختلف لاحقا شامل ڪري [[اسم جي درجابندي]]، [[گرامري عدد|واحد ۽ جمع]]، [[گرامري حالت]]، فعل جي [[زمانو (گرامر)|زماني]] ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪيو ويندو آهي. تامل جي معياري [[ماورائي ٻولي|ماورائي لساني اصطلاحن]] ۽ علمي لفظي ذخيري جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته اهي بنيادي طور تامل ٻوليءَ مان ئي ورتل آهن. اها صورتحال ڪيترين [[هند آريائي ٻوليون|هند آريائي ٻولين]] کان مختلف آهي، جن جي روايتي گرامري اصطلاحن ۾ [[سنسڪرت]] کي مرڪزي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="metalanguage_zvelbil">{{citation |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan |url=https://books.google.com/books?id=VF2VMUoY_okC&pg=PA4 |publisher=BRILL |year=1973 |page=4 |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref><ref>Ramanujam, A. K.; Dharwadker, V. (eds.) (2000). ''The Collected Essays of A. K. Ramanujan''. Oxford University Press، ص 111. {{ISBN|0-19-563937-5}}</ref> تامل گرامر جي ڪيترن ئي بنيادي اصولن جي تفصيلي وضاحت تامل جي قديم ترين معلوم گرامري ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۾ ملي ٿي. جديد تامل جي لکڻيءَ جو وڏو حصو تيرهين صديءَ جي گرامري تصنيف «ننّول» (''{{IAST|Naṉṉūl}}'') تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ «تولڪاپيم» جي قاعدن کي ڪجهه ترميمن سان ٻيهر بيان ۽ واضح ڪيو ويو. روايتي تامل گرامر پنجن حصن تي مشتمل آهي: * «ايلوتو» (''{{IAST|eḻuttu}}'') — اکر ۽ صوتيات * «سول» (''{{IAST|col}}'') — لفظ ۽ انهن جي بناوت * «پورول» (''{{IAST|poruḷ}}'') — معنيٰ ۽ موضوع * «ياپّو» (''{{IAST|yāppu}}'') — شعري وزن ۽ نظم جي بناوت * «اَڻي» (''{{IAST|aṇi}}'') — ادبي سينگار ۽ بلاغت انهن مان آخري ٻن حصن جو تعلق گهڻو ڪري شاعريءَ سان آهي.<ref name="five_parts_grammar">{{citation |title=Five fold grammar of Tamil |url=http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |url-status=dead |work=University of Pennsylvania |access-date=1 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609115617/http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |archive-date=9 June 2007}}</ref> تامل لفظ عام طور هڪ [[لغوي بنياد]] (''Lexical root'') تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان هڪ يا وڌيڪ [[زائدا (لسانيات)|زائدا]] (''Affixes'') ڳنڍيا ويندا آهن. تامل ۾ گهڻا زائدا [[لاحقو|لاحقا]] هوندا آهن. تامل جا لاحقا ٻن اهم قسمن جا ٿي سگهن ٿا. پهريون، [[اشتقاقي لاحقو|اشتقاقي لاحقا]] (''Derivational suffixes'')، جيڪي لفظ جي معنيٰ يا ان جي گرامري قسم کي تبديل ڪندا آهن. ٻيو، [[تصريفي لاحقو|تصريفي لاحقا]] (''Inflectional suffixes'')، جيڪي [[گرامري شخص]]، عدد، [[گرامري وجهه]]، زماني ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪندا آهن. تامل ۾ [[الحاق (لسانيات)|الحاق]] جي ڊيگهه يا حد بابت ڪو قطعي مقرر ضابطو نه آهي. ان ڪري ڪيترن ئي لاحقن جي ميلاپ سان ڊگها لفظ ٺهي سگهن ٿا، جن جي معنيٰ انگريزيءَ ۾ بيان ڪرڻ لاءِ ڪيترن لفظن يا پوري جملي جي ضرورت پوي ٿي. مثال طور، تامل لفظ «پوڪموڊياتورڪلُڪاڪا» (''pōkamuṭiyātavarkaḷukkāka''؛ {{lang|ta|போகமுடியாதவர்களுக்காக}}) جي معنيٰ آهي: «انهن ماڻهن جي خاطر، جيڪي وڃي نٿا سگهن». هي لفظ هيٺين [[صرفياتي جزو|صرفياتي جزن]] (''Morphemes'') مان ٺهيل آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! تامل جزو ! رومن صورت ! گرامري ڪم يا معنيٰ |- | {{lang|ta|போக}} | ''pōka'' | وڃڻ |- | {{lang|ta|முடி}} | ''muṭi'' | ڪري سگهڻ يا پورو ڪرڻ |- | {{lang|ta|ஆத்}} | ''āt'' | نفيءَ جي نشاني |- | {{lang|ta|அ}} | ''a'' | فعلي صفت ٺاهيندڙ جزو |- | {{lang|ta|வர்}} | ''var'' | شخص يا ڪم ڪندڙ کي ظاهر ڪندڙ جزو |- | {{lang|ta|கள்}} | ''kaḷ'' | جمع جي نشاني |- | {{lang|ta|உக்கு}} | ''ukku'' | ڏانهن يا لاءِ |- | {{lang|ta|ஆக}} | ''āka'' | خاطر يا واسطي |} === صرفيات === تامل جا [[اسم]] ۽ [[ضمير]] ٻن وڏن درجن ۾ ورهايا ويندا آهن، جن کي «تڻائي» (''{{IAST|tiṇai}}'') چيو ويندو آهي. اهي درجا هي آهن: * «اُيَرتڻائي» (''{{IAST|uyartiṇai}}'') — عاقل يا باشعور درجو * «اَڪِرڻائي» (''{{transliteration|ta|ISO|akṟiṇai}}'') — غير عاقل درجو انهن ٻن وڏن درجن ۾ مجموعي طور پنج ذيلي قسم شامل آهن، جن کي «پال» (''pāl'') چيو ويندو آهي. هن لفظ جي لغوي معنيٰ «جنس» آهي. انسان ۽ [[ديوتا]] عاقل درجي ۾ شمار ٿين ٿا، جڏهن ته جانور، شيون ۽ تجريدي اسم غير عاقل درجي ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا. عاقل اسم ۽ ضمير ٽن قسمن ۾ ورهايل آهن: مذڪر واحد، مؤنث واحد ۽ عاقل جمع. غير عاقل اسم ۽ ضمير ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن: غير عاقل واحد ۽ غير عاقل جمع. «پال» جو درجو گهڻو ڪري لاحقن ذريعي ظاهر ڪيو ويندو آهي. عاقل اسمن جي جمع واري صورت کي احترام ظاهر ڪرڻ لاءِ جنس کان غير جانبدار واحد صورت طور پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="classes_of_nouns">{{Citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |publisher=Trübner |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ '''«پييرچول» (''peyarccol'') — اسم'''<ref name="classes_of_nouns2">{{citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> |- ! colspan="3" style="background:#e8f2ff;" | «اُيَرتڻائي» (''uyartiṇai'') — عاقل ! colspan="2" style="background:#f1eaff;" | «اَڪِرڻائي» (''aḵṟiṇai'') — غير عاقل |- ! مذڪر واحد ! مؤنث واحد ! عاقل جمع ! غير عاقل واحد ! غير عاقل جمع |- | ''āṇpāl'' | ''peṇpāl'' | ''palarpāl'' | ''oṉṟaṉpāl'' | ''palaviṉpāl'' |- ! colspan="5" | مثال: «ڪم ڪندڙ» يا «جنهن ڪم ڪيو» |- | ''ceytavaṉ'' | ''ceytavaḷ'' | ''ceytavar(kaḷ)'' | ''ceytatu'' | ''ceytavai'' |- | اهو مرد جنهن ڪم ڪيو | اها عورت جنهن ڪم ڪيو | اهي ماڻهو جن ڪم ڪيو | اها شيءِ جنهن ڪم ڪيو | اهي شيون جن ڪم ڪيو |} [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] يا [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرفن]] (''Postpositions'') جا ڪم انجام ڏيڻ لاءِ لاحقا استعمال ڪيا ويندا آهن. روايتي گرامر جي ماهرن مختلف لاحقن کي اٺن گرامري حالتن ۾ ورهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي [[سنسڪرت گرامر]] ۾ استعمال ٿيندڙ حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهي حالتون هي آهن: * [[فاعلي حالت]] (''Nominative'') * [[مفعولي حالت]] (''Accusative'') * [[عطائي حالت]] (''Dative'') * [[معيتي حالت]] (''Sociative'') * [[اضافي حالت]] (''Genitive'') * [[آلاتي حالت]] (''Instrumental'') * [[مڪاني حالت]] (''Locative'') * [[جدائي واري حالت]] (''Ablative'') جديد گرامر جا ماهر دليل ڏين ٿا ته اها درجابندي ڪنهن حد تائين مصنوعي آهي.<ref name="CaseMarkerZvelebil">{{citation |title=Dravidian Case-Suffixes: Attempt at a Reconstruction |journal=Journal of the American Oriental Society |date=April–June 1972 |first=K. V. |last=Zvelebil |volume=92 |issue=2 |pages=272–276 |jstor=600654 |doi=10.2307/600654}}</ref> انهن موجب تامل جي گرامري استعمال کي بهتر نموني تڏهن سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن هر لاحقي يا لاحقن جي ميلاپ کي هڪ الڳ گرامري حالت ظاهر ڪندڙ عنصر طور ڏٺو وڃي.<ref name="Standard restandard"/> تامل اسمن سان چار قسمن جا [[سابقو|سابقا]] (''Prefixes'') لڳي سگهن ٿا: ''i''، ''a''، ''u'' ۽ ''e''. انهن جو ڪم انگريزيءَ جي [[اشاري لفظ|اشاري لفظن]] (''Demonstratives'') سان ملندڙ جلندڙ آهي. مثال طور، تامل لفظ «وَژي» (''vazhi''؛ {{lang|ta|வழி}}) جي معنيٰ «رستو» آهي. ان سان مختلف سابقا لڳائڻ سان هي صورتون ٺهن ٿيون: {| class="wikitable" ! تامل لفظ ! رومن صورت ! سنڌي معنيٰ |- | {{lang|ta|இவ்வழி}} | ''ivvazhi'' | هي رستو |- | {{lang|ta|அவ்வழி}} | ''avvazhi'' | اهو رستو |- | {{lang|ta|உவ்வழி}} | ''uvvazhi'' | وچ وارو رستو؛ هي صورت رڳو [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي تامل]] ۾ استعمال ٿئي ٿي |- | {{lang|ta|எவ்வழி}} | ''evvazhi'' | ڪهڙو رستو؟ |} تامل [[فعل]] پڻ لاحقن ذريعي تصريف ٿين ٿا. تامل فعل جي هڪ عام صورت ۾ ڪيترائي لاحقا شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي شخص، عدد، وجهه، زماني ۽ فعل جي نوعيت کي ظاهر ڪن ٿا. * '''شخص ۽ عدد:''' لاڳاپيل ضمير جي غير سڌي گرامري صورت مان ٺهيل لاحقا فعل سان شامل ڪري شخص ۽ عدد ظاهر ڪيا ويندا آهن. زماني ۽ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ لاحقا مختلف [[گرامري جزو|گرامري جزن]] مان ٺهن ٿا، جيڪي فعلي بنياد سان ڳنڍيا ويندا آهن. * '''فعل جون ٻه نوعيتون:''' تامل ۾ فعل جون ٻه نوعيتون بيان ڪيون وينديون آهن. پهرين صورت ۾ جملي جو فاعل فعل ۾ بيان ڪيل عمل کان متاثر ٿئي ٿو يا ان عمل جو مفعول بڻجي ٿو. ٻي صورت ۾ فاعل پاڻ فعل ۾ بيان ڪيل عمل کي انجام ڏئي ٿو يا ان جي هدايت ڪري ٿو. * '''زمانا ۽ وجهه:''' تامل ۾ ٽي سادا زمانا آهن: ماضي، حال ۽ مستقبل. اهي لاحقن ذريعي ظاهر ڪيا ويندا آهن. ان کان علاوه، مرڪب لاحقن ذريعي ڪامل زمانن جون مختلف صورتون پڻ ٺهن ٿيون. تامل ۾ گرامري وجهه گهڻو ڪري اڻ سڌي طرح ظاهر ٿئي ٿي ۽ عام طور انهن ئي صرفياتي جزن مان سمجهي ويندي آهي، جيڪي زماني کي ظاهر ڪن ٿا. تامل فعل ۾ [[اطلاعي ثبوتيت]] (''Evidentiality'') پڻ ظاهر ٿي سگهي ٿي. ان لاءِ ٻڌل ڳالهه يا ٻين کان مليل اطلاع ظاهر ڪندڙ چنبڙندڙ جزو «آم» (''{{IAST|ām}}'') استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="steeverevidentiality">{{Citation |first=Sanford B. |last=Steever |editor-last=Güldemann |editor-first=Tom |editor2-last=von Roncador |editor2-first=Manfred |contribution=Direct and indirect discourse in Tamil |title=Reported Discourse: A Meeting Ground for Different Linguistic Domains |year=2002 |page=105 |place=Amsterdam |publisher=John Benjamins Publishing Company |isbn=978-90-272-2958-8}}</ref> فعل جي تصريف جو مثال «اَژِنتُڪونڊِرُنتين» (''aḻintukkoṇṭiruntēṉ''؛ {{lang|ta|அழிந்துக்கொண்டிருந்தேன்}}) آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: «مان تباهه ٿي رهيو هئس». {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! {{lang|ta|அழி}} ! {{lang|ta|ந்து}} ! {{lang|ta|கொண்டு}} ! {{lang|ta|இரு}} ! {{lang|ta|ந்த்}} ! {{lang|ta|ஏன்}} |- | ''aḻi'' | ''ntu'' | ''koṇṭu'' | ''iru'' | ''nt'' | ''ēn'' |- | فعلي بنياد | فعل جي تعديت ظاهر ڪندڙ جزو | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | ماضيءَ جي نشاني | شخص جي نشاني |- | تباهه ٿيڻ | غير متعدي صورت | جاري عمل | جاري عمل | ماضي | متڪلم واحد |} روايتي تامل گرامر ۾ [[صفت]] ۽ [[ظرف (گرامر)|ظرف]] جي وچ ۾ واضح فرق نه ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي کي «اُريچول» (''uriccol'') جي درجي ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به، جديد گرامر جا ماهر صرفياتي ۽ نحوي بنيادن تي انهن ٻنهي کي الڳ درجا سمجهندا آهن.<ref name="lehmann1989">{{Citation |last=Lehmann |first=Thomas |title=A Grammar of Modern Tamil |year=1989 |publisher=Pondicherry Institute of Linguistics and Culture |location=Pondicherry |pages=9–11}}</ref> تامل ۾ ڪيترائي [[آواز نما لفظ]] (''Ideophones'') پڻ موجود آهن، جيڪي ظرفن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ ڪنهن شيءِ جي حالت، آواز يا عمل جي انداز کي ظاهر ڪندا آهن.<ref>{{Citation |last=Swiderski |first=Richard M. |title=The Metamorphosis of English: Versions of Other Languages |publisher=Bergin & Garvey |location=New York |year=1996 |page=61 |isbn=978-0-89789-468-5}}</ref> تامل ۾ انگريزيءَ جيان [[حرف تعريف]] (''Article'') موجود نه آهن. ڪنهن اسم جي معرفه يا نڪره هجڻ جو اظهار خاص گرامري طريقن يا جملي جي پسمنظر مان ٿيندو آهي. مثال طور، عدد «هڪ» کي نڪره اسم ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="steeversummary">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=109}}</ref> متڪلم جمع جي ضميرن ۾ تامل هڪ اهم فرق رکي ٿي، جنهن کي [[شموليت ۽ اخراج (لسانيات)|شموليت ۽ اخراج]] (''Clusivity'') چيو ويندو آهي. * '''شامل ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாம்}} (''{{IAST|nām}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|நம்}} (''{{IAST|nam}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب پڻ شامل هوندو آهي. * '''خارج ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாங்கள்}} (''{{IAST|nāṅkaḷ}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|எங்கள்}} (''{{IAST|eṅkaḷ}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب شامل نه هوندو آهي.<ref name="steeversummary"/> === نحو === تامل هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ [[نحوي مرڪز آخري ترتيب|نحوي مرڪز عام طور آخر ۾]] (''Head-final'') ايندو آهي. جملي يا فقري ۾ فعل عام طور آخر ۾ رکيو ويندو آهي. ان جي بنيادي لفظي ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل ترتيب|فاعل–مفعول–فعل]] (''Subject–Object–Verb'') آهي.<ref name="SOV_language">{{Citation |url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030919235821/http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |url-status=dead |archive-date=19 September 2003 |title=Tamil is a head-final language |access-date=1 June 2007}}</ref><ref>{{Citation |url=http://wals.info/languoid/lect/wals_code_tml |title=WALS – Tamil |publisher=Wals.info |access-date=13 September 2012}}</ref> تنهن هوندي به، تامل ۾ لفظن جي ترتيب ڪجهه حد تائين لچڪدار آهي. ان ڪري فاعل–مفعول–فعل واري بنيادي ترتيب ۾ تبديليون ممڪن آهن، جن سان جملي جي [[استعمالياتي لسانيات|استعمالياتي]] (''Pragmatic'') معنيٰ يا زور ۾ فرق پيدا ٿي سگهي ٿو. تامل ۾ [[حرف جار]] (''Prepositions'') جي بدران [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرف]] (''Postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. اسمي فقري ۾ اشاري لفظ ۽ اسم جي وضاحت ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن. ماتحت فقرا پڻ مکيه فقري جي فعل کان اڳ رکيا ويندا آهن. تامل هڪ [[فاعل جي حذف واري ٻولي]] (''Null-subject language'') آهي. تامل جي هر جملي ۾ فاعل، فعل ۽ مفعول ٽنهي جو موجود هجڻ ضروري نه آهي. اهڙا گرامري طور درست ۽ بامعنيٰ جملا پڻ ٺهي سگهن ٿا، جن ۾ انهن مان هڪ يا وڌيڪ جزا موجود نه هجن. مثال طور، هڪ جملو رڳو فعل تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «موڊِنتُوِٽَتُ» (''{{IAST|muṭintuviṭṭatu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «مڪمل ٿي ويو». ساڳيءَ طرح فعل کان سواءِ رڳو فاعل ۽ اسمي خبر تي مشتمل جملو پڻ ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «اَتُ اِن ويڊُ» (''{{IAST|atu eṉ vīṭu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «اهو منهنجو گهر آهي». تامل ۾ [[رابط فعلي لفظ]] (''Copula'')، يعني انگريزي لفظ ''is'' جي برابر الڳ ڳنڍيندڙ فعل، عام طور استعمال نه ٿيندو آهي. ترجمي ۾ «آهي» جهڙو لفظ رڳو جملي جي معنيٰ وڌيڪ واضح ڪرڻ لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي. == لفظي ذخيرو == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> [[تامل ٻولي]] جو لفظي ذخيرو بنيادي طور [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] نسل جو آهي. جديد تامل ۾ [[لساني پاڪيزگي]] (''Linguistic purism'') جو رجحان تمام مضبوط آهي،<ref>{{Citation |doi=10.1017/S0010417500018673 |title=En/gendering Language: The Poetics of Tamil Identity |journal=Comparative Studies in Society and History |volume=35 |issue=4 |page=683 |year=2009 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=145729544}}</ref> جنهن تحت ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي استعمال جي مخالفت ڪئي ويندي آهي.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلاسيڪي ۽ جديد تامل ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ پاڙيسري قومن جي ٻولين يا انهن ٻولين مان ورتل آهن، جن جي ڳالهائيندڙن سان تامل ماڻهن جا واپاري لاڳاپا رهيا آهن. انهن ٻولين ۾ [[ملئي ٻولي|ملئي]]، چيني ۽ يوناني شامل آهن. مثال طور، تامل لفظ «سَوّريسي» (''{{IAST|cavvarici}}'')، جنهن جي معنيٰ «ساگو» آهي، ملئي لفظ «ساگو» (''{{IAST|sāgu}}'') مان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح «سمپان» (''{{IAST|campān}}'')، جنهن جي معنيٰ «ننڍڙي ٻيڙي» آهي، چيني لفظ «سان پان» مان ورتل آهي. ساڳيءَ طرح تامل لفظ «اورا» (''{{IAST|ora}}'') يوناني لفظ «ὥρα» مان ورتل آهي. وڌيڪ جديد دور ۾ تامل، [[اردو]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مان پڻ لفظ اختيار ڪيا آهن، جيڪي انهن ٻولين جي ڳالهائيندڙ برادرين جي مختلف دورن ۾ تامل علائقي تي پيل اثر کي ظاهر ڪن ٿا. ان کان علاوه، پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] ۽ [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] مان پڻ لفظ ورتا ويا آهن. جديد دور ۾ يورپي ٻولين، جهڙوڪ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ ڪيترائي لفظ تامل ۾ شامل ٿيا آهن.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=169–193}}</ref> تامل ۾ لساني پاڪيزگيءَ جي رجحان جو سڀ کان وڌيڪ اثر [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن تي پيو آهي. تاريخي طور تامل، ٻين دراوڙي ٻولين، جهڙوڪ تيلگو، ڪناڊا ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] وانگر، لفظي ذخيري، گرامر ۽ ادبي اسلوب جي لحاظ کان سنسڪرت جي اثر هيٺ رهي آهي.<ref name="influence">Sastri (1955)، ص 309؛ Trautmann, Thomas R. (2006). ''Languages and Nations: The Dravidian Proof in Colonial Madras''. Berkeley: University of California Press؛ {{Harvnb|Tieken|2001|p=18}}.</ref><ref>{{Citation |doi=10.2307/597587 |jstor=597587 |title=Indo-Aryan Loan Words in the Cīvakacintāmaṇi |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=87 |issue=4 |pages=430–434 |year=1967 |last1=Vaidyanathan |first1=S.}}</ref><ref name="caldwell">{{Harvnb|Caldwell|1974|pp=87–88}}</ref><ref name="takahashi">Takahashi, Takanobu (1995). ''Tamil Love Poetry and Poetics''. Brill's Indological Library، جلد 9. Leiden: E. J. Brill، ص 16، 18. {{ISBN|90-04-10042-3}}.</ref> اهو اثر تامل علائقي ۾ [[سنسڪرتي ڪرڻ]] (''Sanskritisation'') جي وڌندڙ رجحان جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>Pollock, Sheldon (1996). "The Sanskrit Cosmopolis 300–1300: Transculturation, Vernacularisation and the Question of Ideology"، Jan E. M. Houben (مرتب)، ''The Ideology and Status of Sanskrit: Contributions to the History of the Sanskrit Language''. E. J. Brill، ليڊن، ص 209–217. {{ISBN|90-04-10613-8}}.</ref> تنهن هوندي به، تامل جو لفظي ذخيرو ٻين دراوڙي ٻولين جيترو سنسڪرت کان متاثر نه ٿيو. انهن ٻولين جي ابتڙ، تامل ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظ استعمال ڪرڻ کان سواءِ به پيچيده خيالن جو اظهار ڪرڻ ممڪن رهيو آهي ۽ اڄ به ممڪن آهي. انهن ۾ سائنس، فن، مذهب ۽ قانون جهڙن شعبن جا پيچيده تصور پڻ شامل آهن.<ref>{{Citation |last=Trautmann |first=Thomas R. |title=Hullabaloo About Telugu |journal=South Asia Research |volume=19 |issue=1 |year=1999 |pages=53–70 |doi=10.1177/026272809901900104 |s2cid=144334963}} خاص طور صفحو 64.</ref><ref>{{Harvnb|Caldwell|1974|p=50}}</ref><ref>Ellis, F. W. (1820). "Note to the Introduction"، Campbell, A. D.، ''A Grammar of the Teloogoo Language''. مدراس: College Press، ص 29–30.</ref> ان کان علاوه، وچئين دور جي پوئين حصي ۾ ڪيترن ئي ليکڪن سنسڪرتي ڪرڻ جي رجحان جي سرگرم مخالفت ڪئي.<ref>ان سلسلي ۾ «تامل وِڊوتوتو» (''Tamiḻ viṭututu'') بابت راماسواميءَ جو تجزيو ڏسو: {{Citation |doi=10.2307/2659024 |jstor=2659024 |title=Language of the People in the World of Gods: Ideologies of Tamil before the Nation |journal=The Journal of Asian Studies |volume=57 |issue=1 |pages=66–92 |year=1998 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=162469583}}</ref> اهو رجحان ويهين صديءَ ۾ هڪ منظم تحريڪ جي صورت اختيار ڪري ويو، جنهن کي «تنِت تامل اِيڪم» (''{{IAST|taṉit tamiḻ iyakkam}}'')، يعني [[خالص تامل تحريڪ]]، چيو وڃي ٿو. هن تحريڪ جي اڳواڻي [[پريتي مار ڪلائينيار]] ۽ [[مرائيمالائي اڊيگل]] ڪئي. تحريڪ جو مقصد تامل ٻوليءَ تي صدين کان گڏ ٿيندڙ سنسڪرت جي اثر کي گهٽائڻ يا ختم ڪرڻ هو.<ref>Varadarajan, M. (1988). ''A History of Tamil Literature''، تامل مان ترجمو: E. Sa. Viswanathan. نئين دهلي: Sahitya Akademi، ص 12.</ref> ان تحريڪ جي نتيجي ۾ گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران تامل جي سرڪاري دستاويزن، ادب ۽ عوامي تقريرن ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظن جي استعمال ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي.<ref>{{Harvnb|Ramaswamy|1997|loc="[http://content.cdlib.org/view?docId=ft5199n9v7&chunk.id=ch4 Laboring for Language]"}}</ref> ڪجهه اندازن موجب اهڙن لفظن جو تناسب، جيڪو اڳ ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 50 سيڪڙو هو، گهٽجي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو تائين پهتو آهي.<ref name="Krishnamurti 2003 p=480"/> ان جي نتيجي ۾، ٻين ڪجهه دراوڙي ٻولين جي ابتڙ، جديد تامل ۾ [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ سنسڪرت مان ورتل لفظن جو استعمال گهڻو ڪري مذهبي ۽ روحاني اصطلاحن توڙي [[تجريدي اسم|تجريدي اسمن]] تائين محدود ٿي ويو آهي.<ref>Meenakshisundaram, T. P. (1982). ''A History of Tamil Language''. Sarvodaya Ilakkiya Pannai، ترجمو ٿيل نسخو، ص 241–242.</ref> ويهين صديءَ دوران مختلف ادارن ۽ علمي تنظيمن، سرڪاري سهڪار سان، تامل ٻوليءَ لاءِ فني ۽ سائنسي لغتون تيار ڪيون. انهن لغتن ۾ [[نوان گهڙيل لفظ]] (''Neologisms'') ۽ تامل جي پنهنجي لفظي پاڙن مان ٺاهيل اصطلاح شامل ڪيا ويا، ته جيئن انگريزي ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي جاءِ تي مقامي متبادل استعمال ڪري سگهجن.<ref name="thaniththamizh"/> 2019ع تائين تامل ٻوليءَ جي فهرست ڪيل لفظي ذخيري ۾ 470,000 کان وڌيڪ منفرد لفظ شامل هئا، جن ۾ قديم ادبي ماخذن مان ورتل لفظ پڻ شامل هئا. نومبر 2019ع ۾ [[تامل ناڊو جي حڪومت|تامل ناڊو جي رياستي حڪومت]] هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت تامل جي لفظي ذخيري ۾ وڌيڪ 9,000 نوان لفظ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=By govt. order: 9,000 words to enter Tamil vocabulary |newspaper=The Hindu |location=Chennai |pages=2 |publisher=Kasturi & Sons |date=9 November 2019 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/tamil-to-get-9000-new-words/article29919044.ece |access-date=29 December 2019}}</ref> == اثر == {{مک|ٻين ٻولين ۾ تامل مان ورتل لفظ}} تامل ٻوليءَ مان نڪتل ڪيترائي لفظ ٻين ٻولين ۾ پڻ ملن ٿا. مثال طور، لسانيات جا محقق انگريزي ۽ ٻين يورپي ٻولين ۾ چانورن لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ «رائيس» (''rice'') جي اصل کي تامل لفظ «اَرِسي» (''arici''؛ {{lang|ta|அரிசி}}) سان ڳنڍين ٿا. هن تجويز موجب اهو لفظ لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح ۾ تامل مان [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۾ داخل ٿيو ۽ آخرڪار [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ «اوروزا» (''óruza''؛ {{lang|el|όρυζα}}) جي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Rabin436">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies''، ص 436.</ref> دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ ٻيو نمايان لفظ «اورينج» (''orange'')، يعني نارنگي، آهي. هن لفظ جي اشتقاقي اصل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] سان ڳنڍيل آهي، پر ضروري ناهي ته اهو سڌو سنئون تامل مان ورتل هجي. اهو لفظ [[سنسڪرت]] جي «نارنگ» (''{{IAST|nāraṅga}}'') وسيلي هڪ قديم دراوڙي لفظ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو تامل لفظ «نارتنگڪائي» (''{{transliteration|ta|ISO|nārttaṅkāy}}'')، يعني «خوشبودار ميوو»، سان لاڳاپيل آهي. وڏي نانگ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ «ايناڪونڊا» (''anaconda'') جي اصل بابت هڪ تجويز اها پڻ آهي ته اهو تامل لفظ «اَنائيڪونڊا» (''{{transliteration|ta|ISO|anaikkonda}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «هاٿيءَ کي ماري ڇڏيندڙ» آهي.<ref>[https://www.etymonline.com/word/anaconda "Origin and Meaning of Anaconda"]. ''Online Etymology Dictionary''.</ref> [[تامل ٻوليءَ مان نڪتل لفظ|انگريزيءَ ۾ تامل مان ورتل لفظن]] جا ڪجهه ٻيا مثال هيٺ ڏجن ٿا: * '''چروٽ''' (''cheroot'') — تامل لفظ «چُرُٽُ» (''{{transliteration|ta|ISO|curuṭṭu}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «ويڙهيل» يا «ويڙهي گول ڪيل» آهي.<ref name="OED">{{Citation |url=http://dictionary.oed.com |title=Oxford English Dictionary Online |access-date=14 April 2007 |work=Oxford English Dictionary}}</ref> * '''مينگو''' (''mango'') — انب لاءِ استعمال ٿيندڙ انگريزي لفظ، جيڪو تامل لفظ «مانگائي» (''{{transliteration|ta|ISO|māṅgāy}}'') مان نڪتل آهي.<ref name="OED"/> * '''مليگاٽاوني''' (''mulligatawny'') — هڪ قسم جي مصالحيدار سوپ جو نالو، جيڪو تامل لفظن «مِلَگُ تَنّير» (''{{transliteration|ta|ISO|miḷaku taṇṇīr}}'') مان نڪتل آهي، جن جي لفظي معنيٰ «مرچن وارو پاڻي» آهي. * '''پاريه''' (''pariah'') — تامل لفظ «پرائيار» (''{{transliteration|ta|ISO|paṟaiyar}}'') مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ مخصوص سماجي برادريءَ جو نالو آهي. انگريزيءَ ۾ هي لفظ پوءِ سماجي طور ڌڪاريل يا خارج ڪيل شخص جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. * '''ڪري''' (''curry'') — تامل لفظ «ڪَري» (''{{transliteration|ta|ISO|kaṟi}}'') مان نڪتل آهي، جيڪو کاڌي يا مصالحيدار ڀاڄيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="oed-curry">"curry, n.²", ''The Oxford English Dictionary''، ٻيو ڇاپو، 1989ع. OED Online، Oxford University Press، 14 آگسٽ 2009ع.</ref> * '''ڪيٽاماران''' (''catamaran'') — تامل لفظن «ڪٽُ مَرَم» (''{{transliteration|ta|ISO|kaṭṭu maram}}'') مان نڪتل آهي، جن جي لفظي معنيٰ «پاڻ ۾ ٻڌل ڪاٺ جا ٿڙ» آهي. هي لفظ اصل ۾ اهڙي ٻيڙي يا ترندڙ وسيلي لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪو ڪاٺ جي ٿڙن کي گڏ ٻڌي ٺاهيو ويندو هو.<ref name="OED"/> * '''ڪانجي''' (''congee'') — تامل لفظ «ڪَنجي» (''{{transliteration|ta|ISO|kañji}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «چانورن جي رٻ» يا «چانورن مان تيار ڪيل پتلو دليو» آهي.<ref>{{citation |title=congee |url=http://en.academic.ru/dic.nsf/mwc/12703/congee |website=academic.ru}}</ref> == نموني جو متن == هيٺ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو ادبي تامل ۾ هڪ نمونو ڏنو ويو آهي. پهرين سٽ ۾ اصل [[تامل رسم الخط]]، ٻي سٽ ۾ تامل جي رومن نقل حرفي، ٽين سٽ ۾ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] موجب اچار ۽ چوٿين سٽ ۾ لفظ بہ لفظ گرامري معنيٰ ڏنل آهي. آخر ۾ آرٽيڪل جو مڪمل سنڌي ترجمو شامل آهي. {{fs interlinear|lang=ta|indent=2|italics3=yes |'''உறுப்புரை''' '''1:''' மனிதப் பிறவியினர் சகலரும் சுதந்திரமாகவே பிறக்கின்றனர்; அவர்கள் மதிப்பிலும், உரிமைகளிலும் சமமானவர்கள், அவர்கள் நியாயத்தையும் மனசாட்சியையும் இயற்பண்பாகப் பெற்றவர்கள். அவர்கள் ஒருவருடனொருவர் சகோதர உணர்வுப் பாங்கில் நடந்துகொள்ளல் வேண்டும். |'''Uṟuppurai''' '''1:''' Maṉitap piṟaviyiṉar cakalarum cutantiramākavē piṟakkiṉṟaṉar; avarkaḷ matippilum, urimaikaḷilum camamāṉavarkaḷ, avarkaḷ niyāyattaiyum maṉaccāṭciyaiyum iyaṟpaṇpākap peṟṟavarkaḷ. Avarkaḷ oruvaruṭaṉoruvar cakōtara uṇarvup pāṅkil naṭantukoḷḷal vēṇṭum. |'''urupːurai''' '''ond̺rʉ''' mənid̪ə piriʋijinər səgələrum sud̪ən̪d̪irəmaːgəʋeː pirəkːin̺d̺ranər əvərgəɭ məd̪ipːilum uriməigəɭilum səməmaːnəʋərgəɭ əvərgəɭ nijaːjatːəijum mənətt͡ʃaːʈt͡ʃijəijum ijərpəɳbaːgə pet̺rəʋərgəɭ əvərgəɭ oruʋəruɖənoruʋər sagoːdəɾə uɳərʋɨ paːŋgil nəɖən̪d̪ʉkoɭɭəl veːɳɖum |'''آرٽيڪل''' '''1:''' انسان سڀئي آزاد نموني پيدا ٿين ٿا. اهي حقن ۽ عزت ۽ وقار ۾ برابر آهن. انهن کي فطري طور عقل ۽ ضمير حاصل آهن. انهن کي هڪ ٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي تحت ورتاءُ ڪرڻ گهرجي. |'''آرٽيڪل 1:''' سڀ انسان آزاد پيدا ٿين ٿا ۽ عزت، وقار ۽ حقن جي لحاظ کان برابر آهن. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن. تنهنڪري کين هڪ ٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان پيش اچڻ گهرجي. }} == پڻ ڏسو == * [[انهن ملڪن جي فهرست جتي تامل سرڪاري ٻولي آهي]] * [[قديم ترين تحريري ثبوت موجب ٻولين جي فهرست]] * [[تامل ڪي بورڊ]] * [[شهرن موجب تامل آبادي]] * [[ملڪن موجب تامل آبادي]] * [[ٻين ٻولين ۾ تامل مان ورتل لفظ]] * [[تامل مختصر نويسي]] * [[جاگرافيائي لسانيات]] * [[ٻولين جي جاگرافي]] == وڌيڪ مطالعو == {{refbegin}} * [[يوهان فلپ فابريشس|فابريشس، يوهان فلپ]] (1933ع ۽ 1972ع)، [https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/fabricius/ ''Tamil and English Dictionary'']. هيءَ لغت جي. پي. فابريشس جي ''Malabar-English Dictionary'' تي ٻڌل آهي. ان جي ٽئين ۽ چوٿين ڇاپي کي ڊيوڊ بيڪسيل نظرثاني ڪري وڌيڪ وسيع ڪيو. Evangelical Lutheran Mission Publishing House، ترانڪيبار. هيءَ لغت «ترانڪيبار لغت» جي نالي سان پڻ مشهور آهي. * {{Citation |last=Freeman |first=Rich |date=February 1998 |title=Rubies and Coral: The Lapidary Crafting of Language in Kerala |journal=The Journal of Asian Studies |volume=57 |issue=1 |pages=38–65 |doi=10.2307/2659023 |jstor=2659023 |s2cid=162294036 |doi-access=free}} * {{Citation |last=Keane |first=Elinor |year=2004 |title=Tamil |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=1 |pages=111–116 |doi=10.1017/S0025100304001549 |doi-access=free}} {{refend}} == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{InterWiki|code=ta}} * [https://www.britannica.com/topic/Tamil-language تامل ٻولي] — ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' * [https://tamilnation.org/literature/index.htm تامل ٻولي ۽ ادب] * {{Wiktionary-inline|Category:Tamil language|تامل ٻولي}} * {{Wikibooks inline|links=Tamil language}} * {{Wikivoyage inline|Tamil|تامل ٻولي}} {{navboxes |list = {{Tamil language}} {{Tamil Nadu}} {{Dravidian languages}} {{Languages of India}} {{Languages of Singapore}} {{Languages of South Africa}} {{Languages of Sri Lanka}} {{Languages of Bahrain}} {{Languages spoken in Kerala}} {{Languages of Malaysia}} {{Languages of Mauritius}} }} {{Portal bar|Tamils|India}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:تامل ٻولي}} [[زمرو:تامل ٻولي| ]] [[زمرو:الحاقي ٻوليون]] [[زمرو:هندستان جون ڪلاسيڪي ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:آنڌرا پرديش جون ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪرناٽڪ جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪيرالا جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:پڊوچيري جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:تامل ناڊو جون ٻوليون]] [[زمرو:تلنگانا جون ٻوليون]] [[زمرو:هندستان جون سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ترتيب واريون ٻوليون]] [[زمرو:پهرين هزاري قبل مسيح کان تصديق ٿيل ٻوليون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپ رکندڙ مضمون]] [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] rwajnb2d1j0znwr1wkx6bzfmen5mbaz 429610 429609 2026-11-08T02:16:52Z Intisar Ali 8681 /* */ 429610 wikitext text/x-wiki {{Short description|دراوڙي ٻولي}} {{distinguish|تاميلو ٻولي}} {{Infobox language | name = تامل | nativename = {{langx|ta|தமிழ்|Tamiḻ|label=none}} | pronunciation = {{IPA|ta|t̪amiɻ||CleanedTamil.ogg|help=}} | states = {{ubl | [[هندستان]] | [[سري لنڪا]] | [[مالديپ]] | [[ملائيشيا]] | [[سنگاپور]] | [[موريشس]] }} | region = * [[هندستان]] ** [[تامل ناڊو]] ** [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]] ([[پڊوچيري ضلعو]] ۽ [[ڪارائيڪل ضلعو]]) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪ]] (ڏاکڻو حصو) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏاکڻو حصو) ** [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]<ref name="Talbot 2001 27–37">{{Harvnb|Talbot|2001|pp=27–37}}</ref> * [[سري لنڪا]] ** [[اتر صوبو، سري لنڪا]] ** [[اوڀر صوبو، سري لنڪا]] ** [[وچ صوبو، سري لنڪا]] * [[مالديپ]] ** [[گراوارو، ڪافو اٽول|گراوارو]] (هاڻي ناپيد) | ethnicity = * [[تامل قوم]] * [[سري لنڪا جا مور]] | speakers = [[مادري ٻولي|پهرين ٻولي]]: {{sigfig|78.721340|2}} ملين | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[ٻي ٻولي|ٻي ٻولي]]: {{sigfig|7.623000|2}} ملين (2011ع)<ref name="Ethnologue28|tam"/><br/>مجموعي طور: {{sigfig|86.344340|2}} ملين (2011–2019ع)<ref name="Ethnologue28|tam"/> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي دراوڙي | fam3 = [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي دراوڙي پهريون]] | fam4 = تامل–[[ڪناڊا جا لهجا|ڪناڊا]] | fam5 = تامل–[[ڪوٽا ٻولي|ڪوٽا]] | fam6 = تامل–[[ٽوڊا ٻولي|ٽوڊا]] | fam7 = تامل–ايرولا | fam8 = تامل–[[ڪوڊاوا ٻولي|ڪوڊاوا]]–[[اورالي ٻولي|اورالي]] | fam9 = [[تامل جهڙيون ٻوليون|تامل]]–[[مليالم جهڙيون ٻوليون|مليالم]] | fam10 = [[تامل جهڙيون ٻوليون|تامل جهڙيون]] | fam11 = تامل–[[پاليان ٻولي|پاليان]] | ancestor = [[قديم تامل ٻولي]] | ancestor2 = [[وچئين دور جي تامل ٻولي]] | script = {{ubl | [[تامل رسم الخط]] | [[تامل براهمي رسم الخط]] (تاريخي) | [[گرانٿا رسم الخط]] (تاريخي) | [[وٽيلوتو رسم الخط]] (تاريخي) | [[پلووا رسم الخط]] (تاريخي) | [[ڪوليلوتو رسم الخط]] (تاريخي) | [[عربي رسم الخط]] ([[اروي]]) | [[لاطيني رسم الخط]] (غير رسمي) | [[تامل بريل]] ([[ڀارتي بريل]]) }} | nation = * [[هندستان جون سرڪاري ٻوليون|هندستان]] ** [[تامل ناڊو]]<ref name="TN">{{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref> ** [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]]<ref>{{citation |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India: 50th report (delivered to the Lokh Sabha in 2014) |page=155 |publisher=National Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=8 June 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |df=dmy-all}}</ref> * [[سري لنڪا جون ٻوليون|سري لنڪا]]<ref>{{cite web |title=Official Languages Policy |url=http://www.languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en |website=languagesdept.gov.lk |publisher=Department of Official Languages |access-date=20 May 2021 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412193905/http://languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en |url-status=dead}}</ref> * [[سنگاپور جون ٻوليون|سنگاپور]]<ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7.</ref> | minority = {{plainlist| * [[ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون|ڏکڻ آفريڪا]]{{efn|قانوني تحفظ حاصل ڪيل ٻولي}}<ref>{{citation |url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions |title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher=South African Government |website=www.gov.za}}</ref> * [[ملائيشيا جون ٻوليون|ملائيشيا]]<ref name="MS">{{citation |title=School languages |url=http://www10.gencat.net/pres_casa_llengues/AppJava/frontend/llengues_detall_print.jsp?id=632&idioma=5 |url-status=dead |publisher=LINGUAMON |access-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150902021816/http://www10.gencat.net/pres_casa_llengues/AppJava/frontend/llengues_detall_print.jsp?id=632&idioma=5 |archive-date=2 September 2015}}</ref> }} | agency = '''[[هندستان]]''' * [[ڪلاسيڪي تامل جو مرڪزي ادارو]] * [[تامل ترقي ۽ اطلاعات کاتو، تامل ناڊو]] * [[تامل اڀياس جو بين الاقوامي ادارو]] * [[تامل يونيورسٽي]] * [[عالمي تامل سنگم]] '''[[سري لنڪا]]''' * [[سرڪاري ٻولين جو کاتو، سري لنڪا]] '''[[سنگاپور]]''' * [[تامل ٻولي ڪائونسل]] '''[[ملائيشيا]]''' * [[ملائيشيا جي تامل ٻوليءَ جي معياربندي ڪائونسل]] '''[[ڪئناڊا]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]]''' * [[اتر آمريڪا جي تامل سنگمن جي وفاق]] | iso1 = ta | iso2 = tam | iso3 = tam | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = [[تامل رسم الخط]] ۾ «تامل» لفظ | image_class = skin-invert-image | map = Idioma tamil.png | mapcaption = | map_class = skin-invert-image | dia1 = [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|ايلام]] | dia2 = [[ملائيشيائي تامل|مليسيت]] | dia3 = [[بنگلور جي تامل لهجا|بوناگور]] | dia4 = [[آئينگر تامل|آئينگر]] | dia5 = [[ڪونگو تامل|ڪونگو]] | dia6 = [[مدراس باشائي|چنائي]] | dia7 = [[مدورائي تامل|مدورائي]] | dia8 = [[ترونيلويلي تامل|ترونيلويلي]] | dia9 = [[سري لنڪا جو هندستاني تامل لهجو|اسٽيٽ]] | dia10 = [[وچولو تامل لهجو|وچولو]] | dia11 = [[برهمڻ تامل|برهمڻ]] | dia12 = [[اروي]] | dia13 = [[ملابار تامل رابطي جي ٻولي|ملابار]] {{Extinct}} | notice = IPA | sign = [[اشارتي تامل]] | glotto = tami1289 | glottorefname = Tamil }} {{Contains special characters|Indic}} {{Tamil transliteration}} '''تامل'''{{efn|انگريزي اچار: {{IPAc-en|ˈ|t|æ|m|ɪ|l|,_|ˈ|t|ɑː|m|-}} {{respell|TAM|il|,_|TAHM|-}}.<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj. |url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil |website=OED Online |publisher=Oxford University Press |access-date=24 January 2023}}</ref>}} (تامل: {{lang|ta|தமிழ்}}؛ رومن نقل حرفي: ''{{Transliteration|ta|ISO|Tamiḻ}}''؛ اچار: {{IPA|ta|t̪amiɻ|pron|ta-தமிழ்.oga}}) [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي [[تامل قوم|تامل ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي. تامل ڳالهائيندڙن جي آبادي خاص طور [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] وارن علائقن، ۽ [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اتر]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀر]] صوبن ۾ مرڪوز آهي. تامل دنيا جي انهن [[ڪلاسيڪي ٻولي|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ آهي، جن جي استعمال ۽ ادبي روايت جو تسلسل تمام ڊگهي عرصي کان برقرار رهيو آهي.<ref name="Circulation and the Historical Geog">{{citation |last=Stein |first=B. |title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country |journal=The Journal of Asian Studies |volume=37 |issue=1 |year=1977 |pages=7–26 |jstor=2053325 |doi=10.2307/2053325 |s2cid=144599197}}</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}</ref> هن ٻوليءَ جا تحريري ثبوت لڳ ڀڳ [[300 ق م|300 قبل مسيح]] کان ملن ٿا.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246 |s2cid=162291987}}</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/palani-excavation-triggers-fresh-debate/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> قديم دور ۾ ڏکڻ هندستان جي سامونڊي واپارين لاءِ تامل هڪ اهم [[رابطي جي ٻولي]] (''Lingua franca'') هئي. [[تامل لکتون|تامل لکتن]] جا آثار [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] کان ٻاهر پڻ مليا آهن، جن ۾ [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] شامل آهن. تامل جي ادبي تاريخ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. ان جي قديم ادبي روايت ۾ [[سنگم ادب]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جنهن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ نظم شامل آهن. تامل رسم الخط جي ارتقا [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] مان ٿي. بعد ۾ [[وٽيلوتو رسم الخط]] پڻ استعمال ٿيندو رهيو، تان جو موجوده تامل رسم الخط کي معياري صورت ڏني وئي. تامل جو گرامري نظام پنهنجي الڳ خصوصيتن سبب نمايان آهي. هن ٻوليءَ جي [[الحاقي صرفيات]] (''Agglutinative morphology'') ۾ مختلف لاحقا لفظن سان ڳنڍي پيچيده لفظي صورتون ٺاهي سگهجن ٿيون. تامل [[هندستان]] جي رياست [[تامل ناڊو]] ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. اها [[سري لنڪا]] ۽ [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[تامل پرديسي برادريون|تامل ڳالهائيندڙ پرديسي برادريون]] دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ آباد آهن. 2004ع ۾ [[هندستان جي حڪومت|هندستان جي مرڪزي حڪومت]] تامل کي ملڪ جي پهرين [[هندستان جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06 |title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school |url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/ |access-date=2025-03-02 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == درجابندي == {{مک|دراوڙي ٻوليون}} '''[[تامل ٻولي|تامل]]'''، [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. دراوڙي ٻوليون لڳ ڀڳ 26 ٻولين تي مشتمل هڪ لساني خاندان آهي، جنهن جون ٻوليون بنيادي طور [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جون مقامي ٻوليون آهن.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> تامل کي [[تامل ٻوليون|تامل ٻولين جي ذيلي خاندان]] جو حصو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ خود تامل کان علاوه لڳ ڀڳ 35 نسلي ۽ لساني گروهن جون ٻوليون شامل آهن.<ref>Perumal, A. K. (2005). ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref> انهن ۾ [[ايرولا ٻولي|ايرولا]] ۽ [[ييروڪولا ٻولي|ييروڪولا]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن (ڏسو: [[اٿنولاگ]]). تامل جي سڀ کان ويجهي وڏي لاڳاپيل ٻولي [[مليالم ٻولي|مليالم]] آهي. انهن ٻنهي ٻولين ۾ لساني علحدگيءَ جو عمل لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |year=2010 |publisher=Elsevier |page=297}}</ref> جيتوڻيڪ تامل ۽ مليالم جي وچ ۾ موجود ڪيترائي فرق ظاهر ڪن ٿا ته اولهه واري لهجي جي علحدگيءَ جون پاڙون قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿيون،<ref name="malayalamorigin">{{cite journal |last=Menon |first=A. G. |title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster *ṉt |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=53 |page=87 |doi=10.1017/S0041977X00021285 |s2cid=131480876}}</ref> پر مليالم جي هڪ الڳ ۽ خودمختيار ٻوليءَ جي صورت ۾ ارتقا جو عمل تيرهين يا چوڏهين صدي عيسويءَ تائين مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970|p=21}}</ref> ان کان علاوه [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] پڻ تامل سان نسبتاً ويجهو لساني تعلق رکي ٿي ۽ قديم تامل جي رسمي صورت سان ڪجهه بناوٽي ۽ لساني خصوصيتون مشترڪ رکي ٿي. جيتوڻيڪ ڪنڙ ۽ تامل جي وچ ۾ ڪيترائي فرق موجود آهن، پر ڪنڙ پنهنجي قديم لساني پاڙن جون ڪيتريون ئي خصوصيتون اڃا تائين محفوظ رکيون آهن. هندستان جي ڏاکڻين ٻولين جي خاندان سان تعلق رکڻ ۽ هندستان جي اترين علائقن جي نسبتاً ويجهو هجڻ سبب ڪنڙ ۾ پڻ، مليالم وانگر، [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. تامل ۾ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ ڪنڙ ۾ ٿوري يا ڪنهن خاص تبديليءَ کان سواءِ محفوظ رهيا آهن. ان مان ٻنهي ٻولين جي تاريخي ۽ لساني مشابهت ظاهر ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ جديد ڳالهائڻ جي طريقن ۾ تامل اندر مختلف تبديليون اچي چڪيون آهن.{{sfn|Mahadevan|2003}}{{page needed|date=July 2024}} == تاريخ == [[فائل:Civiltà_thamirabani,_reperti_da_adhichanallur,_02.jpg|thumb|left|[[چنائي جو سرڪاري عجائب گهر|چنائي جي سرڪاري عجائب گهر]] ۾ [[آديچنلور]] مان هٿ آيل آثار]] [[فائل:Keezhadi excavation.jpg|thumb|left|[[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ]]]] === ڏند ڪٿائي شروعات === [[فائل:Tamil Inscriptions.jpg|thumb|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي تامل براهمي لکت جي وضاحت؛ هيءَ لکت [[سنگم دور]] سان منسوب آهي، جنهن جو اندازي وارو زمانو 400 قبل مسيح کان 200ع تائين ڄاڻايو وڃي ٿو.]] هندو ڌرمي ڏند ڪٿا موجب، تامل ٻولي يا ان جي ديويءَ واري شخصي صورت، [[تامل تائي]]، يعني «ماءُ تامل»، ڀڳوان [[شو]] پيدا ڪئي هئي. [[مروگن]]، جنهن کي تاملن جو ديوتا سمجهيو وڃي ٿو، تنهن رشي [[اگستيه]] سان گڏجي اها ٻولي ماڻهن تائين پهچائي.{{sfn|Ramaswamy|1997|p=87}} === تاريخي شروعات === تامل، ٻين [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] وانگر، بنيادي طور [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] مان ارتقا ڪئي آهي. امڪان آهي ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ٽين هزاري قبل مسيح جي لڳ ڀڳ ڳالهائي ويندي هئي، ممڪن طور [[گوداوري درياهه]] جي هيٺئين طاس جي ڀرپاسي واري علائقي ۾. مادي آثارن مان اشارو ملي ٿو ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ هندستان جي [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل ثقافتي مجموعن سان وابسته هئا.<ref>{{Harvnb|Southworth|2005|pp=249–250}}</ref> محقق تامل ٻوليءَ جي دستاويزي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهائين ٿا: قديم تامل (300 قبل مسيح کان 700ع)، وچئين دور جي تامل (700ع کان 1600ع) ۽ جديد تامل (1600ع کان موجوده زماني تائين).<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref> === براهمي رسم الخط === [[ڀارت جي آثار قديمه جي سروي]] پاران هندستان ۾ دريافت ڪيل لڳ ڀڳ هڪ لک لکتن مان اٽڪل 60 هزار [[تامل ناڊو]] ۾ مليون آهن. انهن مان گهڻيون تامل ٻوليءَ ۾ آهن، جڏهن ته رڳو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو لکتون ٻين ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[سنسڪرت]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۾ آهن.<ref>{{cite news |title=Students get glimpse of heritage |work=The Hindu |date=22 November 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064346/http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-date=18 May 2006 |url-status=dead}}</ref> 2004ع ۾ [[آديچنلور]] مان مٽيءَ جي وڏن دفني ٿانون ۾ دفن ٿيل ڪيترائي انساني ڍانچا هٿ آيا، جن سان لاڳاپيل ڪجهه آثارن جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 696 قبل مسيح تائين ڄاڻائي وئي آهي. انهن مان ڪن ٿانون تي [[تامل براهمي رسم الخط]] ۾ لکتون پڻ مليون، جڏهن ته ڪجهه ٿانون ۾ اهڙا انساني ڍانچا هئا، جن کي تامل نسل سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Christy2019">{{cite journal |last=Christy |first=Agatha |year=2019 |title=A Study About Archaeological Survey in Adichanallur |journal=International Journal of Research in Engineering, Science and Management |volume=2 |pages=158–169 |url=https://www.ijresm.com/Vol.2_2019/Vol2_Iss11_November19/IJRESM_V2_I11_33.pdf}}</ref> 2017ع کان 2018ع جي وچ ۾ [[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ|ڪيزهادي]] مان 5,820 آثار هٿ آيا. انهن جا نمونا [[ميامي]]، [[فلوريڊا]] ۾ واقع بيٽا ايناليٽڪ اداري ڏانهن [[ايڪسيلريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري]] ذريعي عمر جي تعين لاءِ موڪليا ويا. تامل براهمي لکتن سان لاڳاپيل هڪ نموني بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اهو لڳ ڀڳ 580 قبل مسيح جو آهي.<ref>{{cite web |title=Keeladi |url=https://www.tnarch.gov.in/keeladi |website=Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu}}</ref><ref>{{cite web |last=Gershon |first=Livia |title=Archaeologists Unearth Ancient Dagger Linked to Enigmatic Indian Civilization |website=Smithsonian Magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/excavation-india-may-hold-clues-ancient-civilization-180978414/ |access-date=29 January 2022}}</ref> مؤرخ [[جان گائي]] موجب تامل، هندستان جي شروعاتي سامونڊي واپارين جي وچ ۾ رابطي جي گڏيل ٻولي هئي.<ref name="Scroll2015">{{cite web |title=Step aside, Gujaratis: Tamilians were India's earliest recorded maritime traders |website=Scroll.in |date=6 February 2015 |url=https://scroll.in/article/704603/Step-aside,-Gujaratis:-Tamilians-were-India's-earliest-recorded-maritime-traders}}</ref> [[براهمي رسم الخط]] ۾ لکيل تامل ٻوليءَ جون لکتون [[سري لنڪا]] ۾، ۽ واپاري شين تي [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ پڻ مليون آهن.<ref name="Egypt2007"/><ref name="Mahadevan2010">{{cite news |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=An epigraphic perspective on the antiquity of Tamil |work=The Hindu |date=24 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/An-epigraphic-perspective-on-the-antiquity-of-Tamil/article16265606.ece}}</ref> نومبر 2007ع ۾ قُصير القديم، جنهن کي قديم دور جي بندرگاهه [[ميوس هورموس]] سان سڃاتو وڃي ٿو، جي کوٽائيءَ مان پهرين صدي قبل مسيح جا مصري ٺڪر جا ٿانوَ مليا، جن تي قديم تامل براهمي لکتون موجود هيون.<ref name="Egypt2007">{{cite news |title=Tamil Brahmi script in Egypt |work=The Hindu |date=21 November 2007 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126154601/http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-date=26 November 2014 |access-date=5 January 2015}}</ref> [[بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل لفظ|بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل ڪجهه لفظن]] جا امڪاني مثال پڻ موجود آهن، جن کي 500 قبل مسيح کان اڳ واري زماني سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن کي تامل ٻوليءَ جي سڀ کان قديم ممڪن شاهدين مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Rabin438">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies'', p. 438.</ref> === قديم تامل === {{مک|قديم تامل ٻولي}} [[فائل:Mangulam inscription.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] لکت، جيڪا [[سنگم دور]] سان منسوب آهي؛ اندازي موجب 400 قبل مسيح کان 200ع تائين.]] قديم تامل ٻوليءَ جو دور ٽين صدي قبل مسيح کان اٺين صدي عيسويءَ تائين پکڙيل آهي. قديم تامل جا سڀ کان پراڻا لکيل آثار مختصر لکتن جي صورت ۾ ملن ٿا، جيڪي [[براهمي رسم الخط]] جي هڪ خاص صورت، يعني [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] ۾ لکيل آهن.<ref>{{Harvnb|Mahadevan|2003|pp=90–95}}</ref> قديم تامل جو سڀ کان پراڻو ڊگهو متن ''[[تولڪاپيم]]'' آهي، جيڪو تامل گرامر ۽ شاعريءَ جي اصولن بابت هڪ ابتدائي تصنيف آهي. ان جي سڀ کان پراڻن حصن جي تاريخ ٻي صدي قبل مسيح جي پوئين دور تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref> قديم تامل ادب جون ڪيتريون ئي ٻيون تخليقون پڻ محفوظ رهيون آهن. انهن ۾ 2,381 نظمن جو هڪ مجموعو شامل آهي، جنهن کي گڏيل طور [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. انهن نظمن جي تاريخ عام طور پهرين صدي قبل مسيح کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973"/> === وچئين دور جي تامل === {{مک|وچئين دور جي تامل ٻولي}} [[فائل:Tanjavur Tamil Inscription2.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[تنجاور]] ۾ [[برهديشور مندر]] تي [[چولا سلطنت|چولا دور]] جون لڳ ڀڳ 1000ع جون پٿر تي اُڪريل وچئين دور جي تامل لکتون، جيڪي [[وٽيلوتو رسم الخط]] سان لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.]] [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان [[وچئين دور جي تامل ٻولي|وچئين دور جي تامل]] ۾ تبديليءَ جو عمل عام طور اٺين صدي عيسويءَ تائين مڪمل ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Lehmann1998"/> هن تبديليءَ دوران ٻوليءَ جي آوازن ۽ گرامر ۾ ڪيتريون ئي اهم تبديليون آيون. صوتياتي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلين ۾ «آيتَم» (ஃ) نالي هڪ پراڻي صوتيي جو لڳ ڀڳ ختم ٿي وڃڻ،<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|p=194}}</ref> لثوي ۽ ڏندن وٽ ادا ٿيندڙ نڪ وارن آوازن جو پاڻ ۾ ضم ٿيڻ،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=132–133}}</ref> ۽ لثوي بندشي آواز جو هڪ رائي يا راءَ جهڙي آواز ۾ تبديل ٿيڻ شامل هو.<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|pp=213–215}}</ref> گرامر جي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلي حال زماني جي ظهور هئي. حال زمانو فعل «ڪِل» (''kil''؛ கில்) مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو، جنهن جي معنيٰ «ممڪن هجڻ» يا «واقع ٿيڻ» آهي. قديم تامل ۾ هي فعل ڪنهن عمل جي تمام ٿوري مدت تائين جاري رهڻ يا غير مستقل هجڻ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. عام طور اهو «ن» (''ṉ''؛ ன்) جهڙي زماني جي نشاندهي ڪندڙ عنصر سان گڏ استعمال ٿيندو هو. وچئين دور جي تامل ۾ هي استعمال اڳتي هلي حال زماني جي علامت «ڪِنرَ» (''kiṉṟa''؛ கின்ற) ۾ تبديل ٿيو، جنهن ۾ عمل جي نوعيت ۽ زماني جون پراڻيون علامتون گڏجي ويون.<ref>{{cite journal |last=Rajam |first=V. S. |title=The Duration of an Action—Real or Aspectual? The Evolution of the Present Tense in Tamil |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1985 |volume=105 |issue=2 |pages=277–291 |doi=10.2307/601707 |jstor=601707}} خاص طور صفحا 284–285.</ref> === جديد تامل === ''[[ننول]]'' اڄ به جديد ادبي تامل لاءِ معياري گرامر جي حيثيت رکي ٿو. ان ڪري جديد ادبي تامل جو بنياد جديد ڳالهائجندڙ تامل بدران تيرهين صديءَ جي وچئين دور واري تامل تي قائم آهي.<ref>{{Harvnb|Shapiro|Schiffman|1983|p=2}}</ref> ان جي ابتڙ، روزمره ڳالهائجندڙ تامل ۾ ڪيتريون ئي تبديليون آيون آهن. مثال طور، جديد تامل ۾ فعلن جي منفي گردان جو پراڻو طريقو استعمال کان ٻاهر ٿي ويو آهي.<ref>{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=100}}</ref> ان جي بدران نفيءَ جو اظهار لفظن جي صرفي بناوت يا جملي جي نحوي ترتيب ذريعي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Steever|2005|pp=107–108}}</ref> جديد ڳالهائجندڙ تامل ۾ صوتياتي تبديليون پڻ نظر اچن ٿيون. انهن ۾ خاص طور لفظ جي شروعاتي ۽ وچين هنڌن تي بلند مصوتن جي اچار ۾ هيٺاهينءَ ڏانهن لاڙو،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|p=125}}</ref> ۽ بندشي آوازن جي وچ ۾ يا بندشي ۽ رائي آوازن جي وچ ۾ ايندڙ مصوتن جو ختم ٿي وڃڻ شامل آهي.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=122–123}}</ref> يورپي ٻولين سان رابطي جو اثر تامل جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ ٻنهي صورتن تي پيو. لکيل تامل ۾ آيل تبديلين ۾ يورپي طرز جي بيهڪ وارين نشانين جو استعمال ۽ اهڙن وينجن جي ميلاپن جو رواج شامل آهي، جيڪي وچئين دور جي تامل ۾ جائز نه هئا. لکيل تامل جي نحوي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون، جن ۾ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ نون مددگار فعلن، وڌيڪ پيچيده جملن ۽ لفظن جي نسبتاً مقرر ترتيب جو ظهور شامل آهي. اها ترتيب ڪجهه لحاظ کان [[انگريزي ٻولي]] جي نحوي بناوت ۽ جملن ۾ مختلف جزن جي ڪردار سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kandiah |first=T. |title=Standard Language and Socio-Historical Parameters: Standard Lankan Tamil |journal=International Journal of the Sociology of Language |year=1978 |issue=16 |doi=10.1515/ijsl.1978.16.59 |s2cid=143499414}} خاص طور صفحا 65–69.</ref> 1578ع ۾ پورچوگالي عيسائي مبلغن قديم تامل رسم الخط ۾ ''[[تمبيرن ونڪم]]'' نالي دعائن جو ڪتاب شايع ڪيو. ان سان تامل هندستان جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي وئي، جنهن ۾ ڪتاب ڇاپيو ۽ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Madhavan |first=Karthik |title=Tamil saw its first book in 1578 |work=The Hindu |date=20 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece}}</ref> [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''[[تامل لغت]]'' هندستاني ٻولين جي شروعاتي وڏين لغتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite news |last=Kolappan |first=B. |title=Delay, howlers in Tamil Lexicon embarrass scholars |work=The Hindu |date=22 June 2014 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/delay-howlers-in-tamil-lexicon-embarrass-scholars/article6138747.ece |access-date=25 December 2014}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لساني پاڪيزگي]] جي هڪ مضبوط تحريڪ اڀري، جيڪا اڳتي هلي [[خالص تامل تحريڪ]] جي صورت اختيار ڪري وئي. هن تحريڪ جو مقصد تامل مان سنسڪرت سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Ramaswamy1997">{{Harvnb|Ramaswamy|1997}}</ref> هن تحريڪ کي ڪجهه [[دراوڙي سياسي جماعتون|دراوڙي سياسي جماعتن]] جي حمايت پڻ حاصل ٿي.{{sfn|Ramaswamy|1997}} ان جي نتيجي ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترن ئي لفظن جي جاءِ تي تامل جا متبادل لفظ رائج ڪيا ويا، جيتوڻيڪ سنسڪرت مان آيل ڪيترائي لفظ اڄ به تامل ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون.<ref>''India 2001: A Reference Annual 2001''. Research, Reference and Training Division، Publications Division، Ministry of Information and Broadcasting، Government of India، New Delhi.</ref> == جاگرافيائي ورڇ == [[تامل ٻولي]] [[ڀارت]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] ۾ رهندڙ اڪثريتي آباديءَ جي مکيه ٻولي آهي. ساڳيءَ طرح اها [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اترئين]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀرئين]] صوبن جي اڪثريتي آباديءَ جي پڻ بنيادي ٻولي آهي. ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪيرالا]]، [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]]، [[دهلي]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] ۾ پڻ اقليتي برادريون تامل ڳالهائين ٿيون. سري لنڪا جي ٻين علائقن، جهڙوڪ [[ڪولمبو]] ۽ [[وچيون صوبو، سري لنڪا|وچئين صوبي]] جي جابلو علائقن ۾ به تامل ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين [[ڪيرالا]] ۾ تامل يا ان جا مختلف لهجا انتظامي ڪمن، ادب ۽ عام ڳالهه ٻولهه ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين ڏکڻ [[آنڌرا پرديش]] جي [[چتور ضلعو|چتور]] ۽ [[نيلور ضلعو|نيلور]] ضلعن مان مليل لکتن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ جو وسيع استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="Talbot 2001 27–37"/> ڏهين کان چوڏهين صدي عيسويءَ دوران ڏکڻ [[ڪرناٽڪ]] جي [[ڪولار ضلعو|ڪولار]]، [[ميسور]]، [[مانڊيا]] ۽ [[بنگلورو]] جهڙن علائقن ۾ پڻ تامل ٻولي لکتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{Harvnb|Murthy|Rao|Veluthat|Bari|1990|pp=85–106}}</ref> هن وقت [[ملائيشيا]]، [[سنگاپور]]، [[فلپائن]]، [[ماريشس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[انڊونيشيا]]،<ref>{{Harvnb|Ramstedt|2004|p=243}}</ref> [[ٿائيلينڊ]]،<ref>{{Harvnb|Kesavapany|Mani|Ramasamy|2008|p=60}}</ref> [[ميانمار]]، [[برونائي]] ۽ [[ويٽنام]] ۾ تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون آباد آهن، جن مان گهڻن جا ابا ڏاڏا نوآبادياتي دور ۾ انهن ملڪن ڏانهن لڏي ويا هئا. انهن برادرين کي گڏيل طور [[پرڏيهي تامل برادريون|پرڏيهي تامل برادرين]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. ملائيشيا ۾ تامل، انگريزي، ملئي ۽ مينڊرين ٻولين سان گڏ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="TamilSchools">{{cite web |title=Tamil Schools |url=http://www.indianmalaysian.com/education.htm |website=Indianmalaysian.com |access-date=28 July 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Ghazali |first=Kamila |year=2010 |title=National Identity and Minority Languages |website=UN Chronicle |publisher=United Nations |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/national-identity-and-minority-languages |access-date=28 January 2021}}</ref> [[پاڪستان]] جي شهر [[ڪراچي]] ۾ پڻ [[پاڪستاني تامل|تامل ڳالهائيندڙن جي هڪ وڏي برادري]] موجود آهي. ان ۾ تامل ڳالهائيندڙ [[هندو ڌرم|هندو]]،<ref name="TNP">{{cite news |last=Shahbazi |first=Ammar |title=Strangers to Their Roots and Those Around Them |work=The News |date=20 March 2012 |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617043012/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-date=17 June 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="PHP">Sunny, Sanjesh (21 September 2010). [https://pakistanhindupost.blogspot.com/2010/09/picture-of-tamil-hindus-in-karachi.html Tamil Hindus in Karachi]. ''Pakistan Hindu Post''.</ref> [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[اسلام|مسلمان]] شامل آهن. انهن ۾ سري لنڪا مان لڏي آيل ڪجهه تامل ڳالهائيندڙ مسلمان پناهگير پڻ شامل آهن.<ref name="HBL">Raman, B. (15 July 2002). [http://www.thehindubusinessline.com/2002/07/15/stories/2002071500050800.htm Osama's shadow on Sri Lanka?]. ''The Hindu Business Line''.</ref> ڪراچي جي [[مدراسي پاڙو|مدراسي پاڙي]] واري آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 100 تامل هندو خاندان آباد هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهي خاندان تامل سان گڏ [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پڻ ڳالهائين ٿا ۽ پنهنجي تامل ٻوليءَ تي سٺي مهارت رکن ٿا.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Sumit |title=For Tamil cuisine, away in Pakistan |work=The Hindu |date=3 November 2018 |url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/for-tamil-cuisine-away-in-pakistan/article25414464.ece |access-date=12 July 2019}}</ref> [[ري يونيون]]، [[گيانا]]، [[فجي]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] ۾ پڻ ڪيترن ماڻهن جا نسلي ۽ خانداني لاڳاپا تامل آباديءَ سان آهن،<ref name="ucberkeleydiaspora">{{cite web |last=McMahon |first=Suzanne |title=Overview of the South Asian Diaspora |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327123838/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-date=27 March 2011 |access-date=23 April 2008}}</ref> پر انهن مان رڳو ٿورا ماڻهو اڄ به تامل ڳالهائين ٿا. [[ري يونيون]] ۾، جيڪو [[فرانس]] جي انتظام هيٺ آهي، ماضيءَ ۾ تامل ٻولي سکڻ ۽ عوامي هنڌن تي استعمال ڪرڻ تي پابندي هئي. هاڻي اتي شاگرد ۽ بالغ ماڻهو ٻيهر تامل ٻولي سکي رهيا آهن.<ref name="ucberkeleydiaspora1">{{cite web |last=Ghasarian |first=Christian |title=Indentured immigration and social accommodation in La Réunion |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511142452/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-date=11 May 2011 |access-date=8 January 2010}}</ref> تامل ٻولي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] مان لڏي ويل ماڻهن ۽ انهن جي اولاد پاران [[ڪئناڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل عرب امارات]]، [[برطانيا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. انهن ملڪن ۾ [[ڪئناڊا ۾ تامل برادري|ڪئناڊائي تامل]]، [[آمريڪا ۾ تامل برادري|آمريڪي تامل]]، [[برطانيا ۾ تامل برادري|برطانوي تامل]] ۽ [[آسٽريليا ۾ تامل برادري|آسٽريلوي تامل]] برادرين جو وجود تامل ٻوليءَ جي عالمي پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو. == حيثيت == {{پڻ ڏسو|تامل ڳالهائيندڙن جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون}} === سرڪاري حيثيت === <gallery> File:Raja (elephant) in Sri Lankan Rupee bank notes.JPG|سري لنڪا جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. File:Mauritius currency.jpg|[[ماريشس]] جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها ملڪ جي سڃاتل اباڻين ٻولين مان هڪ آهي. File:India new 500 INR, MG series, 2016, reverse.jpg|ڀارتي ڪرنسي نوٽن جي ٻولين واري خاني ۾ تامل، درج ڪيل 15 ٻولين مان هڪ آهي. اها [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ پڻ شامل آهي ۽ [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. </gallery> [[فائل:CEY-23-Government of Ceylon-5 Rupees (1929).jpg|thumb|1929ع ۾ سيلون، يعني موجوده سري لنڪا، جي حڪومت پاران جاري ڪيل پنج رپين جو ڪرنسي نوٽ.]] [[تامل ٻولي]] ڀارت جي رياست [[تامل ناڊو]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ شامل 22 تسليم ٿيل ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="Eight">{{cite web |title=Eighth Schedule |url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S8.pdf |publisher=Government of India |access-date=5 December 2023}}</ref> اها [[پڊوچيري]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] جهڙن ڀارتي مرڪزي انتظام هيٺ علائقن ۾ پڻ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Ramamoorthy |first=L. |title=Multilingualism and Second Language Acquisition and Learning in Pondicherry |website=Language in India |date=February 2004 |url=http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html |access-date=16 August 2007}}</ref><ref>{{cite web |last=Sunwani |first=Vijay K. |title=Amazing Andamans and North-East India: A Panoramic View of States, Societies and Cultures |website=Language in India |date=February 2007 |url=http://www.languageinindia.com/feb2007/northeasternstates.pdf |access-date=16 August 2007}}</ref> تامل [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[سري لنڪا]] ۾ تامل، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] سان گڏ سرڪاري ۽ قومي ٻوليءَ جي حيثيت رکي ٿي.<ref name="languagesdept">{{cite web |title=Department of Official Languages |publisher=Government of Sri Lanka |url=http://www.languagesdept.gov.lk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106094214/http://www.languagesdept.gov.lk/%20 |archive-date=6 January 2019 |url-status=dead |access-date=13 September 2012}}</ref> ڀارت جي رياست [[هرياڻا]] ۾ هڪ زماني ۾ تامل کي نالي ماتر ٻي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي هئي. چيو وڃي ٿو ته اهو فيصلو [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] سان سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڪيو ويو هو، جيتوڻيڪ هرياڻا ۾ تامل ڳالهائيندڙن جي ڪنهن نمايان آباديءَ جو ثبوت موجود نه هو. 2010ع ۾ تامل جي جاءِ تي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي اها حيثيت ڏني وئي.<ref>{{cite news |last=Bharadwaj |first=Ajay |title=Punjabi edges out Tamil in Haryana |work=DNA India |date=7 March 2010 |url=http://www.dnaindia.com/india/1356124/report-punjabi-edges-out-tamil-in-haryana}}</ref> ان کان علاوه، [[ڀارت جي حڪومت]] آڪٽوبر 2004ع ۾ قديم ۽ ڪلاسيڪي ٻولين کي قانوني طور خاص حيثيت ڏيڻ جو انتظام متعارف ڪرايو. ڪيترين تامل تنظيمن جي حمايت سان هلندڙ سياسي مهم کان پوءِ تامل ڀارت جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي، جنهن کي باضابطه طور [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] تسليم ڪيو ويو.<ref name="dmkpolitics2">{{cite news |last=Dutta |first=Sujan |title=Classic case of politics of language |work=The Telegraph |date=28 September 2004 |url=http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-url=https://archive.today/20130203214540/http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-date=3 February 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="historyofdemand">{{cite magazine |last=Viswanathan |first=S. |title=Recognising a classic |magazine=Frontline |date=October 2004 |url=https://frontline.thehindu.com/static/html/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926212522/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-date=26 September 2007}}</ref> ان وقت جي ڀارتي صدر [[عبدالڪلام]]، جيڪو پاڻ به تامل هو، 6 جون 2004ع تي [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي ٻنهي ايوانن جي گڏيل اجلاس ۾ تامل کي ڪلاسيڪي ٻوليءَ جي حيثيت ڏيڻ بابت اعلان ڪيو. ان کان پوءِ سيپٽمبر 2004ع ۾ ان فيصلي بابت خبرون سامهون آيون ۽ آڪٽوبر ۾ اها حيثيت باضابطه طور منظور ڪئي وئي.<ref name="LanguageInIndia">{{cite journal |last=Thirumalai |first=M. S. |title=Tradition, Modernity and Impact of Globalization – Whither Will Tamil Go? |journal=Language in India |volume=4 |date=November 2004 |url=http://www.languageinindia.com/nov2004/tamilglobalization1.html |access-date=17 November 2007}}</ref><ref name="BBCClassical">{{cite news |title=India sets up classical languages |work=BBC News |date=17 September 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3667032.stm}}</ref><ref>{{cite news |title=Sanskrit to be declared classical language |work=The Hindu |date=28 October 2005 |url=https://web.archive.org/web/20051030050314/http://www.hindu.com/2005/10/28/stories/2005102809281200.htm}}</ref> === تعليم === [[ملائيشيا]] ۾ 543 سرڪاري پرائمري اسڪول اهڙا آهن، جن ۾ تعليم مڪمل طور [[ملائيشيا ۾ تامل ميڊيم پرائمري اسڪول|تامل ٻوليءَ جي ذريعي]] ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Language Shift in the Tamil Communities of Malaysia and Singapore: The Paradox of Egalitarian Language Policy |publisher=University of Pennsylvania |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/540/handouts/sparadox/sparadox.html |access-date=13 September 2012}}</ref> [[ميانمار]] ۾ پڻ تامل ميڊيم اسڪول قائم ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون آهن، ته جيئن اتي لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال اڳ آباد ٿيندڙ تامل برادريءَ جي اولاد کي مڪمل طور پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم ملي سگهي.<ref name="bbcmyanmar">{{cite news |title=Myanmar's Tamils seek to protect their identity |work=BBC News |date=6 March 2014 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25438275}}</ref> [[ڪئناڊا]] ۾ ڪجهه مقامي اسڪول بورڊن ۽ وڏين يونيورسٽين ۾ تامل ٻولي هڪ تعليمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي. [[ڪئناڊا جي پارليامينٽ]] جنوري مهيني کي «تامل ورثي جو مهينو» قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Statement by the Prime Minister of Canada on Thai Pongal |publisher=Government of Canada |date=13 January 2017 |url=http://www.pm.gc.ca/eng/news/2017/01/14/statement-prime-minister-canada-thai-pongal}}</ref><ref>{{cite news |title=Canada officially declares pride in its Tamils, passes Bill calling for Tamil Heritage Month |work=The News Minute |date=8 October 2016 |url=http://www.thenewsminute.com/article/canada-officially-declares-pride-its-tamils-passes-bill-calling-tamil-heritage-month-51059 |access-date=6 August 2017}}</ref> [[ڏکڻ آفريڪا جو آئين|ڏکڻ آفريڪا جي آئين]] جي پهرين باب جي آرٽيڪل 6(ب) تحت تامل ٻوليءَ کي خاص تحفظ ۽ واڌاري جي حيثيت حاصل آهي. اها [[ڪوازولو ناتال]] صوبي جي اسڪولن ۾ هڪ مضمون طور پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of South Africa |publisher=Constitutional Court of South Africa |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064102/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-date=18 May 2006 |access-date=5 August 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Five Indian languages reinstated as official subjects in South African schools |work=Jagran Josh |date=21 March 2014 |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1 |access-date=6 August 2017}}</ref> تازن سالن ۾ [[فرانس جا سمنڊ پار علائقا|فرانس جي سمنڊ پار کاتي]] [[ري يونيون]] جي اسڪولن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ کي پڙهائيءَ جي هڪ مضمون طور متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Srivatsa |first=Sharath S. |title=For these islanders, a reunion with Tamil |work=The Hindu |date=8 January 2017 |url=https://www.thehindu.com/news/national/For-these-islanders-a-reunion-with-Tamil/article17009446.ece |access-date=6 August 2017}}</ref> === عوامي ابلاغ جا ذريعا === {{پڻ ڏسو|تامل سئنيما}} تامل ٻوليءَ ۾ ڇپجندڙ اخبارون ۽ ٻيا اشاعتي ذريعا وڏي پيماني تي موجود آهن. 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون. تامل ٻوليءَ ۾ ڊجيٽل ابلاغي مواد پڻ وڏي مقدار ۾ موجود آهي، جنهن ۾ خاص طور فلمون نمايان حيثيت رکن ٿيون.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == لهجا == [[فائل:Jambai Tamil Brahmi.jpg|thumb|upright=1.81|[[تامل ناڊو]] جي [[ولپورم ضلعو|ولپورم ضلعي]] ۾ [[تروڪوئيلور]] ڀرسان [[اٿيمان نيدومان انجي]] سان لاڳاپيل جمبائي جي تامل براهمي لکت، جيڪا شروعاتي [[تامل سنگم دور|سنگم دور]] سان منسوب ڪئي وئي آهي (لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح).]] {{Listen | type = speech | header = | filename = Oppaari Song.ogg | title = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ «اوپاري» گيت | description = «اوپاري» موت جي موقعي تي عورتن پاران ڳايو ويندڙ سوڳوار گيت آهي. هن رڪارڊنگ ۾ هڪ ماءُ پنهنجي پٽ جي وفات تي ڏک ۽ ماتم جو اظهار ڪري ٿي. | filename2 = Ta-ponnagaram.ogg | title2 = پدومائي پيتن جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» | description2 = [[پدومائي پيتن]] جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» جي آڊيو رڪارڊنگ، جنهن ۾ ٻين ٻولين مان ورتل ڪجهه لفظن جا مثال پڻ ملن ٿا. }} === علائقائي فرق === {{پڻ ڏسو|سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا ۾ هندستاني تامل لهجو}} [[تامل ٻولي]] جي [[سماجي لسانيات|سماجي لسانياتي]] صورتحال جي هڪ اهم خصوصيت [[دو سطحي لساني استعمال]] (''Diglossia'') آهي. ان مان مراد هڪ ئي ٻوليءَ جي ٻن الڳ صورتن جو استعمال آهي، جن ۾ هڪ اعليٰ يا رسمي صورت ۽ ٻي عام يا غير رسمي صورت هوندي آهي. انهن صورتن جو استعمال سماجي ۽ معاشي حيثيت سميت مختلف سماجي حالتن موجب بدلجي سگهي ٿو.<ref>Arokianathan, S. [http://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html Writing and Diglossic: A Case Study of Tamil Radio Plays]. [https://web.archive.org/web/20070928092717/https://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html محفوظ ڪيل نسخو]، 28 سيپٽمبر 2007ع.</ref><ref>{{cite journal |last1=Steever |first1=S. B. |last2=Britto |first2=F. |title=Diglossia: A Study of the Theory, with Application to Tamil |journal=Language |year=1988 |volume=64 |issue=1 |pages=152–155 |doi=10.2307/414796 |jstor=414796}}</ref> تامل ٻوليءَ جا مختلف لهجا بنيادي طور هڪ ٻئي کان انهن صوتياتي تبديلين ۽ آوازن جي ڦيرڦار سبب مختلف آهن، جيڪي [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان ارتقا دوران پيدا ٿيون. مثال طور، «هتي» لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ قديم ادبي تامل يا «سينتامل» (''Centamil'') ۾ «اِنگُ» (''iṅku'') آهي، جيڪو [[ڪوئمبتور]] جي [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو لهجي]] ۾ «اِنگوُ» (''iṅkū'')، [[تنجاور]] ۽ [[پالڪاڊ]] جي لهجن ۾ «اِنگا» (''inga'') ۽ [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي ڪجهه تامل لهجن]] ۾ «اِنگائي» (''iṅkai'') جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي. قديم تامل جو لفظ «اِنگڻ» (''iṅkaṇ'')، جنهن ۾ «ڪڻ» (''kaṇ'') جي معنيٰ «جاءِ» يا «هنڌ» آهي، [[ترونيلويلي]] جي لهجي ۾ «اِنگني» (''iṅkane'') جو بنياد بڻيو. ساڳيءَ طرح قديم تامل جو لفظ «اِنگِٽُ» (''iṅkiṭṭu'')، [[مدورائي]] جي لهجي ۾ «اِنگُٽُ» (''iṅkuṭṭu'') ۽ ڪجهه اترين لهجن ۾ «اِنگٽي» (''iṅkaṭe'') جي صورت ۾ ملي ٿو. اڄ به ڪوئمبتور جي علائقي ۾ «اَڪَٽا» (''akkaṭṭa'') جو استعمال عام ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ «اها جاءِ» آهي. جيتوڻيڪ تامل ٻوليءَ جي مختلف لهجن جي لفظي ذخيري ۾ تمام وڏا فرق نه آهن، پر ڪجهه استثنا موجود آهن. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجن ۾ ڪيترائي اهڙا لفظ ۽ گرامري صورتون محفوظ آهن، جيڪي هندستان ۾ روزمره جي تامل ڳالهه ٻولهه ۾ استعمال نٿيون ٿين.<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref><ref name="AnnamalaiSteever1998">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|pp=100–128}}</ref> ان کان علاوه، انهن لهجن ۾ ڪجهه لفظ هندستاني تامل جي ڀيٽ ۾ ٿوري مختلف معنيٰ يا استعمال سان پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Zvelebil |first=K. |title=Some features of Ceylon Tamil |journal=Indo-Iranian Journal |year=1966 |volume=9 |issue=2 |page=113 |doi=10.1163/000000066790086440}}</ref> تامل ٻوليءَ جي اهم لهجن ۾ هندستان اندر [[تنجائي تامل لهجو|تنجائي تامل]]، [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو تامل]]، [[مدراس تامل لهجو|مدراس تامل]]، [[مدورائي تامل لهجو|مدورائي تامل]]، [[نيلائي تامل لهجو|نيلائي تامل]] ۽ ڪماري تامل شامل آهن. [[سري لنڪا]] ۾ [[بٽيڪالوا تامل لهجو]]، [[جافنا تامل لهجو]] ۽ [[نيگومبو تامل لهجو]] ڳالهائجن ٿا، جڏهن ته [[ملائيشيا]] ۾ [[ملائيشيائي تامل]] رائج آهي. ==== ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جا فرق ==== {{پڻ ڏسو|تامل ۾ هند آريائي ٻولين مان ورتل لفظ|سري لنڪا جي تامل ۾ ڌارين ٻولين مان ورتل لفظ}} [[ڪيرالا]] جي [[پالڪاڊ ضلعو|پالڪاڊ ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجي ۾ [[مليالم ٻولي|مليالم]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. هن لهجي جي نحوي بناوت تي پڻ مليالم جو اثر پيو آهي ۽ ان جي اچار ۾ مليالم سان لاڳاپيل هڪ نمايان لهجو محسوس ٿئي ٿو. ساڳيءَ طرح [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل، تامل ناڊو جي ٻين علائقن ۾ ڳالهائجندڙ تامل کان پنهنجي مخصوص لفظن ۽ صوتياتي انداز سبب مختلف آهي. لفظن ۽ اچارن ۾ اهي فرق ايترا نمايان آهن جو ڪنياڪماري جي رهواسيءَ کي سندس ڳالهائڻ جي انداز مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو. [[هيبر آئينگر]] ۽ منڊيم لهجا انهن تامل [[ويشنو مت|ويشنو]] برادرين ۾ ڳالهائجن ٿا، جيڪي يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ڏانهن لڏي ويون هيون. انهن لهجن ۾ «ويشنو پريباشائي» (''Vaishnava paribasai'') جون ڪيتريون ئي خصوصيتون محفوظ آهن. اها تامل ٻوليءَ جي هڪ خاص صورت هئي، جيڪا نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ارتقا ڪئي ۽ جنهن ۾ ويشنو مت جا مذهبي ۽ روحاني قدر نمايان هئا.<ref>Thiru. Mu. Kovintācāriyar (1978). ''Vāḻaiyaṭi vāḻai''. Lifco، مدراس، ص 26–39.</ref> تامل سماج جي ڪيترين ئي [[ذات پات جو نظام|ذاتين]] جا پنهنجا مخصوص [[سماجي لهجو|سماجي لهجا]] (''Sociolects'') پڻ آهن، جيڪي روايتي طور انهن ذاتين جا گهڻا ماڻهو پنهنجي رهائش واري علائقي کان سواءِ استعمال ڪندا رهيا آهن. ڪيترين حالتن ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جي ڳالهائڻ جي انداز مان سندس ذات بابت اندازو لڳائڻ ممڪن هوندو آهي.<ref name="EB2007">{{cite encyclopedia |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=Tamil dialects |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2013 |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/581953/Tamil-language}}</ref> مثال طور، [[تامل برهمڻ]] عام طور ڪيترائي اهڙا لهجا ڳالهائين ٿا، جن کي گڏيل طور [[برهمڻ تامل لهجو|برهمڻ تامل]] چيو وڃي ٿو. انهن لهجن ۾ وينجن آوازن جو اچار نسبتاً نرم هوندو آهي ۽ ڪن وينجن جو حذف ٿيڻ پڻ عام آهي. انهن ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن جو تعداد به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان ورتل لفظ پڻ شامل آهن. == ڳالهائجندڙ ۽ ادبي صورتون == <!-- تامل رسم الخط ۾ موجود اکرن جي ظاهري ترتيب يا يونيڪوڊ بابت تبديلي ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخط جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Listen | type = speech | header = | filename = Thiruppugazh - Umbartharu - Hamsadhwani.wav | title = تروپوگژ – اُمبارترو – همسڌوني | description = [[تروپوگژ]] جي لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ واري ڀڳوان [[گڻيش]] جي ساراهه ۾ لکيل ڀڄن «اُمبارترو» جو ادبي تامل ۾ ڳايل نمونو، جيڪو همسڌوني راڳ ۾ آهي. | filename2 = Ta - குளிர் காய நேரமில்லை - அறிவுக் கதைகள் - ம.பொ.சிவஞானம்.ogg | title2 = شيوگنانم جون «اريوڪ ڪٿائيگل» | description2 = ادبي تامل جي اچار جو نمونو، جنهن ۾ [[ما. پو. سي.]] جي ويهين صديءَ جي ڪتاب «اريوڪ ڪٿائيگل» مان هڪ اقتباس پڙهيو ويو آهي. | filename3 = Ta-Senthamizh Nadu.ogg | title3 = ڀارتيءَ جو گيت «سينتامل ناڊو اينم» | description3 = [[سبرامنيم ڀارتي]] جي ويهين صديءَ ۾ لکيل گيت «سينتامل ناڊينم پودينلي» ۾ ادبي تامل جي اچار جو نمونو. }} مختلف علائقائي لهجن کان علاوه، [[تامل ٻولي]] جون جدا جدا اسلوبي صورتون پڻ موجود آهن. انهن ۾ قديم ٻوليءَ جي نموني تي ٻڌل ڪلاسيڪي ادبي صورت «سنگتامل» (''{{IAST|saṅkattamiḻ}}'')، جديد ادبي ۽ رسمي صورت «سينتامل» (''{{IAST|centamiḻ}}'') ۽ جديد [[عام ڳالهائجندڙ ٻولي|عام ڳالهائجندڙ]] صورت «ڪوڊونتامل» (''{{IAST|koṭuntamiḻ}}'') شامل آهن. اهي صورتون هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نه آهن، پر انهن جي وچ ۾ بتدريج تبديليءَ جو سلسلو موجود آهي، جنهن کي اسلوبي تسلسل چيو وڃي ٿو. مثال طور، «سينتامل» ۾ لکندي «سنگتامل» جي لفظي ذخيري مان لفظ استعمال ڪري سگهجن ٿا. ساڳيءَ طرح «ڪوڊونتامل» ۾ ڳالهائيندي ٻين ادبي يا رسمي صورتن سان لاڳاپيل لفظ ۽ گرامري بناوتون پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref>Schiffman, Harold (1997). [https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/messeas/diglossia/handbuk.html Diglossia as a Sociolinguistic Situation]. Florian Coulmas (مرتب)، ''The Handbook of Sociolinguistics''. لنڊن: Basil Blackwell، ص 205 ۽ ان کان پوءِ.</ref> جديد دور ۾ «سينتامل» عام طور رسمي لکڻين ۽ تقريرن ۾ استعمال ٿيندي آهي. مثال طور، درسي ڪتابن، [[تامل ادب]] جي وڏي حصي، عوامي تقريرن ۽ بحث مباحثن ۾ اها صورت استعمال ڪئي وڃي ٿي. جديد لکيل تامل جي بناوت ۾ قدامت پسند خصوصيتون پڻ موجود آهن، جنهن سبب ان جي ڄاڻ رکندڙ ماڻهو اٺين صدي عيسويءَ جون تامل لکتون به پڙهي سگهن ٿا.<ref>Tienken, Herman. ''Metaphony, or Height Harmony, in Written Tamil and Malayalam''، ص 53–66. [https://hermantieken.com/wp-content/uploads/2013/02/doc.pdf آن لائين متن].</ref> تنهن هوندي به، تازن دورن ۾ «ڪوڊونتامل» انهن شعبن ۾ پڻ وڌندڙ استعمال حاصل ڪيو آهي، جيڪي روايتي طور «سينتامل» سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، جديد دور جون گهڻيون فلمون، ناٽڪ ۽ ٽيليويزن توڙي ريڊيو تي پيش ٿيندڙ مقبول تفريحي پروگرام «ڪوڊونتامل» ۾ هوندا آهن. ڪيترائي سياستدان پڻ عوام سان وڌيڪ ويجهڙائي پيدا ڪرڻ لاءِ اها صورت استعمال ڪندا آهن. جديد دور ۾ «ڪوڊونتامل» جي وڌندڙ استعمال سبب ڳالهائجندڙ تامل جون ڪجهه غير سرڪاري «معياري» صورتون پڻ وجود ۾ آيون آهن. ڀارت ۾ معياري سمجهي ويندڙ «ڪوڊونتامل» ڪنهن هڪ علائقائي لهجي تي مڪمل طور ٻڌل نه آهي،<ref name="Standard restandard">{{cite journal |last=Schiffman |first=Harold |year=1998 |title=Standardization or restandardization: The case for 'Standard' Spoken Tamil |journal=Language in Society |volume=27 |issue=3 |pages=359–385 |doi=10.1017/S0047404598003030 |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/public/stantam/STANTAM.HTM |url-access=subscription}}</ref>{{وضاحت گهرجي|تاريخ=مئي 2022}} پر ان تي [[تنجاور]] ۽ [[مدورائي]] جي لهجن جو نمايان اثر پيو آهي. ڀارت ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ اڪثر [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] جا لفظ پڻ ملائي استعمال ڪيا ويندا آهن، جنهن مان «ٽينگلش» (''Tanglish'') نالي هڪ گڏيل لساني صورت پيدا ٿي آهي. اها خاص طور شهري علائقن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهي آهي. ان جي ابتڙ، [[سري لنڪا]] ۾ معياري ڳالهائجندڙ تامل جو بنياد [[جافنا]] جي لهجي تي آهي. === لفظي فرق === ڪجهه لفظ اهڙا آهن، جيڪي خاص طور ادبي تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «اَنّائي» (''annai'') — ماءُ * «اَلي» (''ali'') — پيش ڪرڻ يا آڇڻ * «اِيَلُم» (''iyalum'') — ممڪن * «اِلّم» (''illam'') — گهر * «ڪَرپي» (''karpi'') — سيکارڻ <ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> ساڳيءَ طرح ڪجهه لفظ خاص طور عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «ليچُ» (''Le:cu'') — آسان * «رومپا» (''rompa'') — گهڻو يا تمام گهڻو * «وَنتَوا:لَم» (''vantava:lam'') — اڻ وڻندڙ حقيقتون * «تَٽَوي» (''tatave'') — ڀيرا يا موقعا <ref name="LSITamilNadu"/> === تقابلي متن === هيٺ ادبي ۽ عام ڳالهائجندڙ تامل جي جملن جو تقابلي مثال ڏنو ويو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! ادبي تامل<ref name="LSITamilNadu"/> ! عام ڳالهائجندڙ تامل ! سنڌي ترجمو |- | ''atu avaratu panam.'' | ''atu avaro:da panam.'' | هي سندس پئسا آهن. |- | ''na:n pe:na:vai avanitam kotutten.'' | ''na: pe:na:va avankitte kututtæn.'' | مون هن کي قلم ڏنو. |} == لکڻ جو نظام == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{مک|تامل رسم الخط|تامل بريل}} {{پڻ ڏسو|وٽيلوتو رسم الخط|گرنٿا رسم الخط|پلو رسم الخط|اروي رسم الخط}} [[فائل:History of Tamil script.jpg|thumb|upright=1.81|تامل لکڻيءَ جي تاريخي ارتقا، جنهن ۾ مٿئين حصي ۾ قديم [[تامل براهمي رسم الخط]] کان وٺي هيٺئين حصي ۾ موجوده [[تامل رسم الخط]] تائين مختلف صورتون ڏيکاريل آهن.]] [[فائل:Tirukkural manuscript.jpg|thumb|upright=1.81|''[[تروڪورل]]'' جو [[کجيءَ جي پنن تي لکيل مسودو]].]] [[تامل براهمي رسم الخط]] جو استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ تامل ٻولي لکڻ لاءِ ٻين رسم الخطن سان گڏ «وٽيلوتو» (''vaṭṭeḻuttu'') نالي رسم الخط استعمال ڪيو ويو. انهن ٻين رسم الخطن ۾ [[گرنٿا رسم الخط|گرنٿا]] ۽ [[پلو رسم الخط|پلو]] پڻ شامل هئا. موجوده [[تامل رسم الخط]] ۾ 12 [[مصوتو|مصوتا]]، 18 [[وينجن|وينجن]] ۽ هڪ خاص اکر «آيتَم» (''āytam'') شامل آهن. مصوتن ۽ وينجن جي ميلاپ سان 216 گڏيل اکر ٺهن ٿا. اهڙيءَ طرح تامل رسم الخط ۾ روايتي ڳڻپ موجب ڪُل 247 اکر ٿين ٿا، يعني 12 + 18 + 1 + (12 × 18). ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] وانگر تامل جي هر وينجن ۾ بنيادي طور «اَ» (''a'') جو آواز شامل هوندو آهي. هن بنيادي مصوتي آواز کي ختم ڪرڻ لاءِ وينجن جي نشانيءَ سان هڪ خاص نقطي جهڙي علامت لڳائي ويندي آهي، جنهن کي «پُلّي» (''puḷḷi'') چيو وڃي ٿو. مثال طور، تامل اکر {{lang|ta|ன}} جو اچار «نَ» (''ṉa'') آهي، جنهن ۾ بنيادي «اَ» جو آواز شامل آهي، جڏهن ته {{lang|ta|ன்}} جو اچار «ن» (''ṉ'') آهي، جنهن ۾ ڪو مصوتي آواز شامل نه آهي. ڪيترن ئي هندستاني رسم الخطن ۾ اهڙي قسم جي نشاني موجود آهي، جنهن کي عام طور [[ويرام]] (''virama'') چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، تامل رسم الخط ڪجهه لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ هميشه ظاهر ٿيندڙ «پُلّي» استعمال ڪئي ويندي آهي. ٻين هندستاني رسم الخطن ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن تي مشتمل هجي يا ڪيترن وينجن جي ميلاپ سان ٺهيل هجي، اهڙي هِجي کي لکڻ لاءِ عام طور گڏيل اکر يا وينجن جي اڌ صورت استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. جيتوڻيڪ انهن رسم الخطن ۾ ظاهر ٿيندڙ ويرام استعمال ڪرڻ پڻ ممڪن آهي. تامل رسم الخط ۾ [[مجهور ۽ غير مجهور آواز|مجهور ۽ غير مجهور]] [[بندشي وينجن|بندشي وينجنن]] لاءِ الڳ اکر موجود نه آهن. ان جي بدران، بندشي وينجنن جو اچار لفظ ۾ انهن جي جاءِ ۽ [[تامل صوتيات]] جي قاعدن موجب مجهور يا غير مجهور صورت اختيار ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=Tamil Language/Letters - Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Tamil_Language/Letters |website=Wikiversity |access-date=13 May 2025}}</ref> معياري تامل اکرن کان علاوه، [[گرنٿا رسم الخط]] مان ورتل ڇهه اکر پڻ ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪيا ويندا آهن. گرنٿا رسم الخط تامل علائقي ۾ [[سنسڪرت]] لکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. انهن اضافي اکرن جو مقصد اهڙن آوازن کي ظاهر ڪرڻ آهي، جيڪي اصل تامل ٻوليءَ جا نه آهن، پر سنسڪرت، [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ موجود آهن. ڪلاسيڪي تامل گرامر موجب ڌارين ٻولين مان ورتل لفظن کي تامل جي صوتياتي قاعدن مطابق نئين سر لکڻ جو روايتي طريقو مقرر ٿيل آهي. اهو طريقو اڄ به موجود آهي، پر ان تي هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني عمل نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last=Fowler |first=Murray |title=The Segmental Phonemes of Sanskritized Tamil |journal=Language |year=1954 |volume=30 |issue=3 |pages=360–367 |doi=10.2307/410134 |jstor=410134}} خاص طور صفحو 360.</ref> «آءِ ايس او 15919» (''ISO 15919'') هڪ بين الاقوامي معيار آهي، جنهن تحت [[تامل رسم الخط]] ۽ ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] کي [[لاطيني رسم الخط]] ۾ منتقل ڪيو ويندو آهي. هن معيار ۾ خاص صوتياتي نشانين، يعني [[تشڪيلي نشان|تشڪيلي نشانين]] (''Diacritics'')، جو استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن [[براهمي رسم الخط مان نڪتل رسم الخط|براهمي خاندان جي رسم الخطن]] ۾ موجود وينجنن ۽ مصوتن جي وڏي تعداد کي لاطيني اکرن ذريعي ظاهر ڪري سگهجي. اهڙيءَ طرح انهن اکرن کي انگريزي سميت لاطيني رسم الخط استعمال ڪندڙ مختلف ٻولين ۾ پڻ لکي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Daniels |first1=Peter T. |last2=Bright |first2=William |title=The World's Writing Systems |year=1996 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-507993-7 |url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937/mode/2up}}</ref> === انگ ۽ نشانيون === {{مک|تامل انگ}} عام انگن کان علاوه، تامل رسم الخط ۾ 10، 100 ۽ 1000 لاءِ پڻ الڳ عددِي نشانيون موجود آهن. ان ۾ ڏينهن، مهيني، سال، واجب الادا رقم، جمع ٿيل رقم، «مٿي ڄاڻايل»، رپئي ۽ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به مخصوص نشانيون موجود آهن. تامل ۾ تاريخي طور [[ڪسري عدد|ڪسرن]] کي ظاهر ڪرڻ لاءِ پڻ ڪيتريون خاص نشانيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |last=Selvakumar |first=V. |title=History of Numbers and Fractions and Arithmetic Calculations in the Tamil Region: Some Observations |date=13 May 2025 |url=https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513133748/https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-date=13 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ٻڙي ! هڪ ! ٻه ! ٽي ! چار ! پنج ! ڇهه ! ست ! اٺ ! نو ! ڏهه ! سؤ ! هزار |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௦}} | {{lang|ta|௧}} | {{lang|ta|௨}} | {{lang|ta|௩}} | {{lang|ta|௪}} | {{lang|ta|௫}} | {{lang|ta|௬}} | {{lang|ta|௭}} | {{lang|ta|௮}} | {{lang|ta|௯}} | {{lang|ta|௰}} | {{lang|ta|௱}} | {{lang|ta|௲}} |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ڏينهن ! مهينو ! سال ! واجب الادا رقم ! جمع ٿيل رقم ! مٿي ڄاڻايل ! رپيو ! عدد |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௳}} | {{lang|ta|௴}} | {{lang|ta|௵}} | {{lang|ta|௶}} | {{lang|ta|௷}} | {{lang|ta|௸}} | {{lang|ta|௹}} | {{lang|ta|௺}} |} == صوتيات == {{مک|تامل صوتيات}} تامل ٻوليءَ جي صوتياتي نظام ۾ مختلف وينجن ۽ مصوتا شامل آهن، جن جي درجابندي اچار جي هنڌ، اچار جي طريقي ۽ آواز جي ڊيگهه موجب ڪئي وڃي ٿي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا وينجن{{sfn|Keane|2004|p=111}} ! colspan="2" | ! [[چپن وارا وينجن|چپوي]] ! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندوي]] ! [[لثوي وينجن|لثوي]] ! [[موٽيل زبان وارا وينجن|موٽيل زبان وارا]] ! [[لثوي تالوي وينجن|لثوي]]–[[تالوي وينجن|تالوي]] ! [[نرم تارون وارا وينجن|نرم تارون وارا]] ! [[حنجري وينجن|حنجري]] |- ! colspan="2" | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]] | {{IPAlink|m}} {{lang|ta|ம்}} | ({{IPAlink|n̪}}) {{lang|ta|ந்}} | {{IPAlink|n}} {{lang|ta|ன்}} | {{IPAlink|ɳ}} {{lang|ta|ண்}} | {{IPAlink|ɲ}} {{lang|ta|ஞ்}} | ({{IPAlink|ŋ}}) {{lang|ta|ங்}} | |- ! colspan="2" | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[بندشي رگڙ وارا وينجن|بندشي رگڙ وارا]] | {{IPAlink|p}} {{lang|ta|ப்}} | {{IPAlink|t̪}} {{lang|ta|த்}} | ({{IPAlink|t|trː}}) {{lang|ta|ற்ற}} | {{IPAlink|ʈ}} {{lang|ta|ட்}} | {{IPAlink|t͡ʃ}} ~ {{IPAlink|t͡ɕ}} {{lang|ta|ச்}} | {{IPAlink|k}} {{lang|ta|க்}} | |- ! colspan="2" | [[رگڙ وارا وينجن|رگڙ وارا]] | ({{IPAlink|f}}) | | {{IPAlink|s}} ({{IPAlink|z}}) {{lang|ta|ஸ்}} | ({{IPAlink|ʂ}}) {{lang|ta|ஷ்}} | ({{IPAlink|ɕ}}) {{lang|ta|ஶ்}} | ({{IPAlink|x}}) | ({{IPAlink|h}}) {{lang|ta|ஹ்}} |- ! rowspan="2" | [[تقريبي وينجن|تقريبي]] ! {{small|وچ وارا}} | {{IPAlink|ʋ}} {{lang|ta|வ்}} | | | {{IPAlink|ɻ}} {{lang|ta|ழ்}} | {{IPAlink|j}} {{lang|ta|ய்}} | | |- ! {{small|[[پاسيرا وينجن|پاسيرا]]}} | | | {{IPAlink|l}} {{lang|ta|ல்}} | {{IPAlink|ɭ}} {{lang|ta|ள்}} | | | |- ! rowspan="2" | [[لرزش وارا وينجن|لرزش وارا]] ! {{small|[[هڪ ڌڪ وارا وينجن|هڪ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|ɾ}} {{lang|ta|ர்}} | | | | |- ! {{small|[[گهڻ ڌڪ وارا وينجن|گهڻ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|r}} {{lang|ta|ற்}} | | | | |} * {{IPA|/f z ʂ ɕ x h/}} جهڙا آواز رڳو ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ ملن ٿا. انهن کي تامل جا حاشيائي صوتيا (''Marginal phonemes'') سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ روايتي طور انهن کي مڪمل ۽ خودمختيار صوتيا تسليم نه ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا سادا مصوتا ([[سادو مصوتو|مونوفتانگ]]){{sfn|Keane|2004|pp=114–115}} ! rowspan="2" | ! colspan="2" | [[اڳيان مصوتا|اڳيان]] ! colspan="2" | [[وچيان مصوتا|وچيان]] ! colspan="2" | [[پويان مصوتا|پويان]] |- ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] |- ! [[بند مصوتا|بند]] | {{IPAlink|i}} '''{{lang|ta|இ}}''' | {{IPAlink|iː}} '''{{lang|ta|ஈ}}''' | ({{IPAlink|ɯ}}) '''{{lang|ta|உ}}''' | | {{IPAlink|u}} '''{{lang|ta|உ}}''' | {{IPAlink|uː}} '''{{lang|ta|ஊ}}''' |- ! [[وچولا مصوتا|وچولا]] | {{IPAlink|e}} '''{{lang|ta|எ}}''' | {{IPAlink|eː}} '''{{lang|ta|ஏ}}''' | | | {{IPAlink|o}} '''{{lang|ta|ஒ}}''' | {{IPAlink|oː}} '''{{lang|ta|ஓ}}''' |- ! [[کليل مصوتا|کليل]] | | | {{IPAlink|ä}} '''{{lang|ta|அ}}''' | {{IPAlink|äː}} '''{{lang|ta|ஆ}}''' | | |} تامل ٻوليءَ ۾ ٻه [[مرڪب مصوتا|مرڪب مصوتا]] (''Diphthongs'') پڻ موجود آهن: * {{IPA|/aɪ̯/}} — '''{{lang|ta|ஐ}}''' * {{IPA|/aʊ̯/}} — '''{{lang|ta|ஔ}}''' انهن مان ٻيو مرڪب مصوتو {{IPA|/aʊ̯/}} رڳو ڪجهه مخصوص لفظن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === آوازن جي ميلاپ جا قاعدا === [[صوتياتي ترتيب جا قاعدا|آوازن جي ميلاپ جا قاعدا]] (''Phonotactics'') ڪنهن ٻوليءَ ۾ آوازن جي جائز ترتيب ۽ انهن جي گڏجڻ جي امڪانن جو مطالعو آهن. تامل ٻوليءَ جي اصل لفظن جي شروعات ۾ عام طور ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو سڌو ميلاپ، يعني [[وينجنن جو ميلاپ]] (''Consonant cluster'')، نه ٿيندو آهي. تامل ۾ ملندڙ وينجنن جا ميلاپ هيٺيان آهن: {{IPA|/mp/}}، {{IPA|/rt/}}، {{IPA|/ɳʈ/}}، {{IPA|/ŋk/}}، {{IPA|/ṇt/}}، {{IPA|/ll/}}، {{IPA|/ɭɭ/}}، {{IPA|/pp/}}، {{IPA|/cc/}}، {{IPA|/tt/}}، {{IPA|/kk/}}، {{IPA|/rr/}}، {{IPA|/ɾk/}}، {{IPA|/mm/}} ۽ {{IPA|/nn/}}.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == گرامر == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Tamils}} {{Dravidian}} {{Listen | type = speech | header = تامل ٻوليءَ جا زبان اٽڪائيندڙ جملا | filename = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 7.ogg | title = لَ ۽ ژَ جي اچارن جي مشق | description = {{lang|ta|குலை குலையாய் வாழைப்பழம், மழையில் அழுகி கீழே விழுந்தது.}} | filename2 = நா நெகிழ் பயிற்சி 2.ogg | title2 = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ نَ ۽ ٽَ جي اچارن جي مشق | description2 = {{lang|ta|கொக்கு நெட்ட கொக்கு. நெட்ட கொக்கு இட்ட முட்ட, கட்ட முட்ட.}} | filename3 = Tamil tongue twister.ogg | title3 = ژَ جي اچار جي مشق | description3 = {{lang|ta|ஏழை கிழவன் வாழைப் பழத் தோல் மேல் சருசருக்கி வழுவழுக்கி கீழே விழுந்தான்.}} | filename4 = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 10.ogg | title4 = لَ ۽ ڵَ جي اچارن جي مشق | description4 = {{lang|ta|அவள் அவலளந்தால், இவள் அவலளப்பாள். இவள் அவலளந்தால், அவள் அவலளப்பாள். அவளும் இவளும் அவல் அளக்காவிட்டால், எவள் அவலளப்பாள் ?}} }} {{مک|تامل گرامر}} [[تامل ٻولي]] ۾ [[الحاقي ٻولي|الحاقي گرامر]] (''Agglutinative grammar'') استعمال ٿئي ٿو. هن نظام ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ ۾ مختلف لاحقا شامل ڪري [[اسم جي درجابندي]]، [[گرامري عدد|واحد ۽ جمع]]، [[گرامري حالت]]، فعل جي [[زمانو (گرامر)|زماني]] ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪيو ويندو آهي. تامل جي معياري [[ماورائي ٻولي|ماورائي لساني اصطلاحن]] ۽ علمي لفظي ذخيري جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته اهي بنيادي طور تامل ٻوليءَ مان ئي ورتل آهن. اها صورتحال ڪيترين [[هند آريائي ٻوليون|هند آريائي ٻولين]] کان مختلف آهي، جن جي روايتي گرامري اصطلاحن ۾ [[سنسڪرت]] کي مرڪزي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="metalanguage_zvelbil">{{citation |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan |url=https://books.google.com/books?id=VF2VMUoY_okC&pg=PA4 |publisher=BRILL |year=1973 |page=4 |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref><ref>Ramanujam, A. K.; Dharwadker, V. (eds.) (2000). ''The Collected Essays of A. K. Ramanujan''. Oxford University Press، ص 111. {{ISBN|0-19-563937-5}}</ref> تامل گرامر جي ڪيترن ئي بنيادي اصولن جي تفصيلي وضاحت تامل جي قديم ترين معلوم گرامري ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۾ ملي ٿي. جديد تامل جي لکڻيءَ جو وڏو حصو تيرهين صديءَ جي گرامري تصنيف «ننّول» (''{{IAST|Naṉṉūl}}'') تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ «تولڪاپيم» جي قاعدن کي ڪجهه ترميمن سان ٻيهر بيان ۽ واضح ڪيو ويو. روايتي تامل گرامر پنجن حصن تي مشتمل آهي: * «ايلوتو» (''{{IAST|eḻuttu}}'') — اکر ۽ صوتيات * «سول» (''{{IAST|col}}'') — لفظ ۽ انهن جي بناوت * «پورول» (''{{IAST|poruḷ}}'') — معنيٰ ۽ موضوع * «ياپّو» (''{{IAST|yāppu}}'') — شعري وزن ۽ نظم جي بناوت * «اَڻي» (''{{IAST|aṇi}}'') — ادبي سينگار ۽ بلاغت انهن مان آخري ٻن حصن جو تعلق گهڻو ڪري شاعريءَ سان آهي.<ref name="five_parts_grammar">{{citation |title=Five fold grammar of Tamil |url=http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |url-status=dead |work=University of Pennsylvania |access-date=1 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609115617/http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |archive-date=9 June 2007}}</ref> تامل لفظ عام طور هڪ [[لغوي بنياد]] (''Lexical root'') تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان هڪ يا وڌيڪ [[زائدا (لسانيات)|زائدا]] (''Affixes'') ڳنڍيا ويندا آهن. تامل ۾ گهڻا زائدا [[لاحقو|لاحقا]] هوندا آهن. تامل جا لاحقا ٻن اهم قسمن جا ٿي سگهن ٿا. پهريون، [[اشتقاقي لاحقو|اشتقاقي لاحقا]] (''Derivational suffixes'')، جيڪي لفظ جي معنيٰ يا ان جي گرامري قسم کي تبديل ڪندا آهن. ٻيو، [[تصريفي لاحقو|تصريفي لاحقا]] (''Inflectional suffixes'')، جيڪي [[گرامري شخص]]، عدد، [[گرامري وجهه]]، زماني ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪندا آهن. تامل ۾ [[الحاق (لسانيات)|الحاق]] جي ڊيگهه يا حد بابت ڪو قطعي مقرر ضابطو نه آهي. ان ڪري ڪيترن ئي لاحقن جي ميلاپ سان ڊگها لفظ ٺهي سگهن ٿا، جن جي معنيٰ انگريزيءَ ۾ بيان ڪرڻ لاءِ ڪيترن لفظن يا پوري جملي جي ضرورت پوي ٿي. مثال طور، تامل لفظ «پوڪموڊياتورڪلُڪاڪا» (''pōkamuṭiyātavarkaḷukkāka''؛ {{lang|ta|போகமுடியாதவர்களுக்காக}}) جي معنيٰ آهي: «انهن ماڻهن جي خاطر، جيڪي وڃي نٿا سگهن». هي لفظ هيٺين [[صرفياتي جزو|صرفياتي جزن]] (''Morphemes'') مان ٺهيل آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! تامل جزو ! رومن صورت ! گرامري ڪم يا معنيٰ |- | {{lang|ta|போக}} | ''pōka'' | وڃڻ |- | {{lang|ta|முடி}} | ''muṭi'' | ڪري سگهڻ يا پورو ڪرڻ |- | {{lang|ta|ஆத்}} | ''āt'' | نفيءَ جي نشاني |- | {{lang|ta|அ}} | ''a'' | فعلي صفت ٺاهيندڙ جزو |- | {{lang|ta|வர்}} | ''var'' | شخص يا ڪم ڪندڙ کي ظاهر ڪندڙ جزو |- | {{lang|ta|கள்}} | ''kaḷ'' | جمع جي نشاني |- | {{lang|ta|உக்கு}} | ''ukku'' | ڏانهن يا لاءِ |- | {{lang|ta|ஆக}} | ''āka'' | خاطر يا واسطي |} === صرفيات === تامل جا [[اسم]] ۽ [[ضمير]] ٻن وڏن درجن ۾ ورهايا ويندا آهن، جن کي «تڻائي» (''{{IAST|tiṇai}}'') چيو ويندو آهي. اهي درجا هي آهن: * «اُيَرتڻائي» (''{{IAST|uyartiṇai}}'') — عاقل يا باشعور درجو * «اَڪِرڻائي» (''{{transliteration|ta|ISO|akṟiṇai}}'') — غير عاقل درجو انهن ٻن وڏن درجن ۾ مجموعي طور پنج ذيلي قسم شامل آهن، جن کي «پال» (''pāl'') چيو ويندو آهي. هن لفظ جي لغوي معنيٰ «جنس» آهي. انسان ۽ [[ديوتا]] عاقل درجي ۾ شمار ٿين ٿا، جڏهن ته جانور، شيون ۽ تجريدي اسم غير عاقل درجي ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا. عاقل اسم ۽ ضمير ٽن قسمن ۾ ورهايل آهن: مذڪر واحد، مؤنث واحد ۽ عاقل جمع. غير عاقل اسم ۽ ضمير ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن: غير عاقل واحد ۽ غير عاقل جمع. «پال» جو درجو گهڻو ڪري لاحقن ذريعي ظاهر ڪيو ويندو آهي. عاقل اسمن جي جمع واري صورت کي احترام ظاهر ڪرڻ لاءِ جنس کان غير جانبدار واحد صورت طور پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="classes_of_nouns">{{Citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |publisher=Trübner |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ '''«پييرچول» (''peyarccol'') — اسم'''<ref name="classes_of_nouns2">{{citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> |- ! colspan="3" style="background:#e8f2ff;" | «اُيَرتڻائي» (''uyartiṇai'') — عاقل ! colspan="2" style="background:#f1eaff;" | «اَڪِرڻائي» (''aḵṟiṇai'') — غير عاقل |- ! مذڪر واحد ! مؤنث واحد ! عاقل جمع ! غير عاقل واحد ! غير عاقل جمع |- | ''āṇpāl'' | ''peṇpāl'' | ''palarpāl'' | ''oṉṟaṉpāl'' | ''palaviṉpāl'' |- ! colspan="5" | مثال: «ڪم ڪندڙ» يا «جنهن ڪم ڪيو» |- | ''ceytavaṉ'' | ''ceytavaḷ'' | ''ceytavar(kaḷ)'' | ''ceytatu'' | ''ceytavai'' |- | اهو مرد جنهن ڪم ڪيو | اها عورت جنهن ڪم ڪيو | اهي ماڻهو جن ڪم ڪيو | اها شيءِ جنهن ڪم ڪيو | اهي شيون جن ڪم ڪيو |} [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] يا [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرفن]] (''Postpositions'') جا ڪم انجام ڏيڻ لاءِ لاحقا استعمال ڪيا ويندا آهن. روايتي گرامر جي ماهرن مختلف لاحقن کي اٺن گرامري حالتن ۾ ورهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي [[سنسڪرت گرامر]] ۾ استعمال ٿيندڙ حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهي حالتون هي آهن: * [[فاعلي حالت]] (''Nominative'') * [[مفعولي حالت]] (''Accusative'') * [[عطائي حالت]] (''Dative'') * [[معيتي حالت]] (''Sociative'') * [[اضافي حالت]] (''Genitive'') * [[آلاتي حالت]] (''Instrumental'') * [[مڪاني حالت]] (''Locative'') * [[جدائي واري حالت]] (''Ablative'') جديد گرامر جا ماهر دليل ڏين ٿا ته اها درجابندي ڪنهن حد تائين مصنوعي آهي.<ref name="CaseMarkerZvelebil">{{citation |title=Dravidian Case-Suffixes: Attempt at a Reconstruction |journal=Journal of the American Oriental Society |date=April–June 1972 |first=K. V. |last=Zvelebil |volume=92 |issue=2 |pages=272–276 |jstor=600654 |doi=10.2307/600654}}</ref> انهن موجب تامل جي گرامري استعمال کي بهتر نموني تڏهن سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن هر لاحقي يا لاحقن جي ميلاپ کي هڪ الڳ گرامري حالت ظاهر ڪندڙ عنصر طور ڏٺو وڃي.<ref name="Standard restandard"/> تامل اسمن سان چار قسمن جا [[سابقو|سابقا]] (''Prefixes'') لڳي سگهن ٿا: ''i''، ''a''، ''u'' ۽ ''e''. انهن جو ڪم انگريزيءَ جي [[اشاري لفظ|اشاري لفظن]] (''Demonstratives'') سان ملندڙ جلندڙ آهي. مثال طور، تامل لفظ «وَژي» (''vazhi''؛ {{lang|ta|வழி}}) جي معنيٰ «رستو» آهي. ان سان مختلف سابقا لڳائڻ سان هي صورتون ٺهن ٿيون: {| class="wikitable" ! تامل لفظ ! رومن صورت ! سنڌي معنيٰ |- | {{lang|ta|இவ்வழி}} | ''ivvazhi'' | هي رستو |- | {{lang|ta|அவ்வழி}} | ''avvazhi'' | اهو رستو |- | {{lang|ta|உவ்வழி}} | ''uvvazhi'' | وچ وارو رستو؛ هي صورت رڳو [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي تامل]] ۾ استعمال ٿئي ٿي |- | {{lang|ta|எவ்வழி}} | ''evvazhi'' | ڪهڙو رستو؟ |} تامل [[فعل]] پڻ لاحقن ذريعي تصريف ٿين ٿا. تامل فعل جي هڪ عام صورت ۾ ڪيترائي لاحقا شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي شخص، عدد، وجهه، زماني ۽ فعل جي نوعيت کي ظاهر ڪن ٿا. * '''شخص ۽ عدد:''' لاڳاپيل ضمير جي غير سڌي گرامري صورت مان ٺهيل لاحقا فعل سان شامل ڪري شخص ۽ عدد ظاهر ڪيا ويندا آهن. زماني ۽ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ لاحقا مختلف [[گرامري جزو|گرامري جزن]] مان ٺهن ٿا، جيڪي فعلي بنياد سان ڳنڍيا ويندا آهن. * '''فعل جون ٻه نوعيتون:''' تامل ۾ فعل جون ٻه نوعيتون بيان ڪيون وينديون آهن. پهرين صورت ۾ جملي جو فاعل فعل ۾ بيان ڪيل عمل کان متاثر ٿئي ٿو يا ان عمل جو مفعول بڻجي ٿو. ٻي صورت ۾ فاعل پاڻ فعل ۾ بيان ڪيل عمل کي انجام ڏئي ٿو يا ان جي هدايت ڪري ٿو. * '''زمانا ۽ وجهه:''' تامل ۾ ٽي سادا زمانا آهن: ماضي، حال ۽ مستقبل. اهي لاحقن ذريعي ظاهر ڪيا ويندا آهن. ان کان علاوه، مرڪب لاحقن ذريعي ڪامل زمانن جون مختلف صورتون پڻ ٺهن ٿيون. تامل ۾ گرامري وجهه گهڻو ڪري اڻ سڌي طرح ظاهر ٿئي ٿي ۽ عام طور انهن ئي صرفياتي جزن مان سمجهي ويندي آهي، جيڪي زماني کي ظاهر ڪن ٿا. تامل فعل ۾ [[اطلاعي ثبوتيت]] (''Evidentiality'') پڻ ظاهر ٿي سگهي ٿي. ان لاءِ ٻڌل ڳالهه يا ٻين کان مليل اطلاع ظاهر ڪندڙ چنبڙندڙ جزو «آم» (''{{IAST|ām}}'') استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="steeverevidentiality">{{Citation |first=Sanford B. |last=Steever |editor-last=Güldemann |editor-first=Tom |editor2-last=von Roncador |editor2-first=Manfred |contribution=Direct and indirect discourse in Tamil |title=Reported Discourse: A Meeting Ground for Different Linguistic Domains |year=2002 |page=105 |place=Amsterdam |publisher=John Benjamins Publishing Company |isbn=978-90-272-2958-8}}</ref> فعل جي تصريف جو مثال «اَژِنتُڪونڊِرُنتين» (''aḻintukkoṇṭiruntēṉ''؛ {{lang|ta|அழிந்துக்கொண்டிருந்தேன்}}) آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: «مان تباهه ٿي رهيو هئس». {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! {{lang|ta|அழி}} ! {{lang|ta|ந்து}} ! {{lang|ta|கொண்டு}} ! {{lang|ta|இரு}} ! {{lang|ta|ந்த்}} ! {{lang|ta|ஏன்}} |- | ''aḻi'' | ''ntu'' | ''koṇṭu'' | ''iru'' | ''nt'' | ''ēn'' |- | فعلي بنياد | فعل جي تعديت ظاهر ڪندڙ جزو | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | ماضيءَ جي نشاني | شخص جي نشاني |- | تباهه ٿيڻ | غير متعدي صورت | جاري عمل | جاري عمل | ماضي | متڪلم واحد |} روايتي تامل گرامر ۾ [[صفت]] ۽ [[ظرف (گرامر)|ظرف]] جي وچ ۾ واضح فرق نه ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي کي «اُريچول» (''uriccol'') جي درجي ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به، جديد گرامر جا ماهر صرفياتي ۽ نحوي بنيادن تي انهن ٻنهي کي الڳ درجا سمجهندا آهن.<ref name="lehmann1989">{{Citation |last=Lehmann |first=Thomas |title=A Grammar of Modern Tamil |year=1989 |publisher=Pondicherry Institute of Linguistics and Culture |location=Pondicherry |pages=9–11}}</ref> تامل ۾ ڪيترائي [[آواز نما لفظ]] (''Ideophones'') پڻ موجود آهن، جيڪي ظرفن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ ڪنهن شيءِ جي حالت، آواز يا عمل جي انداز کي ظاهر ڪندا آهن.<ref>{{Citation |last=Swiderski |first=Richard M. |title=The Metamorphosis of English: Versions of Other Languages |publisher=Bergin & Garvey |location=New York |year=1996 |page=61 |isbn=978-0-89789-468-5}}</ref> تامل ۾ انگريزيءَ جيان [[حرف تعريف]] (''Article'') موجود نه آهن. ڪنهن اسم جي معرفه يا نڪره هجڻ جو اظهار خاص گرامري طريقن يا جملي جي پسمنظر مان ٿيندو آهي. مثال طور، عدد «هڪ» کي نڪره اسم ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="steeversummary">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=109}}</ref> متڪلم جمع جي ضميرن ۾ تامل هڪ اهم فرق رکي ٿي، جنهن کي [[شموليت ۽ اخراج (لسانيات)|شموليت ۽ اخراج]] (''Clusivity'') چيو ويندو آهي. * '''شامل ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாம்}} (''{{IAST|nām}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|நம்}} (''{{IAST|nam}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب پڻ شامل هوندو آهي. * '''خارج ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாங்கள்}} (''{{IAST|nāṅkaḷ}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|எங்கள்}} (''{{IAST|eṅkaḷ}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب شامل نه هوندو آهي.<ref name="steeversummary"/> === نحو === تامل هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ [[نحوي مرڪز آخري ترتيب|نحوي مرڪز عام طور آخر ۾]] (''Head-final'') ايندو آهي. جملي يا فقري ۾ فعل عام طور آخر ۾ رکيو ويندو آهي. ان جي بنيادي لفظي ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل ترتيب|فاعل–مفعول–فعل]] (''Subject–Object–Verb'') آهي.<ref name="SOV_language">{{Citation |url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030919235821/http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |url-status=dead |archive-date=19 September 2003 |title=Tamil is a head-final language |access-date=1 June 2007}}</ref><ref>{{Citation |url=http://wals.info/languoid/lect/wals_code_tml |title=WALS – Tamil |publisher=Wals.info |access-date=13 September 2012}}</ref> تنهن هوندي به، تامل ۾ لفظن جي ترتيب ڪجهه حد تائين لچڪدار آهي. ان ڪري فاعل–مفعول–فعل واري بنيادي ترتيب ۾ تبديليون ممڪن آهن، جن سان جملي جي [[استعمالياتي لسانيات|استعمالياتي]] (''Pragmatic'') معنيٰ يا زور ۾ فرق پيدا ٿي سگهي ٿو. تامل ۾ [[حرف جار]] (''Prepositions'') جي بدران [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرف]] (''Postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. اسمي فقري ۾ اشاري لفظ ۽ اسم جي وضاحت ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن. ماتحت فقرا پڻ مکيه فقري جي فعل کان اڳ رکيا ويندا آهن. تامل هڪ [[فاعل جي حذف واري ٻولي]] (''Null-subject language'') آهي. تامل جي هر جملي ۾ فاعل، فعل ۽ مفعول ٽنهي جو موجود هجڻ ضروري نه آهي. اهڙا گرامري طور درست ۽ بامعنيٰ جملا پڻ ٺهي سگهن ٿا، جن ۾ انهن مان هڪ يا وڌيڪ جزا موجود نه هجن. مثال طور، هڪ جملو رڳو فعل تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «موڊِنتُوِٽَتُ» (''{{IAST|muṭintuviṭṭatu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «مڪمل ٿي ويو». ساڳيءَ طرح فعل کان سواءِ رڳو فاعل ۽ اسمي خبر تي مشتمل جملو پڻ ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «اَتُ اِن ويڊُ» (''{{IAST|atu eṉ vīṭu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «اهو منهنجو گهر آهي». تامل ۾ [[رابط فعلي لفظ]] (''Copula'')، يعني انگريزي لفظ ''is'' جي برابر الڳ ڳنڍيندڙ فعل، عام طور استعمال نه ٿيندو آهي. ترجمي ۾ «آهي» جهڙو لفظ رڳو جملي جي معنيٰ وڌيڪ واضح ڪرڻ لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي. == لفظي ذخيرو == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> [[تامل ٻولي]] جو لفظي ذخيرو بنيادي طور [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] نسل جو آهي. جديد تامل ۾ [[لساني پاڪيزگي]] (''Linguistic purism'') جو رجحان تمام مضبوط آهي،<ref>{{Citation |doi=10.1017/S0010417500018673 |title=En/gendering Language: The Poetics of Tamil Identity |journal=Comparative Studies in Society and History |volume=35 |issue=4 |page=683 |year=2009 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=145729544}}</ref> جنهن تحت ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي استعمال جي مخالفت ڪئي ويندي آهي.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلاسيڪي ۽ جديد تامل ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ پاڙيسري قومن جي ٻولين يا انهن ٻولين مان ورتل آهن، جن جي ڳالهائيندڙن سان تامل ماڻهن جا واپاري لاڳاپا رهيا آهن. انهن ٻولين ۾ [[ملئي ٻولي|ملئي]]، چيني ۽ يوناني شامل آهن. مثال طور، تامل لفظ «سَوّريسي» (''{{IAST|cavvarici}}'')، جنهن جي معنيٰ «ساگو» آهي، ملئي لفظ «ساگو» (''{{IAST|sāgu}}'') مان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح «سمپان» (''{{IAST|campān}}'')، جنهن جي معنيٰ «ننڍڙي ٻيڙي» آهي، چيني لفظ «سان پان» مان ورتل آهي. ساڳيءَ طرح تامل لفظ «اورا» (''{{IAST|ora}}'') يوناني لفظ «ὥρα» مان ورتل آهي. وڌيڪ جديد دور ۾ تامل، [[اردو]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مان پڻ لفظ اختيار ڪيا آهن، جيڪي انهن ٻولين جي ڳالهائيندڙ برادرين جي مختلف دورن ۾ تامل علائقي تي پيل اثر کي ظاهر ڪن ٿا. ان کان علاوه، پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] ۽ [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] مان پڻ لفظ ورتا ويا آهن. جديد دور ۾ يورپي ٻولين، جهڙوڪ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ ڪيترائي لفظ تامل ۾ شامل ٿيا آهن.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=169–193}}</ref> تامل ۾ لساني پاڪيزگيءَ جي رجحان جو سڀ کان وڌيڪ اثر [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن تي پيو آهي. تاريخي طور تامل، ٻين دراوڙي ٻولين، جهڙوڪ تيلگو، ڪناڊا ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] وانگر، لفظي ذخيري، گرامر ۽ ادبي اسلوب جي لحاظ کان سنسڪرت جي اثر هيٺ رهي آهي.<ref name="influence">Sastri (1955)، ص 309؛ Trautmann, Thomas R. (2006). ''Languages and Nations: The Dravidian Proof in Colonial Madras''. Berkeley: University of California Press؛ {{Harvnb|Tieken|2001|p=18}}.</ref><ref>{{Citation |doi=10.2307/597587 |jstor=597587 |title=Indo-Aryan Loan Words in the Cīvakacintāmaṇi |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=87 |issue=4 |pages=430–434 |year=1967 |last1=Vaidyanathan |first1=S.}}</ref><ref name="caldwell">{{Harvnb|Caldwell|1974|pp=87–88}}</ref><ref name="takahashi">Takahashi, Takanobu (1995). ''Tamil Love Poetry and Poetics''. Brill's Indological Library، جلد 9. Leiden: E. J. Brill، ص 16، 18. {{ISBN|90-04-10042-3}}.</ref> اهو اثر تامل علائقي ۾ [[سنسڪرتي ڪرڻ]] (''Sanskritisation'') جي وڌندڙ رجحان جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>Pollock, Sheldon (1996). "The Sanskrit Cosmopolis 300–1300: Transculturation, Vernacularisation and the Question of Ideology"، Jan E. M. Houben (مرتب)، ''The Ideology and Status of Sanskrit: Contributions to the History of the Sanskrit Language''. E. J. Brill، ليڊن، ص 209–217. {{ISBN|90-04-10613-8}}.</ref> تنهن هوندي به، تامل جو لفظي ذخيرو ٻين دراوڙي ٻولين جيترو سنسڪرت کان متاثر نه ٿيو. انهن ٻولين جي ابتڙ، تامل ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظ استعمال ڪرڻ کان سواءِ به پيچيده خيالن جو اظهار ڪرڻ ممڪن رهيو آهي ۽ اڄ به ممڪن آهي. انهن ۾ سائنس، فن، مذهب ۽ قانون جهڙن شعبن جا پيچيده تصور پڻ شامل آهن.<ref>{{Citation |last=Trautmann |first=Thomas R. |title=Hullabaloo About Telugu |journal=South Asia Research |volume=19 |issue=1 |year=1999 |pages=53–70 |doi=10.1177/026272809901900104 |s2cid=144334963}} خاص طور صفحو 64.</ref><ref>{{Harvnb|Caldwell|1974|p=50}}</ref><ref>Ellis, F. W. (1820). "Note to the Introduction"، Campbell, A. D.، ''A Grammar of the Teloogoo Language''. مدراس: College Press، ص 29–30.</ref> ان کان علاوه، وچئين دور جي پوئين حصي ۾ ڪيترن ئي ليکڪن سنسڪرتي ڪرڻ جي رجحان جي سرگرم مخالفت ڪئي.<ref>ان سلسلي ۾ «تامل وِڊوتوتو» (''Tamiḻ viṭututu'') بابت راماسواميءَ جو تجزيو ڏسو: {{Citation |doi=10.2307/2659024 |jstor=2659024 |title=Language of the People in the World of Gods: Ideologies of Tamil before the Nation |journal=The Journal of Asian Studies |volume=57 |issue=1 |pages=66–92 |year=1998 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=162469583}}</ref> اهو رجحان ويهين صديءَ ۾ هڪ منظم تحريڪ جي صورت اختيار ڪري ويو، جنهن کي «تنِت تامل اِيڪم» (''{{IAST|taṉit tamiḻ iyakkam}}'')، يعني [[خالص تامل تحريڪ]]، چيو وڃي ٿو. هن تحريڪ جي اڳواڻي [[پريتي مار ڪلائينيار]] ۽ [[مرائيمالائي اڊيگل]] ڪئي. تحريڪ جو مقصد تامل ٻوليءَ تي صدين کان گڏ ٿيندڙ سنسڪرت جي اثر کي گهٽائڻ يا ختم ڪرڻ هو.<ref>Varadarajan, M. (1988). ''A History of Tamil Literature''، تامل مان ترجمو: E. Sa. Viswanathan. نئين دهلي: Sahitya Akademi، ص 12.</ref> ان تحريڪ جي نتيجي ۾ گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران تامل جي سرڪاري دستاويزن، ادب ۽ عوامي تقريرن ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظن جي استعمال ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي.<ref>{{Harvnb|Ramaswamy|1997|loc="[http://content.cdlib.org/view?docId=ft5199n9v7&chunk.id=ch4 Laboring for Language]"}}</ref> ڪجهه اندازن موجب اهڙن لفظن جو تناسب، جيڪو اڳ ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 50 سيڪڙو هو، گهٽجي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو تائين پهتو آهي.<ref name="Krishnamurti 2003 p=480"/> ان جي نتيجي ۾، ٻين ڪجهه دراوڙي ٻولين جي ابتڙ، جديد تامل ۾ [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ سنسڪرت مان ورتل لفظن جو استعمال گهڻو ڪري مذهبي ۽ روحاني اصطلاحن توڙي [[تجريدي اسم|تجريدي اسمن]] تائين محدود ٿي ويو آهي.<ref>Meenakshisundaram, T. P. (1982). ''A History of Tamil Language''. Sarvodaya Ilakkiya Pannai، ترجمو ٿيل نسخو، ص 241–242.</ref> ويهين صديءَ دوران مختلف ادارن ۽ علمي تنظيمن، سرڪاري سهڪار سان، تامل ٻوليءَ لاءِ فني ۽ سائنسي لغتون تيار ڪيون. انهن لغتن ۾ [[نوان گهڙيل لفظ]] (''Neologisms'') ۽ تامل جي پنهنجي لفظي پاڙن مان ٺاهيل اصطلاح شامل ڪيا ويا، ته جيئن انگريزي ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي جاءِ تي مقامي متبادل استعمال ڪري سگهجن.<ref name="thaniththamizh"/> 2019ع تائين تامل ٻوليءَ جي فهرست ڪيل لفظي ذخيري ۾ 470,000 کان وڌيڪ منفرد لفظ شامل هئا، جن ۾ قديم ادبي ماخذن مان ورتل لفظ پڻ شامل هئا. نومبر 2019ع ۾ [[تامل ناڊو جي حڪومت|تامل ناڊو جي رياستي حڪومت]] هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت تامل جي لفظي ذخيري ۾ وڌيڪ 9,000 نوان لفظ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=By govt. order: 9,000 words to enter Tamil vocabulary |newspaper=The Hindu |location=Chennai |pages=2 |publisher=Kasturi & Sons |date=9 November 2019 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/tamil-to-get-9000-new-words/article29919044.ece |access-date=29 December 2019}}</ref> == اثر == {{مک|ٻين ٻولين ۾ تامل مان ورتل لفظ}} تامل ٻوليءَ مان نڪتل ڪيترائي لفظ ٻين ٻولين ۾ پڻ ملن ٿا. مثال طور، لسانيات جا محقق انگريزي ۽ ٻين يورپي ٻولين ۾ چانورن لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ «رائيس» (''rice'') جي اصل کي تامل لفظ «اَرِسي» (''arici''؛ {{lang|ta|அரிசி}}) سان ڳنڍين ٿا. هن تجويز موجب اهو لفظ لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح ۾ تامل مان [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۾ داخل ٿيو ۽ آخرڪار [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ «اوروزا» (''óruza''؛ {{lang|el|όρυζα}}) جي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Rabin436">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies''، ص 436.</ref> دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ ٻيو نمايان لفظ «اورينج» (''orange'')، يعني نارنگي، آهي. هن لفظ جي اشتقاقي اصل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] سان ڳنڍيل آهي، پر ضروري ناهي ته اهو سڌو سنئون تامل مان ورتل هجي. اهو لفظ [[سنسڪرت]] جي «نارنگ» (''{{IAST|nāraṅga}}'') وسيلي هڪ قديم دراوڙي لفظ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو تامل لفظ «نارتنگڪائي» (''{{transliteration|ta|ISO|nārttaṅkāy}}'')، يعني «خوشبودار ميوو»، سان لاڳاپيل آهي. وڏي نانگ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ «ايناڪونڊا» (''anaconda'') جي اصل بابت هڪ تجويز اها پڻ آهي ته اهو تامل لفظ «اَنائيڪونڊا» (''{{transliteration|ta|ISO|anaikkonda}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «هاٿيءَ کي ماري ڇڏيندڙ» آهي.<ref>[https://www.etymonline.com/word/anaconda "Origin and Meaning of Anaconda"]. ''Online Etymology Dictionary''.</ref> [[تامل ٻوليءَ مان نڪتل لفظ|انگريزيءَ ۾ تامل مان ورتل لفظن]] جا ڪجهه ٻيا مثال هيٺ ڏجن ٿا: * '''چروٽ''' (''cheroot'') — تامل لفظ «چُرُٽُ» (''{{transliteration|ta|ISO|curuṭṭu}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «ويڙهيل» يا «ويڙهي گول ڪيل» آهي.<ref name="OED">{{Citation |url=http://dictionary.oed.com |title=Oxford English Dictionary Online |access-date=14 April 2007 |work=Oxford English Dictionary}}</ref> * '''مينگو''' (''mango'') — انب لاءِ استعمال ٿيندڙ انگريزي لفظ، جيڪو تامل لفظ «مانگائي» (''{{transliteration|ta|ISO|māṅgāy}}'') مان نڪتل آهي.<ref name="OED"/> * '''مليگاٽاوني''' (''mulligatawny'') — هڪ قسم جي مصالحيدار سوپ جو نالو، جيڪو تامل لفظن «مِلَگُ تَنّير» (''{{transliteration|ta|ISO|miḷaku taṇṇīr}}'') مان نڪتل آهي، جن جي لفظي معنيٰ «مرچن وارو پاڻي» آهي. * '''پاريه''' (''pariah'') — تامل لفظ «پرائيار» (''{{transliteration|ta|ISO|paṟaiyar}}'') مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ مخصوص سماجي برادريءَ جو نالو آهي. انگريزيءَ ۾ هي لفظ پوءِ سماجي طور ڌڪاريل يا خارج ڪيل شخص جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. * '''ڪري''' (''curry'') — تامل لفظ «ڪَري» (''{{transliteration|ta|ISO|kaṟi}}'') مان نڪتل آهي، جيڪو کاڌي يا مصالحيدار ڀاڄيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="oed-curry">"curry, n.²", ''The Oxford English Dictionary''، ٻيو ڇاپو، 1989ع. OED Online، Oxford University Press، 14 آگسٽ 2009ع.</ref> * '''ڪيٽاماران''' (''catamaran'') — تامل لفظن «ڪٽُ مَرَم» (''{{transliteration|ta|ISO|kaṭṭu maram}}'') مان نڪتل آهي، جن جي لفظي معنيٰ «پاڻ ۾ ٻڌل ڪاٺ جا ٿڙ» آهي. هي لفظ اصل ۾ اهڙي ٻيڙي يا ترندڙ وسيلي لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪو ڪاٺ جي ٿڙن کي گڏ ٻڌي ٺاهيو ويندو هو.<ref name="OED"/> * '''ڪانجي''' (''congee'') — تامل لفظ «ڪَنجي» (''{{transliteration|ta|ISO|kañji}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «چانورن جي رٻ» يا «چانورن مان تيار ڪيل پتلو دليو» آهي.<ref>{{citation |title=congee |url=http://en.academic.ru/dic.nsf/mwc/12703/congee |website=academic.ru}}</ref> == نموني جو متن == هيٺ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو ادبي تامل ۾ هڪ نمونو ڏنو ويو آهي. پهرين سٽ ۾ اصل [[تامل رسم الخط]]، ٻي سٽ ۾ تامل جي رومن نقل حرفي، ٽين سٽ ۾ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] موجب اچار ۽ چوٿين سٽ ۾ لفظ بہ لفظ گرامري معنيٰ ڏنل آهي. آخر ۾ آرٽيڪل جو مڪمل سنڌي ترجمو شامل آهي. {{fs interlinear|lang=ta|indent=2|italics3=yes |'''உறுப்புரை''' '''1:''' மனிதப் பிறவியினர் சகலரும் சுதந்திரமாகவே பிறக்கின்றனர்; அவர்கள் மதிப்பிலும், உரிமைகளிலும் சமமானவர்கள், அவர்கள் நியாயத்தையும் மனசாட்சியையும் இயற்பண்பாகப் பெற்றவர்கள். அவர்கள் ஒருவருடனொருவர் சகோதர உணர்வுப் பாங்கில் நடந்துகொள்ளல் வேண்டும். |'''Uṟuppurai''' '''1:''' Maṉitap piṟaviyiṉar cakalarum cutantiramākavē piṟakkiṉṟaṉar; avarkaḷ matippilum, urimaikaḷilum camamāṉavarkaḷ, avarkaḷ niyāyattaiyum maṉaccāṭciyaiyum iyaṟpaṇpākap peṟṟavarkaḷ. Avarkaḷ oruvaruṭaṉoruvar cakōtara uṇarvup pāṅkil naṭantukoḷḷal vēṇṭum. |'''urupːurai''' '''ond̺rʉ''' mənid̪ə piriʋijinər səgələrum sud̪ən̪d̪irəmaːgəʋeː pirəkːin̺d̺ranər əvərgəɭ məd̪ipːilum uriməigəɭilum səməmaːnəʋərgəɭ əvərgəɭ nijaːjatːəijum mənətt͡ʃaːʈt͡ʃijəijum ijərpəɳbaːgə pet̺rəʋərgəɭ əvərgəɭ oruʋəruɖənoruʋər sagoːdəɾə uɳərʋɨ paːŋgil nəɖən̪d̪ʉkoɭɭəl veːɳɖum |'''آرٽيڪل''' '''1:''' انسان سڀئي آزاد نموني پيدا ٿين ٿا. اهي حقن ۽ عزت ۽ وقار ۾ برابر آهن. انهن کي فطري طور عقل ۽ ضمير حاصل آهن. انهن کي هڪ ٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي تحت ورتاءُ ڪرڻ گهرجي. |'''آرٽيڪل 1:''' سڀ انسان آزاد پيدا ٿين ٿا ۽ عزت، وقار ۽ حقن جي لحاظ کان برابر آهن. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن. تنهنڪري کين هڪ ٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان پيش اچڻ گهرجي. }} == پڻ ڏسو == * [[انهن ملڪن جي فهرست جتي تامل سرڪاري ٻولي آهي]] * [[قديم ترين تحريري ثبوت موجب ٻولين جي فهرست]] * [[تامل ڪي بورڊ]] * [[شهرن موجب تامل آبادي]] * [[ملڪن موجب تامل آبادي]] * [[ٻين ٻولين ۾ تامل مان ورتل لفظ]] * [[تامل مختصر نويسي]] * [[جاگرافيائي لسانيات]] * [[ٻولين جي جاگرافي]] == وڌيڪ مطالعو == {{refbegin}} * [[يوهان فلپ فابريشس|فابريشس، يوهان فلپ]] (1933ع ۽ 1972ع)، [https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/fabricius/ ''Tamil and English Dictionary'']. هيءَ لغت جي. پي. فابريشس جي ''Malabar-English Dictionary'' تي ٻڌل آهي. ان جي ٽئين ۽ چوٿين ڇاپي کي ڊيوڊ بيڪسيل نظرثاني ڪري وڌيڪ وسيع ڪيو. Evangelical Lutheran Mission Publishing House، ترانڪيبار. هيءَ لغت «ترانڪيبار لغت» جي نالي سان پڻ مشهور آهي. * {{Citation |last=Freeman |first=Rich |date=February 1998 |title=Rubies and Coral: The Lapidary Crafting of Language in Kerala |journal=The Journal of Asian Studies |volume=57 |issue=1 |pages=38–65 |doi=10.2307/2659023 |jstor=2659023 |s2cid=162294036 |doi-access=free}} * {{Citation |last=Keane |first=Elinor |year=2004 |title=Tamil |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=1 |pages=111–116 |doi=10.1017/S0025100304001549 |doi-access=free}} {{refend}} == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{InterWiki|code=ta}} * [https://www.britannica.com/topic/Tamil-language تامل ٻولي] — ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' * [https://tamilnation.org/literature/index.htm تامل ٻولي ۽ ادب] * {{Wiktionary-inline|Category:Tamil language|تامل ٻولي}} * {{Wikibooks inline|links=Tamil language}} * {{Wikivoyage inline|Tamil|تامل ٻولي}} {{navboxes |list = {{Tamil language}} {{Tamil Nadu}} {{Dravidian languages}} {{Languages of India}} {{Languages of Singapore}} {{Languages of South Africa}} {{Languages of Sri Lanka}} {{Languages of Bahrain}} {{Languages spoken in Kerala}} {{Languages of Malaysia}} {{Languages of Mauritius}} }} {{Portal bar|Tamils|India}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:تامل ٻولي}} [[زمرو:تامل ٻولي| ]] [[زمرو:الحاقي ٻوليون]] [[زمرو:هندستان جون ڪلاسيڪي ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:آنڌرا پرديش جون ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪرناٽڪ جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪيرالا جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:پڊوچيري جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:تامل ناڊو جون ٻوليون]] [[زمرو:تلنگانا جون ٻوليون]] [[زمرو:هندستان جون سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ترتيب واريون ٻوليون]] [[زمرو:پهرين هزاري قبل مسيح کان تصديق ٿيل ٻوليون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپ رکندڙ مضمون]] [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] k5uxhuvpzyachiuy3tpiureu9gnphim 429612 429610 2026-11-08T02:19:38Z Intisar Ali 8681 429612 wikitext text/x-wiki {{Short description|دراوڙي ٻولي}} {{distinguish|تاميلو ٻولي}} {{Infobox language | name = تامل | nativename = {{langx|ta|தமிழ்|Tamiḻ|label=none}} | pronunciation = {{IPA|ta|t̪amiɻ||CleanedTamil.ogg|help=}} | states = {{ubl | [[هندستان]] | [[سري لنڪا]] | [[مالديپ]] | [[ملائيشيا]] | [[سنگاپور]] | [[موريشس]] }} | region = * [[هندستان]] ** [[تامل ناڊو]] ** [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]] ([[پڊوچيري ضلعو]] ۽ [[ڪارائيڪل ضلعو]]) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪ]] (ڏاکڻو حصو) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏاکڻو حصو) ** [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]<ref name="Talbot 2001 27–37">{{Harvnb|Talbot|2001|pp=27–37}}</ref> * [[سري لنڪا]] ** [[اتر صوبو، سري لنڪا]] ** [[اوڀر صوبو، سري لنڪا]] ** [[وچ صوبو، سري لنڪا]] * [[مالديپ]] ** [[گراوارو، ڪافو اٽول|گراوارو]] (هاڻي ناپيد) | ethnicity = * [[تامل قوم]] * [[سري لنڪا جا مور]] | speakers = [[مادري ٻولي|پهرين ٻولي]]: {{sigfig|78.721340|2}} ملين | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[ٻي ٻولي|ٻي ٻولي]]: {{sigfig|7.623000|2}} ملين (2011ع)<ref name="Ethnologue28|tam"/><br/>مجموعي طور: {{sigfig|86.344340|2}} ملين (2011–2019ع)<ref name="Ethnologue28|tam"/> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي دراوڙي | fam3 = [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي دراوڙي پهريون]] | fam4 = تامل–[[ڪناڊا جا لهجا|ڪناڊا]] | fam5 = تامل–[[ڪوٽا ٻولي|ڪوٽا]] | fam6 = تامل–[[ٽوڊا ٻولي|ٽوڊا]] | fam7 = تامل–ايرولا | fam8 = تامل–[[ڪوڊاوا ٻولي|ڪوڊاوا]]–[[اورالي ٻولي|اورالي]] | fam9 = [[تامل جهڙيون ٻوليون|تامل]]–[[مليالم جهڙيون ٻوليون|مليالم]] | fam10 = [[تامل جهڙيون ٻوليون|تامل جهڙيون]] | fam11 = تامل–[[پاليان ٻولي|پاليان]] | ancestor = [[قديم تامل ٻولي]] | ancestor2 = [[وچئين دور جي تامل ٻولي]] | script = {{ubl | [[تامل رسم الخط]] | [[تامل براهمي رسم الخط]] (تاريخي) | [[گرانٿا رسم الخط]] (تاريخي) | [[وٽيلوتو رسم الخط]] (تاريخي) | [[پلووا رسم الخط]] (تاريخي) | [[ڪوليلوتو رسم الخط]] (تاريخي) | [[عربي رسم الخط]] ([[اروي]]) | [[لاطيني رسم الخط]] (غير رسمي) | [[تامل بريل]] ([[ڀارتي بريل]]) }} | nation = * [[هندستان جون سرڪاري ٻوليون|هندستان]] ** [[تامل ناڊو]]<ref name="TN">{{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref> ** [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]]<ref>{{citation |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India: 50th report (delivered to the Lokh Sabha in 2014) |page=155 |publisher=National Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=8 June 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |df=dmy-all}}</ref> * [[سري لنڪا جون ٻوليون|سري لنڪا]]<ref>{{cite web |title=Official Languages Policy |url=http://www.languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en |website=languagesdept.gov.lk |publisher=Department of Official Languages |access-date=20 May 2021 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412193905/http://languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en |url-status=dead}}</ref> * [[سنگاپور جون ٻوليون|سنگاپور]]<ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7.</ref> | minority = {{plainlist| * [[ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون|ڏکڻ آفريڪا]]{{efn|قانوني تحفظ حاصل ڪيل ٻولي}}<ref>{{citation |url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions |title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher=South African Government |website=www.gov.za}}</ref> * [[ملائيشيا جون ٻوليون|ملائيشيا]]<ref name="MS">{{citation |title=School languages |url=http://www10.gencat.net/pres_casa_llengues/AppJava/frontend/llengues_detall_print.jsp?id=632&idioma=5 |url-status=dead |publisher=LINGUAMON |access-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150902021816/http://www10.gencat.net/pres_casa_llengues/AppJava/frontend/llengues_detall_print.jsp?id=632&idioma=5 |archive-date=2 September 2015}}</ref> }} | agency = '''[[هندستان]]''' * [[ڪلاسيڪي تامل جو مرڪزي ادارو]] * [[تامل ترقي ۽ اطلاعات کاتو، تامل ناڊو]] * [[تامل اڀياس جو بين الاقوامي ادارو]] * [[تامل يونيورسٽي]] * [[عالمي تامل سنگم]] '''[[سري لنڪا]]''' * [[سرڪاري ٻولين جو کاتو، سري لنڪا]] '''[[سنگاپور]]''' * [[تامل ٻولي ڪائونسل]] '''[[ملائيشيا]]''' * [[ملائيشيا جي تامل ٻوليءَ جي معياربندي ڪائونسل]] '''[[ڪئناڊا]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]]''' * [[اتر آمريڪا جي تامل سنگمن جي وفاق]] | iso1 = ta | iso2 = tam | iso3 = tam | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = [[تامل رسم الخط]] ۾ «تامل» لفظ | image_class = skin-invert-image | map = Idioma tamil.png | mapcaption = | map_class = skin-invert-image | dia1 = [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|ايلام]] | dia2 = [[ملائيشيائي تامل|مليسيت]] | dia3 = [[بنگلور جي تامل لهجا|بوناگور]] | dia4 = [[آئينگر تامل|آئينگر]] | dia5 = [[ڪونگو تامل|ڪونگو]] | dia6 = [[مدراس باشائي|چنائي]] | dia7 = [[مدورائي تامل|مدورائي]] | dia8 = [[ترونيلويلي تامل|ترونيلويلي]] | dia9 = [[سري لنڪا جو هندستاني تامل لهجو|اسٽيٽ]] | dia10 = [[وچولو تامل لهجو|وچولو]] | dia11 = [[برهمڻ تامل|برهمڻ]] | dia12 = [[اروي]] | dia13 = [[ملابار تامل رابطي جي ٻولي|ملابار]] {{Extinct}} | notice = IPA | sign = [[اشارتي تامل]] | glotto = tami1289 | glottorefname = Tamil }} {{Contains special characters|Indic}} {{Tamil transliteration}} '''تامل'''{{efn|انگريزي اچار: {{IPAc-en|ˈ|t|æ|m|ɪ|l|,_|ˈ|t|ɑː|m|-}} {{respell|TAM|il|,_|TAHM|-}}.<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj. |url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil |website=OED Online |publisher=Oxford University Press |access-date=24 January 2023}}</ref>}} (تامل: {{lang|ta|தமிழ்}}؛ رومن نقل حرفي: ''{{Transliteration|ta|ISO|Tamiḻ}}''؛ اچار: {{IPA|ta|t̪amiɻ|pron|ta-தமிழ்.oga}}) [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي [[تامل قوم|تامل ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي. تامل ڳالهائيندڙن جي آبادي خاص طور [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] وارن علائقن، ۽ [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اتر]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀر]] صوبن ۾ مرڪوز آهي. تامل دنيا جي انهن [[ڪلاسيڪي ٻولي|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ آهي، جن جي استعمال ۽ ادبي روايت جو تسلسل تمام ڊگهي عرصي کان برقرار رهيو آهي.<ref name="Circulation and the Historical Geog">{{citation |last=Stein |first=B. |title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country |journal=The Journal of Asian Studies |volume=37 |issue=1 |year=1977 |pages=7–26 |jstor=2053325 |doi=10.2307/2053325 |s2cid=144599197}}</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}</ref> هن ٻوليءَ جا تحريري ثبوت لڳ ڀڳ [[300 ق م|300 قبل مسيح]] کان ملن ٿا.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246 |s2cid=162291987}}</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/palani-excavation-triggers-fresh-debate/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> قديم دور ۾ ڏکڻ هندستان جي سامونڊي واپارين لاءِ تامل هڪ اهم [[رابطي جي ٻولي]] (''Lingua franca'') هئي. [[تامل لکتون|تامل لکتن]] جا آثار [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] کان ٻاهر پڻ مليا آهن، جن ۾ [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] شامل آهن. تامل جي ادبي تاريخ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. ان جي قديم ادبي روايت ۾ [[سنگم ادب]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جنهن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ نظم شامل آهن. تامل رسم الخط جي ارتقا [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] مان ٿي. بعد ۾ [[وٽيلوتو رسم الخط]] پڻ استعمال ٿيندو رهيو، تان جو موجوده تامل رسم الخط کي معياري صورت ڏني وئي. تامل جو گرامري نظام پنهنجي الڳ خصوصيتن سبب نمايان آهي. هن ٻوليءَ جي [[الحاقي صرفيات]] (''Agglutinative morphology'') ۾ مختلف لاحقا لفظن سان ڳنڍي پيچيده لفظي صورتون ٺاهي سگهجن ٿيون. تامل [[هندستان]] جي رياست [[تامل ناڊو]] ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. اها [[سري لنڪا]] ۽ [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[تامل پرديسي برادريون|تامل ڳالهائيندڙ پرديسي برادريون]] دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ آباد آهن. 2004ع ۾ [[هندستان جي حڪومت|هندستان جي مرڪزي حڪومت]] تامل کي ملڪ جي پهرين [[هندستان جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06 |title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school |url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/ |access-date=2025-03-02 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == درجابندي == {{مک|دراوڙي ٻوليون}} '''[[تامل ٻولي|تامل]]'''، [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. دراوڙي ٻوليون لڳ ڀڳ 26 ٻولين تي مشتمل هڪ لساني خاندان آهي، جنهن جون ٻوليون بنيادي طور [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جون مقامي ٻوليون آهن.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> تامل کي [[تامل ٻوليون|تامل ٻولين جي ذيلي خاندان]] جو حصو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ خود تامل کان علاوه لڳ ڀڳ 35 نسلي ۽ لساني گروهن جون ٻوليون شامل آهن.<ref>Perumal, A. K. (2005). ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref> انهن ۾ [[ايرولا ٻولي|ايرولا]] ۽ [[ييروڪولا ٻولي|ييروڪولا]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن (ڏسو: [[اٿنولاگ]]). تامل جي سڀ کان ويجهي وڏي لاڳاپيل ٻولي [[مليالم ٻولي|مليالم]] آهي. انهن ٻنهي ٻولين ۾ لساني علحدگيءَ جو عمل لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |year=2010 |publisher=Elsevier |page=297}}</ref> جيتوڻيڪ تامل ۽ مليالم جي وچ ۾ موجود ڪيترائي فرق ظاهر ڪن ٿا ته اولهه واري لهجي جي علحدگيءَ جون پاڙون قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿيون،<ref name="malayalamorigin">{{cite journal |last=Menon |first=A. G. |title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster *ṉt |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=53 |page=87 |doi=10.1017/S0041977X00021285 |s2cid=131480876}}</ref> پر مليالم جي هڪ الڳ ۽ خودمختيار ٻوليءَ جي صورت ۾ ارتقا جو عمل تيرهين يا چوڏهين صدي عيسويءَ تائين مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970|p=21}}</ref> ان کان علاوه [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] پڻ تامل سان نسبتاً ويجهو لساني تعلق رکي ٿي ۽ قديم تامل جي رسمي صورت سان ڪجهه بناوٽي ۽ لساني خصوصيتون مشترڪ رکي ٿي. جيتوڻيڪ ڪنڙ ۽ تامل جي وچ ۾ ڪيترائي فرق موجود آهن، پر ڪنڙ پنهنجي قديم لساني پاڙن جون ڪيتريون ئي خصوصيتون اڃا تائين محفوظ رکيون آهن. هندستان جي ڏاکڻين ٻولين جي خاندان سان تعلق رکڻ ۽ هندستان جي اترين علائقن جي نسبتاً ويجهو هجڻ سبب ڪنڙ ۾ پڻ، مليالم وانگر، [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. تامل ۾ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ ڪنڙ ۾ ٿوري يا ڪنهن خاص تبديليءَ کان سواءِ محفوظ رهيا آهن. ان مان ٻنهي ٻولين جي تاريخي ۽ لساني مشابهت ظاهر ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ جديد ڳالهائڻ جي طريقن ۾ تامل اندر مختلف تبديليون اچي چڪيون آهن.{{sfn|Mahadevan|2003}}{{page needed|date=July 2024}} == تاريخ == [[فائل:Civiltà_thamirabani,_reperti_da_adhichanallur,_02.jpg|thumb|left|[[چنائي جو سرڪاري عجائب گهر|چنائي جي سرڪاري عجائب گهر]] ۾ [[آديچنلور]] مان هٿ آيل آثار]] [[فائل:Keezhadi excavation.jpg|thumb|left|[[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ]]]] === ڏند ڪٿائي شروعات === [[فائل:Tamil Inscriptions.jpg|thumb|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي تامل براهمي لکت جي وضاحت؛ هيءَ لکت [[سنگم دور]] سان منسوب آهي، جنهن جو اندازي وارو زمانو 400 قبل مسيح کان 200ع تائين ڄاڻايو وڃي ٿو.]] هندو ڌرمي ڏند ڪٿا موجب، تامل ٻولي يا ان جي ديويءَ واري شخصي صورت، [[تامل تائي]]، يعني «ماءُ تامل»، ڀڳوان [[شو]] پيدا ڪئي هئي. [[مروگن]]، جنهن کي تاملن جو ديوتا سمجهيو وڃي ٿو، تنهن رشي [[اگستيه]] سان گڏجي اها ٻولي ماڻهن تائين پهچائي.{{sfn|Ramaswamy|1997|p=87}} === تاريخي شروعات === تامل، ٻين [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] وانگر، بنيادي طور [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] مان ارتقا ڪئي آهي. امڪان آهي ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ٽين هزاري قبل مسيح جي لڳ ڀڳ ڳالهائي ويندي هئي، ممڪن طور [[گوداوري درياهه]] جي هيٺئين طاس جي ڀرپاسي واري علائقي ۾. مادي آثارن مان اشارو ملي ٿو ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ هندستان جي [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل ثقافتي مجموعن سان وابسته هئا.<ref>{{Harvnb|Southworth|2005|pp=249–250}}</ref> محقق تامل ٻوليءَ جي دستاويزي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهائين ٿا: قديم تامل (300 قبل مسيح کان 700ع)، وچئين دور جي تامل (700ع کان 1600ع) ۽ جديد تامل (1600ع کان موجوده زماني تائين).<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref> === براهمي رسم الخط === [[ڀارت جي آثار قديمه جي سروي]] پاران هندستان ۾ دريافت ڪيل لڳ ڀڳ هڪ لک لکتن مان اٽڪل 60 هزار [[تامل ناڊو]] ۾ مليون آهن. انهن مان گهڻيون تامل ٻوليءَ ۾ آهن، جڏهن ته رڳو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو لکتون ٻين ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[سنسڪرت]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۾ آهن.<ref>{{cite news |title=Students get glimpse of heritage |work=The Hindu |date=22 November 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064346/http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-date=18 May 2006 |url-status=dead}}</ref> 2004ع ۾ [[آديچنلور]] مان مٽيءَ جي وڏن دفني ٿانون ۾ دفن ٿيل ڪيترائي انساني ڍانچا هٿ آيا، جن سان لاڳاپيل ڪجهه آثارن جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 696 قبل مسيح تائين ڄاڻائي وئي آهي. انهن مان ڪن ٿانون تي [[تامل براهمي رسم الخط]] ۾ لکتون پڻ مليون، جڏهن ته ڪجهه ٿانون ۾ اهڙا انساني ڍانچا هئا، جن کي تامل نسل سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Christy2019">{{cite journal |last=Christy |first=Agatha |year=2019 |title=A Study About Archaeological Survey in Adichanallur |journal=International Journal of Research in Engineering, Science and Management |volume=2 |pages=158–169 |url=https://www.ijresm.com/Vol.2_2019/Vol2_Iss11_November19/IJRESM_V2_I11_33.pdf}}</ref> 2017ع کان 2018ع جي وچ ۾ [[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ|ڪيزهادي]] مان 5,820 آثار هٿ آيا. انهن جا نمونا [[ميامي]]، [[فلوريڊا]] ۾ واقع بيٽا ايناليٽڪ اداري ڏانهن [[ايڪسيلريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري]] ذريعي عمر جي تعين لاءِ موڪليا ويا. تامل براهمي لکتن سان لاڳاپيل هڪ نموني بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اهو لڳ ڀڳ 580 قبل مسيح جو آهي.<ref>{{cite web |title=Keeladi |url=https://www.tnarch.gov.in/keeladi |website=Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu}}</ref><ref>{{cite web |last=Gershon |first=Livia |title=Archaeologists Unearth Ancient Dagger Linked to Enigmatic Indian Civilization |website=Smithsonian Magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/excavation-india-may-hold-clues-ancient-civilization-180978414/ |access-date=29 January 2022}}</ref> مؤرخ [[جان گائي]] موجب تامل، هندستان جي شروعاتي سامونڊي واپارين جي وچ ۾ رابطي جي گڏيل ٻولي هئي.<ref name="Scroll2015">{{cite web |title=Step aside, Gujaratis: Tamilians were India's earliest recorded maritime traders |website=Scroll.in |date=6 February 2015 |url=https://scroll.in/article/704603/Step-aside,-Gujaratis:-Tamilians-were-India's-earliest-recorded-maritime-traders}}</ref> [[براهمي رسم الخط]] ۾ لکيل تامل ٻوليءَ جون لکتون [[سري لنڪا]] ۾، ۽ واپاري شين تي [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ پڻ مليون آهن.<ref name="Egypt2007"/><ref name="Mahadevan2010">{{cite news |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=An epigraphic perspective on the antiquity of Tamil |work=The Hindu |date=24 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/An-epigraphic-perspective-on-the-antiquity-of-Tamil/article16265606.ece}}</ref> نومبر 2007ع ۾ قُصير القديم، جنهن کي قديم دور جي بندرگاهه [[ميوس هورموس]] سان سڃاتو وڃي ٿو، جي کوٽائيءَ مان پهرين صدي قبل مسيح جا مصري ٺڪر جا ٿانوَ مليا، جن تي قديم تامل براهمي لکتون موجود هيون.<ref name="Egypt2007">{{cite news |title=Tamil Brahmi script in Egypt |work=The Hindu |date=21 November 2007 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126154601/http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-date=26 November 2014 |access-date=5 January 2015}}</ref> [[بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل لفظ|بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل ڪجهه لفظن]] جا امڪاني مثال پڻ موجود آهن، جن کي 500 قبل مسيح کان اڳ واري زماني سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن کي تامل ٻوليءَ جي سڀ کان قديم ممڪن شاهدين مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Rabin438">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies'', p. 438.</ref> === قديم تامل === {{مک|قديم تامل ٻولي}} [[فائل:Mangulam inscription.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] لکت، جيڪا [[سنگم دور]] سان منسوب آهي؛ اندازي موجب 400 قبل مسيح کان 200ع تائين.]] قديم تامل ٻوليءَ جو دور ٽين صدي قبل مسيح کان اٺين صدي عيسويءَ تائين پکڙيل آهي. قديم تامل جا سڀ کان پراڻا لکيل آثار مختصر لکتن جي صورت ۾ ملن ٿا، جيڪي [[براهمي رسم الخط]] جي هڪ خاص صورت، يعني [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] ۾ لکيل آهن.<ref>{{Harvnb|Mahadevan|2003|pp=90–95}}</ref> قديم تامل جو سڀ کان پراڻو ڊگهو متن ''[[تولڪاپيم]]'' آهي، جيڪو تامل گرامر ۽ شاعريءَ جي اصولن بابت هڪ ابتدائي تصنيف آهي. ان جي سڀ کان پراڻن حصن جي تاريخ ٻي صدي قبل مسيح جي پوئين دور تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref> قديم تامل ادب جون ڪيتريون ئي ٻيون تخليقون پڻ محفوظ رهيون آهن. انهن ۾ 2,381 نظمن جو هڪ مجموعو شامل آهي، جنهن کي گڏيل طور [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. انهن نظمن جي تاريخ عام طور پهرين صدي قبل مسيح کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973"/> === وچئين دور جي تامل === {{مک|وچئين دور جي تامل ٻولي}} [[فائل:Tanjavur Tamil Inscription2.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[تنجاور]] ۾ [[برهديشور مندر]] تي [[چولا سلطنت|چولا دور]] جون لڳ ڀڳ 1000ع جون پٿر تي اُڪريل وچئين دور جي تامل لکتون، جيڪي [[وٽيلوتو رسم الخط]] سان لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.]] [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان [[وچئين دور جي تامل ٻولي|وچئين دور جي تامل]] ۾ تبديليءَ جو عمل عام طور اٺين صدي عيسويءَ تائين مڪمل ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Lehmann1998"/> هن تبديليءَ دوران ٻوليءَ جي آوازن ۽ گرامر ۾ ڪيتريون ئي اهم تبديليون آيون. صوتياتي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلين ۾ «آيتَم» (ஃ) نالي هڪ پراڻي صوتيي جو لڳ ڀڳ ختم ٿي وڃڻ،<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|p=194}}</ref> لثوي ۽ ڏندن وٽ ادا ٿيندڙ نڪ وارن آوازن جو پاڻ ۾ ضم ٿيڻ،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=132–133}}</ref> ۽ لثوي بندشي آواز جو هڪ رائي يا راءَ جهڙي آواز ۾ تبديل ٿيڻ شامل هو.<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|pp=213–215}}</ref> گرامر جي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلي حال زماني جي ظهور هئي. حال زمانو فعل «ڪِل» (''kil''؛ கில்) مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو، جنهن جي معنيٰ «ممڪن هجڻ» يا «واقع ٿيڻ» آهي. قديم تامل ۾ هي فعل ڪنهن عمل جي تمام ٿوري مدت تائين جاري رهڻ يا غير مستقل هجڻ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. عام طور اهو «ن» (''ṉ''؛ ன்) جهڙي زماني جي نشاندهي ڪندڙ عنصر سان گڏ استعمال ٿيندو هو. وچئين دور جي تامل ۾ هي استعمال اڳتي هلي حال زماني جي علامت «ڪِنرَ» (''kiṉṟa''؛ கின்ற) ۾ تبديل ٿيو، جنهن ۾ عمل جي نوعيت ۽ زماني جون پراڻيون علامتون گڏجي ويون.<ref>{{cite journal |last=Rajam |first=V. S. |title=The Duration of an Action—Real or Aspectual? The Evolution of the Present Tense in Tamil |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1985 |volume=105 |issue=2 |pages=277–291 |doi=10.2307/601707 |jstor=601707}} خاص طور صفحا 284–285.</ref> === جديد تامل === ''[[ننول]]'' اڄ به جديد ادبي تامل لاءِ معياري گرامر جي حيثيت رکي ٿو. ان ڪري جديد ادبي تامل جو بنياد جديد ڳالهائجندڙ تامل بدران تيرهين صديءَ جي وچئين دور واري تامل تي قائم آهي.<ref>{{Harvnb|Shapiro|Schiffman|1983|p=2}}</ref> ان جي ابتڙ، روزمره ڳالهائجندڙ تامل ۾ ڪيتريون ئي تبديليون آيون آهن. مثال طور، جديد تامل ۾ فعلن جي منفي گردان جو پراڻو طريقو استعمال کان ٻاهر ٿي ويو آهي.<ref>{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=100}}</ref> ان جي بدران نفيءَ جو اظهار لفظن جي صرفي بناوت يا جملي جي نحوي ترتيب ذريعي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Steever|2005|pp=107–108}}</ref> جديد ڳالهائجندڙ تامل ۾ صوتياتي تبديليون پڻ نظر اچن ٿيون. انهن ۾ خاص طور لفظ جي شروعاتي ۽ وچين هنڌن تي بلند مصوتن جي اچار ۾ هيٺاهينءَ ڏانهن لاڙو،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|p=125}}</ref> ۽ بندشي آوازن جي وچ ۾ يا بندشي ۽ رائي آوازن جي وچ ۾ ايندڙ مصوتن جو ختم ٿي وڃڻ شامل آهي.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=122–123}}</ref> يورپي ٻولين سان رابطي جو اثر تامل جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ ٻنهي صورتن تي پيو. لکيل تامل ۾ آيل تبديلين ۾ يورپي طرز جي بيهڪ وارين نشانين جو استعمال ۽ اهڙن وينجن جي ميلاپن جو رواج شامل آهي، جيڪي وچئين دور جي تامل ۾ جائز نه هئا. لکيل تامل جي نحوي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون، جن ۾ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ نون مددگار فعلن، وڌيڪ پيچيده جملن ۽ لفظن جي نسبتاً مقرر ترتيب جو ظهور شامل آهي. اها ترتيب ڪجهه لحاظ کان [[انگريزي ٻولي]] جي نحوي بناوت ۽ جملن ۾ مختلف جزن جي ڪردار سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kandiah |first=T. |title=Standard Language and Socio-Historical Parameters: Standard Lankan Tamil |journal=International Journal of the Sociology of Language |year=1978 |issue=16 |doi=10.1515/ijsl.1978.16.59 |s2cid=143499414}} خاص طور صفحا 65–69.</ref> 1578ع ۾ پورچوگالي عيسائي مبلغن قديم تامل رسم الخط ۾ ''[[تمبيرن ونڪم]]'' نالي دعائن جو ڪتاب شايع ڪيو. ان سان تامل هندستان جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي وئي، جنهن ۾ ڪتاب ڇاپيو ۽ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Madhavan |first=Karthik |title=Tamil saw its first book in 1578 |work=The Hindu |date=20 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece}}</ref> [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''[[تامل لغت]]'' هندستاني ٻولين جي شروعاتي وڏين لغتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite news |last=Kolappan |first=B. |title=Delay, howlers in Tamil Lexicon embarrass scholars |work=The Hindu |date=22 June 2014 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/delay-howlers-in-tamil-lexicon-embarrass-scholars/article6138747.ece |access-date=25 December 2014}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لساني پاڪيزگي]] جي هڪ مضبوط تحريڪ اڀري، جيڪا اڳتي هلي [[خالص تامل تحريڪ]] جي صورت اختيار ڪري وئي. هن تحريڪ جو مقصد تامل مان سنسڪرت سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Ramaswamy1997">{{Harvnb|Ramaswamy|1997}}</ref> هن تحريڪ کي ڪجهه [[دراوڙي سياسي جماعتون|دراوڙي سياسي جماعتن]] جي حمايت پڻ حاصل ٿي.{{sfn|Ramaswamy|1997}} ان جي نتيجي ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترن ئي لفظن جي جاءِ تي تامل جا متبادل لفظ رائج ڪيا ويا، جيتوڻيڪ سنسڪرت مان آيل ڪيترائي لفظ اڄ به تامل ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون.<ref>''India 2001: A Reference Annual 2001''. Research, Reference and Training Division، Publications Division، Ministry of Information and Broadcasting، Government of India، New Delhi.</ref> == جاگرافيائي ورڇ == [[تامل ٻولي]] [[ڀارت]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] ۾ رهندڙ اڪثريتي آباديءَ جي مکيه ٻولي آهي. ساڳيءَ طرح اها [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اترئين]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀرئين]] صوبن جي اڪثريتي آباديءَ جي پڻ بنيادي ٻولي آهي. ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪيرالا]]، [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]]، [[دهلي]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] ۾ پڻ اقليتي برادريون تامل ڳالهائين ٿيون. سري لنڪا جي ٻين علائقن، جهڙوڪ [[ڪولمبو]] ۽ [[وچيون صوبو، سري لنڪا|وچئين صوبي]] جي جابلو علائقن ۾ به تامل ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين [[ڪيرالا]] ۾ تامل يا ان جا مختلف لهجا انتظامي ڪمن، ادب ۽ عام ڳالهه ٻولهه ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين ڏکڻ [[آنڌرا پرديش]] جي [[چتور ضلعو|چتور]] ۽ [[نيلور ضلعو|نيلور]] ضلعن مان مليل لکتن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ جو وسيع استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="Talbot 2001 27–37"/> ڏهين کان چوڏهين صدي عيسويءَ دوران ڏکڻ [[ڪرناٽڪ]] جي [[ڪولار ضلعو|ڪولار]]، [[ميسور]]، [[مانڊيا]] ۽ [[بنگلورو]] جهڙن علائقن ۾ پڻ تامل ٻولي لکتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{Harvnb|Murthy|Rao|Veluthat|Bari|1990|pp=85–106}}</ref> هن وقت [[ملائيشيا]]، [[سنگاپور]]، [[فلپائن]]، [[ماريشس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[انڊونيشيا]]،<ref>{{Harvnb|Ramstedt|2004|p=243}}</ref> [[ٿائيلينڊ]]،<ref>{{Harvnb|Kesavapany|Mani|Ramasamy|2008|p=60}}</ref> [[ميانمار]]، [[برونائي]] ۽ [[ويٽنام]] ۾ تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون آباد آهن، جن مان گهڻن جا ابا ڏاڏا نوآبادياتي دور ۾ انهن ملڪن ڏانهن لڏي ويا هئا. انهن برادرين کي گڏيل طور [[پرڏيهي تامل برادريون|پرڏيهي تامل برادرين]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. ملائيشيا ۾ تامل، انگريزي، ملئي ۽ مينڊرين ٻولين سان گڏ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="TamilSchools">{{cite web |title=Tamil Schools |url=http://www.indianmalaysian.com/education.htm |website=Indianmalaysian.com |access-date=28 July 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Ghazali |first=Kamila |year=2010 |title=National Identity and Minority Languages |website=UN Chronicle |publisher=United Nations |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/national-identity-and-minority-languages |access-date=28 January 2021}}</ref> [[پاڪستان]] جي شهر [[ڪراچي]] ۾ پڻ [[پاڪستاني تامل|تامل ڳالهائيندڙن جي هڪ وڏي برادري]] موجود آهي. ان ۾ تامل ڳالهائيندڙ [[هندو ڌرم|هندو]]،<ref name="TNP">{{cite news |last=Shahbazi |first=Ammar |title=Strangers to Their Roots and Those Around Them |work=The News |date=20 March 2012 |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617043012/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-date=17 June 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="PHP">Sunny, Sanjesh (21 September 2010). [https://pakistanhindupost.blogspot.com/2010/09/picture-of-tamil-hindus-in-karachi.html Tamil Hindus in Karachi]. ''Pakistan Hindu Post''.</ref> [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[اسلام|مسلمان]] شامل آهن. انهن ۾ سري لنڪا مان لڏي آيل ڪجهه تامل ڳالهائيندڙ مسلمان پناهگير پڻ شامل آهن.<ref name="HBL">Raman, B. (15 July 2002). [http://www.thehindubusinessline.com/2002/07/15/stories/2002071500050800.htm Osama's shadow on Sri Lanka?]. ''The Hindu Business Line''.</ref> ڪراچي جي [[مدراسي پاڙو|مدراسي پاڙي]] واري آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 100 تامل هندو خاندان آباد هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهي خاندان تامل سان گڏ [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پڻ ڳالهائين ٿا ۽ پنهنجي تامل ٻوليءَ تي سٺي مهارت رکن ٿا.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Sumit |title=For Tamil cuisine, away in Pakistan |work=The Hindu |date=3 November 2018 |url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/for-tamil-cuisine-away-in-pakistan/article25414464.ece |access-date=12 July 2019}}</ref> [[ري يونيون]]، [[گيانا]]، [[فجي]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] ۾ پڻ ڪيترن ماڻهن جا نسلي ۽ خانداني لاڳاپا تامل آباديءَ سان آهن،<ref name="ucberkeleydiaspora">{{cite web |last=McMahon |first=Suzanne |title=Overview of the South Asian Diaspora |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327123838/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-date=27 March 2011 |access-date=23 April 2008}}</ref> پر انهن مان رڳو ٿورا ماڻهو اڄ به تامل ڳالهائين ٿا. [[ري يونيون]] ۾، جيڪو [[فرانس]] جي انتظام هيٺ آهي، ماضيءَ ۾ تامل ٻولي سکڻ ۽ عوامي هنڌن تي استعمال ڪرڻ تي پابندي هئي. هاڻي اتي شاگرد ۽ بالغ ماڻهو ٻيهر تامل ٻولي سکي رهيا آهن.<ref name="ucberkeleydiaspora1">{{cite web |last=Ghasarian |first=Christian |title=Indentured immigration and social accommodation in La Réunion |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511142452/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-date=11 May 2011 |access-date=8 January 2010}}</ref> تامل ٻولي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] مان لڏي ويل ماڻهن ۽ انهن جي اولاد پاران [[ڪئناڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل عرب امارات]]، [[برطانيا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. انهن ملڪن ۾ [[ڪئناڊا ۾ تامل برادري|ڪئناڊائي تامل]]، [[آمريڪا ۾ تامل برادري|آمريڪي تامل]]، [[برطانيا ۾ تامل برادري|برطانوي تامل]] ۽ [[آسٽريليا ۾ تامل برادري|آسٽريلوي تامل]] برادرين جو وجود تامل ٻوليءَ جي عالمي پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو. == حيثيت == {{پڻ ڏسو|تامل ڳالهائيندڙن جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون}} === سرڪاري حيثيت === <gallery> File:Raja (elephant) in Sri Lankan Rupee bank notes.JPG|سري لنڪا جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. File:Mauritius currency.jpg|[[ماريشس]] جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها ملڪ جي سڃاتل اباڻين ٻولين مان هڪ آهي. File:India new 500 INR, MG series, 2016, reverse.jpg|ڀارتي ڪرنسي نوٽن جي ٻولين واري خاني ۾ تامل، درج ڪيل 15 ٻولين مان هڪ آهي. اها [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ پڻ شامل آهي ۽ [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. </gallery> [[فائل:CEY-23-Government of Ceylon-5 Rupees (1929).jpg|thumb|1929ع ۾ سيلون، يعني موجوده سري لنڪا، جي حڪومت پاران جاري ڪيل پنج رپين جو ڪرنسي نوٽ.]] [[تامل ٻولي]] ڀارت جي رياست [[تامل ناڊو]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ شامل 22 تسليم ٿيل ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="Eight">{{cite web |title=Eighth Schedule |url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S8.pdf |publisher=Government of India |access-date=5 December 2023}}</ref> اها [[پڊوچيري]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] جهڙن ڀارتي مرڪزي انتظام هيٺ علائقن ۾ پڻ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Ramamoorthy |first=L. |title=Multilingualism and Second Language Acquisition and Learning in Pondicherry |website=Language in India |date=February 2004 |url=http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html |access-date=16 August 2007}}</ref><ref>{{cite web |last=Sunwani |first=Vijay K. |title=Amazing Andamans and North-East India: A Panoramic View of States, Societies and Cultures |website=Language in India |date=February 2007 |url=http://www.languageinindia.com/feb2007/northeasternstates.pdf |access-date=16 August 2007}}</ref> تامل [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[سري لنڪا]] ۾ تامل، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] سان گڏ سرڪاري ۽ قومي ٻوليءَ جي حيثيت رکي ٿي.<ref name="languagesdept">{{cite web |title=Department of Official Languages |publisher=Government of Sri Lanka |url=http://www.languagesdept.gov.lk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106094214/http://www.languagesdept.gov.lk/%20 |archive-date=6 January 2019 |url-status=dead |access-date=13 September 2012}}</ref> ڀارت جي رياست [[هرياڻا]] ۾ هڪ زماني ۾ تامل کي نالي ماتر ٻي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي هئي. چيو وڃي ٿو ته اهو فيصلو [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] سان سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڪيو ويو هو، جيتوڻيڪ هرياڻا ۾ تامل ڳالهائيندڙن جي ڪنهن نمايان آباديءَ جو ثبوت موجود نه هو. 2010ع ۾ تامل جي جاءِ تي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي اها حيثيت ڏني وئي.<ref>{{cite news |last=Bharadwaj |first=Ajay |title=Punjabi edges out Tamil in Haryana |work=DNA India |date=7 March 2010 |url=http://www.dnaindia.com/india/1356124/report-punjabi-edges-out-tamil-in-haryana}}</ref> ان کان علاوه، [[ڀارت جي حڪومت]] آڪٽوبر 2004ع ۾ قديم ۽ ڪلاسيڪي ٻولين کي قانوني طور خاص حيثيت ڏيڻ جو انتظام متعارف ڪرايو. ڪيترين تامل تنظيمن جي حمايت سان هلندڙ سياسي مهم کان پوءِ تامل ڀارت جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي، جنهن کي باضابطه طور [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] تسليم ڪيو ويو.<ref name="dmkpolitics2">{{cite news |last=Dutta |first=Sujan |title=Classic case of politics of language |work=The Telegraph |date=28 September 2004 |url=http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-url=https://archive.today/20130203214540/http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-date=3 February 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="historyofdemand">{{cite magazine |last=Viswanathan |first=S. |title=Recognising a classic |magazine=Frontline |date=October 2004 |url=https://frontline.thehindu.com/static/html/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926212522/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-date=26 September 2007}}</ref> ان وقت جي ڀارتي صدر [[عبدالڪلام]]، جيڪو پاڻ به تامل هو، 6 جون 2004ع تي [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي ٻنهي ايوانن جي گڏيل اجلاس ۾ تامل کي ڪلاسيڪي ٻوليءَ جي حيثيت ڏيڻ بابت اعلان ڪيو. ان کان پوءِ سيپٽمبر 2004ع ۾ ان فيصلي بابت خبرون سامهون آيون ۽ آڪٽوبر ۾ اها حيثيت باضابطه طور منظور ڪئي وئي.<ref name="LanguageInIndia">{{cite journal |last=Thirumalai |first=M. S. |title=Tradition, Modernity and Impact of Globalization – Whither Will Tamil Go? |journal=Language in India |volume=4 |date=November 2004 |url=http://www.languageinindia.com/nov2004/tamilglobalization1.html |access-date=17 November 2007}}</ref><ref name="BBCClassical">{{cite news |title=India sets up classical languages |work=BBC News |date=17 September 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3667032.stm}}</ref><ref>{{cite news |title=Sanskrit to be declared classical language |work=The Hindu |date=28 October 2005 |url=https://web.archive.org/web/20051030050314/http://www.hindu.com/2005/10/28/stories/2005102809281200.htm}}</ref> === تعليم === [[ملائيشيا]] ۾ 543 سرڪاري پرائمري اسڪول اهڙا آهن، جن ۾ تعليم مڪمل طور [[ملائيشيا ۾ تامل ميڊيم پرائمري اسڪول|تامل ٻوليءَ جي ذريعي]] ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Language Shift in the Tamil Communities of Malaysia and Singapore: The Paradox of Egalitarian Language Policy |publisher=University of Pennsylvania |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/540/handouts/sparadox/sparadox.html |access-date=13 September 2012}}</ref> [[ميانمار]] ۾ پڻ تامل ميڊيم اسڪول قائم ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون آهن، ته جيئن اتي لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال اڳ آباد ٿيندڙ تامل برادريءَ جي اولاد کي مڪمل طور پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم ملي سگهي.<ref name="bbcmyanmar">{{cite news |title=Myanmar's Tamils seek to protect their identity |work=BBC News |date=6 March 2014 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25438275}}</ref> [[ڪئناڊا]] ۾ ڪجهه مقامي اسڪول بورڊن ۽ وڏين يونيورسٽين ۾ تامل ٻولي هڪ تعليمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي. [[ڪئناڊا جي پارليامينٽ]] جنوري مهيني کي «تامل ورثي جو مهينو» قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Statement by the Prime Minister of Canada on Thai Pongal |publisher=Government of Canada |date=13 January 2017 |url=http://www.pm.gc.ca/eng/news/2017/01/14/statement-prime-minister-canada-thai-pongal}}</ref><ref>{{cite news |title=Canada officially declares pride in its Tamils, passes Bill calling for Tamil Heritage Month |work=The News Minute |date=8 October 2016 |url=http://www.thenewsminute.com/article/canada-officially-declares-pride-its-tamils-passes-bill-calling-tamil-heritage-month-51059 |access-date=6 August 2017}}</ref> [[ڏکڻ آفريڪا جو آئين|ڏکڻ آفريڪا جي آئين]] جي پهرين باب جي آرٽيڪل 6(ب) تحت تامل ٻوليءَ کي خاص تحفظ ۽ واڌاري جي حيثيت حاصل آهي. اها [[ڪوازولو ناتال]] صوبي جي اسڪولن ۾ هڪ مضمون طور پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of South Africa |publisher=Constitutional Court of South Africa |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064102/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-date=18 May 2006 |access-date=5 August 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Five Indian languages reinstated as official subjects in South African schools |work=Jagran Josh |date=21 March 2014 |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1 |access-date=6 August 2017}}</ref> تازن سالن ۾ [[فرانس جا سمنڊ پار علائقا|فرانس جي سمنڊ پار کاتي]] [[ري يونيون]] جي اسڪولن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ کي پڙهائيءَ جي هڪ مضمون طور متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Srivatsa |first=Sharath S. |title=For these islanders, a reunion with Tamil |work=The Hindu |date=8 January 2017 |url=https://www.thehindu.com/news/national/For-these-islanders-a-reunion-with-Tamil/article17009446.ece |access-date=6 August 2017}}</ref> === عوامي ابلاغ جا ذريعا === {{پڻ ڏسو|تامل سئنيما}} تامل ٻوليءَ ۾ ڇپجندڙ اخبارون ۽ ٻيا اشاعتي ذريعا وڏي پيماني تي موجود آهن. 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون. تامل ٻوليءَ ۾ ڊجيٽل ابلاغي مواد پڻ وڏي مقدار ۾ موجود آهي، جنهن ۾ خاص طور فلمون نمايان حيثيت رکن ٿيون.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == لهجا == [[فائل:Jambai Tamil Brahmi.jpg|thumb|upright=1.81|[[تامل ناڊو]] جي [[ولپورم ضلعو|ولپورم ضلعي]] ۾ [[تروڪوئيلور]] ڀرسان [[اٿيمان نيدومان انجي]] سان لاڳاپيل جمبائي جي تامل براهمي لکت، جيڪا شروعاتي [[تامل سنگم دور|سنگم دور]] سان منسوب ڪئي وئي آهي (لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح).]] {{Listen | type = speech | header = | filename = Oppaari Song.ogg | title = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ «اوپاري» گيت | description = «اوپاري» موت جي موقعي تي عورتن پاران ڳايو ويندڙ سوڳوار گيت آهي. هن رڪارڊنگ ۾ هڪ ماءُ پنهنجي پٽ جي وفات تي ڏک ۽ ماتم جو اظهار ڪري ٿي. | filename2 = Ta-ponnagaram.ogg | title2 = پدومائي پيتن جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» | description2 = [[پدومائي پيتن]] جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» جي آڊيو رڪارڊنگ، جنهن ۾ ٻين ٻولين مان ورتل ڪجهه لفظن جا مثال پڻ ملن ٿا. }} === علائقائي فرق === {{پڻ ڏسو|سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا ۾ هندستاني تامل لهجو}} [[تامل ٻولي]] جي [[سماجي لسانيات|سماجي لسانياتي]] صورتحال جي هڪ اهم خصوصيت [[دو سطحي لساني استعمال]] (''Diglossia'') آهي. ان مان مراد هڪ ئي ٻوليءَ جي ٻن الڳ صورتن جو استعمال آهي، جن ۾ هڪ اعليٰ يا رسمي صورت ۽ ٻي عام يا غير رسمي صورت هوندي آهي. انهن صورتن جو استعمال سماجي ۽ معاشي حيثيت سميت مختلف سماجي حالتن موجب بدلجي سگهي ٿو.<ref>Arokianathan, S. [http://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html Writing and Diglossic: A Case Study of Tamil Radio Plays]. [https://web.archive.org/web/20070928092717/https://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html محفوظ ڪيل نسخو]، 28 سيپٽمبر 2007ع.</ref><ref>{{cite journal |last1=Steever |first1=S. B. |last2=Britto |first2=F. |title=Diglossia: A Study of the Theory, with Application to Tamil |journal=Language |year=1988 |volume=64 |issue=1 |pages=152–155 |doi=10.2307/414796 |jstor=414796}}</ref> تامل ٻوليءَ جا مختلف لهجا بنيادي طور هڪ ٻئي کان انهن صوتياتي تبديلين ۽ آوازن جي ڦيرڦار سبب مختلف آهن، جيڪي [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان ارتقا دوران پيدا ٿيون. مثال طور، «هتي» لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ قديم ادبي تامل يا «سينتامل» (''Centamil'') ۾ «اِنگُ» (''iṅku'') آهي، جيڪو [[ڪوئمبتور]] جي [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو لهجي]] ۾ «اِنگوُ» (''iṅkū'')، [[تنجاور]] ۽ [[پالڪاڊ]] جي لهجن ۾ «اِنگا» (''inga'') ۽ [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي ڪجهه تامل لهجن]] ۾ «اِنگائي» (''iṅkai'') جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي. قديم تامل جو لفظ «اِنگڻ» (''iṅkaṇ'')، جنهن ۾ «ڪڻ» (''kaṇ'') جي معنيٰ «جاءِ» يا «هنڌ» آهي، [[ترونيلويلي]] جي لهجي ۾ «اِنگني» (''iṅkane'') جو بنياد بڻيو. ساڳيءَ طرح قديم تامل جو لفظ «اِنگِٽُ» (''iṅkiṭṭu'')، [[مدورائي]] جي لهجي ۾ «اِنگُٽُ» (''iṅkuṭṭu'') ۽ ڪجهه اترين لهجن ۾ «اِنگٽي» (''iṅkaṭe'') جي صورت ۾ ملي ٿو. اڄ به ڪوئمبتور جي علائقي ۾ «اَڪَٽا» (''akkaṭṭa'') جو استعمال عام ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ «اها جاءِ» آهي. جيتوڻيڪ تامل ٻوليءَ جي مختلف لهجن جي لفظي ذخيري ۾ تمام وڏا فرق نه آهن، پر ڪجهه استثنا موجود آهن. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجن ۾ ڪيترائي اهڙا لفظ ۽ گرامري صورتون محفوظ آهن، جيڪي هندستان ۾ روزمره جي تامل ڳالهه ٻولهه ۾ استعمال نٿيون ٿين.<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref><ref name="AnnamalaiSteever1998">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|pp=100–128}}</ref> ان کان علاوه، انهن لهجن ۾ ڪجهه لفظ هندستاني تامل جي ڀيٽ ۾ ٿوري مختلف معنيٰ يا استعمال سان پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Zvelebil |first=K. |title=Some features of Ceylon Tamil |journal=Indo-Iranian Journal |year=1966 |volume=9 |issue=2 |page=113 |doi=10.1163/000000066790086440}}</ref> تامل ٻوليءَ جي اهم لهجن ۾ هندستان اندر [[تنجائي تامل لهجو|تنجائي تامل]]، [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو تامل]]، [[مدراس تامل لهجو|مدراس تامل]]، [[مدورائي تامل لهجو|مدورائي تامل]]، [[نيلائي تامل لهجو|نيلائي تامل]] ۽ ڪماري تامل شامل آهن. [[سري لنڪا]] ۾ [[بٽيڪالوا تامل لهجو]]، [[جافنا تامل لهجو]] ۽ [[نيگومبو تامل لهجو]] ڳالهائجن ٿا، جڏهن ته [[ملائيشيا]] ۾ [[ملائيشيائي تامل]] رائج آهي. ==== ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جا فرق ==== {{پڻ ڏسو|تامل ۾ هند آريائي ٻولين مان ورتل لفظ|سري لنڪا جي تامل ۾ ڌارين ٻولين مان ورتل لفظ}} [[ڪيرالا]] جي [[پالڪاڊ ضلعو|پالڪاڊ ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجي ۾ [[مليالم ٻولي|مليالم]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. هن لهجي جي نحوي بناوت تي پڻ مليالم جو اثر پيو آهي ۽ ان جي اچار ۾ مليالم سان لاڳاپيل هڪ نمايان لهجو محسوس ٿئي ٿو. ساڳيءَ طرح [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل، تامل ناڊو جي ٻين علائقن ۾ ڳالهائجندڙ تامل کان پنهنجي مخصوص لفظن ۽ صوتياتي انداز سبب مختلف آهي. لفظن ۽ اچارن ۾ اهي فرق ايترا نمايان آهن جو ڪنياڪماري جي رهواسيءَ کي سندس ڳالهائڻ جي انداز مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو. [[هيبر آئينگر]] ۽ منڊيم لهجا انهن تامل [[ويشنو مت|ويشنو]] برادرين ۾ ڳالهائجن ٿا، جيڪي يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ڏانهن لڏي ويون هيون. انهن لهجن ۾ «ويشنو پريباشائي» (''Vaishnava paribasai'') جون ڪيتريون ئي خصوصيتون محفوظ آهن. اها تامل ٻوليءَ جي هڪ خاص صورت هئي، جيڪا نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ارتقا ڪئي ۽ جنهن ۾ ويشنو مت جا مذهبي ۽ روحاني قدر نمايان هئا.<ref>Thiru. Mu. Kovintācāriyar (1978). ''Vāḻaiyaṭi vāḻai''. Lifco، مدراس، ص 26–39.</ref> تامل سماج جي ڪيترين ئي [[ذات پات جو نظام|ذاتين]] جا پنهنجا مخصوص [[سماجي لهجو|سماجي لهجا]] (''Sociolects'') پڻ آهن، جيڪي روايتي طور انهن ذاتين جا گهڻا ماڻهو پنهنجي رهائش واري علائقي کان سواءِ استعمال ڪندا رهيا آهن. ڪيترين حالتن ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جي ڳالهائڻ جي انداز مان سندس ذات بابت اندازو لڳائڻ ممڪن هوندو آهي.<ref name="EB2007">{{cite encyclopedia |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=Tamil dialects |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2013 |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/581953/Tamil-language}}</ref> مثال طور، [[تامل برهمڻ]] عام طور ڪيترائي اهڙا لهجا ڳالهائين ٿا، جن کي گڏيل طور [[برهمڻ تامل لهجو|برهمڻ تامل]] چيو وڃي ٿو. انهن لهجن ۾ وينجن آوازن جو اچار نسبتاً نرم هوندو آهي ۽ ڪن وينجن جو حذف ٿيڻ پڻ عام آهي. انهن ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن جو تعداد به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان ورتل لفظ پڻ شامل آهن. == ڳالهائجندڙ ۽ ادبي صورتون == <!-- تامل رسم الخط ۾ موجود اکرن جي ظاهري ترتيب يا يونيڪوڊ بابت تبديلي ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخط جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Listen | type = speech | header = | filename = Thiruppugazh - Umbartharu - Hamsadhwani.wav | title = تروپوگژ – اُمبارترو – همسڌوني | description = [[تروپوگژ]] جي لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ واري ڀڳوان [[گڻيش]] جي ساراهه ۾ لکيل ڀڄن «اُمبارترو» جو ادبي تامل ۾ ڳايل نمونو، جيڪو همسڌوني راڳ ۾ آهي. | filename2 = Ta - குளிர் காய நேரமில்லை - அறிவுக் கதைகள் - ம.பொ.சிவஞானம்.ogg | title2 = شيوگنانم جون «اريوڪ ڪٿائيگل» | description2 = ادبي تامل جي اچار جو نمونو، جنهن ۾ [[ما. پو. سي.]] جي ويهين صديءَ جي ڪتاب «اريوڪ ڪٿائيگل» مان هڪ اقتباس پڙهيو ويو آهي. | filename3 = Ta-Senthamizh Nadu.ogg | title3 = ڀارتيءَ جو گيت «سينتامل ناڊو اينم» | description3 = [[سبرامنيم ڀارتي]] جي ويهين صديءَ ۾ لکيل گيت «سينتامل ناڊينم پودينلي» ۾ ادبي تامل جي اچار جو نمونو. }} مختلف علائقائي لهجن کان علاوه، [[تامل ٻولي]] جون جدا جدا اسلوبي صورتون پڻ موجود آهن. انهن ۾ قديم ٻوليءَ جي نموني تي ٻڌل ڪلاسيڪي ادبي صورت «سنگتامل» (''{{IAST|saṅkattamiḻ}}'')، جديد ادبي ۽ رسمي صورت «سينتامل» (''{{IAST|centamiḻ}}'') ۽ جديد [[عام ڳالهائجندڙ ٻولي|عام ڳالهائجندڙ]] صورت «ڪوڊونتامل» (''{{IAST|koṭuntamiḻ}}'') شامل آهن. اهي صورتون هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نه آهن، پر انهن جي وچ ۾ بتدريج تبديليءَ جو سلسلو موجود آهي، جنهن کي اسلوبي تسلسل چيو وڃي ٿو. مثال طور، «سينتامل» ۾ لکندي «سنگتامل» جي لفظي ذخيري مان لفظ استعمال ڪري سگهجن ٿا. ساڳيءَ طرح «ڪوڊونتامل» ۾ ڳالهائيندي ٻين ادبي يا رسمي صورتن سان لاڳاپيل لفظ ۽ گرامري بناوتون پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref>Schiffman, Harold (1997). [https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/messeas/diglossia/handbuk.html Diglossia as a Sociolinguistic Situation]. Florian Coulmas (مرتب)، ''The Handbook of Sociolinguistics''. لنڊن: Basil Blackwell، ص 205 ۽ ان کان پوءِ.</ref> جديد دور ۾ «سينتامل» عام طور رسمي لکڻين ۽ تقريرن ۾ استعمال ٿيندي آهي. مثال طور، درسي ڪتابن، [[تامل ادب]] جي وڏي حصي، عوامي تقريرن ۽ بحث مباحثن ۾ اها صورت استعمال ڪئي وڃي ٿي. جديد لکيل تامل جي بناوت ۾ قدامت پسند خصوصيتون پڻ موجود آهن، جنهن سبب ان جي ڄاڻ رکندڙ ماڻهو اٺين صدي عيسويءَ جون تامل لکتون به پڙهي سگهن ٿا.<ref>Tienken, Herman. ''Metaphony, or Height Harmony, in Written Tamil and Malayalam''، ص 53–66. [https://hermantieken.com/wp-content/uploads/2013/02/doc.pdf آن لائين متن].</ref> تنهن هوندي به، تازن دورن ۾ «ڪوڊونتامل» انهن شعبن ۾ پڻ وڌندڙ استعمال حاصل ڪيو آهي، جيڪي روايتي طور «سينتامل» سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، جديد دور جون گهڻيون فلمون، ناٽڪ ۽ ٽيليويزن توڙي ريڊيو تي پيش ٿيندڙ مقبول تفريحي پروگرام «ڪوڊونتامل» ۾ هوندا آهن. ڪيترائي سياستدان پڻ عوام سان وڌيڪ ويجهڙائي پيدا ڪرڻ لاءِ اها صورت استعمال ڪندا آهن. جديد دور ۾ «ڪوڊونتامل» جي وڌندڙ استعمال سبب ڳالهائجندڙ تامل جون ڪجهه غير سرڪاري «معياري» صورتون پڻ وجود ۾ آيون آهن. ڀارت ۾ معياري سمجهي ويندڙ «ڪوڊونتامل» ڪنهن هڪ علائقائي لهجي تي مڪمل طور ٻڌل نه آهي،<ref name="Standard restandard">{{cite journal |last=Schiffman |first=Harold |year=1998 |title=Standardization or restandardization: The case for 'Standard' Spoken Tamil |journal=Language in Society |volume=27 |issue=3 |pages=359–385 |doi=10.1017/S0047404598003030 |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/public/stantam/STANTAM.HTM |url-access=subscription}}</ref>{{وضاحت گهرجي|تاريخ=مئي 2022}} پر ان تي [[تنجاور]] ۽ [[مدورائي]] جي لهجن جو نمايان اثر پيو آهي. ڀارت ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ اڪثر [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] جا لفظ پڻ ملائي استعمال ڪيا ويندا آهن، جنهن مان «ٽينگلش» (''Tanglish'') نالي هڪ گڏيل لساني صورت پيدا ٿي آهي. اها خاص طور شهري علائقن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهي آهي. ان جي ابتڙ، [[سري لنڪا]] ۾ معياري ڳالهائجندڙ تامل جو بنياد [[جافنا]] جي لهجي تي آهي. === لفظي فرق === ڪجهه لفظ اهڙا آهن، جيڪي خاص طور ادبي تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «اَنّائي» (''annai'') — ماءُ * «اَلي» (''ali'') — پيش ڪرڻ يا آڇڻ * «اِيَلُم» (''iyalum'') — ممڪن * «اِلّم» (''illam'') — گهر * «ڪَرپي» (''karpi'') — سيکارڻ <ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> ساڳيءَ طرح ڪجهه لفظ خاص طور عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «ليچُ» (''Le:cu'') — آسان * «رومپا» (''rompa'') — گهڻو يا تمام گهڻو * «وَنتَوا:لَم» (''vantava:lam'') — اڻ وڻندڙ حقيقتون * «تَٽَوي» (''tatave'') — ڀيرا يا موقعا <ref name="LSITamilNadu"/> === تقابلي متن === هيٺ ادبي ۽ عام ڳالهائجندڙ تامل جي جملن جو تقابلي مثال ڏنو ويو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! ادبي تامل<ref name="LSITamilNadu"/> ! عام ڳالهائجندڙ تامل ! سنڌي ترجمو |- | ''atu avaratu panam.'' | ''atu avaro:da panam.'' | هي سندس پئسا آهن. |- | ''na:n pe:na:vai avanitam kotutten.'' | ''na: pe:na:va avankitte kututtæn.'' | مون هن کي قلم ڏنو. |} == لکڻ جو نظام == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{مک|تامل رسم الخط|تامل بريل}} {{پڻ ڏسو|وٽيلوتو رسم الخط|گرنٿا رسم الخط|پلو رسم الخط|اروي رسم الخط}} [[فائل:History of Tamil script.jpg|thumb|upright=1.81|تامل لکڻيءَ جي تاريخي ارتقا، جنهن ۾ مٿئين حصي ۾ قديم [[تامل براهمي رسم الخط]] کان وٺي هيٺئين حصي ۾ موجوده [[تامل رسم الخط]] تائين مختلف صورتون ڏيکاريل آهن.]] [[فائل:Tirukkural manuscript.jpg|thumb|upright=1.81|''[[تروڪورل]]'' جو [[کجيءَ جي پنن تي لکيل مسودو]].]] [[تامل براهمي رسم الخط]] جو استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ تامل ٻولي لکڻ لاءِ ٻين رسم الخطن سان گڏ «وٽيلوتو» (''vaṭṭeḻuttu'') نالي رسم الخط استعمال ڪيو ويو. انهن ٻين رسم الخطن ۾ [[گرنٿا رسم الخط|گرنٿا]] ۽ [[پلو رسم الخط|پلو]] پڻ شامل هئا. موجوده [[تامل رسم الخط]] ۾ 12 [[مصوتو|مصوتا]]، 18 [[وينجن|وينجن]] ۽ هڪ خاص اکر «آيتَم» (''āytam'') شامل آهن. مصوتن ۽ وينجن جي ميلاپ سان 216 گڏيل اکر ٺهن ٿا. اهڙيءَ طرح تامل رسم الخط ۾ روايتي ڳڻپ موجب ڪُل 247 اکر ٿين ٿا، يعني 12 + 18 + 1 + (12 × 18). ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] وانگر تامل جي هر وينجن ۾ بنيادي طور «اَ» (''a'') جو آواز شامل هوندو آهي. هن بنيادي مصوتي آواز کي ختم ڪرڻ لاءِ وينجن جي نشانيءَ سان هڪ خاص نقطي جهڙي علامت لڳائي ويندي آهي، جنهن کي «پُلّي» (''puḷḷi'') چيو وڃي ٿو. مثال طور، تامل اکر {{lang|ta|ன}} جو اچار «نَ» (''ṉa'') آهي، جنهن ۾ بنيادي «اَ» جو آواز شامل آهي، جڏهن ته {{lang|ta|ன்}} جو اچار «ن» (''ṉ'') آهي، جنهن ۾ ڪو مصوتي آواز شامل نه آهي. ڪيترن ئي هندستاني رسم الخطن ۾ اهڙي قسم جي نشاني موجود آهي، جنهن کي عام طور [[ويرام]] (''virama'') چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، تامل رسم الخط ڪجهه لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ هميشه ظاهر ٿيندڙ «پُلّي» استعمال ڪئي ويندي آهي. ٻين هندستاني رسم الخطن ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن تي مشتمل هجي يا ڪيترن وينجن جي ميلاپ سان ٺهيل هجي، اهڙي هِجي کي لکڻ لاءِ عام طور گڏيل اکر يا وينجن جي اڌ صورت استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. جيتوڻيڪ انهن رسم الخطن ۾ ظاهر ٿيندڙ ويرام استعمال ڪرڻ پڻ ممڪن آهي. تامل رسم الخط ۾ [[مجهور ۽ غير مجهور آواز|مجهور ۽ غير مجهور]] [[بندشي وينجن|بندشي وينجنن]] لاءِ الڳ اکر موجود نه آهن. ان جي بدران، بندشي وينجنن جو اچار لفظ ۾ انهن جي جاءِ ۽ [[تامل صوتيات]] جي قاعدن موجب مجهور يا غير مجهور صورت اختيار ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=Tamil Language/Letters - Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Tamil_Language/Letters |website=Wikiversity |access-date=13 May 2025}}</ref> معياري تامل اکرن کان علاوه، [[گرنٿا رسم الخط]] مان ورتل ڇهه اکر پڻ ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪيا ويندا آهن. گرنٿا رسم الخط تامل علائقي ۾ [[سنسڪرت]] لکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. انهن اضافي اکرن جو مقصد اهڙن آوازن کي ظاهر ڪرڻ آهي، جيڪي اصل تامل ٻوليءَ جا نه آهن، پر سنسڪرت، [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ موجود آهن. ڪلاسيڪي تامل گرامر موجب ڌارين ٻولين مان ورتل لفظن کي تامل جي صوتياتي قاعدن مطابق نئين سر لکڻ جو روايتي طريقو مقرر ٿيل آهي. اهو طريقو اڄ به موجود آهي، پر ان تي هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني عمل نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last=Fowler |first=Murray |title=The Segmental Phonemes of Sanskritized Tamil |journal=Language |year=1954 |volume=30 |issue=3 |pages=360–367 |doi=10.2307/410134 |jstor=410134}} خاص طور صفحو 360.</ref> «آءِ ايس او 15919» (''ISO 15919'') هڪ بين الاقوامي معيار آهي، جنهن تحت [[تامل رسم الخط]] ۽ ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] کي [[لاطيني رسم الخط]] ۾ منتقل ڪيو ويندو آهي. هن معيار ۾ خاص صوتياتي نشانين، يعني [[تشڪيلي نشان|تشڪيلي نشانين]] (''Diacritics'')، جو استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن [[براهمي رسم الخط مان نڪتل رسم الخط|براهمي خاندان جي رسم الخطن]] ۾ موجود وينجنن ۽ مصوتن جي وڏي تعداد کي لاطيني اکرن ذريعي ظاهر ڪري سگهجي. اهڙيءَ طرح انهن اکرن کي انگريزي سميت لاطيني رسم الخط استعمال ڪندڙ مختلف ٻولين ۾ پڻ لکي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Daniels |first1=Peter T. |last2=Bright |first2=William |title=The World's Writing Systems |year=1996 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-507993-7 |url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937/mode/2up}}</ref> === انگ ۽ نشانيون === {{مک|تامل انگ}} عام انگن کان علاوه، تامل رسم الخط ۾ 10، 100 ۽ 1000 لاءِ پڻ الڳ عددِي نشانيون موجود آهن. ان ۾ ڏينهن، مهيني، سال، واجب الادا رقم، جمع ٿيل رقم، «مٿي ڄاڻايل»، رپئي ۽ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به مخصوص نشانيون موجود آهن. تامل ۾ تاريخي طور [[ڪسري عدد|ڪسرن]] کي ظاهر ڪرڻ لاءِ پڻ ڪيتريون خاص نشانيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |last=Selvakumar |first=V. |title=History of Numbers and Fractions and Arithmetic Calculations in the Tamil Region: Some Observations |date=13 May 2025 |url=https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513133748/https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-date=13 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ٻڙي ! هڪ ! ٻه ! ٽي ! چار ! پنج ! ڇهه ! ست ! اٺ ! نو ! ڏهه ! سؤ ! هزار |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௦}} | {{lang|ta|௧}} | {{lang|ta|௨}} | {{lang|ta|௩}} | {{lang|ta|௪}} | {{lang|ta|௫}} | {{lang|ta|௬}} | {{lang|ta|௭}} | {{lang|ta|௮}} | {{lang|ta|௯}} | {{lang|ta|௰}} | {{lang|ta|௱}} | {{lang|ta|௲}} |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ڏينهن ! مهينو ! سال ! واجب الادا رقم ! جمع ٿيل رقم ! مٿي ڄاڻايل ! رپيو ! عدد |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௳}} | {{lang|ta|௴}} | {{lang|ta|௵}} | {{lang|ta|௶}} | {{lang|ta|௷}} | {{lang|ta|௸}} | {{lang|ta|௹}} | {{lang|ta|௺}} |} == صوتيات == {{مک|تامل صوتيات}} تامل ٻوليءَ جي صوتياتي نظام ۾ مختلف وينجن ۽ مصوتا شامل آهن، جن جي درجابندي اچار جي هنڌ، اچار جي طريقي ۽ آواز جي ڊيگهه موجب ڪئي وڃي ٿي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا وينجن{{sfn|Keane|2004|p=111}} ! colspan="2" | ! [[چپن وارا وينجن|چپوي]] ! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندوي]] ! [[لثوي وينجن|لثوي]] ! [[موٽيل زبان وارا وينجن|موٽيل زبان وارا]] ! [[لثوي تالوي وينجن|لثوي]]–[[تالوي وينجن|تالوي]] ! [[نرم تارون وارا وينجن|نرم تارون وارا]] ! [[حنجري وينجن|حنجري]] |- ! colspan="2" | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]] | {{IPAlink|m}} {{lang|ta|ம்}} | ({{IPAlink|n̪}}) {{lang|ta|ந்}} | {{IPAlink|n}} {{lang|ta|ன்}} | {{IPAlink|ɳ}} {{lang|ta|ண்}} | {{IPAlink|ɲ}} {{lang|ta|ஞ்}} | ({{IPAlink|ŋ}}) {{lang|ta|ங்}} | |- ! colspan="2" | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[بندشي رگڙ وارا وينجن|بندشي رگڙ وارا]] | {{IPAlink|p}} {{lang|ta|ப்}} | {{IPAlink|t̪}} {{lang|ta|த்}} | ({{IPAlink|t|trː}}) {{lang|ta|ற்ற}} | {{IPAlink|ʈ}} {{lang|ta|ட்}} | {{IPAlink|t͡ʃ}} ~ {{IPAlink|t͡ɕ}} {{lang|ta|ச்}} | {{IPAlink|k}} {{lang|ta|க்}} | |- ! colspan="2" | [[رگڙ وارا وينجن|رگڙ وارا]] | ({{IPAlink|f}}) | | {{IPAlink|s}} ({{IPAlink|z}}) {{lang|ta|ஸ்}} | ({{IPAlink|ʂ}}) {{lang|ta|ஷ்}} | ({{IPAlink|ɕ}}) {{lang|ta|ஶ்}} | ({{IPAlink|x}}) | ({{IPAlink|h}}) {{lang|ta|ஹ்}} |- ! rowspan="2" | [[تقريبي وينجن|تقريبي]] ! {{small|وچ وارا}} | {{IPAlink|ʋ}} {{lang|ta|வ்}} | | | {{IPAlink|ɻ}} {{lang|ta|ழ்}} | {{IPAlink|j}} {{lang|ta|ய்}} | | |- ! {{small|[[پاسيرا وينجن|پاسيرا]]}} | | | {{IPAlink|l}} {{lang|ta|ல்}} | {{IPAlink|ɭ}} {{lang|ta|ள்}} | | | |- ! rowspan="2" | [[لرزش وارا وينجن|لرزش وارا]] ! {{small|[[هڪ ڌڪ وارا وينجن|هڪ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|ɾ}} {{lang|ta|ர்}} | | | | |- ! {{small|[[گهڻ ڌڪ وارا وينجن|گهڻ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|r}} {{lang|ta|ற்}} | | | | |} * {{IPA|/f z ʂ ɕ x h/}} جهڙا آواز رڳو ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ ملن ٿا. انهن کي تامل جا حاشيائي صوتيا (''Marginal phonemes'') سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ روايتي طور انهن کي مڪمل ۽ خودمختيار صوتيا تسليم نه ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا سادا مصوتا ([[سادو مصوتو|مونوفتانگ]]){{sfn|Keane|2004|pp=114–115}} ! rowspan="2" | ! colspan="2" | [[اڳيان مصوتا|اڳيان]] ! colspan="2" | [[وچيان مصوتا|وچيان]] ! colspan="2" | [[پويان مصوتا|پويان]] |- ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] |- ! [[بند مصوتا|بند]] | {{IPAlink|i}} '''{{lang|ta|இ}}''' | {{IPAlink|iː}} '''{{lang|ta|ஈ}}''' | ({{IPAlink|ɯ}}) '''{{lang|ta|உ}}''' | | {{IPAlink|u}} '''{{lang|ta|உ}}''' | {{IPAlink|uː}} '''{{lang|ta|ஊ}}''' |- ! [[وچولا مصوتا|وچولا]] | {{IPAlink|e}} '''{{lang|ta|எ}}''' | {{IPAlink|eː}} '''{{lang|ta|ஏ}}''' | | | {{IPAlink|o}} '''{{lang|ta|ஒ}}''' | {{IPAlink|oː}} '''{{lang|ta|ஓ}}''' |- ! [[کليل مصوتا|کليل]] | | | {{IPAlink|ä}} '''{{lang|ta|அ}}''' | {{IPAlink|äː}} '''{{lang|ta|ஆ}}''' | | |} تامل ٻوليءَ ۾ ٻه [[مرڪب مصوتا|مرڪب مصوتا]] (''Diphthongs'') پڻ موجود آهن: * {{IPA|/aɪ̯/}} — '''{{lang|ta|ஐ}}''' * {{IPA|/aʊ̯/}} — '''{{lang|ta|ஔ}}''' انهن مان ٻيو مرڪب مصوتو {{IPA|/aʊ̯/}} رڳو ڪجهه مخصوص لفظن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === آوازن جي ميلاپ جا قاعدا === [[صوتياتي ترتيب جا قاعدا|آوازن جي ميلاپ جا قاعدا]] (''Phonotactics'') ڪنهن ٻوليءَ ۾ آوازن جي جائز ترتيب ۽ انهن جي گڏجڻ جي امڪانن جو مطالعو آهن. تامل ٻوليءَ جي اصل لفظن جي شروعات ۾ عام طور ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو سڌو ميلاپ، يعني [[وينجنن جو ميلاپ]] (''Consonant cluster'')، نه ٿيندو آهي. تامل ۾ ملندڙ وينجنن جا ميلاپ هيٺيان آهن: {{IPA|/mp/}}، {{IPA|/rt/}}، {{IPA|/ɳʈ/}}، {{IPA|/ŋk/}}، {{IPA|/ṇt/}}، {{IPA|/ll/}}، {{IPA|/ɭɭ/}}، {{IPA|/pp/}}، {{IPA|/cc/}}، {{IPA|/tt/}}، {{IPA|/kk/}}، {{IPA|/rr/}}، {{IPA|/ɾk/}}، {{IPA|/mm/}} ۽ {{IPA|/nn/}}.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == گرامر == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Tamils}} {{Dravidian}} {{Listen | type = speech | header = تامل ٻوليءَ جا زبان اٽڪائيندڙ جملا | filename = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 7.ogg | title = لَ ۽ ژَ جي اچارن جي مشق | description = {{lang|ta|குலை குலையாய் வாழைப்பழம், மழையில் அழுகி கீழே விழுந்தது.}} | filename2 = நா நெகிழ் பயிற்சி 2.ogg | title2 = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ نَ ۽ ٽَ جي اچارن جي مشق | description2 = {{lang|ta|கொக்கு நெட்ட கொக்கு. நெட்ட கொக்கு இட்ட முட்ட, கட்ட முட்ட.}} | filename3 = Tamil tongue twister.ogg | title3 = ژَ جي اچار جي مشق | description3 = {{lang|ta|ஏழை கிழவன் வாழைப் பழத் தோல் மேல் சருசருக்கி வழுவழுக்கி கீழே விழுந்தான்.}} | filename4 = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 10.ogg | title4 = لَ ۽ ڵَ جي اچارن جي مشق | description4 = {{lang|ta|அவள் அவலளந்தால், இவள் அவலளப்பாள். இவள் அவலளந்தால், அவள் அவலளப்பாள். அவளும் இவளும் அவல் அளக்காவிட்டால், எவள் அவலளப்பாள் ?}} }} {{مک|تامل گرامر}} [[تامل ٻولي]] ۾ [[الحاقي ٻولي|الحاقي گرامر]] (''Agglutinative grammar'') استعمال ٿئي ٿو. هن نظام ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ ۾ مختلف لاحقا شامل ڪري [[اسم جي درجابندي]]، [[گرامري عدد|واحد ۽ جمع]]، [[گرامري حالت]]، فعل جي [[زمانو (گرامر)|زماني]] ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪيو ويندو آهي. تامل جي معياري [[ماورائي ٻولي|ماورائي لساني اصطلاحن]] ۽ علمي لفظي ذخيري جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته اهي بنيادي طور تامل ٻوليءَ مان ئي ورتل آهن. اها صورتحال ڪيترين [[هند آريائي ٻوليون|هند آريائي ٻولين]] کان مختلف آهي، جن جي روايتي گرامري اصطلاحن ۾ [[سنسڪرت]] کي مرڪزي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="metalanguage_zvelbil">{{citation |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan |url=https://books.google.com/books?id=VF2VMUoY_okC&pg=PA4 |publisher=BRILL |year=1973 |page=4 |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref><ref>Ramanujam, A. K.; Dharwadker, V. (eds.) (2000). ''The Collected Essays of A. K. Ramanujan''. Oxford University Press، ص 111. {{ISBN|0-19-563937-5}}</ref> تامل گرامر جي ڪيترن ئي بنيادي اصولن جي تفصيلي وضاحت تامل جي قديم ترين معلوم گرامري ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۾ ملي ٿي. جديد تامل جي لکڻيءَ جو وڏو حصو تيرهين صديءَ جي گرامري تصنيف «ننّول» (''{{IAST|Naṉṉūl}}'') تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ «تولڪاپيم» جي قاعدن کي ڪجهه ترميمن سان ٻيهر بيان ۽ واضح ڪيو ويو. روايتي تامل گرامر پنجن حصن تي مشتمل آهي: * «ايلوتو» (''{{IAST|eḻuttu}}'') — اکر ۽ صوتيات * «سول» (''{{IAST|col}}'') — لفظ ۽ انهن جي بناوت * «پورول» (''{{IAST|poruḷ}}'') — معنيٰ ۽ موضوع * «ياپّو» (''{{IAST|yāppu}}'') — شعري وزن ۽ نظم جي بناوت * «اَڻي» (''{{IAST|aṇi}}'') — ادبي سينگار ۽ بلاغت انهن مان آخري ٻن حصن جو تعلق گهڻو ڪري شاعريءَ سان آهي.<ref name="five_parts_grammar">{{citation |title=Five fold grammar of Tamil |url=http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |url-status=dead |work=University of Pennsylvania |access-date=1 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609115617/http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |archive-date=9 June 2007}}</ref> تامل لفظ عام طور هڪ [[لغوي بنياد]] (''Lexical root'') تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان هڪ يا وڌيڪ [[زائدا (لسانيات)|زائدا]] (''Affixes'') ڳنڍيا ويندا آهن. تامل ۾ گهڻا زائدا [[لاحقو|لاحقا]] هوندا آهن. تامل جا لاحقا ٻن اهم قسمن جا ٿي سگهن ٿا. پهريون، [[اشتقاقي لاحقو|اشتقاقي لاحقا]] (''Derivational suffixes'')، جيڪي لفظ جي معنيٰ يا ان جي گرامري قسم کي تبديل ڪندا آهن. ٻيو، [[تصريفي لاحقو|تصريفي لاحقا]] (''Inflectional suffixes'')، جيڪي [[گرامري شخص]]، عدد، [[گرامري وجهه]]، زماني ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪندا آهن. تامل ۾ [[الحاق (لسانيات)|الحاق]] جي ڊيگهه يا حد بابت ڪو قطعي مقرر ضابطو نه آهي. ان ڪري ڪيترن ئي لاحقن جي ميلاپ سان ڊگها لفظ ٺهي سگهن ٿا، جن جي معنيٰ انگريزيءَ ۾ بيان ڪرڻ لاءِ ڪيترن لفظن يا پوري جملي جي ضرورت پوي ٿي. مثال طور، تامل لفظ «پوڪموڊياتورڪلُڪاڪا» (''pōkamuṭiyātavarkaḷukkāka''؛ {{lang|ta|போகமுடியாதவர்களுக்காக}}) جي معنيٰ آهي: «انهن ماڻهن جي خاطر، جيڪي وڃي نٿا سگهن». هي لفظ هيٺين [[صرفياتي جزو|صرفياتي جزن]] (''Morphemes'') مان ٺهيل آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! تامل جزو ! رومن صورت ! گرامري ڪم يا معنيٰ |- | {{lang|ta|போக}} | ''pōka'' | وڃڻ |- | {{lang|ta|முடி}} | ''muṭi'' | ڪري سگهڻ يا پورو ڪرڻ |- | {{lang|ta|ஆத்}} | ''āt'' | نفيءَ جي نشاني |- | {{lang|ta|அ}} | ''a'' | فعلي صفت ٺاهيندڙ جزو |- | {{lang|ta|வர்}} | ''var'' | شخص يا ڪم ڪندڙ کي ظاهر ڪندڙ جزو |- | {{lang|ta|கள்}} | ''kaḷ'' | جمع جي نشاني |- | {{lang|ta|உக்கு}} | ''ukku'' | ڏانهن يا لاءِ |- | {{lang|ta|ஆக}} | ''āka'' | خاطر يا واسطي |} === صرفيات === تامل جا [[اسم]] ۽ [[ضمير]] ٻن وڏن درجن ۾ ورهايا ويندا آهن، جن کي «تڻائي» (''{{IAST|tiṇai}}'') چيو ويندو آهي. اهي درجا هي آهن: * «اُيَرتڻائي» (''{{IAST|uyartiṇai}}'') — عاقل يا باشعور درجو * «اَڪِرڻائي» (''{{transliteration|ta|ISO|akṟiṇai}}'') — غير عاقل درجو انهن ٻن وڏن درجن ۾ مجموعي طور پنج ذيلي قسم شامل آهن، جن کي «پال» (''pāl'') چيو ويندو آهي. هن لفظ جي لغوي معنيٰ «جنس» آهي. انسان ۽ [[ديوتا]] عاقل درجي ۾ شمار ٿين ٿا، جڏهن ته جانور، شيون ۽ تجريدي اسم غير عاقل درجي ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا. عاقل اسم ۽ ضمير ٽن قسمن ۾ ورهايل آهن: مذڪر واحد، مؤنث واحد ۽ عاقل جمع. غير عاقل اسم ۽ ضمير ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن: غير عاقل واحد ۽ غير عاقل جمع. «پال» جو درجو گهڻو ڪري لاحقن ذريعي ظاهر ڪيو ويندو آهي. عاقل اسمن جي جمع واري صورت کي احترام ظاهر ڪرڻ لاءِ جنس کان غير جانبدار واحد صورت طور پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="classes_of_nouns">{{Citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |publisher=Trübner |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ '''«پييرچول» (''peyarccol'') — اسم'''<ref name="classes_of_nouns2">{{citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> |- ! colspan="3" style="background:#e8f2ff;" | «اُيَرتڻائي» (''uyartiṇai'') — عاقل ! colspan="2" style="background:#f1eaff;" | «اَڪِرڻائي» (''aḵṟiṇai'') — غير عاقل |- ! مذڪر واحد ! مؤنث واحد ! عاقل جمع ! غير عاقل واحد ! غير عاقل جمع |- | ''āṇpāl'' | ''peṇpāl'' | ''palarpāl'' | ''oṉṟaṉpāl'' | ''palaviṉpāl'' |- ! colspan="5" | مثال: «ڪم ڪندڙ» يا «جنهن ڪم ڪيو» |- | ''ceytavaṉ'' | ''ceytavaḷ'' | ''ceytavar(kaḷ)'' | ''ceytatu'' | ''ceytavai'' |- | اهو مرد جنهن ڪم ڪيو | اها عورت جنهن ڪم ڪيو | اهي ماڻهو جن ڪم ڪيو | اها شيءِ جنهن ڪم ڪيو | اهي شيون جن ڪم ڪيو |} [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] يا [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرفن]] (''Postpositions'') جا ڪم انجام ڏيڻ لاءِ لاحقا استعمال ڪيا ويندا آهن. روايتي گرامر جي ماهرن مختلف لاحقن کي اٺن گرامري حالتن ۾ ورهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي [[سنسڪرت گرامر]] ۾ استعمال ٿيندڙ حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهي حالتون هي آهن: * [[فاعلي حالت]] (''Nominative'') * [[مفعولي حالت]] (''Accusative'') * [[عطائي حالت]] (''Dative'') * [[معيتي حالت]] (''Sociative'') * [[اضافي حالت]] (''Genitive'') * [[آلاتي حالت]] (''Instrumental'') * [[مڪاني حالت]] (''Locative'') * [[جدائي واري حالت]] (''Ablative'') جديد گرامر جا ماهر دليل ڏين ٿا ته اها درجابندي ڪنهن حد تائين مصنوعي آهي.<ref name="CaseMarkerZvelebil">{{citation |title=Dravidian Case-Suffixes: Attempt at a Reconstruction |journal=Journal of the American Oriental Society |date=April–June 1972 |first=K. V. |last=Zvelebil |volume=92 |issue=2 |pages=272–276 |jstor=600654 |doi=10.2307/600654}}</ref> انهن موجب تامل جي گرامري استعمال کي بهتر نموني تڏهن سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن هر لاحقي يا لاحقن جي ميلاپ کي هڪ الڳ گرامري حالت ظاهر ڪندڙ عنصر طور ڏٺو وڃي.<ref name="Standard restandard"/> تامل اسمن سان چار قسمن جا [[سابقو|سابقا]] (''Prefixes'') لڳي سگهن ٿا: ''i''، ''a''، ''u'' ۽ ''e''. انهن جو ڪم انگريزيءَ جي [[اشاري لفظ|اشاري لفظن]] (''Demonstratives'') سان ملندڙ جلندڙ آهي. مثال طور، تامل لفظ «وَژي» (''vazhi''؛ {{lang|ta|வழி}}) جي معنيٰ «رستو» آهي. ان سان مختلف سابقا لڳائڻ سان هي صورتون ٺهن ٿيون: {| class="wikitable" ! تامل لفظ ! رومن صورت ! سنڌي معنيٰ |- | {{lang|ta|இவ்வழி}} | ''ivvazhi'' | هي رستو |- | {{lang|ta|அவ்வழி}} | ''avvazhi'' | اهو رستو |- | {{lang|ta|உவ்வழி}} | ''uvvazhi'' | وچ وارو رستو؛ هي صورت رڳو [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي تامل]] ۾ استعمال ٿئي ٿي |- | {{lang|ta|எவ்வழி}} | ''evvazhi'' | ڪهڙو رستو؟ |} تامل [[فعل]] پڻ لاحقن ذريعي تصريف ٿين ٿا. تامل فعل جي هڪ عام صورت ۾ ڪيترائي لاحقا شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي شخص، عدد، وجهه، زماني ۽ فعل جي نوعيت کي ظاهر ڪن ٿا. * '''شخص ۽ عدد:''' لاڳاپيل ضمير جي غير سڌي گرامري صورت مان ٺهيل لاحقا فعل سان شامل ڪري شخص ۽ عدد ظاهر ڪيا ويندا آهن. زماني ۽ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ لاحقا مختلف [[گرامري جزو|گرامري جزن]] مان ٺهن ٿا، جيڪي فعلي بنياد سان ڳنڍيا ويندا آهن. * '''فعل جون ٻه نوعيتون:''' تامل ۾ فعل جون ٻه نوعيتون بيان ڪيون وينديون آهن. پهرين صورت ۾ جملي جو فاعل فعل ۾ بيان ڪيل عمل کان متاثر ٿئي ٿو يا ان عمل جو مفعول بڻجي ٿو. ٻي صورت ۾ فاعل پاڻ فعل ۾ بيان ڪيل عمل کي انجام ڏئي ٿو يا ان جي هدايت ڪري ٿو. * '''زمانا ۽ وجهه:''' تامل ۾ ٽي سادا زمانا آهن: ماضي، حال ۽ مستقبل. اهي لاحقن ذريعي ظاهر ڪيا ويندا آهن. ان کان علاوه، مرڪب لاحقن ذريعي ڪامل زمانن جون مختلف صورتون پڻ ٺهن ٿيون. تامل ۾ گرامري وجهه گهڻو ڪري اڻ سڌي طرح ظاهر ٿئي ٿي ۽ عام طور انهن ئي صرفياتي جزن مان سمجهي ويندي آهي، جيڪي زماني کي ظاهر ڪن ٿا. تامل فعل ۾ [[اطلاعي ثبوتيت]] (''Evidentiality'') پڻ ظاهر ٿي سگهي ٿي. ان لاءِ ٻڌل ڳالهه يا ٻين کان مليل اطلاع ظاهر ڪندڙ چنبڙندڙ جزو «آم» (''{{IAST|ām}}'') استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="steeverevidentiality">{{Citation |first=Sanford B. |last=Steever |editor-last=Güldemann |editor-first=Tom |editor2-last=von Roncador |editor2-first=Manfred |contribution=Direct and indirect discourse in Tamil |title=Reported Discourse: A Meeting Ground for Different Linguistic Domains |year=2002 |page=105 |place=Amsterdam |publisher=John Benjamins Publishing Company |isbn=978-90-272-2958-8}}</ref> فعل جي تصريف جو مثال «اَژِنتُڪونڊِرُنتين» (''aḻintukkoṇṭiruntēṉ''؛ {{lang|ta|அழிந்துக்கொண்டிருந்தேன்}}) آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: «مان تباهه ٿي رهيو هئس». {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! {{lang|ta|அழி}} ! {{lang|ta|ந்து}} ! {{lang|ta|கொண்டு}} ! {{lang|ta|இரு}} ! {{lang|ta|ந்த்}} ! {{lang|ta|ஏன்}} |- | ''aḻi'' | ''ntu'' | ''koṇṭu'' | ''iru'' | ''nt'' | ''ēn'' |- | فعلي بنياد | فعل جي تعديت ظاهر ڪندڙ جزو | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | ماضيءَ جي نشاني | شخص جي نشاني |- | تباهه ٿيڻ | غير متعدي صورت | جاري عمل | جاري عمل | ماضي | متڪلم واحد |} روايتي تامل گرامر ۾ [[صفت]] ۽ [[ظرف (گرامر)|ظرف]] جي وچ ۾ واضح فرق نه ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي کي «اُريچول» (''uriccol'') جي درجي ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به، جديد گرامر جا ماهر صرفياتي ۽ نحوي بنيادن تي انهن ٻنهي کي الڳ درجا سمجهندا آهن.<ref name="lehmann1989">{{Citation |last=Lehmann |first=Thomas |title=A Grammar of Modern Tamil |year=1989 |publisher=Pondicherry Institute of Linguistics and Culture |location=Pondicherry |pages=9–11}}</ref> تامل ۾ ڪيترائي [[آواز نما لفظ]] (''Ideophones'') پڻ موجود آهن، جيڪي ظرفن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ ڪنهن شيءِ جي حالت، آواز يا عمل جي انداز کي ظاهر ڪندا آهن.<ref>{{Citation |last=Swiderski |first=Richard M. |title=The Metamorphosis of English: Versions of Other Languages |publisher=Bergin & Garvey |location=New York |year=1996 |page=61 |isbn=978-0-89789-468-5}}</ref> تامل ۾ انگريزيءَ جيان [[حرف تعريف]] (''Article'') موجود نه آهن. ڪنهن اسم جي معرفه يا نڪره هجڻ جو اظهار خاص گرامري طريقن يا جملي جي پسمنظر مان ٿيندو آهي. مثال طور، عدد «هڪ» کي نڪره اسم ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="steeversummary">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=109}}</ref> متڪلم جمع جي ضميرن ۾ تامل هڪ اهم فرق رکي ٿي، جنهن کي [[شموليت ۽ اخراج (لسانيات)|شموليت ۽ اخراج]] (''Clusivity'') چيو ويندو آهي. * '''شامل ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாம்}} (''{{IAST|nām}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|நம்}} (''{{IAST|nam}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب پڻ شامل هوندو آهي. * '''خارج ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாங்கள்}} (''{{IAST|nāṅkaḷ}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|எங்கள்}} (''{{IAST|eṅkaḷ}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب شامل نه هوندو آهي.<ref name="steeversummary"/> === نحو === تامل هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ [[نحوي مرڪز آخري ترتيب|نحوي مرڪز عام طور آخر ۾]] (''Head-final'') ايندو آهي. جملي يا فقري ۾ فعل عام طور آخر ۾ رکيو ويندو آهي. ان جي بنيادي لفظي ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل ترتيب|فاعل–مفعول–فعل]] (''Subject–Object–Verb'') آهي.<ref name="SOV_language">{{Citation |url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030919235821/http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |url-status=dead |archive-date=19 September 2003 |title=Tamil is a head-final language |access-date=1 June 2007}}</ref><ref>{{Citation |url=http://wals.info/languoid/lect/wals_code_tml |title=WALS – Tamil |publisher=Wals.info |access-date=13 September 2012}}</ref> تنهن هوندي به، تامل ۾ لفظن جي ترتيب ڪجهه حد تائين لچڪدار آهي. ان ڪري فاعل–مفعول–فعل واري بنيادي ترتيب ۾ تبديليون ممڪن آهن، جن سان جملي جي [[استعمالياتي لسانيات|استعمالياتي]] (''Pragmatic'') معنيٰ يا زور ۾ فرق پيدا ٿي سگهي ٿو. تامل ۾ [[حرف جار]] (''Prepositions'') جي بدران [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرف]] (''Postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. اسمي فقري ۾ اشاري لفظ ۽ اسم جي وضاحت ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن. ماتحت فقرا پڻ مکيه فقري جي فعل کان اڳ رکيا ويندا آهن. تامل هڪ [[فاعل جي حذف واري ٻولي]] (''Null-subject language'') آهي. تامل جي هر جملي ۾ فاعل، فعل ۽ مفعول ٽنهي جو موجود هجڻ ضروري نه آهي. اهڙا گرامري طور درست ۽ بامعنيٰ جملا پڻ ٺهي سگهن ٿا، جن ۾ انهن مان هڪ يا وڌيڪ جزا موجود نه هجن. مثال طور، هڪ جملو رڳو فعل تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «موڊِنتُوِٽَتُ» (''{{IAST|muṭintuviṭṭatu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «مڪمل ٿي ويو». ساڳيءَ طرح فعل کان سواءِ رڳو فاعل ۽ اسمي خبر تي مشتمل جملو پڻ ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «اَتُ اِن ويڊُ» (''{{IAST|atu eṉ vīṭu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «اهو منهنجو گهر آهي». تامل ۾ [[رابط فعلي لفظ]] (''Copula'')، يعني انگريزي لفظ ''is'' جي برابر الڳ ڳنڍيندڙ فعل، عام طور استعمال نه ٿيندو آهي. ترجمي ۾ «آهي» جهڙو لفظ رڳو جملي جي معنيٰ وڌيڪ واضح ڪرڻ لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي. == لفظي ذخيرو == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> [[تامل ٻولي]] جو لفظي ذخيرو بنيادي طور [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] نسل جو آهي. جديد تامل ۾ [[لساني پاڪيزگي]] (''Linguistic purism'') جو رجحان تمام مضبوط آهي،<ref>{{Citation |doi=10.1017/S0010417500018673 |title=En/gendering Language: The Poetics of Tamil Identity |journal=Comparative Studies in Society and History |volume=35 |issue=4 |page=683 |year=2009 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=145729544}}</ref> جنهن تحت ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي استعمال جي مخالفت ڪئي ويندي آهي.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلاسيڪي ۽ جديد تامل ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ پاڙيسري قومن جي ٻولين يا انهن ٻولين مان ورتل آهن، جن جي ڳالهائيندڙن سان تامل ماڻهن جا واپاري لاڳاپا رهيا آهن. انهن ٻولين ۾ [[ملئي ٻولي|ملئي]]، چيني ۽ يوناني شامل آهن. مثال طور، تامل لفظ «سَوّريسي» (''{{IAST|cavvarici}}'')، جنهن جي معنيٰ «ساگو» آهي، ملئي لفظ «ساگو» (''{{IAST|sāgu}}'') مان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح «سمپان» (''{{IAST|campān}}'')، جنهن جي معنيٰ «ننڍڙي ٻيڙي» آهي، چيني لفظ «سان پان» مان ورتل آهي. ساڳيءَ طرح تامل لفظ «اورا» (''{{IAST|ora}}'') يوناني لفظ «ὥρα» مان ورتل آهي. وڌيڪ جديد دور ۾ تامل، [[اردو]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مان پڻ لفظ اختيار ڪيا آهن، جيڪي انهن ٻولين جي ڳالهائيندڙ برادرين جي مختلف دورن ۾ تامل علائقي تي پيل اثر کي ظاهر ڪن ٿا. ان کان علاوه، پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] ۽ [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] مان پڻ لفظ ورتا ويا آهن. جديد دور ۾ يورپي ٻولين، جهڙوڪ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ ڪيترائي لفظ تامل ۾ شامل ٿيا آهن.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=169–193}}</ref> تامل ۾ لساني پاڪيزگيءَ جي رجحان جو سڀ کان وڌيڪ اثر [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن تي پيو آهي. تاريخي طور تامل، ٻين دراوڙي ٻولين، جهڙوڪ تيلگو، ڪناڊا ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] وانگر، لفظي ذخيري، گرامر ۽ ادبي اسلوب جي لحاظ کان سنسڪرت جي اثر هيٺ رهي آهي.<ref name="influence">Sastri (1955)، ص 309؛ Trautmann, Thomas R. (2006). ''Languages and Nations: The Dravidian Proof in Colonial Madras''. Berkeley: University of California Press؛ {{Harvnb|Tieken|2001|p=18}}.</ref><ref>{{Citation |doi=10.2307/597587 |jstor=597587 |title=Indo-Aryan Loan Words in the Cīvakacintāmaṇi |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=87 |issue=4 |pages=430–434 |year=1967 |last1=Vaidyanathan |first1=S.}}</ref><ref name="caldwell">{{Harvnb|Caldwell|1974|pp=87–88}}</ref><ref name="takahashi">Takahashi, Takanobu (1995). ''Tamil Love Poetry and Poetics''. Brill's Indological Library، جلد 9. Leiden: E. J. Brill، ص 16، 18. {{ISBN|90-04-10042-3}}.</ref> اهو اثر تامل علائقي ۾ [[سنسڪرتي ڪرڻ]] (''Sanskritisation'') جي وڌندڙ رجحان جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>Pollock, Sheldon (1996). "The Sanskrit Cosmopolis 300–1300: Transculturation, Vernacularisation and the Question of Ideology"، Jan E. M. Houben (مرتب)، ''The Ideology and Status of Sanskrit: Contributions to the History of the Sanskrit Language''. E. J. Brill، ليڊن، ص 209–217. {{ISBN|90-04-10613-8}}.</ref> تنهن هوندي به، تامل جو لفظي ذخيرو ٻين دراوڙي ٻولين جيترو سنسڪرت کان متاثر نه ٿيو. انهن ٻولين جي ابتڙ، تامل ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظ استعمال ڪرڻ کان سواءِ به پيچيده خيالن جو اظهار ڪرڻ ممڪن رهيو آهي ۽ اڄ به ممڪن آهي. انهن ۾ سائنس، فن، مذهب ۽ قانون جهڙن شعبن جا پيچيده تصور پڻ شامل آهن.<ref>{{Citation |last=Trautmann |first=Thomas R. |title=Hullabaloo About Telugu |journal=South Asia Research |volume=19 |issue=1 |year=1999 |pages=53–70 |doi=10.1177/026272809901900104 |s2cid=144334963}} خاص طور صفحو 64.</ref><ref>{{Harvnb|Caldwell|1974|p=50}}</ref><ref>Ellis, F. W. (1820). "Note to the Introduction"، Campbell, A. D.، ''A Grammar of the Teloogoo Language''. مدراس: College Press، ص 29–30.</ref> ان کان علاوه، وچئين دور جي پوئين حصي ۾ ڪيترن ئي ليکڪن سنسڪرتي ڪرڻ جي رجحان جي سرگرم مخالفت ڪئي.<ref>ان سلسلي ۾ «تامل وِڊوتوتو» (''Tamiḻ viṭututu'') بابت راماسواميءَ جو تجزيو ڏسو: {{Citation |doi=10.2307/2659024 |jstor=2659024 |title=Language of the People in the World of Gods: Ideologies of Tamil before the Nation |journal=The Journal of Asian Studies |volume=57 |issue=1 |pages=66–92 |year=1998 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=162469583}}</ref> اهو رجحان ويهين صديءَ ۾ هڪ منظم تحريڪ جي صورت اختيار ڪري ويو، جنهن کي «تنِت تامل اِيڪم» (''{{IAST|taṉit tamiḻ iyakkam}}'')، يعني [[خالص تامل تحريڪ]]، چيو وڃي ٿو. هن تحريڪ جي اڳواڻي [[پريتي مار ڪلائينيار]] ۽ [[مرائيمالائي اڊيگل]] ڪئي. تحريڪ جو مقصد تامل ٻوليءَ تي صدين کان گڏ ٿيندڙ سنسڪرت جي اثر کي گهٽائڻ يا ختم ڪرڻ هو.<ref>Varadarajan, M. (1988). ''A History of Tamil Literature''، تامل مان ترجمو: E. Sa. Viswanathan. نئين دهلي: Sahitya Akademi، ص 12.</ref> ان تحريڪ جي نتيجي ۾ گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران تامل جي سرڪاري دستاويزن، ادب ۽ عوامي تقريرن ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظن جي استعمال ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي.<ref>{{Harvnb|Ramaswamy|1997|loc="[http://content.cdlib.org/view?docId=ft5199n9v7&chunk.id=ch4 Laboring for Language]"}}</ref> ڪجهه اندازن موجب اهڙن لفظن جو تناسب، جيڪو اڳ ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 50 سيڪڙو هو، گهٽجي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو تائين پهتو آهي. ان جي نتيجي ۾، ٻين ڪجهه دراوڙي ٻولين جي ابتڙ، جديد تامل ۾ [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ سنسڪرت مان ورتل لفظن جو استعمال گهڻو ڪري مذهبي ۽ روحاني اصطلاحن توڙي [[تجريدي اسم|تجريدي اسمن]] تائين محدود ٿي ويو آهي.<ref>Meenakshisundaram, T. P. (1982). ''A History of Tamil Language''. Sarvodaya Ilakkiya Pannai، ترجمو ٿيل نسخو، ص 241–242.</ref> ويهين صديءَ دوران مختلف ادارن ۽ علمي تنظيمن، سرڪاري سهڪار سان، تامل ٻوليءَ لاءِ فني ۽ سائنسي لغتون تيار ڪيون. انهن لغتن ۾ [[نوان گهڙيل لفظ]] (''Neologisms'') ۽ تامل جي پنهنجي لفظي پاڙن مان ٺاهيل اصطلاح شامل ڪيا ويا، ته جيئن انگريزي ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي جاءِ تي مقامي متبادل استعمال ڪري سگهجن.<ref name="thaniththamizh"/> 2019ع تائين تامل ٻوليءَ جي فهرست ڪيل لفظي ذخيري ۾ 470,000 کان وڌيڪ منفرد لفظ شامل هئا، جن ۾ قديم ادبي ماخذن مان ورتل لفظ پڻ شامل هئا. نومبر 2019ع ۾ [[تامل ناڊو جي حڪومت|تامل ناڊو جي رياستي حڪومت]] هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت تامل جي لفظي ذخيري ۾ وڌيڪ 9,000 نوان لفظ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=By govt. order: 9,000 words to enter Tamil vocabulary |newspaper=The Hindu |location=Chennai |pages=2 |publisher=Kasturi & Sons |date=9 November 2019 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/tamil-to-get-9000-new-words/article29919044.ece |access-date=29 December 2019}}</ref> == اثر == {{مک|ٻين ٻولين ۾ تامل مان ورتل لفظ}} تامل ٻوليءَ مان نڪتل ڪيترائي لفظ ٻين ٻولين ۾ پڻ ملن ٿا. مثال طور، لسانيات جا محقق انگريزي ۽ ٻين يورپي ٻولين ۾ چانورن لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ «رائيس» (''rice'') جي اصل کي تامل لفظ «اَرِسي» (''arici''؛ {{lang|ta|அரிசி}}) سان ڳنڍين ٿا. هن تجويز موجب اهو لفظ لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح ۾ تامل مان [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۾ داخل ٿيو ۽ آخرڪار [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ «اوروزا» (''óruza''؛ {{lang|el|όρυζα}}) جي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Rabin436">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies''، ص 436.</ref> دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ ٻيو نمايان لفظ «اورينج» (''orange'')، يعني نارنگي، آهي. هن لفظ جي اشتقاقي اصل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] سان ڳنڍيل آهي، پر ضروري ناهي ته اهو سڌو سنئون تامل مان ورتل هجي. اهو لفظ [[سنسڪرت]] جي «نارنگ» (''{{IAST|nāraṅga}}'') وسيلي هڪ قديم دراوڙي لفظ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو تامل لفظ «نارتنگڪائي» (''{{transliteration|ta|ISO|nārttaṅkāy}}'')، يعني «خوشبودار ميوو»، سان لاڳاپيل آهي. وڏي نانگ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ «ايناڪونڊا» (''anaconda'') جي اصل بابت هڪ تجويز اها پڻ آهي ته اهو تامل لفظ «اَنائيڪونڊا» (''{{transliteration|ta|ISO|anaikkonda}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «هاٿيءَ کي ماري ڇڏيندڙ» آهي.<ref>[https://www.etymonline.com/word/anaconda "Origin and Meaning of Anaconda"]. ''Online Etymology Dictionary''.</ref> [[تامل ٻوليءَ مان نڪتل لفظ|انگريزيءَ ۾ تامل مان ورتل لفظن]] جا ڪجهه ٻيا مثال هيٺ ڏجن ٿا: * '''چروٽ''' (''cheroot'') — تامل لفظ «چُرُٽُ» (''{{transliteration|ta|ISO|curuṭṭu}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «ويڙهيل» يا «ويڙهي گول ڪيل» آهي.<ref name="OED">{{Citation |url=http://dictionary.oed.com |title=Oxford English Dictionary Online |access-date=14 April 2007 |work=Oxford English Dictionary}}</ref> * '''مينگو''' (''mango'') — انب لاءِ استعمال ٿيندڙ انگريزي لفظ، جيڪو تامل لفظ «مانگائي» (''{{transliteration|ta|ISO|māṅgāy}}'') مان نڪتل آهي.<ref name="OED"/> * '''مليگاٽاوني''' (''mulligatawny'') — هڪ قسم جي مصالحيدار سوپ جو نالو، جيڪو تامل لفظن «مِلَگُ تَنّير» (''{{transliteration|ta|ISO|miḷaku taṇṇīr}}'') مان نڪتل آهي، جن جي لفظي معنيٰ «مرچن وارو پاڻي» آهي. * '''پاريه''' (''pariah'') — تامل لفظ «پرائيار» (''{{transliteration|ta|ISO|paṟaiyar}}'') مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ مخصوص سماجي برادريءَ جو نالو آهي. انگريزيءَ ۾ هي لفظ پوءِ سماجي طور ڌڪاريل يا خارج ڪيل شخص جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. * '''ڪري''' (''curry'') — تامل لفظ «ڪَري» (''{{transliteration|ta|ISO|kaṟi}}'') مان نڪتل آهي، جيڪو کاڌي يا مصالحيدار ڀاڄيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="oed-curry">"curry, n.²", ''The Oxford English Dictionary''، ٻيو ڇاپو، 1989ع. OED Online، Oxford University Press، 14 آگسٽ 2009ع.</ref> * '''ڪيٽاماران''' (''catamaran'') — تامل لفظن «ڪٽُ مَرَم» (''{{transliteration|ta|ISO|kaṭṭu maram}}'') مان نڪتل آهي، جن جي لفظي معنيٰ «پاڻ ۾ ٻڌل ڪاٺ جا ٿڙ» آهي. هي لفظ اصل ۾ اهڙي ٻيڙي يا ترندڙ وسيلي لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪو ڪاٺ جي ٿڙن کي گڏ ٻڌي ٺاهيو ويندو هو.<ref name="OED"/> * '''ڪانجي''' (''congee'') — تامل لفظ «ڪَنجي» (''{{transliteration|ta|ISO|kañji}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «چانورن جي رٻ» يا «چانورن مان تيار ڪيل پتلو دليو» آهي.<ref>{{citation |title=congee |url=http://en.academic.ru/dic.nsf/mwc/12703/congee |website=academic.ru}}</ref> == نموني جو متن == هيٺ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو ادبي تامل ۾ هڪ نمونو ڏنو ويو آهي. پهرين سٽ ۾ اصل [[تامل رسم الخط]]، ٻي سٽ ۾ تامل جي رومن نقل حرفي، ٽين سٽ ۾ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] موجب اچار ۽ چوٿين سٽ ۾ لفظ بہ لفظ گرامري معنيٰ ڏنل آهي. آخر ۾ آرٽيڪل جو مڪمل سنڌي ترجمو شامل آهي. {{fs interlinear|lang=ta|indent=2|italics3=yes |'''உறுப்புரை''' '''1:''' மனிதப் பிறவியினர் சகலரும் சுதந்திரமாகவே பிறக்கின்றனர்; அவர்கள் மதிப்பிலும், உரிமைகளிலும் சமமானவர்கள், அவர்கள் நியாயத்தையும் மனசாட்சியையும் இயற்பண்பாகப் பெற்றவர்கள். அவர்கள் ஒருவருடனொருவர் சகோதர உணர்வுப் பாங்கில் நடந்துகொள்ளல் வேண்டும். |'''Uṟuppurai''' '''1:''' Maṉitap piṟaviyiṉar cakalarum cutantiramākavē piṟakkiṉṟaṉar; avarkaḷ matippilum, urimaikaḷilum camamāṉavarkaḷ, avarkaḷ niyāyattaiyum maṉaccāṭciyaiyum iyaṟpaṇpākap peṟṟavarkaḷ. Avarkaḷ oruvaruṭaṉoruvar cakōtara uṇarvup pāṅkil naṭantukoḷḷal vēṇṭum. |'''urupːurai''' '''ond̺rʉ''' mənid̪ə piriʋijinər səgələrum sud̪ən̪d̪irəmaːgəʋeː pirəkːin̺d̺ranər əvərgəɭ məd̪ipːilum uriməigəɭilum səməmaːnəʋərgəɭ əvərgəɭ nijaːjatːəijum mənətt͡ʃaːʈt͡ʃijəijum ijərpəɳbaːgə pet̺rəʋərgəɭ əvərgəɭ oruʋəruɖənoruʋər sagoːdəɾə uɳərʋɨ paːŋgil nəɖən̪d̪ʉkoɭɭəl veːɳɖum |'''آرٽيڪل''' '''1:''' انسان سڀئي آزاد نموني پيدا ٿين ٿا. اهي حقن ۽ عزت ۽ وقار ۾ برابر آهن. انهن کي فطري طور عقل ۽ ضمير حاصل آهن. انهن کي هڪ ٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي تحت ورتاءُ ڪرڻ گهرجي. |'''آرٽيڪل 1:''' سڀ انسان آزاد پيدا ٿين ٿا ۽ عزت، وقار ۽ حقن جي لحاظ کان برابر آهن. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن. تنهنڪري کين هڪ ٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان پيش اچڻ گهرجي. }} == پڻ ڏسو == * [[انهن ملڪن جي فهرست جتي تامل سرڪاري ٻولي آهي]] * [[قديم ترين تحريري ثبوت موجب ٻولين جي فهرست]] * [[تامل ڪي بورڊ]] * [[شهرن موجب تامل آبادي]] * [[ملڪن موجب تامل آبادي]] * [[ٻين ٻولين ۾ تامل مان ورتل لفظ]] * [[تامل مختصر نويسي]] * [[جاگرافيائي لسانيات]] * [[ٻولين جي جاگرافي]] == وڌيڪ مطالعو == {{refbegin}} * [[يوهان فلپ فابريشس|فابريشس، يوهان فلپ]] (1933ع ۽ 1972ع)، [https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/fabricius/ ''Tamil and English Dictionary'']. هيءَ لغت جي. پي. فابريشس جي ''Malabar-English Dictionary'' تي ٻڌل آهي. ان جي ٽئين ۽ چوٿين ڇاپي کي ڊيوڊ بيڪسيل نظرثاني ڪري وڌيڪ وسيع ڪيو. Evangelical Lutheran Mission Publishing House، ترانڪيبار. هيءَ لغت «ترانڪيبار لغت» جي نالي سان پڻ مشهور آهي. * {{Citation |last=Freeman |first=Rich |date=February 1998 |title=Rubies and Coral: The Lapidary Crafting of Language in Kerala |journal=The Journal of Asian Studies |volume=57 |issue=1 |pages=38–65 |doi=10.2307/2659023 |jstor=2659023 |s2cid=162294036 |doi-access=free}} * {{Citation |last=Keane |first=Elinor |year=2004 |title=Tamil |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=1 |pages=111–116 |doi=10.1017/S0025100304001549 |doi-access=free}} {{refend}} == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{InterWiki|code=ta}} * [https://www.britannica.com/topic/Tamil-language تامل ٻولي] — ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' * [https://tamilnation.org/literature/index.htm تامل ٻولي ۽ ادب] * {{Wiktionary-inline|Category:Tamil language|تامل ٻولي}} * {{Wikibooks inline|links=Tamil language}} * {{Wikivoyage inline|Tamil|تامل ٻولي}} {{navboxes |list = {{Tamil language}} {{Tamil Nadu}} {{Dravidian languages}} {{Languages of India}} {{Languages of Singapore}} {{Languages of South Africa}} {{Languages of Sri Lanka}} {{Languages of Bahrain}} {{Languages spoken in Kerala}} {{Languages of Malaysia}} {{Languages of Mauritius}} }} {{Portal bar|Tamils|India}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:تامل ٻولي}} [[زمرو:تامل ٻولي| ]] [[زمرو:الحاقي ٻوليون]] [[زمرو:هندستان جون ڪلاسيڪي ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:آنڌرا پرديش جون ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪرناٽڪ جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪيرالا جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:پڊوچيري جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:تامل ناڊو جون ٻوليون]] [[زمرو:تلنگانا جون ٻوليون]] [[زمرو:هندستان جون سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ترتيب واريون ٻوليون]] [[زمرو:پهرين هزاري قبل مسيح کان تصديق ٿيل ٻوليون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپ رکندڙ مضمون]] [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] 1vspej7683lr69vwzi74aapbxqjtu66 429613 429612 2026-11-08T02:20:16Z Intisar Ali 8681 429613 wikitext text/x-wiki {{Short description|دراوڙي ٻولي}} {{distinguish|تاميلو ٻولي}} {{Infobox language | name = تامل | nativename = {{langx|ta|தமிழ்|Tamiḻ|label=none}} | pronunciation = {{IPA|ta|t̪amiɻ||CleanedTamil.ogg|help=}} | states = {{ubl | [[هندستان]] | [[سري لنڪا]] | [[مالديپ]] | [[ملائيشيا]] | [[سنگاپور]] | [[موريشس]] }} | region = * [[هندستان]] ** [[تامل ناڊو]] ** [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]] ([[پڊوچيري ضلعو]] ۽ [[ڪارائيڪل ضلعو]]) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪ]] (ڏاکڻو حصو) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏاکڻو حصو) ** [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]<ref name="Talbot 2001 27–37">{{Harvnb|Talbot|2001|pp=27–37}}</ref> * [[سري لنڪا]] ** [[اتر صوبو، سري لنڪا]] ** [[اوڀر صوبو، سري لنڪا]] ** [[وچ صوبو، سري لنڪا]] * [[مالديپ]] ** [[گراوارو، ڪافو اٽول|گراوارو]] (هاڻي ناپيد) | ethnicity = * [[تامل قوم]] * [[سري لنڪا جا مور]] | speakers = [[مادري ٻولي|پهرين ٻولي]]: {{sigfig|78.721340|2}} ملين | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[ٻي ٻولي|ٻي ٻولي]]: {{sigfig|7.623000|2}} ملين (2011ع)<ref name="Ethnologue28|tam"/><br/>مجموعي طور: {{sigfig|86.344340|2}} ملين (2011–2019ع)<ref name="Ethnologue28|tam"/> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي دراوڙي | fam3 = [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي دراوڙي پهريون]] | fam4 = تامل–[[ڪناڊا جا لهجا|ڪناڊا]] | fam5 = تامل–[[ڪوٽا ٻولي|ڪوٽا]] | fam6 = تامل–[[ٽوڊا ٻولي|ٽوڊا]] | fam7 = تامل–ايرولا | fam8 = تامل–[[ڪوڊاوا ٻولي|ڪوڊاوا]]–[[اورالي ٻولي|اورالي]] | fam9 = [[تامل جهڙيون ٻوليون|تامل]]–[[مليالم جهڙيون ٻوليون|مليالم]] | fam10 = [[تامل جهڙيون ٻوليون|تامل جهڙيون]] | fam11 = تامل–[[پاليان ٻولي|پاليان]] | ancestor = [[قديم تامل ٻولي]] | ancestor2 = [[وچئين دور جي تامل ٻولي]] | script = {{ubl | [[تامل رسم الخط]] | [[تامل براهمي رسم الخط]] (تاريخي) | [[گرانٿا رسم الخط]] (تاريخي) | [[وٽيلوتو رسم الخط]] (تاريخي) | [[پلووا رسم الخط]] (تاريخي) | [[ڪوليلوتو رسم الخط]] (تاريخي) | [[عربي رسم الخط]] ([[اروي]]) | [[لاطيني رسم الخط]] (غير رسمي) | [[تامل بريل]] ([[ڀارتي بريل]]) }} | nation = * [[هندستان جون سرڪاري ٻوليون|هندستان]] ** [[تامل ناڊو]]<ref name="TN">{{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref> ** [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]]<ref>{{citation |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India: 50th report (delivered to the Lokh Sabha in 2014) |page=155 |publisher=National Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=8 June 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |df=dmy-all}}</ref> * [[سري لنڪا جون ٻوليون|سري لنڪا]]<ref>{{cite web |title=Official Languages Policy |url=http://www.languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en |website=languagesdept.gov.lk |publisher=Department of Official Languages |access-date=20 May 2021 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412193905/http://languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en |url-status=dead}}</ref> * [[سنگاپور جون ٻوليون|سنگاپور]]<ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7.</ref> | minority = {{plainlist| * [[ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون|ڏکڻ آفريڪا]]{{efn|قانوني تحفظ حاصل ڪيل ٻولي}}<ref>{{citation |url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions |title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher=South African Government |website=www.gov.za}}</ref> * [[ملائيشيا جون ٻوليون|ملائيشيا]]<ref name="MS">{{citation |title=School languages |url=http://www10.gencat.net/pres_casa_llengues/AppJava/frontend/llengues_detall_print.jsp?id=632&idioma=5 |url-status=dead |publisher=LINGUAMON |access-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150902021816/http://www10.gencat.net/pres_casa_llengues/AppJava/frontend/llengues_detall_print.jsp?id=632&idioma=5 |archive-date=2 September 2015}}</ref> }} | agency = '''[[هندستان]]''' * [[ڪلاسيڪي تامل جو مرڪزي ادارو]] * [[تامل ترقي ۽ اطلاعات کاتو، تامل ناڊو]] * [[تامل اڀياس جو بين الاقوامي ادارو]] * [[تامل يونيورسٽي]] * [[عالمي تامل سنگم]] '''[[سري لنڪا]]''' * [[سرڪاري ٻولين جو کاتو، سري لنڪا]] '''[[سنگاپور]]''' * [[تامل ٻولي ڪائونسل]] '''[[ملائيشيا]]''' * [[ملائيشيا جي تامل ٻوليءَ جي معياربندي ڪائونسل]] '''[[ڪئناڊا]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]]''' * [[اتر آمريڪا جي تامل سنگمن جي وفاق]] | iso1 = ta | iso2 = tam | iso3 = tam | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = [[تامل رسم الخط]] ۾ «تامل» لفظ | image_class = skin-invert-image | map = Idioma tamil.png | mapcaption = | map_class = skin-invert-image | dia1 = [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|ايلام]] | dia2 = [[ملائيشيائي تامل|مليسيت]] | dia3 = [[بنگلور جي تامل لهجا|بوناگور]] | dia4 = [[آئينگر تامل|آئينگر]] | dia5 = [[ڪونگو تامل|ڪونگو]] | dia6 = [[مدراس باشائي|چنائي]] | dia7 = [[مدورائي تامل|مدورائي]] | dia8 = [[ترونيلويلي تامل|ترونيلويلي]] | dia9 = [[سري لنڪا جو هندستاني تامل لهجو|اسٽيٽ]] | dia10 = [[وچولو تامل لهجو|وچولو]] | dia11 = [[برهمڻ تامل|برهمڻ]] | dia12 = [[اروي]] | dia13 = [[ملابار تامل رابطي جي ٻولي|ملابار]] {{Extinct}} | notice = IPA | sign = [[اشارتي تامل]] | glotto = tami1289 | glottorefname = Tamil }} {{Contains special characters|Indic}} {{Tamil transliteration}} '''تامل'''{{efn|انگريزي اچار: {{IPAc-en|ˈ|t|æ|m|ɪ|l|,_|ˈ|t|ɑː|m|-}} {{respell|TAM|il|,_|TAHM|-}}.<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj. |url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil |website=OED Online |publisher=Oxford University Press |access-date=24 January 2023}}</ref>}} (تامل: {{lang|ta|தமிழ்}}؛ رومن نقل حرفي: ''{{Transliteration|ta|ISO|Tamiḻ}}''؛ اچار: {{IPA|ta|t̪amiɻ|pron|ta-தமிழ்.oga}}) [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي [[تامل قوم|تامل ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي. تامل ڳالهائيندڙن جي آبادي خاص طور [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] وارن علائقن، ۽ [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اتر]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀر]] صوبن ۾ مرڪوز آهي. تامل دنيا جي انهن [[ڪلاسيڪي ٻولي|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ آهي، جن جي استعمال ۽ ادبي روايت جو تسلسل تمام ڊگهي عرصي کان برقرار رهيو آهي.<ref name="Circulation and the Historical Geog">{{citation |last=Stein |first=B. |title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country |journal=The Journal of Asian Studies |volume=37 |issue=1 |year=1977 |pages=7–26 |jstor=2053325 |doi=10.2307/2053325 |s2cid=144599197}}</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}</ref> هن ٻوليءَ جا تحريري ثبوت لڳ ڀڳ [[300 ق م|300 قبل مسيح]] کان ملن ٿا.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246 |s2cid=162291987}}</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/palani-excavation-triggers-fresh-debate/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> قديم دور ۾ ڏکڻ هندستان جي سامونڊي واپارين لاءِ تامل هڪ اهم [[رابطي جي ٻولي]] (''Lingua franca'') هئي. [[تامل لکتون|تامل لکتن]] جا آثار [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] کان ٻاهر پڻ مليا آهن، جن ۾ [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] شامل آهن. تامل جي ادبي تاريخ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. ان جي قديم ادبي روايت ۾ [[سنگم ادب]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جنهن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ نظم شامل آهن. تامل رسم الخط جي ارتقا [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] مان ٿي. بعد ۾ [[وٽيلوتو رسم الخط]] پڻ استعمال ٿيندو رهيو، تان جو موجوده تامل رسم الخط کي معياري صورت ڏني وئي. تامل جو گرامري نظام پنهنجي الڳ خصوصيتن سبب نمايان آهي. هن ٻوليءَ جي [[الحاقي صرفيات]] (''Agglutinative morphology'') ۾ مختلف لاحقا لفظن سان ڳنڍي پيچيده لفظي صورتون ٺاهي سگهجن ٿيون. تامل [[هندستان]] جي رياست [[تامل ناڊو]] ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. اها [[سري لنڪا]] ۽ [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[تامل پرديسي برادريون|تامل ڳالهائيندڙ پرديسي برادريون]] دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ آباد آهن. 2004ع ۾ [[هندستان جي حڪومت|هندستان جي مرڪزي حڪومت]] تامل کي ملڪ جي پهرين [[هندستان جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06 |title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school |url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/ |access-date=2025-03-02 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == درجابندي == {{مک|دراوڙي ٻوليون}} '''[[تامل ٻولي|تامل]]'''، [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. دراوڙي ٻوليون لڳ ڀڳ 26 ٻولين تي مشتمل هڪ لساني خاندان آهي، جنهن جون ٻوليون بنيادي طور [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جون مقامي ٻوليون آهن.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> تامل کي [[تامل ٻوليون|تامل ٻولين جي ذيلي خاندان]] جو حصو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ خود تامل کان علاوه لڳ ڀڳ 35 نسلي ۽ لساني گروهن جون ٻوليون شامل آهن.<ref>Perumal, A. K. (2005). ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref> انهن ۾ [[ايرولا ٻولي|ايرولا]] ۽ [[ييروڪولا ٻولي|ييروڪولا]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن (ڏسو: [[اٿنولاگ]]). تامل جي سڀ کان ويجهي وڏي لاڳاپيل ٻولي [[مليالم ٻولي|مليالم]] آهي. انهن ٻنهي ٻولين ۾ لساني علحدگيءَ جو عمل لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |year=2010 |publisher=Elsevier |page=297}}</ref> جيتوڻيڪ تامل ۽ مليالم جي وچ ۾ موجود ڪيترائي فرق ظاهر ڪن ٿا ته اولهه واري لهجي جي علحدگيءَ جون پاڙون قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿيون،<ref name="malayalamorigin">{{cite journal |last=Menon |first=A. G. |title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster *ṉt |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=53 |page=87 |doi=10.1017/S0041977X00021285 |s2cid=131480876}}</ref> پر مليالم جي هڪ الڳ ۽ خودمختيار ٻوليءَ جي صورت ۾ ارتقا جو عمل تيرهين يا چوڏهين صدي عيسويءَ تائين مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970|p=21}}</ref> ان کان علاوه [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] پڻ تامل سان نسبتاً ويجهو لساني تعلق رکي ٿي ۽ قديم تامل جي رسمي صورت سان ڪجهه بناوٽي ۽ لساني خصوصيتون مشترڪ رکي ٿي. جيتوڻيڪ ڪنڙ ۽ تامل جي وچ ۾ ڪيترائي فرق موجود آهن، پر ڪنڙ پنهنجي قديم لساني پاڙن جون ڪيتريون ئي خصوصيتون اڃا تائين محفوظ رکيون آهن. هندستان جي ڏاکڻين ٻولين جي خاندان سان تعلق رکڻ ۽ هندستان جي اترين علائقن جي نسبتاً ويجهو هجڻ سبب ڪنڙ ۾ پڻ، مليالم وانگر، [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. تامل ۾ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ ڪنڙ ۾ ٿوري يا ڪنهن خاص تبديليءَ کان سواءِ محفوظ رهيا آهن. ان مان ٻنهي ٻولين جي تاريخي ۽ لساني مشابهت ظاهر ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ جديد ڳالهائڻ جي طريقن ۾ تامل اندر مختلف تبديليون اچي چڪيون آهن.{{sfn|Mahadevan|2003}}{{page needed|date=July 2024}} == تاريخ == [[فائل:Civiltà_thamirabani,_reperti_da_adhichanallur,_02.jpg|thumb|left|[[چنائي جو سرڪاري عجائب گهر|چنائي جي سرڪاري عجائب گهر]] ۾ [[آديچنلور]] مان هٿ آيل آثار]] [[فائل:Keezhadi excavation.jpg|thumb|left|[[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ]]]] === ڏند ڪٿائي شروعات === [[فائل:Tamil Inscriptions.jpg|thumb|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي تامل براهمي لکت جي وضاحت؛ هيءَ لکت [[سنگم دور]] سان منسوب آهي، جنهن جو اندازي وارو زمانو 400 قبل مسيح کان 200ع تائين ڄاڻايو وڃي ٿو.]] هندو ڌرمي ڏند ڪٿا موجب، تامل ٻولي يا ان جي ديويءَ واري شخصي صورت، [[تامل تائي]]، يعني «ماءُ تامل»، ڀڳوان [[شو]] پيدا ڪئي هئي. [[مروگن]]، جنهن کي تاملن جو ديوتا سمجهيو وڃي ٿو، تنهن رشي [[اگستيه]] سان گڏجي اها ٻولي ماڻهن تائين پهچائي.{{sfn|Ramaswamy|1997|p=87}} === تاريخي شروعات === تامل، ٻين [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] وانگر، بنيادي طور [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] مان ارتقا ڪئي آهي. امڪان آهي ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ٽين هزاري قبل مسيح جي لڳ ڀڳ ڳالهائي ويندي هئي، ممڪن طور [[گوداوري درياهه]] جي هيٺئين طاس جي ڀرپاسي واري علائقي ۾. مادي آثارن مان اشارو ملي ٿو ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ هندستان جي [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل ثقافتي مجموعن سان وابسته هئا.<ref>{{Harvnb|Southworth|2005|pp=249–250}}</ref> محقق تامل ٻوليءَ جي دستاويزي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهائين ٿا: قديم تامل (300 قبل مسيح کان 700ع)، وچئين دور جي تامل (700ع کان 1600ع) ۽ جديد تامل (1600ع کان موجوده زماني تائين).<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref> === براهمي رسم الخط === [[ڀارت جي آثار قديمه جي سروي]] پاران هندستان ۾ دريافت ڪيل لڳ ڀڳ هڪ لک لکتن مان اٽڪل 60 هزار [[تامل ناڊو]] ۾ مليون آهن. انهن مان گهڻيون تامل ٻوليءَ ۾ آهن، جڏهن ته رڳو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو لکتون ٻين ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[سنسڪرت]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۾ آهن.<ref>{{cite news |title=Students get glimpse of heritage |work=The Hindu |date=22 November 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064346/http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-date=18 May 2006 |url-status=dead}}</ref> 2004ع ۾ [[آديچنلور]] مان مٽيءَ جي وڏن دفني ٿانون ۾ دفن ٿيل ڪيترائي انساني ڍانچا هٿ آيا، جن سان لاڳاپيل ڪجهه آثارن جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 696 قبل مسيح تائين ڄاڻائي وئي آهي. انهن مان ڪن ٿانون تي [[تامل براهمي رسم الخط]] ۾ لکتون پڻ مليون، جڏهن ته ڪجهه ٿانون ۾ اهڙا انساني ڍانچا هئا، جن کي تامل نسل سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Christy2019">{{cite journal |last=Christy |first=Agatha |year=2019 |title=A Study About Archaeological Survey in Adichanallur |journal=International Journal of Research in Engineering, Science and Management |volume=2 |pages=158–169 |url=https://www.ijresm.com/Vol.2_2019/Vol2_Iss11_November19/IJRESM_V2_I11_33.pdf}}</ref> 2017ع کان 2018ع جي وچ ۾ [[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ|ڪيزهادي]] مان 5,820 آثار هٿ آيا. انهن جا نمونا [[ميامي]]، [[فلوريڊا]] ۾ واقع بيٽا ايناليٽڪ اداري ڏانهن [[ايڪسيلريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري]] ذريعي عمر جي تعين لاءِ موڪليا ويا. تامل براهمي لکتن سان لاڳاپيل هڪ نموني بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اهو لڳ ڀڳ 580 قبل مسيح جو آهي.<ref>{{cite web |title=Keeladi |url=https://www.tnarch.gov.in/keeladi |website=Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu}}</ref><ref>{{cite web |last=Gershon |first=Livia |title=Archaeologists Unearth Ancient Dagger Linked to Enigmatic Indian Civilization |website=Smithsonian Magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/excavation-india-may-hold-clues-ancient-civilization-180978414/ |access-date=29 January 2022}}</ref> مؤرخ [[جان گائي]] موجب تامل، هندستان جي شروعاتي سامونڊي واپارين جي وچ ۾ رابطي جي گڏيل ٻولي هئي.<ref name="Scroll2015">{{cite web |title=Step aside, Gujaratis: Tamilians were India's earliest recorded maritime traders |website=Scroll.in |date=6 February 2015 |url=https://scroll.in/article/704603/Step-aside,-Gujaratis:-Tamilians-were-India's-earliest-recorded-maritime-traders}}</ref> [[براهمي رسم الخط]] ۾ لکيل تامل ٻوليءَ جون لکتون [[سري لنڪا]] ۾، ۽ واپاري شين تي [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ پڻ مليون آهن.<ref name="Egypt2007"/><ref name="Mahadevan2010">{{cite news |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=An epigraphic perspective on the antiquity of Tamil |work=The Hindu |date=24 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/An-epigraphic-perspective-on-the-antiquity-of-Tamil/article16265606.ece}}</ref> نومبر 2007ع ۾ قُصير القديم، جنهن کي قديم دور جي بندرگاهه [[ميوس هورموس]] سان سڃاتو وڃي ٿو، جي کوٽائيءَ مان پهرين صدي قبل مسيح جا مصري ٺڪر جا ٿانوَ مليا، جن تي قديم تامل براهمي لکتون موجود هيون.<ref name="Egypt2007">{{cite news |title=Tamil Brahmi script in Egypt |work=The Hindu |date=21 November 2007 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126154601/http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-date=26 November 2014 |access-date=5 January 2015}}</ref> [[بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل لفظ|بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل ڪجهه لفظن]] جا امڪاني مثال پڻ موجود آهن، جن کي 500 قبل مسيح کان اڳ واري زماني سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن کي تامل ٻوليءَ جي سڀ کان قديم ممڪن شاهدين مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Rabin438">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies'', p. 438.</ref> === قديم تامل === {{مک|قديم تامل ٻولي}} [[فائل:Mangulam inscription.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] لکت، جيڪا [[سنگم دور]] سان منسوب آهي؛ اندازي موجب 400 قبل مسيح کان 200ع تائين.]] قديم تامل ٻوليءَ جو دور ٽين صدي قبل مسيح کان اٺين صدي عيسويءَ تائين پکڙيل آهي. قديم تامل جا سڀ کان پراڻا لکيل آثار مختصر لکتن جي صورت ۾ ملن ٿا، جيڪي [[براهمي رسم الخط]] جي هڪ خاص صورت، يعني [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] ۾ لکيل آهن.<ref>{{Harvnb|Mahadevan|2003|pp=90–95}}</ref> قديم تامل جو سڀ کان پراڻو ڊگهو متن ''[[تولڪاپيم]]'' آهي، جيڪو تامل گرامر ۽ شاعريءَ جي اصولن بابت هڪ ابتدائي تصنيف آهي. ان جي سڀ کان پراڻن حصن جي تاريخ ٻي صدي قبل مسيح جي پوئين دور تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref> قديم تامل ادب جون ڪيتريون ئي ٻيون تخليقون پڻ محفوظ رهيون آهن. انهن ۾ 2,381 نظمن جو هڪ مجموعو شامل آهي، جنهن کي گڏيل طور [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. انهن نظمن جي تاريخ عام طور پهرين صدي قبل مسيح کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973"/> === وچئين دور جي تامل === {{مک|وچئين دور جي تامل ٻولي}} [[فائل:Tanjavur Tamil Inscription2.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[تنجاور]] ۾ [[برهديشور مندر]] تي [[چولا سلطنت|چولا دور]] جون لڳ ڀڳ 1000ع جون پٿر تي اُڪريل وچئين دور جي تامل لکتون، جيڪي [[وٽيلوتو رسم الخط]] سان لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.]] [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان [[وچئين دور جي تامل ٻولي|وچئين دور جي تامل]] ۾ تبديليءَ جو عمل عام طور اٺين صدي عيسويءَ تائين مڪمل ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Lehmann1998"/> هن تبديليءَ دوران ٻوليءَ جي آوازن ۽ گرامر ۾ ڪيتريون ئي اهم تبديليون آيون. صوتياتي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلين ۾ «آيتَم» (ஃ) نالي هڪ پراڻي صوتيي جو لڳ ڀڳ ختم ٿي وڃڻ،<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|p=194}}</ref> لثوي ۽ ڏندن وٽ ادا ٿيندڙ نڪ وارن آوازن جو پاڻ ۾ ضم ٿيڻ،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=132–133}}</ref> ۽ لثوي بندشي آواز جو هڪ رائي يا راءَ جهڙي آواز ۾ تبديل ٿيڻ شامل هو.<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|pp=213–215}}</ref> گرامر جي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلي حال زماني جي ظهور هئي. حال زمانو فعل «ڪِل» (''kil''؛ கில்) مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو، جنهن جي معنيٰ «ممڪن هجڻ» يا «واقع ٿيڻ» آهي. قديم تامل ۾ هي فعل ڪنهن عمل جي تمام ٿوري مدت تائين جاري رهڻ يا غير مستقل هجڻ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. عام طور اهو «ن» (''ṉ''؛ ன்) جهڙي زماني جي نشاندهي ڪندڙ عنصر سان گڏ استعمال ٿيندو هو. وچئين دور جي تامل ۾ هي استعمال اڳتي هلي حال زماني جي علامت «ڪِنرَ» (''kiṉṟa''؛ கின்ற) ۾ تبديل ٿيو، جنهن ۾ عمل جي نوعيت ۽ زماني جون پراڻيون علامتون گڏجي ويون.<ref>{{cite journal |last=Rajam |first=V. S. |title=The Duration of an Action—Real or Aspectual? The Evolution of the Present Tense in Tamil |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1985 |volume=105 |issue=2 |pages=277–291 |doi=10.2307/601707 |jstor=601707}} خاص طور صفحا 284–285.</ref> === جديد تامل === ''[[ننول]]'' اڄ به جديد ادبي تامل لاءِ معياري گرامر جي حيثيت رکي ٿو. ان ڪري جديد ادبي تامل جو بنياد جديد ڳالهائجندڙ تامل بدران تيرهين صديءَ جي وچئين دور واري تامل تي قائم آهي.<ref>{{Harvnb|Shapiro|Schiffman|1983|p=2}}</ref> ان جي ابتڙ، روزمره ڳالهائجندڙ تامل ۾ ڪيتريون ئي تبديليون آيون آهن. مثال طور، جديد تامل ۾ فعلن جي منفي گردان جو پراڻو طريقو استعمال کان ٻاهر ٿي ويو آهي.<ref>{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=100}}</ref> ان جي بدران نفيءَ جو اظهار لفظن جي صرفي بناوت يا جملي جي نحوي ترتيب ذريعي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Steever|2005|pp=107–108}}</ref> جديد ڳالهائجندڙ تامل ۾ صوتياتي تبديليون پڻ نظر اچن ٿيون. انهن ۾ خاص طور لفظ جي شروعاتي ۽ وچين هنڌن تي بلند مصوتن جي اچار ۾ هيٺاهينءَ ڏانهن لاڙو،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|p=125}}</ref> ۽ بندشي آوازن جي وچ ۾ يا بندشي ۽ رائي آوازن جي وچ ۾ ايندڙ مصوتن جو ختم ٿي وڃڻ شامل آهي.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=122–123}}</ref> يورپي ٻولين سان رابطي جو اثر تامل جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ ٻنهي صورتن تي پيو. لکيل تامل ۾ آيل تبديلين ۾ يورپي طرز جي بيهڪ وارين نشانين جو استعمال ۽ اهڙن وينجن جي ميلاپن جو رواج شامل آهي، جيڪي وچئين دور جي تامل ۾ جائز نه هئا. لکيل تامل جي نحوي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون، جن ۾ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ نون مددگار فعلن، وڌيڪ پيچيده جملن ۽ لفظن جي نسبتاً مقرر ترتيب جو ظهور شامل آهي. اها ترتيب ڪجهه لحاظ کان [[انگريزي ٻولي]] جي نحوي بناوت ۽ جملن ۾ مختلف جزن جي ڪردار سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kandiah |first=T. |title=Standard Language and Socio-Historical Parameters: Standard Lankan Tamil |journal=International Journal of the Sociology of Language |year=1978 |issue=16 |doi=10.1515/ijsl.1978.16.59 |s2cid=143499414}} خاص طور صفحا 65–69.</ref> 1578ع ۾ پورچوگالي عيسائي مبلغن قديم تامل رسم الخط ۾ ''[[تمبيرن ونڪم]]'' نالي دعائن جو ڪتاب شايع ڪيو. ان سان تامل هندستان جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي وئي، جنهن ۾ ڪتاب ڇاپيو ۽ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Madhavan |first=Karthik |title=Tamil saw its first book in 1578 |work=The Hindu |date=20 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece}}</ref> [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''[[تامل لغت]]'' هندستاني ٻولين جي شروعاتي وڏين لغتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite news |last=Kolappan |first=B. |title=Delay, howlers in Tamil Lexicon embarrass scholars |work=The Hindu |date=22 June 2014 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/delay-howlers-in-tamil-lexicon-embarrass-scholars/article6138747.ece |access-date=25 December 2014}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لساني پاڪيزگي]] جي هڪ مضبوط تحريڪ اڀري، جيڪا اڳتي هلي [[خالص تامل تحريڪ]] جي صورت اختيار ڪري وئي. هن تحريڪ جو مقصد تامل مان سنسڪرت سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Ramaswamy1997">{{Harvnb|Ramaswamy|1997}}</ref> هن تحريڪ کي ڪجهه [[دراوڙي سياسي جماعتون|دراوڙي سياسي جماعتن]] جي حمايت پڻ حاصل ٿي.{{sfn|Ramaswamy|1997}} ان جي نتيجي ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترن ئي لفظن جي جاءِ تي تامل جا متبادل لفظ رائج ڪيا ويا، جيتوڻيڪ سنسڪرت مان آيل ڪيترائي لفظ اڄ به تامل ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون.<ref>''India 2001: A Reference Annual 2001''. Research, Reference and Training Division، Publications Division، Ministry of Information and Broadcasting، Government of India، New Delhi.</ref> == جاگرافيائي ورڇ == [[تامل ٻولي]] [[ڀارت]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] ۾ رهندڙ اڪثريتي آباديءَ جي مکيه ٻولي آهي. ساڳيءَ طرح اها [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اترئين]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀرئين]] صوبن جي اڪثريتي آباديءَ جي پڻ بنيادي ٻولي آهي. ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪيرالا]]، [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]]، [[دهلي]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] ۾ پڻ اقليتي برادريون تامل ڳالهائين ٿيون. سري لنڪا جي ٻين علائقن، جهڙوڪ [[ڪولمبو]] ۽ [[وچيون صوبو، سري لنڪا|وچئين صوبي]] جي جابلو علائقن ۾ به تامل ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين [[ڪيرالا]] ۾ تامل يا ان جا مختلف لهجا انتظامي ڪمن، ادب ۽ عام ڳالهه ٻولهه ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين ڏکڻ [[آنڌرا پرديش]] جي [[چتور ضلعو|چتور]] ۽ [[نيلور ضلعو|نيلور]] ضلعن مان مليل لکتن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ جو وسيع استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="Talbot 2001 27–37"/> ڏهين کان چوڏهين صدي عيسويءَ دوران ڏکڻ [[ڪرناٽڪ]] جي [[ڪولار ضلعو|ڪولار]]، [[ميسور]]، [[مانڊيا]] ۽ [[بنگلورو]] جهڙن علائقن ۾ پڻ تامل ٻولي لکتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{Harvnb|Murthy|Rao|Veluthat|Bari|1990|pp=85–106}}</ref> هن وقت [[ملائيشيا]]، [[سنگاپور]]، [[فلپائن]]، [[ماريشس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[انڊونيشيا]]،<ref>{{Harvnb|Ramstedt|2004|p=243}}</ref> [[ٿائيلينڊ]]،<ref>{{Harvnb|Kesavapany|Mani|Ramasamy|2008|p=60}}</ref> [[ميانمار]]، [[برونائي]] ۽ [[ويٽنام]] ۾ تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون آباد آهن، جن مان گهڻن جا ابا ڏاڏا نوآبادياتي دور ۾ انهن ملڪن ڏانهن لڏي ويا هئا. انهن برادرين کي گڏيل طور [[پرڏيهي تامل برادريون|پرڏيهي تامل برادرين]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. ملائيشيا ۾ تامل، انگريزي، ملئي ۽ مينڊرين ٻولين سان گڏ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="TamilSchools">{{cite web |title=Tamil Schools |url=http://www.indianmalaysian.com/education.htm |website=Indianmalaysian.com |access-date=28 July 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Ghazali |first=Kamila |year=2010 |title=National Identity and Minority Languages |website=UN Chronicle |publisher=United Nations |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/national-identity-and-minority-languages |access-date=28 January 2021}}</ref> [[پاڪستان]] جي شهر [[ڪراچي]] ۾ پڻ [[پاڪستاني تامل|تامل ڳالهائيندڙن جي هڪ وڏي برادري]] موجود آهي. ان ۾ تامل ڳالهائيندڙ [[هندو ڌرم|هندو]]،<ref name="TNP">{{cite news |last=Shahbazi |first=Ammar |title=Strangers to Their Roots and Those Around Them |work=The News |date=20 March 2012 |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617043012/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-date=17 June 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="PHP">Sunny, Sanjesh (21 September 2010). [https://pakistanhindupost.blogspot.com/2010/09/picture-of-tamil-hindus-in-karachi.html Tamil Hindus in Karachi]. ''Pakistan Hindu Post''.</ref> [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[اسلام|مسلمان]] شامل آهن. انهن ۾ سري لنڪا مان لڏي آيل ڪجهه تامل ڳالهائيندڙ مسلمان پناهگير پڻ شامل آهن.<ref name="HBL">Raman, B. (15 July 2002). [http://www.thehindubusinessline.com/2002/07/15/stories/2002071500050800.htm Osama's shadow on Sri Lanka?]. ''The Hindu Business Line''.</ref> ڪراچي جي [[مدراسي پاڙو|مدراسي پاڙي]] واري آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 100 تامل هندو خاندان آباد هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهي خاندان تامل سان گڏ [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پڻ ڳالهائين ٿا ۽ پنهنجي تامل ٻوليءَ تي سٺي مهارت رکن ٿا.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Sumit |title=For Tamil cuisine, away in Pakistan |work=The Hindu |date=3 November 2018 |url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/for-tamil-cuisine-away-in-pakistan/article25414464.ece |access-date=12 July 2019}}</ref> [[ري يونيون]]، [[گيانا]]، [[فجي]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] ۾ پڻ ڪيترن ماڻهن جا نسلي ۽ خانداني لاڳاپا تامل آباديءَ سان آهن،<ref name="ucberkeleydiaspora">{{cite web |last=McMahon |first=Suzanne |title=Overview of the South Asian Diaspora |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327123838/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-date=27 March 2011 |access-date=23 April 2008}}</ref> پر انهن مان رڳو ٿورا ماڻهو اڄ به تامل ڳالهائين ٿا. [[ري يونيون]] ۾، جيڪو [[فرانس]] جي انتظام هيٺ آهي، ماضيءَ ۾ تامل ٻولي سکڻ ۽ عوامي هنڌن تي استعمال ڪرڻ تي پابندي هئي. هاڻي اتي شاگرد ۽ بالغ ماڻهو ٻيهر تامل ٻولي سکي رهيا آهن.<ref name="ucberkeleydiaspora1">{{cite web |last=Ghasarian |first=Christian |title=Indentured immigration and social accommodation in La Réunion |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511142452/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-date=11 May 2011 |access-date=8 January 2010}}</ref> تامل ٻولي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] مان لڏي ويل ماڻهن ۽ انهن جي اولاد پاران [[ڪئناڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل عرب امارات]]، [[برطانيا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. انهن ملڪن ۾ [[ڪئناڊا ۾ تامل برادري|ڪئناڊائي تامل]]، [[آمريڪا ۾ تامل برادري|آمريڪي تامل]]، [[برطانيا ۾ تامل برادري|برطانوي تامل]] ۽ [[آسٽريليا ۾ تامل برادري|آسٽريلوي تامل]] برادرين جو وجود تامل ٻوليءَ جي عالمي پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو. == حيثيت == {{پڻ ڏسو|تامل ڳالهائيندڙن جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون}} === سرڪاري حيثيت === <gallery> File:Raja (elephant) in Sri Lankan Rupee bank notes.JPG|سري لنڪا جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. File:Mauritius currency.jpg|[[ماريشس]] جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها ملڪ جي سڃاتل اباڻين ٻولين مان هڪ آهي. File:India new 500 INR, MG series, 2016, reverse.jpg|ڀارتي ڪرنسي نوٽن جي ٻولين واري خاني ۾ تامل، درج ڪيل 15 ٻولين مان هڪ آهي. اها [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ پڻ شامل آهي ۽ [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. </gallery> [[فائل:CEY-23-Government of Ceylon-5 Rupees (1929).jpg|thumb|1929ع ۾ سيلون، يعني موجوده سري لنڪا، جي حڪومت پاران جاري ڪيل پنج رپين جو ڪرنسي نوٽ.]] [[تامل ٻولي]] ڀارت جي رياست [[تامل ناڊو]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ شامل 22 تسليم ٿيل ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="Eight">{{cite web |title=Eighth Schedule |url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S8.pdf |publisher=Government of India |access-date=5 December 2023}}</ref> اها [[پڊوچيري]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] جهڙن ڀارتي مرڪزي انتظام هيٺ علائقن ۾ پڻ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Ramamoorthy |first=L. |title=Multilingualism and Second Language Acquisition and Learning in Pondicherry |website=Language in India |date=February 2004 |url=http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html |access-date=16 August 2007}}</ref><ref>{{cite web |last=Sunwani |first=Vijay K. |title=Amazing Andamans and North-East India: A Panoramic View of States, Societies and Cultures |website=Language in India |date=February 2007 |url=http://www.languageinindia.com/feb2007/northeasternstates.pdf |access-date=16 August 2007}}</ref> تامل [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[سري لنڪا]] ۾ تامل، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] سان گڏ سرڪاري ۽ قومي ٻوليءَ جي حيثيت رکي ٿي.<ref name="languagesdept">{{cite web |title=Department of Official Languages |publisher=Government of Sri Lanka |url=http://www.languagesdept.gov.lk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106094214/http://www.languagesdept.gov.lk/%20 |archive-date=6 January 2019 |url-status=dead |access-date=13 September 2012}}</ref> ڀارت جي رياست [[هرياڻا]] ۾ هڪ زماني ۾ تامل کي نالي ماتر ٻي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي هئي. چيو وڃي ٿو ته اهو فيصلو [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] سان سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڪيو ويو هو، جيتوڻيڪ هرياڻا ۾ تامل ڳالهائيندڙن جي ڪنهن نمايان آباديءَ جو ثبوت موجود نه هو. 2010ع ۾ تامل جي جاءِ تي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي اها حيثيت ڏني وئي.<ref>{{cite news |last=Bharadwaj |first=Ajay |title=Punjabi edges out Tamil in Haryana |work=DNA India |date=7 March 2010 |url=http://www.dnaindia.com/india/1356124/report-punjabi-edges-out-tamil-in-haryana}}</ref> ان کان علاوه، [[ڀارت جي حڪومت]] آڪٽوبر 2004ع ۾ قديم ۽ ڪلاسيڪي ٻولين کي قانوني طور خاص حيثيت ڏيڻ جو انتظام متعارف ڪرايو. ڪيترين تامل تنظيمن جي حمايت سان هلندڙ سياسي مهم کان پوءِ تامل ڀارت جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي، جنهن کي باضابطه طور [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] تسليم ڪيو ويو.<ref name="dmkpolitics2">{{cite news |last=Dutta |first=Sujan |title=Classic case of politics of language |work=The Telegraph |date=28 September 2004 |url=http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-url=https://archive.today/20130203214540/http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-date=3 February 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="historyofdemand">{{cite magazine |last=Viswanathan |first=S. |title=Recognising a classic |magazine=Frontline |date=October 2004 |url=https://frontline.thehindu.com/static/html/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926212522/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-date=26 September 2007}}</ref> ان وقت جي ڀارتي صدر [[عبدالڪلام]]، جيڪو پاڻ به تامل هو، 6 جون 2004ع تي [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي ٻنهي ايوانن جي گڏيل اجلاس ۾ تامل کي ڪلاسيڪي ٻوليءَ جي حيثيت ڏيڻ بابت اعلان ڪيو. ان کان پوءِ سيپٽمبر 2004ع ۾ ان فيصلي بابت خبرون سامهون آيون ۽ آڪٽوبر ۾ اها حيثيت باضابطه طور منظور ڪئي وئي.<ref name="LanguageInIndia">{{cite journal |last=Thirumalai |first=M. S. |title=Tradition, Modernity and Impact of Globalization – Whither Will Tamil Go? |journal=Language in India |volume=4 |date=November 2004 |url=http://www.languageinindia.com/nov2004/tamilglobalization1.html |access-date=17 November 2007}}</ref><ref name="BBCClassical">{{cite news |title=India sets up classical languages |work=BBC News |date=17 September 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3667032.stm}}</ref><ref>{{cite news |title=Sanskrit to be declared classical language |work=The Hindu |date=28 October 2005 |url=https://web.archive.org/web/20051030050314/http://www.hindu.com/2005/10/28/stories/2005102809281200.htm}}</ref> === تعليم === [[ملائيشيا]] ۾ 543 سرڪاري پرائمري اسڪول اهڙا آهن، جن ۾ تعليم مڪمل طور [[ملائيشيا ۾ تامل ميڊيم پرائمري اسڪول|تامل ٻوليءَ جي ذريعي]] ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Language Shift in the Tamil Communities of Malaysia and Singapore: The Paradox of Egalitarian Language Policy |publisher=University of Pennsylvania |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/540/handouts/sparadox/sparadox.html |access-date=13 September 2012}}</ref> [[ميانمار]] ۾ پڻ تامل ميڊيم اسڪول قائم ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون آهن، ته جيئن اتي لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال اڳ آباد ٿيندڙ تامل برادريءَ جي اولاد کي مڪمل طور پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم ملي سگهي.<ref name="bbcmyanmar">{{cite news |title=Myanmar's Tamils seek to protect their identity |work=BBC News |date=6 March 2014 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25438275}}</ref> [[ڪئناڊا]] ۾ ڪجهه مقامي اسڪول بورڊن ۽ وڏين يونيورسٽين ۾ تامل ٻولي هڪ تعليمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي. [[ڪئناڊا جي پارليامينٽ]] جنوري مهيني کي «تامل ورثي جو مهينو» قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Statement by the Prime Minister of Canada on Thai Pongal |publisher=Government of Canada |date=13 January 2017 |url=http://www.pm.gc.ca/eng/news/2017/01/14/statement-prime-minister-canada-thai-pongal}}</ref><ref>{{cite news |title=Canada officially declares pride in its Tamils, passes Bill calling for Tamil Heritage Month |work=The News Minute |date=8 October 2016 |url=http://www.thenewsminute.com/article/canada-officially-declares-pride-its-tamils-passes-bill-calling-tamil-heritage-month-51059 |access-date=6 August 2017}}</ref> [[ڏکڻ آفريڪا جو آئين|ڏکڻ آفريڪا جي آئين]] جي پهرين باب جي آرٽيڪل 6(ب) تحت تامل ٻوليءَ کي خاص تحفظ ۽ واڌاري جي حيثيت حاصل آهي. اها [[ڪوازولو ناتال]] صوبي جي اسڪولن ۾ هڪ مضمون طور پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of South Africa |publisher=Constitutional Court of South Africa |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064102/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-date=18 May 2006 |access-date=5 August 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Five Indian languages reinstated as official subjects in South African schools |work=Jagran Josh |date=21 March 2014 |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1 |access-date=6 August 2017}}</ref> تازن سالن ۾ [[فرانس جا سمنڊ پار علائقا|فرانس جي سمنڊ پار کاتي]] [[ري يونيون]] جي اسڪولن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ کي پڙهائيءَ جي هڪ مضمون طور متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Srivatsa |first=Sharath S. |title=For these islanders, a reunion with Tamil |work=The Hindu |date=8 January 2017 |url=https://www.thehindu.com/news/national/For-these-islanders-a-reunion-with-Tamil/article17009446.ece |access-date=6 August 2017}}</ref> === عوامي ابلاغ جا ذريعا === {{پڻ ڏسو|تامل سئنيما}} تامل ٻوليءَ ۾ ڇپجندڙ اخبارون ۽ ٻيا اشاعتي ذريعا وڏي پيماني تي موجود آهن. 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون. تامل ٻوليءَ ۾ ڊجيٽل ابلاغي مواد پڻ وڏي مقدار ۾ موجود آهي، جنهن ۾ خاص طور فلمون نمايان حيثيت رکن ٿيون.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == لهجا == [[فائل:Jambai Tamil Brahmi.jpg|thumb|upright=1.81|[[تامل ناڊو]] جي [[ولپورم ضلعو|ولپورم ضلعي]] ۾ [[تروڪوئيلور]] ڀرسان [[اٿيمان نيدومان انجي]] سان لاڳاپيل جمبائي جي تامل براهمي لکت، جيڪا شروعاتي [[تامل سنگم دور|سنگم دور]] سان منسوب ڪئي وئي آهي (لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح).]] {{Listen | type = speech | header = | filename = Oppaari Song.ogg | title = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ «اوپاري» گيت | description = «اوپاري» موت جي موقعي تي عورتن پاران ڳايو ويندڙ سوڳوار گيت آهي. هن رڪارڊنگ ۾ هڪ ماءُ پنهنجي پٽ جي وفات تي ڏک ۽ ماتم جو اظهار ڪري ٿي. | filename2 = Ta-ponnagaram.ogg | title2 = پدومائي پيتن جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» | description2 = [[پدومائي پيتن]] جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» جي آڊيو رڪارڊنگ، جنهن ۾ ٻين ٻولين مان ورتل ڪجهه لفظن جا مثال پڻ ملن ٿا. }} === علائقائي فرق === {{پڻ ڏسو|سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا ۾ هندستاني تامل لهجو}} [[تامل ٻولي]] جي [[سماجي لسانيات|سماجي لسانياتي]] صورتحال جي هڪ اهم خصوصيت [[دو سطحي لساني استعمال]] (''Diglossia'') آهي. ان مان مراد هڪ ئي ٻوليءَ جي ٻن الڳ صورتن جو استعمال آهي، جن ۾ هڪ اعليٰ يا رسمي صورت ۽ ٻي عام يا غير رسمي صورت هوندي آهي. انهن صورتن جو استعمال سماجي ۽ معاشي حيثيت سميت مختلف سماجي حالتن موجب بدلجي سگهي ٿو.<ref>Arokianathan, S. [http://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html Writing and Diglossic: A Case Study of Tamil Radio Plays]. [https://web.archive.org/web/20070928092717/https://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html محفوظ ڪيل نسخو]، 28 سيپٽمبر 2007ع.</ref><ref>{{cite journal |last1=Steever |first1=S. B. |last2=Britto |first2=F. |title=Diglossia: A Study of the Theory, with Application to Tamil |journal=Language |year=1988 |volume=64 |issue=1 |pages=152–155 |doi=10.2307/414796 |jstor=414796}}</ref> تامل ٻوليءَ جا مختلف لهجا بنيادي طور هڪ ٻئي کان انهن صوتياتي تبديلين ۽ آوازن جي ڦيرڦار سبب مختلف آهن، جيڪي [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان ارتقا دوران پيدا ٿيون. مثال طور، «هتي» لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ قديم ادبي تامل يا «سينتامل» (''Centamil'') ۾ «اِنگُ» (''iṅku'') آهي، جيڪو [[ڪوئمبتور]] جي [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو لهجي]] ۾ «اِنگوُ» (''iṅkū'')، [[تنجاور]] ۽ [[پالڪاڊ]] جي لهجن ۾ «اِنگا» (''inga'') ۽ [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي ڪجهه تامل لهجن]] ۾ «اِنگائي» (''iṅkai'') جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي. قديم تامل جو لفظ «اِنگڻ» (''iṅkaṇ'')، جنهن ۾ «ڪڻ» (''kaṇ'') جي معنيٰ «جاءِ» يا «هنڌ» آهي، [[ترونيلويلي]] جي لهجي ۾ «اِنگني» (''iṅkane'') جو بنياد بڻيو. ساڳيءَ طرح قديم تامل جو لفظ «اِنگِٽُ» (''iṅkiṭṭu'')، [[مدورائي]] جي لهجي ۾ «اِنگُٽُ» (''iṅkuṭṭu'') ۽ ڪجهه اترين لهجن ۾ «اِنگٽي» (''iṅkaṭe'') جي صورت ۾ ملي ٿو. اڄ به ڪوئمبتور جي علائقي ۾ «اَڪَٽا» (''akkaṭṭa'') جو استعمال عام ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ «اها جاءِ» آهي. جيتوڻيڪ تامل ٻوليءَ جي مختلف لهجن جي لفظي ذخيري ۾ تمام وڏا فرق نه آهن، پر ڪجهه استثنا موجود آهن. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجن ۾ ڪيترائي اهڙا لفظ ۽ گرامري صورتون محفوظ آهن، جيڪي هندستان ۾ روزمره جي تامل ڳالهه ٻولهه ۾ استعمال نٿيون ٿين.<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref><ref name="AnnamalaiSteever1998">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|pp=100–128}}</ref> ان کان علاوه، انهن لهجن ۾ ڪجهه لفظ هندستاني تامل جي ڀيٽ ۾ ٿوري مختلف معنيٰ يا استعمال سان پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Zvelebil |first=K. |title=Some features of Ceylon Tamil |journal=Indo-Iranian Journal |year=1966 |volume=9 |issue=2 |page=113 |doi=10.1163/000000066790086440}}</ref> تامل ٻوليءَ جي اهم لهجن ۾ هندستان اندر [[تنجائي تامل لهجو|تنجائي تامل]]، [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو تامل]]، [[مدراس تامل لهجو|مدراس تامل]]، [[مدورائي تامل لهجو|مدورائي تامل]]، [[نيلائي تامل لهجو|نيلائي تامل]] ۽ ڪماري تامل شامل آهن. [[سري لنڪا]] ۾ [[بٽيڪالوا تامل لهجو]]، [[جافنا تامل لهجو]] ۽ [[نيگومبو تامل لهجو]] ڳالهائجن ٿا، جڏهن ته [[ملائيشيا]] ۾ [[ملائيشيائي تامل]] رائج آهي. ==== ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جا فرق ==== {{پڻ ڏسو|تامل ۾ هند آريائي ٻولين مان ورتل لفظ|سري لنڪا جي تامل ۾ ڌارين ٻولين مان ورتل لفظ}} [[ڪيرالا]] جي [[پالڪاڊ ضلعو|پالڪاڊ ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجي ۾ [[مليالم ٻولي|مليالم]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. هن لهجي جي نحوي بناوت تي پڻ مليالم جو اثر پيو آهي ۽ ان جي اچار ۾ مليالم سان لاڳاپيل هڪ نمايان لهجو محسوس ٿئي ٿو. ساڳيءَ طرح [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل، تامل ناڊو جي ٻين علائقن ۾ ڳالهائجندڙ تامل کان پنهنجي مخصوص لفظن ۽ صوتياتي انداز سبب مختلف آهي. لفظن ۽ اچارن ۾ اهي فرق ايترا نمايان آهن جو ڪنياڪماري جي رهواسيءَ کي سندس ڳالهائڻ جي انداز مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو. [[هيبر آئينگر]] ۽ منڊيم لهجا انهن تامل [[ويشنو مت|ويشنو]] برادرين ۾ ڳالهائجن ٿا، جيڪي يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ڏانهن لڏي ويون هيون. انهن لهجن ۾ «ويشنو پريباشائي» (''Vaishnava paribasai'') جون ڪيتريون ئي خصوصيتون محفوظ آهن. اها تامل ٻوليءَ جي هڪ خاص صورت هئي، جيڪا نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ارتقا ڪئي ۽ جنهن ۾ ويشنو مت جا مذهبي ۽ روحاني قدر نمايان هئا.<ref>Thiru. Mu. Kovintācāriyar (1978). ''Vāḻaiyaṭi vāḻai''. Lifco، مدراس، ص 26–39.</ref> تامل سماج جي ڪيترين ئي [[ذات پات جو نظام|ذاتين]] جا پنهنجا مخصوص [[سماجي لهجو|سماجي لهجا]] (''Sociolects'') پڻ آهن، جيڪي روايتي طور انهن ذاتين جا گهڻا ماڻهو پنهنجي رهائش واري علائقي کان سواءِ استعمال ڪندا رهيا آهن. ڪيترين حالتن ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جي ڳالهائڻ جي انداز مان سندس ذات بابت اندازو لڳائڻ ممڪن هوندو آهي.<ref name="EB2007">{{cite encyclopedia |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=Tamil dialects |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2013 |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/581953/Tamil-language}}</ref> مثال طور، [[تامل برهمڻ]] عام طور ڪيترائي اهڙا لهجا ڳالهائين ٿا، جن کي گڏيل طور [[برهمڻ تامل لهجو|برهمڻ تامل]] چيو وڃي ٿو. انهن لهجن ۾ وينجن آوازن جو اچار نسبتاً نرم هوندو آهي ۽ ڪن وينجن جو حذف ٿيڻ پڻ عام آهي. انهن ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن جو تعداد به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان ورتل لفظ پڻ شامل آهن. == ڳالهائجندڙ ۽ ادبي صورتون == <!-- تامل رسم الخط ۾ موجود اکرن جي ظاهري ترتيب يا يونيڪوڊ بابت تبديلي ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخط جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Listen | type = speech | header = | filename = Thiruppugazh - Umbartharu - Hamsadhwani.wav | title = تروپوگژ – اُمبارترو – همسڌوني | description = [[تروپوگژ]] جي لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ واري ڀڳوان [[گڻيش]] جي ساراهه ۾ لکيل ڀڄن «اُمبارترو» جو ادبي تامل ۾ ڳايل نمونو، جيڪو همسڌوني راڳ ۾ آهي. | filename2 = Ta - குளிர் காய நேரமில்லை - அறிவுக் கதைகள் - ம.பொ.சிவஞானம்.ogg | title2 = شيوگنانم جون «اريوڪ ڪٿائيگل» | description2 = ادبي تامل جي اچار جو نمونو، جنهن ۾ [[ما. پو. سي.]] جي ويهين صديءَ جي ڪتاب «اريوڪ ڪٿائيگل» مان هڪ اقتباس پڙهيو ويو آهي. | filename3 = Ta-Senthamizh Nadu.ogg | title3 = ڀارتيءَ جو گيت «سينتامل ناڊو اينم» | description3 = [[سبرامنيم ڀارتي]] جي ويهين صديءَ ۾ لکيل گيت «سينتامل ناڊينم پودينلي» ۾ ادبي تامل جي اچار جو نمونو. }} مختلف علائقائي لهجن کان علاوه، [[تامل ٻولي]] جون جدا جدا اسلوبي صورتون پڻ موجود آهن. انهن ۾ قديم ٻوليءَ جي نموني تي ٻڌل ڪلاسيڪي ادبي صورت «سنگتامل» (''{{IAST|saṅkattamiḻ}}'')، جديد ادبي ۽ رسمي صورت «سينتامل» (''{{IAST|centamiḻ}}'') ۽ جديد [[عام ڳالهائجندڙ ٻولي|عام ڳالهائجندڙ]] صورت «ڪوڊونتامل» (''{{IAST|koṭuntamiḻ}}'') شامل آهن. اهي صورتون هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نه آهن، پر انهن جي وچ ۾ بتدريج تبديليءَ جو سلسلو موجود آهي، جنهن کي اسلوبي تسلسل چيو وڃي ٿو. مثال طور، «سينتامل» ۾ لکندي «سنگتامل» جي لفظي ذخيري مان لفظ استعمال ڪري سگهجن ٿا. ساڳيءَ طرح «ڪوڊونتامل» ۾ ڳالهائيندي ٻين ادبي يا رسمي صورتن سان لاڳاپيل لفظ ۽ گرامري بناوتون پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref>Schiffman, Harold (1997). [https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/messeas/diglossia/handbuk.html Diglossia as a Sociolinguistic Situation]. Florian Coulmas (مرتب)، ''The Handbook of Sociolinguistics''. لنڊن: Basil Blackwell، ص 205 ۽ ان کان پوءِ.</ref> جديد دور ۾ «سينتامل» عام طور رسمي لکڻين ۽ تقريرن ۾ استعمال ٿيندي آهي. مثال طور، درسي ڪتابن، [[تامل ادب]] جي وڏي حصي، عوامي تقريرن ۽ بحث مباحثن ۾ اها صورت استعمال ڪئي وڃي ٿي. جديد لکيل تامل جي بناوت ۾ قدامت پسند خصوصيتون پڻ موجود آهن، جنهن سبب ان جي ڄاڻ رکندڙ ماڻهو اٺين صدي عيسويءَ جون تامل لکتون به پڙهي سگهن ٿا.<ref>Tienken, Herman. ''Metaphony, or Height Harmony, in Written Tamil and Malayalam''، ص 53–66. [https://hermantieken.com/wp-content/uploads/2013/02/doc.pdf آن لائين متن].</ref> تنهن هوندي به، تازن دورن ۾ «ڪوڊونتامل» انهن شعبن ۾ پڻ وڌندڙ استعمال حاصل ڪيو آهي، جيڪي روايتي طور «سينتامل» سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، جديد دور جون گهڻيون فلمون، ناٽڪ ۽ ٽيليويزن توڙي ريڊيو تي پيش ٿيندڙ مقبول تفريحي پروگرام «ڪوڊونتامل» ۾ هوندا آهن. ڪيترائي سياستدان پڻ عوام سان وڌيڪ ويجهڙائي پيدا ڪرڻ لاءِ اها صورت استعمال ڪندا آهن. جديد دور ۾ «ڪوڊونتامل» جي وڌندڙ استعمال سبب ڳالهائجندڙ تامل جون ڪجهه غير سرڪاري «معياري» صورتون پڻ وجود ۾ آيون آهن. ڀارت ۾ معياري سمجهي ويندڙ «ڪوڊونتامل» ڪنهن هڪ علائقائي لهجي تي مڪمل طور ٻڌل نه آهي،<ref name="Standard restandard">{{cite journal |last=Schiffman |first=Harold |year=1998 |title=Standardization or restandardization: The case for 'Standard' Spoken Tamil |journal=Language in Society |volume=27 |issue=3 |pages=359–385 |doi=10.1017/S0047404598003030 |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/public/stantam/STANTAM.HTM |url-access=subscription}}</ref>{{وضاحت گهرجي|تاريخ=مئي 2022}} پر ان تي [[تنجاور]] ۽ [[مدورائي]] جي لهجن جو نمايان اثر پيو آهي. ڀارت ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ اڪثر [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] جا لفظ پڻ ملائي استعمال ڪيا ويندا آهن، جنهن مان «ٽينگلش» (''Tanglish'') نالي هڪ گڏيل لساني صورت پيدا ٿي آهي. اها خاص طور شهري علائقن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهي آهي. ان جي ابتڙ، [[سري لنڪا]] ۾ معياري ڳالهائجندڙ تامل جو بنياد [[جافنا]] جي لهجي تي آهي. === لفظي فرق === ڪجهه لفظ اهڙا آهن، جيڪي خاص طور ادبي تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «اَنّائي» (''annai'') — ماءُ * «اَلي» (''ali'') — پيش ڪرڻ يا آڇڻ * «اِيَلُم» (''iyalum'') — ممڪن * «اِلّم» (''illam'') — گهر * «ڪَرپي» (''karpi'') — سيکارڻ <ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> ساڳيءَ طرح ڪجهه لفظ خاص طور عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «ليچُ» (''Le:cu'') — آسان * «رومپا» (''rompa'') — گهڻو يا تمام گهڻو * «وَنتَوا:لَم» (''vantava:lam'') — اڻ وڻندڙ حقيقتون * «تَٽَوي» (''tatave'') — ڀيرا يا موقعا <ref name="LSITamilNadu"/> === تقابلي متن === هيٺ ادبي ۽ عام ڳالهائجندڙ تامل جي جملن جو تقابلي مثال ڏنو ويو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! ادبي تامل<ref name="LSITamilNadu"/> ! عام ڳالهائجندڙ تامل ! سنڌي ترجمو |- | ''atu avaratu panam.'' | ''atu avaro:da panam.'' | هي سندس پئسا آهن. |- | ''na:n pe:na:vai avanitam kotutten.'' | ''na: pe:na:va avankitte kututtæn.'' | مون هن کي قلم ڏنو. |} == لکڻ جو نظام == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{مک|تامل رسم الخط|تامل بريل}} {{پڻ ڏسو|وٽيلوتو رسم الخط|گرنٿا رسم الخط|پلو رسم الخط|اروي رسم الخط}} [[فائل:History of Tamil script.jpg|thumb|upright=1.81|تامل لکڻيءَ جي تاريخي ارتقا، جنهن ۾ مٿئين حصي ۾ قديم [[تامل براهمي رسم الخط]] کان وٺي هيٺئين حصي ۾ موجوده [[تامل رسم الخط]] تائين مختلف صورتون ڏيکاريل آهن.]] [[فائل:Tirukkural manuscript.jpg|thumb|upright=1.81|''[[تروڪورل]]'' جو [[کجيءَ جي پنن تي لکيل مسودو]].]] [[تامل براهمي رسم الخط]] جو استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ تامل ٻولي لکڻ لاءِ ٻين رسم الخطن سان گڏ «وٽيلوتو» (''vaṭṭeḻuttu'') نالي رسم الخط استعمال ڪيو ويو. انهن ٻين رسم الخطن ۾ [[گرنٿا رسم الخط|گرنٿا]] ۽ [[پلو رسم الخط|پلو]] پڻ شامل هئا. موجوده [[تامل رسم الخط]] ۾ 12 [[مصوتو|مصوتا]]، 18 [[وينجن|وينجن]] ۽ هڪ خاص اکر «آيتَم» (''āytam'') شامل آهن. مصوتن ۽ وينجن جي ميلاپ سان 216 گڏيل اکر ٺهن ٿا. اهڙيءَ طرح تامل رسم الخط ۾ روايتي ڳڻپ موجب ڪُل 247 اکر ٿين ٿا، يعني 12 + 18 + 1 + (12 × 18). ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] وانگر تامل جي هر وينجن ۾ بنيادي طور «اَ» (''a'') جو آواز شامل هوندو آهي. هن بنيادي مصوتي آواز کي ختم ڪرڻ لاءِ وينجن جي نشانيءَ سان هڪ خاص نقطي جهڙي علامت لڳائي ويندي آهي، جنهن کي «پُلّي» (''puḷḷi'') چيو وڃي ٿو. مثال طور، تامل اکر {{lang|ta|ன}} جو اچار «نَ» (''ṉa'') آهي، جنهن ۾ بنيادي «اَ» جو آواز شامل آهي، جڏهن ته {{lang|ta|ன்}} جو اچار «ن» (''ṉ'') آهي، جنهن ۾ ڪو مصوتي آواز شامل نه آهي. ڪيترن ئي هندستاني رسم الخطن ۾ اهڙي قسم جي نشاني موجود آهي، جنهن کي عام طور [[ويرام]] (''virama'') چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، تامل رسم الخط ڪجهه لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ هميشه ظاهر ٿيندڙ «پُلّي» استعمال ڪئي ويندي آهي. ٻين هندستاني رسم الخطن ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن تي مشتمل هجي يا ڪيترن وينجن جي ميلاپ سان ٺهيل هجي، اهڙي هِجي کي لکڻ لاءِ عام طور گڏيل اکر يا وينجن جي اڌ صورت استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. جيتوڻيڪ انهن رسم الخطن ۾ ظاهر ٿيندڙ ويرام استعمال ڪرڻ پڻ ممڪن آهي. تامل رسم الخط ۾ [[مجهور ۽ غير مجهور آواز|مجهور ۽ غير مجهور]] [[بندشي وينجن|بندشي وينجنن]] لاءِ الڳ اکر موجود نه آهن. ان جي بدران، بندشي وينجنن جو اچار لفظ ۾ انهن جي جاءِ ۽ [[تامل صوتيات]] جي قاعدن موجب مجهور يا غير مجهور صورت اختيار ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=Tamil Language/Letters - Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Tamil_Language/Letters |website=Wikiversity |access-date=13 May 2025}}</ref> معياري تامل اکرن کان علاوه، [[گرنٿا رسم الخط]] مان ورتل ڇهه اکر پڻ ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪيا ويندا آهن. گرنٿا رسم الخط تامل علائقي ۾ [[سنسڪرت]] لکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. انهن اضافي اکرن جو مقصد اهڙن آوازن کي ظاهر ڪرڻ آهي، جيڪي اصل تامل ٻوليءَ جا نه آهن، پر سنسڪرت، [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ موجود آهن. ڪلاسيڪي تامل گرامر موجب ڌارين ٻولين مان ورتل لفظن کي تامل جي صوتياتي قاعدن مطابق نئين سر لکڻ جو روايتي طريقو مقرر ٿيل آهي. اهو طريقو اڄ به موجود آهي، پر ان تي هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني عمل نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last=Fowler |first=Murray |title=The Segmental Phonemes of Sanskritized Tamil |journal=Language |year=1954 |volume=30 |issue=3 |pages=360–367 |doi=10.2307/410134 |jstor=410134}} خاص طور صفحو 360.</ref> «آءِ ايس او 15919» (''ISO 15919'') هڪ بين الاقوامي معيار آهي، جنهن تحت [[تامل رسم الخط]] ۽ ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] کي [[لاطيني رسم الخط]] ۾ منتقل ڪيو ويندو آهي. هن معيار ۾ خاص صوتياتي نشانين، يعني [[تشڪيلي نشان|تشڪيلي نشانين]] (''Diacritics'')، جو استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن [[براهمي رسم الخط مان نڪتل رسم الخط|براهمي خاندان جي رسم الخطن]] ۾ موجود وينجنن ۽ مصوتن جي وڏي تعداد کي لاطيني اکرن ذريعي ظاهر ڪري سگهجي. اهڙيءَ طرح انهن اکرن کي انگريزي سميت لاطيني رسم الخط استعمال ڪندڙ مختلف ٻولين ۾ پڻ لکي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Daniels |first1=Peter T. |last2=Bright |first2=William |title=The World's Writing Systems |year=1996 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-507993-7 |url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937/mode/2up}}</ref> === انگ ۽ نشانيون === {{مک|تامل انگ}} عام انگن کان علاوه، تامل رسم الخط ۾ 10، 100 ۽ 1000 لاءِ پڻ الڳ عددِي نشانيون موجود آهن. ان ۾ ڏينهن، مهيني، سال، واجب الادا رقم، جمع ٿيل رقم، «مٿي ڄاڻايل»، رپئي ۽ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به مخصوص نشانيون موجود آهن. تامل ۾ تاريخي طور [[ڪسري عدد|ڪسرن]] کي ظاهر ڪرڻ لاءِ پڻ ڪيتريون خاص نشانيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |last=Selvakumar |first=V. |title=History of Numbers and Fractions and Arithmetic Calculations in the Tamil Region: Some Observations |date=13 May 2025 |url=https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513133748/https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-date=13 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ٻڙي ! هڪ ! ٻه ! ٽي ! چار ! پنج ! ڇهه ! ست ! اٺ ! نو ! ڏهه ! سؤ ! هزار |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௦}} | {{lang|ta|௧}} | {{lang|ta|௨}} | {{lang|ta|௩}} | {{lang|ta|௪}} | {{lang|ta|௫}} | {{lang|ta|௬}} | {{lang|ta|௭}} | {{lang|ta|௮}} | {{lang|ta|௯}} | {{lang|ta|௰}} | {{lang|ta|௱}} | {{lang|ta|௲}} |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ڏينهن ! مهينو ! سال ! واجب الادا رقم ! جمع ٿيل رقم ! مٿي ڄاڻايل ! رپيو ! عدد |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௳}} | {{lang|ta|௴}} | {{lang|ta|௵}} | {{lang|ta|௶}} | {{lang|ta|௷}} | {{lang|ta|௸}} | {{lang|ta|௹}} | {{lang|ta|௺}} |} == صوتيات == {{مک|تامل صوتيات}} تامل ٻوليءَ جي صوتياتي نظام ۾ مختلف وينجن ۽ مصوتا شامل آهن، جن جي درجابندي اچار جي هنڌ، اچار جي طريقي ۽ آواز جي ڊيگهه موجب ڪئي وڃي ٿي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا وينجن{{sfn|Keane|2004|p=111}} ! colspan="2" | ! [[چپن وارا وينجن|چپوي]] ! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندوي]] ! [[لثوي وينجن|لثوي]] ! [[موٽيل زبان وارا وينجن|موٽيل زبان وارا]] ! [[لثوي تالوي وينجن|لثوي]]–[[تالوي وينجن|تالوي]] ! [[نرم تارون وارا وينجن|نرم تارون وارا]] ! [[حنجري وينجن|حنجري]] |- ! colspan="2" | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]] | {{IPAlink|m}} {{lang|ta|ம்}} | ({{IPAlink|n̪}}) {{lang|ta|ந்}} | {{IPAlink|n}} {{lang|ta|ன்}} | {{IPAlink|ɳ}} {{lang|ta|ண்}} | {{IPAlink|ɲ}} {{lang|ta|ஞ்}} | ({{IPAlink|ŋ}}) {{lang|ta|ங்}} | |- ! colspan="2" | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[بندشي رگڙ وارا وينجن|بندشي رگڙ وارا]] | {{IPAlink|p}} {{lang|ta|ப்}} | {{IPAlink|t̪}} {{lang|ta|த்}} | ({{IPAlink|t|trː}}) {{lang|ta|ற்ற}} | {{IPAlink|ʈ}} {{lang|ta|ட்}} | {{IPAlink|t͡ʃ}} ~ {{IPAlink|t͡ɕ}} {{lang|ta|ச்}} | {{IPAlink|k}} {{lang|ta|க்}} | |- ! colspan="2" | [[رگڙ وارا وينجن|رگڙ وارا]] | ({{IPAlink|f}}) | | {{IPAlink|s}} ({{IPAlink|z}}) {{lang|ta|ஸ்}} | ({{IPAlink|ʂ}}) {{lang|ta|ஷ்}} | ({{IPAlink|ɕ}}) {{lang|ta|ஶ்}} | ({{IPAlink|x}}) | ({{IPAlink|h}}) {{lang|ta|ஹ்}} |- ! rowspan="2" | [[تقريبي وينجن|تقريبي]] ! {{small|وچ وارا}} | {{IPAlink|ʋ}} {{lang|ta|வ்}} | | | {{IPAlink|ɻ}} {{lang|ta|ழ்}} | {{IPAlink|j}} {{lang|ta|ய்}} | | |- ! {{small|[[پاسيرا وينجن|پاسيرا]]}} | | | {{IPAlink|l}} {{lang|ta|ல்}} | {{IPAlink|ɭ}} {{lang|ta|ள்}} | | | |- ! rowspan="2" | [[لرزش وارا وينجن|لرزش وارا]] ! {{small|[[هڪ ڌڪ وارا وينجن|هڪ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|ɾ}} {{lang|ta|ர்}} | | | | |- ! {{small|[[گهڻ ڌڪ وارا وينجن|گهڻ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|r}} {{lang|ta|ற்}} | | | | |} * {{IPA|/f z ʂ ɕ x h/}} جهڙا آواز رڳو ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ ملن ٿا. انهن کي تامل جا حاشيائي صوتيا (''Marginal phonemes'') سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ روايتي طور انهن کي مڪمل ۽ خودمختيار صوتيا تسليم نه ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا سادا مصوتا ([[سادو مصوتو|مونوفتانگ]]){{sfn|Keane|2004|pp=114–115}} ! rowspan="2" | ! colspan="2" | [[اڳيان مصوتا|اڳيان]] ! colspan="2" | [[وچيان مصوتا|وچيان]] ! colspan="2" | [[پويان مصوتا|پويان]] |- ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] |- ! [[بند مصوتا|بند]] | {{IPAlink|i}} '''{{lang|ta|இ}}''' | {{IPAlink|iː}} '''{{lang|ta|ஈ}}''' | ({{IPAlink|ɯ}}) '''{{lang|ta|உ}}''' | | {{IPAlink|u}} '''{{lang|ta|உ}}''' | {{IPAlink|uː}} '''{{lang|ta|ஊ}}''' |- ! [[وچولا مصوتا|وچولا]] | {{IPAlink|e}} '''{{lang|ta|எ}}''' | {{IPAlink|eː}} '''{{lang|ta|ஏ}}''' | | | {{IPAlink|o}} '''{{lang|ta|ஒ}}''' | {{IPAlink|oː}} '''{{lang|ta|ஓ}}''' |- ! [[کليل مصوتا|کليل]] | | | {{IPAlink|ä}} '''{{lang|ta|அ}}''' | {{IPAlink|äː}} '''{{lang|ta|ஆ}}''' | | |} تامل ٻوليءَ ۾ ٻه [[مرڪب مصوتا|مرڪب مصوتا]] (''Diphthongs'') پڻ موجود آهن: * {{IPA|/aɪ̯/}} — '''{{lang|ta|ஐ}}''' * {{IPA|/aʊ̯/}} — '''{{lang|ta|ஔ}}''' انهن مان ٻيو مرڪب مصوتو {{IPA|/aʊ̯/}} رڳو ڪجهه مخصوص لفظن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === آوازن جي ميلاپ جا قاعدا === [[صوتياتي ترتيب جا قاعدا|آوازن جي ميلاپ جا قاعدا]] (''Phonotactics'') ڪنهن ٻوليءَ ۾ آوازن جي جائز ترتيب ۽ انهن جي گڏجڻ جي امڪانن جو مطالعو آهن. تامل ٻوليءَ جي اصل لفظن جي شروعات ۾ عام طور ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو سڌو ميلاپ، يعني [[وينجنن جو ميلاپ]] (''Consonant cluster'')، نه ٿيندو آهي. تامل ۾ ملندڙ وينجنن جا ميلاپ هيٺيان آهن: {{IPA|/mp/}}، {{IPA|/rt/}}، {{IPA|/ɳʈ/}}، {{IPA|/ŋk/}}، {{IPA|/ṇt/}}، {{IPA|/ll/}}، {{IPA|/ɭɭ/}}، {{IPA|/pp/}}، {{IPA|/cc/}}، {{IPA|/tt/}}، {{IPA|/kk/}}، {{IPA|/rr/}}، {{IPA|/ɾk/}}، {{IPA|/mm/}} ۽ {{IPA|/nn/}}.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == گرامر == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Tamils}} {{Dravidian}} {{Listen | type = speech | header = تامل ٻوليءَ جا زبان اٽڪائيندڙ جملا | filename = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 7.ogg | title = لَ ۽ ژَ جي اچارن جي مشق | description = {{lang|ta|குலை குலையாய் வாழைப்பழம், மழையில் அழுகி கீழே விழுந்தது.}} | filename2 = நா நெகிழ் பயிற்சி 2.ogg | title2 = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ نَ ۽ ٽَ جي اچارن جي مشق | description2 = {{lang|ta|கொக்கு நெட்ட கொக்கு. நெட்ட கொக்கு இட்ட முட்ட, கட்ட முட்ட.}} | filename3 = Tamil tongue twister.ogg | title3 = ژَ جي اچار جي مشق | description3 = {{lang|ta|ஏழை கிழவன் வாழைப் பழத் தோல் மேல் சருசருக்கி வழுவழுக்கி கீழே விழுந்தான்.}} | filename4 = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 10.ogg | title4 = لَ ۽ ڵَ جي اچارن جي مشق | description4 = {{lang|ta|அவள் அவலளந்தால், இவள் அவலளப்பாள். இவள் அவலளந்தால், அவள் அவலளப்பாள். அவளும் இவளும் அவல் அளக்காவிட்டால், எவள் அவலளப்பாள் ?}} }} {{مک|تامل گرامر}} [[تامل ٻولي]] ۾ [[الحاقي ٻولي|الحاقي گرامر]] (''Agglutinative grammar'') استعمال ٿئي ٿو. هن نظام ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ ۾ مختلف لاحقا شامل ڪري [[اسم جي درجابندي]]، [[گرامري عدد|واحد ۽ جمع]]، [[گرامري حالت]]، فعل جي [[زمانو (گرامر)|زماني]] ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪيو ويندو آهي. تامل جي معياري [[ماورائي ٻولي|ماورائي لساني اصطلاحن]] ۽ علمي لفظي ذخيري جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته اهي بنيادي طور تامل ٻوليءَ مان ئي ورتل آهن. اها صورتحال ڪيترين [[هند آريائي ٻوليون|هند آريائي ٻولين]] کان مختلف آهي، جن جي روايتي گرامري اصطلاحن ۾ [[سنسڪرت]] کي مرڪزي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="metalanguage_zvelbil">{{citation |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan |url=https://books.google.com/books?id=VF2VMUoY_okC&pg=PA4 |publisher=BRILL |year=1973 |page=4 |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref><ref>Ramanujam, A. K.; Dharwadker, V. (eds.) (2000). ''The Collected Essays of A. K. Ramanujan''. Oxford University Press، ص 111. {{ISBN|0-19-563937-5}}</ref> تامل گرامر جي ڪيترن ئي بنيادي اصولن جي تفصيلي وضاحت تامل جي قديم ترين معلوم گرامري ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۾ ملي ٿي. جديد تامل جي لکڻيءَ جو وڏو حصو تيرهين صديءَ جي گرامري تصنيف «ننّول» (''{{IAST|Naṉṉūl}}'') تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ «تولڪاپيم» جي قاعدن کي ڪجهه ترميمن سان ٻيهر بيان ۽ واضح ڪيو ويو. روايتي تامل گرامر پنجن حصن تي مشتمل آهي: * «ايلوتو» (''{{IAST|eḻuttu}}'') — اکر ۽ صوتيات * «سول» (''{{IAST|col}}'') — لفظ ۽ انهن جي بناوت * «پورول» (''{{IAST|poruḷ}}'') — معنيٰ ۽ موضوع * «ياپّو» (''{{IAST|yāppu}}'') — شعري وزن ۽ نظم جي بناوت * «اَڻي» (''{{IAST|aṇi}}'') — ادبي سينگار ۽ بلاغت انهن مان آخري ٻن حصن جو تعلق گهڻو ڪري شاعريءَ سان آهي.<ref name="five_parts_grammar">{{citation |title=Five fold grammar of Tamil |url=http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |url-status=dead |work=University of Pennsylvania |access-date=1 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609115617/http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |archive-date=9 June 2007}}</ref> تامل لفظ عام طور هڪ [[لغوي بنياد]] (''Lexical root'') تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان هڪ يا وڌيڪ [[زائدا (لسانيات)|زائدا]] (''Affixes'') ڳنڍيا ويندا آهن. تامل ۾ گهڻا زائدا [[لاحقو|لاحقا]] هوندا آهن. تامل جا لاحقا ٻن اهم قسمن جا ٿي سگهن ٿا. پهريون، [[اشتقاقي لاحقو|اشتقاقي لاحقا]] (''Derivational suffixes'')، جيڪي لفظ جي معنيٰ يا ان جي گرامري قسم کي تبديل ڪندا آهن. ٻيو، [[تصريفي لاحقو|تصريفي لاحقا]] (''Inflectional suffixes'')، جيڪي [[گرامري شخص]]، عدد، [[گرامري وجهه]]، زماني ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪندا آهن. تامل ۾ [[الحاق (لسانيات)|الحاق]] جي ڊيگهه يا حد بابت ڪو قطعي مقرر ضابطو نه آهي. ان ڪري ڪيترن ئي لاحقن جي ميلاپ سان ڊگها لفظ ٺهي سگهن ٿا، جن جي معنيٰ انگريزيءَ ۾ بيان ڪرڻ لاءِ ڪيترن لفظن يا پوري جملي جي ضرورت پوي ٿي. مثال طور، تامل لفظ «پوڪموڊياتورڪلُڪاڪا» (''pōkamuṭiyātavarkaḷukkāka''؛ {{lang|ta|போகமுடியாதவர்களுக்காக}}) جي معنيٰ آهي: «انهن ماڻهن جي خاطر، جيڪي وڃي نٿا سگهن». هي لفظ هيٺين [[صرفياتي جزو|صرفياتي جزن]] (''Morphemes'') مان ٺهيل آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! تامل جزو ! رومن صورت ! گرامري ڪم يا معنيٰ |- | {{lang|ta|போக}} | ''pōka'' | وڃڻ |- | {{lang|ta|முடி}} | ''muṭi'' | ڪري سگهڻ يا پورو ڪرڻ |- | {{lang|ta|ஆத்}} | ''āt'' | نفيءَ جي نشاني |- | {{lang|ta|அ}} | ''a'' | فعلي صفت ٺاهيندڙ جزو |- | {{lang|ta|வர்}} | ''var'' | شخص يا ڪم ڪندڙ کي ظاهر ڪندڙ جزو |- | {{lang|ta|கள்}} | ''kaḷ'' | جمع جي نشاني |- | {{lang|ta|உக்கு}} | ''ukku'' | ڏانهن يا لاءِ |- | {{lang|ta|ஆக}} | ''āka'' | خاطر يا واسطي |} === صرفيات === تامل جا [[اسم]] ۽ [[ضمير]] ٻن وڏن درجن ۾ ورهايا ويندا آهن، جن کي «تڻائي» (''{{IAST|tiṇai}}'') چيو ويندو آهي. اهي درجا هي آهن: * «اُيَرتڻائي» (''{{IAST|uyartiṇai}}'') — عاقل يا باشعور درجو * «اَڪِرڻائي» (''{{transliteration|ta|ISO|akṟiṇai}}'') — غير عاقل درجو انهن ٻن وڏن درجن ۾ مجموعي طور پنج ذيلي قسم شامل آهن، جن کي «پال» (''pāl'') چيو ويندو آهي. هن لفظ جي لغوي معنيٰ «جنس» آهي. انسان ۽ [[ديوتا]] عاقل درجي ۾ شمار ٿين ٿا، جڏهن ته جانور، شيون ۽ تجريدي اسم غير عاقل درجي ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا. عاقل اسم ۽ ضمير ٽن قسمن ۾ ورهايل آهن: مذڪر واحد، مؤنث واحد ۽ عاقل جمع. غير عاقل اسم ۽ ضمير ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن: غير عاقل واحد ۽ غير عاقل جمع. «پال» جو درجو گهڻو ڪري لاحقن ذريعي ظاهر ڪيو ويندو آهي. عاقل اسمن جي جمع واري صورت کي احترام ظاهر ڪرڻ لاءِ جنس کان غير جانبدار واحد صورت طور پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="classes_of_nouns">{{Citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |publisher=Trübner |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ '''«پييرچول» (''peyarccol'') — اسم'''<ref name="classes_of_nouns2">{{citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> |- ! colspan="3" style="background:#e8f2ff;" | «اُيَرتڻائي» (''uyartiṇai'') — عاقل ! colspan="2" style="background:#f1eaff;" | «اَڪِرڻائي» (''aḵṟiṇai'') — غير عاقل |- ! مذڪر واحد ! مؤنث واحد ! عاقل جمع ! غير عاقل واحد ! غير عاقل جمع |- | ''āṇpāl'' | ''peṇpāl'' | ''palarpāl'' | ''oṉṟaṉpāl'' | ''palaviṉpāl'' |- ! colspan="5" | مثال: «ڪم ڪندڙ» يا «جنهن ڪم ڪيو» |- | ''ceytavaṉ'' | ''ceytavaḷ'' | ''ceytavar(kaḷ)'' | ''ceytatu'' | ''ceytavai'' |- | اهو مرد جنهن ڪم ڪيو | اها عورت جنهن ڪم ڪيو | اهي ماڻهو جن ڪم ڪيو | اها شيءِ جنهن ڪم ڪيو | اهي شيون جن ڪم ڪيو |} [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] يا [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرفن]] (''Postpositions'') جا ڪم انجام ڏيڻ لاءِ لاحقا استعمال ڪيا ويندا آهن. روايتي گرامر جي ماهرن مختلف لاحقن کي اٺن گرامري حالتن ۾ ورهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي [[سنسڪرت گرامر]] ۾ استعمال ٿيندڙ حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهي حالتون هي آهن: * [[فاعلي حالت]] (''Nominative'') * [[مفعولي حالت]] (''Accusative'') * [[عطائي حالت]] (''Dative'') * [[معيتي حالت]] (''Sociative'') * [[اضافي حالت]] (''Genitive'') * [[آلاتي حالت]] (''Instrumental'') * [[مڪاني حالت]] (''Locative'') * [[جدائي واري حالت]] (''Ablative'') جديد گرامر جا ماهر دليل ڏين ٿا ته اها درجابندي ڪنهن حد تائين مصنوعي آهي.<ref name="CaseMarkerZvelebil">{{citation |title=Dravidian Case-Suffixes: Attempt at a Reconstruction |journal=Journal of the American Oriental Society |date=April–June 1972 |first=K. V. |last=Zvelebil |volume=92 |issue=2 |pages=272–276 |jstor=600654 |doi=10.2307/600654}}</ref> انهن موجب تامل جي گرامري استعمال کي بهتر نموني تڏهن سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن هر لاحقي يا لاحقن جي ميلاپ کي هڪ الڳ گرامري حالت ظاهر ڪندڙ عنصر طور ڏٺو وڃي.<ref name="Standard restandard"/> تامل اسمن سان چار قسمن جا [[سابقو|سابقا]] (''Prefixes'') لڳي سگهن ٿا: ''i''، ''a''، ''u'' ۽ ''e''. انهن جو ڪم انگريزيءَ جي [[اشاري لفظ|اشاري لفظن]] (''Demonstratives'') سان ملندڙ جلندڙ آهي. مثال طور، تامل لفظ «وَژي» (''vazhi''؛ {{lang|ta|வழி}}) جي معنيٰ «رستو» آهي. ان سان مختلف سابقا لڳائڻ سان هي صورتون ٺهن ٿيون: {| class="wikitable" ! تامل لفظ ! رومن صورت ! سنڌي معنيٰ |- | {{lang|ta|இவ்வழி}} | ''ivvazhi'' | هي رستو |- | {{lang|ta|அவ்வழி}} | ''avvazhi'' | اهو رستو |- | {{lang|ta|உவ்வழி}} | ''uvvazhi'' | وچ وارو رستو؛ هي صورت رڳو [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي تامل]] ۾ استعمال ٿئي ٿي |- | {{lang|ta|எவ்வழி}} | ''evvazhi'' | ڪهڙو رستو؟ |} تامل [[فعل]] پڻ لاحقن ذريعي تصريف ٿين ٿا. تامل فعل جي هڪ عام صورت ۾ ڪيترائي لاحقا شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي شخص، عدد، وجهه، زماني ۽ فعل جي نوعيت کي ظاهر ڪن ٿا. * '''شخص ۽ عدد:''' لاڳاپيل ضمير جي غير سڌي گرامري صورت مان ٺهيل لاحقا فعل سان شامل ڪري شخص ۽ عدد ظاهر ڪيا ويندا آهن. زماني ۽ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ لاحقا مختلف [[گرامري جزو|گرامري جزن]] مان ٺهن ٿا، جيڪي فعلي بنياد سان ڳنڍيا ويندا آهن. * '''فعل جون ٻه نوعيتون:''' تامل ۾ فعل جون ٻه نوعيتون بيان ڪيون وينديون آهن. پهرين صورت ۾ جملي جو فاعل فعل ۾ بيان ڪيل عمل کان متاثر ٿئي ٿو يا ان عمل جو مفعول بڻجي ٿو. ٻي صورت ۾ فاعل پاڻ فعل ۾ بيان ڪيل عمل کي انجام ڏئي ٿو يا ان جي هدايت ڪري ٿو. * '''زمانا ۽ وجهه:''' تامل ۾ ٽي سادا زمانا آهن: ماضي، حال ۽ مستقبل. اهي لاحقن ذريعي ظاهر ڪيا ويندا آهن. ان کان علاوه، مرڪب لاحقن ذريعي ڪامل زمانن جون مختلف صورتون پڻ ٺهن ٿيون. تامل ۾ گرامري وجهه گهڻو ڪري اڻ سڌي طرح ظاهر ٿئي ٿي ۽ عام طور انهن ئي صرفياتي جزن مان سمجهي ويندي آهي، جيڪي زماني کي ظاهر ڪن ٿا. تامل فعل ۾ [[اطلاعي ثبوتيت]] (''Evidentiality'') پڻ ظاهر ٿي سگهي ٿي. ان لاءِ ٻڌل ڳالهه يا ٻين کان مليل اطلاع ظاهر ڪندڙ چنبڙندڙ جزو «آم» (''{{IAST|ām}}'') استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="steeverevidentiality">{{Citation |first=Sanford B. |last=Steever |editor-last=Güldemann |editor-first=Tom |editor2-last=von Roncador |editor2-first=Manfred |contribution=Direct and indirect discourse in Tamil |title=Reported Discourse: A Meeting Ground for Different Linguistic Domains |year=2002 |page=105 |place=Amsterdam |publisher=John Benjamins Publishing Company |isbn=978-90-272-2958-8}}</ref> فعل جي تصريف جو مثال «اَژِنتُڪونڊِرُنتين» (''aḻintukkoṇṭiruntēṉ''؛ {{lang|ta|அழிந்துக்கொண்டிருந்தேன்}}) آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: «مان تباهه ٿي رهيو هئس». {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! {{lang|ta|அழி}} ! {{lang|ta|ந்து}} ! {{lang|ta|கொண்டு}} ! {{lang|ta|இரு}} ! {{lang|ta|ந்த்}} ! {{lang|ta|ஏன்}} |- | ''aḻi'' | ''ntu'' | ''koṇṭu'' | ''iru'' | ''nt'' | ''ēn'' |- | فعلي بنياد | فعل جي تعديت ظاهر ڪندڙ جزو | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | ماضيءَ جي نشاني | شخص جي نشاني |- | تباهه ٿيڻ | غير متعدي صورت | جاري عمل | جاري عمل | ماضي | متڪلم واحد |} روايتي تامل گرامر ۾ [[صفت]] ۽ [[ظرف (گرامر)|ظرف]] جي وچ ۾ واضح فرق نه ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي کي «اُريچول» (''uriccol'') جي درجي ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به، جديد گرامر جا ماهر صرفياتي ۽ نحوي بنيادن تي انهن ٻنهي کي الڳ درجا سمجهندا آهن.<ref name="lehmann1989">{{Citation |last=Lehmann |first=Thomas |title=A Grammar of Modern Tamil |year=1989 |publisher=Pondicherry Institute of Linguistics and Culture |location=Pondicherry |pages=9–11}}</ref> تامل ۾ ڪيترائي [[آواز نما لفظ]] (''Ideophones'') پڻ موجود آهن، جيڪي ظرفن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ ڪنهن شيءِ جي حالت، آواز يا عمل جي انداز کي ظاهر ڪندا آهن.<ref>{{Citation |last=Swiderski |first=Richard M. |title=The Metamorphosis of English: Versions of Other Languages |publisher=Bergin & Garvey |location=New York |year=1996 |page=61 |isbn=978-0-89789-468-5}}</ref> تامل ۾ انگريزيءَ جيان [[حرف تعريف]] (''Article'') موجود نه آهن. ڪنهن اسم جي معرفه يا نڪره هجڻ جو اظهار خاص گرامري طريقن يا جملي جي پسمنظر مان ٿيندو آهي. مثال طور، عدد «هڪ» کي نڪره اسم ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="steeversummary">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=109}}</ref> متڪلم جمع جي ضميرن ۾ تامل هڪ اهم فرق رکي ٿي، جنهن کي [[شموليت ۽ اخراج (لسانيات)|شموليت ۽ اخراج]] (''Clusivity'') چيو ويندو آهي. * '''شامل ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாம்}} (''{{IAST|nām}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|நம்}} (''{{IAST|nam}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب پڻ شامل هوندو آهي. * '''خارج ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாங்கள்}} (''{{IAST|nāṅkaḷ}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|எங்கள்}} (''{{IAST|eṅkaḷ}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب شامل نه هوندو آهي.<ref name="steeversummary"/> === نحو === تامل هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ [[نحوي مرڪز آخري ترتيب|نحوي مرڪز عام طور آخر ۾]] (''Head-final'') ايندو آهي. جملي يا فقري ۾ فعل عام طور آخر ۾ رکيو ويندو آهي. ان جي بنيادي لفظي ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل ترتيب|فاعل–مفعول–فعل]] (''Subject–Object–Verb'') آهي.<ref name="SOV_language">{{Citation |url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030919235821/http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |url-status=dead |archive-date=19 September 2003 |title=Tamil is a head-final language |access-date=1 June 2007}}</ref><ref>{{Citation |url=http://wals.info/languoid/lect/wals_code_tml |title=WALS – Tamil |publisher=Wals.info |access-date=13 September 2012}}</ref> تنهن هوندي به، تامل ۾ لفظن جي ترتيب ڪجهه حد تائين لچڪدار آهي. ان ڪري فاعل–مفعول–فعل واري بنيادي ترتيب ۾ تبديليون ممڪن آهن، جن سان جملي جي [[استعمالياتي لسانيات|استعمالياتي]] (''Pragmatic'') معنيٰ يا زور ۾ فرق پيدا ٿي سگهي ٿو. تامل ۾ [[حرف جار]] (''Prepositions'') جي بدران [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرف]] (''Postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. اسمي فقري ۾ اشاري لفظ ۽ اسم جي وضاحت ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن. ماتحت فقرا پڻ مکيه فقري جي فعل کان اڳ رکيا ويندا آهن. تامل هڪ [[فاعل جي حذف واري ٻولي]] (''Null-subject language'') آهي. تامل جي هر جملي ۾ فاعل، فعل ۽ مفعول ٽنهي جو موجود هجڻ ضروري نه آهي. اهڙا گرامري طور درست ۽ بامعنيٰ جملا پڻ ٺهي سگهن ٿا، جن ۾ انهن مان هڪ يا وڌيڪ جزا موجود نه هجن. مثال طور، هڪ جملو رڳو فعل تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «موڊِنتُوِٽَتُ» (''{{IAST|muṭintuviṭṭatu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «مڪمل ٿي ويو». ساڳيءَ طرح فعل کان سواءِ رڳو فاعل ۽ اسمي خبر تي مشتمل جملو پڻ ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «اَتُ اِن ويڊُ» (''{{IAST|atu eṉ vīṭu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «اهو منهنجو گهر آهي». تامل ۾ [[رابط فعلي لفظ]] (''Copula'')، يعني انگريزي لفظ ''is'' جي برابر الڳ ڳنڍيندڙ فعل، عام طور استعمال نه ٿيندو آهي. ترجمي ۾ «آهي» جهڙو لفظ رڳو جملي جي معنيٰ وڌيڪ واضح ڪرڻ لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي. == لفظي ذخيرو == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> [[تامل ٻولي]] جو لفظي ذخيرو بنيادي طور [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] نسل جو آهي. جديد تامل ۾ [[لساني پاڪيزگي]] (''Linguistic purism'') جو رجحان تمام مضبوط آهي،<ref>{{Citation |doi=10.1017/S0010417500018673 |title=En/gendering Language: The Poetics of Tamil Identity |journal=Comparative Studies in Society and History |volume=35 |issue=4 |page=683 |year=2009 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=145729544}}</ref> جنهن تحت ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي استعمال جي مخالفت ڪئي ويندي آهي.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلاسيڪي ۽ جديد تامل ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ پاڙيسري قومن جي ٻولين يا انهن ٻولين مان ورتل آهن، جن جي ڳالهائيندڙن سان تامل ماڻهن جا واپاري لاڳاپا رهيا آهن. انهن ٻولين ۾ [[ملئي ٻولي|ملئي]]، چيني ۽ يوناني شامل آهن. مثال طور، تامل لفظ «سَوّريسي» (''{{IAST|cavvarici}}'')، جنهن جي معنيٰ «ساگو» آهي، ملئي لفظ «ساگو» (''{{IAST|sāgu}}'') مان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح «سمپان» (''{{IAST|campān}}'')، جنهن جي معنيٰ «ننڍڙي ٻيڙي» آهي، چيني لفظ «سان پان» مان ورتل آهي. ساڳيءَ طرح تامل لفظ «اورا» (''{{IAST|ora}}'') يوناني لفظ «ὥρα» مان ورتل آهي. وڌيڪ جديد دور ۾ تامل، [[اردو]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مان پڻ لفظ اختيار ڪيا آهن، جيڪي انهن ٻولين جي ڳالهائيندڙ برادرين جي مختلف دورن ۾ تامل علائقي تي پيل اثر کي ظاهر ڪن ٿا. ان کان علاوه، پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] ۽ [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] مان پڻ لفظ ورتا ويا آهن. جديد دور ۾ يورپي ٻولين، جهڙوڪ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ ڪيترائي لفظ تامل ۾ شامل ٿيا آهن.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=169–193}}</ref> تامل ۾ لساني پاڪيزگيءَ جي رجحان جو سڀ کان وڌيڪ اثر [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن تي پيو آهي. تاريخي طور تامل، ٻين دراوڙي ٻولين، جهڙوڪ تيلگو، ڪناڊا ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] وانگر، لفظي ذخيري، گرامر ۽ ادبي اسلوب جي لحاظ کان سنسڪرت جي اثر هيٺ رهي آهي.<ref name="influence">Sastri (1955)، ص 309؛ Trautmann, Thomas R. (2006). ''Languages and Nations: The Dravidian Proof in Colonial Madras''. Berkeley: University of California Press؛ {{Harvnb|Tieken|2001|p=18}}.</ref><ref>{{Citation |doi=10.2307/597587 |jstor=597587 |title=Indo-Aryan Loan Words in the Cīvakacintāmaṇi |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=87 |issue=4 |pages=430–434 |year=1967 |last1=Vaidyanathan |first1=S.}}</ref><ref name="caldwell">{{Harvnb|Caldwell|1974|pp=87–88}}</ref><ref name="takahashi">Takahashi, Takanobu (1995). ''Tamil Love Poetry and Poetics''. Brill's Indological Library، جلد 9. Leiden: E. J. Brill، ص 16، 18. {{ISBN|90-04-10042-3}}.</ref> اهو اثر تامل علائقي ۾ [[سنسڪرتي ڪرڻ]] (''Sanskritisation'') جي وڌندڙ رجحان جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>Pollock, Sheldon (1996). "The Sanskrit Cosmopolis 300–1300: Transculturation, Vernacularisation and the Question of Ideology"، Jan E. M. Houben (مرتب)، ''The Ideology and Status of Sanskrit: Contributions to the History of the Sanskrit Language''. E. J. Brill، ليڊن، ص 209–217. {{ISBN|90-04-10613-8}}.</ref> تنهن هوندي به، تامل جو لفظي ذخيرو ٻين دراوڙي ٻولين جيترو سنسڪرت کان متاثر نه ٿيو. انهن ٻولين جي ابتڙ، تامل ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظ استعمال ڪرڻ کان سواءِ به پيچيده خيالن جو اظهار ڪرڻ ممڪن رهيو آهي ۽ اڄ به ممڪن آهي. انهن ۾ سائنس، فن، مذهب ۽ قانون جهڙن شعبن جا پيچيده تصور پڻ شامل آهن.<ref>{{Citation |last=Trautmann |first=Thomas R. |title=Hullabaloo About Telugu |journal=South Asia Research |volume=19 |issue=1 |year=1999 |pages=53–70 |doi=10.1177/026272809901900104 |s2cid=144334963}} خاص طور صفحو 64.</ref><ref>{{Harvnb|Caldwell|1974|p=50}}</ref><ref>Ellis, F. W. (1820). "Note to the Introduction"، Campbell, A. D.، ''A Grammar of the Teloogoo Language''. مدراس: College Press، ص 29–30.</ref> ان کان علاوه، وچئين دور جي پوئين حصي ۾ ڪيترن ئي ليکڪن سنسڪرتي ڪرڻ جي رجحان جي سرگرم مخالفت ڪئي.<ref>ان سلسلي ۾ «تامل وِڊوتوتو» (''Tamiḻ viṭututu'') بابت راماسواميءَ جو تجزيو ڏسو: {{Citation |doi=10.2307/2659024 |jstor=2659024 |title=Language of the People in the World of Gods: Ideologies of Tamil before the Nation |journal=The Journal of Asian Studies |volume=57 |issue=1 |pages=66–92 |year=1998 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=162469583}}</ref> اهو رجحان ويهين صديءَ ۾ هڪ منظم تحريڪ جي صورت اختيار ڪري ويو، جنهن کي «تنِت تامل اِيڪم» (''{{IAST|taṉit tamiḻ iyakkam}}'')، يعني [[خالص تامل تحريڪ]]، چيو وڃي ٿو. هن تحريڪ جي اڳواڻي [[پريتي مار ڪلائينيار]] ۽ [[مرائيمالائي اڊيگل]] ڪئي. تحريڪ جو مقصد تامل ٻوليءَ تي صدين کان گڏ ٿيندڙ سنسڪرت جي اثر کي گهٽائڻ يا ختم ڪرڻ هو.<ref>Varadarajan, M. (1988). ''A History of Tamil Literature''، تامل مان ترجمو: E. Sa. Viswanathan. نئين دهلي: Sahitya Akademi، ص 12.</ref> ان تحريڪ جي نتيجي ۾ گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران تامل جي سرڪاري دستاويزن، ادب ۽ عوامي تقريرن ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظن جي استعمال ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي.<ref>{{Harvnb|Ramaswamy|1997|loc="[http://content.cdlib.org/view?docId=ft5199n9v7&chunk.id=ch4 Laboring for Language]"}}</ref> ڪجهه اندازن موجب اهڙن لفظن جو تناسب، جيڪو اڳ ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 50 سيڪڙو هو، گهٽجي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو تائين پهتو آهي. ان جي نتيجي ۾، ٻين ڪجهه دراوڙي ٻولين جي ابتڙ، جديد تامل ۾ [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ سنسڪرت مان ورتل لفظن جو استعمال گهڻو ڪري مذهبي ۽ روحاني اصطلاحن توڙي [[تجريدي اسم|تجريدي اسمن]] تائين محدود ٿي ويو آهي.<ref>Meenakshisundaram, T. P. (1982). ''A History of Tamil Language''. Sarvodaya Ilakkiya Pannai، ترجمو ٿيل نسخو، ص 241–242.</ref> ويهين صديءَ دوران مختلف ادارن ۽ علمي تنظيمن، سرڪاري سهڪار سان، تامل ٻوليءَ لاءِ فني ۽ سائنسي لغتون تيار ڪيون. انهن لغتن ۾ [[نوان گهڙيل لفظ]] (''Neologisms'') ۽ تامل جي پنهنجي لفظي پاڙن مان ٺاهيل اصطلاح شامل ڪيا ويا، ته جيئن انگريزي ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي جاءِ تي مقامي متبادل استعمال ڪري سگهجن.<ref name="thaniththamizh"/> 2019ع تائين تامل ٻوليءَ جي فهرست ڪيل لفظي ذخيري ۾ 470,000 کان وڌيڪ منفرد لفظ شامل هئا، جن ۾ قديم ادبي ماخذن مان ورتل لفظ پڻ شامل هئا. نومبر 2019ع ۾ [[تامل ناڊو جي حڪومت|تامل ناڊو جي رياستي حڪومت]] هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت تامل جي لفظي ذخيري ۾ وڌيڪ 9,000 نوان لفظ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=By govt. order: 9,000 words to enter Tamil vocabulary |newspaper=The Hindu |location=Chennai |pages=2 |publisher=Kasturi & Sons |date=9 November 2019 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/tamil-to-get-9000-new-words/article29919044.ece |access-date=29 December 2019}}</ref> == اثر == {{مک|ٻين ٻولين ۾ تامل مان ورتل لفظ}} تامل ٻوليءَ مان نڪتل ڪيترائي لفظ ٻين ٻولين ۾ پڻ ملن ٿا. مثال طور، لسانيات جا محقق انگريزي ۽ ٻين يورپي ٻولين ۾ چانورن لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ «رائيس» (''rice'') جي اصل کي تامل لفظ «اَرِسي» (''arici''؛ {{lang|ta|அரிசி}}) سان ڳنڍين ٿا. هن تجويز موجب اهو لفظ لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح ۾ تامل مان [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۾ داخل ٿيو ۽ آخرڪار [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ «اوروزا» (''óruza''؛ {{lang|el|όρυζα}}) جي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Rabin436">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies''، ص 436.</ref> دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ ٻيو نمايان لفظ «اورينج» (''orange'')، يعني نارنگي، آهي. هن لفظ جي اشتقاقي اصل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] سان ڳنڍيل آهي، پر ضروري ناهي ته اهو سڌو سنئون تامل مان ورتل هجي. اهو لفظ [[سنسڪرت]] جي «نارنگ» (''{{IAST|nāraṅga}}'') وسيلي هڪ قديم دراوڙي لفظ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو تامل لفظ «نارتنگڪائي» (''{{transliteration|ta|ISO|nārttaṅkāy}}'')، يعني «خوشبودار ميوو»، سان لاڳاپيل آهي. وڏي نانگ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ «ايناڪونڊا» (''anaconda'') جي اصل بابت هڪ تجويز اها پڻ آهي ته اهو تامل لفظ «اَنائيڪونڊا» (''{{transliteration|ta|ISO|anaikkonda}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «هاٿيءَ کي ماري ڇڏيندڙ» آهي.<ref>[https://www.etymonline.com/word/anaconda "Origin and Meaning of Anaconda"]. ''Online Etymology Dictionary''.</ref> [[تامل ٻوليءَ مان نڪتل لفظ|انگريزيءَ ۾ تامل مان ورتل لفظن]] جا ڪجهه ٻيا مثال هيٺ ڏجن ٿا: * '''چروٽ''' (''cheroot'') — تامل لفظ «چُرُٽُ» (''{{transliteration|ta|ISO|curuṭṭu}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «ويڙهيل» يا «ويڙهي گول ڪيل» آهي.<ref name="OED">{{Citation |url=http://dictionary.oed.com |title=Oxford English Dictionary Online |access-date=14 April 2007 |work=Oxford English Dictionary}}</ref> * '''مينگو''' (''mango'') — انب لاءِ استعمال ٿيندڙ انگريزي لفظ، جيڪو تامل لفظ «مانگائي» (''{{transliteration|ta|ISO|māṅgāy}}'') مان نڪتل آهي.<ref name="OED"/> * '''مليگاٽاوني''' (''mulligatawny'') — هڪ قسم جي مصالحيدار سوپ جو نالو، جيڪو تامل لفظن «مِلَگُ تَنّير» (''{{transliteration|ta|ISO|miḷaku taṇṇīr}}'') مان نڪتل آهي، جن جي لفظي معنيٰ «مرچن وارو پاڻي» آهي. * '''پاريه''' (''pariah'') — تامل لفظ «پرائيار» (''{{transliteration|ta|ISO|paṟaiyar}}'') مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ مخصوص سماجي برادريءَ جو نالو آهي. انگريزيءَ ۾ هي لفظ پوءِ سماجي طور ڌڪاريل يا خارج ڪيل شخص جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. * '''ڪري''' (''curry'') — تامل لفظ «ڪَري» (''{{transliteration|ta|ISO|kaṟi}}'') مان نڪتل آهي، جيڪو کاڌي يا مصالحيدار ڀاڄيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="oed-curry">"curry, n.²", ''The Oxford English Dictionary''، ٻيو ڇاپو، 1989ع. OED Online، Oxford University Press، 14 آگسٽ 2009ع.</ref> * '''ڪيٽاماران''' (''catamaran'') — تامل لفظن «ڪٽُ مَرَم» (''{{transliteration|ta|ISO|kaṭṭu maram}}'') مان نڪتل آهي، جن جي لفظي معنيٰ «پاڻ ۾ ٻڌل ڪاٺ جا ٿڙ» آهي. هي لفظ اصل ۾ اهڙي ٻيڙي يا ترندڙ وسيلي لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪو ڪاٺ جي ٿڙن کي گڏ ٻڌي ٺاهيو ويندو هو.<ref name="OED"/> * '''ڪانجي''' (''congee'') — تامل لفظ «ڪَنجي» (''{{transliteration|ta|ISO|kañji}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «چانورن جي رٻ» يا «چانورن مان تيار ڪيل پتلو دليو» آهي.<ref>{{citation |title=congee |url=http://en.academic.ru/dic.nsf/mwc/12703/congee |website=academic.ru}}</ref> == نموني جو متن == هيٺ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو ادبي تامل ۾ هڪ نمونو ڏنو ويو آهي. پهرين سٽ ۾ اصل [[تامل رسم الخط]]، ٻي سٽ ۾ تامل جي رومن نقل حرفي، ٽين سٽ ۾ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] موجب اچار ۽ چوٿين سٽ ۾ لفظ بہ لفظ گرامري معنيٰ ڏنل آهي. آخر ۾ آرٽيڪل جو مڪمل سنڌي ترجمو شامل آهي. {{fs interlinear|lang=ta|indent=2|italics3=yes |'''உறுப்புரை''' '''1:''' மனிதப் பிறவியினர் சகலரும் சுதந்திரமாகவே பிறக்கின்றனர்; அவர்கள் மதிப்பிலும், உரிமைகளிலும் சமமானவர்கள், அவர்கள் நியாயத்தையும் மனசாட்சியையும் இயற்பண்பாகப் பெற்றவர்கள். அவர்கள் ஒருவருடனொருவர் சகோதர உணர்வுப் பாங்கில் நடந்துகொள்ளல் வேண்டும். |'''Uṟuppurai''' '''1:''' Maṉitap piṟaviyiṉar cakalarum cutantiramākavē piṟakkiṉṟaṉar; avarkaḷ matippilum, urimaikaḷilum camamāṉavarkaḷ, avarkaḷ niyāyattaiyum maṉaccāṭciyaiyum iyaṟpaṇpākap peṟṟavarkaḷ. Avarkaḷ oruvaruṭaṉoruvar cakōtara uṇarvup pāṅkil naṭantukoḷḷal vēṇṭum. |'''urupːurai''' '''ond̺rʉ''' mənid̪ə piriʋijinər səgələrum sud̪ən̪d̪irəmaːgəʋeː pirəkːin̺d̺ranər əvərgəɭ məd̪ipːilum uriməigəɭilum səməmaːnəʋərgəɭ əvərgəɭ nijaːjatːəijum mənətt͡ʃaːʈt͡ʃijəijum ijərpəɳbaːgə pet̺rəʋərgəɭ əvərgəɭ oruʋəruɖənoruʋər sagoːdəɾə uɳərʋɨ paːŋgil nəɖən̪d̪ʉkoɭɭəl veːɳɖum |'''آرٽيڪل''' '''1:''' انسان سڀئي آزاد نموني پيدا ٿين ٿا. اهي حقن ۽ عزت ۽ وقار ۾ برابر آهن. انهن کي فطري طور عقل ۽ ضمير حاصل آهن. انهن کي هڪ ٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي تحت ورتاءُ ڪرڻ گهرجي. |'''آرٽيڪل 1:''' سڀ انسان آزاد پيدا ٿين ٿا ۽ عزت، وقار ۽ حقن جي لحاظ کان برابر آهن. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن. تنهنڪري کين هڪ ٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان پيش اچڻ گهرجي. }} == پڻ ڏسو == * [[انهن ملڪن جي فهرست جتي تامل سرڪاري ٻولي آهي]] * [[قديم ترين تحريري ثبوت موجب ٻولين جي فهرست]] * [[تامل ڪي بورڊ]] * [[شهرن موجب تامل آبادي]] * [[ملڪن موجب تامل آبادي]] * [[ٻين ٻولين ۾ تامل مان ورتل لفظ]] * [[تامل مختصر نويسي]] * [[جاگرافيائي لسانيات]] * [[ٻولين جي جاگرافي]] == وڌيڪ مطالعو == {{refbegin}} * [[يوهان فلپ فابريشس|فابريشس، يوهان فلپ]] (1933ع ۽ 1972ع)، [https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/fabricius/ ''Tamil and English Dictionary'']. هيءَ لغت جي. پي. فابريشس جي ''Malabar-English Dictionary'' تي ٻڌل آهي. ان جي ٽئين ۽ چوٿين ڇاپي کي ڊيوڊ بيڪسيل نظرثاني ڪري وڌيڪ وسيع ڪيو. Evangelical Lutheran Mission Publishing House، ترانڪيبار. هيءَ لغت «ترانڪيبار لغت» جي نالي سان پڻ مشهور آهي. * {{Citation |last=Freeman |first=Rich |date=February 1998 |title=Rubies and Coral: The Lapidary Crafting of Language in Kerala |journal=The Journal of Asian Studies |volume=57 |issue=1 |pages=38–65 |doi=10.2307/2659023 |jstor=2659023 |s2cid=162294036 |doi-access=free}} * {{Citation |last=Keane |first=Elinor |year=2004 |title=Tamil |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=1 |pages=111–116 |doi=10.1017/S0025100304001549 |doi-access=free}} {{refend}} == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{InterWiki|code=ta}} * [https://www.britannica.com/topic/Tamil-language تامل ٻولي] — ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' * [https://tamilnation.org/literature/index.htm تامل ٻولي ۽ ادب] * {{Wiktionary-inline|Category:Tamil language|تامل ٻولي}} * {{Wikibooks inline|links=Tamil language}} * {{Wikivoyage inline|Tamil|تامل ٻولي}} {{navboxes |list = {{Tamil language}} {{Tamil Nadu}} {{Dravidian languages}} {{Languages of India}} {{Languages of Singapore}} {{Languages of South Africa}} {{Languages of Sri Lanka}} {{Languages of Bahrain}} {{Languages spoken in Kerala}} {{Languages of Malaysia}} {{Languages of Mauritius}} }} {{Portal bar|Tamils|India}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:تامل ٻولي}} [[زمرو:تامل ٻولي| ]] [[زمرو:الحاقي ٻوليون]] [[زمرو:هندستان جون ڪلاسيڪي ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:آنڌرا پرديش جون ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪرناٽڪ جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪيرالا جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:پڊوچيري جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:تامل ناڊو جون ٻوليون]] [[زمرو:تلنگانا جون ٻوليون]] [[زمرو:هندستان جون سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ترتيب واريون ٻوليون]] [[زمرو:پهرين هزاري قبل مسيح کان تصديق ٿيل ٻوليون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپ رکندڙ مضمون]] [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] <references group="lower-alpha"/> j4ur6f8o0664su021w111uvrbwy95u3 429615 429613 2026-11-08T02:22:35Z Intisar Ali 8681 429615 wikitext text/x-wiki {{Short description|دراوڙي ٻولي}} {{distinguish|تاميلو ٻولي}} {{Infobox language | name = تامل | nativename = {{langx|ta|தமிழ்|Tamiḻ|label=none}} | pronunciation = {{IPA|ta|t̪amiɻ||CleanedTamil.ogg|help=}} | states = {{ubl | [[هندستان]] | [[سري لنڪا]] | [[مالديپ]] | [[ملائيشيا]] | [[سنگاپور]] | [[موريشس]] }} | region = * [[هندستان]] ** [[تامل ناڊو]] ** [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]] ([[پڊوچيري ضلعو]] ۽ [[ڪارائيڪل ضلعو]]) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪ]] (ڏاکڻو حصو) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏاکڻو حصو) ** [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]<ref name="Talbot 2001 27–37">{{Harvnb|Talbot|2001|pp=27–37}}</ref> * [[سري لنڪا]] ** [[اتر صوبو، سري لنڪا]] ** [[اوڀر صوبو، سري لنڪا]] ** [[وچ صوبو، سري لنڪا]] * [[مالديپ]] ** [[گراوارو، ڪافو اٽول|گراوارو]] (هاڻي ناپيد) | ethnicity = * [[تامل قوم]] * [[سري لنڪا جا مور]] | speakers = [[مادري ٻولي|پهرين ٻولي]]: {{sigfig|78.721340|2}} ملين | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[ٻي ٻولي|ٻي ٻولي]]: {{sigfig|7.623000|2}} ملين (2011ع)<ref name="Ethnologue28|tam"/><br/>مجموعي طور: {{sigfig|86.344340|2}} ملين (2011–2019ع)<ref name="Ethnologue28|tam"/> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي دراوڙي | fam3 = [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي دراوڙي پهريون]] | fam4 = تامل–[[ڪناڊا جا لهجا|ڪناڊا]] | fam5 = تامل–[[ڪوٽا ٻولي|ڪوٽا]] | fam6 = تامل–[[ٽوڊا ٻولي|ٽوڊا]] | fam7 = تامل–ايرولا | fam8 = تامل–[[ڪوڊاوا ٻولي|ڪوڊاوا]]–[[اورالي ٻولي|اورالي]] | fam9 = [[تامل جهڙيون ٻوليون|تامل]]–[[مليالم جهڙيون ٻوليون|مليالم]] | fam10 = [[تامل جهڙيون ٻوليون|تامل جهڙيون]] | fam11 = تامل–[[پاليان ٻولي|پاليان]] | ancestor = [[قديم تامل ٻولي]] | ancestor2 = [[وچئين دور جي تامل ٻولي]] | script = {{ubl | [[تامل رسم الخط]] | [[تامل براهمي رسم الخط]] (تاريخي) | [[گرانٿا رسم الخط]] (تاريخي) | [[وٽيلوتو رسم الخط]] (تاريخي) | [[پلووا رسم الخط]] (تاريخي) | [[ڪوليلوتو رسم الخط]] (تاريخي) | [[عربي رسم الخط]] ([[اروي]]) | [[لاطيني رسم الخط]] (غير رسمي) | [[تامل بريل]] ([[ڀارتي بريل]]) }} | nation = * [[هندستان جون سرڪاري ٻوليون|هندستان]] ** [[تامل ناڊو]]<ref name="TN">{{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref> ** [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]]<ref>{{citation |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India: 50th report (delivered to the Lokh Sabha in 2014) |page=155 |publisher=National Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=8 June 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |df=dmy-all}}</ref> * [[سري لنڪا جون ٻوليون|سري لنڪا]]<ref>{{cite web |title=Official Languages Policy |url=http://www.languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en |website=languagesdept.gov.lk |publisher=Department of Official Languages |access-date=20 May 2021 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412193905/http://languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en |url-status=dead}}</ref> * [[سنگاپور جون ٻوليون|سنگاپور]]<ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7.</ref> | minority = {{plainlist| * [[ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون|ڏکڻ آفريڪا]]{{efn|قانوني تحفظ حاصل ڪيل ٻولي}}<ref>{{citation |url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions |title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher=South African Government |website=www.gov.za}}</ref> * [[ملائيشيا جون ٻوليون|ملائيشيا]]<ref name="MS">{{citation |title=School languages |url=http://www10.gencat.net/pres_casa_llengues/AppJava/frontend/llengues_detall_print.jsp?id=632&idioma=5 |url-status=dead |publisher=LINGUAMON |access-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150902021816/http://www10.gencat.net/pres_casa_llengues/AppJava/frontend/llengues_detall_print.jsp?id=632&idioma=5 |archive-date=2 September 2015}}</ref> }} | agency = '''[[هندستان]]''' * [[ڪلاسيڪي تامل جو مرڪزي ادارو]] * [[تامل ترقي ۽ اطلاعات کاتو، تامل ناڊو]] * [[تامل اڀياس جو بين الاقوامي ادارو]] * [[تامل يونيورسٽي]] * [[عالمي تامل سنگم]] '''[[سري لنڪا]]''' * [[سرڪاري ٻولين جو کاتو، سري لنڪا]] '''[[سنگاپور]]''' * [[تامل ٻولي ڪائونسل]] '''[[ملائيشيا]]''' * [[ملائيشيا جي تامل ٻوليءَ جي معياربندي ڪائونسل]] '''[[ڪئناڊا]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]]''' * [[اتر آمريڪا جي تامل سنگمن جي وفاق]] | iso1 = ta | iso2 = tam | iso3 = tam | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = [[تامل رسم الخط]] ۾ «تامل» لفظ | image_class = skin-invert-image | map = Idioma tamil.png | mapcaption = | map_class = skin-invert-image | dia1 = [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|ايلام]] | dia2 = [[ملائيشيائي تامل|مليسيت]] | dia3 = [[بنگلور جي تامل لهجا|بوناگور]] | dia4 = [[آئينگر تامل|آئينگر]] | dia5 = [[ڪونگو تامل|ڪونگو]] | dia6 = [[مدراس باشائي|چنائي]] | dia7 = [[مدورائي تامل|مدورائي]] | dia8 = [[ترونيلويلي تامل|ترونيلويلي]] | dia9 = [[سري لنڪا جو هندستاني تامل لهجو|اسٽيٽ]] | dia10 = [[وچولو تامل لهجو|وچولو]] | dia11 = [[برهمڻ تامل|برهمڻ]] | dia12 = [[اروي]] | dia13 = [[ملابار تامل رابطي جي ٻولي|ملابار]] {{Extinct}} | notice = IPA | sign = [[اشارتي تامل]] | glotto = tami1289 | glottorefname = Tamil }} {{Contains special characters|Indic}} {{Tamil transliteration}} '''تامل'''{{efn|انگريزي اچار: {{IPAc-en|ˈ|t|æ|m|ɪ|l|,_|ˈ|t|ɑː|m|-}} {{respell|TAM|il|,_|TAHM|-}}.<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj. |url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil |website=OED Online |publisher=Oxford University Press |access-date=24 January 2023}}</ref>}} (تامل: {{lang|ta|தமிழ்}}؛ رومن نقل حرفي: ''{{Transliteration|ta|ISO|Tamiḻ}}''؛ اچار: {{IPA|ta|t̪amiɻ|pron|ta-தமிழ்.oga}}) [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي [[تامل قوم|تامل ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي. تامل ڳالهائيندڙن جي آبادي خاص طور [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] وارن علائقن، ۽ [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اتر]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀر]] صوبن ۾ مرڪوز آهي. تامل دنيا جي انهن [[ڪلاسيڪي ٻولي|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ آهي، جن جي استعمال ۽ ادبي روايت جو تسلسل تمام ڊگهي عرصي کان برقرار رهيو آهي.<ref name="Circulation and the Historical Geog">{{citation |last=Stein |first=B. |title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country |journal=The Journal of Asian Studies |volume=37 |issue=1 |year=1977 |pages=7–26 |jstor=2053325 |doi=10.2307/2053325 |s2cid=144599197}}</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}</ref> هن ٻوليءَ جا تحريري ثبوت لڳ ڀڳ [[300 ق م|300 قبل مسيح]] کان ملن ٿا.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246 |s2cid=162291987}}</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/palani-excavation-triggers-fresh-debate/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> قديم دور ۾ ڏکڻ هندستان جي سامونڊي واپارين لاءِ تامل هڪ اهم [[رابطي جي ٻولي]] (''Lingua franca'') هئي. [[تامل لکتون|تامل لکتن]] جا آثار [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] کان ٻاهر پڻ مليا آهن، جن ۾ [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] شامل آهن. تامل جي ادبي تاريخ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. ان جي قديم ادبي روايت ۾ [[سنگم ادب]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جنهن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ نظم شامل آهن. تامل رسم الخط جي ارتقا [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] مان ٿي. بعد ۾ [[وٽيلوتو رسم الخط]] پڻ استعمال ٿيندو رهيو، تان جو موجوده تامل رسم الخط کي معياري صورت ڏني وئي. تامل جو گرامري نظام پنهنجي الڳ خصوصيتن سبب نمايان آهي. هن ٻوليءَ جي [[الحاقي صرفيات]] (''Agglutinative morphology'') ۾ مختلف لاحقا لفظن سان ڳنڍي پيچيده لفظي صورتون ٺاهي سگهجن ٿيون. تامل [[هندستان]] جي رياست [[تامل ناڊو]] ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. اها [[سري لنڪا]] ۽ [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[تامل پرديسي برادريون|تامل ڳالهائيندڙ پرديسي برادريون]] دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ آباد آهن. 2004ع ۾ [[هندستان جي حڪومت|هندستان جي مرڪزي حڪومت]] تامل کي ملڪ جي پهرين [[هندستان جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06 |title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school |url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/ |access-date=2025-03-02 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == درجابندي == {{مک|دراوڙي ٻوليون}} '''[[تامل ٻولي|تامل]]'''، [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. دراوڙي ٻوليون لڳ ڀڳ 26 ٻولين تي مشتمل هڪ لساني خاندان آهي، جنهن جون ٻوليون بنيادي طور [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جون مقامي ٻوليون آهن.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> تامل کي [[تامل ٻوليون|تامل ٻولين جي ذيلي خاندان]] جو حصو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ خود تامل کان علاوه لڳ ڀڳ 35 نسلي ۽ لساني گروهن جون ٻوليون شامل آهن.<ref>Perumal, A. K. (2005). ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref> انهن ۾ [[ايرولا ٻولي|ايرولا]] ۽ [[ييروڪولا ٻولي|ييروڪولا]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن (ڏسو: [[اٿنولاگ]]). تامل جي سڀ کان ويجهي وڏي لاڳاپيل ٻولي [[مليالم ٻولي|مليالم]] آهي. انهن ٻنهي ٻولين ۾ لساني علحدگيءَ جو عمل لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |year=2010 |publisher=Elsevier |page=297}}</ref> جيتوڻيڪ تامل ۽ مليالم جي وچ ۾ موجود ڪيترائي فرق ظاهر ڪن ٿا ته اولهه واري لهجي جي علحدگيءَ جون پاڙون قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿيون،<ref name="malayalamorigin">{{cite journal |last=Menon |first=A. G. |title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster *ṉt |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=53 |page=87 |doi=10.1017/S0041977X00021285 |s2cid=131480876}}</ref> پر مليالم جي هڪ الڳ ۽ خودمختيار ٻوليءَ جي صورت ۾ ارتقا جو عمل تيرهين يا چوڏهين صدي عيسويءَ تائين مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970|p=21}}</ref> ان کان علاوه [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] پڻ تامل سان نسبتاً ويجهو لساني تعلق رکي ٿي ۽ قديم تامل جي رسمي صورت سان ڪجهه بناوٽي ۽ لساني خصوصيتون مشترڪ رکي ٿي. جيتوڻيڪ ڪنڙ ۽ تامل جي وچ ۾ ڪيترائي فرق موجود آهن، پر ڪنڙ پنهنجي قديم لساني پاڙن جون ڪيتريون ئي خصوصيتون اڃا تائين محفوظ رکيون آهن. هندستان جي ڏاکڻين ٻولين جي خاندان سان تعلق رکڻ ۽ هندستان جي اترين علائقن جي نسبتاً ويجهو هجڻ سبب ڪنڙ ۾ پڻ، مليالم وانگر، [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. تامل ۾ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ ڪنڙ ۾ ٿوري يا ڪنهن خاص تبديليءَ کان سواءِ محفوظ رهيا آهن. ان مان ٻنهي ٻولين جي تاريخي ۽ لساني مشابهت ظاهر ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ جديد ڳالهائڻ جي طريقن ۾ تامل اندر مختلف تبديليون اچي چڪيون آهن.{{sfn|Mahadevan|2003}}{{page needed|date=July 2024}} == تاريخ == [[فائل:Civiltà_thamirabani,_reperti_da_adhichanallur,_02.jpg|thumb|left|[[چنائي جو سرڪاري عجائب گهر|چنائي جي سرڪاري عجائب گهر]] ۾ [[آديچنلور]] مان هٿ آيل آثار]] [[فائل:Keezhadi excavation.jpg|thumb|left|[[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ]]]] === ڏند ڪٿائي شروعات === [[فائل:Tamil Inscriptions.jpg|thumb|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي تامل براهمي لکت جي وضاحت؛ هيءَ لکت [[سنگم دور]] سان منسوب آهي، جنهن جو اندازي وارو زمانو 400 قبل مسيح کان 200ع تائين ڄاڻايو وڃي ٿو.]] هندو ڌرمي ڏند ڪٿا موجب، تامل ٻولي يا ان جي ديويءَ واري شخصي صورت، [[تامل تائي]]، يعني «ماءُ تامل»، ڀڳوان [[شو]] پيدا ڪئي هئي. [[مروگن]]، جنهن کي تاملن جو ديوتا سمجهيو وڃي ٿو، تنهن رشي [[اگستيه]] سان گڏجي اها ٻولي ماڻهن تائين پهچائي.{{sfn|Ramaswamy|1997|p=87}} === تاريخي شروعات === تامل، ٻين [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] وانگر، بنيادي طور [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] مان ارتقا ڪئي آهي. امڪان آهي ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ٽين هزاري قبل مسيح جي لڳ ڀڳ ڳالهائي ويندي هئي، ممڪن طور [[گوداوري درياهه]] جي هيٺئين طاس جي ڀرپاسي واري علائقي ۾. مادي آثارن مان اشارو ملي ٿو ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ هندستان جي [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل ثقافتي مجموعن سان وابسته هئا.<ref>{{Harvnb|Southworth|2005|pp=249–250}}</ref> محقق تامل ٻوليءَ جي دستاويزي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهائين ٿا: قديم تامل (300 قبل مسيح کان 700ع)، وچئين دور جي تامل (700ع کان 1600ع) ۽ جديد تامل (1600ع کان موجوده زماني تائين).<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref> === براهمي رسم الخط === [[ڀارت جي آثار قديمه جي سروي]] پاران هندستان ۾ دريافت ڪيل لڳ ڀڳ هڪ لک لکتن مان اٽڪل 60 هزار [[تامل ناڊو]] ۾ مليون آهن. انهن مان گهڻيون تامل ٻوليءَ ۾ آهن، جڏهن ته رڳو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو لکتون ٻين ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[سنسڪرت]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۾ آهن.<ref>{{cite news |title=Students get glimpse of heritage |work=The Hindu |date=22 November 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064346/http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-date=18 May 2006 |url-status=dead}}</ref> 2004ع ۾ [[آديچنلور]] مان مٽيءَ جي وڏن دفني ٿانون ۾ دفن ٿيل ڪيترائي انساني ڍانچا هٿ آيا، جن سان لاڳاپيل ڪجهه آثارن جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 696 قبل مسيح تائين ڄاڻائي وئي آهي. انهن مان ڪن ٿانون تي [[تامل براهمي رسم الخط]] ۾ لکتون پڻ مليون، جڏهن ته ڪجهه ٿانون ۾ اهڙا انساني ڍانچا هئا، جن کي تامل نسل سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Christy2019">{{cite journal |last=Christy |first=Agatha |year=2019 |title=A Study About Archaeological Survey in Adichanallur |journal=International Journal of Research in Engineering, Science and Management |volume=2 |pages=158–169 |url=https://www.ijresm.com/Vol.2_2019/Vol2_Iss11_November19/IJRESM_V2_I11_33.pdf}}</ref> 2017ع کان 2018ع جي وچ ۾ [[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ|ڪيزهادي]] مان 5,820 آثار هٿ آيا. انهن جا نمونا [[ميامي]]، [[فلوريڊا]] ۾ واقع بيٽا ايناليٽڪ اداري ڏانهن [[ايڪسيلريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري]] ذريعي عمر جي تعين لاءِ موڪليا ويا. تامل براهمي لکتن سان لاڳاپيل هڪ نموني بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اهو لڳ ڀڳ 580 قبل مسيح جو آهي.<ref>{{cite web |title=Keeladi |url=https://www.tnarch.gov.in/keeladi |website=Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu}}</ref><ref>{{cite web |last=Gershon |first=Livia |title=Archaeologists Unearth Ancient Dagger Linked to Enigmatic Indian Civilization |website=Smithsonian Magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/excavation-india-may-hold-clues-ancient-civilization-180978414/ |access-date=29 January 2022}}</ref> مؤرخ [[جان گائي]] موجب تامل، هندستان جي شروعاتي سامونڊي واپارين جي وچ ۾ رابطي جي گڏيل ٻولي هئي.<ref name="Scroll2015">{{cite web |title=Step aside, Gujaratis: Tamilians were India's earliest recorded maritime traders |website=Scroll.in |date=6 February 2015 |url=https://scroll.in/article/704603/Step-aside,-Gujaratis:-Tamilians-were-India's-earliest-recorded-maritime-traders}}</ref> [[براهمي رسم الخط]] ۾ لکيل تامل ٻوليءَ جون لکتون [[سري لنڪا]] ۾، ۽ واپاري شين تي [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ پڻ مليون آهن.<ref name="Egypt2007"/><ref name="Mahadevan2010">{{cite news |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=An epigraphic perspective on the antiquity of Tamil |work=The Hindu |date=24 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/An-epigraphic-perspective-on-the-antiquity-of-Tamil/article16265606.ece}}</ref> نومبر 2007ع ۾ قُصير القديم، جنهن کي قديم دور جي بندرگاهه [[ميوس هورموس]] سان سڃاتو وڃي ٿو، جي کوٽائيءَ مان پهرين صدي قبل مسيح جا مصري ٺڪر جا ٿانوَ مليا، جن تي قديم تامل براهمي لکتون موجود هيون.<ref name="Egypt2007">{{cite news |title=Tamil Brahmi script in Egypt |work=The Hindu |date=21 November 2007 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126154601/http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-date=26 November 2014 |access-date=5 January 2015}}</ref> [[بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل لفظ|بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل ڪجهه لفظن]] جا امڪاني مثال پڻ موجود آهن، جن کي 500 قبل مسيح کان اڳ واري زماني سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن کي تامل ٻوليءَ جي سڀ کان قديم ممڪن شاهدين مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Rabin438">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies'', p. 438.</ref> === قديم تامل === {{مک|قديم تامل ٻولي}} [[فائل:Mangulam inscription.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] لکت، جيڪا [[سنگم دور]] سان منسوب آهي؛ اندازي موجب 400 قبل مسيح کان 200ع تائين.]] قديم تامل ٻوليءَ جو دور ٽين صدي قبل مسيح کان اٺين صدي عيسويءَ تائين پکڙيل آهي. قديم تامل جا سڀ کان پراڻا لکيل آثار مختصر لکتن جي صورت ۾ ملن ٿا، جيڪي [[براهمي رسم الخط]] جي هڪ خاص صورت، يعني [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] ۾ لکيل آهن.<ref>{{Harvnb|Mahadevan|2003|pp=90–95}}</ref> قديم تامل جو سڀ کان پراڻو ڊگهو متن ''[[تولڪاپيم]]'' آهي، جيڪو تامل گرامر ۽ شاعريءَ جي اصولن بابت هڪ ابتدائي تصنيف آهي. ان جي سڀ کان پراڻن حصن جي تاريخ ٻي صدي قبل مسيح جي پوئين دور تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref> قديم تامل ادب جون ڪيتريون ئي ٻيون تخليقون پڻ محفوظ رهيون آهن. انهن ۾ 2,381 نظمن جو هڪ مجموعو شامل آهي، جنهن کي گڏيل طور [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. انهن نظمن جي تاريخ عام طور پهرين صدي قبل مسيح کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973"/> === وچئين دور جي تامل === {{مک|وچئين دور جي تامل ٻولي}} [[فائل:Tanjavur Tamil Inscription2.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[تنجاور]] ۾ [[برهديشور مندر]] تي [[چولا سلطنت|چولا دور]] جون لڳ ڀڳ 1000ع جون پٿر تي اُڪريل وچئين دور جي تامل لکتون، جيڪي [[وٽيلوتو رسم الخط]] سان لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.]] [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان [[وچئين دور جي تامل ٻولي|وچئين دور جي تامل]] ۾ تبديليءَ جو عمل عام طور اٺين صدي عيسويءَ تائين مڪمل ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Lehmann1998"/> هن تبديليءَ دوران ٻوليءَ جي آوازن ۽ گرامر ۾ ڪيتريون ئي اهم تبديليون آيون. صوتياتي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلين ۾ «آيتَم» (ஃ) نالي هڪ پراڻي صوتيي جو لڳ ڀڳ ختم ٿي وڃڻ،<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|p=194}}</ref> لثوي ۽ ڏندن وٽ ادا ٿيندڙ نڪ وارن آوازن جو پاڻ ۾ ضم ٿيڻ،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=132–133}}</ref> ۽ لثوي بندشي آواز جو هڪ رائي يا راءَ جهڙي آواز ۾ تبديل ٿيڻ شامل هو.<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|pp=213–215}}</ref> گرامر جي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلي حال زماني جي ظهور هئي. حال زمانو فعل «ڪِل» (''kil''؛ கில்) مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو، جنهن جي معنيٰ «ممڪن هجڻ» يا «واقع ٿيڻ» آهي. قديم تامل ۾ هي فعل ڪنهن عمل جي تمام ٿوري مدت تائين جاري رهڻ يا غير مستقل هجڻ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. عام طور اهو «ن» (''ṉ''؛ ன்) جهڙي زماني جي نشاندهي ڪندڙ عنصر سان گڏ استعمال ٿيندو هو. وچئين دور جي تامل ۾ هي استعمال اڳتي هلي حال زماني جي علامت «ڪِنرَ» (''kiṉṟa''؛ கின்ற) ۾ تبديل ٿيو، جنهن ۾ عمل جي نوعيت ۽ زماني جون پراڻيون علامتون گڏجي ويون.<ref>{{cite journal |last=Rajam |first=V. S. |title=The Duration of an Action—Real or Aspectual? The Evolution of the Present Tense in Tamil |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1985 |volume=105 |issue=2 |pages=277–291 |doi=10.2307/601707 |jstor=601707}} خاص طور صفحا 284–285.</ref> === جديد تامل === ''[[ننول]]'' اڄ به جديد ادبي تامل لاءِ معياري گرامر جي حيثيت رکي ٿو. ان ڪري جديد ادبي تامل جو بنياد جديد ڳالهائجندڙ تامل بدران تيرهين صديءَ جي وچئين دور واري تامل تي قائم آهي.<ref>{{Harvnb|Shapiro|Schiffman|1983|p=2}}</ref> ان جي ابتڙ، روزمره ڳالهائجندڙ تامل ۾ ڪيتريون ئي تبديليون آيون آهن. مثال طور، جديد تامل ۾ فعلن جي منفي گردان جو پراڻو طريقو استعمال کان ٻاهر ٿي ويو آهي.<ref>{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=100}}</ref> ان جي بدران نفيءَ جو اظهار لفظن جي صرفي بناوت يا جملي جي نحوي ترتيب ذريعي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Steever|2005|pp=107–108}}</ref> جديد ڳالهائجندڙ تامل ۾ صوتياتي تبديليون پڻ نظر اچن ٿيون. انهن ۾ خاص طور لفظ جي شروعاتي ۽ وچين هنڌن تي بلند مصوتن جي اچار ۾ هيٺاهينءَ ڏانهن لاڙو،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|p=125}}</ref> ۽ بندشي آوازن جي وچ ۾ يا بندشي ۽ رائي آوازن جي وچ ۾ ايندڙ مصوتن جو ختم ٿي وڃڻ شامل آهي.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=122–123}}</ref> يورپي ٻولين سان رابطي جو اثر تامل جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ ٻنهي صورتن تي پيو. لکيل تامل ۾ آيل تبديلين ۾ يورپي طرز جي بيهڪ وارين نشانين جو استعمال ۽ اهڙن وينجن جي ميلاپن جو رواج شامل آهي، جيڪي وچئين دور جي تامل ۾ جائز نه هئا. لکيل تامل جي نحوي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون، جن ۾ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ نون مددگار فعلن، وڌيڪ پيچيده جملن ۽ لفظن جي نسبتاً مقرر ترتيب جو ظهور شامل آهي. اها ترتيب ڪجهه لحاظ کان [[انگريزي ٻولي]] جي نحوي بناوت ۽ جملن ۾ مختلف جزن جي ڪردار سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kandiah |first=T. |title=Standard Language and Socio-Historical Parameters: Standard Lankan Tamil |journal=International Journal of the Sociology of Language |year=1978 |issue=16 |doi=10.1515/ijsl.1978.16.59 |s2cid=143499414}} خاص طور صفحا 65–69.</ref> 1578ع ۾ پورچوگالي عيسائي مبلغن قديم تامل رسم الخط ۾ ''[[تمبيرن ونڪم]]'' نالي دعائن جو ڪتاب شايع ڪيو. ان سان تامل هندستان جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي وئي، جنهن ۾ ڪتاب ڇاپيو ۽ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Madhavan |first=Karthik |title=Tamil saw its first book in 1578 |work=The Hindu |date=20 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece}}</ref> [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''[[تامل لغت]]'' هندستاني ٻولين جي شروعاتي وڏين لغتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite news |last=Kolappan |first=B. |title=Delay, howlers in Tamil Lexicon embarrass scholars |work=The Hindu |date=22 June 2014 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/delay-howlers-in-tamil-lexicon-embarrass-scholars/article6138747.ece |access-date=25 December 2014}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لساني پاڪيزگي]] جي هڪ مضبوط تحريڪ اڀري، جيڪا اڳتي هلي [[خالص تامل تحريڪ]] جي صورت اختيار ڪري وئي. هن تحريڪ جو مقصد تامل مان سنسڪرت سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Ramaswamy1997">{{Harvnb|Ramaswamy|1997}}</ref> هن تحريڪ کي ڪجهه [[دراوڙي سياسي جماعتون|دراوڙي سياسي جماعتن]] جي حمايت پڻ حاصل ٿي.{{sfn|Ramaswamy|1997}} ان جي نتيجي ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترن ئي لفظن جي جاءِ تي تامل جا متبادل لفظ رائج ڪيا ويا، جيتوڻيڪ سنسڪرت مان آيل ڪيترائي لفظ اڄ به تامل ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون.<ref>''India 2001: A Reference Annual 2001''. Research, Reference and Training Division، Publications Division، Ministry of Information and Broadcasting، Government of India، New Delhi.</ref> == جاگرافيائي ورڇ == [[تامل ٻولي]] [[ڀارت]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] ۾ رهندڙ اڪثريتي آباديءَ جي مکيه ٻولي آهي. ساڳيءَ طرح اها [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اترئين]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀرئين]] صوبن جي اڪثريتي آباديءَ جي پڻ بنيادي ٻولي آهي. ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪيرالا]]، [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]]، [[دهلي]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] ۾ پڻ اقليتي برادريون تامل ڳالهائين ٿيون. سري لنڪا جي ٻين علائقن، جهڙوڪ [[ڪولمبو]] ۽ [[وچيون صوبو، سري لنڪا|وچئين صوبي]] جي جابلو علائقن ۾ به تامل ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين [[ڪيرالا]] ۾ تامل يا ان جا مختلف لهجا انتظامي ڪمن، ادب ۽ عام ڳالهه ٻولهه ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين ڏکڻ [[آنڌرا پرديش]] جي [[چتور ضلعو|چتور]] ۽ [[نيلور ضلعو|نيلور]] ضلعن مان مليل لکتن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ جو وسيع استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="Talbot 2001 27–37"/> ڏهين کان چوڏهين صدي عيسويءَ دوران ڏکڻ [[ڪرناٽڪ]] جي [[ڪولار ضلعو|ڪولار]]، [[ميسور]]، [[مانڊيا]] ۽ [[بنگلورو]] جهڙن علائقن ۾ پڻ تامل ٻولي لکتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{Harvnb|Murthy|Rao|Veluthat|Bari|1990|pp=85–106}}</ref> هن وقت [[ملائيشيا]]، [[سنگاپور]]، [[فلپائن]]، [[ماريشس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[انڊونيشيا]]،<ref>{{Harvnb|Ramstedt|2004|p=243}}</ref> [[ٿائيلينڊ]]،<ref>{{Harvnb|Kesavapany|Mani|Ramasamy|2008|p=60}}</ref> [[ميانمار]]، [[برونائي]] ۽ [[ويٽنام]] ۾ تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون آباد آهن، جن مان گهڻن جا ابا ڏاڏا نوآبادياتي دور ۾ انهن ملڪن ڏانهن لڏي ويا هئا. انهن برادرين کي گڏيل طور [[پرڏيهي تامل برادريون|پرڏيهي تامل برادرين]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. ملائيشيا ۾ تامل، انگريزي، ملئي ۽ مينڊرين ٻولين سان گڏ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="TamilSchools">{{cite web |title=Tamil Schools |url=http://www.indianmalaysian.com/education.htm |website=Indianmalaysian.com |access-date=28 July 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Ghazali |first=Kamila |year=2010 |title=National Identity and Minority Languages |website=UN Chronicle |publisher=United Nations |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/national-identity-and-minority-languages |access-date=28 January 2021}}</ref> [[پاڪستان]] جي شهر [[ڪراچي]] ۾ پڻ [[پاڪستاني تامل|تامل ڳالهائيندڙن جي هڪ وڏي برادري]] موجود آهي. ان ۾ تامل ڳالهائيندڙ [[هندو ڌرم|هندو]]،<ref name="TNP">{{cite news |last=Shahbazi |first=Ammar |title=Strangers to Their Roots and Those Around Them |work=The News |date=20 March 2012 |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617043012/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-date=17 June 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="PHP">Sunny, Sanjesh (21 September 2010). [https://pakistanhindupost.blogspot.com/2010/09/picture-of-tamil-hindus-in-karachi.html Tamil Hindus in Karachi]. ''Pakistan Hindu Post''.</ref> [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[اسلام|مسلمان]] شامل آهن. انهن ۾ سري لنڪا مان لڏي آيل ڪجهه تامل ڳالهائيندڙ مسلمان پناهگير پڻ شامل آهن.<ref name="HBL">Raman, B. (15 July 2002). [http://www.thehindubusinessline.com/2002/07/15/stories/2002071500050800.htm Osama's shadow on Sri Lanka?]. ''The Hindu Business Line''.</ref> ڪراچي جي [[مدراسي پاڙو|مدراسي پاڙي]] واري آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 100 تامل هندو خاندان آباد هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهي خاندان تامل سان گڏ [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پڻ ڳالهائين ٿا ۽ پنهنجي تامل ٻوليءَ تي سٺي مهارت رکن ٿا.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Sumit |title=For Tamil cuisine, away in Pakistan |work=The Hindu |date=3 November 2018 |url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/for-tamil-cuisine-away-in-pakistan/article25414464.ece |access-date=12 July 2019}}</ref> [[ري يونيون]]، [[گيانا]]، [[فجي]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] ۾ پڻ ڪيترن ماڻهن جا نسلي ۽ خانداني لاڳاپا تامل آباديءَ سان آهن،<ref name="ucberkeleydiaspora">{{cite web |last=McMahon |first=Suzanne |title=Overview of the South Asian Diaspora |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327123838/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-date=27 March 2011 |access-date=23 April 2008}}</ref> پر انهن مان رڳو ٿورا ماڻهو اڄ به تامل ڳالهائين ٿا. [[ري يونيون]] ۾، جيڪو [[فرانس]] جي انتظام هيٺ آهي، ماضيءَ ۾ تامل ٻولي سکڻ ۽ عوامي هنڌن تي استعمال ڪرڻ تي پابندي هئي. هاڻي اتي شاگرد ۽ بالغ ماڻهو ٻيهر تامل ٻولي سکي رهيا آهن.<ref name="ucberkeleydiaspora1">{{cite web |last=Ghasarian |first=Christian |title=Indentured immigration and social accommodation in La Réunion |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511142452/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-date=11 May 2011 |access-date=8 January 2010}}</ref> تامل ٻولي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] مان لڏي ويل ماڻهن ۽ انهن جي اولاد پاران [[ڪئناڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل عرب امارات]]، [[برطانيا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. انهن ملڪن ۾ [[ڪئناڊا ۾ تامل برادري|ڪئناڊائي تامل]]، [[آمريڪا ۾ تامل برادري|آمريڪي تامل]]، [[برطانيا ۾ تامل برادري|برطانوي تامل]] ۽ [[آسٽريليا ۾ تامل برادري|آسٽريلوي تامل]] برادرين جو وجود تامل ٻوليءَ جي عالمي پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو. == حيثيت == {{پڻ ڏسو|تامل ڳالهائيندڙن جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون}} === سرڪاري حيثيت === <gallery> File:Raja (elephant) in Sri Lankan Rupee bank notes.JPG|سري لنڪا جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. File:Mauritius currency.jpg|[[ماريشس]] جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها ملڪ جي سڃاتل اباڻين ٻولين مان هڪ آهي. File:India new 500 INR, MG series, 2016, reverse.jpg|ڀارتي ڪرنسي نوٽن جي ٻولين واري خاني ۾ تامل، درج ڪيل 15 ٻولين مان هڪ آهي. اها [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ پڻ شامل آهي ۽ [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. </gallery> [[فائل:CEY-23-Government of Ceylon-5 Rupees (1929).jpg|thumb|1929ع ۾ سيلون، يعني موجوده سري لنڪا، جي حڪومت پاران جاري ڪيل پنج رپين جو ڪرنسي نوٽ.]] [[تامل ٻولي]] ڀارت جي رياست [[تامل ناڊو]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ شامل 22 تسليم ٿيل ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="Eight">{{cite web |title=Eighth Schedule |url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S8.pdf |publisher=Government of India |access-date=5 December 2023}}</ref> اها [[پڊوچيري]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] جهڙن ڀارتي مرڪزي انتظام هيٺ علائقن ۾ پڻ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Ramamoorthy |first=L. |title=Multilingualism and Second Language Acquisition and Learning in Pondicherry |website=Language in India |date=February 2004 |url=http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html |access-date=16 August 2007}}</ref><ref>{{cite web |last=Sunwani |first=Vijay K. |title=Amazing Andamans and North-East India: A Panoramic View of States, Societies and Cultures |website=Language in India |date=February 2007 |url=http://www.languageinindia.com/feb2007/northeasternstates.pdf |access-date=16 August 2007}}</ref> تامل [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[سري لنڪا]] ۾ تامل، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] سان گڏ سرڪاري ۽ قومي ٻوليءَ جي حيثيت رکي ٿي.<ref name="languagesdept">{{cite web |title=Department of Official Languages |publisher=Government of Sri Lanka |url=http://www.languagesdept.gov.lk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106094214/http://www.languagesdept.gov.lk/%20 |archive-date=6 January 2019 |url-status=dead |access-date=13 September 2012}}</ref> ڀارت جي رياست [[هرياڻا]] ۾ هڪ زماني ۾ تامل کي نالي ماتر ٻي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي هئي. چيو وڃي ٿو ته اهو فيصلو [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] سان سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڪيو ويو هو، جيتوڻيڪ هرياڻا ۾ تامل ڳالهائيندڙن جي ڪنهن نمايان آباديءَ جو ثبوت موجود نه هو. 2010ع ۾ تامل جي جاءِ تي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي اها حيثيت ڏني وئي.<ref>{{cite news |last=Bharadwaj |first=Ajay |title=Punjabi edges out Tamil in Haryana |work=DNA India |date=7 March 2010 |url=http://www.dnaindia.com/india/1356124/report-punjabi-edges-out-tamil-in-haryana}}</ref> ان کان علاوه، [[ڀارت جي حڪومت]] آڪٽوبر 2004ع ۾ قديم ۽ ڪلاسيڪي ٻولين کي قانوني طور خاص حيثيت ڏيڻ جو انتظام متعارف ڪرايو. ڪيترين تامل تنظيمن جي حمايت سان هلندڙ سياسي مهم کان پوءِ تامل ڀارت جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي، جنهن کي باضابطه طور [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] تسليم ڪيو ويو.<ref name="dmkpolitics2">{{cite news |last=Dutta |first=Sujan |title=Classic case of politics of language |work=The Telegraph |date=28 September 2004 |url=http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-url=https://archive.today/20130203214540/http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-date=3 February 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="historyofdemand">{{cite magazine |last=Viswanathan |first=S. |title=Recognising a classic |magazine=Frontline |date=October 2004 |url=https://frontline.thehindu.com/static/html/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926212522/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-date=26 September 2007}}</ref> ان وقت جي ڀارتي صدر [[عبدالڪلام]]، جيڪو پاڻ به تامل هو، 6 جون 2004ع تي [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي ٻنهي ايوانن جي گڏيل اجلاس ۾ تامل کي ڪلاسيڪي ٻوليءَ جي حيثيت ڏيڻ بابت اعلان ڪيو. ان کان پوءِ سيپٽمبر 2004ع ۾ ان فيصلي بابت خبرون سامهون آيون ۽ آڪٽوبر ۾ اها حيثيت باضابطه طور منظور ڪئي وئي.<ref name="LanguageInIndia">{{cite journal |last=Thirumalai |first=M. S. |title=Tradition, Modernity and Impact of Globalization – Whither Will Tamil Go? |journal=Language in India |volume=4 |date=November 2004 |url=http://www.languageinindia.com/nov2004/tamilglobalization1.html |access-date=17 November 2007}}</ref><ref name="BBCClassical">{{cite news |title=India sets up classical languages |work=BBC News |date=17 September 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3667032.stm}}</ref><ref>{{cite news |title=Sanskrit to be declared classical language |work=The Hindu |date=28 October 2005 |url=https://web.archive.org/web/20051030050314/http://www.hindu.com/2005/10/28/stories/2005102809281200.htm}}</ref> === تعليم === [[ملائيشيا]] ۾ 543 سرڪاري پرائمري اسڪول اهڙا آهن، جن ۾ تعليم مڪمل طور [[ملائيشيا ۾ تامل ميڊيم پرائمري اسڪول|تامل ٻوليءَ جي ذريعي]] ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Language Shift in the Tamil Communities of Malaysia and Singapore: The Paradox of Egalitarian Language Policy |publisher=University of Pennsylvania |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/540/handouts/sparadox/sparadox.html |access-date=13 September 2012}}</ref> [[ميانمار]] ۾ پڻ تامل ميڊيم اسڪول قائم ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون آهن، ته جيئن اتي لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال اڳ آباد ٿيندڙ تامل برادريءَ جي اولاد کي مڪمل طور پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم ملي سگهي.<ref name="bbcmyanmar">{{cite news |title=Myanmar's Tamils seek to protect their identity |work=BBC News |date=6 March 2014 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25438275}}</ref> [[ڪئناڊا]] ۾ ڪجهه مقامي اسڪول بورڊن ۽ وڏين يونيورسٽين ۾ تامل ٻولي هڪ تعليمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي. [[ڪئناڊا جي پارليامينٽ]] جنوري مهيني کي «تامل ورثي جو مهينو» قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Statement by the Prime Minister of Canada on Thai Pongal |publisher=Government of Canada |date=13 January 2017 |url=http://www.pm.gc.ca/eng/news/2017/01/14/statement-prime-minister-canada-thai-pongal}}</ref><ref>{{cite news |title=Canada officially declares pride in its Tamils, passes Bill calling for Tamil Heritage Month |work=The News Minute |date=8 October 2016 |url=http://www.thenewsminute.com/article/canada-officially-declares-pride-its-tamils-passes-bill-calling-tamil-heritage-month-51059 |access-date=6 August 2017}}</ref> [[ڏکڻ آفريڪا جو آئين|ڏکڻ آفريڪا جي آئين]] جي پهرين باب جي آرٽيڪل 6(ب) تحت تامل ٻوليءَ کي خاص تحفظ ۽ واڌاري جي حيثيت حاصل آهي. اها [[ڪوازولو ناتال]] صوبي جي اسڪولن ۾ هڪ مضمون طور پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of South Africa |publisher=Constitutional Court of South Africa |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064102/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-date=18 May 2006 |access-date=5 August 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Five Indian languages reinstated as official subjects in South African schools |work=Jagran Josh |date=21 March 2014 |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1 |access-date=6 August 2017}}</ref> تازن سالن ۾ [[فرانس جا سمنڊ پار علائقا|فرانس جي سمنڊ پار کاتي]] [[ري يونيون]] جي اسڪولن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ کي پڙهائيءَ جي هڪ مضمون طور متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Srivatsa |first=Sharath S. |title=For these islanders, a reunion with Tamil |work=The Hindu |date=8 January 2017 |url=https://www.thehindu.com/news/national/For-these-islanders-a-reunion-with-Tamil/article17009446.ece |access-date=6 August 2017}}</ref> === عوامي ابلاغ جا ذريعا === {{پڻ ڏسو|تامل سئنيما}} تامل ٻوليءَ ۾ ڇپجندڙ اخبارون ۽ ٻيا اشاعتي ذريعا وڏي پيماني تي موجود آهن. 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون. تامل ٻوليءَ ۾ ڊجيٽل ابلاغي مواد پڻ وڏي مقدار ۾ موجود آهي، جنهن ۾ خاص طور فلمون نمايان حيثيت رکن ٿيون.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == لهجا == [[فائل:Jambai Tamil Brahmi.jpg|thumb|upright=1.81|[[تامل ناڊو]] جي [[ولپورم ضلعو|ولپورم ضلعي]] ۾ [[تروڪوئيلور]] ڀرسان [[اٿيمان نيدومان انجي]] سان لاڳاپيل جمبائي جي تامل براهمي لکت، جيڪا شروعاتي [[تامل سنگم دور|سنگم دور]] سان منسوب ڪئي وئي آهي (لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح).]] {{Listen | type = speech | header = | filename = Oppaari Song.ogg | title = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ «اوپاري» گيت | description = «اوپاري» موت جي موقعي تي عورتن پاران ڳايو ويندڙ سوڳوار گيت آهي. هن رڪارڊنگ ۾ هڪ ماءُ پنهنجي پٽ جي وفات تي ڏک ۽ ماتم جو اظهار ڪري ٿي. | filename2 = Ta-ponnagaram.ogg | title2 = پدومائي پيتن جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» | description2 = [[پدومائي پيتن]] جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» جي آڊيو رڪارڊنگ، جنهن ۾ ٻين ٻولين مان ورتل ڪجهه لفظن جا مثال پڻ ملن ٿا. }} === علائقائي فرق === {{پڻ ڏسو|سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا ۾ هندستاني تامل لهجو}} [[تامل ٻولي]] جي [[سماجي لسانيات|سماجي لسانياتي]] صورتحال جي هڪ اهم خصوصيت [[دو سطحي لساني استعمال]] (''Diglossia'') آهي. ان مان مراد هڪ ئي ٻوليءَ جي ٻن الڳ صورتن جو استعمال آهي، جن ۾ هڪ اعليٰ يا رسمي صورت ۽ ٻي عام يا غير رسمي صورت هوندي آهي. انهن صورتن جو استعمال سماجي ۽ معاشي حيثيت سميت مختلف سماجي حالتن موجب بدلجي سگهي ٿو.<ref>Arokianathan, S. [http://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html Writing and Diglossic: A Case Study of Tamil Radio Plays]. [https://web.archive.org/web/20070928092717/https://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html محفوظ ڪيل نسخو]، 28 سيپٽمبر 2007ع.</ref><ref>{{cite journal |last1=Steever |first1=S. B. |last2=Britto |first2=F. |title=Diglossia: A Study of the Theory, with Application to Tamil |journal=Language |year=1988 |volume=64 |issue=1 |pages=152–155 |doi=10.2307/414796 |jstor=414796}}</ref> تامل ٻوليءَ جا مختلف لهجا بنيادي طور هڪ ٻئي کان انهن صوتياتي تبديلين ۽ آوازن جي ڦيرڦار سبب مختلف آهن، جيڪي [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان ارتقا دوران پيدا ٿيون. مثال طور، «هتي» لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ قديم ادبي تامل يا «سينتامل» (''Centamil'') ۾ «اِنگُ» (''iṅku'') آهي، جيڪو [[ڪوئمبتور]] جي [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو لهجي]] ۾ «اِنگوُ» (''iṅkū'')، [[تنجاور]] ۽ [[پالڪاڊ]] جي لهجن ۾ «اِنگا» (''inga'') ۽ [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي ڪجهه تامل لهجن]] ۾ «اِنگائي» (''iṅkai'') جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي. قديم تامل جو لفظ «اِنگڻ» (''iṅkaṇ'')، جنهن ۾ «ڪڻ» (''kaṇ'') جي معنيٰ «جاءِ» يا «هنڌ» آهي، [[ترونيلويلي]] جي لهجي ۾ «اِنگني» (''iṅkane'') جو بنياد بڻيو. ساڳيءَ طرح قديم تامل جو لفظ «اِنگِٽُ» (''iṅkiṭṭu'')، [[مدورائي]] جي لهجي ۾ «اِنگُٽُ» (''iṅkuṭṭu'') ۽ ڪجهه اترين لهجن ۾ «اِنگٽي» (''iṅkaṭe'') جي صورت ۾ ملي ٿو. اڄ به ڪوئمبتور جي علائقي ۾ «اَڪَٽا» (''akkaṭṭa'') جو استعمال عام ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ «اها جاءِ» آهي. جيتوڻيڪ تامل ٻوليءَ جي مختلف لهجن جي لفظي ذخيري ۾ تمام وڏا فرق نه آهن، پر ڪجهه استثنا موجود آهن. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجن ۾ ڪيترائي اهڙا لفظ ۽ گرامري صورتون محفوظ آهن، جيڪي هندستان ۾ روزمره جي تامل ڳالهه ٻولهه ۾ استعمال نٿيون ٿين.<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref><ref name="AnnamalaiSteever1998">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|pp=100–128}}</ref> ان کان علاوه، انهن لهجن ۾ ڪجهه لفظ هندستاني تامل جي ڀيٽ ۾ ٿوري مختلف معنيٰ يا استعمال سان پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Zvelebil |first=K. |title=Some features of Ceylon Tamil |journal=Indo-Iranian Journal |year=1966 |volume=9 |issue=2 |page=113 |doi=10.1163/000000066790086440}}</ref> تامل ٻوليءَ جي اهم لهجن ۾ هندستان اندر [[تنجائي تامل لهجو|تنجائي تامل]]، [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو تامل]]، [[مدراس تامل لهجو|مدراس تامل]]، [[مدورائي تامل لهجو|مدورائي تامل]]، [[نيلائي تامل لهجو|نيلائي تامل]] ۽ ڪماري تامل شامل آهن. [[سري لنڪا]] ۾ [[بٽيڪالوا تامل لهجو]]، [[جافنا تامل لهجو]] ۽ [[نيگومبو تامل لهجو]] ڳالهائجن ٿا، جڏهن ته [[ملائيشيا]] ۾ [[ملائيشيائي تامل]] رائج آهي. ==== ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جا فرق ==== {{پڻ ڏسو|تامل ۾ هند آريائي ٻولين مان ورتل لفظ|سري لنڪا جي تامل ۾ ڌارين ٻولين مان ورتل لفظ}} [[ڪيرالا]] جي [[پالڪاڊ ضلعو|پالڪاڊ ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجي ۾ [[مليالم ٻولي|مليالم]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. هن لهجي جي نحوي بناوت تي پڻ مليالم جو اثر پيو آهي ۽ ان جي اچار ۾ مليالم سان لاڳاپيل هڪ نمايان لهجو محسوس ٿئي ٿو. ساڳيءَ طرح [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل، تامل ناڊو جي ٻين علائقن ۾ ڳالهائجندڙ تامل کان پنهنجي مخصوص لفظن ۽ صوتياتي انداز سبب مختلف آهي. لفظن ۽ اچارن ۾ اهي فرق ايترا نمايان آهن جو ڪنياڪماري جي رهواسيءَ کي سندس ڳالهائڻ جي انداز مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو. [[هيبر آئينگر]] ۽ منڊيم لهجا انهن تامل [[ويشنو مت|ويشنو]] برادرين ۾ ڳالهائجن ٿا، جيڪي يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ڏانهن لڏي ويون هيون. انهن لهجن ۾ «ويشنو پريباشائي» (''Vaishnava paribasai'') جون ڪيتريون ئي خصوصيتون محفوظ آهن. اها تامل ٻوليءَ جي هڪ خاص صورت هئي، جيڪا نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ارتقا ڪئي ۽ جنهن ۾ ويشنو مت جا مذهبي ۽ روحاني قدر نمايان هئا.<ref>Thiru. Mu. Kovintācāriyar (1978). ''Vāḻaiyaṭi vāḻai''. Lifco، مدراس، ص 26–39.</ref> تامل سماج جي ڪيترين ئي [[ذات پات جو نظام|ذاتين]] جا پنهنجا مخصوص [[سماجي لهجو|سماجي لهجا]] (''Sociolects'') پڻ آهن، جيڪي روايتي طور انهن ذاتين جا گهڻا ماڻهو پنهنجي رهائش واري علائقي کان سواءِ استعمال ڪندا رهيا آهن. ڪيترين حالتن ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جي ڳالهائڻ جي انداز مان سندس ذات بابت اندازو لڳائڻ ممڪن هوندو آهي.<ref name="EB2007">{{cite encyclopedia |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=Tamil dialects |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2013 |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/581953/Tamil-language}}</ref> مثال طور، [[تامل برهمڻ]] عام طور ڪيترائي اهڙا لهجا ڳالهائين ٿا، جن کي گڏيل طور [[برهمڻ تامل لهجو|برهمڻ تامل]] چيو وڃي ٿو. انهن لهجن ۾ وينجن آوازن جو اچار نسبتاً نرم هوندو آهي ۽ ڪن وينجن جو حذف ٿيڻ پڻ عام آهي. انهن ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن جو تعداد به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان ورتل لفظ پڻ شامل آهن. == ڳالهائجندڙ ۽ ادبي صورتون == <!-- تامل رسم الخط ۾ موجود اکرن جي ظاهري ترتيب يا يونيڪوڊ بابت تبديلي ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخط جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Listen | type = speech | header = | filename = Thiruppugazh - Umbartharu - Hamsadhwani.wav | title = تروپوگژ – اُمبارترو – همسڌوني | description = [[تروپوگژ]] جي لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ واري ڀڳوان [[گڻيش]] جي ساراهه ۾ لکيل ڀڄن «اُمبارترو» جو ادبي تامل ۾ ڳايل نمونو، جيڪو همسڌوني راڳ ۾ آهي. | filename2 = Ta - குளிர் காய நேரமில்லை - அறிவுக் கதைகள் - ம.பொ.சிவஞானம்.ogg | title2 = شيوگنانم جون «اريوڪ ڪٿائيگل» | description2 = ادبي تامل جي اچار جو نمونو، جنهن ۾ [[ما. پو. سي.]] جي ويهين صديءَ جي ڪتاب «اريوڪ ڪٿائيگل» مان هڪ اقتباس پڙهيو ويو آهي. | filename3 = Ta-Senthamizh Nadu.ogg | title3 = ڀارتيءَ جو گيت «سينتامل ناڊو اينم» | description3 = [[سبرامنيم ڀارتي]] جي ويهين صديءَ ۾ لکيل گيت «سينتامل ناڊينم پودينلي» ۾ ادبي تامل جي اچار جو نمونو. }} مختلف علائقائي لهجن کان علاوه، [[تامل ٻولي]] جون جدا جدا اسلوبي صورتون پڻ موجود آهن. انهن ۾ قديم ٻوليءَ جي نموني تي ٻڌل ڪلاسيڪي ادبي صورت «سنگتامل» (''{{IAST|saṅkattamiḻ}}'')، جديد ادبي ۽ رسمي صورت «سينتامل» (''{{IAST|centamiḻ}}'') ۽ جديد [[عام ڳالهائجندڙ ٻولي|عام ڳالهائجندڙ]] صورت «ڪوڊونتامل» (''{{IAST|koṭuntamiḻ}}'') شامل آهن. اهي صورتون هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نه آهن، پر انهن جي وچ ۾ بتدريج تبديليءَ جو سلسلو موجود آهي، جنهن کي اسلوبي تسلسل چيو وڃي ٿو. مثال طور، «سينتامل» ۾ لکندي «سنگتامل» جي لفظي ذخيري مان لفظ استعمال ڪري سگهجن ٿا. ساڳيءَ طرح «ڪوڊونتامل» ۾ ڳالهائيندي ٻين ادبي يا رسمي صورتن سان لاڳاپيل لفظ ۽ گرامري بناوتون پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref>Schiffman, Harold (1997). [https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/messeas/diglossia/handbuk.html Diglossia as a Sociolinguistic Situation]. Florian Coulmas (مرتب)، ''The Handbook of Sociolinguistics''. لنڊن: Basil Blackwell، ص 205 ۽ ان کان پوءِ.</ref> جديد دور ۾ «سينتامل» عام طور رسمي لکڻين ۽ تقريرن ۾ استعمال ٿيندي آهي. مثال طور، درسي ڪتابن، [[تامل ادب]] جي وڏي حصي، عوامي تقريرن ۽ بحث مباحثن ۾ اها صورت استعمال ڪئي وڃي ٿي. جديد لکيل تامل جي بناوت ۾ قدامت پسند خصوصيتون پڻ موجود آهن، جنهن سبب ان جي ڄاڻ رکندڙ ماڻهو اٺين صدي عيسويءَ جون تامل لکتون به پڙهي سگهن ٿا.<ref>Tienken, Herman. ''Metaphony, or Height Harmony, in Written Tamil and Malayalam''، ص 53–66. [https://hermantieken.com/wp-content/uploads/2013/02/doc.pdf آن لائين متن].</ref> تنهن هوندي به، تازن دورن ۾ «ڪوڊونتامل» انهن شعبن ۾ پڻ وڌندڙ استعمال حاصل ڪيو آهي، جيڪي روايتي طور «سينتامل» سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، جديد دور جون گهڻيون فلمون، ناٽڪ ۽ ٽيليويزن توڙي ريڊيو تي پيش ٿيندڙ مقبول تفريحي پروگرام «ڪوڊونتامل» ۾ هوندا آهن. ڪيترائي سياستدان پڻ عوام سان وڌيڪ ويجهڙائي پيدا ڪرڻ لاءِ اها صورت استعمال ڪندا آهن. جديد دور ۾ «ڪوڊونتامل» جي وڌندڙ استعمال سبب ڳالهائجندڙ تامل جون ڪجهه غير سرڪاري «معياري» صورتون پڻ وجود ۾ آيون آهن. ڀارت ۾ معياري سمجهي ويندڙ «ڪوڊونتامل» ڪنهن هڪ علائقائي لهجي تي مڪمل طور ٻڌل نه آهي،<ref name="Standard restandard">{{cite journal |last=Schiffman |first=Harold |year=1998 |title=Standardization or restandardization: The case for 'Standard' Spoken Tamil |journal=Language in Society |volume=27 |issue=3 |pages=359–385 |doi=10.1017/S0047404598003030 |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/public/stantam/STANTAM.HTM |url-access=subscription}}</ref>{{وضاحت گهرجي|تاريخ=مئي 2022}} پر ان تي [[تنجاور]] ۽ [[مدورائي]] جي لهجن جو نمايان اثر پيو آهي. ڀارت ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ اڪثر [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] جا لفظ پڻ ملائي استعمال ڪيا ويندا آهن، جنهن مان «ٽينگلش» (''Tanglish'') نالي هڪ گڏيل لساني صورت پيدا ٿي آهي. اها خاص طور شهري علائقن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهي آهي. ان جي ابتڙ، [[سري لنڪا]] ۾ معياري ڳالهائجندڙ تامل جو بنياد [[جافنا]] جي لهجي تي آهي. === لفظي فرق === ڪجهه لفظ اهڙا آهن، جيڪي خاص طور ادبي تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «اَنّائي» (''annai'') — ماءُ * «اَلي» (''ali'') — پيش ڪرڻ يا آڇڻ * «اِيَلُم» (''iyalum'') — ممڪن * «اِلّم» (''illam'') — گهر * «ڪَرپي» (''karpi'') — سيکارڻ <ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> ساڳيءَ طرح ڪجهه لفظ خاص طور عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «ليچُ» (''Le:cu'') — آسان * «رومپا» (''rompa'') — گهڻو يا تمام گهڻو * «وَنتَوا:لَم» (''vantava:lam'') — اڻ وڻندڙ حقيقتون * «تَٽَوي» (''tatave'') — ڀيرا يا موقعا <ref name="LSITamilNadu"/> === تقابلي متن === هيٺ ادبي ۽ عام ڳالهائجندڙ تامل جي جملن جو تقابلي مثال ڏنو ويو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! ادبي تامل<ref name="LSITamilNadu"/> ! عام ڳالهائجندڙ تامل ! سنڌي ترجمو |- | ''atu avaratu panam.'' | ''atu avaro:da panam.'' | هي سندس پئسا آهن. |- | ''na:n pe:na:vai avanitam kotutten.'' | ''na: pe:na:va avankitte kututtæn.'' | مون هن کي قلم ڏنو. |} == لکڻ جو نظام == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{مک|تامل رسم الخط|تامل بريل}} {{پڻ ڏسو|وٽيلوتو رسم الخط|گرنٿا رسم الخط|پلو رسم الخط|اروي رسم الخط}} [[فائل:History of Tamil script.jpg|thumb|upright=1.81|تامل لکڻيءَ جي تاريخي ارتقا، جنهن ۾ مٿئين حصي ۾ قديم [[تامل براهمي رسم الخط]] کان وٺي هيٺئين حصي ۾ موجوده [[تامل رسم الخط]] تائين مختلف صورتون ڏيکاريل آهن.]] [[فائل:Tirukkural manuscript.jpg|thumb|upright=1.81|''[[تروڪورل]]'' جو [[کجيءَ جي پنن تي لکيل مسودو]].]] [[تامل براهمي رسم الخط]] جو استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ تامل ٻولي لکڻ لاءِ ٻين رسم الخطن سان گڏ «وٽيلوتو» (''vaṭṭeḻuttu'') نالي رسم الخط استعمال ڪيو ويو. انهن ٻين رسم الخطن ۾ [[گرنٿا رسم الخط|گرنٿا]] ۽ [[پلو رسم الخط|پلو]] پڻ شامل هئا. موجوده [[تامل رسم الخط]] ۾ 12 [[مصوتو|مصوتا]]، 18 [[وينجن|وينجن]] ۽ هڪ خاص اکر «آيتَم» (''āytam'') شامل آهن. مصوتن ۽ وينجن جي ميلاپ سان 216 گڏيل اکر ٺهن ٿا. اهڙيءَ طرح تامل رسم الخط ۾ روايتي ڳڻپ موجب ڪُل 247 اکر ٿين ٿا، يعني 12 + 18 + 1 + (12 × 18). ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] وانگر تامل جي هر وينجن ۾ بنيادي طور «اَ» (''a'') جو آواز شامل هوندو آهي. هن بنيادي مصوتي آواز کي ختم ڪرڻ لاءِ وينجن جي نشانيءَ سان هڪ خاص نقطي جهڙي علامت لڳائي ويندي آهي، جنهن کي «پُلّي» (''puḷḷi'') چيو وڃي ٿو. مثال طور، تامل اکر {{lang|ta|ன}} جو اچار «نَ» (''ṉa'') آهي، جنهن ۾ بنيادي «اَ» جو آواز شامل آهي، جڏهن ته {{lang|ta|ன்}} جو اچار «ن» (''ṉ'') آهي، جنهن ۾ ڪو مصوتي آواز شامل نه آهي. ڪيترن ئي هندستاني رسم الخطن ۾ اهڙي قسم جي نشاني موجود آهي، جنهن کي عام طور [[ويرام]] (''virama'') چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، تامل رسم الخط ڪجهه لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ هميشه ظاهر ٿيندڙ «پُلّي» استعمال ڪئي ويندي آهي. ٻين هندستاني رسم الخطن ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن تي مشتمل هجي يا ڪيترن وينجن جي ميلاپ سان ٺهيل هجي، اهڙي هِجي کي لکڻ لاءِ عام طور گڏيل اکر يا وينجن جي اڌ صورت استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. جيتوڻيڪ انهن رسم الخطن ۾ ظاهر ٿيندڙ ويرام استعمال ڪرڻ پڻ ممڪن آهي. تامل رسم الخط ۾ [[مجهور ۽ غير مجهور آواز|مجهور ۽ غير مجهور]] [[بندشي وينجن|بندشي وينجنن]] لاءِ الڳ اکر موجود نه آهن. ان جي بدران، بندشي وينجنن جو اچار لفظ ۾ انهن جي جاءِ ۽ [[تامل صوتيات]] جي قاعدن موجب مجهور يا غير مجهور صورت اختيار ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=Tamil Language/Letters - Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Tamil_Language/Letters |website=Wikiversity |access-date=13 May 2025}}</ref> معياري تامل اکرن کان علاوه، [[گرنٿا رسم الخط]] مان ورتل ڇهه اکر پڻ ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪيا ويندا آهن. گرنٿا رسم الخط تامل علائقي ۾ [[سنسڪرت]] لکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. انهن اضافي اکرن جو مقصد اهڙن آوازن کي ظاهر ڪرڻ آهي، جيڪي اصل تامل ٻوليءَ جا نه آهن، پر سنسڪرت، [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ موجود آهن. ڪلاسيڪي تامل گرامر موجب ڌارين ٻولين مان ورتل لفظن کي تامل جي صوتياتي قاعدن مطابق نئين سر لکڻ جو روايتي طريقو مقرر ٿيل آهي. اهو طريقو اڄ به موجود آهي، پر ان تي هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني عمل نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last=Fowler |first=Murray |title=The Segmental Phonemes of Sanskritized Tamil |journal=Language |year=1954 |volume=30 |issue=3 |pages=360–367 |doi=10.2307/410134 |jstor=410134}} خاص طور صفحو 360.</ref> «آءِ ايس او 15919» (''ISO 15919'') هڪ بين الاقوامي معيار آهي، جنهن تحت [[تامل رسم الخط]] ۽ ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] کي [[لاطيني رسم الخط]] ۾ منتقل ڪيو ويندو آهي. هن معيار ۾ خاص صوتياتي نشانين، يعني [[تشڪيلي نشان|تشڪيلي نشانين]] (''Diacritics'')، جو استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن [[براهمي رسم الخط مان نڪتل رسم الخط|براهمي خاندان جي رسم الخطن]] ۾ موجود وينجنن ۽ مصوتن جي وڏي تعداد کي لاطيني اکرن ذريعي ظاهر ڪري سگهجي. اهڙيءَ طرح انهن اکرن کي انگريزي سميت لاطيني رسم الخط استعمال ڪندڙ مختلف ٻولين ۾ پڻ لکي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Daniels |first1=Peter T. |last2=Bright |first2=William |title=The World's Writing Systems |year=1996 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-507993-7 |url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937/mode/2up}}</ref> === انگ ۽ نشانيون === {{مک|تامل انگ}} عام انگن کان علاوه، تامل رسم الخط ۾ 10، 100 ۽ 1000 لاءِ پڻ الڳ عددِي نشانيون موجود آهن. ان ۾ ڏينهن، مهيني، سال، واجب الادا رقم، جمع ٿيل رقم، «مٿي ڄاڻايل»، رپئي ۽ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به مخصوص نشانيون موجود آهن. تامل ۾ تاريخي طور [[ڪسري عدد|ڪسرن]] کي ظاهر ڪرڻ لاءِ پڻ ڪيتريون خاص نشانيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |last=Selvakumar |first=V. |title=History of Numbers and Fractions and Arithmetic Calculations in the Tamil Region: Some Observations |date=13 May 2025 |url=https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513133748/https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-date=13 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ٻڙي ! هڪ ! ٻه ! ٽي ! چار ! پنج ! ڇهه ! ست ! اٺ ! نو ! ڏهه ! سؤ ! هزار |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௦}} | {{lang|ta|௧}} | {{lang|ta|௨}} | {{lang|ta|௩}} | {{lang|ta|௪}} | {{lang|ta|௫}} | {{lang|ta|௬}} | {{lang|ta|௭}} | {{lang|ta|௮}} | {{lang|ta|௯}} | {{lang|ta|௰}} | {{lang|ta|௱}} | {{lang|ta|௲}} |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ڏينهن ! مهينو ! سال ! واجب الادا رقم ! جمع ٿيل رقم ! مٿي ڄاڻايل ! رپيو ! عدد |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௳}} | {{lang|ta|௴}} | {{lang|ta|௵}} | {{lang|ta|௶}} | {{lang|ta|௷}} | {{lang|ta|௸}} | {{lang|ta|௹}} | {{lang|ta|௺}} |} == صوتيات == {{مک|تامل صوتيات}} تامل ٻوليءَ جي صوتياتي نظام ۾ مختلف وينجن ۽ مصوتا شامل آهن، جن جي درجابندي اچار جي هنڌ، اچار جي طريقي ۽ آواز جي ڊيگهه موجب ڪئي وڃي ٿي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا وينجن{{sfn|Keane|2004|p=111}} ! colspan="2" | ! [[چپن وارا وينجن|چپوي]] ! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندوي]] ! [[لثوي وينجن|لثوي]] ! [[موٽيل زبان وارا وينجن|موٽيل زبان وارا]] ! [[لثوي تالوي وينجن|لثوي]]–[[تالوي وينجن|تالوي]] ! [[نرم تارون وارا وينجن|نرم تارون وارا]] ! [[حنجري وينجن|حنجري]] |- ! colspan="2" | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]] | {{IPAlink|m}} {{lang|ta|ம்}} | ({{IPAlink|n̪}}) {{lang|ta|ந்}} | {{IPAlink|n}} {{lang|ta|ன்}} | {{IPAlink|ɳ}} {{lang|ta|ண்}} | {{IPAlink|ɲ}} {{lang|ta|ஞ்}} | ({{IPAlink|ŋ}}) {{lang|ta|ங்}} | |- ! colspan="2" | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[بندشي رگڙ وارا وينجن|بندشي رگڙ وارا]] | {{IPAlink|p}} {{lang|ta|ப்}} | {{IPAlink|t̪}} {{lang|ta|த்}} | ({{IPAlink|t|trː}}) {{lang|ta|ற்ற}} | {{IPAlink|ʈ}} {{lang|ta|ட்}} | {{IPAlink|t͡ʃ}} ~ {{IPAlink|t͡ɕ}} {{lang|ta|ச்}} | {{IPAlink|k}} {{lang|ta|க்}} | |- ! colspan="2" | [[رگڙ وارا وينجن|رگڙ وارا]] | ({{IPAlink|f}}) | | {{IPAlink|s}} ({{IPAlink|z}}) {{lang|ta|ஸ்}} | ({{IPAlink|ʂ}}) {{lang|ta|ஷ்}} | ({{IPAlink|ɕ}}) {{lang|ta|ஶ்}} | ({{IPAlink|x}}) | ({{IPAlink|h}}) {{lang|ta|ஹ்}} |- ! rowspan="2" | [[تقريبي وينجن|تقريبي]] ! {{small|وچ وارا}} | {{IPAlink|ʋ}} {{lang|ta|வ்}} | | | {{IPAlink|ɻ}} {{lang|ta|ழ்}} | {{IPAlink|j}} {{lang|ta|ய்}} | | |- ! {{small|[[پاسيرا وينجن|پاسيرا]]}} | | | {{IPAlink|l}} {{lang|ta|ல்}} | {{IPAlink|ɭ}} {{lang|ta|ள்}} | | | |- ! rowspan="2" | [[لرزش وارا وينجن|لرزش وارا]] ! {{small|[[هڪ ڌڪ وارا وينجن|هڪ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|ɾ}} {{lang|ta|ர்}} | | | | |- ! {{small|[[گهڻ ڌڪ وارا وينجن|گهڻ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|r}} {{lang|ta|ற்}} | | | | |} * {{IPA|/f z ʂ ɕ x h/}} جهڙا آواز رڳو ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ ملن ٿا. انهن کي تامل جا حاشيائي صوتيا (''Marginal phonemes'') سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ روايتي طور انهن کي مڪمل ۽ خودمختيار صوتيا تسليم نه ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا سادا مصوتا ([[سادو مصوتو|مونوفتانگ]]){{sfn|Keane|2004|pp=114–115}} ! rowspan="2" | ! colspan="2" | [[اڳيان مصوتا|اڳيان]] ! colspan="2" | [[وچيان مصوتا|وچيان]] ! colspan="2" | [[پويان مصوتا|پويان]] |- ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] |- ! [[بند مصوتا|بند]] | {{IPAlink|i}} '''{{lang|ta|இ}}''' | {{IPAlink|iː}} '''{{lang|ta|ஈ}}''' | ({{IPAlink|ɯ}}) '''{{lang|ta|உ}}''' | | {{IPAlink|u}} '''{{lang|ta|உ}}''' | {{IPAlink|uː}} '''{{lang|ta|ஊ}}''' |- ! [[وچولا مصوتا|وچولا]] | {{IPAlink|e}} '''{{lang|ta|எ}}''' | {{IPAlink|eː}} '''{{lang|ta|ஏ}}''' | | | {{IPAlink|o}} '''{{lang|ta|ஒ}}''' | {{IPAlink|oː}} '''{{lang|ta|ஓ}}''' |- ! [[کليل مصوتا|کليل]] | | | {{IPAlink|ä}} '''{{lang|ta|அ}}''' | {{IPAlink|äː}} '''{{lang|ta|ஆ}}''' | | |} تامل ٻوليءَ ۾ ٻه [[مرڪب مصوتا|مرڪب مصوتا]] (''Diphthongs'') پڻ موجود آهن: * {{IPA|/aɪ̯/}} — '''{{lang|ta|ஐ}}''' * {{IPA|/aʊ̯/}} — '''{{lang|ta|ஔ}}''' انهن مان ٻيو مرڪب مصوتو {{IPA|/aʊ̯/}} رڳو ڪجهه مخصوص لفظن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === آوازن جي ميلاپ جا قاعدا === [[صوتياتي ترتيب جا قاعدا|آوازن جي ميلاپ جا قاعدا]] (''Phonotactics'') ڪنهن ٻوليءَ ۾ آوازن جي جائز ترتيب ۽ انهن جي گڏجڻ جي امڪانن جو مطالعو آهن. تامل ٻوليءَ جي اصل لفظن جي شروعات ۾ عام طور ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو سڌو ميلاپ، يعني [[وينجنن جو ميلاپ]] (''Consonant cluster'')، نه ٿيندو آهي. تامل ۾ ملندڙ وينجنن جا ميلاپ هيٺيان آهن: {{IPA|/mp/}}، {{IPA|/rt/}}، {{IPA|/ɳʈ/}}، {{IPA|/ŋk/}}، {{IPA|/ṇt/}}، {{IPA|/ll/}}، {{IPA|/ɭɭ/}}، {{IPA|/pp/}}، {{IPA|/cc/}}، {{IPA|/tt/}}، {{IPA|/kk/}}، {{IPA|/rr/}}، {{IPA|/ɾk/}}، {{IPA|/mm/}} ۽ {{IPA|/nn/}}.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == گرامر == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Tamils}} {{Dravidian}} {{Listen | type = speech | header = تامل ٻوليءَ جا زبان اٽڪائيندڙ جملا | filename = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 7.ogg | title = لَ ۽ ژَ جي اچارن جي مشق | description = {{lang|ta|குலை குலையாய் வாழைப்பழம், மழையில் அழுகி கீழே விழுந்தது.}} | filename2 = நா நெகிழ் பயிற்சி 2.ogg | title2 = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ نَ ۽ ٽَ جي اچارن جي مشق | description2 = {{lang|ta|கொக்கு நெட்ட கொக்கு. நெட்ட கொக்கு இட்ட முட்ட, கட்ட முட்ட.}} | filename3 = Tamil tongue twister.ogg | title3 = ژَ جي اچار جي مشق | description3 = {{lang|ta|ஏழை கிழவன் வாழைப் பழத் தோல் மேல் சருசருக்கி வழுவழுக்கி கீழே விழுந்தான்.}} | filename4 = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 10.ogg | title4 = لَ ۽ ڵَ جي اچارن جي مشق | description4 = {{lang|ta|அவள் அவலளந்தால், இவள் அவலளப்பாள். இவள் அவலளந்தால், அவள் அவலளப்பாள். அவளும் இவளும் அவல் அளக்காவிட்டால், எவள் அவலளப்பாள் ?}} }} {{مک|تامل گرامر}} [[تامل ٻولي]] ۾ [[الحاقي ٻولي|الحاقي گرامر]] (''Agglutinative grammar'') استعمال ٿئي ٿو. هن نظام ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ ۾ مختلف لاحقا شامل ڪري [[اسم جي درجابندي]]، [[گرامري عدد|واحد ۽ جمع]]، [[گرامري حالت]]، فعل جي [[زمانو (گرامر)|زماني]] ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪيو ويندو آهي. تامل جي معياري [[ماورائي ٻولي|ماورائي لساني اصطلاحن]] ۽ علمي لفظي ذخيري جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته اهي بنيادي طور تامل ٻوليءَ مان ئي ورتل آهن. اها صورتحال ڪيترين [[هند آريائي ٻوليون|هند آريائي ٻولين]] کان مختلف آهي، جن جي روايتي گرامري اصطلاحن ۾ [[سنسڪرت]] کي مرڪزي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="metalanguage_zvelbil">{{citation |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan |url=https://books.google.com/books?id=VF2VMUoY_okC&pg=PA4 |publisher=BRILL |year=1973 |page=4 |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref><ref>Ramanujam, A. K.; Dharwadker, V. (eds.) (2000). ''The Collected Essays of A. K. Ramanujan''. Oxford University Press، ص 111. {{ISBN|0-19-563937-5}}</ref> تامل گرامر جي ڪيترن ئي بنيادي اصولن جي تفصيلي وضاحت تامل جي قديم ترين معلوم گرامري ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۾ ملي ٿي. جديد تامل جي لکڻيءَ جو وڏو حصو تيرهين صديءَ جي گرامري تصنيف «ننّول» (''{{IAST|Naṉṉūl}}'') تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ «تولڪاپيم» جي قاعدن کي ڪجهه ترميمن سان ٻيهر بيان ۽ واضح ڪيو ويو. روايتي تامل گرامر پنجن حصن تي مشتمل آهي: * «ايلوتو» (''{{IAST|eḻuttu}}'') — اکر ۽ صوتيات * «سول» (''{{IAST|col}}'') — لفظ ۽ انهن جي بناوت * «پورول» (''{{IAST|poruḷ}}'') — معنيٰ ۽ موضوع * «ياپّو» (''{{IAST|yāppu}}'') — شعري وزن ۽ نظم جي بناوت * «اَڻي» (''{{IAST|aṇi}}'') — ادبي سينگار ۽ بلاغت انهن مان آخري ٻن حصن جو تعلق گهڻو ڪري شاعريءَ سان آهي.<ref name="five_parts_grammar">{{citation |title=Five fold grammar of Tamil |url=http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |url-status=dead |work=University of Pennsylvania |access-date=1 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609115617/http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |archive-date=9 June 2007}}</ref> تامل لفظ عام طور هڪ [[لغوي بنياد]] (''Lexical root'') تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان هڪ يا وڌيڪ [[زائدا (لسانيات)|زائدا]] (''Affixes'') ڳنڍيا ويندا آهن. تامل ۾ گهڻا زائدا [[لاحقو|لاحقا]] هوندا آهن. تامل جا لاحقا ٻن اهم قسمن جا ٿي سگهن ٿا. پهريون، [[اشتقاقي لاحقو|اشتقاقي لاحقا]] (''Derivational suffixes'')، جيڪي لفظ جي معنيٰ يا ان جي گرامري قسم کي تبديل ڪندا آهن. ٻيو، [[تصريفي لاحقو|تصريفي لاحقا]] (''Inflectional suffixes'')، جيڪي [[گرامري شخص]]، عدد، [[گرامري وجهه]]، زماني ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪندا آهن. تامل ۾ [[الحاق (لسانيات)|الحاق]] جي ڊيگهه يا حد بابت ڪو قطعي مقرر ضابطو نه آهي. ان ڪري ڪيترن ئي لاحقن جي ميلاپ سان ڊگها لفظ ٺهي سگهن ٿا، جن جي معنيٰ انگريزيءَ ۾ بيان ڪرڻ لاءِ ڪيترن لفظن يا پوري جملي جي ضرورت پوي ٿي. مثال طور، تامل لفظ «پوڪموڊياتورڪلُڪاڪا» (''pōkamuṭiyātavarkaḷukkāka''؛ {{lang|ta|போகமுடியாதவர்களுக்காக}}) جي معنيٰ آهي: «انهن ماڻهن جي خاطر، جيڪي وڃي نٿا سگهن». هي لفظ هيٺين [[صرفياتي جزو|صرفياتي جزن]] (''Morphemes'') مان ٺهيل آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! تامل جزو ! رومن صورت ! گرامري ڪم يا معنيٰ |- | {{lang|ta|போக}} | ''pōka'' | وڃڻ |- | {{lang|ta|முடி}} | ''muṭi'' | ڪري سگهڻ يا پورو ڪرڻ |- | {{lang|ta|ஆத்}} | ''āt'' | نفيءَ جي نشاني |- | {{lang|ta|அ}} | ''a'' | فعلي صفت ٺاهيندڙ جزو |- | {{lang|ta|வர்}} | ''var'' | شخص يا ڪم ڪندڙ کي ظاهر ڪندڙ جزو |- | {{lang|ta|கள்}} | ''kaḷ'' | جمع جي نشاني |- | {{lang|ta|உக்கு}} | ''ukku'' | ڏانهن يا لاءِ |- | {{lang|ta|ஆக}} | ''āka'' | خاطر يا واسطي |} === صرفيات === تامل جا [[اسم]] ۽ [[ضمير]] ٻن وڏن درجن ۾ ورهايا ويندا آهن، جن کي «تڻائي» (''{{IAST|tiṇai}}'') چيو ويندو آهي. اهي درجا هي آهن: * «اُيَرتڻائي» (''{{IAST|uyartiṇai}}'') — عاقل يا باشعور درجو * «اَڪِرڻائي» (''{{transliteration|ta|ISO|akṟiṇai}}'') — غير عاقل درجو انهن ٻن وڏن درجن ۾ مجموعي طور پنج ذيلي قسم شامل آهن، جن کي «پال» (''pāl'') چيو ويندو آهي. هن لفظ جي لغوي معنيٰ «جنس» آهي. انسان ۽ [[ديوتا]] عاقل درجي ۾ شمار ٿين ٿا، جڏهن ته جانور، شيون ۽ تجريدي اسم غير عاقل درجي ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا. عاقل اسم ۽ ضمير ٽن قسمن ۾ ورهايل آهن: مذڪر واحد، مؤنث واحد ۽ عاقل جمع. غير عاقل اسم ۽ ضمير ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن: غير عاقل واحد ۽ غير عاقل جمع. «پال» جو درجو گهڻو ڪري لاحقن ذريعي ظاهر ڪيو ويندو آهي. عاقل اسمن جي جمع واري صورت کي احترام ظاهر ڪرڻ لاءِ جنس کان غير جانبدار واحد صورت طور پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="classes_of_nouns">{{Citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |publisher=Trübner |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ '''«پييرچول» (''peyarccol'') — اسم'''<ref name="classes_of_nouns2">{{citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> |- ! colspan="3" style="background:#e8f2ff;" | «اُيَرتڻائي» (''uyartiṇai'') — عاقل ! colspan="2" style="background:#f1eaff;" | «اَڪِرڻائي» (''aḵṟiṇai'') — غير عاقل |- ! مذڪر واحد ! مؤنث واحد ! عاقل جمع ! غير عاقل واحد ! غير عاقل جمع |- | ''āṇpāl'' | ''peṇpāl'' | ''palarpāl'' | ''oṉṟaṉpāl'' | ''palaviṉpāl'' |- ! colspan="5" | مثال: «ڪم ڪندڙ» يا «جنهن ڪم ڪيو» |- | ''ceytavaṉ'' | ''ceytavaḷ'' | ''ceytavar(kaḷ)'' | ''ceytatu'' | ''ceytavai'' |- | اهو مرد جنهن ڪم ڪيو | اها عورت جنهن ڪم ڪيو | اهي ماڻهو جن ڪم ڪيو | اها شيءِ جنهن ڪم ڪيو | اهي شيون جن ڪم ڪيو |} [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] يا [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرفن]] (''Postpositions'') جا ڪم انجام ڏيڻ لاءِ لاحقا استعمال ڪيا ويندا آهن. روايتي گرامر جي ماهرن مختلف لاحقن کي اٺن گرامري حالتن ۾ ورهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي [[سنسڪرت گرامر]] ۾ استعمال ٿيندڙ حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهي حالتون هي آهن: * [[فاعلي حالت]] (''Nominative'') * [[مفعولي حالت]] (''Accusative'') * [[عطائي حالت]] (''Dative'') * [[معيتي حالت]] (''Sociative'') * [[اضافي حالت]] (''Genitive'') * [[آلاتي حالت]] (''Instrumental'') * [[مڪاني حالت]] (''Locative'') * [[جدائي واري حالت]] (''Ablative'') جديد گرامر جا ماهر دليل ڏين ٿا ته اها درجابندي ڪنهن حد تائين مصنوعي آهي.<ref name="CaseMarkerZvelebil">{{citation |title=Dravidian Case-Suffixes: Attempt at a Reconstruction |journal=Journal of the American Oriental Society |date=April–June 1972 |first=K. V. |last=Zvelebil |volume=92 |issue=2 |pages=272–276 |jstor=600654 |doi=10.2307/600654}}</ref> انهن موجب تامل جي گرامري استعمال کي بهتر نموني تڏهن سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن هر لاحقي يا لاحقن جي ميلاپ کي هڪ الڳ گرامري حالت ظاهر ڪندڙ عنصر طور ڏٺو وڃي.<ref name="Standard restandard"/> تامل اسمن سان چار قسمن جا [[سابقو|سابقا]] (''Prefixes'') لڳي سگهن ٿا: ''i''، ''a''، ''u'' ۽ ''e''. انهن جو ڪم انگريزيءَ جي [[اشاري لفظ|اشاري لفظن]] (''Demonstratives'') سان ملندڙ جلندڙ آهي. مثال طور، تامل لفظ «وَژي» (''vazhi''؛ {{lang|ta|வழி}}) جي معنيٰ «رستو» آهي. ان سان مختلف سابقا لڳائڻ سان هي صورتون ٺهن ٿيون: {| class="wikitable" ! تامل لفظ ! رومن صورت ! سنڌي معنيٰ |- | {{lang|ta|இவ்வழி}} | ''ivvazhi'' | هي رستو |- | {{lang|ta|அவ்வழி}} | ''avvazhi'' | اهو رستو |- | {{lang|ta|உவ்வழி}} | ''uvvazhi'' | وچ وارو رستو؛ هي صورت رڳو [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي تامل]] ۾ استعمال ٿئي ٿي |- | {{lang|ta|எவ்வழி}} | ''evvazhi'' | ڪهڙو رستو؟ |} تامل [[فعل]] پڻ لاحقن ذريعي تصريف ٿين ٿا. تامل فعل جي هڪ عام صورت ۾ ڪيترائي لاحقا شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي شخص، عدد، وجهه، زماني ۽ فعل جي نوعيت کي ظاهر ڪن ٿا. * '''شخص ۽ عدد:''' لاڳاپيل ضمير جي غير سڌي گرامري صورت مان ٺهيل لاحقا فعل سان شامل ڪري شخص ۽ عدد ظاهر ڪيا ويندا آهن. زماني ۽ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ لاحقا مختلف [[گرامري جزو|گرامري جزن]] مان ٺهن ٿا، جيڪي فعلي بنياد سان ڳنڍيا ويندا آهن. * '''فعل جون ٻه نوعيتون:''' تامل ۾ فعل جون ٻه نوعيتون بيان ڪيون وينديون آهن. پهرين صورت ۾ جملي جو فاعل فعل ۾ بيان ڪيل عمل کان متاثر ٿئي ٿو يا ان عمل جو مفعول بڻجي ٿو. ٻي صورت ۾ فاعل پاڻ فعل ۾ بيان ڪيل عمل کي انجام ڏئي ٿو يا ان جي هدايت ڪري ٿو. * '''زمانا ۽ وجهه:''' تامل ۾ ٽي سادا زمانا آهن: ماضي، حال ۽ مستقبل. اهي لاحقن ذريعي ظاهر ڪيا ويندا آهن. ان کان علاوه، مرڪب لاحقن ذريعي ڪامل زمانن جون مختلف صورتون پڻ ٺهن ٿيون. تامل ۾ گرامري وجهه گهڻو ڪري اڻ سڌي طرح ظاهر ٿئي ٿي ۽ عام طور انهن ئي صرفياتي جزن مان سمجهي ويندي آهي، جيڪي زماني کي ظاهر ڪن ٿا. تامل فعل ۾ [[اطلاعي ثبوتيت]] (''Evidentiality'') پڻ ظاهر ٿي سگهي ٿي. ان لاءِ ٻڌل ڳالهه يا ٻين کان مليل اطلاع ظاهر ڪندڙ چنبڙندڙ جزو «آم» (''{{IAST|ām}}'') استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="steeverevidentiality">{{Citation |first=Sanford B. |last=Steever |editor-last=Güldemann |editor-first=Tom |editor2-last=von Roncador |editor2-first=Manfred |contribution=Direct and indirect discourse in Tamil |title=Reported Discourse: A Meeting Ground for Different Linguistic Domains |year=2002 |page=105 |place=Amsterdam |publisher=John Benjamins Publishing Company |isbn=978-90-272-2958-8}}</ref> فعل جي تصريف جو مثال «اَژِنتُڪونڊِرُنتين» (''aḻintukkoṇṭiruntēṉ''؛ {{lang|ta|அழிந்துக்கொண்டிருந்தேன்}}) آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: «مان تباهه ٿي رهيو هئس». {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! {{lang|ta|அழி}} ! {{lang|ta|ந்து}} ! {{lang|ta|கொண்டு}} ! {{lang|ta|இரு}} ! {{lang|ta|ந்த்}} ! {{lang|ta|ஏன்}} |- | ''aḻi'' | ''ntu'' | ''koṇṭu'' | ''iru'' | ''nt'' | ''ēn'' |- | فعلي بنياد | فعل جي تعديت ظاهر ڪندڙ جزو | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | ماضيءَ جي نشاني | شخص جي نشاني |- | تباهه ٿيڻ | غير متعدي صورت | جاري عمل | جاري عمل | ماضي | متڪلم واحد |} روايتي تامل گرامر ۾ [[صفت]] ۽ [[ظرف (گرامر)|ظرف]] جي وچ ۾ واضح فرق نه ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي کي «اُريچول» (''uriccol'') جي درجي ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به، جديد گرامر جا ماهر صرفياتي ۽ نحوي بنيادن تي انهن ٻنهي کي الڳ درجا سمجهندا آهن.<ref name="lehmann1989">{{Citation |last=Lehmann |first=Thomas |title=A Grammar of Modern Tamil |year=1989 |publisher=Pondicherry Institute of Linguistics and Culture |location=Pondicherry |pages=9–11}}</ref> تامل ۾ ڪيترائي [[آواز نما لفظ]] (''Ideophones'') پڻ موجود آهن، جيڪي ظرفن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ ڪنهن شيءِ جي حالت، آواز يا عمل جي انداز کي ظاهر ڪندا آهن.<ref>{{Citation |last=Swiderski |first=Richard M. |title=The Metamorphosis of English: Versions of Other Languages |publisher=Bergin & Garvey |location=New York |year=1996 |page=61 |isbn=978-0-89789-468-5}}</ref> تامل ۾ انگريزيءَ جيان [[حرف تعريف]] (''Article'') موجود نه آهن. ڪنهن اسم جي معرفه يا نڪره هجڻ جو اظهار خاص گرامري طريقن يا جملي جي پسمنظر مان ٿيندو آهي. مثال طور، عدد «هڪ» کي نڪره اسم ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="steeversummary">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=109}}</ref> متڪلم جمع جي ضميرن ۾ تامل هڪ اهم فرق رکي ٿي، جنهن کي [[شموليت ۽ اخراج (لسانيات)|شموليت ۽ اخراج]] (''Clusivity'') چيو ويندو آهي. * '''شامل ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாம்}} (''{{IAST|nām}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|நம்}} (''{{IAST|nam}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب پڻ شامل هوندو آهي. * '''خارج ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாங்கள்}} (''{{IAST|nāṅkaḷ}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|எங்கள்}} (''{{IAST|eṅkaḷ}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب شامل نه هوندو آهي.<ref name="steeversummary"/> === نحو === تامل هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ [[نحوي مرڪز آخري ترتيب|نحوي مرڪز عام طور آخر ۾]] (''Head-final'') ايندو آهي. جملي يا فقري ۾ فعل عام طور آخر ۾ رکيو ويندو آهي. ان جي بنيادي لفظي ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل ترتيب|فاعل–مفعول–فعل]] (''Subject–Object–Verb'') آهي.<ref name="SOV_language">{{Citation |url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030919235821/http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |url-status=dead |archive-date=19 September 2003 |title=Tamil is a head-final language |access-date=1 June 2007}}</ref><ref>{{Citation |url=http://wals.info/languoid/lect/wals_code_tml |title=WALS – Tamil |publisher=Wals.info |access-date=13 September 2012}}</ref> تنهن هوندي به، تامل ۾ لفظن جي ترتيب ڪجهه حد تائين لچڪدار آهي. ان ڪري فاعل–مفعول–فعل واري بنيادي ترتيب ۾ تبديليون ممڪن آهن، جن سان جملي جي [[استعمالياتي لسانيات|استعمالياتي]] (''Pragmatic'') معنيٰ يا زور ۾ فرق پيدا ٿي سگهي ٿو. تامل ۾ [[حرف جار]] (''Prepositions'') جي بدران [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرف]] (''Postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. اسمي فقري ۾ اشاري لفظ ۽ اسم جي وضاحت ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن. ماتحت فقرا پڻ مکيه فقري جي فعل کان اڳ رکيا ويندا آهن. تامل هڪ [[فاعل جي حذف واري ٻولي]] (''Null-subject language'') آهي. تامل جي هر جملي ۾ فاعل، فعل ۽ مفعول ٽنهي جو موجود هجڻ ضروري نه آهي. اهڙا گرامري طور درست ۽ بامعنيٰ جملا پڻ ٺهي سگهن ٿا، جن ۾ انهن مان هڪ يا وڌيڪ جزا موجود نه هجن. مثال طور، هڪ جملو رڳو فعل تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «موڊِنتُوِٽَتُ» (''{{IAST|muṭintuviṭṭatu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «مڪمل ٿي ويو». ساڳيءَ طرح فعل کان سواءِ رڳو فاعل ۽ اسمي خبر تي مشتمل جملو پڻ ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «اَتُ اِن ويڊُ» (''{{IAST|atu eṉ vīṭu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «اهو منهنجو گهر آهي». تامل ۾ [[رابط فعلي لفظ]] (''Copula'')، يعني انگريزي لفظ ''is'' جي برابر الڳ ڳنڍيندڙ فعل، عام طور استعمال نه ٿيندو آهي. ترجمي ۾ «آهي» جهڙو لفظ رڳو جملي جي معنيٰ وڌيڪ واضح ڪرڻ لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي. == لفظي ذخيرو == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> [[تامل ٻولي]] جو لفظي ذخيرو بنيادي طور [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] نسل جو آهي. جديد تامل ۾ [[لساني پاڪيزگي]] (''Linguistic purism'') جو رجحان تمام مضبوط آهي،<ref>{{Citation |doi=10.1017/S0010417500018673 |title=En/gendering Language: The Poetics of Tamil Identity |journal=Comparative Studies in Society and History |volume=35 |issue=4 |page=683 |year=2009 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=145729544}}</ref> جنهن تحت ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي استعمال جي مخالفت ڪئي ويندي آهي.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلاسيڪي ۽ جديد تامل ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ پاڙيسري قومن جي ٻولين يا انهن ٻولين مان ورتل آهن، جن جي ڳالهائيندڙن سان تامل ماڻهن جا واپاري لاڳاپا رهيا آهن. انهن ٻولين ۾ [[ملئي ٻولي|ملئي]]، چيني ۽ يوناني شامل آهن. مثال طور، تامل لفظ «سَوّريسي» (''{{IAST|cavvarici}}'')، جنهن جي معنيٰ «ساگو» آهي، ملئي لفظ «ساگو» (''{{IAST|sāgu}}'') مان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح «سمپان» (''{{IAST|campān}}'')، جنهن جي معنيٰ «ننڍڙي ٻيڙي» آهي، چيني لفظ «سان پان» مان ورتل آهي. ساڳيءَ طرح تامل لفظ «اورا» (''{{IAST|ora}}'') يوناني لفظ «ὥρα» مان ورتل آهي. وڌيڪ جديد دور ۾ تامل، [[اردو]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مان پڻ لفظ اختيار ڪيا آهن، جيڪي انهن ٻولين جي ڳالهائيندڙ برادرين جي مختلف دورن ۾ تامل علائقي تي پيل اثر کي ظاهر ڪن ٿا. ان کان علاوه، پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] ۽ [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] مان پڻ لفظ ورتا ويا آهن. جديد دور ۾ يورپي ٻولين، جهڙوڪ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ ڪيترائي لفظ تامل ۾ شامل ٿيا آهن.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=169–193}}</ref> تامل ۾ لساني پاڪيزگيءَ جي رجحان جو سڀ کان وڌيڪ اثر [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن تي پيو آهي. تاريخي طور تامل، ٻين دراوڙي ٻولين، جهڙوڪ تيلگو، ڪناڊا ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] وانگر، لفظي ذخيري، گرامر ۽ ادبي اسلوب جي لحاظ کان سنسڪرت جي اثر هيٺ رهي آهي.<ref name="influence">Sastri (1955)، ص 309؛ Trautmann, Thomas R. (2006). ''Languages and Nations: The Dravidian Proof in Colonial Madras''. Berkeley: University of California Press؛ {{Harvnb|Tieken|2001|p=18}}.</ref><ref>{{Citation |doi=10.2307/597587 |jstor=597587 |title=Indo-Aryan Loan Words in the Cīvakacintāmaṇi |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=87 |issue=4 |pages=430–434 |year=1967 |last1=Vaidyanathan |first1=S.}}</ref><ref name="caldwell">{{Harvnb|Caldwell|1974|pp=87–88}}</ref><ref name="takahashi">Takahashi, Takanobu (1995). ''Tamil Love Poetry and Poetics''. Brill's Indological Library، جلد 9. Leiden: E. J. Brill، ص 16، 18. {{ISBN|90-04-10042-3}}.</ref> اهو اثر تامل علائقي ۾ [[سنسڪرتي ڪرڻ]] (''Sanskritisation'') جي وڌندڙ رجحان جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>Pollock, Sheldon (1996). "The Sanskrit Cosmopolis 300–1300: Transculturation, Vernacularisation and the Question of Ideology"، Jan E. M. Houben (مرتب)، ''The Ideology and Status of Sanskrit: Contributions to the History of the Sanskrit Language''. E. J. Brill، ليڊن، ص 209–217. {{ISBN|90-04-10613-8}}.</ref> تنهن هوندي به، تامل جو لفظي ذخيرو ٻين دراوڙي ٻولين جيترو سنسڪرت کان متاثر نه ٿيو. انهن ٻولين جي ابتڙ، تامل ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظ استعمال ڪرڻ کان سواءِ به پيچيده خيالن جو اظهار ڪرڻ ممڪن رهيو آهي ۽ اڄ به ممڪن آهي. انهن ۾ سائنس، فن، مذهب ۽ قانون جهڙن شعبن جا پيچيده تصور پڻ شامل آهن.<ref>{{Citation |last=Trautmann |first=Thomas R. |title=Hullabaloo About Telugu |journal=South Asia Research |volume=19 |issue=1 |year=1999 |pages=53–70 |doi=10.1177/026272809901900104 |s2cid=144334963}} خاص طور صفحو 64.</ref><ref>{{Harvnb|Caldwell|1974|p=50}}</ref><ref>Ellis, F. W. (1820). "Note to the Introduction"، Campbell, A. D.، ''A Grammar of the Teloogoo Language''. مدراس: College Press، ص 29–30.</ref> ان کان علاوه، وچئين دور جي پوئين حصي ۾ ڪيترن ئي ليکڪن سنسڪرتي ڪرڻ جي رجحان جي سرگرم مخالفت ڪئي.<ref>ان سلسلي ۾ «تامل وِڊوتوتو» (''Tamiḻ viṭututu'') بابت راماسواميءَ جو تجزيو ڏسو: {{Citation |doi=10.2307/2659024 |jstor=2659024 |title=Language of the People in the World of Gods: Ideologies of Tamil before the Nation |journal=The Journal of Asian Studies |volume=57 |issue=1 |pages=66–92 |year=1998 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=162469583}}</ref> اهو رجحان ويهين صديءَ ۾ هڪ منظم تحريڪ جي صورت اختيار ڪري ويو، جنهن کي «تنِت تامل اِيڪم» (''{{IAST|taṉit tamiḻ iyakkam}}'')، يعني [[خالص تامل تحريڪ]]، چيو وڃي ٿو. هن تحريڪ جي اڳواڻي [[پريتي مار ڪلائينيار]] ۽ [[مرائيمالائي اڊيگل]] ڪئي. تحريڪ جو مقصد تامل ٻوليءَ تي صدين کان گڏ ٿيندڙ سنسڪرت جي اثر کي گهٽائڻ يا ختم ڪرڻ هو.<ref>Varadarajan, M. (1988). ''A History of Tamil Literature''، تامل مان ترجمو: E. Sa. Viswanathan. نئين دهلي: Sahitya Akademi، ص 12.</ref> ان تحريڪ جي نتيجي ۾ گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران تامل جي سرڪاري دستاويزن، ادب ۽ عوامي تقريرن ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظن جي استعمال ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي.<ref>{{Harvnb|Ramaswamy|1997|loc="[http://content.cdlib.org/view?docId=ft5199n9v7&chunk.id=ch4 Laboring for Language]"}}</ref> ڪجهه اندازن موجب اهڙن لفظن جو تناسب، جيڪو اڳ ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 50 سيڪڙو هو، گهٽجي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو تائين پهتو آهي. ان جي نتيجي ۾، ٻين ڪجهه دراوڙي ٻولين جي ابتڙ، جديد تامل ۾ [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ سنسڪرت مان ورتل لفظن جو استعمال گهڻو ڪري مذهبي ۽ روحاني اصطلاحن توڙي [[تجريدي اسم|تجريدي اسمن]] تائين محدود ٿي ويو آهي.<ref>Meenakshisundaram, T. P. (1982). ''A History of Tamil Language''. Sarvodaya Ilakkiya Pannai، ترجمو ٿيل نسخو، ص 241–242.</ref> ويهين صديءَ دوران مختلف ادارن ۽ علمي تنظيمن، سرڪاري سهڪار سان، تامل ٻوليءَ لاءِ فني ۽ سائنسي لغتون تيار ڪيون. انهن لغتن ۾ [[نوان گهڙيل لفظ]] (''Neologisms'') ۽ تامل جي پنهنجي لفظي پاڙن مان ٺاهيل اصطلاح شامل ڪيا ويا، ته جيئن انگريزي ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي جاءِ تي مقامي متبادل استعمال ڪري سگهجن. 2019ع تائين تامل ٻوليءَ جي فهرست ڪيل لفظي ذخيري ۾ 470,000 کان وڌيڪ منفرد لفظ شامل هئا، جن ۾ قديم ادبي ماخذن مان ورتل لفظ پڻ شامل هئا. نومبر 2019ع ۾ [[تامل ناڊو جي حڪومت|تامل ناڊو جي رياستي حڪومت]] هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت تامل جي لفظي ذخيري ۾ وڌيڪ 9,000 نوان لفظ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=By govt. order: 9,000 words to enter Tamil vocabulary |newspaper=The Hindu |location=Chennai |pages=2 |publisher=Kasturi & Sons |date=9 November 2019 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/tamil-to-get-9000-new-words/article29919044.ece |access-date=29 December 2019}}</ref> == اثر == {{مک|ٻين ٻولين ۾ تامل مان ورتل لفظ}} تامل ٻوليءَ مان نڪتل ڪيترائي لفظ ٻين ٻولين ۾ پڻ ملن ٿا. مثال طور، لسانيات جا محقق انگريزي ۽ ٻين يورپي ٻولين ۾ چانورن لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ «رائيس» (''rice'') جي اصل کي تامل لفظ «اَرِسي» (''arici''؛ {{lang|ta|அரிசி}}) سان ڳنڍين ٿا. هن تجويز موجب اهو لفظ لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح ۾ تامل مان [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۾ داخل ٿيو ۽ آخرڪار [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ «اوروزا» (''óruza''؛ {{lang|el|όρυζα}}) جي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Rabin436">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies''، ص 436.</ref> دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ ٻيو نمايان لفظ «اورينج» (''orange'')، يعني نارنگي، آهي. هن لفظ جي اشتقاقي اصل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] سان ڳنڍيل آهي، پر ضروري ناهي ته اهو سڌو سنئون تامل مان ورتل هجي. اهو لفظ [[سنسڪرت]] جي «نارنگ» (''{{IAST|nāraṅga}}'') وسيلي هڪ قديم دراوڙي لفظ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو تامل لفظ «نارتنگڪائي» (''{{transliteration|ta|ISO|nārttaṅkāy}}'')، يعني «خوشبودار ميوو»، سان لاڳاپيل آهي. وڏي نانگ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ «ايناڪونڊا» (''anaconda'') جي اصل بابت هڪ تجويز اها پڻ آهي ته اهو تامل لفظ «اَنائيڪونڊا» (''{{transliteration|ta|ISO|anaikkonda}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «هاٿيءَ کي ماري ڇڏيندڙ» آهي.<ref>[https://www.etymonline.com/word/anaconda "Origin and Meaning of Anaconda"]. ''Online Etymology Dictionary''.</ref> [[تامل ٻوليءَ مان نڪتل لفظ|انگريزيءَ ۾ تامل مان ورتل لفظن]] جا ڪجهه ٻيا مثال هيٺ ڏجن ٿا: * '''چروٽ''' (''cheroot'') — تامل لفظ «چُرُٽُ» (''{{transliteration|ta|ISO|curuṭṭu}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «ويڙهيل» يا «ويڙهي گول ڪيل» آهي.<ref name="OED">{{Citation |url=http://dictionary.oed.com |title=Oxford English Dictionary Online |access-date=14 April 2007 |work=Oxford English Dictionary}}</ref> * '''مينگو''' (''mango'') — انب لاءِ استعمال ٿيندڙ انگريزي لفظ، جيڪو تامل لفظ «مانگائي» (''{{transliteration|ta|ISO|māṅgāy}}'') مان نڪتل آهي.<ref name="OED"/> * '''مليگاٽاوني''' (''mulligatawny'') — هڪ قسم جي مصالحيدار سوپ جو نالو، جيڪو تامل لفظن «مِلَگُ تَنّير» (''{{transliteration|ta|ISO|miḷaku taṇṇīr}}'') مان نڪتل آهي، جن جي لفظي معنيٰ «مرچن وارو پاڻي» آهي. * '''پاريه''' (''pariah'') — تامل لفظ «پرائيار» (''{{transliteration|ta|ISO|paṟaiyar}}'') مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ مخصوص سماجي برادريءَ جو نالو آهي. انگريزيءَ ۾ هي لفظ پوءِ سماجي طور ڌڪاريل يا خارج ڪيل شخص جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. * '''ڪري''' (''curry'') — تامل لفظ «ڪَري» (''{{transliteration|ta|ISO|kaṟi}}'') مان نڪتل آهي، جيڪو کاڌي يا مصالحيدار ڀاڄيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="oed-curry">"curry, n.²", ''The Oxford English Dictionary''، ٻيو ڇاپو، 1989ع. OED Online، Oxford University Press، 14 آگسٽ 2009ع.</ref> * '''ڪيٽاماران''' (''catamaran'') — تامل لفظن «ڪٽُ مَرَم» (''{{transliteration|ta|ISO|kaṭṭu maram}}'') مان نڪتل آهي، جن جي لفظي معنيٰ «پاڻ ۾ ٻڌل ڪاٺ جا ٿڙ» آهي. هي لفظ اصل ۾ اهڙي ٻيڙي يا ترندڙ وسيلي لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪو ڪاٺ جي ٿڙن کي گڏ ٻڌي ٺاهيو ويندو هو.<ref name="OED"/> * '''ڪانجي''' (''congee'') — تامل لفظ «ڪَنجي» (''{{transliteration|ta|ISO|kañji}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «چانورن جي رٻ» يا «چانورن مان تيار ڪيل پتلو دليو» آهي.<ref>{{citation |title=congee |url=http://en.academic.ru/dic.nsf/mwc/12703/congee |website=academic.ru}}</ref> == نموني جو متن == هيٺ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو ادبي تامل ۾ هڪ نمونو ڏنو ويو آهي. پهرين سٽ ۾ اصل [[تامل رسم الخط]]، ٻي سٽ ۾ تامل جي رومن نقل حرفي، ٽين سٽ ۾ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] موجب اچار ۽ چوٿين سٽ ۾ لفظ بہ لفظ گرامري معنيٰ ڏنل آهي. آخر ۾ آرٽيڪل جو مڪمل سنڌي ترجمو شامل آهي. {{fs interlinear|lang=ta|indent=2|italics3=yes |'''உறுப்புரை''' '''1:''' மனிதப் பிறவியினர் சகலரும் சுதந்திரமாகவே பிறக்கின்றனர்; அவர்கள் மதிப்பிலும், உரிமைகளிலும் சமமானவர்கள், அவர்கள் நியாயத்தையும் மனசாட்சியையும் இயற்பண்பாகப் பெற்றவர்கள். அவர்கள் ஒருவருடனொருவர் சகோதர உணர்வுப் பாங்கில் நடந்துகொள்ளல் வேண்டும். |'''Uṟuppurai''' '''1:''' Maṉitap piṟaviyiṉar cakalarum cutantiramākavē piṟakkiṉṟaṉar; avarkaḷ matippilum, urimaikaḷilum camamāṉavarkaḷ, avarkaḷ niyāyattaiyum maṉaccāṭciyaiyum iyaṟpaṇpākap peṟṟavarkaḷ. Avarkaḷ oruvaruṭaṉoruvar cakōtara uṇarvup pāṅkil naṭantukoḷḷal vēṇṭum. |'''urupːurai''' '''ond̺rʉ''' mənid̪ə piriʋijinər səgələrum sud̪ən̪d̪irəmaːgəʋeː pirəkːin̺d̺ranər əvərgəɭ məd̪ipːilum uriməigəɭilum səməmaːnəʋərgəɭ əvərgəɭ nijaːjatːəijum mənətt͡ʃaːʈt͡ʃijəijum ijərpəɳbaːgə pet̺rəʋərgəɭ əvərgəɭ oruʋəruɖənoruʋər sagoːdəɾə uɳərʋɨ paːŋgil nəɖən̪d̪ʉkoɭɭəl veːɳɖum |'''آرٽيڪل''' '''1:''' انسان سڀئي آزاد نموني پيدا ٿين ٿا. اهي حقن ۽ عزت ۽ وقار ۾ برابر آهن. انهن کي فطري طور عقل ۽ ضمير حاصل آهن. انهن کي هڪ ٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي تحت ورتاءُ ڪرڻ گهرجي. |'''آرٽيڪل 1:''' سڀ انسان آزاد پيدا ٿين ٿا ۽ عزت، وقار ۽ حقن جي لحاظ کان برابر آهن. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن. تنهنڪري کين هڪ ٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان پيش اچڻ گهرجي. }} == پڻ ڏسو == * [[انهن ملڪن جي فهرست جتي تامل سرڪاري ٻولي آهي]] * [[قديم ترين تحريري ثبوت موجب ٻولين جي فهرست]] * [[تامل ڪي بورڊ]] * [[شهرن موجب تامل آبادي]] * [[ملڪن موجب تامل آبادي]] * [[ٻين ٻولين ۾ تامل مان ورتل لفظ]] * [[تامل مختصر نويسي]] * [[جاگرافيائي لسانيات]] * [[ٻولين جي جاگرافي]] == وڌيڪ مطالعو == {{refbegin}} * [[يوهان فلپ فابريشس|فابريشس، يوهان فلپ]] (1933ع ۽ 1972ع)، [https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/fabricius/ ''Tamil and English Dictionary'']. هيءَ لغت جي. پي. فابريشس جي ''Malabar-English Dictionary'' تي ٻڌل آهي. ان جي ٽئين ۽ چوٿين ڇاپي کي ڊيوڊ بيڪسيل نظرثاني ڪري وڌيڪ وسيع ڪيو. Evangelical Lutheran Mission Publishing House، ترانڪيبار. هيءَ لغت «ترانڪيبار لغت» جي نالي سان پڻ مشهور آهي. * {{Citation |last=Freeman |first=Rich |date=February 1998 |title=Rubies and Coral: The Lapidary Crafting of Language in Kerala |journal=The Journal of Asian Studies |volume=57 |issue=1 |pages=38–65 |doi=10.2307/2659023 |jstor=2659023 |s2cid=162294036 |doi-access=free}} * {{Citation |last=Keane |first=Elinor |year=2004 |title=Tamil |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=1 |pages=111–116 |doi=10.1017/S0025100304001549 |doi-access=free}} {{refend}} == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{InterWiki|code=ta}} * [https://www.britannica.com/topic/Tamil-language تامل ٻولي] — ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' * [https://tamilnation.org/literature/index.htm تامل ٻولي ۽ ادب] * {{Wiktionary-inline|Category:Tamil language|تامل ٻولي}} * {{Wikibooks inline|links=Tamil language}} * {{Wikivoyage inline|Tamil|تامل ٻولي}} {{navboxes |list = {{Tamil language}} {{Tamil Nadu}} {{Dravidian languages}} {{Languages of India}} {{Languages of Singapore}} {{Languages of South Africa}} {{Languages of Sri Lanka}} {{Languages of Bahrain}} {{Languages spoken in Kerala}} {{Languages of Malaysia}} {{Languages of Mauritius}} }} {{Portal bar|Tamils|India}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:تامل ٻولي}} [[زمرو:تامل ٻولي| ]] [[زمرو:الحاقي ٻوليون]] [[زمرو:هندستان جون ڪلاسيڪي ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:آنڌرا پرديش جون ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪرناٽڪ جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪيرالا جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:پڊوچيري جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:تامل ناڊو جون ٻوليون]] [[زمرو:تلنگانا جون ٻوليون]] [[زمرو:هندستان جون سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ترتيب واريون ٻوليون]] [[زمرو:پهرين هزاري قبل مسيح کان تصديق ٿيل ٻوليون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپ رکندڙ مضمون]] [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] <references group="lower-alpha"/> 03oeq9ube8e0h60xp10g5au1pbmuvt4 429617 429615 2026-11-08T02:26:57Z Intisar Ali 8681 429617 wikitext text/x-wiki {{Short description|دراوڙي ٻولي}} {{distinguish|تاميلو ٻولي}} {{Infobox language | name = تامل | nativename = {{langx|ta|தமிழ்|Tamiḻ|label=none}} | pronunciation = {{IPA|ta|t̪amiɻ||CleanedTamil.ogg|help=}} | states = {{ubl | [[هندستان]] | [[سري لنڪا]] | [[مالديپ]] | [[ملائيشيا]] | [[سنگاپور]] | [[موريشس]] }} | region = * [[هندستان]] ** [[تامل ناڊو]] ** [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]] ([[پڊوچيري ضلعو]] ۽ [[ڪارائيڪل ضلعو]]) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪ]] (ڏاکڻو حصو) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏاکڻو حصو) ** [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]<ref name="Talbot 2001 27–37">{{Harvnb|Talbot|2001|pp=27–37}}</ref> * [[سري لنڪا]] ** [[اتر صوبو، سري لنڪا]] ** [[اوڀر صوبو، سري لنڪا]] ** [[وچ صوبو، سري لنڪا]] * [[مالديپ]] ** [[گراوارو، ڪافو اٽول|گراوارو]] (هاڻي ناپيد) | ethnicity = * [[تامل قوم]] * [[سري لنڪا جا مور]] | speakers = [[مادري ٻولي|پهرين ٻولي]]: {{sigfig|78.721340|2}} ملين | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[ٻي ٻولي|ٻي ٻولي]]: {{sigfig|7.623000|2}} ملين (2011ع)<ref name="Ethnologue28|tam"/><br/>مجموعي طور: {{sigfig|86.344340|2}} ملين (2011–2019ع)<ref name="Ethnologue28|tam"/> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي دراوڙي | fam3 = [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي دراوڙي پهريون]] | fam4 = تامل–[[ڪناڊا جا لهجا|ڪناڊا]] | fam5 = تامل–[[ڪوٽا ٻولي|ڪوٽا]] | fam6 = تامل–[[ٽوڊا ٻولي|ٽوڊا]] | fam7 = تامل–ايرولا | fam8 = تامل–[[ڪوڊاوا ٻولي|ڪوڊاوا]]–[[اورالي ٻولي|اورالي]] | fam9 = [[تامل جهڙيون ٻوليون|تامل]]–[[مليالم جهڙيون ٻوليون|مليالم]] | fam10 = [[تامل جهڙيون ٻوليون|تامل جهڙيون]] | fam11 = تامل–[[پاليان ٻولي|پاليان]] | ancestor = [[قديم تامل ٻولي]] | ancestor2 = [[وچئين دور جي تامل ٻولي]] | script = {{ubl | [[تامل رسم الخط]] | [[تامل براهمي رسم الخط]] (تاريخي) | [[گرانٿا رسم الخط]] (تاريخي) | [[وٽيلوتو رسم الخط]] (تاريخي) | [[پلووا رسم الخط]] (تاريخي) | [[ڪوليلوتو رسم الخط]] (تاريخي) | [[عربي رسم الخط]] ([[اروي]]) | [[لاطيني رسم الخط]] (غير رسمي) | [[تامل بريل]] ([[ڀارتي بريل]]) }} | nation = * [[هندستان جون سرڪاري ٻوليون|هندستان]] ** [[تامل ناڊو]]<ref name="TN">{{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref> ** [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]]<ref>{{citation |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India: 50th report (delivered to the Lokh Sabha in 2014) |page=155 |publisher=National Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=8 June 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |df=dmy-all}}</ref> * [[سري لنڪا جون ٻوليون|سري لنڪا]]<ref>{{cite web |title=Official Languages Policy |url=http://www.languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en |website=languagesdept.gov.lk |publisher=Department of Official Languages |access-date=20 May 2021 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412193905/http://languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en |url-status=dead}}</ref> * [[سنگاپور جون ٻوليون|سنگاپور]]<ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7.</ref> | minority = {{plainlist| * [[ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون|ڏکڻ آفريڪا]]{{efn|قانوني تحفظ حاصل ڪيل ٻولي}}<ref>{{citation |url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions |title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher=South African Government |website=www.gov.za}}</ref> * [[ملائيشيا جون ٻوليون|ملائيشيا]]<ref name="MS">{{citation |title=School languages |url=http://www10.gencat.net/pres_casa_llengues/AppJava/frontend/llengues_detall_print.jsp?id=632&idioma=5 |url-status=dead |publisher=LINGUAMON |access-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150902021816/http://www10.gencat.net/pres_casa_llengues/AppJava/frontend/llengues_detall_print.jsp?id=632&idioma=5 |archive-date=2 September 2015}}</ref> }} | agency = '''[[هندستان]]''' * [[ڪلاسيڪي تامل جو مرڪزي ادارو]] * [[تامل ترقي ۽ اطلاعات کاتو، تامل ناڊو]] * [[تامل اڀياس جو بين الاقوامي ادارو]] * [[تامل يونيورسٽي]] * [[عالمي تامل سنگم]] '''[[سري لنڪا]]''' * [[سرڪاري ٻولين جو کاتو، سري لنڪا]] '''[[سنگاپور]]''' * [[تامل ٻولي ڪائونسل]] '''[[ملائيشيا]]''' * [[ملائيشيا جي تامل ٻوليءَ جي معياربندي ڪائونسل]] '''[[ڪئناڊا]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]]''' * [[اتر آمريڪا جي تامل سنگمن جي وفاق]] | iso1 = ta | iso2 = tam | iso3 = tam | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = [[تامل رسم الخط]] ۾ «تامل» لفظ | image_class = skin-invert-image | map = Idioma tamil.png | mapcaption = | map_class = skin-invert-image | dia1 = [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|ايلام]] | dia2 = [[ملائيشيائي تامل|مليسيت]] | dia3 = [[بنگلور جي تامل لهجا|بوناگور]] | dia4 = [[آئينگر تامل|آئينگر]] | dia5 = [[ڪونگو تامل|ڪونگو]] | dia6 = [[مدراس باشائي|چنائي]] | dia7 = [[مدورائي تامل|مدورائي]] | dia8 = [[ترونيلويلي تامل|ترونيلويلي]] | dia9 = [[سري لنڪا جو هندستاني تامل لهجو|اسٽيٽ]] | dia10 = [[وچولو تامل لهجو|وچولو]] | dia11 = [[برهمڻ تامل|برهمڻ]] | dia12 = [[اروي]] | dia13 = [[ملابار تامل رابطي جي ٻولي|ملابار]] {{Extinct}} | notice = IPA | sign = [[اشارتي تامل]] | glotto = tami1289 | glottorefname = Tamil }} {{Contains special characters|Indic}} {{Tamil transliteration}} '''تامل'''{{efn|انگريزي اچار: {{IPAc-en|ˈ|t|æ|m|ɪ|l|,_|ˈ|t|ɑː|m|-}} {{respell|TAM|il|,_|TAHM|-}}.<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj. |url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil |website=OED Online |publisher=Oxford University Press |access-date=24 January 2023}}</ref>}} (تامل: {{lang|ta|தமிழ்}}؛ رومن نقل حرفي: ''{{Transliteration|ta|ISO|Tamiḻ}}''؛ اچار: {{IPA|ta|t̪amiɻ|pron|ta-தமிழ்.oga}}) [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي [[تامل قوم|تامل ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي. تامل ڳالهائيندڙن جي آبادي خاص طور [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] وارن علائقن، ۽ [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اتر]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀر]] صوبن ۾ مرڪوز آهي. تامل دنيا جي انهن [[ڪلاسيڪي ٻولي|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ آهي، جن جي استعمال ۽ ادبي روايت جو تسلسل تمام ڊگهي عرصي کان برقرار رهيو آهي.<ref name="Circulation and the Historical Geog">{{citation |last=Stein |first=B. |title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country |journal=The Journal of Asian Studies |volume=37 |issue=1 |year=1977 |pages=7–26 |jstor=2053325 |doi=10.2307/2053325 |s2cid=144599197}}</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}</ref> هن ٻوليءَ جا تحريري ثبوت لڳ ڀڳ [[300 ق م|300 قبل مسيح]] کان ملن ٿا.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246 |s2cid=162291987}}</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/palani-excavation-triggers-fresh-debate/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> قديم دور ۾ ڏکڻ هندستان جي سامونڊي واپارين لاءِ تامل هڪ اهم [[رابطي جي ٻولي]] (''Lingua franca'') هئي. [[تامل لکتون|تامل لکتن]] جا آثار [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] کان ٻاهر پڻ مليا آهن، جن ۾ [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] شامل آهن. تامل جي ادبي تاريخ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. ان جي قديم ادبي روايت ۾ [[سنگم ادب]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جنهن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ نظم شامل آهن. تامل رسم الخط جي ارتقا [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] مان ٿي. بعد ۾ [[وٽيلوتو رسم الخط]] پڻ استعمال ٿيندو رهيو، تان جو موجوده تامل رسم الخط کي معياري صورت ڏني وئي. تامل جو گرامري نظام پنهنجي الڳ خصوصيتن سبب نمايان آهي. هن ٻوليءَ جي [[الحاقي صرفيات]] (''Agglutinative morphology'') ۾ مختلف لاحقا لفظن سان ڳنڍي پيچيده لفظي صورتون ٺاهي سگهجن ٿيون. تامل [[هندستان]] جي رياست [[تامل ناڊو]] ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. اها [[سري لنڪا]] ۽ [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[تامل پرديسي برادريون|تامل ڳالهائيندڙ پرديسي برادريون]] دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ آباد آهن. 2004ع ۾ [[هندستان جي حڪومت|هندستان جي مرڪزي حڪومت]] تامل کي ملڪ جي پهرين [[هندستان جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06 |title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school |url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/ |access-date=2025-03-02 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == درجابندي == {{مک|دراوڙي ٻوليون}} '''[[تامل ٻولي|تامل]]'''، [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. دراوڙي ٻوليون لڳ ڀڳ 26 ٻولين تي مشتمل هڪ لساني خاندان آهي، جنهن جون ٻوليون بنيادي طور [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جون مقامي ٻوليون آهن.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> تامل کي [[تامل ٻوليون|تامل ٻولين جي ذيلي خاندان]] جو حصو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ خود تامل کان علاوه لڳ ڀڳ 35 نسلي ۽ لساني گروهن جون ٻوليون شامل آهن.<ref>Perumal, A. K. (2005). ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref> انهن ۾ [[ايرولا ٻولي|ايرولا]] ۽ [[ييروڪولا ٻولي|ييروڪولا]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن (ڏسو: [[اٿنولاگ]]). تامل جي سڀ کان ويجهي وڏي لاڳاپيل ٻولي [[مليالم ٻولي|مليالم]] آهي. انهن ٻنهي ٻولين ۾ لساني علحدگيءَ جو عمل لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |year=2010 |publisher=Elsevier |page=297}}</ref> جيتوڻيڪ تامل ۽ مليالم جي وچ ۾ موجود ڪيترائي فرق ظاهر ڪن ٿا ته اولهه واري لهجي جي علحدگيءَ جون پاڙون قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿيون،<ref name="malayalamorigin">{{cite journal |last=Menon |first=A. G. |title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster *ṉt |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=53 |page=87 |doi=10.1017/S0041977X00021285 |s2cid=131480876}}</ref> پر مليالم جي هڪ الڳ ۽ خودمختيار ٻوليءَ جي صورت ۾ ارتقا جو عمل تيرهين يا چوڏهين صدي عيسويءَ تائين مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970|p=21}}</ref> ان کان علاوه [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] پڻ تامل سان نسبتاً ويجهو لساني تعلق رکي ٿي ۽ قديم تامل جي رسمي صورت سان ڪجهه بناوٽي ۽ لساني خصوصيتون مشترڪ رکي ٿي. جيتوڻيڪ ڪنڙ ۽ تامل جي وچ ۾ ڪيترائي فرق موجود آهن، پر ڪنڙ پنهنجي قديم لساني پاڙن جون ڪيتريون ئي خصوصيتون اڃا تائين محفوظ رکيون آهن. هندستان جي ڏاکڻين ٻولين جي خاندان سان تعلق رکڻ ۽ هندستان جي اترين علائقن جي نسبتاً ويجهو هجڻ سبب ڪنڙ ۾ پڻ، مليالم وانگر، [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. تامل ۾ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ ڪنڙ ۾ ٿوري يا ڪنهن خاص تبديليءَ کان سواءِ محفوظ رهيا آهن. ان مان ٻنهي ٻولين جي تاريخي ۽ لساني مشابهت ظاهر ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ جديد ڳالهائڻ جي طريقن ۾ تامل اندر مختلف تبديليون اچي چڪيون آهن.{{sfn|Mahadevan|2003}}{{page needed|date=July 2024}} == تاريخ == [[فائل:Civiltà_thamirabani,_reperti_da_adhichanallur,_02.jpg|thumb|left|[[چنائي جو سرڪاري عجائب گهر|چنائي جي سرڪاري عجائب گهر]] ۾ [[آديچنلور]] مان هٿ آيل آثار]] [[فائل:Keezhadi excavation.jpg|thumb|left|[[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ]]]] === ڏند ڪٿائي شروعات === [[فائل:Tamil Inscriptions.jpg|thumb|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي تامل براهمي لکت جي وضاحت؛ هيءَ لکت [[سنگم دور]] سان منسوب آهي، جنهن جو اندازي وارو زمانو 400 قبل مسيح کان 200ع تائين ڄاڻايو وڃي ٿو.]] هندو ڌرمي ڏند ڪٿا موجب، تامل ٻولي يا ان جي ديويءَ واري شخصي صورت، [[تامل تائي]]، يعني «ماءُ تامل»، ڀڳوان [[شو]] پيدا ڪئي هئي. [[مروگن]]، جنهن کي تاملن جو ديوتا سمجهيو وڃي ٿو، تنهن رشي [[اگستيه]] سان گڏجي اها ٻولي ماڻهن تائين پهچائي.{{sfn|Ramaswamy|1997|p=87}} === تاريخي شروعات === تامل، ٻين [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] وانگر، بنيادي طور [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] مان ارتقا ڪئي آهي. امڪان آهي ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ٽين هزاري قبل مسيح جي لڳ ڀڳ ڳالهائي ويندي هئي، ممڪن طور [[گوداوري درياهه]] جي هيٺئين طاس جي ڀرپاسي واري علائقي ۾. مادي آثارن مان اشارو ملي ٿو ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ هندستان جي [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل ثقافتي مجموعن سان وابسته هئا.<ref>{{Harvnb|Southworth|2005|pp=249–250}}</ref> محقق تامل ٻوليءَ جي دستاويزي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهائين ٿا: قديم تامل (300 قبل مسيح کان 700ع)، وچئين دور جي تامل (700ع کان 1600ع) ۽ جديد تامل (1600ع کان موجوده زماني تائين).<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref> === براهمي رسم الخط === [[ڀارت جي آثار قديمه جي سروي]] پاران هندستان ۾ دريافت ڪيل لڳ ڀڳ هڪ لک لکتن مان اٽڪل 60 هزار [[تامل ناڊو]] ۾ مليون آهن. انهن مان گهڻيون تامل ٻوليءَ ۾ آهن، جڏهن ته رڳو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو لکتون ٻين ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[سنسڪرت]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۾ آهن.<ref>{{cite news |title=Students get glimpse of heritage |work=The Hindu |date=22 November 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064346/http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-date=18 May 2006 |url-status=dead}}</ref> 2004ع ۾ [[آديچنلور]] مان مٽيءَ جي وڏن دفني ٿانون ۾ دفن ٿيل ڪيترائي انساني ڍانچا هٿ آيا، جن سان لاڳاپيل ڪجهه آثارن جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 696 قبل مسيح تائين ڄاڻائي وئي آهي. انهن مان ڪن ٿانون تي [[تامل براهمي رسم الخط]] ۾ لکتون پڻ مليون، جڏهن ته ڪجهه ٿانون ۾ اهڙا انساني ڍانچا هئا، جن کي تامل نسل سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Christy2019">{{cite journal |last=Christy |first=Agatha |year=2019 |title=A Study About Archaeological Survey in Adichanallur |journal=International Journal of Research in Engineering, Science and Management |volume=2 |pages=158–169 |url=https://www.ijresm.com/Vol.2_2019/Vol2_Iss11_November19/IJRESM_V2_I11_33.pdf}}</ref> 2017ع کان 2018ع جي وچ ۾ [[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ|ڪيزهادي]] مان 5,820 آثار هٿ آيا. انهن جا نمونا [[ميامي]]، [[فلوريڊا]] ۾ واقع بيٽا ايناليٽڪ اداري ڏانهن [[ايڪسيلريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري]] ذريعي عمر جي تعين لاءِ موڪليا ويا. تامل براهمي لکتن سان لاڳاپيل هڪ نموني بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اهو لڳ ڀڳ 580 قبل مسيح جو آهي.<ref>{{cite web |title=Keeladi |url=https://www.tnarch.gov.in/keeladi |website=Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu}}</ref><ref>{{cite web |last=Gershon |first=Livia |title=Archaeologists Unearth Ancient Dagger Linked to Enigmatic Indian Civilization |website=Smithsonian Magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/excavation-india-may-hold-clues-ancient-civilization-180978414/ |access-date=29 January 2022}}</ref> مؤرخ [[جان گائي]] موجب تامل، هندستان جي شروعاتي سامونڊي واپارين جي وچ ۾ رابطي جي گڏيل ٻولي هئي.<ref name="Scroll2015">{{cite web |title=Step aside, Gujaratis: Tamilians were India's earliest recorded maritime traders |website=Scroll.in |date=6 February 2015 |url=https://scroll.in/article/704603/Step-aside,-Gujaratis:-Tamilians-were-India's-earliest-recorded-maritime-traders}}</ref> [[براهمي رسم الخط]] ۾ لکيل تامل ٻوليءَ جون لکتون [[سري لنڪا]] ۾، ۽ واپاري شين تي [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ پڻ مليون آهن.<ref name="Egypt2007"/><ref name="Mahadevan2010">{{cite news |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=An epigraphic perspective on the antiquity of Tamil |work=The Hindu |date=24 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/An-epigraphic-perspective-on-the-antiquity-of-Tamil/article16265606.ece}}</ref> نومبر 2007ع ۾ قُصير القديم، جنهن کي قديم دور جي بندرگاهه [[ميوس هورموس]] سان سڃاتو وڃي ٿو، جي کوٽائيءَ مان پهرين صدي قبل مسيح جا مصري ٺڪر جا ٿانوَ مليا، جن تي قديم تامل براهمي لکتون موجود هيون.<ref name="Egypt2007">{{cite news |title=Tamil Brahmi script in Egypt |work=The Hindu |date=21 November 2007 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126154601/http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-date=26 November 2014 |access-date=5 January 2015}}</ref> [[بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل لفظ|بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل ڪجهه لفظن]] جا امڪاني مثال پڻ موجود آهن، جن کي 500 قبل مسيح کان اڳ واري زماني سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن کي تامل ٻوليءَ جي سڀ کان قديم ممڪن شاهدين مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Rabin438">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies'', p. 438.</ref> === قديم تامل === {{مک|قديم تامل ٻولي}} [[فائل:Mangulam inscription.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] لکت، جيڪا [[سنگم دور]] سان منسوب آهي؛ اندازي موجب 400 قبل مسيح کان 200ع تائين.]] قديم تامل ٻوليءَ جو دور ٽين صدي قبل مسيح کان اٺين صدي عيسويءَ تائين پکڙيل آهي. قديم تامل جا سڀ کان پراڻا لکيل آثار مختصر لکتن جي صورت ۾ ملن ٿا، جيڪي [[براهمي رسم الخط]] جي هڪ خاص صورت، يعني [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] ۾ لکيل آهن.<ref>{{Harvnb|Mahadevan|2003|pp=90–95}}</ref> قديم تامل جو سڀ کان پراڻو ڊگهو متن ''[[تولڪاپيم]]'' آهي، جيڪو تامل گرامر ۽ شاعريءَ جي اصولن بابت هڪ ابتدائي تصنيف آهي. ان جي سڀ کان پراڻن حصن جي تاريخ ٻي صدي قبل مسيح جي پوئين دور تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/> قديم تامل ادب جون ڪيتريون ئي ٻيون تخليقون پڻ محفوظ رهيون آهن. انهن ۾ 2,381 نظمن جو هڪ مجموعو شامل آهي، جنهن کي گڏيل طور [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. انهن نظمن جي تاريخ عام طور پهرين صدي قبل مسيح کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973"/> === وچئين دور جي تامل === {{مک|وچئين دور جي تامل ٻولي}} [[فائل:Tanjavur Tamil Inscription2.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[تنجاور]] ۾ [[برهديشور مندر]] تي [[چولا سلطنت|چولا دور]] جون لڳ ڀڳ 1000ع جون پٿر تي اُڪريل وچئين دور جي تامل لکتون، جيڪي [[وٽيلوتو رسم الخط]] سان لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.]] [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان [[وچئين دور جي تامل ٻولي|وچئين دور جي تامل]] ۾ تبديليءَ جو عمل عام طور اٺين صدي عيسويءَ تائين مڪمل ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Lehmann1998"/> هن تبديليءَ دوران ٻوليءَ جي آوازن ۽ گرامر ۾ ڪيتريون ئي اهم تبديليون آيون. صوتياتي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلين ۾ «آيتَم» (ஃ) نالي هڪ پراڻي صوتيي جو لڳ ڀڳ ختم ٿي وڃڻ،<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|p=194}}</ref> لثوي ۽ ڏندن وٽ ادا ٿيندڙ نڪ وارن آوازن جو پاڻ ۾ ضم ٿيڻ،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=132–133}}</ref> ۽ لثوي بندشي آواز جو هڪ رائي يا راءَ جهڙي آواز ۾ تبديل ٿيڻ شامل هو.<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|pp=213–215}}</ref> گرامر جي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلي حال زماني جي ظهور هئي. حال زمانو فعل «ڪِل» (''kil''؛ கில்) مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو، جنهن جي معنيٰ «ممڪن هجڻ» يا «واقع ٿيڻ» آهي. قديم تامل ۾ هي فعل ڪنهن عمل جي تمام ٿوري مدت تائين جاري رهڻ يا غير مستقل هجڻ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. عام طور اهو «ن» (''ṉ''؛ ன்) جهڙي زماني جي نشاندهي ڪندڙ عنصر سان گڏ استعمال ٿيندو هو. وچئين دور جي تامل ۾ هي استعمال اڳتي هلي حال زماني جي علامت «ڪِنرَ» (''kiṉṟa''؛ கின்ற) ۾ تبديل ٿيو، جنهن ۾ عمل جي نوعيت ۽ زماني جون پراڻيون علامتون گڏجي ويون.<ref>{{cite journal |last=Rajam |first=V. S. |title=The Duration of an Action—Real or Aspectual? The Evolution of the Present Tense in Tamil |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1985 |volume=105 |issue=2 |pages=277–291 |doi=10.2307/601707 |jstor=601707}} خاص طور صفحا 284–285.</ref> === جديد تامل === ''[[ننول]]'' اڄ به جديد ادبي تامل لاءِ معياري گرامر جي حيثيت رکي ٿو. ان ڪري جديد ادبي تامل جو بنياد جديد ڳالهائجندڙ تامل بدران تيرهين صديءَ جي وچئين دور واري تامل تي قائم آهي.<ref>{{Harvnb|Shapiro|Schiffman|1983|p=2}}</ref> ان جي ابتڙ، روزمره ڳالهائجندڙ تامل ۾ ڪيتريون ئي تبديليون آيون آهن. مثال طور، جديد تامل ۾ فعلن جي منفي گردان جو پراڻو طريقو استعمال کان ٻاهر ٿي ويو آهي.<ref>{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=100}}</ref> ان جي بدران نفيءَ جو اظهار لفظن جي صرفي بناوت يا جملي جي نحوي ترتيب ذريعي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Steever|2005|pp=107–108}}</ref> جديد ڳالهائجندڙ تامل ۾ صوتياتي تبديليون پڻ نظر اچن ٿيون. انهن ۾ خاص طور لفظ جي شروعاتي ۽ وچين هنڌن تي بلند مصوتن جي اچار ۾ هيٺاهينءَ ڏانهن لاڙو،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|p=125}}</ref> ۽ بندشي آوازن جي وچ ۾ يا بندشي ۽ رائي آوازن جي وچ ۾ ايندڙ مصوتن جو ختم ٿي وڃڻ شامل آهي.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=122–123}}</ref> يورپي ٻولين سان رابطي جو اثر تامل جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ ٻنهي صورتن تي پيو. لکيل تامل ۾ آيل تبديلين ۾ يورپي طرز جي بيهڪ وارين نشانين جو استعمال ۽ اهڙن وينجن جي ميلاپن جو رواج شامل آهي، جيڪي وچئين دور جي تامل ۾ جائز نه هئا. لکيل تامل جي نحوي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون، جن ۾ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ نون مددگار فعلن، وڌيڪ پيچيده جملن ۽ لفظن جي نسبتاً مقرر ترتيب جو ظهور شامل آهي. اها ترتيب ڪجهه لحاظ کان [[انگريزي ٻولي]] جي نحوي بناوت ۽ جملن ۾ مختلف جزن جي ڪردار سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kandiah |first=T. |title=Standard Language and Socio-Historical Parameters: Standard Lankan Tamil |journal=International Journal of the Sociology of Language |year=1978 |issue=16 |doi=10.1515/ijsl.1978.16.59 |s2cid=143499414}} خاص طور صفحا 65–69.</ref> 1578ع ۾ پورچوگالي عيسائي مبلغن قديم تامل رسم الخط ۾ ''[[تمبيرن ونڪم]]'' نالي دعائن جو ڪتاب شايع ڪيو. ان سان تامل هندستان جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي وئي، جنهن ۾ ڪتاب ڇاپيو ۽ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Madhavan |first=Karthik |title=Tamil saw its first book in 1578 |work=The Hindu |date=20 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece}}</ref> [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''[[تامل لغت]]'' هندستاني ٻولين جي شروعاتي وڏين لغتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite news |last=Kolappan |first=B. |title=Delay, howlers in Tamil Lexicon embarrass scholars |work=The Hindu |date=22 June 2014 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/delay-howlers-in-tamil-lexicon-embarrass-scholars/article6138747.ece |access-date=25 December 2014}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لساني پاڪيزگي]] جي هڪ مضبوط تحريڪ اڀري، جيڪا اڳتي هلي [[خالص تامل تحريڪ]] جي صورت اختيار ڪري وئي. هن تحريڪ جو مقصد تامل مان سنسڪرت سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Ramaswamy1997">{{Harvnb|Ramaswamy|1997}}</ref> هن تحريڪ کي ڪجهه [[دراوڙي سياسي جماعتون|دراوڙي سياسي جماعتن]] جي حمايت پڻ حاصل ٿي.{{sfn|Ramaswamy|1997}} ان جي نتيجي ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترن ئي لفظن جي جاءِ تي تامل جا متبادل لفظ رائج ڪيا ويا، جيتوڻيڪ سنسڪرت مان آيل ڪيترائي لفظ اڄ به تامل ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون.<ref>''India 2001: A Reference Annual 2001''. Research, Reference and Training Division، Publications Division، Ministry of Information and Broadcasting، Government of India، New Delhi.</ref> == جاگرافيائي ورڇ == [[تامل ٻولي]] [[ڀارت]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] ۾ رهندڙ اڪثريتي آباديءَ جي مکيه ٻولي آهي. ساڳيءَ طرح اها [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اترئين]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀرئين]] صوبن جي اڪثريتي آباديءَ جي پڻ بنيادي ٻولي آهي. ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪيرالا]]، [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]]، [[دهلي]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] ۾ پڻ اقليتي برادريون تامل ڳالهائين ٿيون. سري لنڪا جي ٻين علائقن، جهڙوڪ [[ڪولمبو]] ۽ [[وچيون صوبو، سري لنڪا|وچئين صوبي]] جي جابلو علائقن ۾ به تامل ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين [[ڪيرالا]] ۾ تامل يا ان جا مختلف لهجا انتظامي ڪمن، ادب ۽ عام ڳالهه ٻولهه ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين ڏکڻ [[آنڌرا پرديش]] جي [[چتور ضلعو|چتور]] ۽ [[نيلور ضلعو|نيلور]] ضلعن مان مليل لکتن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ جو وسيع استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="Talbot 2001 27–37"/> ڏهين کان چوڏهين صدي عيسويءَ دوران ڏکڻ [[ڪرناٽڪ]] جي [[ڪولار ضلعو|ڪولار]]، [[ميسور]]، [[مانڊيا]] ۽ [[بنگلورو]] جهڙن علائقن ۾ پڻ تامل ٻولي لکتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{Harvnb|Murthy|Rao|Veluthat|Bari|1990|pp=85–106}}</ref> هن وقت [[ملائيشيا]]، [[سنگاپور]]، [[فلپائن]]، [[ماريشس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[انڊونيشيا]]،<ref>{{Harvnb|Ramstedt|2004|p=243}}</ref> [[ٿائيلينڊ]]،<ref>{{Harvnb|Kesavapany|Mani|Ramasamy|2008|p=60}}</ref> [[ميانمار]]، [[برونائي]] ۽ [[ويٽنام]] ۾ تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون آباد آهن، جن مان گهڻن جا ابا ڏاڏا نوآبادياتي دور ۾ انهن ملڪن ڏانهن لڏي ويا هئا. انهن برادرين کي گڏيل طور [[پرڏيهي تامل برادريون|پرڏيهي تامل برادرين]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. ملائيشيا ۾ تامل، انگريزي، ملئي ۽ مينڊرين ٻولين سان گڏ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="TamilSchools">{{cite web |title=Tamil Schools |url=http://www.indianmalaysian.com/education.htm |website=Indianmalaysian.com |access-date=28 July 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Ghazali |first=Kamila |year=2010 |title=National Identity and Minority Languages |website=UN Chronicle |publisher=United Nations |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/national-identity-and-minority-languages |access-date=28 January 2021}}</ref> [[پاڪستان]] جي شهر [[ڪراچي]] ۾ پڻ [[پاڪستاني تامل|تامل ڳالهائيندڙن جي هڪ وڏي برادري]] موجود آهي. ان ۾ تامل ڳالهائيندڙ [[هندو ڌرم|هندو]]،<ref name="TNP">{{cite news |last=Shahbazi |first=Ammar |title=Strangers to Their Roots and Those Around Them |work=The News |date=20 March 2012 |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617043012/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-date=17 June 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="PHP">Sunny, Sanjesh (21 September 2010). [https://pakistanhindupost.blogspot.com/2010/09/picture-of-tamil-hindus-in-karachi.html Tamil Hindus in Karachi]. ''Pakistan Hindu Post''.</ref> [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[اسلام|مسلمان]] شامل آهن. انهن ۾ سري لنڪا مان لڏي آيل ڪجهه تامل ڳالهائيندڙ مسلمان پناهگير پڻ شامل آهن.<ref name="HBL">Raman, B. (15 July 2002). [http://www.thehindubusinessline.com/2002/07/15/stories/2002071500050800.htm Osama's shadow on Sri Lanka?]. ''The Hindu Business Line''.</ref> ڪراچي جي [[مدراسي پاڙو|مدراسي پاڙي]] واري آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 100 تامل هندو خاندان آباد هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهي خاندان تامل سان گڏ [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پڻ ڳالهائين ٿا ۽ پنهنجي تامل ٻوليءَ تي سٺي مهارت رکن ٿا.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Sumit |title=For Tamil cuisine, away in Pakistan |work=The Hindu |date=3 November 2018 |url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/for-tamil-cuisine-away-in-pakistan/article25414464.ece |access-date=12 July 2019}}</ref> [[ري يونيون]]، [[گيانا]]، [[فجي]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] ۾ پڻ ڪيترن ماڻهن جا نسلي ۽ خانداني لاڳاپا تامل آباديءَ سان آهن،<ref name="ucberkeleydiaspora">{{cite web |last=McMahon |first=Suzanne |title=Overview of the South Asian Diaspora |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327123838/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-date=27 March 2011 |access-date=23 April 2008}}</ref> پر انهن مان رڳو ٿورا ماڻهو اڄ به تامل ڳالهائين ٿا. [[ري يونيون]] ۾، جيڪو [[فرانس]] جي انتظام هيٺ آهي، ماضيءَ ۾ تامل ٻولي سکڻ ۽ عوامي هنڌن تي استعمال ڪرڻ تي پابندي هئي. هاڻي اتي شاگرد ۽ بالغ ماڻهو ٻيهر تامل ٻولي سکي رهيا آهن.<ref name="ucberkeleydiaspora1">{{cite web |last=Ghasarian |first=Christian |title=Indentured immigration and social accommodation in La Réunion |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511142452/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-date=11 May 2011 |access-date=8 January 2010}}</ref> تامل ٻولي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] مان لڏي ويل ماڻهن ۽ انهن جي اولاد پاران [[ڪئناڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل عرب امارات]]، [[برطانيا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. انهن ملڪن ۾ [[ڪئناڊا ۾ تامل برادري|ڪئناڊائي تامل]]، [[آمريڪا ۾ تامل برادري|آمريڪي تامل]]، [[برطانيا ۾ تامل برادري|برطانوي تامل]] ۽ [[آسٽريليا ۾ تامل برادري|آسٽريلوي تامل]] برادرين جو وجود تامل ٻوليءَ جي عالمي پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو. == حيثيت == {{پڻ ڏسو|تامل ڳالهائيندڙن جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون}} === سرڪاري حيثيت === <gallery> File:Raja (elephant) in Sri Lankan Rupee bank notes.JPG|سري لنڪا جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. File:Mauritius currency.jpg|[[ماريشس]] جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها ملڪ جي سڃاتل اباڻين ٻولين مان هڪ آهي. File:India new 500 INR, MG series, 2016, reverse.jpg|ڀارتي ڪرنسي نوٽن جي ٻولين واري خاني ۾ تامل، درج ڪيل 15 ٻولين مان هڪ آهي. اها [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ پڻ شامل آهي ۽ [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. </gallery> [[فائل:CEY-23-Government of Ceylon-5 Rupees (1929).jpg|thumb|1929ع ۾ سيلون، يعني موجوده سري لنڪا، جي حڪومت پاران جاري ڪيل پنج رپين جو ڪرنسي نوٽ.]] [[تامل ٻولي]] ڀارت جي رياست [[تامل ناڊو]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ شامل 22 تسليم ٿيل ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="Eight">{{cite web |title=Eighth Schedule |url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S8.pdf |publisher=Government of India |access-date=5 December 2023}}</ref> اها [[پڊوچيري]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] جهڙن ڀارتي مرڪزي انتظام هيٺ علائقن ۾ پڻ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Ramamoorthy |first=L. |title=Multilingualism and Second Language Acquisition and Learning in Pondicherry |website=Language in India |date=February 2004 |url=http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html |access-date=16 August 2007}}</ref><ref>{{cite web |last=Sunwani |first=Vijay K. |title=Amazing Andamans and North-East India: A Panoramic View of States, Societies and Cultures |website=Language in India |date=February 2007 |url=http://www.languageinindia.com/feb2007/northeasternstates.pdf |access-date=16 August 2007}}</ref> تامل [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[سري لنڪا]] ۾ تامل، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] سان گڏ سرڪاري ۽ قومي ٻوليءَ جي حيثيت رکي ٿي.<ref name="languagesdept">{{cite web |title=Department of Official Languages |publisher=Government of Sri Lanka |url=http://www.languagesdept.gov.lk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106094214/http://www.languagesdept.gov.lk/%20 |archive-date=6 January 2019 |url-status=dead |access-date=13 September 2012}}</ref> ڀارت جي رياست [[هرياڻا]] ۾ هڪ زماني ۾ تامل کي نالي ماتر ٻي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي هئي. چيو وڃي ٿو ته اهو فيصلو [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] سان سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڪيو ويو هو، جيتوڻيڪ هرياڻا ۾ تامل ڳالهائيندڙن جي ڪنهن نمايان آباديءَ جو ثبوت موجود نه هو. 2010ع ۾ تامل جي جاءِ تي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي اها حيثيت ڏني وئي.<ref>{{cite news |last=Bharadwaj |first=Ajay |title=Punjabi edges out Tamil in Haryana |work=DNA India |date=7 March 2010 |url=http://www.dnaindia.com/india/1356124/report-punjabi-edges-out-tamil-in-haryana}}</ref> ان کان علاوه، [[ڀارت جي حڪومت]] آڪٽوبر 2004ع ۾ قديم ۽ ڪلاسيڪي ٻولين کي قانوني طور خاص حيثيت ڏيڻ جو انتظام متعارف ڪرايو. ڪيترين تامل تنظيمن جي حمايت سان هلندڙ سياسي مهم کان پوءِ تامل ڀارت جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي، جنهن کي باضابطه طور [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] تسليم ڪيو ويو.<ref name="dmkpolitics2">{{cite news |last=Dutta |first=Sujan |title=Classic case of politics of language |work=The Telegraph |date=28 September 2004 |url=http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-url=https://archive.today/20130203214540/http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-date=3 February 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="historyofdemand">{{cite magazine |last=Viswanathan |first=S. |title=Recognising a classic |magazine=Frontline |date=October 2004 |url=https://frontline.thehindu.com/static/html/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926212522/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-date=26 September 2007}}</ref> ان وقت جي ڀارتي صدر [[عبدالڪلام]]، جيڪو پاڻ به تامل هو، 6 جون 2004ع تي [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي ٻنهي ايوانن جي گڏيل اجلاس ۾ تامل کي ڪلاسيڪي ٻوليءَ جي حيثيت ڏيڻ بابت اعلان ڪيو. ان کان پوءِ سيپٽمبر 2004ع ۾ ان فيصلي بابت خبرون سامهون آيون ۽ آڪٽوبر ۾ اها حيثيت باضابطه طور منظور ڪئي وئي.<ref name="LanguageInIndia">{{cite journal |last=Thirumalai |first=M. S. |title=Tradition, Modernity and Impact of Globalization – Whither Will Tamil Go? |journal=Language in India |volume=4 |date=November 2004 |url=http://www.languageinindia.com/nov2004/tamilglobalization1.html |access-date=17 November 2007}}</ref><ref name="BBCClassical">{{cite news |title=India sets up classical languages |work=BBC News |date=17 September 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3667032.stm}}</ref><ref>{{cite news |title=Sanskrit to be declared classical language |work=The Hindu |date=28 October 2005 |url=https://web.archive.org/web/20051030050314/http://www.hindu.com/2005/10/28/stories/2005102809281200.htm}}</ref> === تعليم === [[ملائيشيا]] ۾ 543 سرڪاري پرائمري اسڪول اهڙا آهن، جن ۾ تعليم مڪمل طور [[ملائيشيا ۾ تامل ميڊيم پرائمري اسڪول|تامل ٻوليءَ جي ذريعي]] ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Language Shift in the Tamil Communities of Malaysia and Singapore: The Paradox of Egalitarian Language Policy |publisher=University of Pennsylvania |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/540/handouts/sparadox/sparadox.html |access-date=13 September 2012}}</ref> [[ميانمار]] ۾ پڻ تامل ميڊيم اسڪول قائم ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون آهن، ته جيئن اتي لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال اڳ آباد ٿيندڙ تامل برادريءَ جي اولاد کي مڪمل طور پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم ملي سگهي.<ref name="bbcmyanmar">{{cite news |title=Myanmar's Tamils seek to protect their identity |work=BBC News |date=6 March 2014 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25438275}}</ref> [[ڪئناڊا]] ۾ ڪجهه مقامي اسڪول بورڊن ۽ وڏين يونيورسٽين ۾ تامل ٻولي هڪ تعليمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي. [[ڪئناڊا جي پارليامينٽ]] جنوري مهيني کي «تامل ورثي جو مهينو» قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Statement by the Prime Minister of Canada on Thai Pongal |publisher=Government of Canada |date=13 January 2017 |url=http://www.pm.gc.ca/eng/news/2017/01/14/statement-prime-minister-canada-thai-pongal}}</ref><ref>{{cite news |title=Canada officially declares pride in its Tamils, passes Bill calling for Tamil Heritage Month |work=The News Minute |date=8 October 2016 |url=http://www.thenewsminute.com/article/canada-officially-declares-pride-its-tamils-passes-bill-calling-tamil-heritage-month-51059 |access-date=6 August 2017}}</ref> [[ڏکڻ آفريڪا جو آئين|ڏکڻ آفريڪا جي آئين]] جي پهرين باب جي آرٽيڪل 6(ب) تحت تامل ٻوليءَ کي خاص تحفظ ۽ واڌاري جي حيثيت حاصل آهي. اها [[ڪوازولو ناتال]] صوبي جي اسڪولن ۾ هڪ مضمون طور پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of South Africa |publisher=Constitutional Court of South Africa |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064102/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-date=18 May 2006 |access-date=5 August 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Five Indian languages reinstated as official subjects in South African schools |work=Jagran Josh |date=21 March 2014 |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1 |access-date=6 August 2017}}</ref> تازن سالن ۾ [[فرانس جا سمنڊ پار علائقا|فرانس جي سمنڊ پار کاتي]] [[ري يونيون]] جي اسڪولن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ کي پڙهائيءَ جي هڪ مضمون طور متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Srivatsa |first=Sharath S. |title=For these islanders, a reunion with Tamil |work=The Hindu |date=8 January 2017 |url=https://www.thehindu.com/news/national/For-these-islanders-a-reunion-with-Tamil/article17009446.ece |access-date=6 August 2017}}</ref> === عوامي ابلاغ جا ذريعا === {{پڻ ڏسو|تامل سئنيما}} تامل ٻوليءَ ۾ ڇپجندڙ اخبارون ۽ ٻيا اشاعتي ذريعا وڏي پيماني تي موجود آهن. 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون. تامل ٻوليءَ ۾ ڊجيٽل ابلاغي مواد پڻ وڏي مقدار ۾ موجود آهي، جنهن ۾ خاص طور فلمون نمايان حيثيت رکن ٿيون.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == لهجا == [[فائل:Jambai Tamil Brahmi.jpg|thumb|upright=1.81|[[تامل ناڊو]] جي [[ولپورم ضلعو|ولپورم ضلعي]] ۾ [[تروڪوئيلور]] ڀرسان [[اٿيمان نيدومان انجي]] سان لاڳاپيل جمبائي جي تامل براهمي لکت، جيڪا شروعاتي [[تامل سنگم دور|سنگم دور]] سان منسوب ڪئي وئي آهي (لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح).]] {{Listen | type = speech | header = | filename = Oppaari Song.ogg | title = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ «اوپاري» گيت | description = «اوپاري» موت جي موقعي تي عورتن پاران ڳايو ويندڙ سوڳوار گيت آهي. هن رڪارڊنگ ۾ هڪ ماءُ پنهنجي پٽ جي وفات تي ڏک ۽ ماتم جو اظهار ڪري ٿي. | filename2 = Ta-ponnagaram.ogg | title2 = پدومائي پيتن جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» | description2 = [[پدومائي پيتن]] جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» جي آڊيو رڪارڊنگ، جنهن ۾ ٻين ٻولين مان ورتل ڪجهه لفظن جا مثال پڻ ملن ٿا. }} === علائقائي فرق === {{پڻ ڏسو|سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا ۾ هندستاني تامل لهجو}} [[تامل ٻولي]] جي [[سماجي لسانيات|سماجي لسانياتي]] صورتحال جي هڪ اهم خصوصيت [[دو سطحي لساني استعمال]] (''Diglossia'') آهي. ان مان مراد هڪ ئي ٻوليءَ جي ٻن الڳ صورتن جو استعمال آهي، جن ۾ هڪ اعليٰ يا رسمي صورت ۽ ٻي عام يا غير رسمي صورت هوندي آهي. انهن صورتن جو استعمال سماجي ۽ معاشي حيثيت سميت مختلف سماجي حالتن موجب بدلجي سگهي ٿو.<ref>Arokianathan, S. [http://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html Writing and Diglossic: A Case Study of Tamil Radio Plays]. [https://web.archive.org/web/20070928092717/https://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html محفوظ ڪيل نسخو]، 28 سيپٽمبر 2007ع.</ref><ref>{{cite journal |last1=Steever |first1=S. B. |last2=Britto |first2=F. |title=Diglossia: A Study of the Theory, with Application to Tamil |journal=Language |year=1988 |volume=64 |issue=1 |pages=152–155 |doi=10.2307/414796 |jstor=414796}}</ref> تامل ٻوليءَ جا مختلف لهجا بنيادي طور هڪ ٻئي کان انهن صوتياتي تبديلين ۽ آوازن جي ڦيرڦار سبب مختلف آهن، جيڪي [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان ارتقا دوران پيدا ٿيون. مثال طور، «هتي» لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ قديم ادبي تامل يا «سينتامل» (''Centamil'') ۾ «اِنگُ» (''iṅku'') آهي، جيڪو [[ڪوئمبتور]] جي [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو لهجي]] ۾ «اِنگوُ» (''iṅkū'')، [[تنجاور]] ۽ [[پالڪاڊ]] جي لهجن ۾ «اِنگا» (''inga'') ۽ [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي ڪجهه تامل لهجن]] ۾ «اِنگائي» (''iṅkai'') جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي. قديم تامل جو لفظ «اِنگڻ» (''iṅkaṇ'')، جنهن ۾ «ڪڻ» (''kaṇ'') جي معنيٰ «جاءِ» يا «هنڌ» آهي، [[ترونيلويلي]] جي لهجي ۾ «اِنگني» (''iṅkane'') جو بنياد بڻيو. ساڳيءَ طرح قديم تامل جو لفظ «اِنگِٽُ» (''iṅkiṭṭu'')، [[مدورائي]] جي لهجي ۾ «اِنگُٽُ» (''iṅkuṭṭu'') ۽ ڪجهه اترين لهجن ۾ «اِنگٽي» (''iṅkaṭe'') جي صورت ۾ ملي ٿو. اڄ به ڪوئمبتور جي علائقي ۾ «اَڪَٽا» (''akkaṭṭa'') جو استعمال عام ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ «اها جاءِ» آهي. جيتوڻيڪ تامل ٻوليءَ جي مختلف لهجن جي لفظي ذخيري ۾ تمام وڏا فرق نه آهن، پر ڪجهه استثنا موجود آهن. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجن ۾ ڪيترائي اهڙا لفظ ۽ گرامري صورتون محفوظ آهن، جيڪي هندستان ۾ روزمره جي تامل ڳالهه ٻولهه ۾ استعمال نٿيون ٿين.<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref><ref name="AnnamalaiSteever1998">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|pp=100–128}}</ref> ان کان علاوه، انهن لهجن ۾ ڪجهه لفظ هندستاني تامل جي ڀيٽ ۾ ٿوري مختلف معنيٰ يا استعمال سان پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Zvelebil |first=K. |title=Some features of Ceylon Tamil |journal=Indo-Iranian Journal |year=1966 |volume=9 |issue=2 |page=113 |doi=10.1163/000000066790086440}}</ref> تامل ٻوليءَ جي اهم لهجن ۾ هندستان اندر [[تنجائي تامل لهجو|تنجائي تامل]]، [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو تامل]]، [[مدراس تامل لهجو|مدراس تامل]]، [[مدورائي تامل لهجو|مدورائي تامل]]، [[نيلائي تامل لهجو|نيلائي تامل]] ۽ ڪماري تامل شامل آهن. [[سري لنڪا]] ۾ [[بٽيڪالوا تامل لهجو]]، [[جافنا تامل لهجو]] ۽ [[نيگومبو تامل لهجو]] ڳالهائجن ٿا، جڏهن ته [[ملائيشيا]] ۾ [[ملائيشيائي تامل]] رائج آهي. ==== ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جا فرق ==== {{پڻ ڏسو|تامل ۾ هند آريائي ٻولين مان ورتل لفظ|سري لنڪا جي تامل ۾ ڌارين ٻولين مان ورتل لفظ}} [[ڪيرالا]] جي [[پالڪاڊ ضلعو|پالڪاڊ ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجي ۾ [[مليالم ٻولي|مليالم]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. هن لهجي جي نحوي بناوت تي پڻ مليالم جو اثر پيو آهي ۽ ان جي اچار ۾ مليالم سان لاڳاپيل هڪ نمايان لهجو محسوس ٿئي ٿو. ساڳيءَ طرح [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل، تامل ناڊو جي ٻين علائقن ۾ ڳالهائجندڙ تامل کان پنهنجي مخصوص لفظن ۽ صوتياتي انداز سبب مختلف آهي. لفظن ۽ اچارن ۾ اهي فرق ايترا نمايان آهن جو ڪنياڪماري جي رهواسيءَ کي سندس ڳالهائڻ جي انداز مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو. [[هيبر آئينگر]] ۽ منڊيم لهجا انهن تامل [[ويشنو مت|ويشنو]] برادرين ۾ ڳالهائجن ٿا، جيڪي يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ڏانهن لڏي ويون هيون. انهن لهجن ۾ «ويشنو پريباشائي» (''Vaishnava paribasai'') جون ڪيتريون ئي خصوصيتون محفوظ آهن. اها تامل ٻوليءَ جي هڪ خاص صورت هئي، جيڪا نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ارتقا ڪئي ۽ جنهن ۾ ويشنو مت جا مذهبي ۽ روحاني قدر نمايان هئا.<ref>Thiru. Mu. Kovintācāriyar (1978). ''Vāḻaiyaṭi vāḻai''. Lifco، مدراس، ص 26–39.</ref> تامل سماج جي ڪيترين ئي [[ذات پات جو نظام|ذاتين]] جا پنهنجا مخصوص [[سماجي لهجو|سماجي لهجا]] (''Sociolects'') پڻ آهن، جيڪي روايتي طور انهن ذاتين جا گهڻا ماڻهو پنهنجي رهائش واري علائقي کان سواءِ استعمال ڪندا رهيا آهن. ڪيترين حالتن ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جي ڳالهائڻ جي انداز مان سندس ذات بابت اندازو لڳائڻ ممڪن هوندو آهي.<ref name="EB2007">{{cite encyclopedia |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=Tamil dialects |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2013 |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/581953/Tamil-language}}</ref> مثال طور، [[تامل برهمڻ]] عام طور ڪيترائي اهڙا لهجا ڳالهائين ٿا، جن کي گڏيل طور [[برهمڻ تامل لهجو|برهمڻ تامل]] چيو وڃي ٿو. انهن لهجن ۾ وينجن آوازن جو اچار نسبتاً نرم هوندو آهي ۽ ڪن وينجن جو حذف ٿيڻ پڻ عام آهي. انهن ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن جو تعداد به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان ورتل لفظ پڻ شامل آهن. == ڳالهائجندڙ ۽ ادبي صورتون == <!-- تامل رسم الخط ۾ موجود اکرن جي ظاهري ترتيب يا يونيڪوڊ بابت تبديلي ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخط جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Listen | type = speech | header = | filename = Thiruppugazh - Umbartharu - Hamsadhwani.wav | title = تروپوگژ – اُمبارترو – همسڌوني | description = [[تروپوگژ]] جي لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ واري ڀڳوان [[گڻيش]] جي ساراهه ۾ لکيل ڀڄن «اُمبارترو» جو ادبي تامل ۾ ڳايل نمونو، جيڪو همسڌوني راڳ ۾ آهي. | filename2 = Ta - குளிர் காய நேரமில்லை - அறிவுக் கதைகள் - ம.பொ.சிவஞானம்.ogg | title2 = شيوگنانم جون «اريوڪ ڪٿائيگل» | description2 = ادبي تامل جي اچار جو نمونو، جنهن ۾ [[ما. پو. سي.]] جي ويهين صديءَ جي ڪتاب «اريوڪ ڪٿائيگل» مان هڪ اقتباس پڙهيو ويو آهي. | filename3 = Ta-Senthamizh Nadu.ogg | title3 = ڀارتيءَ جو گيت «سينتامل ناڊو اينم» | description3 = [[سبرامنيم ڀارتي]] جي ويهين صديءَ ۾ لکيل گيت «سينتامل ناڊينم پودينلي» ۾ ادبي تامل جي اچار جو نمونو. }} مختلف علائقائي لهجن کان علاوه، [[تامل ٻولي]] جون جدا جدا اسلوبي صورتون پڻ موجود آهن. انهن ۾ قديم ٻوليءَ جي نموني تي ٻڌل ڪلاسيڪي ادبي صورت «سنگتامل» (''{{IAST|saṅkattamiḻ}}'')، جديد ادبي ۽ رسمي صورت «سينتامل» (''{{IAST|centamiḻ}}'') ۽ جديد [[عام ڳالهائجندڙ ٻولي|عام ڳالهائجندڙ]] صورت «ڪوڊونتامل» (''{{IAST|koṭuntamiḻ}}'') شامل آهن. اهي صورتون هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نه آهن، پر انهن جي وچ ۾ بتدريج تبديليءَ جو سلسلو موجود آهي، جنهن کي اسلوبي تسلسل چيو وڃي ٿو. مثال طور، «سينتامل» ۾ لکندي «سنگتامل» جي لفظي ذخيري مان لفظ استعمال ڪري سگهجن ٿا. ساڳيءَ طرح «ڪوڊونتامل» ۾ ڳالهائيندي ٻين ادبي يا رسمي صورتن سان لاڳاپيل لفظ ۽ گرامري بناوتون پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref>Schiffman, Harold (1997). [https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/messeas/diglossia/handbuk.html Diglossia as a Sociolinguistic Situation]. Florian Coulmas (مرتب)، ''The Handbook of Sociolinguistics''. لنڊن: Basil Blackwell، ص 205 ۽ ان کان پوءِ.</ref> جديد دور ۾ «سينتامل» عام طور رسمي لکڻين ۽ تقريرن ۾ استعمال ٿيندي آهي. مثال طور، درسي ڪتابن، [[تامل ادب]] جي وڏي حصي، عوامي تقريرن ۽ بحث مباحثن ۾ اها صورت استعمال ڪئي وڃي ٿي. جديد لکيل تامل جي بناوت ۾ قدامت پسند خصوصيتون پڻ موجود آهن، جنهن سبب ان جي ڄاڻ رکندڙ ماڻهو اٺين صدي عيسويءَ جون تامل لکتون به پڙهي سگهن ٿا.<ref>Tienken, Herman. ''Metaphony, or Height Harmony, in Written Tamil and Malayalam''، ص 53–66. [https://hermantieken.com/wp-content/uploads/2013/02/doc.pdf آن لائين متن].</ref> تنهن هوندي به، تازن دورن ۾ «ڪوڊونتامل» انهن شعبن ۾ پڻ وڌندڙ استعمال حاصل ڪيو آهي، جيڪي روايتي طور «سينتامل» سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، جديد دور جون گهڻيون فلمون، ناٽڪ ۽ ٽيليويزن توڙي ريڊيو تي پيش ٿيندڙ مقبول تفريحي پروگرام «ڪوڊونتامل» ۾ هوندا آهن. ڪيترائي سياستدان پڻ عوام سان وڌيڪ ويجهڙائي پيدا ڪرڻ لاءِ اها صورت استعمال ڪندا آهن. جديد دور ۾ «ڪوڊونتامل» جي وڌندڙ استعمال سبب ڳالهائجندڙ تامل جون ڪجهه غير سرڪاري «معياري» صورتون پڻ وجود ۾ آيون آهن. ڀارت ۾ معياري سمجهي ويندڙ «ڪوڊونتامل» ڪنهن هڪ علائقائي لهجي تي مڪمل طور ٻڌل نه آهي،<ref name="Standard restandard">{{cite journal |last=Schiffman |first=Harold |year=1998 |title=Standardization or restandardization: The case for 'Standard' Spoken Tamil |journal=Language in Society |volume=27 |issue=3 |pages=359–385 |doi=10.1017/S0047404598003030 |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/public/stantam/STANTAM.HTM |url-access=subscription}}</ref>{{وضاحت گهرجي|تاريخ=مئي 2022}} پر ان تي [[تنجاور]] ۽ [[مدورائي]] جي لهجن جو نمايان اثر پيو آهي. ڀارت ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ اڪثر [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] جا لفظ پڻ ملائي استعمال ڪيا ويندا آهن، جنهن مان «ٽينگلش» (''Tanglish'') نالي هڪ گڏيل لساني صورت پيدا ٿي آهي. اها خاص طور شهري علائقن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهي آهي. ان جي ابتڙ، [[سري لنڪا]] ۾ معياري ڳالهائجندڙ تامل جو بنياد [[جافنا]] جي لهجي تي آهي. === لفظي فرق === ڪجهه لفظ اهڙا آهن، جيڪي خاص طور ادبي تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «اَنّائي» (''annai'') — ماءُ * «اَلي» (''ali'') — پيش ڪرڻ يا آڇڻ * «اِيَلُم» (''iyalum'') — ممڪن * «اِلّم» (''illam'') — گهر * «ڪَرپي» (''karpi'') — سيکارڻ <ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> ساڳيءَ طرح ڪجهه لفظ خاص طور عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «ليچُ» (''Le:cu'') — آسان * «رومپا» (''rompa'') — گهڻو يا تمام گهڻو * «وَنتَوا:لَم» (''vantava:lam'') — اڻ وڻندڙ حقيقتون * «تَٽَوي» (''tatave'') — ڀيرا يا موقعا <ref name="LSITamilNadu"/> === تقابلي متن === هيٺ ادبي ۽ عام ڳالهائجندڙ تامل جي جملن جو تقابلي مثال ڏنو ويو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! ادبي تامل<ref name="LSITamilNadu"/> ! عام ڳالهائجندڙ تامل ! سنڌي ترجمو |- | ''atu avaratu panam.'' | ''atu avaro:da panam.'' | هي سندس پئسا آهن. |- | ''na:n pe:na:vai avanitam kotutten.'' | ''na: pe:na:va avankitte kututtæn.'' | مون هن کي قلم ڏنو. |} == لکڻ جو نظام == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{مک|تامل رسم الخط|تامل بريل}} {{پڻ ڏسو|وٽيلوتو رسم الخط|گرنٿا رسم الخط|پلو رسم الخط|اروي رسم الخط}} [[فائل:History of Tamil script.jpg|thumb|upright=1.81|تامل لکڻيءَ جي تاريخي ارتقا، جنهن ۾ مٿئين حصي ۾ قديم [[تامل براهمي رسم الخط]] کان وٺي هيٺئين حصي ۾ موجوده [[تامل رسم الخط]] تائين مختلف صورتون ڏيکاريل آهن.]] [[فائل:Tirukkural manuscript.jpg|thumb|upright=1.81|''[[تروڪورل]]'' جو [[کجيءَ جي پنن تي لکيل مسودو]].]] [[تامل براهمي رسم الخط]] جو استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ تامل ٻولي لکڻ لاءِ ٻين رسم الخطن سان گڏ «وٽيلوتو» (''vaṭṭeḻuttu'') نالي رسم الخط استعمال ڪيو ويو. انهن ٻين رسم الخطن ۾ [[گرنٿا رسم الخط|گرنٿا]] ۽ [[پلو رسم الخط|پلو]] پڻ شامل هئا. موجوده [[تامل رسم الخط]] ۾ 12 [[مصوتو|مصوتا]]، 18 [[وينجن|وينجن]] ۽ هڪ خاص اکر «آيتَم» (''āytam'') شامل آهن. مصوتن ۽ وينجن جي ميلاپ سان 216 گڏيل اکر ٺهن ٿا. اهڙيءَ طرح تامل رسم الخط ۾ روايتي ڳڻپ موجب ڪُل 247 اکر ٿين ٿا، يعني 12 + 18 + 1 + (12 × 18). ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] وانگر تامل جي هر وينجن ۾ بنيادي طور «اَ» (''a'') جو آواز شامل هوندو آهي. هن بنيادي مصوتي آواز کي ختم ڪرڻ لاءِ وينجن جي نشانيءَ سان هڪ خاص نقطي جهڙي علامت لڳائي ويندي آهي، جنهن کي «پُلّي» (''puḷḷi'') چيو وڃي ٿو. مثال طور، تامل اکر {{lang|ta|ன}} جو اچار «نَ» (''ṉa'') آهي، جنهن ۾ بنيادي «اَ» جو آواز شامل آهي، جڏهن ته {{lang|ta|ன்}} جو اچار «ن» (''ṉ'') آهي، جنهن ۾ ڪو مصوتي آواز شامل نه آهي. ڪيترن ئي هندستاني رسم الخطن ۾ اهڙي قسم جي نشاني موجود آهي، جنهن کي عام طور [[ويرام]] (''virama'') چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، تامل رسم الخط ڪجهه لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ هميشه ظاهر ٿيندڙ «پُلّي» استعمال ڪئي ويندي آهي. ٻين هندستاني رسم الخطن ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن تي مشتمل هجي يا ڪيترن وينجن جي ميلاپ سان ٺهيل هجي، اهڙي هِجي کي لکڻ لاءِ عام طور گڏيل اکر يا وينجن جي اڌ صورت استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. جيتوڻيڪ انهن رسم الخطن ۾ ظاهر ٿيندڙ ويرام استعمال ڪرڻ پڻ ممڪن آهي. تامل رسم الخط ۾ [[مجهور ۽ غير مجهور آواز|مجهور ۽ غير مجهور]] [[بندشي وينجن|بندشي وينجنن]] لاءِ الڳ اکر موجود نه آهن. ان جي بدران، بندشي وينجنن جو اچار لفظ ۾ انهن جي جاءِ ۽ [[تامل صوتيات]] جي قاعدن موجب مجهور يا غير مجهور صورت اختيار ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=Tamil Language/Letters - Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Tamil_Language/Letters |website=Wikiversity |access-date=13 May 2025}}</ref> معياري تامل اکرن کان علاوه، [[گرنٿا رسم الخط]] مان ورتل ڇهه اکر پڻ ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪيا ويندا آهن. گرنٿا رسم الخط تامل علائقي ۾ [[سنسڪرت]] لکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. انهن اضافي اکرن جو مقصد اهڙن آوازن کي ظاهر ڪرڻ آهي، جيڪي اصل تامل ٻوليءَ جا نه آهن، پر سنسڪرت، [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ موجود آهن. ڪلاسيڪي تامل گرامر موجب ڌارين ٻولين مان ورتل لفظن کي تامل جي صوتياتي قاعدن مطابق نئين سر لکڻ جو روايتي طريقو مقرر ٿيل آهي. اهو طريقو اڄ به موجود آهي، پر ان تي هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني عمل نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last=Fowler |first=Murray |title=The Segmental Phonemes of Sanskritized Tamil |journal=Language |year=1954 |volume=30 |issue=3 |pages=360–367 |doi=10.2307/410134 |jstor=410134}} خاص طور صفحو 360.</ref> «آءِ ايس او 15919» (''ISO 15919'') هڪ بين الاقوامي معيار آهي، جنهن تحت [[تامل رسم الخط]] ۽ ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] کي [[لاطيني رسم الخط]] ۾ منتقل ڪيو ويندو آهي. هن معيار ۾ خاص صوتياتي نشانين، يعني [[تشڪيلي نشان|تشڪيلي نشانين]] (''Diacritics'')، جو استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن [[براهمي رسم الخط مان نڪتل رسم الخط|براهمي خاندان جي رسم الخطن]] ۾ موجود وينجنن ۽ مصوتن جي وڏي تعداد کي لاطيني اکرن ذريعي ظاهر ڪري سگهجي. اهڙيءَ طرح انهن اکرن کي انگريزي سميت لاطيني رسم الخط استعمال ڪندڙ مختلف ٻولين ۾ پڻ لکي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Daniels |first1=Peter T. |last2=Bright |first2=William |title=The World's Writing Systems |year=1996 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-507993-7 |url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937/mode/2up}}</ref> === انگ ۽ نشانيون === {{مک|تامل انگ}} عام انگن کان علاوه، تامل رسم الخط ۾ 10، 100 ۽ 1000 لاءِ پڻ الڳ عددِي نشانيون موجود آهن. ان ۾ ڏينهن، مهيني، سال، واجب الادا رقم، جمع ٿيل رقم، «مٿي ڄاڻايل»، رپئي ۽ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به مخصوص نشانيون موجود آهن. تامل ۾ تاريخي طور [[ڪسري عدد|ڪسرن]] کي ظاهر ڪرڻ لاءِ پڻ ڪيتريون خاص نشانيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |last=Selvakumar |first=V. |title=History of Numbers and Fractions and Arithmetic Calculations in the Tamil Region: Some Observations |date=13 May 2025 |url=https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513133748/https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-date=13 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ٻڙي ! هڪ ! ٻه ! ٽي ! چار ! پنج ! ڇهه ! ست ! اٺ ! نو ! ڏهه ! سؤ ! هزار |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௦}} | {{lang|ta|௧}} | {{lang|ta|௨}} | {{lang|ta|௩}} | {{lang|ta|௪}} | {{lang|ta|௫}} | {{lang|ta|௬}} | {{lang|ta|௭}} | {{lang|ta|௮}} | {{lang|ta|௯}} | {{lang|ta|௰}} | {{lang|ta|௱}} | {{lang|ta|௲}} |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ڏينهن ! مهينو ! سال ! واجب الادا رقم ! جمع ٿيل رقم ! مٿي ڄاڻايل ! رپيو ! عدد |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௳}} | {{lang|ta|௴}} | {{lang|ta|௵}} | {{lang|ta|௶}} | {{lang|ta|௷}} | {{lang|ta|௸}} | {{lang|ta|௹}} | {{lang|ta|௺}} |} == صوتيات == {{مک|تامل صوتيات}} تامل ٻوليءَ جي صوتياتي نظام ۾ مختلف وينجن ۽ مصوتا شامل آهن، جن جي درجابندي اچار جي هنڌ، اچار جي طريقي ۽ آواز جي ڊيگهه موجب ڪئي وڃي ٿي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا وينجن{{sfn|Keane|2004|p=111}} ! colspan="2" | ! [[چپن وارا وينجن|چپوي]] ! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندوي]] ! [[لثوي وينجن|لثوي]] ! [[موٽيل زبان وارا وينجن|موٽيل زبان وارا]] ! [[لثوي تالوي وينجن|لثوي]]–[[تالوي وينجن|تالوي]] ! [[نرم تارون وارا وينجن|نرم تارون وارا]] ! [[حنجري وينجن|حنجري]] |- ! colspan="2" | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]] | {{IPAlink|m}} {{lang|ta|ம்}} | ({{IPAlink|n̪}}) {{lang|ta|ந்}} | {{IPAlink|n}} {{lang|ta|ன்}} | {{IPAlink|ɳ}} {{lang|ta|ண்}} | {{IPAlink|ɲ}} {{lang|ta|ஞ்}} | ({{IPAlink|ŋ}}) {{lang|ta|ங்}} | |- ! colspan="2" | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[بندشي رگڙ وارا وينجن|بندشي رگڙ وارا]] | {{IPAlink|p}} {{lang|ta|ப்}} | {{IPAlink|t̪}} {{lang|ta|த்}} | ({{IPAlink|t|trː}}) {{lang|ta|ற்ற}} | {{IPAlink|ʈ}} {{lang|ta|ட்}} | {{IPAlink|t͡ʃ}} ~ {{IPAlink|t͡ɕ}} {{lang|ta|ச்}} | {{IPAlink|k}} {{lang|ta|க்}} | |- ! colspan="2" | [[رگڙ وارا وينجن|رگڙ وارا]] | ({{IPAlink|f}}) | | {{IPAlink|s}} ({{IPAlink|z}}) {{lang|ta|ஸ்}} | ({{IPAlink|ʂ}}) {{lang|ta|ஷ்}} | ({{IPAlink|ɕ}}) {{lang|ta|ஶ்}} | ({{IPAlink|x}}) | ({{IPAlink|h}}) {{lang|ta|ஹ்}} |- ! rowspan="2" | [[تقريبي وينجن|تقريبي]] ! {{small|وچ وارا}} | {{IPAlink|ʋ}} {{lang|ta|வ்}} | | | {{IPAlink|ɻ}} {{lang|ta|ழ்}} | {{IPAlink|j}} {{lang|ta|ய்}} | | |- ! {{small|[[پاسيرا وينجن|پاسيرا]]}} | | | {{IPAlink|l}} {{lang|ta|ல்}} | {{IPAlink|ɭ}} {{lang|ta|ள்}} | | | |- ! rowspan="2" | [[لرزش وارا وينجن|لرزش وارا]] ! {{small|[[هڪ ڌڪ وارا وينجن|هڪ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|ɾ}} {{lang|ta|ர்}} | | | | |- ! {{small|[[گهڻ ڌڪ وارا وينجن|گهڻ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|r}} {{lang|ta|ற்}} | | | | |} * {{IPA|/f z ʂ ɕ x h/}} جهڙا آواز رڳو ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ ملن ٿا. انهن کي تامل جا حاشيائي صوتيا (''Marginal phonemes'') سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ روايتي طور انهن کي مڪمل ۽ خودمختيار صوتيا تسليم نه ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا سادا مصوتا ([[سادو مصوتو|مونوفتانگ]]){{sfn|Keane|2004|pp=114–115}} ! rowspan="2" | ! colspan="2" | [[اڳيان مصوتا|اڳيان]] ! colspan="2" | [[وچيان مصوتا|وچيان]] ! colspan="2" | [[پويان مصوتا|پويان]] |- ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] |- ! [[بند مصوتا|بند]] | {{IPAlink|i}} '''{{lang|ta|இ}}''' | {{IPAlink|iː}} '''{{lang|ta|ஈ}}''' | ({{IPAlink|ɯ}}) '''{{lang|ta|உ}}''' | | {{IPAlink|u}} '''{{lang|ta|உ}}''' | {{IPAlink|uː}} '''{{lang|ta|ஊ}}''' |- ! [[وچولا مصوتا|وچولا]] | {{IPAlink|e}} '''{{lang|ta|எ}}''' | {{IPAlink|eː}} '''{{lang|ta|ஏ}}''' | | | {{IPAlink|o}} '''{{lang|ta|ஒ}}''' | {{IPAlink|oː}} '''{{lang|ta|ஓ}}''' |- ! [[کليل مصوتا|کليل]] | | | {{IPAlink|ä}} '''{{lang|ta|அ}}''' | {{IPAlink|äː}} '''{{lang|ta|ஆ}}''' | | |} تامل ٻوليءَ ۾ ٻه [[مرڪب مصوتا|مرڪب مصوتا]] (''Diphthongs'') پڻ موجود آهن: * {{IPA|/aɪ̯/}} — '''{{lang|ta|ஐ}}''' * {{IPA|/aʊ̯/}} — '''{{lang|ta|ஔ}}''' انهن مان ٻيو مرڪب مصوتو {{IPA|/aʊ̯/}} رڳو ڪجهه مخصوص لفظن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === آوازن جي ميلاپ جا قاعدا === [[صوتياتي ترتيب جا قاعدا|آوازن جي ميلاپ جا قاعدا]] (''Phonotactics'') ڪنهن ٻوليءَ ۾ آوازن جي جائز ترتيب ۽ انهن جي گڏجڻ جي امڪانن جو مطالعو آهن. تامل ٻوليءَ جي اصل لفظن جي شروعات ۾ عام طور ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو سڌو ميلاپ، يعني [[وينجنن جو ميلاپ]] (''Consonant cluster'')، نه ٿيندو آهي. تامل ۾ ملندڙ وينجنن جا ميلاپ هيٺيان آهن: {{IPA|/mp/}}، {{IPA|/rt/}}، {{IPA|/ɳʈ/}}، {{IPA|/ŋk/}}، {{IPA|/ṇt/}}، {{IPA|/ll/}}، {{IPA|/ɭɭ/}}، {{IPA|/pp/}}، {{IPA|/cc/}}، {{IPA|/tt/}}، {{IPA|/kk/}}، {{IPA|/rr/}}، {{IPA|/ɾk/}}، {{IPA|/mm/}} ۽ {{IPA|/nn/}}.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == گرامر == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Tamils}} {{Dravidian}} {{Listen | type = speech | header = تامل ٻوليءَ جا زبان اٽڪائيندڙ جملا | filename = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 7.ogg | title = لَ ۽ ژَ جي اچارن جي مشق | description = {{lang|ta|குலை குலையாய் வாழைப்பழம், மழையில் அழுகி கீழே விழுந்தது.}} | filename2 = நா நெகிழ் பயிற்சி 2.ogg | title2 = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ نَ ۽ ٽَ جي اچارن جي مشق | description2 = {{lang|ta|கொக்கு நெட்ட கொக்கு. நெட்ட கொக்கு இட்ட முட்ட, கட்ட முட்ட.}} | filename3 = Tamil tongue twister.ogg | title3 = ژَ جي اچار جي مشق | description3 = {{lang|ta|ஏழை கிழவன் வாழைப் பழத் தோல் மேல் சருசருக்கி வழுவழுக்கி கீழே விழுந்தான்.}} | filename4 = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 10.ogg | title4 = لَ ۽ ڵَ جي اچارن جي مشق | description4 = {{lang|ta|அவள் அவலளந்தால், இவள் அவலளப்பாள். இவள் அவலளந்தால், அவள் அவலளப்பாள். அவளும் இவளும் அவல் அளக்காவிட்டால், எவள் அவலளப்பாள் ?}} }} {{مک|تامل گرامر}} [[تامل ٻولي]] ۾ [[الحاقي ٻولي|الحاقي گرامر]] (''Agglutinative grammar'') استعمال ٿئي ٿو. هن نظام ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ ۾ مختلف لاحقا شامل ڪري [[اسم جي درجابندي]]، [[گرامري عدد|واحد ۽ جمع]]، [[گرامري حالت]]، فعل جي [[زمانو (گرامر)|زماني]] ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪيو ويندو آهي. تامل جي معياري [[ماورائي ٻولي|ماورائي لساني اصطلاحن]] ۽ علمي لفظي ذخيري جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته اهي بنيادي طور تامل ٻوليءَ مان ئي ورتل آهن. اها صورتحال ڪيترين [[هند آريائي ٻوليون|هند آريائي ٻولين]] کان مختلف آهي، جن جي روايتي گرامري اصطلاحن ۾ [[سنسڪرت]] کي مرڪزي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="metalanguage_zvelbil">{{citation |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan |url=https://books.google.com/books?id=VF2VMUoY_okC&pg=PA4 |publisher=BRILL |year=1973 |page=4 |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref><ref>Ramanujam, A. K.; Dharwadker, V. (eds.) (2000). ''The Collected Essays of A. K. Ramanujan''. Oxford University Press، ص 111. {{ISBN|0-19-563937-5}}</ref> تامل گرامر جي ڪيترن ئي بنيادي اصولن جي تفصيلي وضاحت تامل جي قديم ترين معلوم گرامري ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۾ ملي ٿي. جديد تامل جي لکڻيءَ جو وڏو حصو تيرهين صديءَ جي گرامري تصنيف «ننّول» (''{{IAST|Naṉṉūl}}'') تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ «تولڪاپيم» جي قاعدن کي ڪجهه ترميمن سان ٻيهر بيان ۽ واضح ڪيو ويو. روايتي تامل گرامر پنجن حصن تي مشتمل آهي: * «ايلوتو» (''{{IAST|eḻuttu}}'') — اکر ۽ صوتيات * «سول» (''{{IAST|col}}'') — لفظ ۽ انهن جي بناوت * «پورول» (''{{IAST|poruḷ}}'') — معنيٰ ۽ موضوع * «ياپّو» (''{{IAST|yāppu}}'') — شعري وزن ۽ نظم جي بناوت * «اَڻي» (''{{IAST|aṇi}}'') — ادبي سينگار ۽ بلاغت انهن مان آخري ٻن حصن جو تعلق گهڻو ڪري شاعريءَ سان آهي.<ref name="five_parts_grammar">{{citation |title=Five fold grammar of Tamil |url=http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |url-status=dead |work=University of Pennsylvania |access-date=1 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609115617/http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |archive-date=9 June 2007}}</ref> تامل لفظ عام طور هڪ [[لغوي بنياد]] (''Lexical root'') تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان هڪ يا وڌيڪ [[زائدا (لسانيات)|زائدا]] (''Affixes'') ڳنڍيا ويندا آهن. تامل ۾ گهڻا زائدا [[لاحقو|لاحقا]] هوندا آهن. تامل جا لاحقا ٻن اهم قسمن جا ٿي سگهن ٿا. پهريون، [[اشتقاقي لاحقو|اشتقاقي لاحقا]] (''Derivational suffixes'')، جيڪي لفظ جي معنيٰ يا ان جي گرامري قسم کي تبديل ڪندا آهن. ٻيو، [[تصريفي لاحقو|تصريفي لاحقا]] (''Inflectional suffixes'')، جيڪي [[گرامري شخص]]، عدد، [[گرامري وجهه]]، زماني ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪندا آهن. تامل ۾ [[الحاق (لسانيات)|الحاق]] جي ڊيگهه يا حد بابت ڪو قطعي مقرر ضابطو نه آهي. ان ڪري ڪيترن ئي لاحقن جي ميلاپ سان ڊگها لفظ ٺهي سگهن ٿا، جن جي معنيٰ انگريزيءَ ۾ بيان ڪرڻ لاءِ ڪيترن لفظن يا پوري جملي جي ضرورت پوي ٿي. مثال طور، تامل لفظ «پوڪموڊياتورڪلُڪاڪا» (''pōkamuṭiyātavarkaḷukkāka''؛ {{lang|ta|போகமுடியாதவர்களுக்காக}}) جي معنيٰ آهي: «انهن ماڻهن جي خاطر، جيڪي وڃي نٿا سگهن». هي لفظ هيٺين [[صرفياتي جزو|صرفياتي جزن]] (''Morphemes'') مان ٺهيل آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! تامل جزو ! رومن صورت ! گرامري ڪم يا معنيٰ |- | {{lang|ta|போக}} | ''pōka'' | وڃڻ |- | {{lang|ta|முடி}} | ''muṭi'' | ڪري سگهڻ يا پورو ڪرڻ |- | {{lang|ta|ஆத்}} | ''āt'' | نفيءَ جي نشاني |- | {{lang|ta|அ}} | ''a'' | فعلي صفت ٺاهيندڙ جزو |- | {{lang|ta|வர்}} | ''var'' | شخص يا ڪم ڪندڙ کي ظاهر ڪندڙ جزو |- | {{lang|ta|கள்}} | ''kaḷ'' | جمع جي نشاني |- | {{lang|ta|உக்கு}} | ''ukku'' | ڏانهن يا لاءِ |- | {{lang|ta|ஆக}} | ''āka'' | خاطر يا واسطي |} === صرفيات === تامل جا [[اسم]] ۽ [[ضمير]] ٻن وڏن درجن ۾ ورهايا ويندا آهن، جن کي «تڻائي» (''{{IAST|tiṇai}}'') چيو ويندو آهي. اهي درجا هي آهن: * «اُيَرتڻائي» (''{{IAST|uyartiṇai}}'') — عاقل يا باشعور درجو * «اَڪِرڻائي» (''{{transliteration|ta|ISO|akṟiṇai}}'') — غير عاقل درجو انهن ٻن وڏن درجن ۾ مجموعي طور پنج ذيلي قسم شامل آهن، جن کي «پال» (''pāl'') چيو ويندو آهي. هن لفظ جي لغوي معنيٰ «جنس» آهي. انسان ۽ [[ديوتا]] عاقل درجي ۾ شمار ٿين ٿا، جڏهن ته جانور، شيون ۽ تجريدي اسم غير عاقل درجي ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا. عاقل اسم ۽ ضمير ٽن قسمن ۾ ورهايل آهن: مذڪر واحد، مؤنث واحد ۽ عاقل جمع. غير عاقل اسم ۽ ضمير ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن: غير عاقل واحد ۽ غير عاقل جمع. «پال» جو درجو گهڻو ڪري لاحقن ذريعي ظاهر ڪيو ويندو آهي. عاقل اسمن جي جمع واري صورت کي احترام ظاهر ڪرڻ لاءِ جنس کان غير جانبدار واحد صورت طور پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="classes_of_nouns">{{Citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |publisher=Trübner |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ '''«پييرچول» (''peyarccol'') — اسم'''<ref name="classes_of_nouns2">{{citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> |- ! colspan="3" style="background:#e8f2ff;" | «اُيَرتڻائي» (''uyartiṇai'') — عاقل ! colspan="2" style="background:#f1eaff;" | «اَڪِرڻائي» (''aḵṟiṇai'') — غير عاقل |- ! مذڪر واحد ! مؤنث واحد ! عاقل جمع ! غير عاقل واحد ! غير عاقل جمع |- | ''āṇpāl'' | ''peṇpāl'' | ''palarpāl'' | ''oṉṟaṉpāl'' | ''palaviṉpāl'' |- ! colspan="5" | مثال: «ڪم ڪندڙ» يا «جنهن ڪم ڪيو» |- | ''ceytavaṉ'' | ''ceytavaḷ'' | ''ceytavar(kaḷ)'' | ''ceytatu'' | ''ceytavai'' |- | اهو مرد جنهن ڪم ڪيو | اها عورت جنهن ڪم ڪيو | اهي ماڻهو جن ڪم ڪيو | اها شيءِ جنهن ڪم ڪيو | اهي شيون جن ڪم ڪيو |} [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] يا [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرفن]] (''Postpositions'') جا ڪم انجام ڏيڻ لاءِ لاحقا استعمال ڪيا ويندا آهن. روايتي گرامر جي ماهرن مختلف لاحقن کي اٺن گرامري حالتن ۾ ورهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي [[سنسڪرت گرامر]] ۾ استعمال ٿيندڙ حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهي حالتون هي آهن: * [[فاعلي حالت]] (''Nominative'') * [[مفعولي حالت]] (''Accusative'') * [[عطائي حالت]] (''Dative'') * [[معيتي حالت]] (''Sociative'') * [[اضافي حالت]] (''Genitive'') * [[آلاتي حالت]] (''Instrumental'') * [[مڪاني حالت]] (''Locative'') * [[جدائي واري حالت]] (''Ablative'') جديد گرامر جا ماهر دليل ڏين ٿا ته اها درجابندي ڪنهن حد تائين مصنوعي آهي.<ref name="CaseMarkerZvelebil">{{citation |title=Dravidian Case-Suffixes: Attempt at a Reconstruction |journal=Journal of the American Oriental Society |date=April–June 1972 |first=K. V. |last=Zvelebil |volume=92 |issue=2 |pages=272–276 |jstor=600654 |doi=10.2307/600654}}</ref> انهن موجب تامل جي گرامري استعمال کي بهتر نموني تڏهن سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن هر لاحقي يا لاحقن جي ميلاپ کي هڪ الڳ گرامري حالت ظاهر ڪندڙ عنصر طور ڏٺو وڃي.<ref name="Standard restandard"/> تامل اسمن سان چار قسمن جا [[سابقو|سابقا]] (''Prefixes'') لڳي سگهن ٿا: ''i''، ''a''، ''u'' ۽ ''e''. انهن جو ڪم انگريزيءَ جي [[اشاري لفظ|اشاري لفظن]] (''Demonstratives'') سان ملندڙ جلندڙ آهي. مثال طور، تامل لفظ «وَژي» (''vazhi''؛ {{lang|ta|வழி}}) جي معنيٰ «رستو» آهي. ان سان مختلف سابقا لڳائڻ سان هي صورتون ٺهن ٿيون: {| class="wikitable" ! تامل لفظ ! رومن صورت ! سنڌي معنيٰ |- | {{lang|ta|இவ்வழி}} | ''ivvazhi'' | هي رستو |- | {{lang|ta|அவ்வழி}} | ''avvazhi'' | اهو رستو |- | {{lang|ta|உவ்வழி}} | ''uvvazhi'' | وچ وارو رستو؛ هي صورت رڳو [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي تامل]] ۾ استعمال ٿئي ٿي |- | {{lang|ta|எவ்வழி}} | ''evvazhi'' | ڪهڙو رستو؟ |} تامل [[فعل]] پڻ لاحقن ذريعي تصريف ٿين ٿا. تامل فعل جي هڪ عام صورت ۾ ڪيترائي لاحقا شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي شخص، عدد، وجهه، زماني ۽ فعل جي نوعيت کي ظاهر ڪن ٿا. * '''شخص ۽ عدد:''' لاڳاپيل ضمير جي غير سڌي گرامري صورت مان ٺهيل لاحقا فعل سان شامل ڪري شخص ۽ عدد ظاهر ڪيا ويندا آهن. زماني ۽ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ لاحقا مختلف [[گرامري جزو|گرامري جزن]] مان ٺهن ٿا، جيڪي فعلي بنياد سان ڳنڍيا ويندا آهن. * '''فعل جون ٻه نوعيتون:''' تامل ۾ فعل جون ٻه نوعيتون بيان ڪيون وينديون آهن. پهرين صورت ۾ جملي جو فاعل فعل ۾ بيان ڪيل عمل کان متاثر ٿئي ٿو يا ان عمل جو مفعول بڻجي ٿو. ٻي صورت ۾ فاعل پاڻ فعل ۾ بيان ڪيل عمل کي انجام ڏئي ٿو يا ان جي هدايت ڪري ٿو. * '''زمانا ۽ وجهه:''' تامل ۾ ٽي سادا زمانا آهن: ماضي، حال ۽ مستقبل. اهي لاحقن ذريعي ظاهر ڪيا ويندا آهن. ان کان علاوه، مرڪب لاحقن ذريعي ڪامل زمانن جون مختلف صورتون پڻ ٺهن ٿيون. تامل ۾ گرامري وجهه گهڻو ڪري اڻ سڌي طرح ظاهر ٿئي ٿي ۽ عام طور انهن ئي صرفياتي جزن مان سمجهي ويندي آهي، جيڪي زماني کي ظاهر ڪن ٿا. تامل فعل ۾ [[اطلاعي ثبوتيت]] (''Evidentiality'') پڻ ظاهر ٿي سگهي ٿي. ان لاءِ ٻڌل ڳالهه يا ٻين کان مليل اطلاع ظاهر ڪندڙ چنبڙندڙ جزو «آم» (''{{IAST|ām}}'') استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="steeverevidentiality">{{Citation |first=Sanford B. |last=Steever |editor-last=Güldemann |editor-first=Tom |editor2-last=von Roncador |editor2-first=Manfred |contribution=Direct and indirect discourse in Tamil |title=Reported Discourse: A Meeting Ground for Different Linguistic Domains |year=2002 |page=105 |place=Amsterdam |publisher=John Benjamins Publishing Company |isbn=978-90-272-2958-8}}</ref> فعل جي تصريف جو مثال «اَژِنتُڪونڊِرُنتين» (''aḻintukkoṇṭiruntēṉ''؛ {{lang|ta|அழிந்துக்கொண்டிருந்தேன்}}) آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: «مان تباهه ٿي رهيو هئس». {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! {{lang|ta|அழி}} ! {{lang|ta|ந்து}} ! {{lang|ta|கொண்டு}} ! {{lang|ta|இரு}} ! {{lang|ta|ந்த்}} ! {{lang|ta|ஏன்}} |- | ''aḻi'' | ''ntu'' | ''koṇṭu'' | ''iru'' | ''nt'' | ''ēn'' |- | فعلي بنياد | فعل جي تعديت ظاهر ڪندڙ جزو | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | ماضيءَ جي نشاني | شخص جي نشاني |- | تباهه ٿيڻ | غير متعدي صورت | جاري عمل | جاري عمل | ماضي | متڪلم واحد |} روايتي تامل گرامر ۾ [[صفت]] ۽ [[ظرف (گرامر)|ظرف]] جي وچ ۾ واضح فرق نه ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي کي «اُريچول» (''uriccol'') جي درجي ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به، جديد گرامر جا ماهر صرفياتي ۽ نحوي بنيادن تي انهن ٻنهي کي الڳ درجا سمجهندا آهن.<ref name="lehmann1989">{{Citation |last=Lehmann |first=Thomas |title=A Grammar of Modern Tamil |year=1989 |publisher=Pondicherry Institute of Linguistics and Culture |location=Pondicherry |pages=9–11}}</ref> تامل ۾ ڪيترائي [[آواز نما لفظ]] (''Ideophones'') پڻ موجود آهن، جيڪي ظرفن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ ڪنهن شيءِ جي حالت، آواز يا عمل جي انداز کي ظاهر ڪندا آهن.<ref>{{Citation |last=Swiderski |first=Richard M. |title=The Metamorphosis of English: Versions of Other Languages |publisher=Bergin & Garvey |location=New York |year=1996 |page=61 |isbn=978-0-89789-468-5}}</ref> تامل ۾ انگريزيءَ جيان [[حرف تعريف]] (''Article'') موجود نه آهن. ڪنهن اسم جي معرفه يا نڪره هجڻ جو اظهار خاص گرامري طريقن يا جملي جي پسمنظر مان ٿيندو آهي. مثال طور، عدد «هڪ» کي نڪره اسم ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="steeversummary">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=109}}</ref> متڪلم جمع جي ضميرن ۾ تامل هڪ اهم فرق رکي ٿي، جنهن کي [[شموليت ۽ اخراج (لسانيات)|شموليت ۽ اخراج]] (''Clusivity'') چيو ويندو آهي. * '''شامل ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாம்}} (''{{IAST|nām}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|நம்}} (''{{IAST|nam}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب پڻ شامل هوندو آهي. * '''خارج ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாங்கள்}} (''{{IAST|nāṅkaḷ}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|எங்கள்}} (''{{IAST|eṅkaḷ}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب شامل نه هوندو آهي.<ref name="steeversummary"/> === نحو === تامل هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ [[نحوي مرڪز آخري ترتيب|نحوي مرڪز عام طور آخر ۾]] (''Head-final'') ايندو آهي. جملي يا فقري ۾ فعل عام طور آخر ۾ رکيو ويندو آهي. ان جي بنيادي لفظي ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل ترتيب|فاعل–مفعول–فعل]] (''Subject–Object–Verb'') آهي.<ref name="SOV_language">{{Citation |url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030919235821/http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |url-status=dead |archive-date=19 September 2003 |title=Tamil is a head-final language |access-date=1 June 2007}}</ref><ref>{{Citation |url=http://wals.info/languoid/lect/wals_code_tml |title=WALS – Tamil |publisher=Wals.info |access-date=13 September 2012}}</ref> تنهن هوندي به، تامل ۾ لفظن جي ترتيب ڪجهه حد تائين لچڪدار آهي. ان ڪري فاعل–مفعول–فعل واري بنيادي ترتيب ۾ تبديليون ممڪن آهن، جن سان جملي جي [[استعمالياتي لسانيات|استعمالياتي]] (''Pragmatic'') معنيٰ يا زور ۾ فرق پيدا ٿي سگهي ٿو. تامل ۾ [[حرف جار]] (''Prepositions'') جي بدران [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرف]] (''Postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. اسمي فقري ۾ اشاري لفظ ۽ اسم جي وضاحت ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن. ماتحت فقرا پڻ مکيه فقري جي فعل کان اڳ رکيا ويندا آهن. تامل هڪ [[فاعل جي حذف واري ٻولي]] (''Null-subject language'') آهي. تامل جي هر جملي ۾ فاعل، فعل ۽ مفعول ٽنهي جو موجود هجڻ ضروري نه آهي. اهڙا گرامري طور درست ۽ بامعنيٰ جملا پڻ ٺهي سگهن ٿا، جن ۾ انهن مان هڪ يا وڌيڪ جزا موجود نه هجن. مثال طور، هڪ جملو رڳو فعل تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «موڊِنتُوِٽَتُ» (''{{IAST|muṭintuviṭṭatu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «مڪمل ٿي ويو». ساڳيءَ طرح فعل کان سواءِ رڳو فاعل ۽ اسمي خبر تي مشتمل جملو پڻ ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «اَتُ اِن ويڊُ» (''{{IAST|atu eṉ vīṭu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «اهو منهنجو گهر آهي». تامل ۾ [[رابط فعلي لفظ]] (''Copula'')، يعني انگريزي لفظ ''is'' جي برابر الڳ ڳنڍيندڙ فعل، عام طور استعمال نه ٿيندو آهي. ترجمي ۾ «آهي» جهڙو لفظ رڳو جملي جي معنيٰ وڌيڪ واضح ڪرڻ لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي. == لفظي ذخيرو == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> [[تامل ٻولي]] جو لفظي ذخيرو بنيادي طور [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] نسل جو آهي. جديد تامل ۾ [[لساني پاڪيزگي]] (''Linguistic purism'') جو رجحان تمام مضبوط آهي،<ref>{{Citation |doi=10.1017/S0010417500018673 |title=En/gendering Language: The Poetics of Tamil Identity |journal=Comparative Studies in Society and History |volume=35 |issue=4 |page=683 |year=2009 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=145729544}}</ref> جنهن تحت ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي استعمال جي مخالفت ڪئي ويندي آهي.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلاسيڪي ۽ جديد تامل ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ پاڙيسري قومن جي ٻولين يا انهن ٻولين مان ورتل آهن، جن جي ڳالهائيندڙن سان تامل ماڻهن جا واپاري لاڳاپا رهيا آهن. انهن ٻولين ۾ [[ملئي ٻولي|ملئي]]، چيني ۽ يوناني شامل آهن. مثال طور، تامل لفظ «سَوّريسي» (''{{IAST|cavvarici}}'')، جنهن جي معنيٰ «ساگو» آهي، ملئي لفظ «ساگو» (''{{IAST|sāgu}}'') مان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح «سمپان» (''{{IAST|campān}}'')، جنهن جي معنيٰ «ننڍڙي ٻيڙي» آهي، چيني لفظ «سان پان» مان ورتل آهي. ساڳيءَ طرح تامل لفظ «اورا» (''{{IAST|ora}}'') يوناني لفظ «ὥρα» مان ورتل آهي. وڌيڪ جديد دور ۾ تامل، [[اردو]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مان پڻ لفظ اختيار ڪيا آهن، جيڪي انهن ٻولين جي ڳالهائيندڙ برادرين جي مختلف دورن ۾ تامل علائقي تي پيل اثر کي ظاهر ڪن ٿا. ان کان علاوه، پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] ۽ [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] مان پڻ لفظ ورتا ويا آهن. جديد دور ۾ يورپي ٻولين، جهڙوڪ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ ڪيترائي لفظ تامل ۾ شامل ٿيا آهن.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=169–193}}</ref> تامل ۾ لساني پاڪيزگيءَ جي رجحان جو سڀ کان وڌيڪ اثر [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن تي پيو آهي. تاريخي طور تامل، ٻين دراوڙي ٻولين، جهڙوڪ تيلگو، ڪناڊا ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] وانگر، لفظي ذخيري، گرامر ۽ ادبي اسلوب جي لحاظ کان سنسڪرت جي اثر هيٺ رهي آهي.<ref name="influence">Sastri (1955)، ص 309؛ Trautmann, Thomas R. (2006). ''Languages and Nations: The Dravidian Proof in Colonial Madras''. Berkeley: University of California Press؛ {{Harvnb|Tieken|2001|p=18}}.</ref><ref>{{Citation |doi=10.2307/597587 |jstor=597587 |title=Indo-Aryan Loan Words in the Cīvakacintāmaṇi |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=87 |issue=4 |pages=430–434 |year=1967 |last1=Vaidyanathan |first1=S.}}</ref><ref name="caldwell">{{Harvnb|Caldwell|1974|pp=87–88}}</ref><ref name="takahashi">Takahashi, Takanobu (1995). ''Tamil Love Poetry and Poetics''. Brill's Indological Library، جلد 9. Leiden: E. J. Brill، ص 16، 18. {{ISBN|90-04-10042-3}}.</ref> اهو اثر تامل علائقي ۾ [[سنسڪرتي ڪرڻ]] (''Sanskritisation'') جي وڌندڙ رجحان جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>Pollock, Sheldon (1996). "The Sanskrit Cosmopolis 300–1300: Transculturation, Vernacularisation and the Question of Ideology"، Jan E. M. Houben (مرتب)، ''The Ideology and Status of Sanskrit: Contributions to the History of the Sanskrit Language''. E. J. Brill، ليڊن، ص 209–217. {{ISBN|90-04-10613-8}}.</ref> تنهن هوندي به، تامل جو لفظي ذخيرو ٻين دراوڙي ٻولين جيترو سنسڪرت کان متاثر نه ٿيو. انهن ٻولين جي ابتڙ، تامل ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظ استعمال ڪرڻ کان سواءِ به پيچيده خيالن جو اظهار ڪرڻ ممڪن رهيو آهي ۽ اڄ به ممڪن آهي. انهن ۾ سائنس، فن، مذهب ۽ قانون جهڙن شعبن جا پيچيده تصور پڻ شامل آهن.<ref>{{Citation |last=Trautmann |first=Thomas R. |title=Hullabaloo About Telugu |journal=South Asia Research |volume=19 |issue=1 |year=1999 |pages=53–70 |doi=10.1177/026272809901900104 |s2cid=144334963}} خاص طور صفحو 64.</ref><ref>{{Harvnb|Caldwell|1974|p=50}}</ref><ref>Ellis, F. W. (1820). "Note to the Introduction"، Campbell, A. D.، ''A Grammar of the Teloogoo Language''. مدراس: College Press، ص 29–30.</ref> ان کان علاوه، وچئين دور جي پوئين حصي ۾ ڪيترن ئي ليکڪن سنسڪرتي ڪرڻ جي رجحان جي سرگرم مخالفت ڪئي.<ref>ان سلسلي ۾ «تامل وِڊوتوتو» (''Tamiḻ viṭututu'') بابت راماسواميءَ جو تجزيو ڏسو: {{Citation |doi=10.2307/2659024 |jstor=2659024 |title=Language of the People in the World of Gods: Ideologies of Tamil before the Nation |journal=The Journal of Asian Studies |volume=57 |issue=1 |pages=66–92 |year=1998 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=162469583}}</ref> اهو رجحان ويهين صديءَ ۾ هڪ منظم تحريڪ جي صورت اختيار ڪري ويو، جنهن کي «تنِت تامل اِيڪم» (''{{IAST|taṉit tamiḻ iyakkam}}'')، يعني [[خالص تامل تحريڪ]]، چيو وڃي ٿو. هن تحريڪ جي اڳواڻي [[پريتي مار ڪلائينيار]] ۽ [[مرائيمالائي اڊيگل]] ڪئي. تحريڪ جو مقصد تامل ٻوليءَ تي صدين کان گڏ ٿيندڙ سنسڪرت جي اثر کي گهٽائڻ يا ختم ڪرڻ هو.<ref>Varadarajan, M. (1988). ''A History of Tamil Literature''، تامل مان ترجمو: E. Sa. Viswanathan. نئين دهلي: Sahitya Akademi، ص 12.</ref> ان تحريڪ جي نتيجي ۾ گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران تامل جي سرڪاري دستاويزن، ادب ۽ عوامي تقريرن ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظن جي استعمال ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي.<ref>{{Harvnb|Ramaswamy|1997|loc="[http://content.cdlib.org/view?docId=ft5199n9v7&chunk.id=ch4 Laboring for Language]"}}</ref> ڪجهه اندازن موجب اهڙن لفظن جو تناسب، جيڪو اڳ ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 50 سيڪڙو هو، گهٽجي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو تائين پهتو آهي. ان جي نتيجي ۾، ٻين ڪجهه دراوڙي ٻولين جي ابتڙ، جديد تامل ۾ [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ سنسڪرت مان ورتل لفظن جو استعمال گهڻو ڪري مذهبي ۽ روحاني اصطلاحن توڙي [[تجريدي اسم|تجريدي اسمن]] تائين محدود ٿي ويو آهي.<ref>Meenakshisundaram, T. P. (1982). ''A History of Tamil Language''. Sarvodaya Ilakkiya Pannai، ترجمو ٿيل نسخو، ص 241–242.</ref> ويهين صديءَ دوران مختلف ادارن ۽ علمي تنظيمن، سرڪاري سهڪار سان، تامل ٻوليءَ لاءِ فني ۽ سائنسي لغتون تيار ڪيون. انهن لغتن ۾ [[نوان گهڙيل لفظ]] (''Neologisms'') ۽ تامل جي پنهنجي لفظي پاڙن مان ٺاهيل اصطلاح شامل ڪيا ويا، ته جيئن انگريزي ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي جاءِ تي مقامي متبادل استعمال ڪري سگهجن. 2019ع تائين تامل ٻوليءَ جي فهرست ڪيل لفظي ذخيري ۾ 470,000 کان وڌيڪ منفرد لفظ شامل هئا، جن ۾ قديم ادبي ماخذن مان ورتل لفظ پڻ شامل هئا. نومبر 2019ع ۾ [[تامل ناڊو جي حڪومت|تامل ناڊو جي رياستي حڪومت]] هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت تامل جي لفظي ذخيري ۾ وڌيڪ 9,000 نوان لفظ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=By govt. order: 9,000 words to enter Tamil vocabulary |newspaper=The Hindu |location=Chennai |pages=2 |publisher=Kasturi & Sons |date=9 November 2019 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/tamil-to-get-9000-new-words/article29919044.ece |access-date=29 December 2019}}</ref> == اثر == {{مک|ٻين ٻولين ۾ تامل مان ورتل لفظ}} تامل ٻوليءَ مان نڪتل ڪيترائي لفظ ٻين ٻولين ۾ پڻ ملن ٿا. مثال طور، لسانيات جا محقق انگريزي ۽ ٻين يورپي ٻولين ۾ چانورن لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ «رائيس» (''rice'') جي اصل کي تامل لفظ «اَرِسي» (''arici''؛ {{lang|ta|அரிசி}}) سان ڳنڍين ٿا. هن تجويز موجب اهو لفظ لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح ۾ تامل مان [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۾ داخل ٿيو ۽ آخرڪار [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ «اوروزا» (''óruza''؛ {{lang|el|όρυζα}}) جي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Rabin436">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies''، ص 436.</ref> دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ ٻيو نمايان لفظ «اورينج» (''orange'')، يعني نارنگي، آهي. هن لفظ جي اشتقاقي اصل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] سان ڳنڍيل آهي، پر ضروري ناهي ته اهو سڌو سنئون تامل مان ورتل هجي. اهو لفظ [[سنسڪرت]] جي «نارنگ» (''{{IAST|nāraṅga}}'') وسيلي هڪ قديم دراوڙي لفظ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو تامل لفظ «نارتنگڪائي» (''{{transliteration|ta|ISO|nārttaṅkāy}}'')، يعني «خوشبودار ميوو»، سان لاڳاپيل آهي. وڏي نانگ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ «ايناڪونڊا» (''anaconda'') جي اصل بابت هڪ تجويز اها پڻ آهي ته اهو تامل لفظ «اَنائيڪونڊا» (''{{transliteration|ta|ISO|anaikkonda}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «هاٿيءَ کي ماري ڇڏيندڙ» آهي.<ref>[https://www.etymonline.com/word/anaconda "Origin and Meaning of Anaconda"]. ''Online Etymology Dictionary''.</ref> [[تامل ٻوليءَ مان نڪتل لفظ|انگريزيءَ ۾ تامل مان ورتل لفظن]] جا ڪجهه ٻيا مثال هيٺ ڏجن ٿا: * '''چروٽ''' (''cheroot'') — تامل لفظ «چُرُٽُ» (''{{transliteration|ta|ISO|curuṭṭu}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «ويڙهيل» يا «ويڙهي گول ڪيل» آهي.<ref name="OED">{{Citation |url=http://dictionary.oed.com |title=Oxford English Dictionary Online |access-date=14 April 2007 |work=Oxford English Dictionary}}</ref> * '''مينگو''' (''mango'') — انب لاءِ استعمال ٿيندڙ انگريزي لفظ، جيڪو تامل لفظ «مانگائي» (''{{transliteration|ta|ISO|māṅgāy}}'') مان نڪتل آهي.<ref name="OED"/> * '''مليگاٽاوني''' (''mulligatawny'') — هڪ قسم جي مصالحيدار سوپ جو نالو، جيڪو تامل لفظن «مِلَگُ تَنّير» (''{{transliteration|ta|ISO|miḷaku taṇṇīr}}'') مان نڪتل آهي، جن جي لفظي معنيٰ «مرچن وارو پاڻي» آهي. * '''پاريه''' (''pariah'') — تامل لفظ «پرائيار» (''{{transliteration|ta|ISO|paṟaiyar}}'') مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ مخصوص سماجي برادريءَ جو نالو آهي. انگريزيءَ ۾ هي لفظ پوءِ سماجي طور ڌڪاريل يا خارج ڪيل شخص جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. * '''ڪري''' (''curry'') — تامل لفظ «ڪَري» (''{{transliteration|ta|ISO|kaṟi}}'') مان نڪتل آهي، جيڪو کاڌي يا مصالحيدار ڀاڄيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="oed-curry">"curry, n.²", ''The Oxford English Dictionary''، ٻيو ڇاپو، 1989ع. OED Online، Oxford University Press، 14 آگسٽ 2009ع.</ref> * '''ڪيٽاماران''' (''catamaran'') — تامل لفظن «ڪٽُ مَرَم» (''{{transliteration|ta|ISO|kaṭṭu maram}}'') مان نڪتل آهي، جن جي لفظي معنيٰ «پاڻ ۾ ٻڌل ڪاٺ جا ٿڙ» آهي. هي لفظ اصل ۾ اهڙي ٻيڙي يا ترندڙ وسيلي لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪو ڪاٺ جي ٿڙن کي گڏ ٻڌي ٺاهيو ويندو هو.<ref name="OED"/> * '''ڪانجي''' (''congee'') — تامل لفظ «ڪَنجي» (''{{transliteration|ta|ISO|kañji}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «چانورن جي رٻ» يا «چانورن مان تيار ڪيل پتلو دليو» آهي.<ref>{{citation |title=congee |url=http://en.academic.ru/dic.nsf/mwc/12703/congee |website=academic.ru}}</ref> == نموني جو متن == هيٺ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو ادبي تامل ۾ هڪ نمونو ڏنو ويو آهي. پهرين سٽ ۾ اصل [[تامل رسم الخط]]، ٻي سٽ ۾ تامل جي رومن نقل حرفي، ٽين سٽ ۾ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] موجب اچار ۽ چوٿين سٽ ۾ لفظ بہ لفظ گرامري معنيٰ ڏنل آهي. آخر ۾ آرٽيڪل جو مڪمل سنڌي ترجمو شامل آهي. {{fs interlinear|lang=ta|indent=2|italics3=yes |'''உறுப்புரை''' '''1:''' மனிதப் பிறவியினர் சகலரும் சுதந்திரமாகவே பிறக்கின்றனர்; அவர்கள் மதிப்பிலும், உரிமைகளிலும் சமமானவர்கள், அவர்கள் நியாயத்தையும் மனசாட்சியையும் இயற்பண்பாகப் பெற்றவர்கள். அவர்கள் ஒருவருடனொருவர் சகோதர உணர்வுப் பாங்கில் நடந்துகொள்ளல் வேண்டும். |'''Uṟuppurai''' '''1:''' Maṉitap piṟaviyiṉar cakalarum cutantiramākavē piṟakkiṉṟaṉar; avarkaḷ matippilum, urimaikaḷilum camamāṉavarkaḷ, avarkaḷ niyāyattaiyum maṉaccāṭciyaiyum iyaṟpaṇpākap peṟṟavarkaḷ. Avarkaḷ oruvaruṭaṉoruvar cakōtara uṇarvup pāṅkil naṭantukoḷḷal vēṇṭum. |'''urupːurai''' '''ond̺rʉ''' mənid̪ə piriʋijinər səgələrum sud̪ən̪d̪irəmaːgəʋeː pirəkːin̺d̺ranər əvərgəɭ məd̪ipːilum uriməigəɭilum səməmaːnəʋərgəɭ əvərgəɭ nijaːjatːəijum mənətt͡ʃaːʈt͡ʃijəijum ijərpəɳbaːgə pet̺rəʋərgəɭ əvərgəɭ oruʋəruɖənoruʋər sagoːdəɾə uɳərʋɨ paːŋgil nəɖən̪d̪ʉkoɭɭəl veːɳɖum |'''آرٽيڪل''' '''1:''' انسان سڀئي آزاد نموني پيدا ٿين ٿا. اهي حقن ۽ عزت ۽ وقار ۾ برابر آهن. انهن کي فطري طور عقل ۽ ضمير حاصل آهن. انهن کي هڪ ٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي تحت ورتاءُ ڪرڻ گهرجي. |'''آرٽيڪل 1:''' سڀ انسان آزاد پيدا ٿين ٿا ۽ عزت، وقار ۽ حقن جي لحاظ کان برابر آهن. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن. تنهنڪري کين هڪ ٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان پيش اچڻ گهرجي. }} == پڻ ڏسو == * [[انهن ملڪن جي فهرست جتي تامل سرڪاري ٻولي آهي]] * [[قديم ترين تحريري ثبوت موجب ٻولين جي فهرست]] * [[تامل ڪي بورڊ]] * [[شهرن موجب تامل آبادي]] * [[ملڪن موجب تامل آبادي]] * [[ٻين ٻولين ۾ تامل مان ورتل لفظ]] * [[تامل مختصر نويسي]] * [[جاگرافيائي لسانيات]] * [[ٻولين جي جاگرافي]] == وڌيڪ مطالعو == {{refbegin}} * [[يوهان فلپ فابريشس|فابريشس، يوهان فلپ]] (1933ع ۽ 1972ع)، [https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/fabricius/ ''Tamil and English Dictionary'']. هيءَ لغت جي. پي. فابريشس جي ''Malabar-English Dictionary'' تي ٻڌل آهي. ان جي ٽئين ۽ چوٿين ڇاپي کي ڊيوڊ بيڪسيل نظرثاني ڪري وڌيڪ وسيع ڪيو. Evangelical Lutheran Mission Publishing House، ترانڪيبار. هيءَ لغت «ترانڪيبار لغت» جي نالي سان پڻ مشهور آهي. * {{Citation |last=Freeman |first=Rich |date=February 1998 |title=Rubies and Coral: The Lapidary Crafting of Language in Kerala |journal=The Journal of Asian Studies |volume=57 |issue=1 |pages=38–65 |doi=10.2307/2659023 |jstor=2659023 |s2cid=162294036 |doi-access=free}} * {{Citation |last=Keane |first=Elinor |year=2004 |title=Tamil |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=1 |pages=111–116 |doi=10.1017/S0025100304001549 |doi-access=free}} {{refend}} == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{InterWiki|code=ta}} * [https://www.britannica.com/topic/Tamil-language تامل ٻولي] — ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' * [https://tamilnation.org/literature/index.htm تامل ٻولي ۽ ادب] * {{Wiktionary-inline|Category:Tamil language|تامل ٻولي}} * {{Wikibooks inline|links=Tamil language}} * {{Wikivoyage inline|Tamil|تامل ٻولي}} {{navboxes |list = {{Tamil language}} {{Tamil Nadu}} {{Dravidian languages}} {{Languages of India}} {{Languages of Singapore}} {{Languages of South Africa}} {{Languages of Sri Lanka}} {{Languages of Bahrain}} {{Languages spoken in Kerala}} {{Languages of Malaysia}} {{Languages of Mauritius}} }} {{Portal bar|Tamils|India}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:تامل ٻولي}} [[زمرو:تامل ٻولي| ]] [[زمرو:الحاقي ٻوليون]] [[زمرو:هندستان جون ڪلاسيڪي ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:آنڌرا پرديش جون ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪرناٽڪ جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪيرالا جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:پڊوچيري جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:تامل ناڊو جون ٻوليون]] [[زمرو:تلنگانا جون ٻوليون]] [[زمرو:هندستان جون سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ترتيب واريون ٻوليون]] [[زمرو:پهرين هزاري قبل مسيح کان تصديق ٿيل ٻوليون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپ رکندڙ مضمون]] [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] <references group="lower-alpha"/> q642ux8pkb2dqhae6p85xo4ht0z2w8b 429618 429617 2026-11-08T02:27:57Z Intisar Ali 8681 /* قديم تامل */ 429618 wikitext text/x-wiki {{Short description|دراوڙي ٻولي}} {{distinguish|تاميلو ٻولي}} {{Infobox language | name = تامل | nativename = {{langx|ta|தமிழ்|Tamiḻ|label=none}} | pronunciation = {{IPA|ta|t̪amiɻ||CleanedTamil.ogg|help=}} | states = {{ubl | [[هندستان]] | [[سري لنڪا]] | [[مالديپ]] | [[ملائيشيا]] | [[سنگاپور]] | [[موريشس]] }} | region = * [[هندستان]] ** [[تامل ناڊو]] ** [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]] ([[پڊوچيري ضلعو]] ۽ [[ڪارائيڪل ضلعو]]) ** [[ڪيرالا]] ** [[ڪرناٽڪ]] (ڏاکڻو حصو) ** [[آنڌرا پرديش]] (ڏاکڻو حصو) ** [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]<ref name="Talbot 2001 27–37">{{Harvnb|Talbot|2001|pp=27–37}}</ref> * [[سري لنڪا]] ** [[اتر صوبو، سري لنڪا]] ** [[اوڀر صوبو، سري لنڪا]] ** [[وچ صوبو، سري لنڪا]] * [[مالديپ]] ** [[گراوارو، ڪافو اٽول|گراوارو]] (هاڻي ناپيد) | ethnicity = * [[تامل قوم]] * [[سري لنڪا جا مور]] | speakers = [[مادري ٻولي|پهرين ٻولي]]: {{sigfig|78.721340|2}} ملين | date = 2011–2019 | ref = <ref name="Ethnologue28|tam">{{Ethnologue28|tam}}</ref> | speakers2 = [[ٻي ٻولي|ٻي ٻولي]]: {{sigfig|7.623000|2}} ملين (2011ع)<ref name="Ethnologue28|tam"/><br/>مجموعي طور: {{sigfig|86.344340|2}} ملين (2011–2019ع)<ref name="Ethnologue28|tam"/> | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Dravidian | fam2 = ڏاکڻي دراوڙي | fam3 = [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي دراوڙي پهريون]] | fam4 = تامل–[[ڪناڊا جا لهجا|ڪناڊا]] | fam5 = تامل–[[ڪوٽا ٻولي|ڪوٽا]] | fam6 = تامل–[[ٽوڊا ٻولي|ٽوڊا]] | fam7 = تامل–ايرولا | fam8 = تامل–[[ڪوڊاوا ٻولي|ڪوڊاوا]]–[[اورالي ٻولي|اورالي]] | fam9 = [[تامل جهڙيون ٻوليون|تامل]]–[[مليالم جهڙيون ٻوليون|مليالم]] | fam10 = [[تامل جهڙيون ٻوليون|تامل جهڙيون]] | fam11 = تامل–[[پاليان ٻولي|پاليان]] | ancestor = [[قديم تامل ٻولي]] | ancestor2 = [[وچئين دور جي تامل ٻولي]] | script = {{ubl | [[تامل رسم الخط]] | [[تامل براهمي رسم الخط]] (تاريخي) | [[گرانٿا رسم الخط]] (تاريخي) | [[وٽيلوتو رسم الخط]] (تاريخي) | [[پلووا رسم الخط]] (تاريخي) | [[ڪوليلوتو رسم الخط]] (تاريخي) | [[عربي رسم الخط]] ([[اروي]]) | [[لاطيني رسم الخط]] (غير رسمي) | [[تامل بريل]] ([[ڀارتي بريل]]) }} | nation = * [[هندستان جون سرڪاري ٻوليون|هندستان]] ** [[تامل ناڊو]]<ref name="TN">{{citation |title=Official languages of Tamil Nadu |url=http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |url-status=dead |publisher=Tamil Nadu Government |access-date=1 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154022/http://www.tn.gov.in/welcometn.htm |archive-date=21 October 2012}}</ref> ** [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]]<ref>{{citation |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India: 50th report (delivered to the Lokh Sabha in 2014) |page=155 |publisher=National Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=8 June 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |df=dmy-all}}</ref> * [[سري لنڪا جون ٻوليون|سري لنڪا]]<ref>{{cite web |title=Official Languages Policy |url=http://www.languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en |website=languagesdept.gov.lk |publisher=Department of Official Languages |access-date=20 May 2021 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412193905/http://languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en |url-status=dead}}</ref> * [[سنگاپور جون ٻوليون|سنگاپور]]<ref name="statutes.agc.gov.sg">{{Singapore legislation|title=Republic of Singapore Independence Act|ed=1985}}, s7.</ref> | minority = {{plainlist| * [[ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون|ڏکڻ آفريڪا]]{{efn|قانوني تحفظ حاصل ڪيل ٻولي}}<ref>{{citation |url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions |title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions |publisher=South African Government |website=www.gov.za}}</ref> * [[ملائيشيا جون ٻوليون|ملائيشيا]]<ref name="MS">{{citation |title=School languages |url=http://www10.gencat.net/pres_casa_llengues/AppJava/frontend/llengues_detall_print.jsp?id=632&idioma=5 |url-status=dead |publisher=LINGUAMON |access-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150902021816/http://www10.gencat.net/pres_casa_llengues/AppJava/frontend/llengues_detall_print.jsp?id=632&idioma=5 |archive-date=2 September 2015}}</ref> }} | agency = '''[[هندستان]]''' * [[ڪلاسيڪي تامل جو مرڪزي ادارو]] * [[تامل ترقي ۽ اطلاعات کاتو، تامل ناڊو]] * [[تامل اڀياس جو بين الاقوامي ادارو]] * [[تامل يونيورسٽي]] * [[عالمي تامل سنگم]] '''[[سري لنڪا]]''' * [[سرڪاري ٻولين جو کاتو، سري لنڪا]] '''[[سنگاپور]]''' * [[تامل ٻولي ڪائونسل]] '''[[ملائيشيا]]''' * [[ملائيشيا جي تامل ٻوليءَ جي معياربندي ڪائونسل]] '''[[ڪئناڊا]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]]''' * [[اتر آمريڪا جي تامل سنگمن جي وفاق]] | iso1 = ta | iso2 = tam | iso3 = tam | lingua = 49-EBE-a | image = Word Tamil.svg | imagecaption = [[تامل رسم الخط]] ۾ «تامل» لفظ | image_class = skin-invert-image | map = Idioma tamil.png | mapcaption = | map_class = skin-invert-image | dia1 = [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|ايلام]] | dia2 = [[ملائيشيائي تامل|مليسيت]] | dia3 = [[بنگلور جي تامل لهجا|بوناگور]] | dia4 = [[آئينگر تامل|آئينگر]] | dia5 = [[ڪونگو تامل|ڪونگو]] | dia6 = [[مدراس باشائي|چنائي]] | dia7 = [[مدورائي تامل|مدورائي]] | dia8 = [[ترونيلويلي تامل|ترونيلويلي]] | dia9 = [[سري لنڪا جو هندستاني تامل لهجو|اسٽيٽ]] | dia10 = [[وچولو تامل لهجو|وچولو]] | dia11 = [[برهمڻ تامل|برهمڻ]] | dia12 = [[اروي]] | dia13 = [[ملابار تامل رابطي جي ٻولي|ملابار]] {{Extinct}} | notice = IPA | sign = [[اشارتي تامل]] | glotto = tami1289 | glottorefname = Tamil }} {{Contains special characters|Indic}} {{Tamil transliteration}} '''تامل'''{{efn|انگريزي اچار: {{IPAc-en|ˈ|t|æ|m|ɪ|l|,_|ˈ|t|ɑː|m|-}} {{respell|TAM|il|,_|TAHM|-}}.<ref>{{cite web |title=Tamil, n. and adj. |url=https://www.oed.com/view/Entry/197399?redirectedFrom=tamil |website=OED Online |publisher=Oxford University Press |access-date=24 January 2023}}</ref>}} (تامل: {{lang|ta|தமிழ்}}؛ رومن نقل حرفي: ''{{Transliteration|ta|ISO|Tamiḻ}}''؛ اچار: {{IPA|ta|t̪amiɻ|pron|ta-தமிழ்.oga}}) [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] جي [[تامل قوم|تامل ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي. تامل ڳالهائيندڙن جي آبادي خاص طور [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] وارن علائقن، ۽ [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اتر]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀر]] صوبن ۾ مرڪوز آهي. تامل دنيا جي انهن [[ڪلاسيڪي ٻولي|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ آهي، جن جي استعمال ۽ ادبي روايت جو تسلسل تمام ڊگهي عرصي کان برقرار رهيو آهي.<ref name="Circulation and the Historical Geog">{{citation |last=Stein |first=B. |title=Circulation and the Historical Geography of Tamil Country |journal=The Journal of Asian Studies |volume=37 |issue=1 |year=1977 |pages=7–26 |jstor=2053325 |doi=10.2307/2053325 |s2cid=144599197}}</ref><ref>{{Harvnb|Steever|1998|p=6}}</ref> هن ٻوليءَ جا تحريري ثبوت لڳ ڀڳ [[300 ق م|300 قبل مسيح]] کان ملن ٿا.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100707000020/http://www.ciil-classicaltamil.org/project1.html Definitive Editions of Ancient Tamil Works]}}</ref><ref>{{citation |last1=Abraham |first1=S.A. |title=Chera, Chola, Pandya: Using Archaeological Evidence to Identify the Tamil Kingdoms of Early Historic South India |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/17189/1/AP-v42n2-207-223.pdf |journal=Asian Perspectives |volume=42 |issue=2 |page=207 |year=2003 |s2cid=153420843 |doi=10.1353/asi.2003.0031 |hdl=10125/17189 |hdl-access=free}}</ref><ref name="companion">{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=12}}: "...the most acceptable periodisation which has so far been suggested for the development of Tamil writing seems to me to be that of A Chidambaranatha Chettiar (1907–1967): 1. Sangam Literature – 200BC to AD 200; 2. Post Sangam literature – AD 200 – AD 600; 3. Early Medieval literature – AD 600 to AD 1200; 4. Later Medieval literature – AD 1200 to AD 1800; 5. Pre-Modern literature – AD 1800 to 1900"</ref><ref name="Maloney1970">{{citation |last=Maloney |first=C. |title=The Beginnings of Civilization in South India |journal=The Journal of Asian Studies |volume=29 |issue=3 |pages=603–616 |year=1970 |jstor=2943246 |doi=10.2307/2943246 |s2cid=162291987}}</ref><ref name="Palani">{{citation |last=Subramaniam |first=T.S. |title=Palani excavation triggers fresh debate |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/palani-excavation-triggers-fresh-debate/article2408091.ece |newspaper=The Hindu |location=Chennai, India |date=29 August 2011}}</ref> قديم دور ۾ ڏکڻ هندستان جي سامونڊي واپارين لاءِ تامل هڪ اهم [[رابطي جي ٻولي]] (''Lingua franca'') هئي. [[تامل لکتون|تامل لکتن]] جا آثار [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] کان ٻاهر پڻ مليا آهن، جن ۾ [[انڊونيشيا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] شامل آهن. تامل جي ادبي تاريخ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. ان جي قديم ادبي روايت ۾ [[سنگم ادب]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جنهن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ نظم شامل آهن. تامل رسم الخط جي ارتقا [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] مان ٿي. بعد ۾ [[وٽيلوتو رسم الخط]] پڻ استعمال ٿيندو رهيو، تان جو موجوده تامل رسم الخط کي معياري صورت ڏني وئي. تامل جو گرامري نظام پنهنجي الڳ خصوصيتن سبب نمايان آهي. هن ٻوليءَ جي [[الحاقي صرفيات]] (''Agglutinative morphology'') ۾ مختلف لاحقا لفظن سان ڳنڍي پيچيده لفظي صورتون ٺاهي سگهجن ٿيون. تامل [[هندستان]] جي رياست [[تامل ناڊو]] ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[پڊوچيري (مرڪزي انتظام هيٺ علائقو)|پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. اها [[سري لنڪا]] ۽ [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[تامل پرديسي برادريون|تامل ڳالهائيندڙ پرديسي برادريون]] دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ آباد آهن. 2004ع ۾ [[هندستان جي حڪومت|هندستان جي مرڪزي حڪومت]] تامل کي ملڪ جي پهرين [[هندستان جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] طور تسليم ڪيو.<ref>{{Cite web |date=2019-02-06 |title=Haryana's South connect: When it made Telugu second language in school |url=https://indianexpress.com/article/explained/haryanas-south-connect-when-it-made-telugu-second-language-in-school-5570917/ |access-date=2025-03-02 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == [[تامل ادب]] جي قديم ترين موجود لکڻين ۽ انهن جي شرحُن ۾ [[پانڊيا سلطنت|پانڊيا بادشاهن]] جي ساراهه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ڊگهي عرصي تائين هلندڙ [[تامل سنگم]] مجلسن جي تنظيم ڪئي، جن ۾ [[تامل ٻولي]] تي تحقيق ڪئي ويندي هئي، ان کي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ ان ۾ سڌارا آندا ويندا هئا. جيتوڻيڪ انهن تامل سنگمن ۾ ترقي ڏنل ٻوليءَ جو نالو «تامل» ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو واضح نه آهي ته هي نالو پهريون ڀيرو ڪهڙي دور ۾ ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳيءَ طرح «تامل» لفظ جي قطعي اشتقاق بابت به اتفاق راءِ موجود نه آهي. هن نالي جي سڀ کان قديم تصديق ٿيل استعمال جو مثال [[تولڪاپيم]] (''Tolkāppiyam'') ۾ ملي ٿو، جيڪو تامل ٻوليءَ جو سڀ کان قديم موجود متن پڻ آهي ۽ جنهن جي تاريخ ڪجهه عالمن موجب ٻي صدي قبل مسيح تائين پهچي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|p=x}}</ref><ref name="Zvelebil1973">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India |year=1973 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-03591-1 |url=https://books.google.com/books?id=degUAAAAIAAJ&pg=PR9}}</ref> [[هاٿيگمفا لکت]]، جيڪا لڳ ڀڳ ساڳئي دور، يعني 150 قبل مسيح ۾ [[ڪلنگا]] جي جين بادشاهه [[کهاراويلا]] جي حڪم سان اُڪرائي وئي هئي، تنهن ۾ پڻ «تميرا سنگهٽا» (''Tamira Samghatta'')، يعني «تامل اتحاد»، جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Charles |title=Coromandel: A Personal History of South India |year=2017 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=9781408705391 |page=9}}</ref> [[سماوايانگا سوتر]] (''Samavayanga Sutra'')، جنهن کي ٽين صدي قبل مسيح سان منسوب ڪيو ويو آهي، تنهن ۾ «داملي» (''Damili'') نالي هڪ تامل رسم الخط جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Jain |first=Sagarmal |title=Aspects of Jainology |volume=6 |chapter=Jain Literature: From Earliest Time to c. 10th A.D. |year=1998}}</ref> لسانيات جي ماهر [[فرينڪلن سائوٿ ورٿ]] موجب «تامل» نالو ممڪن آهي ته ''tam-miḻ'' مان بدلجي ''tam-iḻ'' ٿيو هجي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجي ٻولي» يا «اسان جي پنهنجي ڳالهه ٻولهه» آهي.<ref name="Southworth1998">{{Harvnb|Southworth|1998|pp=129–132}}</ref> [[ڪامل زويليبيل]] پڻ ''tam-iḻ'' مان هن لفظ جي اشتقاق جو امڪان پيش ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب ''tam'' جي معنيٰ «پنهنجو پاڻ» آهي، جڏهن ته ''-iḻ'' ۾ «آواز جو کُلڻ يا ظاهر ٿيڻ» وارو مفهوم سمايل آهي. هڪ ٻئي امڪان طور هو لفظ جي ارتقا جو سلسلو ''tamiḻ'' ← ''tam-iḻ'' ← *''tav-iḻ'' ← *''tak-iḻ'' پيش ڪري ٿو، جنهن جي شروعاتي معنيٰ «ڳالهائڻ جو مناسب طريقو» ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Harvnb|Zvelebil|1992|pp=ix–xvi}}</ref> بهرحال سائوٿ ورٿ هن آخري تشريح کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿو، ڇاڪاڻ ته قديم ترين تامل ادب ۾ «سينتامل» (''centamiḻ'') جو مرڪب لفظ پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ «سڌريل يا نفيس ٻولي» آهي.<ref name="Southworth1998"/> [[مدراس يونيورسٽي]] جي مرتب ڪيل ''تامل لغت'' (''Tamil Lexicon'') ۾ «تامل» لفظ جي هڪ معنيٰ «مٺاس» ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite book |title=Tamil Lexicon |publisher=University of Madras |location=Madras |year=1924–1936 |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/tamil-lex_query.py?qs=%E0%AE%A4%E0%AE%AE%E0%AE%BF%E0%AE%B4%E0%AF%8D&searchhws=yes&matchtype=exact |access-date=2022-10-26}}</ref> ايس. وي. سبرامڻين موجب هن لفظ جي معنيٰ «مٺو آواز» ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ ''tam'' جي معنيٰ «مٺو» ۽ ''il'' جي معنيٰ «آواز» آهي.<ref>{{cite book |last=Subramanian |first=S. V. |title=Heritage of Tamils: Language and Grammar |year=1980 |publisher=International Institute of Tamil Studies |pages=7–12}}</ref> [[ڊيوڊ شلمن]] پنهنجي تحقيق ۾ تامل شاعر ۽ سنت [[سندر مورتي]] جي ''[[تيوارم]]'' (''Tēvāram'') جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ شاعر [[شو]] کان پڇي ٿو: «ڇا تون صحيح تامل ڄاڻين ٿو؟» شلمن موجب هن سوال جو مفهوم رڳو ٻوليءَ جي ڄاڻ تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ اهو مطلب پڻ شامل آهي ته «ڇا تون ڄاڻين ٿو ته هڪ مرد عاشق کي مناسب نموني ڪيئن پيش اچڻ گهرجي؟ ڇا تون انهن اشارن ۽ لڪل معنائن کي سمجهي سگهين ٿو، جن کي هڪ ماهر عاشق سمجهڻ جي صلاحيت رکندو آهي؟» شلمن وڌيڪ لکي ٿو ته تاريخ جي ڪنهن دور ۾ «تامل» جي معنيٰ شاعراڻي مفهوم ۾ «محبت ڪرڻ جو سليقو ڄاڻڻ» جهڙي پڻ هئي، ۽ «تامل ڄاڻڻ» مان «تهذيب يافته انسان هجڻ» جو مطلب به ورتو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Shulman |first=David |title=Tamil: A Biography |year=2016 |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |page=2 |url=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674059924 |isbn=9780674059924}}</ref> == درجابندي == {{مک|دراوڙي ٻوليون}} '''[[تامل ٻولي|تامل]]'''، [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي [[ڏاکڻيون دراوڙي ٻوليون|ڏاکڻي شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. دراوڙي ٻوليون لڳ ڀڳ 26 ٻولين تي مشتمل هڪ لساني خاندان آهي، جنهن جون ٻوليون بنيادي طور [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جون مقامي ٻوليون آهن.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=19}}</ref> تامل کي [[تامل ٻوليون|تامل ٻولين جي ذيلي خاندان]] جو حصو پڻ قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن ۾ خود تامل کان علاوه لڳ ڀڳ 35 نسلي ۽ لساني گروهن جون ٻوليون شامل آهن.<ref>Perumal, A. K. (2005). ''Manorama Yearbook'' (Tamil), pp. 302–318.</ref> انهن ۾ [[ايرولا ٻولي|ايرولا]] ۽ [[ييروڪولا ٻولي|ييروڪولا]] جهڙيون ٻوليون پڻ شامل آهن (ڏسو: [[اٿنولاگ]]). تامل جي سڀ کان ويجهي وڏي لاڳاپيل ٻولي [[مليالم ٻولي|مليالم]] آهي. انهن ٻنهي ٻولين ۾ لساني علحدگيءَ جو عمل لڳ ڀڳ نائين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |year=2010 |publisher=Elsevier |page=297}}</ref> جيتوڻيڪ تامل ۽ مليالم جي وچ ۾ موجود ڪيترائي فرق ظاهر ڪن ٿا ته اولهه واري لهجي جي علحدگيءَ جون پاڙون قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿيون،<ref name="malayalamorigin">{{cite journal |last=Menon |first=A. G. |title=Some observations on the sub-group Tamil-Malayalam: Differential realizations of the cluster *ṉt |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=53 |page=87 |doi=10.1017/S0041977X00021285 |s2cid=131480876}}</ref> پر مليالم جي هڪ الڳ ۽ خودمختيار ٻوليءَ جي صورت ۾ ارتقا جو عمل تيرهين يا چوڏهين صدي عيسويءَ تائين مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="andronov">{{Harvnb|Andronov|1970|p=21}}</ref> ان کان علاوه [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] پڻ تامل سان نسبتاً ويجهو لساني تعلق رکي ٿي ۽ قديم تامل جي رسمي صورت سان ڪجهه بناوٽي ۽ لساني خصوصيتون مشترڪ رکي ٿي. جيتوڻيڪ ڪنڙ ۽ تامل جي وچ ۾ ڪيترائي فرق موجود آهن، پر ڪنڙ پنهنجي قديم لساني پاڙن جون ڪيتريون ئي خصوصيتون اڃا تائين محفوظ رکيون آهن. هندستان جي ڏاکڻين ٻولين جي خاندان سان تعلق رکڻ ۽ هندستان جي اترين علائقن جي نسبتاً ويجهو هجڻ سبب ڪنڙ ۾ پڻ، مليالم وانگر، [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. تامل ۾ اڳ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ ڪنڙ ۾ ٿوري يا ڪنهن خاص تبديليءَ کان سواءِ محفوظ رهيا آهن. ان مان ٻنهي ٻولين جي تاريخي ۽ لساني مشابهت ظاهر ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ جديد ڳالهائڻ جي طريقن ۾ تامل اندر مختلف تبديليون اچي چڪيون آهن.{{sfn|Mahadevan|2003}}{{page needed|date=July 2024}} == تاريخ == [[فائل:Civiltà_thamirabani,_reperti_da_adhichanallur,_02.jpg|thumb|left|[[چنائي جو سرڪاري عجائب گهر|چنائي جي سرڪاري عجائب گهر]] ۾ [[آديچنلور]] مان هٿ آيل آثار]] [[فائل:Keezhadi excavation.jpg|thumb|left|[[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ]]]] === ڏند ڪٿائي شروعات === [[فائل:Tamil Inscriptions.jpg|thumb|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي تامل براهمي لکت جي وضاحت؛ هيءَ لکت [[سنگم دور]] سان منسوب آهي، جنهن جو اندازي وارو زمانو 400 قبل مسيح کان 200ع تائين ڄاڻايو وڃي ٿو.]] هندو ڌرمي ڏند ڪٿا موجب، تامل ٻولي يا ان جي ديويءَ واري شخصي صورت، [[تامل تائي]]، يعني «ماءُ تامل»، ڀڳوان [[شو]] پيدا ڪئي هئي. [[مروگن]]، جنهن کي تاملن جو ديوتا سمجهيو وڃي ٿو، تنهن رشي [[اگستيه]] سان گڏجي اها ٻولي ماڻهن تائين پهچائي.{{sfn|Ramaswamy|1997|p=87}} === تاريخي شروعات === تامل، ٻين [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] وانگر، بنيادي طور [[ابتدائي دراوڙي ٻولي]] مان ارتقا ڪئي آهي. امڪان آهي ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ٽين هزاري قبل مسيح جي لڳ ڀڳ ڳالهائي ويندي هئي، ممڪن طور [[گوداوري درياهه]] جي هيٺئين طاس جي ڀرپاسي واري علائقي ۾. مادي آثارن مان اشارو ملي ٿو ته ابتدائي دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ هندستان جي [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل ثقافتي مجموعن سان وابسته هئا.<ref>{{Harvnb|Southworth|2005|pp=249–250}}</ref> محقق تامل ٻوليءَ جي دستاويزي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهائين ٿا: قديم تامل (300 قبل مسيح کان 700ع)، وچئين دور جي تامل (700ع کان 1600ع) ۽ جديد تامل (1600ع کان موجوده زماني تائين).<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref> === براهمي رسم الخط === [[ڀارت جي آثار قديمه جي سروي]] پاران هندستان ۾ دريافت ڪيل لڳ ڀڳ هڪ لک لکتن مان اٽڪل 60 هزار [[تامل ناڊو]] ۾ مليون آهن. انهن مان گهڻيون تامل ٻوليءَ ۾ آهن، جڏهن ته رڳو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو لکتون ٻين ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[سنسڪرت]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۾ آهن.<ref>{{cite news |title=Students get glimpse of heritage |work=The Hindu |date=22 November 2005 |url=http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064346/http://www.hindu.com/2005/11/22/stories/2005112215970400.htm |archive-date=18 May 2006 |url-status=dead}}</ref> 2004ع ۾ [[آديچنلور]] مان مٽيءَ جي وڏن دفني ٿانون ۾ دفن ٿيل ڪيترائي انساني ڍانچا هٿ آيا، جن سان لاڳاپيل ڪجهه آثارن جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 696 قبل مسيح تائين ڄاڻائي وئي آهي. انهن مان ڪن ٿانون تي [[تامل براهمي رسم الخط]] ۾ لکتون پڻ مليون، جڏهن ته ڪجهه ٿانون ۾ اهڙا انساني ڍانچا هئا، جن کي تامل نسل سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Christy2019">{{cite journal |last=Christy |first=Agatha |year=2019 |title=A Study About Archaeological Survey in Adichanallur |journal=International Journal of Research in Engineering, Science and Management |volume=2 |pages=158–169 |url=https://www.ijresm.com/Vol.2_2019/Vol2_Iss11_November19/IJRESM_V2_I11_33.pdf}}</ref> 2017ع کان 2018ع جي وچ ۾ [[ڪيزهادي جي کوٽائي وارو ماڳ|ڪيزهادي]] مان 5,820 آثار هٿ آيا. انهن جا نمونا [[ميامي]]، [[فلوريڊا]] ۾ واقع بيٽا ايناليٽڪ اداري ڏانهن [[ايڪسيلريٽر ماس اسپيڪٽروميٽري]] ذريعي عمر جي تعين لاءِ موڪليا ويا. تامل براهمي لکتن سان لاڳاپيل هڪ نموني بابت دعويٰ ڪئي وئي ته اهو لڳ ڀڳ 580 قبل مسيح جو آهي.<ref>{{cite web |title=Keeladi |url=https://www.tnarch.gov.in/keeladi |website=Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu}}</ref><ref>{{cite web |last=Gershon |first=Livia |title=Archaeologists Unearth Ancient Dagger Linked to Enigmatic Indian Civilization |website=Smithsonian Magazine |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/excavation-india-may-hold-clues-ancient-civilization-180978414/ |access-date=29 January 2022}}</ref> مؤرخ [[جان گائي]] موجب تامل، هندستان جي شروعاتي سامونڊي واپارين جي وچ ۾ رابطي جي گڏيل ٻولي هئي.<ref name="Scroll2015">{{cite web |title=Step aside, Gujaratis: Tamilians were India's earliest recorded maritime traders |website=Scroll.in |date=6 February 2015 |url=https://scroll.in/article/704603/Step-aside,-Gujaratis:-Tamilians-were-India's-earliest-recorded-maritime-traders}}</ref> [[براهمي رسم الخط]] ۾ لکيل تامل ٻوليءَ جون لکتون [[سري لنڪا]] ۾، ۽ واپاري شين تي [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[مصر]] ۾ پڻ مليون آهن.<ref name="Egypt2007"/><ref name="Mahadevan2010">{{cite news |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=An epigraphic perspective on the antiquity of Tamil |work=The Hindu |date=24 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/An-epigraphic-perspective-on-the-antiquity-of-Tamil/article16265606.ece}}</ref> نومبر 2007ع ۾ قُصير القديم، جنهن کي قديم دور جي بندرگاهه [[ميوس هورموس]] سان سڃاتو وڃي ٿو، جي کوٽائيءَ مان پهرين صدي قبل مسيح جا مصري ٺڪر جا ٿانوَ مليا، جن تي قديم تامل براهمي لکتون موجود هيون.<ref name="Egypt2007">{{cite news |title=Tamil Brahmi script in Egypt |work=The Hindu |date=21 November 2007 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126154601/http://www.thehindu.com/todays-paper/tamil-brahmi-script-in-egypt/article1952611.ece |archive-date=26 November 2014 |access-date=5 January 2015}}</ref> [[بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل لفظ|بائبلي عبراني ٻوليءَ ۾ تامل مان ورتل ڪجهه لفظن]] جا امڪاني مثال پڻ موجود آهن، جن کي 500 قبل مسيح کان اڳ واري زماني سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن کي تامل ٻوليءَ جي سڀ کان قديم ممڪن شاهدين مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Rabin438">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies'', p. 438.</ref> === قديم تامل === {{مک|قديم تامل ٻولي}} [[فائل:Mangulam inscription.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[مدورائي ضلعو|مدورائي ضلعي]] ۾ [[مانگولم]] جي [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] لکت، جيڪا [[سنگم دور]] سان منسوب آهي؛ اندازي موجب 400 قبل مسيح کان 200ع تائين.]] قديم تامل ٻوليءَ جو دور ٽين صدي قبل مسيح کان اٺين صدي عيسويءَ تائين پکڙيل آهي. قديم تامل جا سڀ کان پراڻا لکيل آثار مختصر لکتن جي صورت ۾ ملن ٿا، جيڪي [[براهمي رسم الخط]] جي هڪ خاص صورت، يعني [[تامل براهمي رسم الخط|تامل براهمي]] ۾ لکيل آهن.<ref>{{Harvnb|Mahadevan|2003|pp=90–95}}</ref><ref name="Zvelebil1973"/> قديم تامل جو سڀ کان پراڻو ڊگهو متن ''[[تولڪاپيم]]'' آهي، جيڪو تامل گرامر ۽ شاعريءَ جي اصولن بابت هڪ ابتدائي تصنيف آهي. ان جي سڀ کان پراڻن حصن جي تاريخ ٻي صدي قبل مسيح جي پوئين دور تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/> قديم تامل ادب جون ڪيتريون ئي ٻيون تخليقون پڻ محفوظ رهيون آهن. انهن ۾ 2,381 نظمن جو هڪ مجموعو شامل آهي، جنهن کي گڏيل طور [[سنگم ادب]] چيو وڃي ٿو. انهن نظمن جي تاريخ عام طور پهرين صدي قبل مسيح کان پنجين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Lehmann1998"/><ref name="Zvelebil1973"/> === وچئين دور جي تامل === {{مک|وچئين دور جي تامل ٻولي}} [[فائل:Tanjavur Tamil Inscription2.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[تامل ناڊو]] جي [[تنجاور]] ۾ [[برهديشور مندر]] تي [[چولا سلطنت|چولا دور]] جون لڳ ڀڳ 1000ع جون پٿر تي اُڪريل وچئين دور جي تامل لکتون، جيڪي [[وٽيلوتو رسم الخط]] سان لاڳاپيل ڄاڻايون ويون آهن.]] [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان [[وچئين دور جي تامل ٻولي|وچئين دور جي تامل]] ۾ تبديليءَ جو عمل عام طور اٺين صدي عيسويءَ تائين مڪمل ٿيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Lehmann1998"/> هن تبديليءَ دوران ٻوليءَ جي آوازن ۽ گرامر ۾ ڪيتريون ئي اهم تبديليون آيون. صوتياتي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلين ۾ «آيتَم» (ஃ) نالي هڪ پراڻي صوتيي جو لڳ ڀڳ ختم ٿي وڃڻ،<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|p=194}}</ref> لثوي ۽ ڏندن وٽ ادا ٿيندڙ نڪ وارن آوازن جو پاڻ ۾ ضم ٿيڻ،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=132–133}}</ref> ۽ لثوي بندشي آواز جو هڪ رائي يا راءَ جهڙي آواز ۾ تبديل ٿيڻ شامل هو.<ref>{{Harvnb|Kuiper|1958|pp=213–215}}</ref> گرامر جي لحاظ کان سڀ کان اهم تبديلي حال زماني جي ظهور هئي. حال زمانو فعل «ڪِل» (''kil''؛ கில்) مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو، جنهن جي معنيٰ «ممڪن هجڻ» يا «واقع ٿيڻ» آهي. قديم تامل ۾ هي فعل ڪنهن عمل جي تمام ٿوري مدت تائين جاري رهڻ يا غير مستقل هجڻ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. عام طور اهو «ن» (''ṉ''؛ ன்) جهڙي زماني جي نشاندهي ڪندڙ عنصر سان گڏ استعمال ٿيندو هو. وچئين دور جي تامل ۾ هي استعمال اڳتي هلي حال زماني جي علامت «ڪِنرَ» (''kiṉṟa''؛ கின்ற) ۾ تبديل ٿيو، جنهن ۾ عمل جي نوعيت ۽ زماني جون پراڻيون علامتون گڏجي ويون.<ref>{{cite journal |last=Rajam |first=V. S. |title=The Duration of an Action—Real or Aspectual? The Evolution of the Present Tense in Tamil |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1985 |volume=105 |issue=2 |pages=277–291 |doi=10.2307/601707 |jstor=601707}} خاص طور صفحا 284–285.</ref> === جديد تامل === ''[[ننول]]'' اڄ به جديد ادبي تامل لاءِ معياري گرامر جي حيثيت رکي ٿو. ان ڪري جديد ادبي تامل جو بنياد جديد ڳالهائجندڙ تامل بدران تيرهين صديءَ جي وچئين دور واري تامل تي قائم آهي.<ref>{{Harvnb|Shapiro|Schiffman|1983|p=2}}</ref> ان جي ابتڙ، روزمره ڳالهائجندڙ تامل ۾ ڪيتريون ئي تبديليون آيون آهن. مثال طور، جديد تامل ۾ فعلن جي منفي گردان جو پراڻو طريقو استعمال کان ٻاهر ٿي ويو آهي.<ref>{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=100}}</ref> ان جي بدران نفيءَ جو اظهار لفظن جي صرفي بناوت يا جملي جي نحوي ترتيب ذريعي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Steever|2005|pp=107–108}}</ref> جديد ڳالهائجندڙ تامل ۾ صوتياتي تبديليون پڻ نظر اچن ٿيون. انهن ۾ خاص طور لفظ جي شروعاتي ۽ وچين هنڌن تي بلند مصوتن جي اچار ۾ هيٺاهينءَ ڏانهن لاڙو،<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|p=125}}</ref> ۽ بندشي آوازن جي وچ ۾ يا بندشي ۽ رائي آوازن جي وچ ۾ ايندڙ مصوتن جو ختم ٿي وڃڻ شامل آهي.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=122–123}}</ref> يورپي ٻولين سان رابطي جو اثر تامل جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ ٻنهي صورتن تي پيو. لکيل تامل ۾ آيل تبديلين ۾ يورپي طرز جي بيهڪ وارين نشانين جو استعمال ۽ اهڙن وينجن جي ميلاپن جو رواج شامل آهي، جيڪي وچئين دور جي تامل ۾ جائز نه هئا. لکيل تامل جي نحوي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون، جن ۾ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ نون مددگار فعلن، وڌيڪ پيچيده جملن ۽ لفظن جي نسبتاً مقرر ترتيب جو ظهور شامل آهي. اها ترتيب ڪجهه لحاظ کان [[انگريزي ٻولي]] جي نحوي بناوت ۽ جملن ۾ مختلف جزن جي ڪردار سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Kandiah |first=T. |title=Standard Language and Socio-Historical Parameters: Standard Lankan Tamil |journal=International Journal of the Sociology of Language |year=1978 |issue=16 |doi=10.1515/ijsl.1978.16.59 |s2cid=143499414}} خاص طور صفحا 65–69.</ref> 1578ع ۾ پورچوگالي عيسائي مبلغن قديم تامل رسم الخط ۾ ''[[تمبيرن ونڪم]]'' نالي دعائن جو ڪتاب شايع ڪيو. ان سان تامل هندستان جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي وئي، جنهن ۾ ڪتاب ڇاپيو ۽ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Madhavan |first=Karthik |title=Tamil saw its first book in 1578 |work=The Hindu |date=20 June 2010 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/Tamil-saw-its-first-book-in-1578/article15685475.ece}}</ref> [[مدراس يونيورسٽي]] پاران شايع ڪيل ''[[تامل لغت]]'' هندستاني ٻولين جي شروعاتي وڏين لغتن مان هڪ هئي.<ref>{{cite news |last=Kolappan |first=B. |title=Delay, howlers in Tamil Lexicon embarrass scholars |work=The Hindu |date=22 June 2014 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/delay-howlers-in-tamil-lexicon-embarrass-scholars/article6138747.ece |access-date=25 December 2014}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لساني پاڪيزگي]] جي هڪ مضبوط تحريڪ اڀري، جيڪا اڳتي هلي [[خالص تامل تحريڪ]] جي صورت اختيار ڪري وئي. هن تحريڪ جو مقصد تامل مان سنسڪرت سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Ramaswamy1997">{{Harvnb|Ramaswamy|1997}}</ref> هن تحريڪ کي ڪجهه [[دراوڙي سياسي جماعتون|دراوڙي سياسي جماعتن]] جي حمايت پڻ حاصل ٿي.{{sfn|Ramaswamy|1997}} ان جي نتيجي ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل ڪيترن ئي لفظن جي جاءِ تي تامل جا متبادل لفظ رائج ڪيا ويا، جيتوڻيڪ سنسڪرت مان آيل ڪيترائي لفظ اڄ به تامل ۾ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون.<ref>''India 2001: A Reference Annual 2001''. Research, Reference and Training Division، Publications Division، Ministry of Information and Broadcasting، Government of India، New Delhi.</ref> == جاگرافيائي ورڇ == [[تامل ٻولي]] [[ڀارت]] جي [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] ۾ رهندڙ اڪثريتي آباديءَ جي مکيه ٻولي آهي. ساڳيءَ طرح اها [[سري لنڪا]] جي [[اتر صوبو، سري لنڪا|اترئين]] ۽ [[اوڀر صوبو، سري لنڪا|اوڀرئين]] صوبن جي اڪثريتي آباديءَ جي پڻ بنيادي ٻولي آهي. ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]]، [[ڪيرالا]]، [[مهاراشٽر]]، [[گجرات]]، [[دهلي]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] ۾ پڻ اقليتي برادريون تامل ڳالهائين ٿيون. سري لنڪا جي ٻين علائقن، جهڙوڪ [[ڪولمبو]] ۽ [[وچيون صوبو، سري لنڪا|وچئين صوبي]] جي جابلو علائقن ۾ به تامل ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين [[ڪيرالا]] ۾ تامل يا ان جا مختلف لهجا انتظامي ڪمن، ادب ۽ عام ڳالهه ٻولهه ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا. ٻارهين صدي عيسويءَ تائين ڏکڻ [[آنڌرا پرديش]] جي [[چتور ضلعو|چتور]] ۽ [[نيلور ضلعو|نيلور]] ضلعن مان مليل لکتن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ جو وسيع استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="Talbot 2001 27–37"/> ڏهين کان چوڏهين صدي عيسويءَ دوران ڏکڻ [[ڪرناٽڪ]] جي [[ڪولار ضلعو|ڪولار]]، [[ميسور]]، [[مانڊيا]] ۽ [[بنگلورو]] جهڙن علائقن ۾ پڻ تامل ٻولي لکتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref>{{Harvnb|Murthy|Rao|Veluthat|Bari|1990|pp=85–106}}</ref> هن وقت [[ملائيشيا]]، [[سنگاپور]]، [[فلپائن]]، [[ماريشس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[انڊونيشيا]]،<ref>{{Harvnb|Ramstedt|2004|p=243}}</ref> [[ٿائيلينڊ]]،<ref>{{Harvnb|Kesavapany|Mani|Ramasamy|2008|p=60}}</ref> [[ميانمار]]، [[برونائي]] ۽ [[ويٽنام]] ۾ تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون آباد آهن، جن مان گهڻن جا ابا ڏاڏا نوآبادياتي دور ۾ انهن ملڪن ڏانهن لڏي ويا هئا. انهن برادرين کي گڏيل طور [[پرڏيهي تامل برادريون|پرڏيهي تامل برادرين]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو. ملائيشيا ۾ تامل، انگريزي، ملئي ۽ مينڊرين ٻولين سان گڏ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿيندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="TamilSchools">{{cite web |title=Tamil Schools |url=http://www.indianmalaysian.com/education.htm |website=Indianmalaysian.com |access-date=28 July 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Ghazali |first=Kamila |year=2010 |title=National Identity and Minority Languages |website=UN Chronicle |publisher=United Nations |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/national-identity-and-minority-languages |access-date=28 January 2021}}</ref> [[پاڪستان]] جي شهر [[ڪراچي]] ۾ پڻ [[پاڪستاني تامل|تامل ڳالهائيندڙن جي هڪ وڏي برادري]] موجود آهي. ان ۾ تامل ڳالهائيندڙ [[هندو ڌرم|هندو]]،<ref name="TNP">{{cite news |last=Shahbazi |first=Ammar |title=Strangers to Their Roots and Those Around Them |work=The News |date=20 March 2012 |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617043012/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-98530-Strangers-to-their-roots-and-those-around-them |archive-date=17 June 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="PHP">Sunny, Sanjesh (21 September 2010). [https://pakistanhindupost.blogspot.com/2010/09/picture-of-tamil-hindus-in-karachi.html Tamil Hindus in Karachi]. ''Pakistan Hindu Post''.</ref> [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[اسلام|مسلمان]] شامل آهن. انهن ۾ سري لنڪا مان لڏي آيل ڪجهه تامل ڳالهائيندڙ مسلمان پناهگير پڻ شامل آهن.<ref name="HBL">Raman, B. (15 July 2002). [http://www.thehindubusinessline.com/2002/07/15/stories/2002071500050800.htm Osama's shadow on Sri Lanka?]. ''The Hindu Business Line''.</ref> ڪراچي جي [[مدراسي پاڙو|مدراسي پاڙي]] واري آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 100 تامل هندو خاندان آباد هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهي خاندان تامل سان گڏ [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] پڻ ڳالهائين ٿا ۽ پنهنجي تامل ٻوليءَ تي سٺي مهارت رکن ٿا.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Sumit |title=For Tamil cuisine, away in Pakistan |work=The Hindu |date=3 November 2018 |url=https://www.thehindu.com/opinion/open-page/for-tamil-cuisine-away-in-pakistan/article25414464.ece |access-date=12 July 2019}}</ref> [[ري يونيون]]، [[گيانا]]، [[فجي]]، [[سورينام]] ۽ [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] ۾ پڻ ڪيترن ماڻهن جا نسلي ۽ خانداني لاڳاپا تامل آباديءَ سان آهن،<ref name="ucberkeleydiaspora">{{cite web |last=McMahon |first=Suzanne |title=Overview of the South Asian Diaspora |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327123838/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/overview.html |archive-date=27 March 2011 |access-date=23 April 2008}}</ref> پر انهن مان رڳو ٿورا ماڻهو اڄ به تامل ڳالهائين ٿا. [[ري يونيون]] ۾، جيڪو [[فرانس]] جي انتظام هيٺ آهي، ماضيءَ ۾ تامل ٻولي سکڻ ۽ عوامي هنڌن تي استعمال ڪرڻ تي پابندي هئي. هاڻي اتي شاگرد ۽ بالغ ماڻهو ٻيهر تامل ٻولي سکي رهيا آهن.<ref name="ucberkeleydiaspora1">{{cite web |last=Ghasarian |first=Christian |title=Indentured immigration and social accommodation in La Réunion |publisher=University of California, Berkeley |url=http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511142452/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/tamil.html |archive-date=11 May 2011 |access-date=8 January 2010}}</ref> تامل ٻولي [[سري لنڪا]] ۽ [[ڀارت]] مان لڏي ويل ماڻهن ۽ انهن جي اولاد پاران [[ڪئناڊا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل عرب امارات]]، [[برطانيا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. انهن ملڪن ۾ [[ڪئناڊا ۾ تامل برادري|ڪئناڊائي تامل]]، [[آمريڪا ۾ تامل برادري|آمريڪي تامل]]، [[برطانيا ۾ تامل برادري|برطانوي تامل]] ۽ [[آسٽريليا ۾ تامل برادري|آسٽريلوي تامل]] برادرين جو وجود تامل ٻوليءَ جي عالمي پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو. == حيثيت == {{پڻ ڏسو|تامل ڳالهائيندڙن جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون}} === سرڪاري حيثيت === <gallery> File:Raja (elephant) in Sri Lankan Rupee bank notes.JPG|سري لنڪا جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها [[سري لنڪا]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. File:Mauritius currency.jpg|[[ماريشس]] جي ڪرنسي نوٽ تي تامل ٻولي استعمال ٿيل آهي، ڇاڪاڻ ته اها ملڪ جي سڃاتل اباڻين ٻولين مان هڪ آهي. File:India new 500 INR, MG series, 2016, reverse.jpg|ڀارتي ڪرنسي نوٽن جي ٻولين واري خاني ۾ تامل، درج ڪيل 15 ٻولين مان هڪ آهي. اها [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ پڻ شامل آهي ۽ [[تامل ناڊو]] ۽ [[پڊوچيري]] جي سرڪاري ٻولي آهي. </gallery> [[فائل:CEY-23-Government of Ceylon-5 Rupees (1929).jpg|thumb|1929ع ۾ سيلون، يعني موجوده سري لنڪا، جي حڪومت پاران جاري ڪيل پنج رپين جو ڪرنسي نوٽ.]] [[تامل ٻولي]] ڀارت جي رياست [[تامل ناڊو]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] جي اٺين شيڊيول ۾ شامل 22 تسليم ٿيل ٻولين مان هڪ آهي.<ref name="Eight">{{cite web |title=Eighth Schedule |url=https://www.mea.gov.in/Images/pdf1/S8.pdf |publisher=Government of India |access-date=5 December 2023}}</ref> اها [[پڊوچيري]] ۽ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] جهڙن ڀارتي مرڪزي انتظام هيٺ علائقن ۾ پڻ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻولين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Ramamoorthy |first=L. |title=Multilingualism and Second Language Acquisition and Learning in Pondicherry |website=Language in India |date=February 2004 |url=http://www.languageinindia.com/feb2004/multilingual.html |access-date=16 August 2007}}</ref><ref>{{cite web |last=Sunwani |first=Vijay K. |title=Amazing Andamans and North-East India: A Panoramic View of States, Societies and Cultures |website=Language in India |date=February 2007 |url=http://www.languageinindia.com/feb2007/northeasternstates.pdf |access-date=16 August 2007}}</ref> تامل [[سنگاپور]] جي سرڪاري ٻولين مان پڻ هڪ آهي. [[سري لنڪا]] ۾ تامل، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] سان گڏ سرڪاري ۽ قومي ٻوليءَ جي حيثيت رکي ٿي.<ref name="languagesdept">{{cite web |title=Department of Official Languages |publisher=Government of Sri Lanka |url=http://www.languagesdept.gov.lk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106094214/http://www.languagesdept.gov.lk/%20 |archive-date=6 January 2019 |url-status=dead |access-date=13 September 2012}}</ref> ڀارت جي رياست [[هرياڻا]] ۾ هڪ زماني ۾ تامل کي نالي ماتر ٻي سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي هئي. چيو وڃي ٿو ته اهو فيصلو [[پنجاب، ڀارت|پنجاب]] سان سياسي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڪيو ويو هو، جيتوڻيڪ هرياڻا ۾ تامل ڳالهائيندڙن جي ڪنهن نمايان آباديءَ جو ثبوت موجود نه هو. 2010ع ۾ تامل جي جاءِ تي [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي اها حيثيت ڏني وئي.<ref>{{cite news |last=Bharadwaj |first=Ajay |title=Punjabi edges out Tamil in Haryana |work=DNA India |date=7 March 2010 |url=http://www.dnaindia.com/india/1356124/report-punjabi-edges-out-tamil-in-haryana}}</ref> ان کان علاوه، [[ڀارت جي حڪومت]] آڪٽوبر 2004ع ۾ قديم ۽ ڪلاسيڪي ٻولين کي قانوني طور خاص حيثيت ڏيڻ جو انتظام متعارف ڪرايو. ڪيترين تامل تنظيمن جي حمايت سان هلندڙ سياسي مهم کان پوءِ تامل ڀارت جي پهرين اهڙي ٻولي بڻجي، جنهن کي باضابطه طور [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولي]] تسليم ڪيو ويو.<ref name="dmkpolitics2">{{cite news |last=Dutta |first=Sujan |title=Classic case of politics of language |work=The Telegraph |date=28 September 2004 |url=http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-url=https://archive.today/20130203214540/http://www.telegraphindia.com/1040928/asp/frontpage/story_3813391.asp |archive-date=3 February 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name="historyofdemand">{{cite magazine |last=Viswanathan |first=S. |title=Recognising a classic |magazine=Frontline |date=October 2004 |url=https://frontline.thehindu.com/static/html/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926212522/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2122/stories/20041105004310600.htm |archive-date=26 September 2007}}</ref> ان وقت جي ڀارتي صدر [[عبدالڪلام]]، جيڪو پاڻ به تامل هو، 6 جون 2004ع تي [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي ٻنهي ايوانن جي گڏيل اجلاس ۾ تامل کي ڪلاسيڪي ٻوليءَ جي حيثيت ڏيڻ بابت اعلان ڪيو. ان کان پوءِ سيپٽمبر 2004ع ۾ ان فيصلي بابت خبرون سامهون آيون ۽ آڪٽوبر ۾ اها حيثيت باضابطه طور منظور ڪئي وئي.<ref name="LanguageInIndia">{{cite journal |last=Thirumalai |first=M. S. |title=Tradition, Modernity and Impact of Globalization – Whither Will Tamil Go? |journal=Language in India |volume=4 |date=November 2004 |url=http://www.languageinindia.com/nov2004/tamilglobalization1.html |access-date=17 November 2007}}</ref><ref name="BBCClassical">{{cite news |title=India sets up classical languages |work=BBC News |date=17 September 2004 |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3667032.stm}}</ref><ref>{{cite news |title=Sanskrit to be declared classical language |work=The Hindu |date=28 October 2005 |url=https://web.archive.org/web/20051030050314/http://www.hindu.com/2005/10/28/stories/2005102809281200.htm}}</ref> === تعليم === [[ملائيشيا]] ۾ 543 سرڪاري پرائمري اسڪول اهڙا آهن، جن ۾ تعليم مڪمل طور [[ملائيشيا ۾ تامل ميڊيم پرائمري اسڪول|تامل ٻوليءَ جي ذريعي]] ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Language Shift in the Tamil Communities of Malaysia and Singapore: The Paradox of Egalitarian Language Policy |publisher=University of Pennsylvania |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/540/handouts/sparadox/sparadox.html |access-date=13 September 2012}}</ref> [[ميانمار]] ۾ پڻ تامل ميڊيم اسڪول قائم ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون آهن، ته جيئن اتي لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال اڳ آباد ٿيندڙ تامل برادريءَ جي اولاد کي مڪمل طور پنهنجي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم ملي سگهي.<ref name="bbcmyanmar">{{cite news |title=Myanmar's Tamils seek to protect their identity |work=BBC News |date=6 March 2014 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25438275}}</ref> [[ڪئناڊا]] ۾ ڪجهه مقامي اسڪول بورڊن ۽ وڏين يونيورسٽين ۾ تامل ٻولي هڪ تعليمي مضمون طور پڙهائي وڃي ٿي. [[ڪئناڊا جي پارليامينٽ]] جنوري مهيني کي «تامل ورثي جو مهينو» قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Statement by the Prime Minister of Canada on Thai Pongal |publisher=Government of Canada |date=13 January 2017 |url=http://www.pm.gc.ca/eng/news/2017/01/14/statement-prime-minister-canada-thai-pongal}}</ref><ref>{{cite news |title=Canada officially declares pride in its Tamils, passes Bill calling for Tamil Heritage Month |work=The News Minute |date=8 October 2016 |url=http://www.thenewsminute.com/article/canada-officially-declares-pride-its-tamils-passes-bill-calling-tamil-heritage-month-51059 |access-date=6 August 2017}}</ref> [[ڏکڻ آفريڪا جو آئين|ڏکڻ آفريڪا جي آئين]] جي پهرين باب جي آرٽيڪل 6(ب) تحت تامل ٻوليءَ کي خاص تحفظ ۽ واڌاري جي حيثيت حاصل آهي. اها [[ڪوازولو ناتال]] صوبي جي اسڪولن ۾ هڪ مضمون طور پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of South Africa |publisher=Constitutional Court of South Africa |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518064102/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |archive-date=18 May 2006 |access-date=5 August 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Five Indian languages reinstated as official subjects in South African schools |work=Jagran Josh |date=21 March 2014 |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/five-indian-languages-reinstated-as-official-subjects-in-south-african-schools-1395392591-1 |access-date=6 August 2017}}</ref> تازن سالن ۾ [[فرانس جا سمنڊ پار علائقا|فرانس جي سمنڊ پار کاتي]] [[ري يونيون]] جي اسڪولن ۾ پڻ تامل ٻوليءَ کي پڙهائيءَ جي هڪ مضمون طور متعارف ڪرايو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Srivatsa |first=Sharath S. |title=For these islanders, a reunion with Tamil |work=The Hindu |date=8 January 2017 |url=https://www.thehindu.com/news/national/For-these-islanders-a-reunion-with-Tamil/article17009446.ece |access-date=6 August 2017}}</ref> === عوامي ابلاغ جا ذريعا === {{پڻ ڏسو|تامل سئنيما}} تامل ٻوليءَ ۾ ڇپجندڙ اخبارون ۽ ٻيا اشاعتي ذريعا وڏي پيماني تي موجود آهن. 2001ع جي هڪ سروي موجب تامل ٻوليءَ ۾ 1,863 اخبارون شايع ٿينديون هيون، جن مان 353 روزاني اخبارون هيون. تامل ٻوليءَ ۾ ڊجيٽل ابلاغي مواد پڻ وڏي مقدار ۾ موجود آهي، جنهن ۾ خاص طور فلمون نمايان حيثيت رکن ٿيون.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == لهجا == [[فائل:Jambai Tamil Brahmi.jpg|thumb|upright=1.81|[[تامل ناڊو]] جي [[ولپورم ضلعو|ولپورم ضلعي]] ۾ [[تروڪوئيلور]] ڀرسان [[اٿيمان نيدومان انجي]] سان لاڳاپيل جمبائي جي تامل براهمي لکت، جيڪا شروعاتي [[تامل سنگم دور|سنگم دور]] سان منسوب ڪئي وئي آهي (لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح).]] {{Listen | type = speech | header = | filename = Oppaari Song.ogg | title = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ «اوپاري» گيت | description = «اوپاري» موت جي موقعي تي عورتن پاران ڳايو ويندڙ سوڳوار گيت آهي. هن رڪارڊنگ ۾ هڪ ماءُ پنهنجي پٽ جي وفات تي ڏک ۽ ماتم جو اظهار ڪري ٿي. | filename2 = Ta-ponnagaram.ogg | title2 = پدومائي پيتن جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» | description2 = [[پدومائي پيتن]] جي مختصر ڪهاڻي «پون نگرم» جي آڊيو رڪارڊنگ، جنهن ۾ ٻين ٻولين مان ورتل ڪجهه لفظن جا مثال پڻ ملن ٿا. }} === علائقائي فرق === {{پڻ ڏسو|سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا ۾ هندستاني تامل لهجو}} [[تامل ٻولي]] جي [[سماجي لسانيات|سماجي لسانياتي]] صورتحال جي هڪ اهم خصوصيت [[دو سطحي لساني استعمال]] (''Diglossia'') آهي. ان مان مراد هڪ ئي ٻوليءَ جي ٻن الڳ صورتن جو استعمال آهي، جن ۾ هڪ اعليٰ يا رسمي صورت ۽ ٻي عام يا غير رسمي صورت هوندي آهي. انهن صورتن جو استعمال سماجي ۽ معاشي حيثيت سميت مختلف سماجي حالتن موجب بدلجي سگهي ٿو.<ref>Arokianathan, S. [http://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html Writing and Diglossic: A Case Study of Tamil Radio Plays]. [https://web.archive.org/web/20070928092717/https://www.ciil-ebooks.net/html/piil/acharya2.html محفوظ ڪيل نسخو]، 28 سيپٽمبر 2007ع.</ref><ref>{{cite journal |last1=Steever |first1=S. B. |last2=Britto |first2=F. |title=Diglossia: A Study of the Theory, with Application to Tamil |journal=Language |year=1988 |volume=64 |issue=1 |pages=152–155 |doi=10.2307/414796 |jstor=414796}}</ref> تامل ٻوليءَ جا مختلف لهجا بنيادي طور هڪ ٻئي کان انهن صوتياتي تبديلين ۽ آوازن جي ڦيرڦار سبب مختلف آهن، جيڪي [[قديم تامل ٻولي|قديم تامل]] مان ارتقا دوران پيدا ٿيون. مثال طور، «هتي» لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ قديم ادبي تامل يا «سينتامل» (''Centamil'') ۾ «اِنگُ» (''iṅku'') آهي، جيڪو [[ڪوئمبتور]] جي [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو لهجي]] ۾ «اِنگوُ» (''iṅkū'')، [[تنجاور]] ۽ [[پالڪاڊ]] جي لهجن ۾ «اِنگا» (''inga'') ۽ [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي ڪجهه تامل لهجن]] ۾ «اِنگائي» (''iṅkai'') جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي. قديم تامل جو لفظ «اِنگڻ» (''iṅkaṇ'')، جنهن ۾ «ڪڻ» (''kaṇ'') جي معنيٰ «جاءِ» يا «هنڌ» آهي، [[ترونيلويلي]] جي لهجي ۾ «اِنگني» (''iṅkane'') جو بنياد بڻيو. ساڳيءَ طرح قديم تامل جو لفظ «اِنگِٽُ» (''iṅkiṭṭu'')، [[مدورائي]] جي لهجي ۾ «اِنگُٽُ» (''iṅkuṭṭu'') ۽ ڪجهه اترين لهجن ۾ «اِنگٽي» (''iṅkaṭe'') جي صورت ۾ ملي ٿو. اڄ به ڪوئمبتور جي علائقي ۾ «اَڪَٽا» (''akkaṭṭa'') جو استعمال عام ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ «اها جاءِ» آهي. جيتوڻيڪ تامل ٻوليءَ جي مختلف لهجن جي لفظي ذخيري ۾ تمام وڏا فرق نه آهن، پر ڪجهه استثنا موجود آهن. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجن ۾ ڪيترائي اهڙا لفظ ۽ گرامري صورتون محفوظ آهن، جيڪي هندستان ۾ روزمره جي تامل ڳالهه ٻولهه ۾ استعمال نٿيون ٿين.<ref name="Lehmann1998">{{Harvnb|Lehmann|1998|pp=75–76}}</ref><ref name="AnnamalaiSteever1998">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|pp=100–128}}</ref> ان کان علاوه، انهن لهجن ۾ ڪجهه لفظ هندستاني تامل جي ڀيٽ ۾ ٿوري مختلف معنيٰ يا استعمال سان پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Zvelebil |first=K. |title=Some features of Ceylon Tamil |journal=Indo-Iranian Journal |year=1966 |volume=9 |issue=2 |page=113 |doi=10.1163/000000066790086440}}</ref> تامل ٻوليءَ جي اهم لهجن ۾ هندستان اندر [[تنجائي تامل لهجو|تنجائي تامل]]، [[ڪونگو تامل لهجو|ڪونگو تامل]]، [[مدراس تامل لهجو|مدراس تامل]]، [[مدورائي تامل لهجو|مدورائي تامل]]، [[نيلائي تامل لهجو|نيلائي تامل]] ۽ ڪماري تامل شامل آهن. [[سري لنڪا]] ۾ [[بٽيڪالوا تامل لهجو]]، [[جافنا تامل لهجو]] ۽ [[نيگومبو تامل لهجو]] ڳالهائجن ٿا، جڏهن ته [[ملائيشيا]] ۾ [[ملائيشيائي تامل]] رائج آهي. ==== ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جا فرق ==== {{پڻ ڏسو|تامل ۾ هند آريائي ٻولين مان ورتل لفظ|سري لنڪا جي تامل ۾ ڌارين ٻولين مان ورتل لفظ}} [[ڪيرالا]] جي [[پالڪاڊ ضلعو|پالڪاڊ ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل لهجي ۾ [[مليالم ٻولي|مليالم]] مان ورتل ڪيترائي لفظ موجود آهن. هن لهجي جي نحوي بناوت تي پڻ مليالم جو اثر پيو آهي ۽ ان جي اچار ۾ مليالم سان لاڳاپيل هڪ نمايان لهجو محسوس ٿئي ٿو. ساڳيءَ طرح [[ڪنياڪماري ضلعو|ڪنياڪماري ضلعي]] ۾ ڳالهائجندڙ تامل، تامل ناڊو جي ٻين علائقن ۾ ڳالهائجندڙ تامل کان پنهنجي مخصوص لفظن ۽ صوتياتي انداز سبب مختلف آهي. لفظن ۽ اچارن ۾ اهي فرق ايترا نمايان آهن جو ڪنياڪماري جي رهواسيءَ کي سندس ڳالهائڻ جي انداز مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو. [[هيبر آئينگر]] ۽ منڊيم لهجا انهن تامل [[ويشنو مت|ويشنو]] برادرين ۾ ڳالهائجن ٿا، جيڪي يارهين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ڏانهن لڏي ويون هيون. انهن لهجن ۾ «ويشنو پريباشائي» (''Vaishnava paribasai'') جون ڪيتريون ئي خصوصيتون محفوظ آهن. اها تامل ٻوليءَ جي هڪ خاص صورت هئي، جيڪا نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ دوران ارتقا ڪئي ۽ جنهن ۾ ويشنو مت جا مذهبي ۽ روحاني قدر نمايان هئا.<ref>Thiru. Mu. Kovintācāriyar (1978). ''Vāḻaiyaṭi vāḻai''. Lifco، مدراس، ص 26–39.</ref> تامل سماج جي ڪيترين ئي [[ذات پات جو نظام|ذاتين]] جا پنهنجا مخصوص [[سماجي لهجو|سماجي لهجا]] (''Sociolects'') پڻ آهن، جيڪي روايتي طور انهن ذاتين جا گهڻا ماڻهو پنهنجي رهائش واري علائقي کان سواءِ استعمال ڪندا رهيا آهن. ڪيترين حالتن ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جي ڳالهائڻ جي انداز مان سندس ذات بابت اندازو لڳائڻ ممڪن هوندو آهي.<ref name="EB2007">{{cite encyclopedia |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=Tamil dialects |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2013 |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/581953/Tamil-language}}</ref> مثال طور، [[تامل برهمڻ]] عام طور ڪيترائي اهڙا لهجا ڳالهائين ٿا، جن کي گڏيل طور [[برهمڻ تامل لهجو|برهمڻ تامل]] چيو وڃي ٿو. انهن لهجن ۾ وينجن آوازن جو اچار نسبتاً نرم هوندو آهي ۽ ڪن وينجن جو حذف ٿيڻ پڻ عام آهي. انهن ۾ [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن جو تعداد به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. سري لنڪا ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان ورتل لفظ پڻ شامل آهن. == ڳالهائجندڙ ۽ ادبي صورتون == <!-- تامل رسم الخط ۾ موجود اکرن جي ظاهري ترتيب يا يونيڪوڊ بابت تبديلي ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخط جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Listen | type = speech | header = | filename = Thiruppugazh - Umbartharu - Hamsadhwani.wav | title = تروپوگژ – اُمبارترو – همسڌوني | description = [[تروپوگژ]] جي لڳ ڀڳ پندرهين صديءَ واري ڀڳوان [[گڻيش]] جي ساراهه ۾ لکيل ڀڄن «اُمبارترو» جو ادبي تامل ۾ ڳايل نمونو، جيڪو همسڌوني راڳ ۾ آهي. | filename2 = Ta - குளிர் காய நேரமில்லை - அறிவுக் கதைகள் - ம.பொ.சிவஞானம்.ogg | title2 = شيوگنانم جون «اريوڪ ڪٿائيگل» | description2 = ادبي تامل جي اچار جو نمونو، جنهن ۾ [[ما. پو. سي.]] جي ويهين صديءَ جي ڪتاب «اريوڪ ڪٿائيگل» مان هڪ اقتباس پڙهيو ويو آهي. | filename3 = Ta-Senthamizh Nadu.ogg | title3 = ڀارتيءَ جو گيت «سينتامل ناڊو اينم» | description3 = [[سبرامنيم ڀارتي]] جي ويهين صديءَ ۾ لکيل گيت «سينتامل ناڊينم پودينلي» ۾ ادبي تامل جي اچار جو نمونو. }} مختلف علائقائي لهجن کان علاوه، [[تامل ٻولي]] جون جدا جدا اسلوبي صورتون پڻ موجود آهن. انهن ۾ قديم ٻوليءَ جي نموني تي ٻڌل ڪلاسيڪي ادبي صورت «سنگتامل» (''{{IAST|saṅkattamiḻ}}'')، جديد ادبي ۽ رسمي صورت «سينتامل» (''{{IAST|centamiḻ}}'') ۽ جديد [[عام ڳالهائجندڙ ٻولي|عام ڳالهائجندڙ]] صورت «ڪوڊونتامل» (''{{IAST|koṭuntamiḻ}}'') شامل آهن. اهي صورتون هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نه آهن، پر انهن جي وچ ۾ بتدريج تبديليءَ جو سلسلو موجود آهي، جنهن کي اسلوبي تسلسل چيو وڃي ٿو. مثال طور، «سينتامل» ۾ لکندي «سنگتامل» جي لفظي ذخيري مان لفظ استعمال ڪري سگهجن ٿا. ساڳيءَ طرح «ڪوڊونتامل» ۾ ڳالهائيندي ٻين ادبي يا رسمي صورتن سان لاڳاپيل لفظ ۽ گرامري بناوتون پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿيون.<ref>Schiffman, Harold (1997). [https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/messeas/diglossia/handbuk.html Diglossia as a Sociolinguistic Situation]. Florian Coulmas (مرتب)، ''The Handbook of Sociolinguistics''. لنڊن: Basil Blackwell، ص 205 ۽ ان کان پوءِ.</ref> جديد دور ۾ «سينتامل» عام طور رسمي لکڻين ۽ تقريرن ۾ استعمال ٿيندي آهي. مثال طور، درسي ڪتابن، [[تامل ادب]] جي وڏي حصي، عوامي تقريرن ۽ بحث مباحثن ۾ اها صورت استعمال ڪئي وڃي ٿي. جديد لکيل تامل جي بناوت ۾ قدامت پسند خصوصيتون پڻ موجود آهن، جنهن سبب ان جي ڄاڻ رکندڙ ماڻهو اٺين صدي عيسويءَ جون تامل لکتون به پڙهي سگهن ٿا.<ref>Tienken, Herman. ''Metaphony, or Height Harmony, in Written Tamil and Malayalam''، ص 53–66. [https://hermantieken.com/wp-content/uploads/2013/02/doc.pdf آن لائين متن].</ref> تنهن هوندي به، تازن دورن ۾ «ڪوڊونتامل» انهن شعبن ۾ پڻ وڌندڙ استعمال حاصل ڪيو آهي، جيڪي روايتي طور «سينتامل» سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. مثال طور، جديد دور جون گهڻيون فلمون، ناٽڪ ۽ ٽيليويزن توڙي ريڊيو تي پيش ٿيندڙ مقبول تفريحي پروگرام «ڪوڊونتامل» ۾ هوندا آهن. ڪيترائي سياستدان پڻ عوام سان وڌيڪ ويجهڙائي پيدا ڪرڻ لاءِ اها صورت استعمال ڪندا آهن. جديد دور ۾ «ڪوڊونتامل» جي وڌندڙ استعمال سبب ڳالهائجندڙ تامل جون ڪجهه غير سرڪاري «معياري» صورتون پڻ وجود ۾ آيون آهن. ڀارت ۾ معياري سمجهي ويندڙ «ڪوڊونتامل» ڪنهن هڪ علائقائي لهجي تي مڪمل طور ٻڌل نه آهي،<ref name="Standard restandard">{{cite journal |last=Schiffman |first=Harold |year=1998 |title=Standardization or restandardization: The case for 'Standard' Spoken Tamil |journal=Language in Society |volume=27 |issue=3 |pages=359–385 |doi=10.1017/S0047404598003030 |url=https://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/public/stantam/STANTAM.HTM |url-access=subscription}}</ref>{{وضاحت گهرجي|تاريخ=مئي 2022}} پر ان تي [[تنجاور]] ۽ [[مدورائي]] جي لهجن جو نمايان اثر پيو آهي. ڀارت ۾ ڳالهائجندڙ تامل ۾ اڪثر [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] جا لفظ پڻ ملائي استعمال ڪيا ويندا آهن، جنهن مان «ٽينگلش» (''Tanglish'') نالي هڪ گڏيل لساني صورت پيدا ٿي آهي. اها خاص طور شهري علائقن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهي آهي. ان جي ابتڙ، [[سري لنڪا]] ۾ معياري ڳالهائجندڙ تامل جو بنياد [[جافنا]] جي لهجي تي آهي. === لفظي فرق === ڪجهه لفظ اهڙا آهن، جيڪي خاص طور ادبي تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «اَنّائي» (''annai'') — ماءُ * «اَلي» (''ali'') — پيش ڪرڻ يا آڇڻ * «اِيَلُم» (''iyalum'') — ممڪن * «اِلّم» (''illam'') — گهر * «ڪَرپي» (''karpi'') — سيکارڻ <ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> ساڳيءَ طرح ڪجهه لفظ خاص طور عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ استعمال ٿين ٿا. مثال طور: * «ليچُ» (''Le:cu'') — آسان * «رومپا» (''rompa'') — گهڻو يا تمام گهڻو * «وَنتَوا:لَم» (''vantava:lam'') — اڻ وڻندڙ حقيقتون * «تَٽَوي» (''tatave'') — ڀيرا يا موقعا <ref name="LSITamilNadu"/> === تقابلي متن === هيٺ ادبي ۽ عام ڳالهائجندڙ تامل جي جملن جو تقابلي مثال ڏنو ويو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! ادبي تامل<ref name="LSITamilNadu"/> ! عام ڳالهائجندڙ تامل ! سنڌي ترجمو |- | ''atu avaratu panam.'' | ''atu avaro:da panam.'' | هي سندس پئسا آهن. |- | ''na:n pe:na:vai avanitam kotutten.'' | ''na: pe:na:va avankitte kututtæn.'' | مون هن کي قلم ڏنو. |} == لکڻ جو نظام == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{مک|تامل رسم الخط|تامل بريل}} {{پڻ ڏسو|وٽيلوتو رسم الخط|گرنٿا رسم الخط|پلو رسم الخط|اروي رسم الخط}} [[فائل:History of Tamil script.jpg|thumb|upright=1.81|تامل لکڻيءَ جي تاريخي ارتقا، جنهن ۾ مٿئين حصي ۾ قديم [[تامل براهمي رسم الخط]] کان وٺي هيٺئين حصي ۾ موجوده [[تامل رسم الخط]] تائين مختلف صورتون ڏيکاريل آهن.]] [[فائل:Tirukkural manuscript.jpg|thumb|upright=1.81|''[[تروڪورل]]'' جو [[کجيءَ جي پنن تي لکيل مسودو]].]] [[تامل براهمي رسم الخط]] جو استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ تامل ٻولي لکڻ لاءِ ٻين رسم الخطن سان گڏ «وٽيلوتو» (''vaṭṭeḻuttu'') نالي رسم الخط استعمال ڪيو ويو. انهن ٻين رسم الخطن ۾ [[گرنٿا رسم الخط|گرنٿا]] ۽ [[پلو رسم الخط|پلو]] پڻ شامل هئا. موجوده [[تامل رسم الخط]] ۾ 12 [[مصوتو|مصوتا]]، 18 [[وينجن|وينجن]] ۽ هڪ خاص اکر «آيتَم» (''āytam'') شامل آهن. مصوتن ۽ وينجن جي ميلاپ سان 216 گڏيل اکر ٺهن ٿا. اهڙيءَ طرح تامل رسم الخط ۾ روايتي ڳڻپ موجب ڪُل 247 اکر ٿين ٿا، يعني 12 + 18 + 1 + (12 × 18). ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] وانگر تامل جي هر وينجن ۾ بنيادي طور «اَ» (''a'') جو آواز شامل هوندو آهي. هن بنيادي مصوتي آواز کي ختم ڪرڻ لاءِ وينجن جي نشانيءَ سان هڪ خاص نقطي جهڙي علامت لڳائي ويندي آهي، جنهن کي «پُلّي» (''puḷḷi'') چيو وڃي ٿو. مثال طور، تامل اکر {{lang|ta|ன}} جو اچار «نَ» (''ṉa'') آهي، جنهن ۾ بنيادي «اَ» جو آواز شامل آهي، جڏهن ته {{lang|ta|ன்}} جو اچار «ن» (''ṉ'') آهي، جنهن ۾ ڪو مصوتي آواز شامل نه آهي. ڪيترن ئي هندستاني رسم الخطن ۾ اهڙي قسم جي نشاني موجود آهي، جنهن کي عام طور [[ويرام]] (''virama'') چيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، تامل رسم الخط ڪجهه لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ هميشه ظاهر ٿيندڙ «پُلّي» استعمال ڪئي ويندي آهي. ٻين هندستاني رسم الخطن ۾ بنا مصوتي آواز واري وينجن تي مشتمل هجي يا ڪيترن وينجن جي ميلاپ سان ٺهيل هجي، اهڙي هِجي کي لکڻ لاءِ عام طور گڏيل اکر يا وينجن جي اڌ صورت استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. جيتوڻيڪ انهن رسم الخطن ۾ ظاهر ٿيندڙ ويرام استعمال ڪرڻ پڻ ممڪن آهي. تامل رسم الخط ۾ [[مجهور ۽ غير مجهور آواز|مجهور ۽ غير مجهور]] [[بندشي وينجن|بندشي وينجنن]] لاءِ الڳ اکر موجود نه آهن. ان جي بدران، بندشي وينجنن جو اچار لفظ ۾ انهن جي جاءِ ۽ [[تامل صوتيات]] جي قاعدن موجب مجهور يا غير مجهور صورت اختيار ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=Tamil Language/Letters - Wikiversity |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Tamil_Language/Letters |website=Wikiversity |access-date=13 May 2025}}</ref> معياري تامل اکرن کان علاوه، [[گرنٿا رسم الخط]] مان ورتل ڇهه اکر پڻ ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪيا ويندا آهن. گرنٿا رسم الخط تامل علائقي ۾ [[سنسڪرت]] لکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. انهن اضافي اکرن جو مقصد اهڙن آوازن کي ظاهر ڪرڻ آهي، جيڪي اصل تامل ٻوليءَ جا نه آهن، پر سنسڪرت، [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ موجود آهن. ڪلاسيڪي تامل گرامر موجب ڌارين ٻولين مان ورتل لفظن کي تامل جي صوتياتي قاعدن مطابق نئين سر لکڻ جو روايتي طريقو مقرر ٿيل آهي. اهو طريقو اڄ به موجود آهي، پر ان تي هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني عمل نه ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last=Fowler |first=Murray |title=The Segmental Phonemes of Sanskritized Tamil |journal=Language |year=1954 |volume=30 |issue=3 |pages=360–367 |doi=10.2307/410134 |jstor=410134}} خاص طور صفحو 360.</ref> «آءِ ايس او 15919» (''ISO 15919'') هڪ بين الاقوامي معيار آهي، جنهن تحت [[تامل رسم الخط]] ۽ ٻين [[هندستاني رسم الخط|هندستاني رسم الخطن]] کي [[لاطيني رسم الخط]] ۾ منتقل ڪيو ويندو آهي. هن معيار ۾ خاص صوتياتي نشانين، يعني [[تشڪيلي نشان|تشڪيلي نشانين]] (''Diacritics'')، جو استعمال ڪيو ويندو آهي، ته جيئن [[براهمي رسم الخط مان نڪتل رسم الخط|براهمي خاندان جي رسم الخطن]] ۾ موجود وينجنن ۽ مصوتن جي وڏي تعداد کي لاطيني اکرن ذريعي ظاهر ڪري سگهجي. اهڙيءَ طرح انهن اکرن کي انگريزي سميت لاطيني رسم الخط استعمال ڪندڙ مختلف ٻولين ۾ پڻ لکي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Daniels |first1=Peter T. |last2=Bright |first2=William |title=The World's Writing Systems |year=1996 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-507993-7 |url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937/mode/2up}}</ref> === انگ ۽ نشانيون === {{مک|تامل انگ}} عام انگن کان علاوه، تامل رسم الخط ۾ 10، 100 ۽ 1000 لاءِ پڻ الڳ عددِي نشانيون موجود آهن. ان ۾ ڏينهن، مهيني، سال، واجب الادا رقم، جمع ٿيل رقم، «مٿي ڄاڻايل»، رپئي ۽ عدد کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به مخصوص نشانيون موجود آهن. تامل ۾ تاريخي طور [[ڪسري عدد|ڪسرن]] کي ظاهر ڪرڻ لاءِ پڻ ڪيتريون خاص نشانيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |last=Selvakumar |first=V. |title=History of Numbers and Fractions and Arithmetic Calculations in the Tamil Region: Some Observations |date=13 May 2025 |url=https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513133748/https://scispace.com/pdf/history-of-numbers-and-fractions-and-arithmetic-calculations-mv5r8z0ojx.pdf |archive-date=13 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ٻڙي ! هڪ ! ٻه ! ٽي ! چار ! پنج ! ڇهه ! ست ! اٺ ! نو ! ڏهه ! سؤ ! هزار |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௦}} | {{lang|ta|௧}} | {{lang|ta|௨}} | {{lang|ta|௩}} | {{lang|ta|௪}} | {{lang|ta|௫}} | {{lang|ta|௬}} | {{lang|ta|௭}} | {{lang|ta|௮}} | {{lang|ta|௯}} | {{lang|ta|௰}} | {{lang|ta|௱}} | {{lang|ta|௲}} |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ڏينهن ! مهينو ! سال ! واجب الادا رقم ! جمع ٿيل رقم ! مٿي ڄاڻايل ! رپيو ! عدد |- style="font-size:150%;" | {{lang|ta|௳}} | {{lang|ta|௴}} | {{lang|ta|௵}} | {{lang|ta|௶}} | {{lang|ta|௷}} | {{lang|ta|௸}} | {{lang|ta|௹}} | {{lang|ta|௺}} |} == صوتيات == {{مک|تامل صوتيات}} تامل ٻوليءَ جي صوتياتي نظام ۾ مختلف وينجن ۽ مصوتا شامل آهن، جن جي درجابندي اچار جي هنڌ، اچار جي طريقي ۽ آواز جي ڊيگهه موجب ڪئي وڃي ٿي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا وينجن{{sfn|Keane|2004|p=111}} ! colspan="2" | ! [[چپن وارا وينجن|چپوي]] ! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندوي]] ! [[لثوي وينجن|لثوي]] ! [[موٽيل زبان وارا وينجن|موٽيل زبان وارا]] ! [[لثوي تالوي وينجن|لثوي]]–[[تالوي وينجن|تالوي]] ! [[نرم تارون وارا وينجن|نرم تارون وارا]] ! [[حنجري وينجن|حنجري]] |- ! colspan="2" | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]] | {{IPAlink|m}} {{lang|ta|ம்}} | ({{IPAlink|n̪}}) {{lang|ta|ந்}} | {{IPAlink|n}} {{lang|ta|ன்}} | {{IPAlink|ɳ}} {{lang|ta|ண்}} | {{IPAlink|ɲ}} {{lang|ta|ஞ்}} | ({{IPAlink|ŋ}}) {{lang|ta|ங்}} | |- ! colspan="2" | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[بندشي رگڙ وارا وينجن|بندشي رگڙ وارا]] | {{IPAlink|p}} {{lang|ta|ப்}} | {{IPAlink|t̪}} {{lang|ta|த்}} | ({{IPAlink|t|trː}}) {{lang|ta|ற்ற}} | {{IPAlink|ʈ}} {{lang|ta|ட்}} | {{IPAlink|t͡ʃ}} ~ {{IPAlink|t͡ɕ}} {{lang|ta|ச்}} | {{IPAlink|k}} {{lang|ta|க்}} | |- ! colspan="2" | [[رگڙ وارا وينجن|رگڙ وارا]] | ({{IPAlink|f}}) | | {{IPAlink|s}} ({{IPAlink|z}}) {{lang|ta|ஸ்}} | ({{IPAlink|ʂ}}) {{lang|ta|ஷ்}} | ({{IPAlink|ɕ}}) {{lang|ta|ஶ்}} | ({{IPAlink|x}}) | ({{IPAlink|h}}) {{lang|ta|ஹ்}} |- ! rowspan="2" | [[تقريبي وينجن|تقريبي]] ! {{small|وچ وارا}} | {{IPAlink|ʋ}} {{lang|ta|வ்}} | | | {{IPAlink|ɻ}} {{lang|ta|ழ்}} | {{IPAlink|j}} {{lang|ta|ய்}} | | |- ! {{small|[[پاسيرا وينجن|پاسيرا]]}} | | | {{IPAlink|l}} {{lang|ta|ல்}} | {{IPAlink|ɭ}} {{lang|ta|ள்}} | | | |- ! rowspan="2" | [[لرزش وارا وينجن|لرزش وارا]] ! {{small|[[هڪ ڌڪ وارا وينجن|هڪ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|ɾ}} {{lang|ta|ர்}} | | | | |- ! {{small|[[گهڻ ڌڪ وارا وينجن|گهڻ ڌڪ وارا]]}} | | | {{IPAlink|r}} {{lang|ta|ற்}} | | | | |} * {{IPA|/f z ʂ ɕ x h/}} جهڙا آواز رڳو ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۾ ملن ٿا. انهن کي تامل جا حاشيائي صوتيا (''Marginal phonemes'') سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ روايتي طور انهن کي مڪمل ۽ خودمختيار صوتيا تسليم نه ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ تامل جا سادا مصوتا ([[سادو مصوتو|مونوفتانگ]]){{sfn|Keane|2004|pp=114–115}} ! rowspan="2" | ! colspan="2" | [[اڳيان مصوتا|اڳيان]] ! colspan="2" | [[وچيان مصوتا|وچيان]] ! colspan="2" | [[پويان مصوتا|پويان]] |- ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] ! ننڍو ! [[مصوتن جي ڊيگهه|ڊگهو]] |- ! [[بند مصوتا|بند]] | {{IPAlink|i}} '''{{lang|ta|இ}}''' | {{IPAlink|iː}} '''{{lang|ta|ஈ}}''' | ({{IPAlink|ɯ}}) '''{{lang|ta|உ}}''' | | {{IPAlink|u}} '''{{lang|ta|உ}}''' | {{IPAlink|uː}} '''{{lang|ta|ஊ}}''' |- ! [[وچولا مصوتا|وچولا]] | {{IPAlink|e}} '''{{lang|ta|எ}}''' | {{IPAlink|eː}} '''{{lang|ta|ஏ}}''' | | | {{IPAlink|o}} '''{{lang|ta|ஒ}}''' | {{IPAlink|oː}} '''{{lang|ta|ஓ}}''' |- ! [[کليل مصوتا|کليل]] | | | {{IPAlink|ä}} '''{{lang|ta|அ}}''' | {{IPAlink|äː}} '''{{lang|ta|ஆ}}''' | | |} تامل ٻوليءَ ۾ ٻه [[مرڪب مصوتا|مرڪب مصوتا]] (''Diphthongs'') پڻ موجود آهن: * {{IPA|/aɪ̯/}} — '''{{lang|ta|ஐ}}''' * {{IPA|/aʊ̯/}} — '''{{lang|ta|ஔ}}''' انهن مان ٻيو مرڪب مصوتو {{IPA|/aʊ̯/}} رڳو ڪجهه مخصوص لفظن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === آوازن جي ميلاپ جا قاعدا === [[صوتياتي ترتيب جا قاعدا|آوازن جي ميلاپ جا قاعدا]] (''Phonotactics'') ڪنهن ٻوليءَ ۾ آوازن جي جائز ترتيب ۽ انهن جي گڏجڻ جي امڪانن جو مطالعو آهن. تامل ٻوليءَ جي اصل لفظن جي شروعات ۾ عام طور ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو سڌو ميلاپ، يعني [[وينجنن جو ميلاپ]] (''Consonant cluster'')، نه ٿيندو آهي. تامل ۾ ملندڙ وينجنن جا ميلاپ هيٺيان آهن: {{IPA|/mp/}}، {{IPA|/rt/}}، {{IPA|/ɳʈ/}}، {{IPA|/ŋk/}}، {{IPA|/ṇt/}}، {{IPA|/ll/}}، {{IPA|/ɭɭ/}}، {{IPA|/pp/}}، {{IPA|/cc/}}، {{IPA|/tt/}}، {{IPA|/kk/}}، {{IPA|/rr/}}، {{IPA|/ɾk/}}، {{IPA|/mm/}} ۽ {{IPA|/nn/}}.<ref name="LSITamilNadu">{{cite book |title=Linguistic Survey of India: Tamil Nadu |publisher=Language Division, Office of the Registrar General, India |pages=48–66}}</ref> == گرامر == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> {{Tamils}} {{Dravidian}} {{Listen | type = speech | header = تامل ٻوليءَ جا زبان اٽڪائيندڙ جملا | filename = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 7.ogg | title = لَ ۽ ژَ جي اچارن جي مشق | description = {{lang|ta|குலை குலையாய் வாழைப்பழம், மழையில் அழுகி கீழே விழுந்தது.}} | filename2 = நா நெகிழ் பயிற்சி 2.ogg | title2 = عام ڳالهائجندڙ تامل ۾ نَ ۽ ٽَ جي اچارن جي مشق | description2 = {{lang|ta|கொக்கு நெட்ட கொக்கு. நெட்ட கொக்கு இட்ட முட்ட, கட்ட முட்ட.}} | filename3 = Tamil tongue twister.ogg | title3 = ژَ جي اچار جي مشق | description3 = {{lang|ta|ஏழை கிழவன் வாழைப் பழத் தோல் மேல் சருசருக்கி வழுவழுக்கி கீழே விழுந்தான்.}} | filename4 = நா நெகிழ் பயிற்சி வாக்கியம் 10.ogg | title4 = لَ ۽ ڵَ جي اچارن جي مشق | description4 = {{lang|ta|அவள் அவலளந்தால், இவள் அவலளப்பாள். இவள் அவலளந்தால், அவள் அவலளப்பாள். அவளும் இவளும் அவல் அளக்காவிட்டால், எவள் அவலளப்பாள் ?}} }} {{مک|تامل گرامر}} [[تامل ٻولي]] ۾ [[الحاقي ٻولي|الحاقي گرامر]] (''Agglutinative grammar'') استعمال ٿئي ٿو. هن نظام ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ ۾ مختلف لاحقا شامل ڪري [[اسم جي درجابندي]]، [[گرامري عدد|واحد ۽ جمع]]، [[گرامري حالت]]، فعل جي [[زمانو (گرامر)|زماني]] ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪيو ويندو آهي. تامل جي معياري [[ماورائي ٻولي|ماورائي لساني اصطلاحن]] ۽ علمي لفظي ذخيري جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته اهي بنيادي طور تامل ٻوليءَ مان ئي ورتل آهن. اها صورتحال ڪيترين [[هند آريائي ٻوليون|هند آريائي ٻولين]] کان مختلف آهي، جن جي روايتي گرامري اصطلاحن ۾ [[سنسڪرت]] کي مرڪزي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="metalanguage_zvelbil">{{citation |last=Zvelebil |first=Kamil |title=The Smile of Murugan |url=https://books.google.com/books?id=VF2VMUoY_okC&pg=PA4 |publisher=BRILL |year=1973 |page=4 |isbn=978-90-04-03591-1}}</ref><ref>Ramanujam, A. K.; Dharwadker, V. (eds.) (2000). ''The Collected Essays of A. K. Ramanujan''. Oxford University Press، ص 111. {{ISBN|0-19-563937-5}}</ref> تامل گرامر جي ڪيترن ئي بنيادي اصولن جي تفصيلي وضاحت تامل جي قديم ترين معلوم گرامري ڪتاب ''[[تولڪاپيم]]'' ۾ ملي ٿي. جديد تامل جي لکڻيءَ جو وڏو حصو تيرهين صديءَ جي گرامري تصنيف «ننّول» (''{{IAST|Naṉṉūl}}'') تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ «تولڪاپيم» جي قاعدن کي ڪجهه ترميمن سان ٻيهر بيان ۽ واضح ڪيو ويو. روايتي تامل گرامر پنجن حصن تي مشتمل آهي: * «ايلوتو» (''{{IAST|eḻuttu}}'') — اکر ۽ صوتيات * «سول» (''{{IAST|col}}'') — لفظ ۽ انهن جي بناوت * «پورول» (''{{IAST|poruḷ}}'') — معنيٰ ۽ موضوع * «ياپّو» (''{{IAST|yāppu}}'') — شعري وزن ۽ نظم جي بناوت * «اَڻي» (''{{IAST|aṇi}}'') — ادبي سينگار ۽ بلاغت انهن مان آخري ٻن حصن جو تعلق گهڻو ڪري شاعريءَ سان آهي.<ref name="five_parts_grammar">{{citation |title=Five fold grammar of Tamil |url=http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |url-status=dead |work=University of Pennsylvania |access-date=1 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609115617/http://www.southasia.upenn.edu/tamil/lit.html |archive-date=9 June 2007}}</ref> تامل لفظ عام طور هڪ [[لغوي بنياد]] (''Lexical root'') تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان هڪ يا وڌيڪ [[زائدا (لسانيات)|زائدا]] (''Affixes'') ڳنڍيا ويندا آهن. تامل ۾ گهڻا زائدا [[لاحقو|لاحقا]] هوندا آهن. تامل جا لاحقا ٻن اهم قسمن جا ٿي سگهن ٿا. پهريون، [[اشتقاقي لاحقو|اشتقاقي لاحقا]] (''Derivational suffixes'')، جيڪي لفظ جي معنيٰ يا ان جي گرامري قسم کي تبديل ڪندا آهن. ٻيو، [[تصريفي لاحقو|تصريفي لاحقا]] (''Inflectional suffixes'')، جيڪي [[گرامري شخص]]، عدد، [[گرامري وجهه]]، زماني ۽ ٻين گرامري خصوصيتن کي ظاهر ڪندا آهن. تامل ۾ [[الحاق (لسانيات)|الحاق]] جي ڊيگهه يا حد بابت ڪو قطعي مقرر ضابطو نه آهي. ان ڪري ڪيترن ئي لاحقن جي ميلاپ سان ڊگها لفظ ٺهي سگهن ٿا، جن جي معنيٰ انگريزيءَ ۾ بيان ڪرڻ لاءِ ڪيترن لفظن يا پوري جملي جي ضرورت پوي ٿي. مثال طور، تامل لفظ «پوڪموڊياتورڪلُڪاڪا» (''pōkamuṭiyātavarkaḷukkāka''؛ {{lang|ta|போகமுடியாதவர்களுக்காக}}) جي معنيٰ آهي: «انهن ماڻهن جي خاطر، جيڪي وڃي نٿا سگهن». هي لفظ هيٺين [[صرفياتي جزو|صرفياتي جزن]] (''Morphemes'') مان ٺهيل آهي: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! تامل جزو ! رومن صورت ! گرامري ڪم يا معنيٰ |- | {{lang|ta|போக}} | ''pōka'' | وڃڻ |- | {{lang|ta|முடி}} | ''muṭi'' | ڪري سگهڻ يا پورو ڪرڻ |- | {{lang|ta|ஆத்}} | ''āt'' | نفيءَ جي نشاني |- | {{lang|ta|அ}} | ''a'' | فعلي صفت ٺاهيندڙ جزو |- | {{lang|ta|வர்}} | ''var'' | شخص يا ڪم ڪندڙ کي ظاهر ڪندڙ جزو |- | {{lang|ta|கள்}} | ''kaḷ'' | جمع جي نشاني |- | {{lang|ta|உக்கு}} | ''ukku'' | ڏانهن يا لاءِ |- | {{lang|ta|ஆக}} | ''āka'' | خاطر يا واسطي |} === صرفيات === تامل جا [[اسم]] ۽ [[ضمير]] ٻن وڏن درجن ۾ ورهايا ويندا آهن، جن کي «تڻائي» (''{{IAST|tiṇai}}'') چيو ويندو آهي. اهي درجا هي آهن: * «اُيَرتڻائي» (''{{IAST|uyartiṇai}}'') — عاقل يا باشعور درجو * «اَڪِرڻائي» (''{{transliteration|ta|ISO|akṟiṇai}}'') — غير عاقل درجو انهن ٻن وڏن درجن ۾ مجموعي طور پنج ذيلي قسم شامل آهن، جن کي «پال» (''pāl'') چيو ويندو آهي. هن لفظ جي لغوي معنيٰ «جنس» آهي. انسان ۽ [[ديوتا]] عاقل درجي ۾ شمار ٿين ٿا، جڏهن ته جانور، شيون ۽ تجريدي اسم غير عاقل درجي ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا. عاقل اسم ۽ ضمير ٽن قسمن ۾ ورهايل آهن: مذڪر واحد، مؤنث واحد ۽ عاقل جمع. غير عاقل اسم ۽ ضمير ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن: غير عاقل واحد ۽ غير عاقل جمع. «پال» جو درجو گهڻو ڪري لاحقن ذريعي ظاهر ڪيو ويندو آهي. عاقل اسمن جي جمع واري صورت کي احترام ظاهر ڪرڻ لاءِ جنس کان غير جانبدار واحد صورت طور پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="classes_of_nouns">{{Citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |publisher=Trübner |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ '''«پييرچول» (''peyarccol'') — اسم'''<ref name="classes_of_nouns2">{{citation |url=https://books.google.com/books?id=AfwCAAAAMAAJ&q=%22Classes+of+nouns+in+Tamil%22&pg=RA1-PA156 |title=Classes of nouns in Tamil |access-date=1 June 2007 |last1=Caldwell |first1=Robert |year=1875}}</ref> |- ! colspan="3" style="background:#e8f2ff;" | «اُيَرتڻائي» (''uyartiṇai'') — عاقل ! colspan="2" style="background:#f1eaff;" | «اَڪِرڻائي» (''aḵṟiṇai'') — غير عاقل |- ! مذڪر واحد ! مؤنث واحد ! عاقل جمع ! غير عاقل واحد ! غير عاقل جمع |- | ''āṇpāl'' | ''peṇpāl'' | ''palarpāl'' | ''oṉṟaṉpāl'' | ''palaviṉpāl'' |- ! colspan="5" | مثال: «ڪم ڪندڙ» يا «جنهن ڪم ڪيو» |- | ''ceytavaṉ'' | ''ceytavaḷ'' | ''ceytavar(kaḷ)'' | ''ceytatu'' | ''ceytavai'' |- | اهو مرد جنهن ڪم ڪيو | اها عورت جنهن ڪم ڪيو | اهي ماڻهو جن ڪم ڪيو | اها شيءِ جنهن ڪم ڪيو | اهي شيون جن ڪم ڪيو |} [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] يا [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرفن]] (''Postpositions'') جا ڪم انجام ڏيڻ لاءِ لاحقا استعمال ڪيا ويندا آهن. روايتي گرامر جي ماهرن مختلف لاحقن کي اٺن گرامري حالتن ۾ ورهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي [[سنسڪرت گرامر]] ۾ استعمال ٿيندڙ حالتن سان مطابقت رکن ٿيون. اهي حالتون هي آهن: * [[فاعلي حالت]] (''Nominative'') * [[مفعولي حالت]] (''Accusative'') * [[عطائي حالت]] (''Dative'') * [[معيتي حالت]] (''Sociative'') * [[اضافي حالت]] (''Genitive'') * [[آلاتي حالت]] (''Instrumental'') * [[مڪاني حالت]] (''Locative'') * [[جدائي واري حالت]] (''Ablative'') جديد گرامر جا ماهر دليل ڏين ٿا ته اها درجابندي ڪنهن حد تائين مصنوعي آهي.<ref name="CaseMarkerZvelebil">{{citation |title=Dravidian Case-Suffixes: Attempt at a Reconstruction |journal=Journal of the American Oriental Society |date=April–June 1972 |first=K. V. |last=Zvelebil |volume=92 |issue=2 |pages=272–276 |jstor=600654 |doi=10.2307/600654}}</ref> انهن موجب تامل جي گرامري استعمال کي بهتر نموني تڏهن سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن هر لاحقي يا لاحقن جي ميلاپ کي هڪ الڳ گرامري حالت ظاهر ڪندڙ عنصر طور ڏٺو وڃي.<ref name="Standard restandard"/> تامل اسمن سان چار قسمن جا [[سابقو|سابقا]] (''Prefixes'') لڳي سگهن ٿا: ''i''، ''a''، ''u'' ۽ ''e''. انهن جو ڪم انگريزيءَ جي [[اشاري لفظ|اشاري لفظن]] (''Demonstratives'') سان ملندڙ جلندڙ آهي. مثال طور، تامل لفظ «وَژي» (''vazhi''؛ {{lang|ta|வழி}}) جي معنيٰ «رستو» آهي. ان سان مختلف سابقا لڳائڻ سان هي صورتون ٺهن ٿيون: {| class="wikitable" ! تامل لفظ ! رومن صورت ! سنڌي معنيٰ |- | {{lang|ta|இவ்வழி}} | ''ivvazhi'' | هي رستو |- | {{lang|ta|அவ்வழி}} | ''avvazhi'' | اهو رستو |- | {{lang|ta|உவ்வழி}} | ''uvvazhi'' | وچ وارو رستو؛ هي صورت رڳو [[سري لنڪا جي تامل ٻوليءَ جا لهجا|سري لنڪا جي تامل]] ۾ استعمال ٿئي ٿي |- | {{lang|ta|எவ்வழி}} | ''evvazhi'' | ڪهڙو رستو؟ |} تامل [[فعل]] پڻ لاحقن ذريعي تصريف ٿين ٿا. تامل فعل جي هڪ عام صورت ۾ ڪيترائي لاحقا شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي شخص، عدد، وجهه، زماني ۽ فعل جي نوعيت کي ظاهر ڪن ٿا. * '''شخص ۽ عدد:''' لاڳاپيل ضمير جي غير سڌي گرامري صورت مان ٺهيل لاحقا فعل سان شامل ڪري شخص ۽ عدد ظاهر ڪيا ويندا آهن. زماني ۽ فعل جي نوعيت ظاهر ڪندڙ لاحقا مختلف [[گرامري جزو|گرامري جزن]] مان ٺهن ٿا، جيڪي فعلي بنياد سان ڳنڍيا ويندا آهن. * '''فعل جون ٻه نوعيتون:''' تامل ۾ فعل جون ٻه نوعيتون بيان ڪيون وينديون آهن. پهرين صورت ۾ جملي جو فاعل فعل ۾ بيان ڪيل عمل کان متاثر ٿئي ٿو يا ان عمل جو مفعول بڻجي ٿو. ٻي صورت ۾ فاعل پاڻ فعل ۾ بيان ڪيل عمل کي انجام ڏئي ٿو يا ان جي هدايت ڪري ٿو. * '''زمانا ۽ وجهه:''' تامل ۾ ٽي سادا زمانا آهن: ماضي، حال ۽ مستقبل. اهي لاحقن ذريعي ظاهر ڪيا ويندا آهن. ان کان علاوه، مرڪب لاحقن ذريعي ڪامل زمانن جون مختلف صورتون پڻ ٺهن ٿيون. تامل ۾ گرامري وجهه گهڻو ڪري اڻ سڌي طرح ظاهر ٿئي ٿي ۽ عام طور انهن ئي صرفياتي جزن مان سمجهي ويندي آهي، جيڪي زماني کي ظاهر ڪن ٿا. تامل فعل ۾ [[اطلاعي ثبوتيت]] (''Evidentiality'') پڻ ظاهر ٿي سگهي ٿي. ان لاءِ ٻڌل ڳالهه يا ٻين کان مليل اطلاع ظاهر ڪندڙ چنبڙندڙ جزو «آم» (''{{IAST|ām}}'') استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="steeverevidentiality">{{Citation |first=Sanford B. |last=Steever |editor-last=Güldemann |editor-first=Tom |editor2-last=von Roncador |editor2-first=Manfred |contribution=Direct and indirect discourse in Tamil |title=Reported Discourse: A Meeting Ground for Different Linguistic Domains |year=2002 |page=105 |place=Amsterdam |publisher=John Benjamins Publishing Company |isbn=978-90-272-2958-8}}</ref> فعل جي تصريف جو مثال «اَژِنتُڪونڊِرُنتين» (''aḻintukkoṇṭiruntēṉ''؛ {{lang|ta|அழிந்துக்கொண்டிருந்தேன்}}) آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: «مان تباهه ٿي رهيو هئس». {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! {{lang|ta|அழி}} ! {{lang|ta|ந்து}} ! {{lang|ta|கொண்டு}} ! {{lang|ta|இரு}} ! {{lang|ta|ந்த்}} ! {{lang|ta|ஏன்}} |- | ''aḻi'' | ''ntu'' | ''koṇṭu'' | ''iru'' | ''nt'' | ''ēn'' |- | فعلي بنياد | فعل جي تعديت ظاهر ڪندڙ جزو | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | عمل جي جاري هجڻ جي نشاني | ماضيءَ جي نشاني | شخص جي نشاني |- | تباهه ٿيڻ | غير متعدي صورت | جاري عمل | جاري عمل | ماضي | متڪلم واحد |} روايتي تامل گرامر ۾ [[صفت]] ۽ [[ظرف (گرامر)|ظرف]] جي وچ ۾ واضح فرق نه ڪيو ويندو آهي، پر ٻنهي کي «اُريچول» (''uriccol'') جي درجي ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به، جديد گرامر جا ماهر صرفياتي ۽ نحوي بنيادن تي انهن ٻنهي کي الڳ درجا سمجهندا آهن.<ref name="lehmann1989">{{Citation |last=Lehmann |first=Thomas |title=A Grammar of Modern Tamil |year=1989 |publisher=Pondicherry Institute of Linguistics and Culture |location=Pondicherry |pages=9–11}}</ref> تامل ۾ ڪيترائي [[آواز نما لفظ]] (''Ideophones'') پڻ موجود آهن، جيڪي ظرفن وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ ڪنهن شيءِ جي حالت، آواز يا عمل جي انداز کي ظاهر ڪندا آهن.<ref>{{Citation |last=Swiderski |first=Richard M. |title=The Metamorphosis of English: Versions of Other Languages |publisher=Bergin & Garvey |location=New York |year=1996 |page=61 |isbn=978-0-89789-468-5}}</ref> تامل ۾ انگريزيءَ جيان [[حرف تعريف]] (''Article'') موجود نه آهن. ڪنهن اسم جي معرفه يا نڪره هجڻ جو اظهار خاص گرامري طريقن يا جملي جي پسمنظر مان ٿيندو آهي. مثال طور، عدد «هڪ» کي نڪره اسم ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="steeversummary">{{Harvnb|Annamalai|Steever|1998|p=109}}</ref> متڪلم جمع جي ضميرن ۾ تامل هڪ اهم فرق رکي ٿي، جنهن کي [[شموليت ۽ اخراج (لسانيات)|شموليت ۽ اخراج]] (''Clusivity'') چيو ويندو آهي. * '''شامل ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாம்}} (''{{IAST|nām}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|நம்}} (''{{IAST|nam}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب پڻ شامل هوندو آهي. * '''خارج ڪندڙ ضمير:''' {{lang|ta|நாங்கள்}} (''{{IAST|nāṅkaḷ}}'')، يعني «اسان»، ۽ {{lang|ta|எங்கள்}} (''{{IAST|eṅkaḷ}}'')، يعني «اسان جو»، جن ۾ مخاطب شامل نه هوندو آهي.<ref name="steeversummary"/> === نحو === تامل هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ [[نحوي مرڪز آخري ترتيب|نحوي مرڪز عام طور آخر ۾]] (''Head-final'') ايندو آهي. جملي يا فقري ۾ فعل عام طور آخر ۾ رکيو ويندو آهي. ان جي بنيادي لفظي ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل ترتيب|فاعل–مفعول–فعل]] (''Subject–Object–Verb'') آهي.<ref name="SOV_language">{{Citation |url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030919235821/http://www.linguistics.ucla.edu/people/schuh/lx001/Discussion/d02.html |url-status=dead |archive-date=19 September 2003 |title=Tamil is a head-final language |access-date=1 June 2007}}</ref><ref>{{Citation |url=http://wals.info/languoid/lect/wals_code_tml |title=WALS – Tamil |publisher=Wals.info |access-date=13 September 2012}}</ref> تنهن هوندي به، تامل ۾ لفظن جي ترتيب ڪجهه حد تائين لچڪدار آهي. ان ڪري فاعل–مفعول–فعل واري بنيادي ترتيب ۾ تبديليون ممڪن آهن، جن سان جملي جي [[استعمالياتي لسانيات|استعمالياتي]] (''Pragmatic'') معنيٰ يا زور ۾ فرق پيدا ٿي سگهي ٿو. تامل ۾ [[حرف جار]] (''Prepositions'') جي بدران [[پوسٽ پوزيشن|اسم کان پوءِ ايندڙ حرف]] (''Postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. اسمي فقري ۾ اشاري لفظ ۽ اسم جي وضاحت ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن. ماتحت فقرا پڻ مکيه فقري جي فعل کان اڳ رکيا ويندا آهن. تامل هڪ [[فاعل جي حذف واري ٻولي]] (''Null-subject language'') آهي. تامل جي هر جملي ۾ فاعل، فعل ۽ مفعول ٽنهي جو موجود هجڻ ضروري نه آهي. اهڙا گرامري طور درست ۽ بامعنيٰ جملا پڻ ٺهي سگهن ٿا، جن ۾ انهن مان هڪ يا وڌيڪ جزا موجود نه هجن. مثال طور، هڪ جملو رڳو فعل تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «موڊِنتُوِٽَتُ» (''{{IAST|muṭintuviṭṭatu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «مڪمل ٿي ويو». ساڳيءَ طرح فعل کان سواءِ رڳو فاعل ۽ اسمي خبر تي مشتمل جملو پڻ ٿي سگهي ٿو، جهڙوڪ «اَتُ اِن ويڊُ» (''{{IAST|atu eṉ vīṭu}}'')، جنهن جي معنيٰ آهي «اهو منهنجو گهر آهي». تامل ۾ [[رابط فعلي لفظ]] (''Copula'')، يعني انگريزي لفظ ''is'' جي برابر الڳ ڳنڍيندڙ فعل، عام طور استعمال نه ٿيندو آهي. ترجمي ۾ «آهي» جهڙو لفظ رڳو جملي جي معنيٰ وڌيڪ واضح ڪرڻ لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي. == لفظي ذخيرو == <!-- هن صفحي ۾ يونيڪوڊ سان لاڳاپيل غلطيون درست ڪرڻ کان اڳ پنهنجي آپريٽنگ سسٽم ۾ پيچيده رسم الخطن جي سهائتا جي تصديق ڪريو. --> [[تامل ٻولي]] جو لفظي ذخيرو بنيادي طور [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] نسل جو آهي. جديد تامل ۾ [[لساني پاڪيزگي]] (''Linguistic purism'') جو رجحان تمام مضبوط آهي،<ref>{{Citation |doi=10.1017/S0010417500018673 |title=En/gendering Language: The Poetics of Tamil Identity |journal=Comparative Studies in Society and History |volume=35 |issue=4 |page=683 |year=2009 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=145729544}}</ref> جنهن تحت ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي استعمال جي مخالفت ڪئي ويندي آهي.<ref>{{Harvnb|Krishnamurti|2003|p=480}}</ref> تنهن هوندي به، ڪلاسيڪي ۽ جديد تامل ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي لفظ پاڙيسري قومن جي ٻولين يا انهن ٻولين مان ورتل آهن، جن جي ڳالهائيندڙن سان تامل ماڻهن جا واپاري لاڳاپا رهيا آهن. انهن ٻولين ۾ [[ملئي ٻولي|ملئي]]، چيني ۽ يوناني شامل آهن. مثال طور، تامل لفظ «سَوّريسي» (''{{IAST|cavvarici}}'')، جنهن جي معنيٰ «ساگو» آهي، ملئي لفظ «ساگو» (''{{IAST|sāgu}}'') مان ورتل آهي. اهڙيءَ طرح «سمپان» (''{{IAST|campān}}'')، جنهن جي معنيٰ «ننڍڙي ٻيڙي» آهي، چيني لفظ «سان پان» مان ورتل آهي. ساڳيءَ طرح تامل لفظ «اورا» (''{{IAST|ora}}'') يوناني لفظ «ὥρα» مان ورتل آهي. وڌيڪ جديد دور ۾ تامل، [[اردو]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مان پڻ لفظ اختيار ڪيا آهن، جيڪي انهن ٻولين جي ڳالهائيندڙ برادرين جي مختلف دورن ۾ تامل علائقي تي پيل اثر کي ظاهر ڪن ٿا. ان کان علاوه، پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] ۽ [[سنهالي ٻولي|سنهالي]] مان پڻ لفظ ورتا ويا آهن. جديد دور ۾ يورپي ٻولين، جهڙوڪ [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ ڪيترائي لفظ تامل ۾ شامل ٿيا آهن.<ref>{{Harvnb|Meenakshisundaran|1965|pp=169–193}}</ref> تامل ۾ لساني پاڪيزگيءَ جي رجحان جو سڀ کان وڌيڪ اثر [[سنسڪرت]] مان ورتل لفظن تي پيو آهي. تاريخي طور تامل، ٻين دراوڙي ٻولين، جهڙوڪ تيلگو، ڪناڊا ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] وانگر، لفظي ذخيري، گرامر ۽ ادبي اسلوب جي لحاظ کان سنسڪرت جي اثر هيٺ رهي آهي.<ref name="influence">Sastri (1955)، ص 309؛ Trautmann, Thomas R. (2006). ''Languages and Nations: The Dravidian Proof in Colonial Madras''. Berkeley: University of California Press؛ {{Harvnb|Tieken|2001|p=18}}.</ref><ref>{{Citation |doi=10.2307/597587 |jstor=597587 |title=Indo-Aryan Loan Words in the Cīvakacintāmaṇi |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=87 |issue=4 |pages=430–434 |year=1967 |last1=Vaidyanathan |first1=S.}}</ref><ref name="caldwell">{{Harvnb|Caldwell|1974|pp=87–88}}</ref><ref name="takahashi">Takahashi, Takanobu (1995). ''Tamil Love Poetry and Poetics''. Brill's Indological Library، جلد 9. Leiden: E. J. Brill، ص 16، 18. {{ISBN|90-04-10042-3}}.</ref> اهو اثر تامل علائقي ۾ [[سنسڪرتي ڪرڻ]] (''Sanskritisation'') جي وڌندڙ رجحان جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>Pollock, Sheldon (1996). "The Sanskrit Cosmopolis 300–1300: Transculturation, Vernacularisation and the Question of Ideology"، Jan E. M. Houben (مرتب)، ''The Ideology and Status of Sanskrit: Contributions to the History of the Sanskrit Language''. E. J. Brill، ليڊن، ص 209–217. {{ISBN|90-04-10613-8}}.</ref> تنهن هوندي به، تامل جو لفظي ذخيرو ٻين دراوڙي ٻولين جيترو سنسڪرت کان متاثر نه ٿيو. انهن ٻولين جي ابتڙ، تامل ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظ استعمال ڪرڻ کان سواءِ به پيچيده خيالن جو اظهار ڪرڻ ممڪن رهيو آهي ۽ اڄ به ممڪن آهي. انهن ۾ سائنس، فن، مذهب ۽ قانون جهڙن شعبن جا پيچيده تصور پڻ شامل آهن.<ref>{{Citation |last=Trautmann |first=Thomas R. |title=Hullabaloo About Telugu |journal=South Asia Research |volume=19 |issue=1 |year=1999 |pages=53–70 |doi=10.1177/026272809901900104 |s2cid=144334963}} خاص طور صفحو 64.</ref><ref>{{Harvnb|Caldwell|1974|p=50}}</ref><ref>Ellis, F. W. (1820). "Note to the Introduction"، Campbell, A. D.، ''A Grammar of the Teloogoo Language''. مدراس: College Press، ص 29–30.</ref> ان کان علاوه، وچئين دور جي پوئين حصي ۾ ڪيترن ئي ليکڪن سنسڪرتي ڪرڻ جي رجحان جي سرگرم مخالفت ڪئي.<ref>ان سلسلي ۾ «تامل وِڊوتوتو» (''Tamiḻ viṭututu'') بابت راماسواميءَ جو تجزيو ڏسو: {{Citation |doi=10.2307/2659024 |jstor=2659024 |title=Language of the People in the World of Gods: Ideologies of Tamil before the Nation |journal=The Journal of Asian Studies |volume=57 |issue=1 |pages=66–92 |year=1998 |last1=Ramaswamy |first1=S. |s2cid=162469583}}</ref> اهو رجحان ويهين صديءَ ۾ هڪ منظم تحريڪ جي صورت اختيار ڪري ويو، جنهن کي «تنِت تامل اِيڪم» (''{{IAST|taṉit tamiḻ iyakkam}}'')، يعني [[خالص تامل تحريڪ]]، چيو وڃي ٿو. هن تحريڪ جي اڳواڻي [[پريتي مار ڪلائينيار]] ۽ [[مرائيمالائي اڊيگل]] ڪئي. تحريڪ جو مقصد تامل ٻوليءَ تي صدين کان گڏ ٿيندڙ سنسڪرت جي اثر کي گهٽائڻ يا ختم ڪرڻ هو.<ref>Varadarajan, M. (1988). ''A History of Tamil Literature''، تامل مان ترجمو: E. Sa. Viswanathan. نئين دهلي: Sahitya Akademi، ص 12.</ref> ان تحريڪ جي نتيجي ۾ گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران تامل جي سرڪاري دستاويزن، ادب ۽ عوامي تقريرن ۾ سنسڪرت مان ورتل لفظن جي استعمال ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي.<ref>{{Harvnb|Ramaswamy|1997|loc="[http://content.cdlib.org/view?docId=ft5199n9v7&chunk.id=ch4 Laboring for Language]"}}</ref> ڪجهه اندازن موجب اهڙن لفظن جو تناسب، جيڪو اڳ ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 50 سيڪڙو هو، گهٽجي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو تائين پهتو آهي. ان جي نتيجي ۾، ٻين ڪجهه دراوڙي ٻولين جي ابتڙ، جديد تامل ۾ [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] ۽ سنسڪرت مان ورتل لفظن جو استعمال گهڻو ڪري مذهبي ۽ روحاني اصطلاحن توڙي [[تجريدي اسم|تجريدي اسمن]] تائين محدود ٿي ويو آهي.<ref>Meenakshisundaram, T. P. (1982). ''A History of Tamil Language''. Sarvodaya Ilakkiya Pannai، ترجمو ٿيل نسخو، ص 241–242.</ref> ويهين صديءَ دوران مختلف ادارن ۽ علمي تنظيمن، سرڪاري سهڪار سان، تامل ٻوليءَ لاءِ فني ۽ سائنسي لغتون تيار ڪيون. انهن لغتن ۾ [[نوان گهڙيل لفظ]] (''Neologisms'') ۽ تامل جي پنهنجي لفظي پاڙن مان ٺاهيل اصطلاح شامل ڪيا ويا، ته جيئن انگريزي ۽ ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي جاءِ تي مقامي متبادل استعمال ڪري سگهجن. 2019ع تائين تامل ٻوليءَ جي فهرست ڪيل لفظي ذخيري ۾ 470,000 کان وڌيڪ منفرد لفظ شامل هئا، جن ۾ قديم ادبي ماخذن مان ورتل لفظ پڻ شامل هئا. نومبر 2019ع ۾ [[تامل ناڊو جي حڪومت|تامل ناڊو جي رياستي حڪومت]] هڪ حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت تامل جي لفظي ذخيري ۾ وڌيڪ 9,000 نوان لفظ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=By govt. order: 9,000 words to enter Tamil vocabulary |newspaper=The Hindu |location=Chennai |pages=2 |publisher=Kasturi & Sons |date=9 November 2019 |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/tamil-to-get-9000-new-words/article29919044.ece |access-date=29 December 2019}}</ref> == اثر == {{مک|ٻين ٻولين ۾ تامل مان ورتل لفظ}} تامل ٻوليءَ مان نڪتل ڪيترائي لفظ ٻين ٻولين ۾ پڻ ملن ٿا. مثال طور، لسانيات جا محقق انگريزي ۽ ٻين يورپي ٻولين ۾ چانورن لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ «رائيس» (''rice'') جي اصل کي تامل لفظ «اَرِسي» (''arici''؛ {{lang|ta|அரிசி}}) سان ڳنڍين ٿا. هن تجويز موجب اهو لفظ لڳ ڀڳ 400 قبل مسيح ۾ تامل مان [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۾ داخل ٿيو ۽ آخرڪار [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ «اوروزا» (''óruza''؛ {{lang|el|όρυζα}}) جي صورت اختيار ڪيائين.<ref name="Rabin436">Rabin, C. ''Proceedings of the Second International Conference Seminar of Tamil Studies''، ص 436.</ref> دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ ٻيو نمايان لفظ «اورينج» (''orange'')، يعني نارنگي، آهي. هن لفظ جي اشتقاقي اصل [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] سان ڳنڍيل آهي، پر ضروري ناهي ته اهو سڌو سنئون تامل مان ورتل هجي. اهو لفظ [[سنسڪرت]] جي «نارنگ» (''{{IAST|nāraṅga}}'') وسيلي هڪ قديم دراوڙي لفظ مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو تامل لفظ «نارتنگڪائي» (''{{transliteration|ta|ISO|nārttaṅkāy}}'')، يعني «خوشبودار ميوو»، سان لاڳاپيل آهي. وڏي نانگ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ «ايناڪونڊا» (''anaconda'') جي اصل بابت هڪ تجويز اها پڻ آهي ته اهو تامل لفظ «اَنائيڪونڊا» (''{{transliteration|ta|ISO|anaikkonda}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «هاٿيءَ کي ماري ڇڏيندڙ» آهي.<ref>[https://www.etymonline.com/word/anaconda "Origin and Meaning of Anaconda"]. ''Online Etymology Dictionary''.</ref> [[تامل ٻوليءَ مان نڪتل لفظ|انگريزيءَ ۾ تامل مان ورتل لفظن]] جا ڪجهه ٻيا مثال هيٺ ڏجن ٿا: * '''چروٽ''' (''cheroot'') — تامل لفظ «چُرُٽُ» (''{{transliteration|ta|ISO|curuṭṭu}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «ويڙهيل» يا «ويڙهي گول ڪيل» آهي.<ref name="OED">{{Citation |url=http://dictionary.oed.com |title=Oxford English Dictionary Online |access-date=14 April 2007 |work=Oxford English Dictionary}}</ref> * '''مينگو''' (''mango'') — انب لاءِ استعمال ٿيندڙ انگريزي لفظ، جيڪو تامل لفظ «مانگائي» (''{{transliteration|ta|ISO|māṅgāy}}'') مان نڪتل آهي.<ref name="OED"/> * '''مليگاٽاوني''' (''mulligatawny'') — هڪ قسم جي مصالحيدار سوپ جو نالو، جيڪو تامل لفظن «مِلَگُ تَنّير» (''{{transliteration|ta|ISO|miḷaku taṇṇīr}}'') مان نڪتل آهي، جن جي لفظي معنيٰ «مرچن وارو پاڻي» آهي. * '''پاريه''' (''pariah'') — تامل لفظ «پرائيار» (''{{transliteration|ta|ISO|paṟaiyar}}'') مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ مخصوص سماجي برادريءَ جو نالو آهي. انگريزيءَ ۾ هي لفظ پوءِ سماجي طور ڌڪاريل يا خارج ڪيل شخص جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. * '''ڪري''' (''curry'') — تامل لفظ «ڪَري» (''{{transliteration|ta|ISO|kaṟi}}'') مان نڪتل آهي، جيڪو کاڌي يا مصالحيدار ڀاڄيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="oed-curry">"curry, n.²", ''The Oxford English Dictionary''، ٻيو ڇاپو، 1989ع. OED Online، Oxford University Press، 14 آگسٽ 2009ع.</ref> * '''ڪيٽاماران''' (''catamaran'') — تامل لفظن «ڪٽُ مَرَم» (''{{transliteration|ta|ISO|kaṭṭu maram}}'') مان نڪتل آهي، جن جي لفظي معنيٰ «پاڻ ۾ ٻڌل ڪاٺ جا ٿڙ» آهي. هي لفظ اصل ۾ اهڙي ٻيڙي يا ترندڙ وسيلي لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪو ڪاٺ جي ٿڙن کي گڏ ٻڌي ٺاهيو ويندو هو.<ref name="OED"/> * '''ڪانجي''' (''congee'') — تامل لفظ «ڪَنجي» (''{{transliteration|ta|ISO|kañji}}'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «چانورن جي رٻ» يا «چانورن مان تيار ڪيل پتلو دليو» آهي.<ref>{{citation |title=congee |url=http://en.academic.ru/dic.nsf/mwc/12703/congee |website=academic.ru}}</ref> == نموني جو متن == هيٺ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو ادبي تامل ۾ هڪ نمونو ڏنو ويو آهي. پهرين سٽ ۾ اصل [[تامل رسم الخط]]، ٻي سٽ ۾ تامل جي رومن نقل حرفي، ٽين سٽ ۾ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] موجب اچار ۽ چوٿين سٽ ۾ لفظ بہ لفظ گرامري معنيٰ ڏنل آهي. آخر ۾ آرٽيڪل جو مڪمل سنڌي ترجمو شامل آهي. {{fs interlinear|lang=ta|indent=2|italics3=yes |'''உறுப்புரை''' '''1:''' மனிதப் பிறவியினர் சகலரும் சுதந்திரமாகவே பிறக்கின்றனர்; அவர்கள் மதிப்பிலும், உரிமைகளிலும் சமமானவர்கள், அவர்கள் நியாயத்தையும் மனசாட்சியையும் இயற்பண்பாகப் பெற்றவர்கள். அவர்கள் ஒருவருடனொருவர் சகோதர உணர்வுப் பாங்கில் நடந்துகொள்ளல் வேண்டும். |'''Uṟuppurai''' '''1:''' Maṉitap piṟaviyiṉar cakalarum cutantiramākavē piṟakkiṉṟaṉar; avarkaḷ matippilum, urimaikaḷilum camamāṉavarkaḷ, avarkaḷ niyāyattaiyum maṉaccāṭciyaiyum iyaṟpaṇpākap peṟṟavarkaḷ. Avarkaḷ oruvaruṭaṉoruvar cakōtara uṇarvup pāṅkil naṭantukoḷḷal vēṇṭum. |'''urupːurai''' '''ond̺rʉ''' mənid̪ə piriʋijinər səgələrum sud̪ən̪d̪irəmaːgəʋeː pirəkːin̺d̺ranər əvərgəɭ məd̪ipːilum uriməigəɭilum səməmaːnəʋərgəɭ əvərgəɭ nijaːjatːəijum mənətt͡ʃaːʈt͡ʃijəijum ijərpəɳbaːgə pet̺rəʋərgəɭ əvərgəɭ oruʋəruɖənoruʋər sagoːdəɾə uɳərʋɨ paːŋgil nəɖən̪d̪ʉkoɭɭəl veːɳɖum |'''آرٽيڪل''' '''1:''' انسان سڀئي آزاد نموني پيدا ٿين ٿا. اهي حقن ۽ عزت ۽ وقار ۾ برابر آهن. انهن کي فطري طور عقل ۽ ضمير حاصل آهن. انهن کي هڪ ٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي تحت ورتاءُ ڪرڻ گهرجي. |'''آرٽيڪل 1:''' سڀ انسان آزاد پيدا ٿين ٿا ۽ عزت، وقار ۽ حقن جي لحاظ کان برابر آهن. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن. تنهنڪري کين هڪ ٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان پيش اچڻ گهرجي. }} == پڻ ڏسو == * [[انهن ملڪن جي فهرست جتي تامل سرڪاري ٻولي آهي]] * [[قديم ترين تحريري ثبوت موجب ٻولين جي فهرست]] * [[تامل ڪي بورڊ]] * [[شهرن موجب تامل آبادي]] * [[ملڪن موجب تامل آبادي]] * [[ٻين ٻولين ۾ تامل مان ورتل لفظ]] * [[تامل مختصر نويسي]] * [[جاگرافيائي لسانيات]] * [[ٻولين جي جاگرافي]] == وڌيڪ مطالعو == {{refbegin}} * [[يوهان فلپ فابريشس|فابريشس، يوهان فلپ]] (1933ع ۽ 1972ع)، [https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/fabricius/ ''Tamil and English Dictionary'']. هيءَ لغت جي. پي. فابريشس جي ''Malabar-English Dictionary'' تي ٻڌل آهي. ان جي ٽئين ۽ چوٿين ڇاپي کي ڊيوڊ بيڪسيل نظرثاني ڪري وڌيڪ وسيع ڪيو. Evangelical Lutheran Mission Publishing House، ترانڪيبار. هيءَ لغت «ترانڪيبار لغت» جي نالي سان پڻ مشهور آهي. * {{Citation |last=Freeman |first=Rich |date=February 1998 |title=Rubies and Coral: The Lapidary Crafting of Language in Kerala |journal=The Journal of Asian Studies |volume=57 |issue=1 |pages=38–65 |doi=10.2307/2659023 |jstor=2659023 |s2cid=162294036 |doi-access=free}} * {{Citation |last=Keane |first=Elinor |year=2004 |title=Tamil |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |issue=1 |pages=111–116 |doi=10.1017/S0025100304001549 |doi-access=free}} {{refend}} == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{InterWiki|code=ta}} * [https://www.britannica.com/topic/Tamil-language تامل ٻولي] — ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' * [https://tamilnation.org/literature/index.htm تامل ٻولي ۽ ادب] * {{Wiktionary-inline|Category:Tamil language|تامل ٻولي}} * {{Wikibooks inline|links=Tamil language}} * {{Wikivoyage inline|Tamil|تامل ٻولي}} {{navboxes |list = {{Tamil language}} {{Tamil Nadu}} {{Dravidian languages}} {{Languages of India}} {{Languages of Singapore}} {{Languages of South Africa}} {{Languages of Sri Lanka}} {{Languages of Bahrain}} {{Languages spoken in Kerala}} {{Languages of Malaysia}} {{Languages of Mauritius}} }} {{Portal bar|Tamils|India}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:تامل ٻولي}} [[زمرو:تامل ٻولي| ]] [[زمرو:الحاقي ٻوليون]] [[زمرو:هندستان جون ڪلاسيڪي ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:آنڌرا پرديش جون ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪرناٽڪ جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪيرالا جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:پڊوچيري جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:تامل ناڊو جون ٻوليون]] [[زمرو:تلنگانا جون ٻوليون]] [[زمرو:هندستان جون سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ترتيب واريون ٻوليون]] [[زمرو:پهرين هزاري قبل مسيح کان تصديق ٿيل ٻوليون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپ رکندڙ مضمون]] [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] <references group="lower-alpha"/> ocqjhqimbpy4coo50ex2l8hye5qte0b 0 71273 429595 347234 2026-11-08T01:56:44Z Xqbot 776 Fixing double redirect from [[تمل ٻولي]] to [[تامل ٻولي]] 429595 wikitext text/x-wiki #چوريو [[تامل ٻولي]] f6cg0ggygz48youftbqs4qishgb2qh5 14 75171 429446 414028 2026-11-07T12:10:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 429446 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان جي ماحوليات]] [[زمرو:ايشيا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:پاڪستان جو فطري ماحول]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] mwoceg9m5a0jvar13eanb2zynk7pye7 0 78775 429574 316919 2026-11-08T00:39:28Z Intisar Ali 8681 429574 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلامي عقيدن جو عقلي ۽ استدلالي مطالعو}} {{ٻيا استعمال}} {{اسلام}} {{الله}} '''علم الڪلام''' (عربي: '''عِلْمُ الْكَلَام'''، لفظي معنيٰ: بحث ۽ گفتگوءَ جو علم)، جنهن کي '''علم اللاهوت''' (عربي: '''عِلْمُ اللَّاهُوت'''، معنيٰ: الٰهيات جو علم) پڻ چيو ويندو آهي ۽ عام طور مختصر صورت ۾ '''ڪلام''' سڏيو ويندو آهي، [[اسلامي الٰهيات]] يا [[عقيدو|اسلامي عقيدن]] جي علمي، نظرياتي ۽ عقلي مطالعي جو نالو آهي.<ref name="Abdel-Haleem 2008">{{cite book |last=Abdel-Haleem |first=M. A. S. |year=2008 |chapter=Part I: Historical perspectives - Qur'an and hadith |chapter-url=https://books.google.com/books?id=O1IiAwAAQBAJ&pg=PA19 |editor-last=Winter |editor-first=Timothy |title=The Cambridge Companion to Classical Islamic Theology |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=19–32 |doi=10.1017/CCOL9780521780582.002 |isbn=978-1-139-00181-6 }}</ref><ref name="Mutahhari-intro">{{cite web |last=Mutahhari |first=Murtada |translator-last=Qara'i |translator-first='Ali Quli |title=An Introduction to 'Ilm al-Kalam |url=http://www.muslimphilosophy.com/ip/kalam.htm |website=Muslim Philosophy |access-date=29 March 2018 }}</ref> علم الڪلام جي وصف هيءَ پڻ ڪري سگهجي ٿي ته اهو اهڙو علم آهي، جيڪو اسلامي ايمان جي بنيادي عقيدن، يعني [[اصول الدين]]، جو مطالعو ڪري ٿو، انهن جي درستيءَ لاءِ دليل پيش ڪري ٿو ۽ انهن بابت پيدا ٿيندڙ شڪن ۽ اعتراضن جا جواب ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |last=Mutahhari |first=Murtadha |title=An Introduction to Ilm al-Kalam |date=12 March 2013 |url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari/definition-and-subject-matter-ilm-al |access-date=2023-10-31 }}</ref> علم الڪلام جي ابتدا اسلام جي بنيادي عقيدن کي فلسفيانه شڪ ڪندڙن ۽ غيرمسلمانن جي اعتراضن جي مقابلي ۾ قائم ڪرڻ ۽ انهن جو دفاع ڪرڻ جي ضرورت مان ٿي.<ref name="Schmidtke2016">{{cite book |last=Treiger |first=Alexander |year=2016 |orig-date=2014 |chapter=Origins of Kalām |chapter-url=https://books.google.com/books?id=70wnDAAAQBAJ&pg=PA27 |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |pages=27–43 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.001 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref><ref name="Abrahamov2016">{{cite book |last=Abrahamov |first=Binyamin |year=2016 |orig-date=2014 |chapter=Scripturalist and Traditionalist Theology |chapter-url=https://books.google.com/books?id=70wnDAAAQBAJ&pg=PA264 |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |pages=264–279 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.025 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref><ref>{{cite book |author=Madeleine Pelner Cosman |author2=Linda Gale Jones |title=Handbook to Life in the Medieval World |page=391 |isbn=1-4381-0907-5 }}</ref> ان جو هڪ مقصد انهن خيالن جو مقابلو ڪرڻ پڻ هو، جن کي اسلامي عقيدن جي لحاظ کان گمراهه ڪندڙ يا [[بدعت|مذهبي بدعتون]] سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Abul Quasem |first=M. |title=The Ethics of al-Ghazali: A Composite Ethics in Islam |year=1975 |page=18 }}</ref> علم الڪلام جي ماهر کي '''متڪلم''' ۽ اهڙن عالمن کي جمع ۾ '''متڪلمون''' چيو ويندو آهي. متڪلم جو علمي ڪردار [[اسلامي فلسفو|اسلامي فيلسوفن]] ۽ [[فقه|فقه جي ماهرن]] کان الڳ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Bennett">{{cite book |author=Clinton Bennett |title=The Bloomsbury Companion to Islamic Studies |page=119 |isbn=1-4411-2788-7 }}</ref> علم الڪلام جي شروعات [[اموي خلافت]] جي آخري دور ۾ ٿي، جڏهن ته [[عباسي خلافت]] جي شروعاتي دور ۾ ان کي وڌيڪ عروج حاصل ٿيو. عباسي خليفي [[المهدي]] ايراني مذهبن جي پيروڪارن جي خيالن جي رد ۾ ڪتاب لکڻ لاءِ متڪلمين کي مقرر ڪيو. ساڳئي دور ۾ برمڪي وزير [[يحيٰ بن خالد برمڪي]] پنهنجي گهر ۾ مختلف مذهبن ۽ مذهبي جماعتن جي نمائندن سان علم الڪلام جا بحث منعقد ڪندو هو. ڏهين صدي عيسويءَ تائين [[معتزله]] اسلامي تاريخ جي شروعاتي تشڪيل واري دور ۾ علم الڪلام جا اهم علمبردار بڻجي چڪا هئا. ان کان پوءِ اهل سنت ۾ علم الڪلام جا ٻه اهم مڪتب فڪر سامهون آيا: [[اشعريه]] ۽ [[ماتريديه]].<ref name="Bennett"/> انهن مڪتبن معتزله جي اندر وڌندڙ [[نوافلاطونيت]] ۽ [[ارسطوئيت]] تي ٻڌل فلسفيانه رجحانن جي مقابلي ۾ پنهنجو موقف اختيار ڪيو ۽ علم الڪلام کي اهل سنت جي مکيه علمي روايت ۾ هڪ قابل قبول علم جي حيثيت ڏني.<ref name="Schmidtke2014p428">{{cite book |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |page=428 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> متڪلمين جا ڪي دليل وچئين دور جي [[يهوديت|يهودي]] ۽ [[عيسائيت|عيسائي]] الٰهياتي بحثن ۾ پڻ داخل ٿيا. ابتدائي جديد دور تائين علم الڪلام جو مطالعو گهڻو ڪري درسي ڪتابن، انهن جي شرحُن ۽ حاشين تائين محدود ٿي ويو هو. پر اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[برطانوي هندستان]] ۽ [[عثماني سلطنت]] ۾ ڪيترائي اصلاحي مفڪر سامهون آيا، جن نئين علم الڪلام جي قيام جو مطالبو ڪيو. == وصف == === علم الڪلام جون تاريخوار وصفون === مختلف دورن جي مسلمان عالمن ۽ مفڪرن علم الڪلام جون الڳ الڳ وصفون بيان ڪيون آهن. انهن وصفن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪڏهن علم الڪلام کي مذهبي عقيدن جي دفاع جو ذريعو، ڪڏهن اصول الدين جي تحقيق ۽ ڪڏهن عقلي دليلن جي مدد سان عقيدن جي تشريح ۽ اثبات جو علم سمجهيو ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ مختلف عالمن وٽ علم الڪلام جون وصفون ! عالم ۽ وفات جو سال ! علائقو ! علم الڪلام جي وصف ! اصل عربي يا فارسي عبارت |- | [[الفارابي]] (وفات: 950ع) | [[شام]] | اهڙي ذهني صلاحيت، جنهن جي مدد سان انسان ڪنهن مذهب جي بانيءَ جي بيان ڪيل مقرر عقيدن ۽ عملن جي حمايت ڪري سگهي ۽ انهن جي مخالفت ڪندڙ خيالن کي دليلن ۽ بيانن وسيلي رد ڪري سگهي. | <span dir="rtl">ملكة يقتدر بها الإنسان على نصرة الآراء والأفعال المحدودة التي صرح بها واضع الملة وتزييف كل ما خالفها بالأقاويل</span><ref name="Farabi107">{{Harvnb|Al-Farabi|1949|p=107}}</ref> |- | [[ابوالحسن العامري]] (وفات: 992ع) | [[بغداد]]، [[نيشاپور]] | زبان وسيلي دين جو دفاع ڪرڻ جي ڪوشش. | <span dir="rtl">المجاهدة عن الدين باللسان</span><ref name="Amiri95">{{Harvnb|Abu al-Hassan al-Amiri|1988|p=95}}</ref> |- | [[ابوحيان التوحيدي]] (وفات: 1023ع) | بغداد، [[ري]]، [[شيراز]] | دين جي بنيادي اصولن تي غور ڪرڻ جو اهڙو طريقو، جنهن ۾ بحث ۽ فڪر جو بنياد صرف عقل تي هجي. | <span dir="rtl">باب من الاعتبار في أصول الدين يدور النظر فيه على محض العقل</span><ref name="Tauhidi294">{{Harvnb|Abu Hayyan al-Tawhidi|1993-4|p=94}}</ref> |- | [[ابواليسر البزدوي]] (وفات: 1099ع) | [[ماوراء النهر]] | انهن مسئلن جي وضاحت، جيڪي دين جا بنيادي اصول آهن ۽ جن کي سکڻ هر فرد تي فرض عين آهي. | <span dir="rtl">بيان المسائل التي هي أصول الدين التي هي تعلمها فرض عين</span><ref name="Bazdawi15">{{Harvnb|Abu al-Yusr al-Bazdawi|2003|p=15}}</ref> |- | شرف الدين ابن التلمساني الفهري (وفات: 1260ع) | [[مصر]] | الوهيت ۽ رسالت جي ثبوتن جو علم، ۽ انهن ڳالهين جو علم جن تي الوهيت ۽ رسالت جي معرفت دارومدار رکي ٿي؛ جهڙوڪ جهان جو ممڪن الوجود هجڻ، ان جو حادث هجڻ ۽ انهن حقيقتن جي مخالف خيالن جو رد. | <span dir="rtl">العلم بثبوت الإلهية والرسالة وما يتوقف معرفتهما عليه من جواز العالم وحدوثه وإبطال ما يناقض ذلك</span><ref name="IbnTilimsani43">{{Harvnb|Ibn al-Tilimsani|2010|p=43}}</ref> |- | [[شمس الدين السمرقندي]] (وفات: 1303ع) | [[سمرقند]] | اهڙو علم، جنهن ۾ اسلامي شريعت جي اصولن مطابق خدا جي ذات ۽ صفتن، ممڪن الوجود شين جي ابتدائي حالت ۽ آخرت ۾ انهن جي انجام بابت تحقيق ڪئي وڃي. | <span dir="rtl">علم يبحث فيه عن ذات الله وصفاته وأحوال الممكنات في المبتدأ والمعاد على قانون الإسلام</span><ref name="Samarqandi66">{{cite book |author=Shams al-Din al-Samarqandi |editor=Ahmad Abdurahman al-Sharif |title=Al-Saha'if al-Ilahiya |url=https://archive.org/details/1291Pdf_201812/page/66/mode/2up |location=Kuwait |publisher=Maktabat al-Falah |year=1985 |page=66 }}</ref> |- | [[عضد الدين الإيجي]] (وفات: 1355ع) | ايج، [[شيراز]] جي ڀرسان | اهڙو علم، جنهن جي مدد سان دليل پيش ڪري ۽ شڪ دور ڪري مذهبي عقيدن کي ثابت ڪري سگهجي. | <span dir="rtl">علم يقتدر معه على إثبات العقائد الدينية بإيراد الحجج ودفع الشبه</span><ref name="Igi7vanEss37">{{Harvnb|Adud al-Din al-Iji|1966|p=37}}</ref> |- | [[سعد الدين التفتازاني]] (وفات: 1390ع) | تفتازان | يقيني دليلن جي بنياد تي مذهبي عقيدن جو علم. | <span dir="rtl">العلم بالعقائد الدينية عن الأدلة اليقينية</span><ref name="Taftazani163">{{Harvnb|al-Taftzani|1998|p=163}}</ref> |- | [[ابن عرفه]] (وفات: 1401ع) | [[تيونس]] | الوهيت جي حڪمن، رسولن جي موڪلجڻ، سندن سڀني خبرن ۾ سچائيءَ ۽ انهن سان لاڳاپيل ضروري معاملن جو علم، ۽ اهڙي علمي صلاحيت سان انهن جا دليل قائم ڪرڻ، جيڪا شڪن ۽ اعتراضن کي دور ڪرڻ لاءِ موزون هجي. | <span dir="rtl">العلم بأحكام الألوهية وإرسال الرسل وصدقها في كل أخبارها وما يتوقف شيء من ذلك عليه خاصا به وتقرير أدلتها بقوة هي مظنة لرد الشبهات</span><ref>{{Harvnb|Ibn'Arafa|2004|p=78}}</ref> |- | [[ابن خلدون]] (وفات: 1406ع) | تيونس | اهڙو علم، جنهن ۾ عقلي دليلن سان ايماني عقيدن جي حمايت ڪئي وڃي ۽ انهن بدعت پسندن جي ترديد ڪئي وڃي، جيڪي عقيدن ۾ سلف ۽ اهل سنت جي طريقن کان هٽي وڃن. | <span dir="rtl">علم يتضمن الحجاج عن العقائد الإيمانية بالأدلة العقلية والرد على المبتدعة المنحرفين في الاعتقادات عن مذاهب السلف وأهل السنة</span><ref name="IbnKhaldun580">{{Harvnb|Ibn Khaldun|2001|p=588}}</ref> |- | [[ابن الهمام]] (وفات: 1457ع) | مصر | فرد جو انهن اسلامي مذهبي عقيدن بابت دليلن جي مدد سان علم حاصل ڪرڻ، جن تي ايمان رکڻ سندس ذميواري آهي. | <span dir="rtl">معرفة النفس ما عليها من العقائد المنسوبة إلى دين الإسلام عن الأدلة</span><ref name="IbnHumam5">{{cite book |author=Al-Kamal ibn al-Humam |title=Al-Musayara fi Ilm al-Kalam |url=https://archive.org/details/al-musayara/page/n3/mode/1up |location=Cairo |publisher=Al-Matba'a al-Mahmudiya |year=1929 |page=5 }}</ref> |- | [[طاشڪپري زاده]] (وفات: 1561ع) | [[عثماني سلطنت]] | اهڙو علم، جنهن جي مدد سان مذهبي حقيقتن لاءِ دليل پيش ڪري انهن کي ثابت ڪيو وڃي ۽ انهن بابت شڪ دور ڪيا وڃن. | <span dir="rtl">علم يقتدر معه على إثبات الحقائق الدينية بإيراد الحجج عليها ودفع الشبه عنها</span><ref name="Taschkopruzade132">{{cite book |author=Taşköprüzade |title=Definition of Kalām |language=ar |at=حوالو: ص 132 }}</ref> |- | [[عبدالرزاق لاهيجي]] (وفات: 1661ع) | [[ايران]] | اهڙي نظرياتي مهارت، جنهن سان مذهبي عقيدن کي ثابت ڪري سگهجي. | <span dir="rtl">صناعة نظرية يقتدر بها على إثبات العقائد الدينية</span><ref name="LahidschiI51">{{Harvnb|Abd al-Razzaq Lahiji|2011|p=51}}</ref> |- | [[محمد اعليٰ تهانوي]] (وفات: 1745ع) | اتر هندستان | اهڙو علم، جنهن جي مدد سان ٻين ماڻهن آڏو دليل پيش ڪري مذهبي عقيدن کي ثابت ڪيو وڃي ۽ انهن جا شڪ دور ڪيا وڃن. | <span dir="rtl">علم يقتدر معه على إثبات العقائد الدينية على الغير بإيراد الحجج ودفع الشبه</span><ref name="TahanawiI29">{{Harvnb|al-Tahanawi|1996|p=29}}</ref> |- | [[مرتضيٰ مطهري]] (وفات: 1979ع) | ايران | اهڙو علم، جيڪو اسلامي عقيدن بابت بحث ڪري ٿو؛ يعني انهن ڳالهين بابت، جن تي اسلامي نقطه نظر موجب ايمان رکڻ ضروري آهي، ۽ جيڪو انهن عقيدن جي وضاحت، دليلن سان اثبات ۽ دفاع ڪري ٿو. | <span dir="rtl">علمی است که دربارهٔ عقاید اسلامی یعنی آنچه از نظر اسلام باید بدان معتقد بود و ایمان داشت، بحث می‌کند به این نحو که آنها توضیح می‌دهد و دربارهٔ آنها استدلال می‌کند و از آنها دفاع می‌نماید</span><ref name="MutahhariIII57">{{Harvnb|Morteza Motahhari|1991|p=57}}</ref> |} === عقيدن جي دفاع جي علم طور ڪلام === مٿي ڏنل ڪيترين وصفن موجب، علم الڪلام جو هڪ اهم ڪم پنهنجي مذهبي عقيدن جو دفاع ڪرڻ آهي. ان لحاظ کان علم الڪلام ۾ '''دفاعي استدلال''' جو پهلو نمايان آهي. اهو دفاعي ڪردار خاص طور [[الفارابي]] (وفات: 950ع) ۽ [[ابوالحسن العامري]] (وفات: 992ع) جي وصفن مان ظاهر ٿئي ٿو. فارابيءَ موجب، علم الڪلام اهڙي ذهني صلاحيت آهي، جنهن سان انسان مذهب جي بانيءَ جي مقرر ڪيل عقيدن ۽ عملن جي مخالفت ڪندڙ هر خيال کي رد ڪري سگهي ٿو.<ref name="Farabi107"/> عامريءَ ان کي زبان وسيلي دين جي دفاع جو نالو ڏنو.<ref name="Amiri95"/> [[عضد الدين الإيجي]] (وفات: 1355ع)، عثماني عالم [[طاشڪپري زاده]] (وفات: 1561ع) ۽ هندستاني عالم [[محمد اعليٰ تهانوي]] (ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري) جي وصفن ۾ پڻ مذهبي عقيدن يا حقيقتن بابت شڪن کي دور ڪرڻ علم الڪلام جو بنيادي ڪم ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Igi7vanEss37"/><ref name="Taschkopruzade132"/><ref name="TahanawiI29"/> انهن وصفن جي پسمنظر ۾ فرانسيسي مستشرق [[لوئي گارديه]] جو خيال هو ته علم الڪلام جي دفاعي استدلال واري ڪردار جي اهميت کي گهٽائي نٿو سگهجي.<ref>{{cite encyclopedia |author=Louis Gardet |title=Ilm al-kalam |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |volume=3 |page=1142 }}</ref> علم الڪلام جي بنيادي خاصيت دفاعي استدلال هجڻ جو تصور گارديه ۽ ايم. ايم. انواتيءَ جي گڏيل ڪتاب ''Introduction à la théologie musulmane'' جو پڻ مرڪزي خيال هو، جيڪو پهريون ڀيرو 1948ع ۾ لکيو ويو.<ref name="Gardet">{{cite book |author=Louis Gardet |author2=M. M. Anawati |title=Introduction à la théologie musulmane |publisher=Librairie philosophique J. Vrin |year=1981 |pages=6–20 }}</ref> هندستاني عالم عبدالنبي الاحمدنگري (وفات: 1759ع) جو خيال هو ته علم الڪلام جي افاديت انهيءَ دفاعي ڪم تائين محدود هئي. هن پنهنجي علمي موسوعي تصنيف ''دستور العلماء'' ۾ بيان ڪيو ته وڏا متڪلم پنهنجي عقيدن کي علم الڪلام جي دليلن وسيلي قائم يا مستند نه بڻائيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ علم الڪلام جو مقصد رڳو مخالف کي خاموش ڪرڻ ۽ ضد ڪندڙ کي لاجواب ڪرڻ هو. سندس خيال موجب، وڏا متڪلم پنهنجا عقيدا نبوت جي روشنيءَ مان حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite book |author=Abd an-Nabi al-Ahmadnagari |title=Jami al-Ulum fi Istilahat al-Funun, al-Mulaqqab bi-Dustur al-Ulama |url=https://archive.org/details/1_20201011_20201011_0539 |location=Beirut |publisher=Dar al-Kotob al-Ilmiyya |year=2000 |volume=3 |page=95 }}</ref> اهڙي نوعيت جا خيال [[ابو حامد الغزالي]] جي لکڻين ۾ پڻ ملن ٿا. پنهنجي ڪتاب ''جواهر القرآن'' ۾ هن علم الڪلام جو مقصد عام ماڻهن جي عقيدن کي بدعت پسندن جي اثر سبب بگاڙ کان بچائڻ قرار ڏنو. سندس خيال موجب، هن علم جو مقصد حقيقتن کي ظاهر ڪرڻ نه هو.<ref>{{cite book |author=Al-Ghazali |editor=Rashid Rida |title=Jawahir al-Qur'an |url=https://archive.org/details/1004Pdf_201804/page/n19/mode/1up |location=Beirut |publisher=Dar Ihya al-Ulum |year=2000 |page=39 }}</ref> === اصول الدين يا مذهبي عقيدن جي علم طور ڪلام === ڪيترن مسلمان مصنفن علم الڪلام جي وصف دين جي بنيادي اصولن، يعني '''اصول الدين'''، سان ان جي تعلق جي بنياد تي ڪئي. مثال طور [[ابوحيان التوحيدي]] (وفات: 1023ع) علم الڪلام کي دين جي بنيادي اصولن تي غور ڪرڻ جو اهڙو طريقو قرار ڏنو، جنهن ۾ بحث جو دارومدار صرف عقل تي هجي.<ref name="Tauhidi294"/> [[ابواليسر البزدوي]] (وفات: 1099ع) ان کي انهن مسئلن جي وضاحت قرار ڏنو، جيڪي دين جا بنيادي اصول آهن ۽ جن کي سکڻ هر فرد تي فرض آهي.<ref name="Bazdawi15"/> [[ابن الاثير]] (وفات: 1233ع) پنهنجي ڪتاب ''اللباب في تهذيب الأنساب'' ۾ علم الڪلام کي '''علم اصول الدين''' جي صورت ۾ بيان ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref>{{cite book |author=Ibn al-Athir |title=Al-Lubab fi Tahdhib al-Ansab |url=https://archive.org/details/alkamela2000_gmail_1_20150219 |location=Beirut |publisher=Dar al-Sadir |year=1980 |volume=3 |page=161 }}</ref> [[ابن خلڪان]] (وفات: 1282ع) ۽ [[سراج الدين ارموي]] (وفات: 1283ع) علم الڪلام کي سڌيءَ طرح اصول الدين جي برابر قرار ڏنو.<ref>{{cite book |author=Ibn Khallikan |editor=Ihsan Abbas |title=Wafayat al-A'yan wa-Anba Abna al-Zaman |url=https://archive.org/details/WAQ17074 |location=Beirut |publisher=Dar al-Sadir |year=1978 |volume=4 |page=271 }}</ref><ref>{{cite book |author=Siraj al-Din Urmavi |title=Al-Risala al-Gharra fi al-Farq Baina Nau'ai al-Ilm al-Ilahi wa-l-Kalam |year=2012 |page=75 }}</ref> علم الڪلام ۽ علم اصول الدين کي هڪ ئي علم سمجهڻ جو تصور سورهين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني شاهي محل جي ڪتبخاني جي فهرست ۾ پڻ ملي ٿو. ان فهرست ۾ علم الڪلام بابت ڪتابن واري حصي جو عنوان هو: '''علم اصول الدين، يعني علم الڪلام جي ڪتابن جو حصو'''.<ref>{{cite book |author=Abdurrahman Atçıl |editor=Gülrü Necipoğlu |editor2=Cemal Kafadar |editor3=Cornell Fleischer |title=Treasures of Knowledge: An Inventory of the Ottoman Palace Library (1502/03–1503/04) |chapter=The Kalam (Rational Theology) Section in the Palace Library Inventory |publisher=Brill |year=2019 |pages=367–388 |doi=10.1163/9789004402508_011 |isbn=978-90-04-40250-8 }}</ref> ممڪن آهي ته انهيءَ درجابنديءَ جو اثر عثماني عالمن [[طاشڪپري زاده]] ۽ ساچقلي زاده (وفات: 1732ع) تي پڻ پيو هجي، ڇاڪاڻ ته انهن پنهنجي عربي علمي موسوعن ۾ علم الڪلام ۽ علم اصول الدين کي هڪجهڙو قرار ڏنو.<ref name="Taschkopruzade132"/> التهانويءَ ان هڪجهڙائيءَ جي وضاحت ڪندي چيو ته علم الڪلام ديني قانوني علمن جو بنياد آهي ۽ اهي علم ان تي دارومدار رکن ٿا.<ref>{{Harvnb|al-Tahanawi|1996|p=31}}</ref> ڪن پوءِ جي عالمن علم الڪلام کي مذهبي عقيدن جي علم طور بيان ڪيو. [[عضد الدين الإيجي]] (وفات: 1355ع) موجب، علم الڪلام اهو علم آهي، جنهن جي مدد سان دليل پيش ڪري ۽ شڪ دور ڪري مذهبي عقيدن کي ثابت ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Igi7vanEss37"/> ٿوري تبديليءَ سان اها وصف عثماني عالم [[طاشڪپري زاده]] (وفات: 1561ع) ۽ هندستاني عالم [[محمد اعليٰ تهانوي]] (ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري) پڻ اختيار ڪئي.<ref name="Taschkopruzade132"/><ref name="TahanawiI29"/> [[سعد الدين التفتازاني]] (وفات: 1390ع) موجب، علم الڪلام يقيني دليلن جي بنياد تي مذهبي عقيدن جو علم آهي.<ref name="Taftazani163"/> [[ابن خلدون]] (وفات: 1406ع) موجب، اهو اهڙو علم آهي، جنهن ۾ عقلي دليلن وسيلي ايماني عقيدن جي حمايت ڪئي وڃي ٿي.<ref name="IbnKhaldun580"/> [[مرتضيٰ مطهري]] (وفات: 1979ع) موجب، علم الڪلام اهو علم آهي، جيڪو اسلامي عقيدن بابت بحث ڪري ٿو، انهن جي وضاحت ڪري ٿو، دليلن سان انهن کي ثابت ڪري ٿو ۽ انهن جو دفاع ڪري ٿو.<ref name="MutahhariIII57"/> === اصطلاح جي ابتدا بابت نظريا === عربي ٻوليءَ ۾ لفظ '''ڪلام''' جي عام معنيٰ «ڳالهه ٻولهه، گفتگو ۽ بحث» آهي. انهيءَ بابت مختلف نظريا موجود آهن ته مذهبي عقيدن کي عقلي دليلن سان ثابت ڪرڻ واري علم لاءِ «ڪلام» جو اصطلاح ڇو استعمال ٿيڻ لڳو. * [[الشهرستاني]] (وفات: 1153ع) جو خيال هو ته اهو نالو [[معتزله]] اختيار ڪيو. سندس بيان موجب، معتزله هن علم کي اهو نالو انهيءَ ڪري ڏنو، جو خدا جي ڪلام بابت سوال سندن بحثن ۽ اختلافن جو مرڪزي موضوع هو؛ تنهنڪري سڄو علم انهيءَ سوال جي نالي سان مشهور ٿي ويو.<ref>{{cite book |author=Al-Shahrastani |editor=Ahmad Fahmi Muhammad |title=al-Milal wa-n-nihal |url=https://archive.org/details/waq32299/page/n21/mode/2up |location=Beirut |publisher=Dar al-Kotob al-Ilmiyya |year=1992 |page=23 }}</ref> * '''ابن التلمساني''' (وفات: 1260ع) هن اصطلاح جي ابتدا بابت ٽي امڪان بيان ڪيا: ** پهريون، «ڪلام» جو نالو انهيءَ ڪري پيو، جو متڪلم پنهنجي ڪتابن جا باب «باب الڪلام في...» يعني «فلاڻي موضوع بابت گفتگوءَ جو باب» جي عبارت سان شروع ڪندا هئا. ** ٻيو، جڏهن [[ظاهريه]] جي عالمن کان هن علم جي ڪنهن مسئلي بابت پڇيو ويندو هو ته هو جواب ڏيندا هئا: «هي اهو موضوع آهي، جنهن بابت ڳالهائڻ کان اسان کي منع ڪئي وئي آهي.» اهڙو جواب بار بار ڏيڻ سبب وقت گذرڻ سان هن علم کي «ممنوع گفتگوءَ جو علم» چيو وڃڻ لڳو. پوءِ انهيءَ نالي مان «ممنوع» جو لفظ ختم ٿي ويو ۽ رڳو «علم الڪلام» رهجي ويو. ** ٽيون، هن علم کي «علم الڪلام» انهيءَ ڪري چيو ويو، جو ان جو مطالعو انسان جي عقلي گفتگوءَ جي صلاحيت کي وڌائڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي؛ اها صلاحيت انسان کي ٻين جاندارن کان ممتاز ڪري ٿي.<ref>{{Harvnb|Ibn al-Tilimsani|2010|p=42}}</ref> * [[سعد الدين التفتازاني]] (وفات: 1390ع) [[ابو حفص النسفي|النسفيءَ]] جي عقيدن بابت پنهنجي شرح ۾ «ڪلام» جي نالي جون ڪُل اٺ وضاحتون پيش ڪيون. انهن مان هڪ وضاحت موجب، هي علم رڳو بحث مباحثي (مباحثه) ۽ ڳالهه ٻولهه جي ڏي وٺ (ادارة الڪلام) وسيلي اڳتي وڌندو آهي. انهيءَ ڪري اهو ٻين علمن کان مختلف آهي، جن جو مطالعو غور ۽ فڪر (تأمل) يا ڪتابن جي پڙهڻ (مطالعة الڪتب) وسيلي پڻ ڪري سگهجي ٿو. تفتازانيءَ هڪ ٻيو امڪان پڻ بيان ڪيو ته هن علم جي دليلن جي قوت سبب ان کي سڀ کان وڌيڪ مستحقِ «ڪلام» سمجهيو ويو، جيئن ٻن بيانن مان وڌيڪ مضبوط بيان بابت چيو ويندو آهي: «هيءَ آهي اصل ڳالهه.»<ref>{{Harvnb|al-Taftzani|2014|p=23}}</ref> * [[ابن خلدون]] (وفات: 1406ع) جو خيال هو ته هن علم کي «ڪلام» انهيءَ ڪري چيو ويو، جو بدعتن جي مخالفت لاءِ عملي ڪارروائيءَ جي ضرورت نه هوندي هئي، پر اهو ڪم رڳو گفتگو ۽ دليلن وسيلي ڪيو ويندو هو.<ref name="Ibn Khaldun 2001 589">{{Harvnb|Ibn Khaldun|2001|p=589}}</ref> * [[مرتضيٰ مطهري]] (وفات: 1979ع) هڪ وضاحت بيان ڪئي ته هن علم جو نالو عالمن جي ڳالهائڻ، يعني «ڪلام» ڪرڻ، جي عادت سان لاڳاپيل هو، جيڪا خاموشيءَ جي ابتڙ هئي. انهيءَ وضاحت موجب، متڪلم انهن اعتقادي مسئلن بابت ڳالهائيندا هئا، جن بابت خاموش رهڻ مناسب سمجهيو ويندو هو، جڏهن ته [[صحابه ڪرام|صحابه]] ۽ [[تابعين]] اهڙن معاملن ۾ خاموش رهيا هئا.<ref name="MutahhariOrigin">{{cite web |last=Mutahhari |first=Murtadha |title=An Introduction to Ilm al-Kalam |url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari |website=Al-Islam.org |date=12 March 2013 |access-date=1 November 2023 }}</ref> [[جوزف فان ايس]] موجب، عرب عالمن طرفان پيش ڪيل انهن ڪيترين وضاحتن مان «چٽيءَ طرح ظاهر ٿئي ٿو ته ڪلام جي اصطلاح کي سمجهڻ وقت خود عرب لغت دان ۽ الٰهيات جا عالم به مونجهاري جو شڪار هئا».<ref>{{Harvnb|Adud al-Din al-Iji|1966|p=66}}</ref> مغربي علمي تحقيق ۾ [[ٽجٽزي ڊي بوئر]] ۽ [[ڊنڪن بليڪ ميڪڊونلڊ]] اهو خيال پيش ڪيو ته «ڪلام» جو اصطلاح يوناني لفظ '''لوگوس''' (Logos) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite book |author=Tjitze de Boer |title=History of Philosophy in Islam |url=https://archive.org/details/geschichtederphi00boer/page/42/mode/2up |location=Stuttgart |publisher=Frommann-Holzboog |year=1901 |page=43 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |author=Duncan Black MacDonald |title=Ilm al-kalam |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |volume=2 |pages=717–723 }}</ref> ان جي ابتڙ، [[آرينٽ يان وينسنڪ]] 1932ع ۾ اهو نظريو رد ڪيو ته «ڪلام» جو اصطلاح يوناني «لوگوس» يا ان مان نڪتل لفظن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. سندس دليل هو ته اهو اصطلاح «عربي علمي اصطلاحن جي پنهنجي ارتقا جي نتيجي ۾» پيدا ٿيو.<ref name="Wensinck1932">{{cite book |author=A. J. Wensinck |title=The Muslim Creed: Its Genesis and Historical Development |url=https://archive.org/details/dli.ministry.15039/page/79/mode/2up |publisher=Cambridge University Press |year=1932 |pages=717–723 }}</ref> [[لوئي گارديه]] ۽ ايم. ايم. انواتيءَ ابن التلمسانيءَ جي بيان ڪيل پهرئين امڪان کي سڀ کان وڌيڪ قابل قبول سمجهيو. سندن خيال موجب، شروعات ۾ «ڪلام» مان مراد «ڪنهن موضوع بابت گفتگو» هئي، پر پوءِ هڪ خاص اصطلاحي استعمال جي نتيجي ۾ اهو لفظ پنهنجي سر الٰهي معاملن بابت بحث ۽ گفتگوءَ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref name="Gardet"/> [[وليم مونٽگمري واٽ]] هن اصطلاح جي وضاحت ۾ [[ابن تيميه]] سان ملندڙ جلندڙ موقف اختيار ڪيو. متڪلم جي اصطلاح بابت سندس چوڻ هو ته شروعات ۾ اهو غالباً طنزيه نالو هو، جيڪو شايد اهڙن ماڻهن جو تصور پيدا ڪندو هو، جيڪي «هر وقت ڳالهائيندا رهن ٿا». پر آخرڪار اهو نالو هڪ غيرجانبدار علمي اصطلاح طور قبول ڪيو ويو.<ref name="Wensinck1932"/> == تاريخ == === ابتدا جو سوال === علم الڪلام جي ابتدا بابت مختلف تاريخدانن، فيلسوفن ۽ مسلمان عالمن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. # [[موسى بن ميمون]] (وفات: 1204ع) جو خيال هو ته علم الڪلام اصل ۾ عيسائي فڪر مان پيدا ٿيو ۽ پوءِ ترجمن جي ذريعي مسلمانن تائين پهتو.<ref>{{cite book |author=Maimonides |translator=Michael Friedländer |title=The Guide for the Perplexed |year=1974 |page=19 }}</ref> [[فرانز آگسٽ شمولڊرس]] 1840ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''Essai sur les écoles philosophiques chez les Arabes'' ۾ هن نظريي کي غيرمعتبر قرار ڏئي رد ڪيو.<ref>{{cite book |author=Franz August Schmölders |title=Essai sur les écoles philosophiques chez les Arabes |url=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10046931?page=155 |year=1985 }}</ref> # [[ابن خلدون]] (وفات: 1406ع) موجب، علم الڪلام انهيءَ ڪري پيدا ٿيو، جو ابتدائي مسلمانن کان پوءِ واري دور ۾ ايماني عقيدن جي تفصيلي مسئلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. سندس خيال موجب، انهن اختلافن مان گهڻا [[قرآن]] جي انهن آيتن سبب پيدا ٿيا، جن جي معنيٰ سمجهڻ ۾ ابهام هو، يعني [[محڪم ۽ متشابه آيتون]]. انهن اختلافن بحث، مناظري ۽ عقلي استدلال کي جنم ڏنو.<ref>{{Harvnb|Ibn Khaldun|2001|p=586}}</ref> # [[محمد عابد الجابري]] (وفات: 2010ع) جو خيال هو ته علم الڪلام ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري، [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[معاويه بن ابي سفيان]] جي وچ ۾ جنگ کان پوءِ ٿيل ثالثيءَ جي واقعي کان فوراً پوءِ پيدا ٿيو. انهيءَ دور ۾ عرب سياسي گفتگوءَ ۾ مذهب کي سياسي موقفن جي وچ ۾ دليل ۽ جواز طور استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ويو. مختلف ڌريون پنهنجي موقف لاءِ مذهبي جواز حاصل ڪرڻ جون ڪوششون ڪنديون هيون. الجابريءَ موجب، اها ئي انهيءَ علم جي نظرياتي تشڪيل ڏانهن پهرين وک هئي، جنهن کي پوءِ «علم الڪلام» چيو ويو. سندس نظر ۾، تاريخي حقيقت طور هي علم رڳو عقيدن بابت گفتگو نه هو، پر «مذهب جي دائري ۾ سياست ڪرڻ جو عمل» پڻ هو.<ref>{{cite book |author=Mohammed Abed al-Jabri |title=Takwin al-aql al-arabi |url=https://archive.org/details/overalllibrary_gmail_20170305_1757/page/n345/mode/2up |location=Beirut |publisher=The Centre: Journal of Arabic Studies |year=2002 |page=347 }}</ref> حقيقت ۾ علم الڪلام جي ابتدا مڪمل طور واضح نه آهي. ان جو هڪ سبب اهو پڻ آهي ته «ڪلام» ۽ «متڪلم» لفظن کي مخصوص الٰهياتي معنيٰ ۾ قبوليت حاصل ٿيڻ ۾ گهڻو وقت لڳو. شروعات ۾ «متڪلم» مان مراد رڳو اهڙو شخص هو، جيڪو ڪنهن مخصوص مقصد يا ذميواريءَ تحت ڳالهائيندو هو.<ref>{{cite book |author=Josef van Ess |title=Theology and Society in the 2nd and 3rd Centuries of the Hijra: A History of Religious Thought in Early Islam |publisher=De Gruyter |year=1991 |volume=1 |page=50 }}</ref> اٺين صديءَ جي هڪ گمنام تاريخي تصنيف ''اخبار العباس وولده'' ۾ بيان ٿيل آهي ته جڏهن [[ابو مسلم خراساني]] (وفات: 755ع) [[مرو]] ۾ پنهنجو اثر قائم ڪرڻ چاهيو ته هن پنهنجي پيروڪارن مان متڪلمين کي شهر ۾ موڪليو. انهن جو مقصد ماڻهن کي پنهنجي تحريڪ جي حمايت لاءِ قائل ڪرڻ ۽ کين اهو سمجهائڻ هو ته هو [[سنت]] جي پيروي ڪري رهيا آهن ۽ حق مطابق عمل ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite book |editor=Abd al-Aziz al-Duri |title=Akhbar al-Dawla al-Abbasiya wa-Fihi Akhbar al-Abbas wa-Waladihi |url=https://archive.org/details/Akhbar_201608/page/n311/mode/2up |location=Beirut |publisher=Dar al-Tali |year=1971 |page=310 }}</ref> [[شلومو پائنس]] انهيءَ روايت مان نتيجو ڪڍيو ته «متڪلم» جو اصطلاح شروعات ۾ ابو مسلم جي فوج ۾ پيدا ٿيو ۽ اهڙن سياسي ۽ مذهبي مبلغن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪي [[دعوت]] ۽ تبليغ جو ڪم ڪندا هئا.<ref>{{cite book |author=Shlomo Pines |title=A Note on an Early Meaning of the Term Mutakallim |journal=Israel Oriental Studies |volume=1 |publisher=Tel Aviv University |year=1971 |page=225 |url=https://www.academia.edu/32678499 }}</ref> بهرحال، ڪي روايتون ظاهر ڪن ٿيون ته علم الڪلام جي بحثن واري روايت ان کان به اڳ موجود هئي. عرب تاريخدان ابو زڪريا الازدي (وفات: 945ع) هڪ روايت نقل ڪئي آهي، جنهن موجب اموي خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] (حڪومت: 717ع–720ع) چيو هو: «مون ماڻهن سان بحث ۽ گفتگو ڪئي آهي. بيشڪ مون کي [[شيعه]] سان گفتگو ڪرڻ پسند آهي.»<ref>{{cite book |author=Abu Zakariya al-Azdi |editor=Ali Habiba |title=Tarikh al-Mausil |url=https://archive.org/details/1964p.d.f1787/page/n39/mode/2up |year=1967 |page=5 }}</ref> هن روايت ۾ «گفتگو ڪرڻ» لاءِ عربي فعل «ڪَلَّمَ» استعمال ٿيو آهي، جنهن مان لفظ «ڪلام» نڪتل آهي. [[جوزف فان ايس]] جي نظر ۾ اهو ان ڳالهه جو اشارو آهي ته ڪلام جي مخصوص الٰهياتي معنيٰ ممڪن آهي ته انهيءَ دور تائين ترقي ڪري چڪي هجي.<ref>{{cite book |author=Josef van Ess |title=The Beginnings of Islamic Theology |work=The Cultural Context of Medieval Learning: Proceedings of the First International Colloquium on Philosophy, Science, and Theology in the Middle Ages |publisher=D. Reidel |year=1975 |page=89 }}</ref> [[ابوالفرج اصفهاني]] (وفات: 967ع) جي ڪتاب ''[[ڪتاب الاغاني]]'' ۾ نقل ٿيل هڪ روايت موجب، [[بصره]] ۾ علم الڪلام جا ڇهه نمائندا موجود هئا. انهن ۾ ٻه معتزلي عالم [[عمرو بن عبيد]] ۽ [[واصل بن عطا]]، شاعر [[بشار بن برد]]، صالح بن عبدالقدوس، عبدالڪريم بن ابي العوجاء ۽ [[ازد]] قبيلي جو هڪ شخص شامل هو. آخري شخص «سمنيه» نالي هڪ هندستاني فڪري روايت ڏانهن مائل هو ۽ پنهنجي گهر ۾ هن جماعت جي گڏجاڻين لاءِ جاءِ فراهم ڪندو هو.<ref>{{cite book |author=Abu al-Faraj al-Isfahani |translator=Ihsan Abbas |translator2=Ibrahim al-Sa'afrin |translator3=Bakr Abbas |title=Kitab al-Aghani |url=https://archive.org/details/AlAghani__1438/Al-Aghani_03/page/n97/mode/2up |location=Beirut |publisher=Dar Sadir |year=2008 |volume=3 |page=101 }}</ref> جيئن ته واصل بن عطا لڳ ڀڳ 748ع ۾ وفات ڪئي، تنهنڪري جيڪڏهن هيءَ روايت صحيح آهي ته علم الڪلام اموي دور جي آخري زماني ۾ موجود هو. [[عبدالله انصاري]] (وفات: 1089ع) جي نقل ڪيل ٻن روايتن ۾ [[عمرو بن عبيد]] کي اهو شخص ڄاڻايو ويو آهي، جنهن «ڪلام جون اهي بدعتون ايجاد ڪيون». هڪ روايت موجب، [[ابو حنيفه]] عمرو بن عبيد تي انهيءَ ڪري لعنت ڪئي ته هن ماڻهن لاءِ انهن معاملن بابت ڳالهائڻ جو رستو کولي ڇڏيو، جن بابت ڳالهائڻ سندن ڪم نه هو.<ref>{{cite book |author=Abdullah Ansari |editor=Abu Gabir al-Ansari |title=Dhamm al-Kalam wa-Ahlihi |url=https://archive.org/details/FPzkazka/zka0/ |location=Amman |publisher=Maktabat al-Guraba al-Atariya |year=2008 |volume=4 |pages=116–221 }}</ref> ان جي ابتڙ، [[ابن تيميه]] (وفات: 1328ع) جو خيال هو ته علم الڪلام جي خاص استدلالي طريقي جي ابتدا ٻي هجري صديءَ جي شروعات ۾ [[جعد بن درهم]] (وفات: 724ع) ۽ [[جهم بن صفوان]] (وفات: 746ع) سان ٿي. انهن کان پوءِ اهو طريقو [[عمرو بن عبيد]] ۽ [[واصل بن عطا]] تائين پهتو.<ref>{{cite book |author=Ibn Taymiyyah |editor=Muhibb al-Hatib |title=Al-Muntaqa min Manahij al-I'tidal |url=https://archive.org/details/waq16222/page/n527/mode/2up |location=Riyadh |publisher=Al-Risala al-Amm al-Idarat al-Buhut al-Ilmiya |year=1993 |page=528 }}</ref> عثماني عالم [[طاشڪپري زاده]] (وفات: 1561ع) موجب، علم الڪلام جي ڦهلاءَ جي شروعات 100 هجري، يعني 718ع–719ع، ۾ [[معتزله]] ۽ [[قدريه]] جي ذريعي ٿي، جنهن ۾ واصل بن عطا اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Taschköprüzade132">{{Harvnb|Taşköprüzade|2001|vol=2|p=148}}</ref> تنهن هوندي به، واصل بن عطا يا هتي ذڪر ڪيل ٻين شخصيتن سان منسوب اهڙا ڪتابي عنوان يا قول محفوظ نه آهن، جن مان ثابت ٿئي ته انهن پاڻ «ڪلام» جو اصطلاح ڪنهن مخصوص علم يا علمي روايت جي نالي طور استعمال ڪيو هو. [[المسعودي]] (وفات: 956ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مروج الذهب]]'' ۾ هڪ روايت نقل ڪئي آهي، جنهن موجب عباسي خليفي [[المهدي]] (حڪومت: 775ع–785ع) پهريون حڪمران هو، جنهن اسلام جي نمائندگي ڪندڙ متڪلمين کي ڪتاب لکڻ جو حڪم ڏنو ته جيئن اهي [[مانويت]]، برديصانيه ۽ مرقيونيه سان لاڳاپيل [[ملحد]] مفڪرن جي خيالن ۽ دليلن جي ترديد ڪن. ان جو سبب اهو هو ته انهيءَ دور ۾ انهن جماعتن جون لکڻيون پکڙجي رهيون هيون ۽ انهن جو [[نئين فارسي ٻولي|نئين فارسي]] ۽ [[وچولي فارسي ٻولي|وچولي فارسي]] مان عربيءَ ۾ ترجمو ٿي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=Al-Masudi |translator=Barbier de Meynard |translator2=Pavet de Courteille |title=Muruj al-Dhahab wa-Ma'adin al-Jawhar |url=https://archive.org/details/lesprairiesdor08masuuoft/page/292/mode/2up |year=1861–1877 |volume=8 |page=293 }}</ref> === تشڪيل جو شروعاتي دور === اسلام جي شروعاتي دور ۾ '''اهل الڪلام''' يا «ڪلام جا عالم» جو اصطلاح بنيادي طور [[معتزله]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. تاريخدان [[ڊينيئل ڊبليو برائون]] اهل الڪلام کي اسلام جي ٻي هجري صديءَ دوران اسلامي قانون جي اختيار ۽ ماخذن بابت اختلافن ۾ شامل ٽن اهم جماعتن مان هڪ قرار ڏنو آهي. ٻيون ٻه جماعتون [[اهل الراءِ]] ۽ [[اهل الحديث]] هيون. برائون معتزله کي «پوءِ واري دور جا اهل الڪلام» پڻ سڏي ٿو، جنهن مان اهو تاثر ملي ٿو ته اهل الڪلام معتزله کان اڳ موجود فڪري جماعت هئي.<ref name="Brown1996">{{cite book |last=Brown |first=Daniel W. |title=Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought |year=1996 |page=15 }}</ref> تاريخدان [[ماجد فخري]] موجب، [[عباسي خلافت]] (750ع–1258ع) جي دور ۾ علم الڪلام اسلام جي شروعاتي تاريخ ۾ پيدا ٿيل ڪيترن پيچيده مسئلن کي سمجهڻ ۽ حل ڪرڻ جي ڪوشش طور اڀريو.<ref name="Fakhry1983">{{cite book |last=Fakhry |first=Majid |title=A History of Islamic Philosophy |edition=2nd |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1983 |pages=xvii–xviii }}</ref> انهن مسئلن مان هڪ اهو هو ته غيرمسلم مذهبي جماعتن، خاص طور بت پرستن، عيسائين ۽ يهودين طرفان اسلام تي ڪيل اعتراضن جا جواب ڪيئن ڏنا وڃن.<ref name="Fakhry1983"/> ٻيو مسئلو [[اسلام ۾ تقدير|تقدير]] ۽ الٰهي انصاف جي وچ ۾ ظاهري اختلاف سان لاڳاپيل هو. هڪ پاسي گنهگارن لاءِ [[جهنم]] جي سزا اڳواٽ مقرر هجڻ جو تصور هو، جڏهن ته ٻئي پاسي الٰهي انصاف جو سوال هو. ڪن مفڪرن جو موقف هو ته ڪنهن شخص کي اهڙي عمل جي سزا ڏيڻ، جيڪو سندس اختيار کان ٻاهر هجي، ناانصافي آهي. علم الڪلام جو هڪ ٻيو مقصد [[قرآن]] ۽ [[حديث]] ۾ موجود وحيءَ سان لاڳاپيل بيانن جي ظاهري اختلافن کي هڪ منظم فڪري نظام ۾ هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش پڻ هو.<ref name="Fakhry1983"/> علم الڪلام جي قيام جو هڪ ٻيو ممڪن سبب ڪجهه مسلمان عالمن طرفان اسلامي دنيا ۾ [[زندقه]] جي فڪر جي مخالفت ڪرڻ جي ڪوشش هئي. [[مرتضيٰ مطهري]] موجب، علم الڪلام جي واڌ ويجهه ۾ ڪيترن سببن ڪردار ادا ڪيو: مختلف قومن جو اسلام قبول ڪرڻ ۽ پاڻ سان اڳوڻا فڪري تصور آڻڻ؛ مسلمانن جو يهودين، عيسائين، مجوسين ۽ صابئين سان گڏ رهڻ ۽ انهن سان مذهبي بحث ڪرڻ؛ عباسي خلافت جي دور ۾ زنديقن جو اڀرڻ؛ ۽ اسلامي دنيا ۾ فلسفي جي واڌ ويجهه، جنهن نون سوالن ۽ شڪن کي جنم ڏنو.<ref>{{cite web |last=Mutahhari |first=Murtadha |title=An Introduction to Ilm al-Kalam |url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari/introduction-ilm-al-kalam |website=Al-Islam.org |date=12 March 2013 |access-date=31 October 2023 }}</ref> علم الڪلام جا پوءِ وارا مڪتب، جهڙوڪ [[ڪلابيه]]، [[اشعريه]] ۽ [[ماتريديه]]، اهل سنت جي نمائندگي ڪندڙ فڪري نظامن طور اڀريا. انهن اسلامي عقيدن جي بنيادي اصولن جي دفاع لاءِ عقلي استدلال تي ٻڌل نظام جوڙيا ۽ [[قرآن]] ۽ [[سنت]] جي دائري ۾ علم الڪلام جي استعمال کي قبول ڪيو.<ref name="EncyclopediaofIslam">{{cite encyclopedia |last=Gardet |first=Louis |title=Kalam |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |editor-last=Bosworth |editor-first=C. E. |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor6-last=Dumont |editor6-first=C. |editor7-last=Paterson |editor7-first=M. |location=Leiden |publisher=Brill |year=1978 |volume=4 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0421 |isbn=978-90-04-16121-4 }}</ref> اصل متن ۾ هنن مڪتبن جي ڀيٽ [[معتزله]] سان ڪئي وئي آهي، جن بابت چيو ويو آهي ته انهن پنهنجي علم الڪلام ۾ عقل کي وحيءَ تي ترجيح ڏني، ايتري قدر جو قرآن ۽ حديث کي تڏهن قبول ڪندا هئا، جڏهن اهي سندن عقلي تفسير سان مطابقت رکندا هئا.<ref name="MutazilaRationalism">{{cite web |last=Mutahhari |first=Murtadha |title=An Introduction to Ilm al-Kalam |url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari |website=Al-Islam.org }}</ref> [[حنبلي مذهب]] ۽ [[احمد بن حنبل]] جا پيروڪار عام طور علم الڪلام ۽ فلسفيانه بحثن کان پاسو ڪندا هئا. هو انهن کي [[بدعت]] سمجهندا هئا ۽ ضرورت پوڻ تي ئي اهڙن مسئلن تي بحث ڪندا هئا.<ref name="HanbaliTradition">{{cite journal |author=W. Williams |title=Aspects of the Creed of Imam Ahmad Ibn Hanbal: A Study of Anthropomorphism in Early Islamic Discourse |journal=International Journal of Middle East Studies |year=2002 |volume=34 |issue=3 |pages=441–463 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0020743802003021 }}</ref> تنهن هوندي به، احمد بن حنبل [[خلق قرآن]] جي مسئلي تي معتزله سان ڊگهي اختلاف ۾ پڻ شامل رهيو. معتزله قرآن جي مخلوق هجڻ جو نظريو پيش ڪندا هئا، جڏهن ته نصوص تي زور ڏيندڙ [[اثريه]] جي موقف موجب، قرآن خدا جي صفت آهي. احمد بن حنبل انهيءَ موقف جي اهم حامين مان هو.<ref name="UsulSunnah1996">{{cite book |author=Walid ibn Muhammad Nabih ibn Sayf an-Nashr |editor=Muhammad ibn 'Ied al-Abbasi |title=أصول السنة |year=1996 |publisher=Maktaba Ibn Taymiyyah |page=50 |url=https://almoqtabas.com/ar/publications/view/26800509189058926 |language=ar }}</ref><ref name="HanbaliTradition"/><ref>{{cite book |author=Shaukat Ali |title=Millenarian and Messianic Tendencies in Islamic History |year=1993 |publisher=Publishers United |page=118 |url=https://books.google.com/books?id=CATYAAAAMAAJ }}</ref><ref>{{cite book |title=Pemikiran Islam di Malaysia: sejarah dan aliran |year=1997 |publisher=Gema Insani |isbn=979-561-430-4 |page=137 |url=https://books.google.com/books?id=iRtOVSAYGLAC |language=ms }}</ref> [[ابن بطه]] پنهنجي ڪتاب ''الابانة'' ۾ نقل ڪيو آهي ته احمد بن حنبل پنهنجن شاگردن کي علم الڪلام جي عالمن سان مڪمل علمي لاتعلقي اختيار ڪرڻ جي هدايت ڪئي هئي.<ref>{{cite book |author=Ibrahim bin 'Amir Ar-Ruhaili |title=Sikap Ahlussunnah wal Jama'ah terhadap Ahli Bid'ah dan Pengikut Hawa Nafsu |volume=2 |year=2019 |publisher=Darul Falah |isbn=978-979-3036-74-8 |pages=96–97 |url=https://books.google.com/books?id=8uW3DwAAQBAJ |language=id }}</ref> ان کان سواءِ، احمد بن حنبل قرآن جي ماهيت بابت معتزله جي اهم عالم ۽ عباسي خلافت جي قاضي [[احمد بن ابي دؤاد]] سان پڻ ڊگهن بحثن ۾ شامل رهيو.<ref>{{cite book |author=Musthafa Said Al-Khin |editor=Achmad Zirzis |translator=Muhammad Misbah |title=Sejarah Ushul Fikih |year=2014 |publisher=Pustaka Al-Kautsar |location=East Jakarta |page=235 |url=https://books.google.com/books?id=9wHeDwAAQBAJ |language=id }}</ref> حنبلي عالمن ۽ احمد بن حنبل جي پيروڪارن پنهنجي تعليم ۾ علم الڪلام جو ذڪر گهٽ ڪيو، ڇاڪاڻ ته هو ان کي بدعت ۽ ان جي ڪن پيروڪارن کي زنديق سمجهندا هئا.<ref name="HanbaliTradition"/> [[محنه]] جي دور ۾ اهل الحديث جي ڊگهي عرصي تائين ٿيندڙ مذهبي جاچ ۽ ايذاءَ کان پوءِ عباسي خليفي [[المتوڪل]] پنهنجي اڳوڻن حڪمرانن جي پاليسي تبديل ڪئي. هن اهل الحديث کي ٻيهر سرڪاري سرپرستي ڏني ۽ احمد بن ابي دؤاد جي اڳواڻيءَ هيٺ معتزله جي اثر کي گهٽايو.<ref>{{Harvnb|Turner|2010|p=95}}</ref><ref>{{Harvnb|Melchert|1996|pp=321–325}}</ref><ref>{{Harvnb|Ibn Khallikan|1871|pp=66,69–70}}</ref><ref>{{Harvnb|Yarshater|1985–2007|loc=vol. 34, p. 75}}</ref> خليفي احمد بن حنبل سان پڻ ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. آخرڪار مارچ 852ع ۾ هن حڪم ڏنو ته اهل سنت خلاف مذهبي جاچ جي سلسلي ۾ قيد ڪيل سمورن قيدين کي آزاد ڪيو وڃي.<ref>{{Harvnb|Turner|2010|pp=95–98}}</ref><ref>{{Harvnb|Melchert|1996|pp=325–326}}</ref><ref>{{Harvnb|Hinds|1993|pp=4–5}}</ref><ref>{{Harvnb|Zetterstéen|Pellat|1960|p=271}}</ref><ref>{{Harvnb|Ibn Khallikan|1871|p=70}}</ref><ref>{{Harvnb|Yarshater|1985–2007|loc=vol. 34, pp. 116–119}}</ref> l44j314d309k2v9pfk7z7bp06mqdw5m 429575 429574 2026-11-08T00:47:28Z Intisar Ali 8681 429575 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلامي عقيدن جو عقلي ۽ استدلالي مطالعو}} {{ٻيا استعمال}} {{اسلام}} {{الله}} '''علم الڪلام''' (عربي: '''عِلْمُ الْكَلَام'''، لفظي معنيٰ: بحث ۽ گفتگوءَ جو علم)، جنهن کي '''علم اللاهوت''' (عربي: '''عِلْمُ اللَّاهُوت'''، معنيٰ: الٰهيات جو علم) پڻ چيو ويندو آهي ۽ عام طور مختصر صورت ۾ '''ڪلام''' سڏيو ويندو آهي، [[اسلامي الٰهيات]] يا [[عقيدو|اسلامي عقيدن]] جي علمي، نظرياتي ۽ عقلي مطالعي جو نالو آهي.<ref name="Abdel-Haleem 2008">{{cite book |last=Abdel-Haleem |first=M. A. S. |year=2008 |chapter=Part I: Historical perspectives - Qur'an and hadith |chapter-url=https://books.google.com/books?id=O1IiAwAAQBAJ&pg=PA19 |editor-last=Winter |editor-first=Timothy |title=The Cambridge Companion to Classical Islamic Theology |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=19–32 |doi=10.1017/CCOL9780521780582.002 |isbn=978-1-139-00181-6 }}</ref><ref name="Mutahhari-intro">{{cite web |last=Mutahhari |first=Murtada |translator-last=Qara'i |translator-first='Ali Quli |title=An Introduction to 'Ilm al-Kalam |url=http://www.muslimphilosophy.com/ip/kalam.htm |website=Muslim Philosophy |access-date=29 March 2018 }}</ref> علم الڪلام جي وصف هيءَ پڻ ڪري سگهجي ٿي ته اهو اهڙو علم آهي، جيڪو اسلامي ايمان جي بنيادي عقيدن، يعني [[اصول الدين]]، جو مطالعو ڪري ٿو، انهن جي درستيءَ لاءِ دليل پيش ڪري ٿو ۽ انهن بابت پيدا ٿيندڙ شڪن ۽ اعتراضن جا جواب ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |last=Mutahhari |first=Murtadha |title=An Introduction to Ilm al-Kalam |date=12 March 2013 |url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari/definition-and-subject-matter-ilm-al |access-date=2023-10-31 }}</ref> علم الڪلام جي ابتدا اسلام جي بنيادي عقيدن کي فلسفيانه شڪ ڪندڙن ۽ غيرمسلمانن جي اعتراضن جي مقابلي ۾ قائم ڪرڻ ۽ انهن جو دفاع ڪرڻ جي ضرورت مان ٿي.<ref name="Schmidtke2016">{{cite book |last=Treiger |first=Alexander |year=2016 |orig-date=2014 |chapter=Origins of Kalām |chapter-url=https://books.google.com/books?id=70wnDAAAQBAJ&pg=PA27 |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |pages=27–43 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.001 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref><ref name="Abrahamov2016">{{cite book |last=Abrahamov |first=Binyamin |year=2016 |orig-date=2014 |chapter=Scripturalist and Traditionalist Theology |chapter-url=https://books.google.com/books?id=70wnDAAAQBAJ&pg=PA264 |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |pages=264–279 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.025 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref><ref>{{cite book |author=Madeleine Pelner Cosman |author2=Linda Gale Jones |title=Handbook to Life in the Medieval World |page=391 |isbn=1-4381-0907-5 }}</ref> ان جو هڪ مقصد انهن خيالن جو مقابلو ڪرڻ پڻ هو، جن کي اسلامي عقيدن جي لحاظ کان گمراهه ڪندڙ يا [[بدعت|مذهبي بدعتون]] سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Abul Quasem |first=M. |title=The Ethics of al-Ghazali: A Composite Ethics in Islam |year=1975 |page=18 }}</ref> علم الڪلام جي ماهر کي '''متڪلم''' ۽ اهڙن عالمن کي جمع ۾ '''متڪلمون''' چيو ويندو آهي. متڪلم جو علمي ڪردار [[اسلامي فلسفو|اسلامي فيلسوفن]] ۽ [[فقه|فقه جي ماهرن]] کان الڳ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Bennett">{{cite book |author=Clinton Bennett |title=The Bloomsbury Companion to Islamic Studies |page=119 |isbn=1-4411-2788-7 }}</ref> علم الڪلام جي شروعات [[اموي خلافت]] جي آخري دور ۾ ٿي، جڏهن ته [[عباسي خلافت]] جي شروعاتي دور ۾ ان کي وڌيڪ عروج حاصل ٿيو. عباسي خليفي [[المهدي]] ايراني مذهبن جي پيروڪارن جي خيالن جي رد ۾ ڪتاب لکڻ لاءِ متڪلمين کي مقرر ڪيو. ساڳئي دور ۾ برمڪي وزير [[يحيٰ بن خالد برمڪي]] پنهنجي گهر ۾ مختلف مذهبن ۽ مذهبي جماعتن جي نمائندن سان علم الڪلام جا بحث منعقد ڪندو هو. ڏهين صدي عيسويءَ تائين [[معتزله]] اسلامي تاريخ جي شروعاتي تشڪيل واري دور ۾ علم الڪلام جا اهم علمبردار بڻجي چڪا هئا. ان کان پوءِ اهل سنت ۾ علم الڪلام جا ٻه اهم مڪتب فڪر سامهون آيا: [[اشعريه]] ۽ [[ماتريديه]].<ref name="Bennett"/> انهن مڪتبن معتزله جي اندر وڌندڙ [[نوافلاطونيت]] ۽ [[ارسطوئيت]] تي ٻڌل فلسفيانه رجحانن جي مقابلي ۾ پنهنجو موقف اختيار ڪيو ۽ علم الڪلام کي اهل سنت جي مکيه علمي روايت ۾ هڪ قابل قبول علم جي حيثيت ڏني.<ref name="Schmidtke2014p428">{{cite book |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |page=428 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> متڪلمين جا ڪي دليل وچئين دور جي [[يهوديت|يهودي]] ۽ [[عيسائيت|عيسائي]] الٰهياتي بحثن ۾ پڻ داخل ٿيا. ابتدائي جديد دور تائين علم الڪلام جو مطالعو گهڻو ڪري درسي ڪتابن، انهن جي شرحُن ۽ حاشين تائين محدود ٿي ويو هو. پر اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[برطانوي هندستان]] ۽ [[عثماني سلطنت]] ۾ ڪيترائي اصلاحي مفڪر سامهون آيا، جن نئين علم الڪلام جي قيام جو مطالبو ڪيو. == وصف == === علم الڪلام جون تاريخوار وصفون === مختلف دورن جي مسلمان عالمن ۽ مفڪرن علم الڪلام جون الڳ الڳ وصفون بيان ڪيون آهن. انهن وصفن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪڏهن علم الڪلام کي مذهبي عقيدن جي دفاع جو ذريعو، ڪڏهن اصول الدين جي تحقيق ۽ ڪڏهن عقلي دليلن جي مدد سان عقيدن جي تشريح ۽ اثبات جو علم سمجهيو ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ مختلف عالمن وٽ علم الڪلام جون وصفون ! عالم ۽ وفات جو سال ! علائقو ! علم الڪلام جي وصف ! اصل عربي يا فارسي عبارت |- | [[الفارابي]] (وفات: 950ع) | [[شام]] | اهڙي ذهني صلاحيت، جنهن جي مدد سان انسان ڪنهن مذهب جي بانيءَ جي بيان ڪيل مقرر عقيدن ۽ عملن جي حمايت ڪري سگهي ۽ انهن جي مخالفت ڪندڙ خيالن کي دليلن ۽ بيانن وسيلي رد ڪري سگهي. | <span dir="rtl">ملكة يقتدر بها الإنسان على نصرة الآراء والأفعال المحدودة التي صرح بها واضع الملة وتزييف كل ما خالفها بالأقاويل</span><ref name="Farabi107">{{Harvnb|Al-Farabi|1949|p=107}}</ref> |- | [[ابوالحسن العامري]] (وفات: 992ع) | [[بغداد]]، [[نيشاپور]] | زبان وسيلي دين جو دفاع ڪرڻ جي ڪوشش. | <span dir="rtl">المجاهدة عن الدين باللسان</span><ref name="Amiri95">{{Harvnb|Abu al-Hassan al-Amiri|1988|p=95}}</ref> |- | [[ابوحيان التوحيدي]] (وفات: 1023ع) | بغداد، [[ري]]، [[شيراز]] | دين جي بنيادي اصولن تي غور ڪرڻ جو اهڙو طريقو، جنهن ۾ بحث ۽ فڪر جو بنياد صرف عقل تي هجي. | <span dir="rtl">باب من الاعتبار في أصول الدين يدور النظر فيه على محض العقل</span><ref name="Tauhidi294">{{Harvnb|Abu Hayyan al-Tawhidi|1993-4|p=94}}</ref> |- | [[ابواليسر البزدوي]] (وفات: 1099ع) | [[ماوراء النهر]] | انهن مسئلن جي وضاحت، جيڪي دين جا بنيادي اصول آهن ۽ جن کي سکڻ هر فرد تي فرض عين آهي. | <span dir="rtl">بيان المسائل التي هي أصول الدين التي هي تعلمها فرض عين</span><ref name="Bazdawi15">{{Harvnb|Abu al-Yusr al-Bazdawi|2003|p=15}}</ref> |- | شرف الدين ابن التلمساني الفهري (وفات: 1260ع) | [[مصر]] | الوهيت ۽ رسالت جي ثبوتن جو علم، ۽ انهن ڳالهين جو علم جن تي الوهيت ۽ رسالت جي معرفت دارومدار رکي ٿي؛ جهڙوڪ جهان جو ممڪن الوجود هجڻ، ان جو حادث هجڻ ۽ انهن حقيقتن جي مخالف خيالن جو رد. | <span dir="rtl">العلم بثبوت الإلهية والرسالة وما يتوقف معرفتهما عليه من جواز العالم وحدوثه وإبطال ما يناقض ذلك</span><ref name="IbnTilimsani43">{{Harvnb|Ibn al-Tilimsani|2010|p=43}}</ref> |- | [[شمس الدين السمرقندي]] (وفات: 1303ع) | [[سمرقند]] | اهڙو علم، جنهن ۾ اسلامي شريعت جي اصولن مطابق خدا جي ذات ۽ صفتن، ممڪن الوجود شين جي ابتدائي حالت ۽ آخرت ۾ انهن جي انجام بابت تحقيق ڪئي وڃي. | <span dir="rtl">علم يبحث فيه عن ذات الله وصفاته وأحوال الممكنات في المبتدأ والمعاد على قانون الإسلام</span><ref name="Samarqandi66">{{cite book |author=Shams al-Din al-Samarqandi |editor=Ahmad Abdurahman al-Sharif |title=Al-Saha'if al-Ilahiya |url=https://archive.org/details/1291Pdf_201812/page/66/mode/2up |location=Kuwait |publisher=Maktabat al-Falah |year=1985 |page=66 }}</ref> |- | [[عضد الدين الإيجي]] (وفات: 1355ع) | ايج، [[شيراز]] جي ڀرسان | اهڙو علم، جنهن جي مدد سان دليل پيش ڪري ۽ شڪ دور ڪري مذهبي عقيدن کي ثابت ڪري سگهجي. | <span dir="rtl">علم يقتدر معه على إثبات العقائد الدينية بإيراد الحجج ودفع الشبه</span><ref name="Igi7vanEss37">{{Harvnb|Adud al-Din al-Iji|1966|p=37}}</ref> |- | [[سعد الدين التفتازاني]] (وفات: 1390ع) | تفتازان | يقيني دليلن جي بنياد تي مذهبي عقيدن جو علم. | <span dir="rtl">العلم بالعقائد الدينية عن الأدلة اليقينية</span><ref name="Taftazani163">{{Harvnb|al-Taftzani|1998|p=163}}</ref> |- | [[ابن عرفه]] (وفات: 1401ع) | [[تيونس]] | الوهيت جي حڪمن، رسولن جي موڪلجڻ، سندن سڀني خبرن ۾ سچائيءَ ۽ انهن سان لاڳاپيل ضروري معاملن جو علم، ۽ اهڙي علمي صلاحيت سان انهن جا دليل قائم ڪرڻ، جيڪا شڪن ۽ اعتراضن کي دور ڪرڻ لاءِ موزون هجي. | <span dir="rtl">العلم بأحكام الألوهية وإرسال الرسل وصدقها في كل أخبارها وما يتوقف شيء من ذلك عليه خاصا به وتقرير أدلتها بقوة هي مظنة لرد الشبهات</span><ref>{{Harvnb|Ibn'Arafa|2004|p=78}}</ref> |- | [[ابن خلدون]] (وفات: 1406ع) | تيونس | اهڙو علم، جنهن ۾ عقلي دليلن سان ايماني عقيدن جي حمايت ڪئي وڃي ۽ انهن بدعت پسندن جي ترديد ڪئي وڃي، جيڪي عقيدن ۾ سلف ۽ اهل سنت جي طريقن کان هٽي وڃن. | <span dir="rtl">علم يتضمن الحجاج عن العقائد الإيمانية بالأدلة العقلية والرد على المبتدعة المنحرفين في الاعتقادات عن مذاهب السلف وأهل السنة</span><ref name="IbnKhaldun580">{{Harvnb|Ibn Khaldun|2001|p=588}}</ref> |- | [[ابن الهمام]] (وفات: 1457ع) | مصر | فرد جو انهن اسلامي مذهبي عقيدن بابت دليلن جي مدد سان علم حاصل ڪرڻ، جن تي ايمان رکڻ سندس ذميواري آهي. | <span dir="rtl">معرفة النفس ما عليها من العقائد المنسوبة إلى دين الإسلام عن الأدلة</span><ref name="IbnHumam5">{{cite book |author=Al-Kamal ibn al-Humam |title=Al-Musayara fi Ilm al-Kalam |url=https://archive.org/details/al-musayara/page/n3/mode/1up |location=Cairo |publisher=Al-Matba'a al-Mahmudiya |year=1929 |page=5 }}</ref> |- | [[طاشڪپري زاده]] (وفات: 1561ع) | [[عثماني سلطنت]] | اهڙو علم، جنهن جي مدد سان مذهبي حقيقتن لاءِ دليل پيش ڪري انهن کي ثابت ڪيو وڃي ۽ انهن بابت شڪ دور ڪيا وڃن. | <span dir="rtl">علم يقتدر معه على إثبات الحقائق الدينية بإيراد الحجج عليها ودفع الشبه عنها</span><ref name="Taschkopruzade132">{{cite book |author=Taşköprüzade |title=Definition of Kalām |language=ar |at=حوالو: ص 132 }}</ref> |- | [[عبدالرزاق لاهيجي]] (وفات: 1661ع) | [[ايران]] | اهڙي نظرياتي مهارت، جنهن سان مذهبي عقيدن کي ثابت ڪري سگهجي. | <span dir="rtl">صناعة نظرية يقتدر بها على إثبات العقائد الدينية</span><ref name="LahidschiI51">{{Harvnb|Abd al-Razzaq Lahiji|2011|p=51}}</ref> |- | [[محمد اعليٰ تهانوي]] (وفات: 1745ع) | اتر هندستان | اهڙو علم، جنهن جي مدد سان ٻين ماڻهن آڏو دليل پيش ڪري مذهبي عقيدن کي ثابت ڪيو وڃي ۽ انهن جا شڪ دور ڪيا وڃن. | <span dir="rtl">علم يقتدر معه على إثبات العقائد الدينية على الغير بإيراد الحجج ودفع الشبه</span><ref name="TahanawiI29">{{Harvnb|al-Tahanawi|1996|p=29}}</ref> |- | [[مرتضيٰ مطهري]] (وفات: 1979ع) | ايران | اهڙو علم، جيڪو اسلامي عقيدن بابت بحث ڪري ٿو؛ يعني انهن ڳالهين بابت، جن تي اسلامي نقطه نظر موجب ايمان رکڻ ضروري آهي، ۽ جيڪو انهن عقيدن جي وضاحت، دليلن سان اثبات ۽ دفاع ڪري ٿو. | <span dir="rtl">علمی است که دربارهٔ عقاید اسلامی یعنی آنچه از نظر اسلام باید بدان معتقد بود و ایمان داشت، بحث می‌کند به این نحو که آنها توضیح می‌دهد و دربارهٔ آنها استدلال می‌کند و از آنها دفاع می‌نماید</span><ref name="MutahhariIII57">{{Harvnb|Morteza Motahhari|1991|p=57}}</ref> |} === عقيدن جي دفاع جي علم طور ڪلام === مٿي ڏنل ڪيترين وصفن موجب، علم الڪلام جو هڪ اهم ڪم پنهنجي مذهبي عقيدن جو دفاع ڪرڻ آهي. ان لحاظ کان علم الڪلام ۾ '''دفاعي استدلال''' جو پهلو نمايان آهي. اهو دفاعي ڪردار خاص طور [[الفارابي]] (وفات: 950ع) ۽ [[ابوالحسن العامري]] (وفات: 992ع) جي وصفن مان ظاهر ٿئي ٿو. فارابيءَ موجب، علم الڪلام اهڙي ذهني صلاحيت آهي، جنهن سان انسان مذهب جي بانيءَ جي مقرر ڪيل عقيدن ۽ عملن جي مخالفت ڪندڙ هر خيال کي رد ڪري سگهي ٿو.<ref name="Farabi107"/> عامريءَ ان کي زبان وسيلي دين جي دفاع جو نالو ڏنو.<ref name="Amiri95"/> [[عضد الدين الإيجي]] (وفات: 1355ع)، عثماني عالم [[طاشڪپري زاده]] (وفات: 1561ع) ۽ هندستاني عالم [[محمد اعليٰ تهانوي]] (ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري) جي وصفن ۾ پڻ مذهبي عقيدن يا حقيقتن بابت شڪن کي دور ڪرڻ علم الڪلام جو بنيادي ڪم ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Igi7vanEss37"/><ref name="Taschkopruzade132"/><ref name="TahanawiI29"/> انهن وصفن جي پسمنظر ۾ فرانسيسي مستشرق [[لوئي گارديه]] جو خيال هو ته علم الڪلام جي دفاعي استدلال واري ڪردار جي اهميت کي گهٽائي نٿو سگهجي.<ref>{{cite encyclopedia |author=Louis Gardet |title=Ilm al-kalam |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |volume=3 |page=1142 }}</ref> علم الڪلام جي بنيادي خاصيت دفاعي استدلال هجڻ جو تصور گارديه ۽ ايم. ايم. انواتيءَ جي گڏيل ڪتاب ''Introduction à la théologie musulmane'' جو پڻ مرڪزي خيال هو، جيڪو پهريون ڀيرو 1948ع ۾ لکيو ويو.<ref name="Gardet">{{cite book |author=Louis Gardet |author2=M. M. Anawati |title=Introduction à la théologie musulmane |publisher=Librairie philosophique J. Vrin |year=1981 |pages=6–20 }}</ref> هندستاني عالم عبدالنبي الاحمدنگري (وفات: 1759ع) جو خيال هو ته علم الڪلام جي افاديت انهيءَ دفاعي ڪم تائين محدود هئي. هن پنهنجي علمي موسوعي تصنيف ''دستور العلماء'' ۾ بيان ڪيو ته وڏا متڪلم پنهنجي عقيدن کي علم الڪلام جي دليلن وسيلي قائم يا مستند نه بڻائيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ علم الڪلام جو مقصد رڳو مخالف کي خاموش ڪرڻ ۽ ضد ڪندڙ کي لاجواب ڪرڻ هو. سندس خيال موجب، وڏا متڪلم پنهنجا عقيدا نبوت جي روشنيءَ مان حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite book |author=Abd an-Nabi al-Ahmadnagari |title=Jami al-Ulum fi Istilahat al-Funun, al-Mulaqqab bi-Dustur al-Ulama |url=https://archive.org/details/1_20201011_20201011_0539 |location=Beirut |publisher=Dar al-Kotob al-Ilmiyya |year=2000 |volume=3 |page=95 }}</ref> اهڙي نوعيت جا خيال [[ابو حامد الغزالي]] جي لکڻين ۾ پڻ ملن ٿا. پنهنجي ڪتاب ''جواهر القرآن'' ۾ هن علم الڪلام جو مقصد عام ماڻهن جي عقيدن کي بدعت پسندن جي اثر سبب بگاڙ کان بچائڻ قرار ڏنو. سندس خيال موجب، هن علم جو مقصد حقيقتن کي ظاهر ڪرڻ نه هو.<ref>{{cite book |author=Al-Ghazali |editor=Rashid Rida |title=Jawahir al-Qur'an |url=https://archive.org/details/1004Pdf_201804/page/n19/mode/1up |location=Beirut |publisher=Dar Ihya al-Ulum |year=2000 |page=39 }}</ref> === اصول الدين يا مذهبي عقيدن جي علم طور ڪلام === ڪيترن مسلمان مصنفن علم الڪلام جي وصف دين جي بنيادي اصولن، يعني '''اصول الدين'''، سان ان جي تعلق جي بنياد تي ڪئي. مثال طور [[ابوحيان التوحيدي]] (وفات: 1023ع) علم الڪلام کي دين جي بنيادي اصولن تي غور ڪرڻ جو اهڙو طريقو قرار ڏنو، جنهن ۾ بحث جو دارومدار صرف عقل تي هجي.<ref name="Tauhidi294"/> [[ابواليسر البزدوي]] (وفات: 1099ع) ان کي انهن مسئلن جي وضاحت قرار ڏنو، جيڪي دين جا بنيادي اصول آهن ۽ جن کي سکڻ هر فرد تي فرض آهي.<ref name="Bazdawi15"/> [[ابن الاثير]] (وفات: 1233ع) پنهنجي ڪتاب ''اللباب في تهذيب الأنساب'' ۾ علم الڪلام کي '''علم اصول الدين''' جي صورت ۾ بيان ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref>{{cite book |author=Ibn al-Athir |title=Al-Lubab fi Tahdhib al-Ansab |url=https://archive.org/details/alkamela2000_gmail_1_20150219 |location=Beirut |publisher=Dar al-Sadir |year=1980 |volume=3 |page=161 }}</ref> [[ابن خلڪان]] (وفات: 1282ع) ۽ [[سراج الدين ارموي]] (وفات: 1283ع) علم الڪلام کي سڌيءَ طرح اصول الدين جي برابر قرار ڏنو.<ref>{{cite book |author=Ibn Khallikan |editor=Ihsan Abbas |title=Wafayat al-A'yan wa-Anba Abna al-Zaman |url=https://archive.org/details/WAQ17074 |location=Beirut |publisher=Dar al-Sadir |year=1978 |volume=4 |page=271 }}</ref><ref>{{cite book |author=Siraj al-Din Urmavi |title=Al-Risala al-Gharra fi al-Farq Baina Nau'ai al-Ilm al-Ilahi wa-l-Kalam |year=2012 |page=75 }}</ref> علم الڪلام ۽ علم اصول الدين کي هڪ ئي علم سمجهڻ جو تصور سورهين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني شاهي محل جي ڪتبخاني جي فهرست ۾ پڻ ملي ٿو. ان فهرست ۾ علم الڪلام بابت ڪتابن واري حصي جو عنوان هو: '''علم اصول الدين، يعني علم الڪلام جي ڪتابن جو حصو'''.<ref>{{cite book |author=Abdurrahman Atçıl |editor=Gülrü Necipoğlu |editor2=Cemal Kafadar |editor3=Cornell Fleischer |title=Treasures of Knowledge: An Inventory of the Ottoman Palace Library (1502/03–1503/04) |chapter=The Kalam (Rational Theology) Section in the Palace Library Inventory |publisher=Brill |year=2019 |pages=367–388 |doi=10.1163/9789004402508_011 |isbn=978-90-04-40250-8 }}</ref> ممڪن آهي ته انهيءَ درجابنديءَ جو اثر عثماني عالمن [[طاشڪپري زاده]] ۽ ساچقلي زاده (وفات: 1732ع) تي پڻ پيو هجي، ڇاڪاڻ ته انهن پنهنجي عربي علمي موسوعن ۾ علم الڪلام ۽ علم اصول الدين کي هڪجهڙو قرار ڏنو.<ref name="Taschkopruzade132"/> التهانويءَ ان هڪجهڙائيءَ جي وضاحت ڪندي چيو ته علم الڪلام ديني قانوني علمن جو بنياد آهي ۽ اهي علم ان تي دارومدار رکن ٿا.<ref>{{Harvnb|al-Tahanawi|1996|p=31}}</ref> ڪن پوءِ جي عالمن علم الڪلام کي مذهبي عقيدن جي علم طور بيان ڪيو. [[عضد الدين الإيجي]] (وفات: 1355ع) موجب، علم الڪلام اهو علم آهي، جنهن جي مدد سان دليل پيش ڪري ۽ شڪ دور ڪري مذهبي عقيدن کي ثابت ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Igi7vanEss37"/> ٿوري تبديليءَ سان اها وصف عثماني عالم [[طاشڪپري زاده]] (وفات: 1561ع) ۽ هندستاني عالم [[محمد اعليٰ تهانوي]] (ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري) پڻ اختيار ڪئي.<ref name="Taschkopruzade132"/><ref name="TahanawiI29"/> [[سعد الدين التفتازاني]] (وفات: 1390ع) موجب، علم الڪلام يقيني دليلن جي بنياد تي مذهبي عقيدن جو علم آهي.<ref name="Taftazani163"/> [[ابن خلدون]] (وفات: 1406ع) موجب، اهو اهڙو علم آهي، جنهن ۾ عقلي دليلن وسيلي ايماني عقيدن جي حمايت ڪئي وڃي ٿي.<ref name="IbnKhaldun580"/> [[مرتضيٰ مطهري]] (وفات: 1979ع) موجب، علم الڪلام اهو علم آهي، جيڪو اسلامي عقيدن بابت بحث ڪري ٿو، انهن جي وضاحت ڪري ٿو، دليلن سان انهن کي ثابت ڪري ٿو ۽ انهن جو دفاع ڪري ٿو.<ref name="MutahhariIII57"/> === اصطلاح جي ابتدا بابت نظريا === عربي ٻوليءَ ۾ لفظ '''ڪلام''' جي عام معنيٰ «ڳالهه ٻولهه، گفتگو ۽ بحث» آهي. انهيءَ بابت مختلف نظريا موجود آهن ته مذهبي عقيدن کي عقلي دليلن سان ثابت ڪرڻ واري علم لاءِ «ڪلام» جو اصطلاح ڇو استعمال ٿيڻ لڳو. * [[الشهرستاني]] (وفات: 1153ع) جو خيال هو ته اهو نالو [[معتزله]] اختيار ڪيو. سندس بيان موجب، معتزله هن علم کي اهو نالو انهيءَ ڪري ڏنو، جو خدا جي ڪلام بابت سوال سندن بحثن ۽ اختلافن جو مرڪزي موضوع هو؛ تنهنڪري سڄو علم انهيءَ سوال جي نالي سان مشهور ٿي ويو.<ref>{{cite book |author=Al-Shahrastani |editor=Ahmad Fahmi Muhammad |title=al-Milal wa-n-nihal |url=https://archive.org/details/waq32299/page/n21/mode/2up |location=Beirut |publisher=Dar al-Kotob al-Ilmiyya |year=1992 |page=23 }}</ref> * '''ابن التلمساني''' (وفات: 1260ع) هن اصطلاح جي ابتدا بابت ٽي امڪان بيان ڪيا: ** پهريون، «ڪلام» جو نالو انهيءَ ڪري پيو، جو متڪلم پنهنجي ڪتابن جا باب «باب الڪلام في...» يعني «فلاڻي موضوع بابت گفتگوءَ جو باب» جي عبارت سان شروع ڪندا هئا. ** ٻيو، جڏهن [[ظاهريه]] جي عالمن کان هن علم جي ڪنهن مسئلي بابت پڇيو ويندو هو ته هو جواب ڏيندا هئا: «هي اهو موضوع آهي، جنهن بابت ڳالهائڻ کان اسان کي منع ڪئي وئي آهي.» اهڙو جواب بار بار ڏيڻ سبب وقت گذرڻ سان هن علم کي «ممنوع گفتگوءَ جو علم» چيو وڃڻ لڳو. پوءِ انهيءَ نالي مان «ممنوع» جو لفظ ختم ٿي ويو ۽ رڳو «علم الڪلام» رهجي ويو. ** ٽيون، هن علم کي «علم الڪلام» انهيءَ ڪري چيو ويو، جو ان جو مطالعو انسان جي عقلي گفتگوءَ جي صلاحيت کي وڌائڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي؛ اها صلاحيت انسان کي ٻين جاندارن کان ممتاز ڪري ٿي.<ref>{{Harvnb|Ibn al-Tilimsani|2010|p=42}}</ref> * [[سعد الدين التفتازاني]] (وفات: 1390ع) [[ابو حفص النسفي|النسفيءَ]] جي عقيدن بابت پنهنجي شرح ۾ «ڪلام» جي نالي جون ڪُل اٺ وضاحتون پيش ڪيون. انهن مان هڪ وضاحت موجب، هي علم رڳو بحث مباحثي (مباحثه) ۽ ڳالهه ٻولهه جي ڏي وٺ (ادارة الڪلام) وسيلي اڳتي وڌندو آهي. انهيءَ ڪري اهو ٻين علمن کان مختلف آهي، جن جو مطالعو غور ۽ فڪر (تأمل) يا ڪتابن جي پڙهڻ (مطالعة الڪتب) وسيلي پڻ ڪري سگهجي ٿو. تفتازانيءَ هڪ ٻيو امڪان پڻ بيان ڪيو ته هن علم جي دليلن جي قوت سبب ان کي سڀ کان وڌيڪ مستحقِ «ڪلام» سمجهيو ويو، جيئن ٻن بيانن مان وڌيڪ مضبوط بيان بابت چيو ويندو آهي: «هيءَ آهي اصل ڳالهه.»<ref>{{Harvnb|al-Taftzani|2014|p=23}}</ref> * [[ابن خلدون]] (وفات: 1406ع) جو خيال هو ته هن علم کي «ڪلام» انهيءَ ڪري چيو ويو، جو بدعتن جي مخالفت لاءِ عملي ڪارروائيءَ جي ضرورت نه هوندي هئي، پر اهو ڪم رڳو گفتگو ۽ دليلن وسيلي ڪيو ويندو هو.<ref name="Ibn Khaldun 2001 589">{{Harvnb|Ibn Khaldun|2001|p=589}}</ref> * [[مرتضيٰ مطهري]] (وفات: 1979ع) هڪ وضاحت بيان ڪئي ته هن علم جو نالو عالمن جي ڳالهائڻ، يعني «ڪلام» ڪرڻ، جي عادت سان لاڳاپيل هو، جيڪا خاموشيءَ جي ابتڙ هئي. انهيءَ وضاحت موجب، متڪلم انهن اعتقادي مسئلن بابت ڳالهائيندا هئا، جن بابت خاموش رهڻ مناسب سمجهيو ويندو هو، جڏهن ته [[صحابه ڪرام|صحابه]] ۽ [[تابعين]] اهڙن معاملن ۾ خاموش رهيا هئا.<ref name="MutahhariOrigin">{{cite web |last=Mutahhari |first=Murtadha |title=An Introduction to Ilm al-Kalam |url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari |website=Al-Islam.org |date=12 March 2013 |access-date=1 November 2023 }}</ref> [[جوزف فان ايس]] موجب، عرب عالمن طرفان پيش ڪيل انهن ڪيترين وضاحتن مان «چٽيءَ طرح ظاهر ٿئي ٿو ته ڪلام جي اصطلاح کي سمجهڻ وقت خود عرب لغت دان ۽ الٰهيات جا عالم به مونجهاري جو شڪار هئا».<ref>{{Harvnb|Adud al-Din al-Iji|1966|p=66}}</ref> مغربي علمي تحقيق ۾ [[ٽجٽزي ڊي بوئر]] ۽ [[ڊنڪن بليڪ ميڪڊونلڊ]] اهو خيال پيش ڪيو ته «ڪلام» جو اصطلاح يوناني لفظ '''لوگوس''' (Logos) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite book |author=Tjitze de Boer |title=History of Philosophy in Islam |url=https://archive.org/details/geschichtederphi00boer/page/42/mode/2up |location=Stuttgart |publisher=Frommann-Holzboog |year=1901 |page=43 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |author=Duncan Black MacDonald |title=Ilm al-kalam |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |volume=2 |pages=717–723 }}</ref> ان جي ابتڙ، [[آرينٽ يان وينسنڪ]] 1932ع ۾ اهو نظريو رد ڪيو ته «ڪلام» جو اصطلاح يوناني «لوگوس» يا ان مان نڪتل لفظن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. سندس دليل هو ته اهو اصطلاح «عربي علمي اصطلاحن جي پنهنجي ارتقا جي نتيجي ۾» پيدا ٿيو.<ref name="Wensinck1932">{{cite book |author=A. J. Wensinck |title=The Muslim Creed: Its Genesis and Historical Development |url=https://archive.org/details/dli.ministry.15039/page/79/mode/2up |publisher=Cambridge University Press |year=1932 |pages=717–723 }}</ref> [[لوئي گارديه]] ۽ ايم. ايم. انواتيءَ ابن التلمسانيءَ جي بيان ڪيل پهرئين امڪان کي سڀ کان وڌيڪ قابل قبول سمجهيو. سندن خيال موجب، شروعات ۾ «ڪلام» مان مراد «ڪنهن موضوع بابت گفتگو» هئي، پر پوءِ هڪ خاص اصطلاحي استعمال جي نتيجي ۾ اهو لفظ پنهنجي سر الٰهي معاملن بابت بحث ۽ گفتگوءَ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref name="Gardet"/> [[وليم مونٽگمري واٽ]] هن اصطلاح جي وضاحت ۾ [[ابن تيميه]] سان ملندڙ جلندڙ موقف اختيار ڪيو. متڪلم جي اصطلاح بابت سندس چوڻ هو ته شروعات ۾ اهو غالباً طنزيه نالو هو، جيڪو شايد اهڙن ماڻهن جو تصور پيدا ڪندو هو، جيڪي «هر وقت ڳالهائيندا رهن ٿا». پر آخرڪار اهو نالو هڪ غيرجانبدار علمي اصطلاح طور قبول ڪيو ويو.<ref name="Wensinck1932"/> == تاريخ == === ابتدا جو سوال === علم الڪلام جي ابتدا بابت مختلف تاريخدانن، فيلسوفن ۽ مسلمان عالمن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. # [[موسى بن ميمون]] (وفات: 1204ع) جو خيال هو ته علم الڪلام اصل ۾ عيسائي فڪر مان پيدا ٿيو ۽ پوءِ ترجمن جي ذريعي مسلمانن تائين پهتو.<ref>{{cite book |author=Maimonides |translator=Michael Friedländer |title=The Guide for the Perplexed |year=1974 |page=19 }}</ref> [[فرانز آگسٽ شمولڊرس]] 1840ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''Essai sur les écoles philosophiques chez les Arabes'' ۾ هن نظريي کي غيرمعتبر قرار ڏئي رد ڪيو.<ref>{{cite book |author=Franz August Schmölders |title=Essai sur les écoles philosophiques chez les Arabes |url=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10046931?page=155 |year=1985 }}</ref> # [[ابن خلدون]] (وفات: 1406ع) موجب، علم الڪلام انهيءَ ڪري پيدا ٿيو، جو ابتدائي مسلمانن کان پوءِ واري دور ۾ ايماني عقيدن جي تفصيلي مسئلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. سندس خيال موجب، انهن اختلافن مان گهڻا [[قرآن]] جي انهن آيتن سبب پيدا ٿيا، جن جي معنيٰ سمجهڻ ۾ ابهام هو، يعني [[محڪم ۽ متشابه آيتون]]. انهن اختلافن بحث، مناظري ۽ عقلي استدلال کي جنم ڏنو.<ref>{{Harvnb|Ibn Khaldun|2001|p=586}}</ref> # [[محمد عابد الجابري]] (وفات: 2010ع) جو خيال هو ته علم الڪلام ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري، [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[معاويه بن ابي سفيان]] جي وچ ۾ جنگ کان پوءِ ٿيل ثالثيءَ جي واقعي کان فوراً پوءِ پيدا ٿيو. انهيءَ دور ۾ عرب سياسي گفتگوءَ ۾ مذهب کي سياسي موقفن جي وچ ۾ دليل ۽ جواز طور استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ويو. مختلف ڌريون پنهنجي موقف لاءِ مذهبي جواز حاصل ڪرڻ جون ڪوششون ڪنديون هيون. الجابريءَ موجب، اها ئي انهيءَ علم جي نظرياتي تشڪيل ڏانهن پهرين وک هئي، جنهن کي پوءِ «علم الڪلام» چيو ويو. سندس نظر ۾، تاريخي حقيقت طور هي علم رڳو عقيدن بابت گفتگو نه هو، پر «مذهب جي دائري ۾ سياست ڪرڻ جو عمل» پڻ هو.<ref>{{cite book |author=Mohammed Abed al-Jabri |title=Takwin al-aql al-arabi |url=https://archive.org/details/overalllibrary_gmail_20170305_1757/page/n345/mode/2up |location=Beirut |publisher=The Centre: Journal of Arabic Studies |year=2002 |page=347 }}</ref> حقيقت ۾ علم الڪلام جي ابتدا مڪمل طور واضح نه آهي. ان جو هڪ سبب اهو پڻ آهي ته «ڪلام» ۽ «متڪلم» لفظن کي مخصوص الٰهياتي معنيٰ ۾ قبوليت حاصل ٿيڻ ۾ گهڻو وقت لڳو. شروعات ۾ «متڪلم» مان مراد رڳو اهڙو شخص هو، جيڪو ڪنهن مخصوص مقصد يا ذميواريءَ تحت ڳالهائيندو هو.<ref>{{cite book |author=Josef van Ess |title=Theology and Society in the 2nd and 3rd Centuries of the Hijra: A History of Religious Thought in Early Islam |publisher=De Gruyter |year=1991 |volume=1 |page=50 }}</ref> اٺين صديءَ جي هڪ گمنام تاريخي تصنيف ''اخبار العباس وولده'' ۾ بيان ٿيل آهي ته جڏهن [[ابو مسلم خراساني]] (وفات: 755ع) [[مرو]] ۾ پنهنجو اثر قائم ڪرڻ چاهيو ته هن پنهنجي پيروڪارن مان متڪلمين کي شهر ۾ موڪليو. انهن جو مقصد ماڻهن کي پنهنجي تحريڪ جي حمايت لاءِ قائل ڪرڻ ۽ کين اهو سمجهائڻ هو ته هو [[سنت]] جي پيروي ڪري رهيا آهن ۽ حق مطابق عمل ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite book |editor=Abd al-Aziz al-Duri |title=Akhbar al-Dawla al-Abbasiya wa-Fihi Akhbar al-Abbas wa-Waladihi |url=https://archive.org/details/Akhbar_201608/page/n311/mode/2up |location=Beirut |publisher=Dar al-Tali |year=1971 |page=310 }}</ref> [[شلومو پائنس]] انهيءَ روايت مان نتيجو ڪڍيو ته «متڪلم» جو اصطلاح شروعات ۾ ابو مسلم جي فوج ۾ پيدا ٿيو ۽ اهڙن سياسي ۽ مذهبي مبلغن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪي [[دعوت]] ۽ تبليغ جو ڪم ڪندا هئا.<ref>{{cite book |author=Shlomo Pines |title=A Note on an Early Meaning of the Term Mutakallim |journal=Israel Oriental Studies |volume=1 |publisher=Tel Aviv University |year=1971 |page=225 |url=https://www.academia.edu/32678499 }}</ref> بهرحال، ڪي روايتون ظاهر ڪن ٿيون ته علم الڪلام جي بحثن واري روايت ان کان به اڳ موجود هئي. عرب تاريخدان ابو زڪريا الازدي (وفات: 945ع) هڪ روايت نقل ڪئي آهي، جنهن موجب اموي خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] (حڪومت: 717ع–720ع) چيو هو: «مون ماڻهن سان بحث ۽ گفتگو ڪئي آهي. بيشڪ مون کي [[شيعه]] سان گفتگو ڪرڻ پسند آهي.»<ref>{{cite book |author=Abu Zakariya al-Azdi |editor=Ali Habiba |title=Tarikh al-Mausil |url=https://archive.org/details/1964p.d.f1787/page/n39/mode/2up |year=1967 |page=5 }}</ref> هن روايت ۾ «گفتگو ڪرڻ» لاءِ عربي فعل «ڪَلَّمَ» استعمال ٿيو آهي، جنهن مان لفظ «ڪلام» نڪتل آهي. [[جوزف فان ايس]] جي نظر ۾ اهو ان ڳالهه جو اشارو آهي ته ڪلام جي مخصوص الٰهياتي معنيٰ ممڪن آهي ته انهيءَ دور تائين ترقي ڪري چڪي هجي.<ref>{{cite book |author=Josef van Ess |title=The Beginnings of Islamic Theology |work=The Cultural Context of Medieval Learning: Proceedings of the First International Colloquium on Philosophy, Science, and Theology in the Middle Ages |publisher=D. Reidel |year=1975 |page=89 }}</ref> [[ابوالفرج اصفهاني]] (وفات: 967ع) جي ڪتاب ''[[ڪتاب الاغاني]]'' ۾ نقل ٿيل هڪ روايت موجب، [[بصره]] ۾ علم الڪلام جا ڇهه نمائندا موجود هئا. انهن ۾ ٻه معتزلي عالم [[عمرو بن عبيد]] ۽ [[واصل بن عطا]]، شاعر [[بشار بن برد]]، صالح بن عبدالقدوس، عبدالڪريم بن ابي العوجاء ۽ [[ازد]] قبيلي جو هڪ شخص شامل هو. آخري شخص «سمنيه» نالي هڪ هندستاني فڪري روايت ڏانهن مائل هو ۽ پنهنجي گهر ۾ هن جماعت جي گڏجاڻين لاءِ جاءِ فراهم ڪندو هو.<ref>{{cite book |author=Abu al-Faraj al-Isfahani |translator=Ihsan Abbas |translator2=Ibrahim al-Sa'afrin |translator3=Bakr Abbas |title=Kitab al-Aghani |url=https://archive.org/details/AlAghani__1438/Al-Aghani_03/page/n97/mode/2up |location=Beirut |publisher=Dar Sadir |year=2008 |volume=3 |page=101 }}</ref> جيئن ته واصل بن عطا لڳ ڀڳ 748ع ۾ وفات ڪئي، تنهنڪري جيڪڏهن هيءَ روايت صحيح آهي ته علم الڪلام اموي دور جي آخري زماني ۾ موجود هو. [[عبدالله انصاري]] (وفات: 1089ع) جي نقل ڪيل ٻن روايتن ۾ [[عمرو بن عبيد]] کي اهو شخص ڄاڻايو ويو آهي، جنهن «ڪلام جون اهي بدعتون ايجاد ڪيون». هڪ روايت موجب، [[ابو حنيفه]] عمرو بن عبيد تي انهيءَ ڪري لعنت ڪئي ته هن ماڻهن لاءِ انهن معاملن بابت ڳالهائڻ جو رستو کولي ڇڏيو، جن بابت ڳالهائڻ سندن ڪم نه هو.<ref>{{cite book |author=Abdullah Ansari |editor=Abu Gabir al-Ansari |title=Dhamm al-Kalam wa-Ahlihi |url=https://archive.org/details/FPzkazka/zka0/ |location=Amman |publisher=Maktabat al-Guraba al-Atariya |year=2008 |volume=4 |pages=116–221 }}</ref> ان جي ابتڙ، [[ابن تيميه]] (وفات: 1328ع) جو خيال هو ته علم الڪلام جي خاص استدلالي طريقي جي ابتدا ٻي هجري صديءَ جي شروعات ۾ [[جعد بن درهم]] (وفات: 724ع) ۽ [[جهم بن صفوان]] (وفات: 746ع) سان ٿي. انهن کان پوءِ اهو طريقو [[عمرو بن عبيد]] ۽ [[واصل بن عطا]] تائين پهتو.<ref>{{cite book |author=Ibn Taymiyyah |editor=Muhibb al-Hatib |title=Al-Muntaqa min Manahij al-I'tidal |url=https://archive.org/details/waq16222/page/n527/mode/2up |location=Riyadh |publisher=Al-Risala al-Amm al-Idarat al-Buhut al-Ilmiya |year=1993 |page=528 }}</ref> عثماني عالم [[طاشڪپري زاده]] (وفات: 1561ع) موجب، علم الڪلام جي ڦهلاءَ جي شروعات 100 هجري، يعني 718ع–719ع، ۾ [[معتزله]] ۽ [[قدريه]] جي ذريعي ٿي، جنهن ۾ واصل بن عطا اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Taschköprüzade132">{{Harvnb|Taşköprüzade|2001|vol=2|p=148}}</ref> تنهن هوندي به، واصل بن عطا يا هتي ذڪر ڪيل ٻين شخصيتن سان منسوب اهڙا ڪتابي عنوان يا قول محفوظ نه آهن، جن مان ثابت ٿئي ته انهن پاڻ «ڪلام» جو اصطلاح ڪنهن مخصوص علم يا علمي روايت جي نالي طور استعمال ڪيو هو. [[المسعودي]] (وفات: 956ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مروج الذهب]]'' ۾ هڪ روايت نقل ڪئي آهي، جنهن موجب عباسي خليفي [[المهدي]] (حڪومت: 775ع–785ع) پهريون حڪمران هو، جنهن اسلام جي نمائندگي ڪندڙ متڪلمين کي ڪتاب لکڻ جو حڪم ڏنو ته جيئن اهي [[مانويت]]، برديصانيه ۽ مرقيونيه سان لاڳاپيل [[ملحد]] مفڪرن جي خيالن ۽ دليلن جي ترديد ڪن. ان جو سبب اهو هو ته انهيءَ دور ۾ انهن جماعتن جون لکڻيون پکڙجي رهيون هيون ۽ انهن جو [[نئين فارسي ٻولي|نئين فارسي]] ۽ [[وچولي فارسي ٻولي|وچولي فارسي]] مان عربيءَ ۾ ترجمو ٿي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=Al-Masudi |translator=Barbier de Meynard |translator2=Pavet de Courteille |title=Muruj al-Dhahab wa-Ma'adin al-Jawhar |url=https://archive.org/details/lesprairiesdor08masuuoft/page/292/mode/2up |year=1861–1877 |volume=8 |page=293 }}</ref> === تشڪيل جو شروعاتي دور === اسلام جي شروعاتي دور ۾ '''اهل الڪلام''' يا «ڪلام جا عالم» جو اصطلاح بنيادي طور [[معتزله]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. تاريخدان [[ڊينيئل ڊبليو برائون]] اهل الڪلام کي اسلام جي ٻي هجري صديءَ دوران اسلامي قانون جي اختيار ۽ ماخذن بابت اختلافن ۾ شامل ٽن اهم جماعتن مان هڪ قرار ڏنو آهي. ٻيون ٻه جماعتون [[اهل الراءِ]] ۽ [[اهل الحديث]] هيون. برائون معتزله کي «پوءِ واري دور جا اهل الڪلام» پڻ سڏي ٿو، جنهن مان اهو تاثر ملي ٿو ته اهل الڪلام معتزله کان اڳ موجود فڪري جماعت هئي.<ref name="Brown1996">{{cite book |last=Brown |first=Daniel W. |title=Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought |year=1996 |page=15 }}</ref> تاريخدان [[ماجد فخري]] موجب، [[عباسي خلافت]] (750ع–1258ع) جي دور ۾ علم الڪلام اسلام جي شروعاتي تاريخ ۾ پيدا ٿيل ڪيترن پيچيده مسئلن کي سمجهڻ ۽ حل ڪرڻ جي ڪوشش طور اڀريو.<ref name="Fakhry1983">{{cite book |last=Fakhry |first=Majid |title=A History of Islamic Philosophy |edition=2nd |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1983 |pages=xvii–xviii }}</ref> انهن مسئلن مان هڪ اهو هو ته غيرمسلم مذهبي جماعتن، خاص طور بت پرستن، عيسائين ۽ يهودين طرفان اسلام تي ڪيل اعتراضن جا جواب ڪيئن ڏنا وڃن.<ref name="Fakhry1983"/> ٻيو مسئلو [[اسلام ۾ تقدير|تقدير]] ۽ الٰهي انصاف جي وچ ۾ ظاهري اختلاف سان لاڳاپيل هو. هڪ پاسي گنهگارن لاءِ [[جهنم]] جي سزا اڳواٽ مقرر هجڻ جو تصور هو، جڏهن ته ٻئي پاسي الٰهي انصاف جو سوال هو. ڪن مفڪرن جو موقف هو ته ڪنهن شخص کي اهڙي عمل جي سزا ڏيڻ، جيڪو سندس اختيار کان ٻاهر هجي، ناانصافي آهي. علم الڪلام جو هڪ ٻيو مقصد [[قرآن]] ۽ [[حديث]] ۾ موجود وحيءَ سان لاڳاپيل بيانن جي ظاهري اختلافن کي هڪ منظم فڪري نظام ۾ هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش پڻ هو.<ref name="Fakhry1983"/> علم الڪلام جي قيام جو هڪ ٻيو ممڪن سبب ڪجهه مسلمان عالمن طرفان اسلامي دنيا ۾ [[زندقه]] جي فڪر جي مخالفت ڪرڻ جي ڪوشش هئي. [[مرتضيٰ مطهري]] موجب، علم الڪلام جي واڌ ويجهه ۾ ڪيترن سببن ڪردار ادا ڪيو: مختلف قومن جو اسلام قبول ڪرڻ ۽ پاڻ سان اڳوڻا فڪري تصور آڻڻ؛ مسلمانن جو يهودين، عيسائين، مجوسين ۽ صابئين سان گڏ رهڻ ۽ انهن سان مذهبي بحث ڪرڻ؛ عباسي خلافت جي دور ۾ زنديقن جو اڀرڻ؛ ۽ اسلامي دنيا ۾ فلسفي جي واڌ ويجهه، جنهن نون سوالن ۽ شڪن کي جنم ڏنو.<ref>{{cite web |last=Mutahhari |first=Murtadha |title=An Introduction to Ilm al-Kalam |url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari/introduction-ilm-al-kalam |website=Al-Islam.org |date=12 March 2013 |access-date=31 October 2023 }}</ref> علم الڪلام جا پوءِ وارا مڪتب، جهڙوڪ [[ڪلابيه]]، [[اشعريه]] ۽ [[ماتريديه]]، اهل سنت جي نمائندگي ڪندڙ فڪري نظامن طور اڀريا. انهن اسلامي عقيدن جي بنيادي اصولن جي دفاع لاءِ عقلي استدلال تي ٻڌل نظام جوڙيا ۽ [[قرآن]] ۽ [[سنت]] جي دائري ۾ علم الڪلام جي استعمال کي قبول ڪيو.<ref name="EncyclopediaofIslam">{{cite encyclopedia |last=Gardet |first=Louis |title=Kalam |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |editor-last=Bosworth |editor-first=C. E. |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor6-last=Dumont |editor6-first=C. |editor7-last=Paterson |editor7-first=M. |location=Leiden |publisher=Brill |year=1978 |volume=4 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0421 |isbn=978-90-04-16121-4 }}</ref> اصل متن ۾ هنن مڪتبن جي ڀيٽ [[معتزله]] سان ڪئي وئي آهي، جن بابت چيو ويو آهي ته انهن پنهنجي علم الڪلام ۾ عقل کي وحيءَ تي ترجيح ڏني، ايتري قدر جو قرآن ۽ حديث کي تڏهن قبول ڪندا هئا، جڏهن اهي سندن عقلي تفسير سان مطابقت رکندا هئا.<ref name="MutazilaRationalism">{{cite web |last=Mutahhari |first=Murtadha |title=An Introduction to Ilm al-Kalam |url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari |website=Al-Islam.org }}</ref> [[حنبلي مذهب]] ۽ [[احمد بن حنبل]] جا پيروڪار عام طور علم الڪلام ۽ فلسفيانه بحثن کان پاسو ڪندا هئا. هو انهن کي [[بدعت]] سمجهندا هئا ۽ ضرورت پوڻ تي ئي اهڙن مسئلن تي بحث ڪندا هئا.<ref name="HanbaliTradition">{{cite journal |author=W. Williams |title=Aspects of the Creed of Imam Ahmad Ibn Hanbal: A Study of Anthropomorphism in Early Islamic Discourse |journal=International Journal of Middle East Studies |year=2002 |volume=34 |issue=3 |pages=441–463 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0020743802003021 }}</ref> تنهن هوندي به، احمد بن حنبل [[خلق قرآن]] جي مسئلي تي معتزله سان ڊگهي اختلاف ۾ پڻ شامل رهيو. معتزله قرآن جي مخلوق هجڻ جو نظريو پيش ڪندا هئا، جڏهن ته نصوص تي زور ڏيندڙ [[اثريه]] جي موقف موجب، قرآن خدا جي صفت آهي. احمد بن حنبل انهيءَ موقف جي اهم حامين مان هو.<ref name="UsulSunnah1996">{{cite book |author=Walid ibn Muhammad Nabih ibn Sayf an-Nashr |editor=Muhammad ibn 'Ied al-Abbasi |title=أصول السنة |year=1996 |publisher=Maktaba Ibn Taymiyyah |page=50 |url=https://almoqtabas.com/ar/publications/view/26800509189058926 |language=ar }}</ref><ref name="HanbaliTradition"/><ref>{{cite book |author=Shaukat Ali |title=Millenarian and Messianic Tendencies in Islamic History |year=1993 |publisher=Publishers United |page=118 |url=https://books.google.com/books?id=CATYAAAAMAAJ }}</ref><ref>{{cite book |title=Pemikiran Islam di Malaysia: sejarah dan aliran |year=1997 |publisher=Gema Insani |isbn=979-561-430-4 |page=137 |url=https://books.google.com/books?id=iRtOVSAYGLAC |language=ms }}</ref> [[ابن بطه]] پنهنجي ڪتاب ''الابانة'' ۾ نقل ڪيو آهي ته احمد بن حنبل پنهنجن شاگردن کي علم الڪلام جي عالمن سان مڪمل علمي لاتعلقي اختيار ڪرڻ جي هدايت ڪئي هئي.<ref>{{cite book |author=Ibrahim bin 'Amir Ar-Ruhaili |title=Sikap Ahlussunnah wal Jama'ah terhadap Ahli Bid'ah dan Pengikut Hawa Nafsu |volume=2 |year=2019 |publisher=Darul Falah |isbn=978-979-3036-74-8 |pages=96–97 |url=https://books.google.com/books?id=8uW3DwAAQBAJ |language=id }}</ref> ان کان سواءِ، احمد بن حنبل قرآن جي ماهيت بابت معتزله جي اهم عالم ۽ عباسي خلافت جي قاضي [[احمد بن ابي دؤاد]] سان پڻ ڊگهن بحثن ۾ شامل رهيو.<ref>{{cite book |author=Musthafa Said Al-Khin |editor=Achmad Zirzis |translator=Muhammad Misbah |title=Sejarah Ushul Fikih |year=2014 |publisher=Pustaka Al-Kautsar |location=East Jakarta |page=235 |url=https://books.google.com/books?id=9wHeDwAAQBAJ |language=id }}</ref> حنبلي عالمن ۽ احمد بن حنبل جي پيروڪارن پنهنجي تعليم ۾ علم الڪلام جو ذڪر گهٽ ڪيو، ڇاڪاڻ ته هو ان کي بدعت ۽ ان جي ڪن پيروڪارن کي زنديق سمجهندا هئا.<ref name="HanbaliTradition"/> [[محنه]] جي دور ۾ اهل الحديث جي ڊگهي عرصي تائين ٿيندڙ مذهبي جاچ ۽ ايذاءَ کان پوءِ عباسي خليفي [[المتوڪل]] پنهنجي اڳوڻن حڪمرانن جي پاليسي تبديل ڪئي. هن اهل الحديث کي ٻيهر سرڪاري سرپرستي ڏني ۽ احمد بن ابي دؤاد جي اڳواڻيءَ هيٺ معتزله جي اثر کي گهٽايو.<ref>{{Harvnb|Turner|2010|p=95}}</ref><ref>{{Harvnb|Melchert|1996|pp=321–325}}</ref><ref>{{Harvnb|Ibn Khallikan|1871|pp=66,69–70}}</ref><ref>{{Harvnb|Yarshater|1985–2007|loc=vol. 34, p. 75}}</ref> خليفي احمد بن حنبل سان پڻ ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. آخرڪار مارچ 852ع ۾ هن حڪم ڏنو ته اهل سنت خلاف مذهبي جاچ جي سلسلي ۾ قيد ڪيل سمورن قيدين کي آزاد ڪيو وڃي.<ref>{{Harvnb|Turner|2010|pp=95–98}}</ref><ref>{{Harvnb|Melchert|1996|pp=325–326}}</ref><ref>{{Harvnb|Hinds|1993|pp=4–5}}</ref><ref>{{Harvnb|Zetterstéen|Pellat|1960|p=271}}</ref><ref>{{Harvnb|Ibn Khallikan|1871|p=70}}</ref><ref>{{Harvnb|Yarshater|1985–2007|loc=vol. 34, pp. 116–119}}</ref> == اسلامي علم جي حيثيت ۾ == {{Muslim Beliefs|width=22.0em|Five Pillars}} جيتوڻيڪ [[اسلام]] ۾ علم حاصل ڪرڻ کي مذهبي فرض سمجهيو ويندو آهي، پر مسلمان عالمن جي نظر ۾ [[علم الڪلام]] جو مطالعو عام طور لازمي ديني ضرورتن جي دائري کان ٻاهر آهي. انهيءَ علم جو مطالعو گهڻو ڪري اهڙن عالمن تائين محدود رهيو آهي، جيڪي ان لاءِ گهربل علمي قابليت رکندا آهن، جڏهن ته عام ماڻهن يا عوام ۾ ان بابت دلچسپي نسبتاً گهٽ رهي آهي.<ref name="Bennett119">{{cite book |last1=Bennett |first1=Clinton |title=The Bloomsbury Companion to Islamic Studies |publisher=Bloomsbury Academic |date=2012 |isbn=978-1-4411-2788-4 |page=119}}</ref> شروعاتي مسلمان عالم [[امام شافعي]] جو خيال هو ته ڪجهه ماڻهن کي علم الڪلام جي تربيت حاصل ڪرڻ گهرجي، جيئن اهي اسلامي عقيدي جو دفاع ڪري سگهن ۽ ان کي غير درست خيالن کان پاڪ رکي سگهن. تنهن هوندي به، سندس نظر ۾ جيڪڏهن انهن عالمن جا پيچيده بحث عام ماڻهن ۾ پکڙجي وڃن ته اهو وڏي نقصان جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref name=":1">{{cite book |last1=Black Macdonald |first1=Duncan |title=Development of Muslim Theology, Jurisprudence, and Constitutional Theory, Chapter=III |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd |date=2008 |isbn=978-1-58477-858-5 |page=187}}</ref> اهڙيءَ طرح، اسلامي عالم [[امام غزالي]] جو موقف هو ته علم الڪلام جو مطالعو هر مسلمان تي انفرادي فرض نه، پر [[فرض ڪفايه]] آهي؛ يعني جيڪڏهن مسلمانن مان ڪجهه اهل ماڻهو اهو فرض ادا ڪن ته ٻين تان ان جي ذميواري لهي وڃي ٿي. امام شافعيءَ وانگر هن پڻ عام ماڻهن کي هن علم جي مطالعي کان پاسو ڪرڻ جي صلاح ڏني ۽ ان کي صرف وڌيڪ قابليت رکندڙ ماڻهن لاءِ مناسب سمجهيو.<ref name="Bennett119"/> == تنقيد == اسلامي فڪري روايت ۾ علم الڪلام جي نمايان حيثيت باوجود، ڪجهه مسلمان عالمن ان جي استعمال تي تنقيد ڪئي آهي. مثال طور، [[حنبلي مذهب]] ۽ [[احمد بن حنبل]] جا پيروڪار عام طور علم الڪلام ۽ فلسفيانه بحثن کان پاسو ڪندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهي اهڙن بحثن کي [[بدعت]] سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |author=Duncan Black MacDonald |title=Development of Muslim Theology, Jurisprudence and Constitutional Theory |date=2008 |publisher=Macdonald Press |isbn=978-1-58477-858-5 |page=197}}</ref> جديد [[وهابيت|وهابي]] ۽ [[سلفيت|سلفي]] تحريڪون پڻ عام طور علم الڪلام کي بدعت سمجهن ٿيون ۽ ان جي استعمال کي رد ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |author=Saul Silas Fathi |title=Gods and Religions |url=https://books.google.com/books?id=-B3-EAAAQBAJ |date=22 December 2023 |publisher=Writers Republic LLC |isbn=9798891004665 |page=615}}</ref> حنبلي صوفي عالم [[خواجه عبدالله انصاري]] علم الڪلام جي مخالفت ۾ ''ذم الكلام'' نالي هڪ رسالو لکيو، جنهن ۾ هن علم الڪلام جي استعمال تي تنقيد ڪئي.<ref name=":0">{{cite book |author=Jeffry R. Halverson |title=Theology and Creed in Sunni Islam |year=2010 |page=37 |isbn=0-230-10658-7}}</ref> تيرهين صديءَ جي حنبلي عالم [[ابن قدامه]] علم الڪلام تي سخت تنقيد ڪندي ان کي بدعتن جي بدترين صورتن مان هڪ قرار ڏنو. هن علم الڪلام جي عالمن، يعني متڪلمين، کي بدعت پسند ۽ گمراهه سمجهيو، جن سندس نظر ۾ شروعاتي مسلمانن جي سادي ۽ پرهيزگار عقيدي کان انحراف ڪيو هو.<ref>{{Harvtxt|Halverson|2010|page=[https://archive.org/details/theologycreedsun00halv/page/n46 38]}}</ref> چوڏهين صديءَ جي حنبلي عالم [[ابن تيميه]] متڪلمين جي نظرين جي مخالفت ۾ نمايان موقف اختيار ڪيو. هن پنهنجي تصنيفن، جهڙوڪ ''الرد على المنطقيين'' (منطق جي عالمن جو رد) ۽ ''درء تعارض العقل والنقل''، جنهن جو ٻيو مشهور عنوان ''بيان موافقة صريح المعقول لصحيح المنقول'' آهي، ۾ انهن جي دليلن ۽ طريقن تي تنقيد ڪئي. ابن تيميه خاص طور اشعري فڪر سان لاڳاپيل عقليت پسند عالمن، جهڙوڪ [[امام غزالي]]، [[فخر الدين الرازي]] ۽ [[الشهرستاني]] جي بحثن جي طريقن تي تنقيد ڪئي. سندس خيال موجب، انهن عالمن مذهبي نصوص تي سڌي ڀروسي واري طريقي کان هٽي فلسفيانه ۽ عقلي استدلال کي وڌيڪ اهميت ڏني هئي.<ref>{{cite book |author1=Birgit Krawietz |author2=Georges Tamer |title=Islamic Theology, Philosophy and Law: Debating Ibn Taymiyya and Ibn Qayyim al-Jawziyya Studien zur Geschichte und Kultur des islamischen Orients |year=2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-028540-6 |pages=276–277 |url=https://books.google.com/books?id=h5noBQAAQBAJ |access-date=22 August 2024}}</ref> ابن تيميه پنهنجي ڪتاب ''الرد على المنطقيين'' ۾ اهڙي تنقيد تفصيل سان بيان ڪئي. خاص طور امام غزاليءَ جي ڪتاب ''معيار العلم'' جي ستين باب ۾ پيش ڪيل بحثن جي حوالي سان ابن تيميه جو موقف هو ته غزاليءَ جي نيت بنيادي طور غلط نه هئي. غزالي انساني عقل جي حدن کي مابعدالطبيعاتي ۽ باطني تصورن جي سلسلي ۾ واضح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، جيئن انهن متڪلمين جي انهيءَ خيال جي مخالفت ڪري سگهجي ته هر شيءِ کي منطقي دليل سان سمجهڻ لازمي آهي. تنهن هوندي به، ابن تيميه جي نظر ۾ اهڙا بحث غير ضروري هئا، ڇاڪاڻ ته اهي غزاليءَ کي مذهبي نصوص جي ظاهري معنائن جهڙن اهم معاملن کان هٽائي غير متعلق لفظي ۽ معنوي بحثن ۾ مصروف رکندا هئا.<ref>{{cite web |author1=Zaid Al-Sharif |title=آراء الغزالي وابن تيمية في الحد المنطقي |trans-title=Al-Ghazali and Ibn Taymiyyah's views on the logical definition |year=2015 |url=https://www.alukah.net/sharia/0/82681/%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D8%A7%D9%84%D9%8A-%D9%88%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%8A/ |website=alukah.net |access-date=25 August 2024 |language=ar |quote=References: Al-Mustasfa, pp. 11–14, 19–24; Ar-Radd 'ala al-Mantiqiyyin, pp. 45, 48, 50–53, 55–57, 61, 64, 68, 70, 72, 80–83, 101, 103–104, 113, 114, 117–119, 121; Majmu' Al-Fatawa, vol. 9, pp. 23–25.}}</ref> ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جي عالم [[محمد بن علي الشوکاني]] کي اثري عقيدي سان لاڳاپيل عالم،<ref>{{cite book |title=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |publisher=Princeton University Press |year=2013 |isbn=978-0-691-13484-0 |editor-last=Bowering |editor-first=Gerhard |location=Princeton, NJ |pages=506–507}}</ref><ref name="al-Shawkani; anti kalam">{{cite book |last=Haykel |first=Bernard |title=Revival and Reform in Islam: The Legacy of Muhammad Al-Shawkani |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-0-521-52890-0 |location=Cambridge |page=104 |chapter=The Absolute Interpreter and Renewer of the Thirteenth Century AH}}</ref> [[ظاهري مذهب]] سان لاڳاپيل فقيهه،<ref name="Zahiri Madhhab; Shawkani">{{cite book |author1=Ahmad Farid Al-Mazidi |title=المذهب العارف ومذاهب أخرى (دائرة المعارف -8-) |date=2023 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah |isbn=978-2-7451-8264-7 |pages=iii,28,31 |url=https://books.google.com/books?id=K27dEAAAQBAJ |access-date=20 August 2024}}</ref> ۽ شروعاتي سلفي فڪري روايت جي هڪ اهم شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |author=Mohamed Bin Ali |title=Salafis, Salafism and Modern Salafism: What Lies Behind a Term? |year=2015}}</ref><ref>{{cite book |title=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |publisher=Princeton University Press |year=2013 |isbn=978-0-691-13484-0 |editor-last=Bowering |editor-first=Gerhard |location=Princeton |pages=484,506}}</ref><ref>{{cite book |author=Bernard Haykel |author2=Thomas Hegghammer |author3=Stéphane Lacroix |title=Saudi Arabia in Transition: Insights on Social, Political, Economic and Religious Change |publisher=Cambridge University Press |year=2015 |isbn=978-1-107-00629-4 |location=New York |page=158}}</ref><ref>{{cite book |last=Orkaby |first=Asher |title=Yemen: What Everyone Needs to Know |publisher=Oxford University Press |year=2021 |isbn=978-0-19-093226-8 |location=New York |pages=120,160}}</ref> الشوکاني [[محمد بن عبدالوهاب]] جو همعصر پڻ هو.<ref>{{cite book |last=Abualrab |first=Jalal |title=Biography and Mission of Muhammad Ibn Abdul Wahhab |publisher=Madinah Publishers and Distributors |year=2013 |isbn=978-0-9856326-9-4 |location=New York |page=497}}</ref><ref>{{cite web |last=ul Haq |first=Asim |date=August 2011 |title=Al Imam al-Shawkani (d. 1250H) on the Writings, Da'wah and Adversaries of Shaykh Muhammad Bin Abd Al-Wahhab |url=http://www.wahhabis.com/articles/ytouz-imam-al-shawkani-d-1250h-on-the-writings-dawah-and-adversaries-of-shaykh-muhammad-bin-abd-al-wahhaab.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724110456/http://www.wahhabis.com/articles/ytouz-imam-al-shawkani-d-1250h-on-the-writings-dawah-and-adversaries-of-shaykh-muhammad-bin-abd-al-wahhaab.cfm |archive-date=24 July 2014}}</ref> هن مذهبي نصوص جي ظاهري معنائن تي ٻڌل الٰهياتي تفسير جي حمايت ڪئي ۽ علم الڪلام، خاص طور قياسي ۽ فلسفيانه الٰهيات، جي مخالفت ڪئي.<ref name="Shawkani anti kalam 2">{{cite book |last=Moussa |first=Mohammed |title=Politics of the Islamic Tradition: The Thought of Muhammad al-Ghazali |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-138-84121-5 |location=New York |pages=56–59 |chapter=Renewal in the Formation of the Islamic Tradition}}</ref><ref name="Shawkani anti kalam 3">{{cite book |last=Leaman |first=Oliver |title=Routledge Handbook of Islamic Ritual and Practice |publisher=Routledge |year=2022 |isbn=978-0-367-49123-9 |location=New York |page=128}}</ref><ref name="Shawkani anti kalam 4">{{cite book |last=Vassiliev |first=Alexei |title=The History of Saudi Arabia |publisher=Saqi Books |year=1998 |isbn=0-86356-399-6 |location=London |page=146}}</ref><ref name="Shawkani anti kalam 5">{{cite book |author=Carr Brian |author2=Indira Mahalingam |title=Companion Encyclopedia of Asian Philosophy |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=0-203-01350-6 |location=London |page=931}}</ref><ref name="umma">{{cite web |url=http://umma.ws/Fatwa/family/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20060501222723/http://umma.ws/Fatwa/family/ |archive-date=1 May 2006 |title=Fatwa: What Does 'Family' Mean? |website=Umma.ws}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي اتر هندستاني سلفي عالم [[نواب صديق حسن خان]]،<ref name="Schmidtke 2014 428">{{cite book |last1=Schmidtke |first1=Sabine |author2=Khaled El-Rouayheb |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-969670-3 |location=New York |page=428 |chapter=Theology and Logic}}</ref> جيڪو [[اهل حديث تحريڪ]] جي بانين مان هڪ هو،<ref>{{cite book |last=Meijer |first=Roel |title=Global Salafism: Islam's New Religious Movement |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-933343-1 |location=New York |page=127 |chapter=Salafism in Pakistan: The Ahl-e Hadith Movement}}</ref><ref>{{cite book |author=Sophie Gilliat-Ray |title=Muslims in Britain: An Introduction |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83006-5 |url=https://books.google.com/books?id=CUFGGwAACAAJ |page=104}}</ref> ۽ [[ڀوپال رياست]] جو نواب پڻ رهيو،<ref>{{cite journal |last=Nizami |first=Khaliq Ahmad |title=The Impact of Ibn Taymiyya on South Asia |journal=Journal of Islamic Studies |year=1990 |publisher=Oxford University Press |volume=1 |pages=139–140 |doi=10.1093/jis/1.1.120 |jstor=26195671}}</ref> علم الڪلام کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ اهو قياس آرائين سان ڀريل هو. صديق حسن خان پاڻ بيان ڪيو ته علم الڪلام جي مخالفت ۾ سندس فڪر تي [[محمد بن علي الشوکاني]]، [[محمد بن اسماعيل الصنعاني]] ۽ [[ابن تيميه]] جي خيالن جو اثر هو.<ref>{{cite book |editor1-last=Krawietz |editor1-first=Birgit |editor2-last=Tamer |editor2-first=Georges |title=Islamic Theology, Philosophy and Law: Debating Ibn Taymiyya and Ibn Qayyim al-Jawziyya |publisher=Walter De Gruyter |year=2013 |isbn=978-3-11-028534-5 |location=Berlin |pages=195–196 |chapter=Screening Siddiq Hasan Khan's Library: The Use of Hanbali Literature in 19th-Century Bhopal}}</ref><ref name="Schmidtke 2014 428"/> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي اسلامي اصلاح پسند عالم [[رشيد رضا]]<ref name="Olidort 2015 52–62">{{cite thesis |last=Olidort |first=Jacob |title=In Defense of Tradition: Muhammad Nasir Al-Din Al-Albani and the Salafi Method |publisher=Princeton University |year=2015 |location=Princeton, New Jersey |pages=52–62 |chapter=A New Curriculum: Rashid Rida and Traditionalist Salafism}}</ref> پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ اثري الٰهيات کي علم الڪلام جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عقلي سمجهڻ لڳو ۽ علم الڪلام جي کليل مخالفت ڪندو رهيو. رشيد رضا جي خيال موجب، اثري طريقي جا بنياد اسلامي مذهبي ماخذن ۾ وڌيڪ مضبوط هئا. هن اشعري الٰهيات کي پڻ فلسفيانه شڪن ۽ اعتراضن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ غير مؤثر سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Lauziere |first=Henri |title=The Making of Salafism: Islamic Reform in the Twentieth Century |publisher=Columbia University Press |year=2016 |isbn=978-0-231-17550-0 |location=New York |page=46}}</ref> جديد دور جي مشهور [[سلفيت|سلفي]] عالم ۽ [[علم حديث|محدث]] [[محمد ناصر الدين الالباني]] علم الڪلام جي عقيدتي طريقي کي غلط سمجهندو هو. سندس تنقيد خاص طور [[تعطيل (علم عقائد)|تعطيل]] جي طريقي تي ٻڌل هئي، جنهن کي هو [[اسماء الحسنيٰ|الله جي نالن ۽ صفتن]] جي نفي يا انهن جي معنائن کي غير مؤثر ڪرڻ سان لاڳاپيل سمجهندو هو. الالبانيءَ جي بيان ڪيل مثالن مان هڪ الله جي صفت «العلي» يعني «سڀ کان مٿانهون» بابت هو، جنهن جي ڪجهه متڪلمين طرفان ڪيل تشريح يا نفي تي هن اعتراض ڪيو.<ref>{{cite web |author1=Yusuf Abu Ubaidah as-Sidawy |title=15 Alasan Kokohnya Aqidah Salaf Shalih |url=https://abiubaidah.com/tahukah-anda-di-mana-allah/comment-page-1/#_ftn29 |website=Yusuf Abu Ubaidah Official |date=13 March 2010 |access-date=9 August 2024 |language=id}} {{cite book |author=Al-Albani |title=Irwaul Ghalil |year=2003 |publisher=Najla Press |location=Saudi Arabia |url=https://elibrary.staidaf.ac.id/index.php?p=show_detail&id=573 |access-date=9 August 2024 |language=ar |chapter=1 |page=113}}</ref> ايڪويهين صديءَ جي [[بنگلاديش]]ي سلفي عالم ۽ استاد '''محمد منظور الاهي''' پنهنجي ڪتاب ''سماج جي اصلاح ۾ صحيح عقيدي جي اهميت'' ۾ علم الڪلام بابت خيال پيش ڪيا. هن ڪتاب جي تدوين [[ابوبڪر محمد زڪريا]] ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last1=Ilahi |first1=Muhammad Manzoor |editor-last1=Zakariya |editor-first1=Abu Bakr Muhammad |title=Samāja sanskārē saṭhika ākīdāra gurutba (The Importance of Right Aqeedah in Social Reformation) |publisher=Islamic Propagation Office in Rabwah |location=Riyadh, Saudi Arabia |pages=11–12 |url=https://d1.islamhouse.com/data/bn/ih_articles/single3/bn_somaj_songoskare_sothik_aqidar_gurutto.pdf |access-date=23 November 2022 |language=bn}}</ref> {{اقتباس|متڪلمين عقيدي جي مطالعي کي «علم الڪلام» جو نالو ڏنو، جڏهن ته فيلسوفن ان لاءِ «الفلسفة الإسلامية» يعني اسلامي فلسفو، «الالٰهيات» ۽ «مابعدالطبيعات» جهڙا نالا استعمال ڪيا. پوئين نالن بابت ڊاڪٽر ناصر العقل ۽ ٻين ڪيترن عالمن جو چوڻ آهي ته اسلامي عقيدي کي انهن نالن سان سڏڻ مناسب نه آهي. انهيءَ جو سبب بيان ڪندي محمد ابراهيم الحمد چيو ته علم الڪلام جو بنيادي سرچشمو انساني عقل آهي، جيڪو هندستاني ۽ يوناني فلسفي تي ٻڌل آهي، جڏهن ته توحيد جو بنيادي سرچشمو وحي آهي. ان کان سواءِ علم الڪلام ۾ بيچيني، عدم توازن، جهالت ۽ شڪ شامل آهن. انهيءَ ڪري سلف صالحين علم الڪلام جي مذمت ڪئي. ان جي ابتڙ توحيد علم، يقين ۽ ايمان تي ٻڌل آهي. هڪ ٻيو سبب اهو به بيان ڪري سگهجي ٿو ته فلسفي جا بنياد مفروضن، غلط عقيدن، خيالي تصورن ۽ وهمن تي رکيل آهن. امام هروي «ذم الكلام وأهله» نالي پنجن جلدن تي مشتمل ڪتاب لکيو ۽ امام غزالي «تهافت الفلاسفة» نالي ڪتاب تصنيف ڪيو. ان کان سواءِ امام ابن تيميه، ابن القيم ۽ ٻين مسلمان عالمن تفصيل سان بحث ڪيو آهي ته علم الڪلام ۽ فلسفو صحيح اسلامي عقيدي جي نمائندگي نٿا ڪن.}} اهڙا ئي خيال اسلامي الٰهيات جي استاد '''عثمان بن جمعه ضميرية''' پڻ پيش ڪيا، جيڪو [[شارجه يونيورسٽي]] ۽ [[ام القريٰ يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل رهيو آهي. سندس خيال موجب، علم الڪلام جا ڪجهه نظريا [[سورت البروج]] جي آيت 16 ۾ بيان ڪيل الله جي صفتن سان ٽڪراءَ ۾ آهن. هن آيت ۾ الله جي پنهنجي ارادي موجب عمل ڪرڻ جي صفت «فعال لما يريد» بيان ٿيل آهي. عثمان ضميرية جي نظر ۾، علم الڪلام جا ڪجهه طريقا انساني منطق جي بنياد تي انهيءَ صفت جي اهڙي تشريح ڪن ٿا، جنهن سان ان جي اصل مفهوم کي نظرانداز ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Sharh Aqida Ahl sunnah; Yazid Jawas">{{cite web |author1=Yazid bin Abdul Qadir Jawas |title=Dalil 'Aqli (Akal) Yang Benar Akan Sesuai Dengan Dalil Naqli/Nash Yang Shahih |url=https://almanhaj.or.id/3425-dalil-aqli-akal-yang-benar-akan-sesuai-dengan-dalil-naqlinash-yang-shahih.html |website=Almanhaj |date=13 November 2012 |access-date=10 August 2024}} {{cite book |year=2006 |language=id |url=https://books.google.com/books?id=xuTGWJr8n18C |title=Syarah Aqidah Ahl al-Sunna wa al-Jama'ah |publisher=Pustaka Imam As-Syafi'i |isbn=978-979-3536-64-4 |oclc=949744119}} {{cite book |author=Othman Jum'a ad-Damiriyya |title=المدخل لدراسات العقيدة الإسلامية على مذهب أهل السنة والجماعة |year=1996 |edition=2 |publisher=مكتبة السوادي للتوزيع |url=https://shamela.ws/book/9991 |pages=40–41,45–46 |language=ar}} {{cite book |author=Ahmed ibn Muhammad ad-Dahlawi Al-Madani |title=تاريخ أهل الحديث تعيين الفرقة الناجية وأنها طائفة أهل الحديث |year=1985 |pages=116–117 |url=http://dlibrary.mediu.edu.my/bib/26634 |language=ar}} {{cite book |author=Muhammad ibn 'Abd al-Wahhab al-Aqil |title=منهج الامام الشافعي في احصاء العقيدة |year=2021 |publisher=Islamic University of Madinah |pages=74–75,121 |url=https://aqeeda.sa/scientific-researchs/1961/ |language=ar}} {{cite book |author=Ibn Abi al-Izz |title=شرح العقيدة الطحاوية |year=1997 |location=Beirut |pages=17–18 |url=https://shamela.ws/book/8352 |language=ar}} {{cite book |author=Al-Baghawi |title=شرح السنة |year=1983 |publisher=المكتب الإسلامي |location=Damascus, Beirut |page=217 |url=https://shamela.ws/book/7891 |language=ar}} {{cite book |author=Al-Suyuti |title=الأمر بالاتباع والنهي عن الابتداع |page=70 |url=http://www.islamicbook.ws/amma/alamr-balatbaa-walnhi-an-alabtdaa.html |language=ar}} {{cite book |author=Ibn 'Abd al-Barr |title=جامع بيان العلم وفضله |publisher=دار ابن الجوزي |year=1994 |page=217 |url=https://shamela.ws/book/22367 |language=ar}}</ref> == مڪتب فڪر == === سني علم الڪلام جا مڪتب === * [[ڪلّابيه]] * [[اشعريه]] * [[ماتريديه]] * [[اثريه]] === شيعه علم الڪلام جا مڪتب === * [[اثنا عشري شيعه]] — [[اثنا عشري شيعه الٰهيات]] * [[اسماعيليه]] ** [[نزاري اسماعيليه]] ** [[مستعلي اسماعيليه]] *** [[حافظيه]] *** [[طيبيه]] == پڻ ڏسو == {{columns-list|colwidth=20em| * ''[[استحسان الخوض في علم الڪلام]]'' * [[الفقه الاڪبر]] * [[دفاعيات (مذهب)]] * [[يهودي علم الڪلام]] * [[ڪلامي ڪائناتي دليل]] * [[اسلامي فلسفي ۾ منطق]] * [[لوگوس (عيسائيت)]] * [[محنه]] * [[قدر (اسلامي عقيدو)]] * [[مدرسي فلسفو]] * [[توحيد]] }} == ضميمو == === نوٽ === {{Notelist}} === حوالا === {{Reflist}} === ماخذ === ==== بنيادي ماخذ ==== {{refbegin}} * {{cite book |author=Al-Jahiz |title=Risalah fi Sina'ah al-Kalam |url=https://archive.org/details/rsagahfp_202007/04_RsaGah/page/n239/mode/2up |location=Cairo |date=1979 |volume=4 |pages=241–250}} * {{cite book |author=Al-Farabi |title=Ihsa al-Ulum |url=https://shiabooks.net/library.php?id=10042 |location=Cairo |publisher=Dar al-Fikr al-Arabi |date=1949 |pages=107–113}} * {{cite book |author=Abu al-Hassan al-Amiri |title=Al-Ilam bi-Manaqis al-Islam |url=https://archive.org/details/AlElamBemaqebAlIslam/page/n1/mode/2up?view=theater |location=Riyadh |publisher=Dar al-Asala |date=1988 |pages=107–113}} * {{cite book |author=Abu al-Yusr al-Bazdawi |editor=Hans-Peter Linss, Ahmad Higazi as-Saqqa |title=Al-Ilam bi-Manaqis al-Islam |url=https://archive.org/details/19332/usool-al-deen/page/14/mode/2up?view=theater |location=Cairo |publisher=Al-Azhar Al-Sharif |date=1985 |page=66}} * {{cite book |author=Ibn al-Tilimsani |editor=Nizar Hamadi |title=Sharh Ma'alim Usul al-Din |url=https://archive.org/details/zcbzz32_yahoo/page/n41/mode/2up |location=Amman |publisher=Dar al-Fath |date=2010 |volume=1 |pages=42–44}} * {{cite book |author=Adud al-Din al-Iji |translator=Josef van Ess |title=The Epistemology of Adudaddin al-Iji |publisher=Franz Steiner Verlag |date=1966 |chapter=Al-Mawaqif fi 'ilm al-Kalam |pages=30–60}} * {{cite book |author=Al-Taftazani |editor=Salih Musa Sharaf |title=Sharh al-Maqasid |url=https://archive.org/details/SHMAQT01_201611/SHMAQT01/page/n161/mode/2up |location=Beirut |publisher=Alam al-Kutub |date=1998 |volume=1 |pages=163–187}} * {{cite book |author=Al-Taftazani |editor=Salih Musa Sharaf |title=Sharh al-Aqa'id al-Nasafiya |url=https://archive.org/details/SharNasafiya/page/n23/mode/2up |location=Beirut |publisher=Dar Ihya al-Turat al-Arabi |date=2014 |volume=1 |pages=22–24}} * {{cite book |author=Ibn 'Arafa |editor=Nizar al-Hamadi |title=Al-Muhtasar al-Kalami |url=https://archive.org/details/ahbab_20150930_1847/page/n75/mode/2up |location=Kuwait |publisher=Dar al-Diya |date=2014 |page=78}} * {{cite book |author=Ibn Khaldun |editor=Khalil Sahada, Suhail Zakkar |title=Al-Muqaddima |url=https://archive.org/details/waqtkhldon/tkhldon1/page/n579/mode/2up?view=theater |location=Beirut |publisher=Dar al-Fikr |date=2001 |volume=1 |pages=580–591}} * {{cite book |author=Taşköprüzade |title=Miftah al-Sa'ada wa-Misbah al-Siyada |url=https://archive.org/details/maktabah2000_gmail_20160903_0411/page/n537/mode/2up |location=Beirut |publisher=Dar al-Kotob al-'Ilmiyya |date=1985 |volume=2 |pages=132–161}} * {{cite book |author=Abd al-Razzaq Lahiji |editor=Akbar Asad Alizada |title=Sawariq al-Ilham fi Sharh Tagrid al-Kalam |location=Qom |publisher=Mu'assasat al-Imam al-Sadiq |date=2011 |pages=41–73}} * {{cite book |author=al-Tahanawi |editor=Rafiq al-Agam, Ali Dahrug |title=Kitab Kashshaf Istilahat al-Funun wa al-Ulum |url=https://archive.org/details/ahbab_1_20150622/%D9%83%D8%B4%D8%A7%D9%81%20%D8%A5%D8%B5%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86%201/page/n87/mode/2up?view=theater |location=Beirut |publisher=Maktabat Lubnan |date=2011 |volume=1 |pages=29–31}} * {{cite book |author=Morteza Motahhari |title=Magmu'a-i Atar |url=http://lib.eshia.ir/11051/3/57 |location=Tehran |publisher=Intisarat-i Sadra |date=1991 |volume=3 |pages=57–67}} * {{cite book |author=Al-Dhahabi |editor=Shu'ayb al-Arna'ut |title=Siyar A'lam an-Nubala' |year=1996 |publisher=Mu'assasat ar-Risala |location=Beirut |url=https://archive.org/details/11950/san04?view=theater#page/n293/mode/2up |access-date=5 August 2024 |language=ar}} {{refend}} ==== ثانوي ماخذ ==== {{refbegin}} * {{cite book |last=Brown |first=Daniel W. |title=Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-57077-8 |url=https://www.scribd.com/document/116836545/Rethinking-Traditions-in-Modern-Islamic-Thought-Daniel-w-Brown |access-date=10 May 2018 |ref=DWBRTMIT1996}} * {{cite journal |author-last=Bulgen |author-first=Mehmet |date=December 2019 |title=al-Maturidi and Atomism |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/913963 |journal=ULUM: Journal of Religious Inquiries |location=Ankara |volume=2 |issue=2 |pages=223–264 |doi=10.5281/zenodo.3601654 |eissn=2645-9132}} * {{cite book |author-last=Caspar |author-first=Robert |year=1998 |title=A Historical Introduction to Islamic Theology: Muhammad and the Classical Period |location=Rome |publisher=Pontifical Institute of Arab and Islamic Studies |series=Studi arabo-islamici del PISAI |volume=11 |isbn=978-88-85907-10-2 |oclc=42577199}} * {{cite book |author-last=Halverson |author-first=Jeffry R. |year=2010 |chapter=The Doctrines of Sunni Theology |chapter-url=https://books.google.com/books?id=IYzGAAAAQBAJ&pg=PA12 |title=Theology and Creed in Sunni Islam: The Muslim Brotherhood, Ash'arism, and Political Sunnism |location=New York |publisher=Palgrave Macmillan |pages=12–31 |doi=10.1057/9780230106581_2 |isbn=978-0-230-10658-1}} * {{cite encyclopedia |last=Hinds |first=M. |title=Mihna |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |volume=7 |pages=2–6 |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/mihna-COM_0732?s.num=10}} * {{cite book |author-last=Kars |author-first=Aydogan |year=2019 |title=Unsaying God: Negative Theology in Medieval Islam |url=https://books.google.com/books?id=ANqUDwAAQBAJ |location=Oxford and New York |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190942458.001.0001 |isbn=978-0-19-094245-8 |lccn=2018048099 |oclc=1147875085}} * {{cite book |last=Hurvitz |first=Nimrod |title=The Formation of Hanbalism: Piety into Power |year=2002 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=0-7007-1507-X |url=https://books.google.com/books?id=W5LxLkUYMTUC}} * {{cite book |last=Ibn Khallikan |first=Shams al-Din Abu al-Abbas Ahmad ibn Muhammad |title=Ibn Khallikan's Biographical Dictionary, Vol. I |others=Translated by Mac Guckin de Slane |year=1871 |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |location=Paris |url=https://books.google.com/books?id=D9jd70CULyYC&pg=PA61}} * {{cite book |editor1-last=Madelung |editor1-first=Wilferd |editor2-last=Schmidtke |editor2-first=Sabine |year=2016 |chapter=Al-Sahib Ibn 'Abbad, Promoter of Rational Theology: Two Mu'tazili Kalam Texts from the Cairo Geniza |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ONM6DQAAQBAJ |location=Leiden and Boston |publisher=Brill |series=Islamic History and Civilization |volume=132 |doi=10.1163/9789004323735_001 |pages=i–102 |isbn=978-90-04-32373-5}} * {{cite book |editor=Mahdi Tourage, Ovamir Anjum |title=American Journal of Islamic Social Sciences |url=https://books.google.com/books?id=qiw2DwAAQBAJ |volume=34 |date=2017 |issue=3 |publisher=International Institute of Islamic Thought |pages=13–15}} * {{cite journal |last=Melchert |first=Christopher |year=1996 |title=Religious Policies of the Caliphs from al-Mutawakkil to al-Muqtadir: AH 232–295/AD 847–908 |jstor=3399413 |journal=Islamic Law and Society |volume=3 |issue=3 |pages=316–342 |doi=10.1163/1568519962599069}} * {{cite book |author-last=el-Omari |author-first=Racha |year=2016 |title=The Theology of Abu l-Qasim al-Balkhi/al-Ka'bi (d. 319/931) |url=https://books.google.com/books?id=9nwJDAAAQBAJ |location=Leiden and Boston |publisher=Brill |series=Islamic Philosophy, Theology and Science: Texts and Studies |volume=99 |doi=10.1163/9789004259683_001 |isbn=978-90-04-25968-3}} * {{cite book |last=Patton |first=Walter M. |title=Ahmed ibn Hanbal and the Mihna: A Biography of the Imam Including an Account of the Mohammedan Inquisition Called the Mihna, 218–234 |year=1897 |publisher=E. J. Brill |location=Leiden |url=https://archive.org/details/amedibnhnbaland00pattgoog}} * {{cite book |editor-last=Renard |editor-first=John |year=2014 |title=Islamic Theological Themes: A Primary Source Reader |url=https://books.google.com/books?id=AAYlDQAAQBAJ |location=Berkeley and Oakland |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctt6wqbpp |isbn=978-0-520-28189-9}} * {{cite book |author-last=Rudolph |author-first=Ulrich |year=2015 |title=Al-Maturidi and the Development of Sunni Theology in Samarqand |url=https://books.google.com/books?id=LwOjBQAAQBAJ |translator-last=Adem |translator-first=Rodrigo |location=Leiden and Boston |publisher=Brill |series=Islamic History and Civilization |volume=100 |doi=10.1163/9789004261846_001 |isbn=978-90-04-26184-6}} * {{cite journal |author-last=Sabra |author-first=A. I. |date=January 2009 |title=The Simple Ontology of Kalam Atomism: An Outline |journal=Early Science and Medicine |volume=14 |issue=1–3 |pages=68–78 |doi=10.1163/157338209X425506 |issn=1573-3823 |jstor=20617778 |pmid=19831225}} * {{cite book |editor-last=al-Salimi |editor-first=Abdulrahman |year=2021 |title=Early Ibadi Theology: New Material on Rational Thought in Islam from the Pen of al-Fazari (2nd/8th Century) |url=https://books.google.com/books?id=CIs5EAAAQBAJ |location=Leiden and Boston |publisher=Brill |series=Islamic History and Civilization |volume=182 |doi=10.1163/9789004459571 |isbn=978-90-04-45957-1}} * {{cite journal |author-last=Thiele |author-first=Jan |date=December 2018 |title=Recent Scholarship in the Field of Kalam |journal=Studia Islamica |volume=113 |issue=2 |pages=223–243 |doi=10.1163/19585705-12341378 |hdl=10261/173270 |s2cid=159335485}} * {{cite journal |last=Turner |first=John P. |date=2010 |title=The End of the Mihna |journal=Oriens |volume=38 |pages=89–106 |doi=10.1163/187783710X536671}} * {{The History of al-Tabari}} * {{cite encyclopedia |last=Zetterstéen |first=K. V. |author2=Charles Pellat |title=Ahmad b. Abi Du'ad |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |volume=1 |page=271 |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ahmad-b-abi-duad-SIM_0391}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == * Eissa, Mohamed. [https://www.gorgiaspress.com/theology-and-legal-theory-in-the-fiftheleventh-century ''The Jurist and the Theologian: Speculative Theology in Shafi'i Legal Theory'']. Gorgias Press، Piscataway، 2017. {{ISBN|978-1-4632-0618-5}}. * Wolfson, Harry Austryn. ''The Philosophy of the Kalam''. Harvard University Press، 1976، 779 صفحا. {{ISBN|978-0-674-66580-4}}. [https://books.google.com/books?id=fuv8J-g7EdAC گوگل بڪس]؛ [https://archive.org/details/ThePhilosophyOfKalam انٽرنيٽ آرڪائيو تي متن]. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://masud.co.uk/kalam-and-islam/ شيخ نوح ڪيلر جو علم الڪلام ۽ اسلام بابت مضمون] * [http://www.livingislam.org/k/ki_e.html علم الڪلام ۽ اسلام — لونگ اسلام] * [https://www.encyclopedie-humanisme.com/?Islamic-Kal%C4%81m اسلامي علم الڪلام: وچئين دور جي الٰهياتي فڪر جا عقلي اظهار] {{Islam topics |collapsed}} {{Islamic philosophy}} {{Islamic theology}} {{Authority control}} [[زمرو:علم الڪلام]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] 8ylql200ijzbobxn94brehz3cvfnbk5 429576 429575 2026-11-08T00:47:52Z Intisar Ali 8681 /* */ 429576 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلامي عقيدن جو عقلي ۽ استدلالي مطالعو}} {{اسلام}} {{الله}} '''علم الڪلام''' (عربي: '''عِلْمُ الْكَلَام'''، لفظي معنيٰ: بحث ۽ گفتگوءَ جو علم)، جنهن کي '''علم اللاهوت''' (عربي: '''عِلْمُ اللَّاهُوت'''، معنيٰ: الٰهيات جو علم) پڻ چيو ويندو آهي ۽ عام طور مختصر صورت ۾ '''ڪلام''' سڏيو ويندو آهي، [[اسلامي الٰهيات]] يا [[عقيدو|اسلامي عقيدن]] جي علمي، نظرياتي ۽ عقلي مطالعي جو نالو آهي.<ref name="Abdel-Haleem 2008">{{cite book |last=Abdel-Haleem |first=M. A. S. |year=2008 |chapter=Part I: Historical perspectives - Qur'an and hadith |chapter-url=https://books.google.com/books?id=O1IiAwAAQBAJ&pg=PA19 |editor-last=Winter |editor-first=Timothy |title=The Cambridge Companion to Classical Islamic Theology |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=19–32 |doi=10.1017/CCOL9780521780582.002 |isbn=978-1-139-00181-6 }}</ref><ref name="Mutahhari-intro">{{cite web |last=Mutahhari |first=Murtada |translator-last=Qara'i |translator-first='Ali Quli |title=An Introduction to 'Ilm al-Kalam |url=http://www.muslimphilosophy.com/ip/kalam.htm |website=Muslim Philosophy |access-date=29 March 2018 }}</ref> علم الڪلام جي وصف هيءَ پڻ ڪري سگهجي ٿي ته اهو اهڙو علم آهي، جيڪو اسلامي ايمان جي بنيادي عقيدن، يعني [[اصول الدين]]، جو مطالعو ڪري ٿو، انهن جي درستيءَ لاءِ دليل پيش ڪري ٿو ۽ انهن بابت پيدا ٿيندڙ شڪن ۽ اعتراضن جا جواب ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |last=Mutahhari |first=Murtadha |title=An Introduction to Ilm al-Kalam |date=12 March 2013 |url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari/definition-and-subject-matter-ilm-al |access-date=2023-10-31 }}</ref> علم الڪلام جي ابتدا اسلام جي بنيادي عقيدن کي فلسفيانه شڪ ڪندڙن ۽ غيرمسلمانن جي اعتراضن جي مقابلي ۾ قائم ڪرڻ ۽ انهن جو دفاع ڪرڻ جي ضرورت مان ٿي.<ref name="Schmidtke2016">{{cite book |last=Treiger |first=Alexander |year=2016 |orig-date=2014 |chapter=Origins of Kalām |chapter-url=https://books.google.com/books?id=70wnDAAAQBAJ&pg=PA27 |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |pages=27–43 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.001 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref><ref name="Abrahamov2016">{{cite book |last=Abrahamov |first=Binyamin |year=2016 |orig-date=2014 |chapter=Scripturalist and Traditionalist Theology |chapter-url=https://books.google.com/books?id=70wnDAAAQBAJ&pg=PA264 |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |pages=264–279 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.025 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref><ref>{{cite book |author=Madeleine Pelner Cosman |author2=Linda Gale Jones |title=Handbook to Life in the Medieval World |page=391 |isbn=1-4381-0907-5 }}</ref> ان جو هڪ مقصد انهن خيالن جو مقابلو ڪرڻ پڻ هو، جن کي اسلامي عقيدن جي لحاظ کان گمراهه ڪندڙ يا [[بدعت|مذهبي بدعتون]] سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Abul Quasem |first=M. |title=The Ethics of al-Ghazali: A Composite Ethics in Islam |year=1975 |page=18 }}</ref> علم الڪلام جي ماهر کي '''متڪلم''' ۽ اهڙن عالمن کي جمع ۾ '''متڪلمون''' چيو ويندو آهي. متڪلم جو علمي ڪردار [[اسلامي فلسفو|اسلامي فيلسوفن]] ۽ [[فقه|فقه جي ماهرن]] کان الڳ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Bennett">{{cite book |author=Clinton Bennett |title=The Bloomsbury Companion to Islamic Studies |page=119 |isbn=1-4411-2788-7 }}</ref> علم الڪلام جي شروعات [[اموي خلافت]] جي آخري دور ۾ ٿي، جڏهن ته [[عباسي خلافت]] جي شروعاتي دور ۾ ان کي وڌيڪ عروج حاصل ٿيو. عباسي خليفي [[المهدي]] ايراني مذهبن جي پيروڪارن جي خيالن جي رد ۾ ڪتاب لکڻ لاءِ متڪلمين کي مقرر ڪيو. ساڳئي دور ۾ برمڪي وزير [[يحيٰ بن خالد برمڪي]] پنهنجي گهر ۾ مختلف مذهبن ۽ مذهبي جماعتن جي نمائندن سان علم الڪلام جا بحث منعقد ڪندو هو. ڏهين صدي عيسويءَ تائين [[معتزله]] اسلامي تاريخ جي شروعاتي تشڪيل واري دور ۾ علم الڪلام جا اهم علمبردار بڻجي چڪا هئا. ان کان پوءِ اهل سنت ۾ علم الڪلام جا ٻه اهم مڪتب فڪر سامهون آيا: [[اشعريه]] ۽ [[ماتريديه]].<ref name="Bennett"/> انهن مڪتبن معتزله جي اندر وڌندڙ [[نوافلاطونيت]] ۽ [[ارسطوئيت]] تي ٻڌل فلسفيانه رجحانن جي مقابلي ۾ پنهنجو موقف اختيار ڪيو ۽ علم الڪلام کي اهل سنت جي مکيه علمي روايت ۾ هڪ قابل قبول علم جي حيثيت ڏني.<ref name="Schmidtke2014p428">{{cite book |editor-last=Schmidtke |editor-first=Sabine |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2016 |page=428 |isbn=978-0-19-969670-3 }}</ref> متڪلمين جا ڪي دليل وچئين دور جي [[يهوديت|يهودي]] ۽ [[عيسائيت|عيسائي]] الٰهياتي بحثن ۾ پڻ داخل ٿيا. ابتدائي جديد دور تائين علم الڪلام جو مطالعو گهڻو ڪري درسي ڪتابن، انهن جي شرحُن ۽ حاشين تائين محدود ٿي ويو هو. پر اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[برطانوي هندستان]] ۽ [[عثماني سلطنت]] ۾ ڪيترائي اصلاحي مفڪر سامهون آيا، جن نئين علم الڪلام جي قيام جو مطالبو ڪيو. == وصف == === علم الڪلام جون تاريخوار وصفون === مختلف دورن جي مسلمان عالمن ۽ مفڪرن علم الڪلام جون الڳ الڳ وصفون بيان ڪيون آهن. انهن وصفن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪڏهن علم الڪلام کي مذهبي عقيدن جي دفاع جو ذريعو، ڪڏهن اصول الدين جي تحقيق ۽ ڪڏهن عقلي دليلن جي مدد سان عقيدن جي تشريح ۽ اثبات جو علم سمجهيو ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ مختلف عالمن وٽ علم الڪلام جون وصفون ! عالم ۽ وفات جو سال ! علائقو ! علم الڪلام جي وصف ! اصل عربي يا فارسي عبارت |- | [[الفارابي]] (وفات: 950ع) | [[شام]] | اهڙي ذهني صلاحيت، جنهن جي مدد سان انسان ڪنهن مذهب جي بانيءَ جي بيان ڪيل مقرر عقيدن ۽ عملن جي حمايت ڪري سگهي ۽ انهن جي مخالفت ڪندڙ خيالن کي دليلن ۽ بيانن وسيلي رد ڪري سگهي. | <span dir="rtl">ملكة يقتدر بها الإنسان على نصرة الآراء والأفعال المحدودة التي صرح بها واضع الملة وتزييف كل ما خالفها بالأقاويل</span><ref name="Farabi107">{{Harvnb|Al-Farabi|1949|p=107}}</ref> |- | [[ابوالحسن العامري]] (وفات: 992ع) | [[بغداد]]، [[نيشاپور]] | زبان وسيلي دين جو دفاع ڪرڻ جي ڪوشش. | <span dir="rtl">المجاهدة عن الدين باللسان</span><ref name="Amiri95">{{Harvnb|Abu al-Hassan al-Amiri|1988|p=95}}</ref> |- | [[ابوحيان التوحيدي]] (وفات: 1023ع) | بغداد، [[ري]]، [[شيراز]] | دين جي بنيادي اصولن تي غور ڪرڻ جو اهڙو طريقو، جنهن ۾ بحث ۽ فڪر جو بنياد صرف عقل تي هجي. | <span dir="rtl">باب من الاعتبار في أصول الدين يدور النظر فيه على محض العقل</span><ref name="Tauhidi294">{{Harvnb|Abu Hayyan al-Tawhidi|1993-4|p=94}}</ref> |- | [[ابواليسر البزدوي]] (وفات: 1099ع) | [[ماوراء النهر]] | انهن مسئلن جي وضاحت، جيڪي دين جا بنيادي اصول آهن ۽ جن کي سکڻ هر فرد تي فرض عين آهي. | <span dir="rtl">بيان المسائل التي هي أصول الدين التي هي تعلمها فرض عين</span><ref name="Bazdawi15">{{Harvnb|Abu al-Yusr al-Bazdawi|2003|p=15}}</ref> |- | شرف الدين ابن التلمساني الفهري (وفات: 1260ع) | [[مصر]] | الوهيت ۽ رسالت جي ثبوتن جو علم، ۽ انهن ڳالهين جو علم جن تي الوهيت ۽ رسالت جي معرفت دارومدار رکي ٿي؛ جهڙوڪ جهان جو ممڪن الوجود هجڻ، ان جو حادث هجڻ ۽ انهن حقيقتن جي مخالف خيالن جو رد. | <span dir="rtl">العلم بثبوت الإلهية والرسالة وما يتوقف معرفتهما عليه من جواز العالم وحدوثه وإبطال ما يناقض ذلك</span><ref name="IbnTilimsani43">{{Harvnb|Ibn al-Tilimsani|2010|p=43}}</ref> |- | [[شمس الدين السمرقندي]] (وفات: 1303ع) | [[سمرقند]] | اهڙو علم، جنهن ۾ اسلامي شريعت جي اصولن مطابق خدا جي ذات ۽ صفتن، ممڪن الوجود شين جي ابتدائي حالت ۽ آخرت ۾ انهن جي انجام بابت تحقيق ڪئي وڃي. | <span dir="rtl">علم يبحث فيه عن ذات الله وصفاته وأحوال الممكنات في المبتدأ والمعاد على قانون الإسلام</span><ref name="Samarqandi66">{{cite book |author=Shams al-Din al-Samarqandi |editor=Ahmad Abdurahman al-Sharif |title=Al-Saha'if al-Ilahiya |url=https://archive.org/details/1291Pdf_201812/page/66/mode/2up |location=Kuwait |publisher=Maktabat al-Falah |year=1985 |page=66 }}</ref> |- | [[عضد الدين الإيجي]] (وفات: 1355ع) | ايج، [[شيراز]] جي ڀرسان | اهڙو علم، جنهن جي مدد سان دليل پيش ڪري ۽ شڪ دور ڪري مذهبي عقيدن کي ثابت ڪري سگهجي. | <span dir="rtl">علم يقتدر معه على إثبات العقائد الدينية بإيراد الحجج ودفع الشبه</span><ref name="Igi7vanEss37">{{Harvnb|Adud al-Din al-Iji|1966|p=37}}</ref> |- | [[سعد الدين التفتازاني]] (وفات: 1390ع) | تفتازان | يقيني دليلن جي بنياد تي مذهبي عقيدن جو علم. | <span dir="rtl">العلم بالعقائد الدينية عن الأدلة اليقينية</span><ref name="Taftazani163">{{Harvnb|al-Taftzani|1998|p=163}}</ref> |- | [[ابن عرفه]] (وفات: 1401ع) | [[تيونس]] | الوهيت جي حڪمن، رسولن جي موڪلجڻ، سندن سڀني خبرن ۾ سچائيءَ ۽ انهن سان لاڳاپيل ضروري معاملن جو علم، ۽ اهڙي علمي صلاحيت سان انهن جا دليل قائم ڪرڻ، جيڪا شڪن ۽ اعتراضن کي دور ڪرڻ لاءِ موزون هجي. | <span dir="rtl">العلم بأحكام الألوهية وإرسال الرسل وصدقها في كل أخبارها وما يتوقف شيء من ذلك عليه خاصا به وتقرير أدلتها بقوة هي مظنة لرد الشبهات</span><ref>{{Harvnb|Ibn'Arafa|2004|p=78}}</ref> |- | [[ابن خلدون]] (وفات: 1406ع) | تيونس | اهڙو علم، جنهن ۾ عقلي دليلن سان ايماني عقيدن جي حمايت ڪئي وڃي ۽ انهن بدعت پسندن جي ترديد ڪئي وڃي، جيڪي عقيدن ۾ سلف ۽ اهل سنت جي طريقن کان هٽي وڃن. | <span dir="rtl">علم يتضمن الحجاج عن العقائد الإيمانية بالأدلة العقلية والرد على المبتدعة المنحرفين في الاعتقادات عن مذاهب السلف وأهل السنة</span><ref name="IbnKhaldun580">{{Harvnb|Ibn Khaldun|2001|p=588}}</ref> |- | [[ابن الهمام]] (وفات: 1457ع) | مصر | فرد جو انهن اسلامي مذهبي عقيدن بابت دليلن جي مدد سان علم حاصل ڪرڻ، جن تي ايمان رکڻ سندس ذميواري آهي. | <span dir="rtl">معرفة النفس ما عليها من العقائد المنسوبة إلى دين الإسلام عن الأدلة</span><ref name="IbnHumam5">{{cite book |author=Al-Kamal ibn al-Humam |title=Al-Musayara fi Ilm al-Kalam |url=https://archive.org/details/al-musayara/page/n3/mode/1up |location=Cairo |publisher=Al-Matba'a al-Mahmudiya |year=1929 |page=5 }}</ref> |- | [[طاشڪپري زاده]] (وفات: 1561ع) | [[عثماني سلطنت]] | اهڙو علم، جنهن جي مدد سان مذهبي حقيقتن لاءِ دليل پيش ڪري انهن کي ثابت ڪيو وڃي ۽ انهن بابت شڪ دور ڪيا وڃن. | <span dir="rtl">علم يقتدر معه على إثبات الحقائق الدينية بإيراد الحجج عليها ودفع الشبه عنها</span><ref name="Taschkopruzade132">{{cite book |author=Taşköprüzade |title=Definition of Kalām |language=ar |at=حوالو: ص 132 }}</ref> |- | [[عبدالرزاق لاهيجي]] (وفات: 1661ع) | [[ايران]] | اهڙي نظرياتي مهارت، جنهن سان مذهبي عقيدن کي ثابت ڪري سگهجي. | <span dir="rtl">صناعة نظرية يقتدر بها على إثبات العقائد الدينية</span><ref name="LahidschiI51">{{Harvnb|Abd al-Razzaq Lahiji|2011|p=51}}</ref> |- | [[محمد اعليٰ تهانوي]] (وفات: 1745ع) | اتر هندستان | اهڙو علم، جنهن جي مدد سان ٻين ماڻهن آڏو دليل پيش ڪري مذهبي عقيدن کي ثابت ڪيو وڃي ۽ انهن جا شڪ دور ڪيا وڃن. | <span dir="rtl">علم يقتدر معه على إثبات العقائد الدينية على الغير بإيراد الحجج ودفع الشبه</span><ref name="TahanawiI29">{{Harvnb|al-Tahanawi|1996|p=29}}</ref> |- | [[مرتضيٰ مطهري]] (وفات: 1979ع) | ايران | اهڙو علم، جيڪو اسلامي عقيدن بابت بحث ڪري ٿو؛ يعني انهن ڳالهين بابت، جن تي اسلامي نقطه نظر موجب ايمان رکڻ ضروري آهي، ۽ جيڪو انهن عقيدن جي وضاحت، دليلن سان اثبات ۽ دفاع ڪري ٿو. | <span dir="rtl">علمی است که دربارهٔ عقاید اسلامی یعنی آنچه از نظر اسلام باید بدان معتقد بود و ایمان داشت، بحث می‌کند به این نحو که آنها توضیح می‌دهد و دربارهٔ آنها استدلال می‌کند و از آنها دفاع می‌نماید</span><ref name="MutahhariIII57">{{Harvnb|Morteza Motahhari|1991|p=57}}</ref> |} === عقيدن جي دفاع جي علم طور ڪلام === مٿي ڏنل ڪيترين وصفن موجب، علم الڪلام جو هڪ اهم ڪم پنهنجي مذهبي عقيدن جو دفاع ڪرڻ آهي. ان لحاظ کان علم الڪلام ۾ '''دفاعي استدلال''' جو پهلو نمايان آهي. اهو دفاعي ڪردار خاص طور [[الفارابي]] (وفات: 950ع) ۽ [[ابوالحسن العامري]] (وفات: 992ع) جي وصفن مان ظاهر ٿئي ٿو. فارابيءَ موجب، علم الڪلام اهڙي ذهني صلاحيت آهي، جنهن سان انسان مذهب جي بانيءَ جي مقرر ڪيل عقيدن ۽ عملن جي مخالفت ڪندڙ هر خيال کي رد ڪري سگهي ٿو.<ref name="Farabi107"/> عامريءَ ان کي زبان وسيلي دين جي دفاع جو نالو ڏنو.<ref name="Amiri95"/> [[عضد الدين الإيجي]] (وفات: 1355ع)، عثماني عالم [[طاشڪپري زاده]] (وفات: 1561ع) ۽ هندستاني عالم [[محمد اعليٰ تهانوي]] (ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري) جي وصفن ۾ پڻ مذهبي عقيدن يا حقيقتن بابت شڪن کي دور ڪرڻ علم الڪلام جو بنيادي ڪم ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Igi7vanEss37"/><ref name="Taschkopruzade132"/><ref name="TahanawiI29"/> انهن وصفن جي پسمنظر ۾ فرانسيسي مستشرق [[لوئي گارديه]] جو خيال هو ته علم الڪلام جي دفاعي استدلال واري ڪردار جي اهميت کي گهٽائي نٿو سگهجي.<ref>{{cite encyclopedia |author=Louis Gardet |title=Ilm al-kalam |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |volume=3 |page=1142 }}</ref> علم الڪلام جي بنيادي خاصيت دفاعي استدلال هجڻ جو تصور گارديه ۽ ايم. ايم. انواتيءَ جي گڏيل ڪتاب ''Introduction à la théologie musulmane'' جو پڻ مرڪزي خيال هو، جيڪو پهريون ڀيرو 1948ع ۾ لکيو ويو.<ref name="Gardet">{{cite book |author=Louis Gardet |author2=M. M. Anawati |title=Introduction à la théologie musulmane |publisher=Librairie philosophique J. Vrin |year=1981 |pages=6–20 }}</ref> هندستاني عالم عبدالنبي الاحمدنگري (وفات: 1759ع) جو خيال هو ته علم الڪلام جي افاديت انهيءَ دفاعي ڪم تائين محدود هئي. هن پنهنجي علمي موسوعي تصنيف ''دستور العلماء'' ۾ بيان ڪيو ته وڏا متڪلم پنهنجي عقيدن کي علم الڪلام جي دليلن وسيلي قائم يا مستند نه بڻائيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ علم الڪلام جو مقصد رڳو مخالف کي خاموش ڪرڻ ۽ ضد ڪندڙ کي لاجواب ڪرڻ هو. سندس خيال موجب، وڏا متڪلم پنهنجا عقيدا نبوت جي روشنيءَ مان حاصل ڪندا هئا.<ref>{{cite book |author=Abd an-Nabi al-Ahmadnagari |title=Jami al-Ulum fi Istilahat al-Funun, al-Mulaqqab bi-Dustur al-Ulama |url=https://archive.org/details/1_20201011_20201011_0539 |location=Beirut |publisher=Dar al-Kotob al-Ilmiyya |year=2000 |volume=3 |page=95 }}</ref> اهڙي نوعيت جا خيال [[ابو حامد الغزالي]] جي لکڻين ۾ پڻ ملن ٿا. پنهنجي ڪتاب ''جواهر القرآن'' ۾ هن علم الڪلام جو مقصد عام ماڻهن جي عقيدن کي بدعت پسندن جي اثر سبب بگاڙ کان بچائڻ قرار ڏنو. سندس خيال موجب، هن علم جو مقصد حقيقتن کي ظاهر ڪرڻ نه هو.<ref>{{cite book |author=Al-Ghazali |editor=Rashid Rida |title=Jawahir al-Qur'an |url=https://archive.org/details/1004Pdf_201804/page/n19/mode/1up |location=Beirut |publisher=Dar Ihya al-Ulum |year=2000 |page=39 }}</ref> === اصول الدين يا مذهبي عقيدن جي علم طور ڪلام === ڪيترن مسلمان مصنفن علم الڪلام جي وصف دين جي بنيادي اصولن، يعني '''اصول الدين'''، سان ان جي تعلق جي بنياد تي ڪئي. مثال طور [[ابوحيان التوحيدي]] (وفات: 1023ع) علم الڪلام کي دين جي بنيادي اصولن تي غور ڪرڻ جو اهڙو طريقو قرار ڏنو، جنهن ۾ بحث جو دارومدار صرف عقل تي هجي.<ref name="Tauhidi294"/> [[ابواليسر البزدوي]] (وفات: 1099ع) ان کي انهن مسئلن جي وضاحت قرار ڏنو، جيڪي دين جا بنيادي اصول آهن ۽ جن کي سکڻ هر فرد تي فرض آهي.<ref name="Bazdawi15"/> [[ابن الاثير]] (وفات: 1233ع) پنهنجي ڪتاب ''اللباب في تهذيب الأنساب'' ۾ علم الڪلام کي '''علم اصول الدين''' جي صورت ۾ بيان ڪندڙ پهريون شخص هو.<ref>{{cite book |author=Ibn al-Athir |title=Al-Lubab fi Tahdhib al-Ansab |url=https://archive.org/details/alkamela2000_gmail_1_20150219 |location=Beirut |publisher=Dar al-Sadir |year=1980 |volume=3 |page=161 }}</ref> [[ابن خلڪان]] (وفات: 1282ع) ۽ [[سراج الدين ارموي]] (وفات: 1283ع) علم الڪلام کي سڌيءَ طرح اصول الدين جي برابر قرار ڏنو.<ref>{{cite book |author=Ibn Khallikan |editor=Ihsan Abbas |title=Wafayat al-A'yan wa-Anba Abna al-Zaman |url=https://archive.org/details/WAQ17074 |location=Beirut |publisher=Dar al-Sadir |year=1978 |volume=4 |page=271 }}</ref><ref>{{cite book |author=Siraj al-Din Urmavi |title=Al-Risala al-Gharra fi al-Farq Baina Nau'ai al-Ilm al-Ilahi wa-l-Kalam |year=2012 |page=75 }}</ref> علم الڪلام ۽ علم اصول الدين کي هڪ ئي علم سمجهڻ جو تصور سورهين صديءَ جي شروعات ۾ عثماني شاهي محل جي ڪتبخاني جي فهرست ۾ پڻ ملي ٿو. ان فهرست ۾ علم الڪلام بابت ڪتابن واري حصي جو عنوان هو: '''علم اصول الدين، يعني علم الڪلام جي ڪتابن جو حصو'''.<ref>{{cite book |author=Abdurrahman Atçıl |editor=Gülrü Necipoğlu |editor2=Cemal Kafadar |editor3=Cornell Fleischer |title=Treasures of Knowledge: An Inventory of the Ottoman Palace Library (1502/03–1503/04) |chapter=The Kalam (Rational Theology) Section in the Palace Library Inventory |publisher=Brill |year=2019 |pages=367–388 |doi=10.1163/9789004402508_011 |isbn=978-90-04-40250-8 }}</ref> ممڪن آهي ته انهيءَ درجابنديءَ جو اثر عثماني عالمن [[طاشڪپري زاده]] ۽ ساچقلي زاده (وفات: 1732ع) تي پڻ پيو هجي، ڇاڪاڻ ته انهن پنهنجي عربي علمي موسوعن ۾ علم الڪلام ۽ علم اصول الدين کي هڪجهڙو قرار ڏنو.<ref name="Taschkopruzade132"/> التهانويءَ ان هڪجهڙائيءَ جي وضاحت ڪندي چيو ته علم الڪلام ديني قانوني علمن جو بنياد آهي ۽ اهي علم ان تي دارومدار رکن ٿا.<ref>{{Harvnb|al-Tahanawi|1996|p=31}}</ref> ڪن پوءِ جي عالمن علم الڪلام کي مذهبي عقيدن جي علم طور بيان ڪيو. [[عضد الدين الإيجي]] (وفات: 1355ع) موجب، علم الڪلام اهو علم آهي، جنهن جي مدد سان دليل پيش ڪري ۽ شڪ دور ڪري مذهبي عقيدن کي ثابت ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Igi7vanEss37"/> ٿوري تبديليءَ سان اها وصف عثماني عالم [[طاشڪپري زاده]] (وفات: 1561ع) ۽ هندستاني عالم [[محمد اعليٰ تهانوي]] (ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري) پڻ اختيار ڪئي.<ref name="Taschkopruzade132"/><ref name="TahanawiI29"/> [[سعد الدين التفتازاني]] (وفات: 1390ع) موجب، علم الڪلام يقيني دليلن جي بنياد تي مذهبي عقيدن جو علم آهي.<ref name="Taftazani163"/> [[ابن خلدون]] (وفات: 1406ع) موجب، اهو اهڙو علم آهي، جنهن ۾ عقلي دليلن وسيلي ايماني عقيدن جي حمايت ڪئي وڃي ٿي.<ref name="IbnKhaldun580"/> [[مرتضيٰ مطهري]] (وفات: 1979ع) موجب، علم الڪلام اهو علم آهي، جيڪو اسلامي عقيدن بابت بحث ڪري ٿو، انهن جي وضاحت ڪري ٿو، دليلن سان انهن کي ثابت ڪري ٿو ۽ انهن جو دفاع ڪري ٿو.<ref name="MutahhariIII57"/> === اصطلاح جي ابتدا بابت نظريا === عربي ٻوليءَ ۾ لفظ '''ڪلام''' جي عام معنيٰ «ڳالهه ٻولهه، گفتگو ۽ بحث» آهي. انهيءَ بابت مختلف نظريا موجود آهن ته مذهبي عقيدن کي عقلي دليلن سان ثابت ڪرڻ واري علم لاءِ «ڪلام» جو اصطلاح ڇو استعمال ٿيڻ لڳو. * [[الشهرستاني]] (وفات: 1153ع) جو خيال هو ته اهو نالو [[معتزله]] اختيار ڪيو. سندس بيان موجب، معتزله هن علم کي اهو نالو انهيءَ ڪري ڏنو، جو خدا جي ڪلام بابت سوال سندن بحثن ۽ اختلافن جو مرڪزي موضوع هو؛ تنهنڪري سڄو علم انهيءَ سوال جي نالي سان مشهور ٿي ويو.<ref>{{cite book |author=Al-Shahrastani |editor=Ahmad Fahmi Muhammad |title=al-Milal wa-n-nihal |url=https://archive.org/details/waq32299/page/n21/mode/2up |location=Beirut |publisher=Dar al-Kotob al-Ilmiyya |year=1992 |page=23 }}</ref> * '''ابن التلمساني''' (وفات: 1260ع) هن اصطلاح جي ابتدا بابت ٽي امڪان بيان ڪيا: ** پهريون، «ڪلام» جو نالو انهيءَ ڪري پيو، جو متڪلم پنهنجي ڪتابن جا باب «باب الڪلام في...» يعني «فلاڻي موضوع بابت گفتگوءَ جو باب» جي عبارت سان شروع ڪندا هئا. ** ٻيو، جڏهن [[ظاهريه]] جي عالمن کان هن علم جي ڪنهن مسئلي بابت پڇيو ويندو هو ته هو جواب ڏيندا هئا: «هي اهو موضوع آهي، جنهن بابت ڳالهائڻ کان اسان کي منع ڪئي وئي آهي.» اهڙو جواب بار بار ڏيڻ سبب وقت گذرڻ سان هن علم کي «ممنوع گفتگوءَ جو علم» چيو وڃڻ لڳو. پوءِ انهيءَ نالي مان «ممنوع» جو لفظ ختم ٿي ويو ۽ رڳو «علم الڪلام» رهجي ويو. ** ٽيون، هن علم کي «علم الڪلام» انهيءَ ڪري چيو ويو، جو ان جو مطالعو انسان جي عقلي گفتگوءَ جي صلاحيت کي وڌائڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي؛ اها صلاحيت انسان کي ٻين جاندارن کان ممتاز ڪري ٿي.<ref>{{Harvnb|Ibn al-Tilimsani|2010|p=42}}</ref> * [[سعد الدين التفتازاني]] (وفات: 1390ع) [[ابو حفص النسفي|النسفيءَ]] جي عقيدن بابت پنهنجي شرح ۾ «ڪلام» جي نالي جون ڪُل اٺ وضاحتون پيش ڪيون. انهن مان هڪ وضاحت موجب، هي علم رڳو بحث مباحثي (مباحثه) ۽ ڳالهه ٻولهه جي ڏي وٺ (ادارة الڪلام) وسيلي اڳتي وڌندو آهي. انهيءَ ڪري اهو ٻين علمن کان مختلف آهي، جن جو مطالعو غور ۽ فڪر (تأمل) يا ڪتابن جي پڙهڻ (مطالعة الڪتب) وسيلي پڻ ڪري سگهجي ٿو. تفتازانيءَ هڪ ٻيو امڪان پڻ بيان ڪيو ته هن علم جي دليلن جي قوت سبب ان کي سڀ کان وڌيڪ مستحقِ «ڪلام» سمجهيو ويو، جيئن ٻن بيانن مان وڌيڪ مضبوط بيان بابت چيو ويندو آهي: «هيءَ آهي اصل ڳالهه.»<ref>{{Harvnb|al-Taftzani|2014|p=23}}</ref> * [[ابن خلدون]] (وفات: 1406ع) جو خيال هو ته هن علم کي «ڪلام» انهيءَ ڪري چيو ويو، جو بدعتن جي مخالفت لاءِ عملي ڪارروائيءَ جي ضرورت نه هوندي هئي، پر اهو ڪم رڳو گفتگو ۽ دليلن وسيلي ڪيو ويندو هو.<ref name="Ibn Khaldun 2001 589">{{Harvnb|Ibn Khaldun|2001|p=589}}</ref> * [[مرتضيٰ مطهري]] (وفات: 1979ع) هڪ وضاحت بيان ڪئي ته هن علم جو نالو عالمن جي ڳالهائڻ، يعني «ڪلام» ڪرڻ، جي عادت سان لاڳاپيل هو، جيڪا خاموشيءَ جي ابتڙ هئي. انهيءَ وضاحت موجب، متڪلم انهن اعتقادي مسئلن بابت ڳالهائيندا هئا، جن بابت خاموش رهڻ مناسب سمجهيو ويندو هو، جڏهن ته [[صحابه ڪرام|صحابه]] ۽ [[تابعين]] اهڙن معاملن ۾ خاموش رهيا هئا.<ref name="MutahhariOrigin">{{cite web |last=Mutahhari |first=Murtadha |title=An Introduction to Ilm al-Kalam |url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari |website=Al-Islam.org |date=12 March 2013 |access-date=1 November 2023 }}</ref> [[جوزف فان ايس]] موجب، عرب عالمن طرفان پيش ڪيل انهن ڪيترين وضاحتن مان «چٽيءَ طرح ظاهر ٿئي ٿو ته ڪلام جي اصطلاح کي سمجهڻ وقت خود عرب لغت دان ۽ الٰهيات جا عالم به مونجهاري جو شڪار هئا».<ref>{{Harvnb|Adud al-Din al-Iji|1966|p=66}}</ref> مغربي علمي تحقيق ۾ [[ٽجٽزي ڊي بوئر]] ۽ [[ڊنڪن بليڪ ميڪڊونلڊ]] اهو خيال پيش ڪيو ته «ڪلام» جو اصطلاح يوناني لفظ '''لوگوس''' (Logos) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite book |author=Tjitze de Boer |title=History of Philosophy in Islam |url=https://archive.org/details/geschichtederphi00boer/page/42/mode/2up |location=Stuttgart |publisher=Frommann-Holzboog |year=1901 |page=43 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |author=Duncan Black MacDonald |title=Ilm al-kalam |encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |volume=2 |pages=717–723 }}</ref> ان جي ابتڙ، [[آرينٽ يان وينسنڪ]] 1932ع ۾ اهو نظريو رد ڪيو ته «ڪلام» جو اصطلاح يوناني «لوگوس» يا ان مان نڪتل لفظن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. سندس دليل هو ته اهو اصطلاح «عربي علمي اصطلاحن جي پنهنجي ارتقا جي نتيجي ۾» پيدا ٿيو.<ref name="Wensinck1932">{{cite book |author=A. J. Wensinck |title=The Muslim Creed: Its Genesis and Historical Development |url=https://archive.org/details/dli.ministry.15039/page/79/mode/2up |publisher=Cambridge University Press |year=1932 |pages=717–723 }}</ref> [[لوئي گارديه]] ۽ ايم. ايم. انواتيءَ ابن التلمسانيءَ جي بيان ڪيل پهرئين امڪان کي سڀ کان وڌيڪ قابل قبول سمجهيو. سندن خيال موجب، شروعات ۾ «ڪلام» مان مراد «ڪنهن موضوع بابت گفتگو» هئي، پر پوءِ هڪ خاص اصطلاحي استعمال جي نتيجي ۾ اهو لفظ پنهنجي سر الٰهي معاملن بابت بحث ۽ گفتگوءَ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيڻ لڳو.<ref name="Gardet"/> [[وليم مونٽگمري واٽ]] هن اصطلاح جي وضاحت ۾ [[ابن تيميه]] سان ملندڙ جلندڙ موقف اختيار ڪيو. متڪلم جي اصطلاح بابت سندس چوڻ هو ته شروعات ۾ اهو غالباً طنزيه نالو هو، جيڪو شايد اهڙن ماڻهن جو تصور پيدا ڪندو هو، جيڪي «هر وقت ڳالهائيندا رهن ٿا». پر آخرڪار اهو نالو هڪ غيرجانبدار علمي اصطلاح طور قبول ڪيو ويو.<ref name="Wensinck1932"/> == تاريخ == === ابتدا جو سوال === علم الڪلام جي ابتدا بابت مختلف تاريخدانن، فيلسوفن ۽ مسلمان عالمن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. # [[موسى بن ميمون]] (وفات: 1204ع) جو خيال هو ته علم الڪلام اصل ۾ عيسائي فڪر مان پيدا ٿيو ۽ پوءِ ترجمن جي ذريعي مسلمانن تائين پهتو.<ref>{{cite book |author=Maimonides |translator=Michael Friedländer |title=The Guide for the Perplexed |year=1974 |page=19 }}</ref> [[فرانز آگسٽ شمولڊرس]] 1840ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''Essai sur les écoles philosophiques chez les Arabes'' ۾ هن نظريي کي غيرمعتبر قرار ڏئي رد ڪيو.<ref>{{cite book |author=Franz August Schmölders |title=Essai sur les écoles philosophiques chez les Arabes |url=https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10046931?page=155 |year=1985 }}</ref> # [[ابن خلدون]] (وفات: 1406ع) موجب، علم الڪلام انهيءَ ڪري پيدا ٿيو، جو ابتدائي مسلمانن کان پوءِ واري دور ۾ ايماني عقيدن جي تفصيلي مسئلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. سندس خيال موجب، انهن اختلافن مان گهڻا [[قرآن]] جي انهن آيتن سبب پيدا ٿيا، جن جي معنيٰ سمجهڻ ۾ ابهام هو، يعني [[محڪم ۽ متشابه آيتون]]. انهن اختلافن بحث، مناظري ۽ عقلي استدلال کي جنم ڏنو.<ref>{{Harvnb|Ibn Khaldun|2001|p=586}}</ref> # [[محمد عابد الجابري]] (وفات: 2010ع) جو خيال هو ته علم الڪلام ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري، [[علي بن ابي طالب]] ۽ [[معاويه بن ابي سفيان]] جي وچ ۾ جنگ کان پوءِ ٿيل ثالثيءَ جي واقعي کان فوراً پوءِ پيدا ٿيو. انهيءَ دور ۾ عرب سياسي گفتگوءَ ۾ مذهب کي سياسي موقفن جي وچ ۾ دليل ۽ جواز طور استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ويو. مختلف ڌريون پنهنجي موقف لاءِ مذهبي جواز حاصل ڪرڻ جون ڪوششون ڪنديون هيون. الجابريءَ موجب، اها ئي انهيءَ علم جي نظرياتي تشڪيل ڏانهن پهرين وک هئي، جنهن کي پوءِ «علم الڪلام» چيو ويو. سندس نظر ۾، تاريخي حقيقت طور هي علم رڳو عقيدن بابت گفتگو نه هو، پر «مذهب جي دائري ۾ سياست ڪرڻ جو عمل» پڻ هو.<ref>{{cite book |author=Mohammed Abed al-Jabri |title=Takwin al-aql al-arabi |url=https://archive.org/details/overalllibrary_gmail_20170305_1757/page/n345/mode/2up |location=Beirut |publisher=The Centre: Journal of Arabic Studies |year=2002 |page=347 }}</ref> حقيقت ۾ علم الڪلام جي ابتدا مڪمل طور واضح نه آهي. ان جو هڪ سبب اهو پڻ آهي ته «ڪلام» ۽ «متڪلم» لفظن کي مخصوص الٰهياتي معنيٰ ۾ قبوليت حاصل ٿيڻ ۾ گهڻو وقت لڳو. شروعات ۾ «متڪلم» مان مراد رڳو اهڙو شخص هو، جيڪو ڪنهن مخصوص مقصد يا ذميواريءَ تحت ڳالهائيندو هو.<ref>{{cite book |author=Josef van Ess |title=Theology and Society in the 2nd and 3rd Centuries of the Hijra: A History of Religious Thought in Early Islam |publisher=De Gruyter |year=1991 |volume=1 |page=50 }}</ref> اٺين صديءَ جي هڪ گمنام تاريخي تصنيف ''اخبار العباس وولده'' ۾ بيان ٿيل آهي ته جڏهن [[ابو مسلم خراساني]] (وفات: 755ع) [[مرو]] ۾ پنهنجو اثر قائم ڪرڻ چاهيو ته هن پنهنجي پيروڪارن مان متڪلمين کي شهر ۾ موڪليو. انهن جو مقصد ماڻهن کي پنهنجي تحريڪ جي حمايت لاءِ قائل ڪرڻ ۽ کين اهو سمجهائڻ هو ته هو [[سنت]] جي پيروي ڪري رهيا آهن ۽ حق مطابق عمل ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite book |editor=Abd al-Aziz al-Duri |title=Akhbar al-Dawla al-Abbasiya wa-Fihi Akhbar al-Abbas wa-Waladihi |url=https://archive.org/details/Akhbar_201608/page/n311/mode/2up |location=Beirut |publisher=Dar al-Tali |year=1971 |page=310 }}</ref> [[شلومو پائنس]] انهيءَ روايت مان نتيجو ڪڍيو ته «متڪلم» جو اصطلاح شروعات ۾ ابو مسلم جي فوج ۾ پيدا ٿيو ۽ اهڙن سياسي ۽ مذهبي مبلغن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪي [[دعوت]] ۽ تبليغ جو ڪم ڪندا هئا.<ref>{{cite book |author=Shlomo Pines |title=A Note on an Early Meaning of the Term Mutakallim |journal=Israel Oriental Studies |volume=1 |publisher=Tel Aviv University |year=1971 |page=225 |url=https://www.academia.edu/32678499 }}</ref> بهرحال، ڪي روايتون ظاهر ڪن ٿيون ته علم الڪلام جي بحثن واري روايت ان کان به اڳ موجود هئي. عرب تاريخدان ابو زڪريا الازدي (وفات: 945ع) هڪ روايت نقل ڪئي آهي، جنهن موجب اموي خليفي [[عمر بن عبدالعزيز]] (حڪومت: 717ع–720ع) چيو هو: «مون ماڻهن سان بحث ۽ گفتگو ڪئي آهي. بيشڪ مون کي [[شيعه]] سان گفتگو ڪرڻ پسند آهي.»<ref>{{cite book |author=Abu Zakariya al-Azdi |editor=Ali Habiba |title=Tarikh al-Mausil |url=https://archive.org/details/1964p.d.f1787/page/n39/mode/2up |year=1967 |page=5 }}</ref> هن روايت ۾ «گفتگو ڪرڻ» لاءِ عربي فعل «ڪَلَّمَ» استعمال ٿيو آهي، جنهن مان لفظ «ڪلام» نڪتل آهي. [[جوزف فان ايس]] جي نظر ۾ اهو ان ڳالهه جو اشارو آهي ته ڪلام جي مخصوص الٰهياتي معنيٰ ممڪن آهي ته انهيءَ دور تائين ترقي ڪري چڪي هجي.<ref>{{cite book |author=Josef van Ess |title=The Beginnings of Islamic Theology |work=The Cultural Context of Medieval Learning: Proceedings of the First International Colloquium on Philosophy, Science, and Theology in the Middle Ages |publisher=D. Reidel |year=1975 |page=89 }}</ref> [[ابوالفرج اصفهاني]] (وفات: 967ع) جي ڪتاب ''[[ڪتاب الاغاني]]'' ۾ نقل ٿيل هڪ روايت موجب، [[بصره]] ۾ علم الڪلام جا ڇهه نمائندا موجود هئا. انهن ۾ ٻه معتزلي عالم [[عمرو بن عبيد]] ۽ [[واصل بن عطا]]، شاعر [[بشار بن برد]]، صالح بن عبدالقدوس، عبدالڪريم بن ابي العوجاء ۽ [[ازد]] قبيلي جو هڪ شخص شامل هو. آخري شخص «سمنيه» نالي هڪ هندستاني فڪري روايت ڏانهن مائل هو ۽ پنهنجي گهر ۾ هن جماعت جي گڏجاڻين لاءِ جاءِ فراهم ڪندو هو.<ref>{{cite book |author=Abu al-Faraj al-Isfahani |translator=Ihsan Abbas |translator2=Ibrahim al-Sa'afrin |translator3=Bakr Abbas |title=Kitab al-Aghani |url=https://archive.org/details/AlAghani__1438/Al-Aghani_03/page/n97/mode/2up |location=Beirut |publisher=Dar Sadir |year=2008 |volume=3 |page=101 }}</ref> جيئن ته واصل بن عطا لڳ ڀڳ 748ع ۾ وفات ڪئي، تنهنڪري جيڪڏهن هيءَ روايت صحيح آهي ته علم الڪلام اموي دور جي آخري زماني ۾ موجود هو. [[عبدالله انصاري]] (وفات: 1089ع) جي نقل ڪيل ٻن روايتن ۾ [[عمرو بن عبيد]] کي اهو شخص ڄاڻايو ويو آهي، جنهن «ڪلام جون اهي بدعتون ايجاد ڪيون». هڪ روايت موجب، [[ابو حنيفه]] عمرو بن عبيد تي انهيءَ ڪري لعنت ڪئي ته هن ماڻهن لاءِ انهن معاملن بابت ڳالهائڻ جو رستو کولي ڇڏيو، جن بابت ڳالهائڻ سندن ڪم نه هو.<ref>{{cite book |author=Abdullah Ansari |editor=Abu Gabir al-Ansari |title=Dhamm al-Kalam wa-Ahlihi |url=https://archive.org/details/FPzkazka/zka0/ |location=Amman |publisher=Maktabat al-Guraba al-Atariya |year=2008 |volume=4 |pages=116–221 }}</ref> ان جي ابتڙ، [[ابن تيميه]] (وفات: 1328ع) جو خيال هو ته علم الڪلام جي خاص استدلالي طريقي جي ابتدا ٻي هجري صديءَ جي شروعات ۾ [[جعد بن درهم]] (وفات: 724ع) ۽ [[جهم بن صفوان]] (وفات: 746ع) سان ٿي. انهن کان پوءِ اهو طريقو [[عمرو بن عبيد]] ۽ [[واصل بن عطا]] تائين پهتو.<ref>{{cite book |author=Ibn Taymiyyah |editor=Muhibb al-Hatib |title=Al-Muntaqa min Manahij al-I'tidal |url=https://archive.org/details/waq16222/page/n527/mode/2up |location=Riyadh |publisher=Al-Risala al-Amm al-Idarat al-Buhut al-Ilmiya |year=1993 |page=528 }}</ref> عثماني عالم [[طاشڪپري زاده]] (وفات: 1561ع) موجب، علم الڪلام جي ڦهلاءَ جي شروعات 100 هجري، يعني 718ع–719ع، ۾ [[معتزله]] ۽ [[قدريه]] جي ذريعي ٿي، جنهن ۾ واصل بن عطا اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Taschköprüzade132">{{Harvnb|Taşköprüzade|2001|vol=2|p=148}}</ref> تنهن هوندي به، واصل بن عطا يا هتي ذڪر ڪيل ٻين شخصيتن سان منسوب اهڙا ڪتابي عنوان يا قول محفوظ نه آهن، جن مان ثابت ٿئي ته انهن پاڻ «ڪلام» جو اصطلاح ڪنهن مخصوص علم يا علمي روايت جي نالي طور استعمال ڪيو هو. [[المسعودي]] (وفات: 956ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مروج الذهب]]'' ۾ هڪ روايت نقل ڪئي آهي، جنهن موجب عباسي خليفي [[المهدي]] (حڪومت: 775ع–785ع) پهريون حڪمران هو، جنهن اسلام جي نمائندگي ڪندڙ متڪلمين کي ڪتاب لکڻ جو حڪم ڏنو ته جيئن اهي [[مانويت]]، برديصانيه ۽ مرقيونيه سان لاڳاپيل [[ملحد]] مفڪرن جي خيالن ۽ دليلن جي ترديد ڪن. ان جو سبب اهو هو ته انهيءَ دور ۾ انهن جماعتن جون لکڻيون پکڙجي رهيون هيون ۽ انهن جو [[نئين فارسي ٻولي|نئين فارسي]] ۽ [[وچولي فارسي ٻولي|وچولي فارسي]] مان عربيءَ ۾ ترجمو ٿي رهيو هو.<ref>{{cite book |author=Al-Masudi |translator=Barbier de Meynard |translator2=Pavet de Courteille |title=Muruj al-Dhahab wa-Ma'adin al-Jawhar |url=https://archive.org/details/lesprairiesdor08masuuoft/page/292/mode/2up |year=1861–1877 |volume=8 |page=293 }}</ref> === تشڪيل جو شروعاتي دور === اسلام جي شروعاتي دور ۾ '''اهل الڪلام''' يا «ڪلام جا عالم» جو اصطلاح بنيادي طور [[معتزله]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. تاريخدان [[ڊينيئل ڊبليو برائون]] اهل الڪلام کي اسلام جي ٻي هجري صديءَ دوران اسلامي قانون جي اختيار ۽ ماخذن بابت اختلافن ۾ شامل ٽن اهم جماعتن مان هڪ قرار ڏنو آهي. ٻيون ٻه جماعتون [[اهل الراءِ]] ۽ [[اهل الحديث]] هيون. برائون معتزله کي «پوءِ واري دور جا اهل الڪلام» پڻ سڏي ٿو، جنهن مان اهو تاثر ملي ٿو ته اهل الڪلام معتزله کان اڳ موجود فڪري جماعت هئي.<ref name="Brown1996">{{cite book |last=Brown |first=Daniel W. |title=Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought |year=1996 |page=15 }}</ref> تاريخدان [[ماجد فخري]] موجب، [[عباسي خلافت]] (750ع–1258ع) جي دور ۾ علم الڪلام اسلام جي شروعاتي تاريخ ۾ پيدا ٿيل ڪيترن پيچيده مسئلن کي سمجهڻ ۽ حل ڪرڻ جي ڪوشش طور اڀريو.<ref name="Fakhry1983">{{cite book |last=Fakhry |first=Majid |title=A History of Islamic Philosophy |edition=2nd |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1983 |pages=xvii–xviii }}</ref> انهن مسئلن مان هڪ اهو هو ته غيرمسلم مذهبي جماعتن، خاص طور بت پرستن، عيسائين ۽ يهودين طرفان اسلام تي ڪيل اعتراضن جا جواب ڪيئن ڏنا وڃن.<ref name="Fakhry1983"/> ٻيو مسئلو [[اسلام ۾ تقدير|تقدير]] ۽ الٰهي انصاف جي وچ ۾ ظاهري اختلاف سان لاڳاپيل هو. هڪ پاسي گنهگارن لاءِ [[جهنم]] جي سزا اڳواٽ مقرر هجڻ جو تصور هو، جڏهن ته ٻئي پاسي الٰهي انصاف جو سوال هو. ڪن مفڪرن جو موقف هو ته ڪنهن شخص کي اهڙي عمل جي سزا ڏيڻ، جيڪو سندس اختيار کان ٻاهر هجي، ناانصافي آهي. علم الڪلام جو هڪ ٻيو مقصد [[قرآن]] ۽ [[حديث]] ۾ موجود وحيءَ سان لاڳاپيل بيانن جي ظاهري اختلافن کي هڪ منظم فڪري نظام ۾ هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش پڻ هو.<ref name="Fakhry1983"/> علم الڪلام جي قيام جو هڪ ٻيو ممڪن سبب ڪجهه مسلمان عالمن طرفان اسلامي دنيا ۾ [[زندقه]] جي فڪر جي مخالفت ڪرڻ جي ڪوشش هئي. [[مرتضيٰ مطهري]] موجب، علم الڪلام جي واڌ ويجهه ۾ ڪيترن سببن ڪردار ادا ڪيو: مختلف قومن جو اسلام قبول ڪرڻ ۽ پاڻ سان اڳوڻا فڪري تصور آڻڻ؛ مسلمانن جو يهودين، عيسائين، مجوسين ۽ صابئين سان گڏ رهڻ ۽ انهن سان مذهبي بحث ڪرڻ؛ عباسي خلافت جي دور ۾ زنديقن جو اڀرڻ؛ ۽ اسلامي دنيا ۾ فلسفي جي واڌ ويجهه، جنهن نون سوالن ۽ شڪن کي جنم ڏنو.<ref>{{cite web |last=Mutahhari |first=Murtadha |title=An Introduction to Ilm al-Kalam |url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari/introduction-ilm-al-kalam |website=Al-Islam.org |date=12 March 2013 |access-date=31 October 2023 }}</ref> علم الڪلام جا پوءِ وارا مڪتب، جهڙوڪ [[ڪلابيه]]، [[اشعريه]] ۽ [[ماتريديه]]، اهل سنت جي نمائندگي ڪندڙ فڪري نظامن طور اڀريا. انهن اسلامي عقيدن جي بنيادي اصولن جي دفاع لاءِ عقلي استدلال تي ٻڌل نظام جوڙيا ۽ [[قرآن]] ۽ [[سنت]] جي دائري ۾ علم الڪلام جي استعمال کي قبول ڪيو.<ref name="EncyclopediaofIslam">{{cite encyclopedia |last=Gardet |first=Louis |title=Kalam |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |editor-last=Bosworth |editor-first=C. E. |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor6-last=Dumont |editor6-first=C. |editor7-last=Paterson |editor7-first=M. |location=Leiden |publisher=Brill |year=1978 |volume=4 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0421 |isbn=978-90-04-16121-4 }}</ref> اصل متن ۾ هنن مڪتبن جي ڀيٽ [[معتزله]] سان ڪئي وئي آهي، جن بابت چيو ويو آهي ته انهن پنهنجي علم الڪلام ۾ عقل کي وحيءَ تي ترجيح ڏني، ايتري قدر جو قرآن ۽ حديث کي تڏهن قبول ڪندا هئا، جڏهن اهي سندن عقلي تفسير سان مطابقت رکندا هئا.<ref name="MutazilaRationalism">{{cite web |last=Mutahhari |first=Murtadha |title=An Introduction to Ilm al-Kalam |url=https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol3-no2/introduction-ilm-al-kalam-murtadha-mutahhari |website=Al-Islam.org }}</ref> [[حنبلي مذهب]] ۽ [[احمد بن حنبل]] جا پيروڪار عام طور علم الڪلام ۽ فلسفيانه بحثن کان پاسو ڪندا هئا. هو انهن کي [[بدعت]] سمجهندا هئا ۽ ضرورت پوڻ تي ئي اهڙن مسئلن تي بحث ڪندا هئا.<ref name="HanbaliTradition">{{cite journal |author=W. Williams |title=Aspects of the Creed of Imam Ahmad Ibn Hanbal: A Study of Anthropomorphism in Early Islamic Discourse |journal=International Journal of Middle East Studies |year=2002 |volume=34 |issue=3 |pages=441–463 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0020743802003021 }}</ref> تنهن هوندي به، احمد بن حنبل [[خلق قرآن]] جي مسئلي تي معتزله سان ڊگهي اختلاف ۾ پڻ شامل رهيو. معتزله قرآن جي مخلوق هجڻ جو نظريو پيش ڪندا هئا، جڏهن ته نصوص تي زور ڏيندڙ [[اثريه]] جي موقف موجب، قرآن خدا جي صفت آهي. احمد بن حنبل انهيءَ موقف جي اهم حامين مان هو.<ref name="UsulSunnah1996">{{cite book |author=Walid ibn Muhammad Nabih ibn Sayf an-Nashr |editor=Muhammad ibn 'Ied al-Abbasi |title=أصول السنة |year=1996 |publisher=Maktaba Ibn Taymiyyah |page=50 |url=https://almoqtabas.com/ar/publications/view/26800509189058926 |language=ar }}</ref><ref name="HanbaliTradition"/><ref>{{cite book |author=Shaukat Ali |title=Millenarian and Messianic Tendencies in Islamic History |year=1993 |publisher=Publishers United |page=118 |url=https://books.google.com/books?id=CATYAAAAMAAJ }}</ref><ref>{{cite book |title=Pemikiran Islam di Malaysia: sejarah dan aliran |year=1997 |publisher=Gema Insani |isbn=979-561-430-4 |page=137 |url=https://books.google.com/books?id=iRtOVSAYGLAC |language=ms }}</ref> [[ابن بطه]] پنهنجي ڪتاب ''الابانة'' ۾ نقل ڪيو آهي ته احمد بن حنبل پنهنجن شاگردن کي علم الڪلام جي عالمن سان مڪمل علمي لاتعلقي اختيار ڪرڻ جي هدايت ڪئي هئي.<ref>{{cite book |author=Ibrahim bin 'Amir Ar-Ruhaili |title=Sikap Ahlussunnah wal Jama'ah terhadap Ahli Bid'ah dan Pengikut Hawa Nafsu |volume=2 |year=2019 |publisher=Darul Falah |isbn=978-979-3036-74-8 |pages=96–97 |url=https://books.google.com/books?id=8uW3DwAAQBAJ |language=id }}</ref> ان کان سواءِ، احمد بن حنبل قرآن جي ماهيت بابت معتزله جي اهم عالم ۽ عباسي خلافت جي قاضي [[احمد بن ابي دؤاد]] سان پڻ ڊگهن بحثن ۾ شامل رهيو.<ref>{{cite book |author=Musthafa Said Al-Khin |editor=Achmad Zirzis |translator=Muhammad Misbah |title=Sejarah Ushul Fikih |year=2014 |publisher=Pustaka Al-Kautsar |location=East Jakarta |page=235 |url=https://books.google.com/books?id=9wHeDwAAQBAJ |language=id }}</ref> حنبلي عالمن ۽ احمد بن حنبل جي پيروڪارن پنهنجي تعليم ۾ علم الڪلام جو ذڪر گهٽ ڪيو، ڇاڪاڻ ته هو ان کي بدعت ۽ ان جي ڪن پيروڪارن کي زنديق سمجهندا هئا.<ref name="HanbaliTradition"/> [[محنه]] جي دور ۾ اهل الحديث جي ڊگهي عرصي تائين ٿيندڙ مذهبي جاچ ۽ ايذاءَ کان پوءِ عباسي خليفي [[المتوڪل]] پنهنجي اڳوڻن حڪمرانن جي پاليسي تبديل ڪئي. هن اهل الحديث کي ٻيهر سرڪاري سرپرستي ڏني ۽ احمد بن ابي دؤاد جي اڳواڻيءَ هيٺ معتزله جي اثر کي گهٽايو.<ref>{{Harvnb|Turner|2010|p=95}}</ref><ref>{{Harvnb|Melchert|1996|pp=321–325}}</ref><ref>{{Harvnb|Ibn Khallikan|1871|pp=66,69–70}}</ref><ref>{{Harvnb|Yarshater|1985–2007|loc=vol. 34, p. 75}}</ref> خليفي احمد بن حنبل سان پڻ ٺاهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. آخرڪار مارچ 852ع ۾ هن حڪم ڏنو ته اهل سنت خلاف مذهبي جاچ جي سلسلي ۾ قيد ڪيل سمورن قيدين کي آزاد ڪيو وڃي.<ref>{{Harvnb|Turner|2010|pp=95–98}}</ref><ref>{{Harvnb|Melchert|1996|pp=325–326}}</ref><ref>{{Harvnb|Hinds|1993|pp=4–5}}</ref><ref>{{Harvnb|Zetterstéen|Pellat|1960|p=271}}</ref><ref>{{Harvnb|Ibn Khallikan|1871|p=70}}</ref><ref>{{Harvnb|Yarshater|1985–2007|loc=vol. 34, pp. 116–119}}</ref> == اسلامي علم جي حيثيت ۾ == {{Muslim Beliefs|width=22.0em|Five Pillars}} جيتوڻيڪ [[اسلام]] ۾ علم حاصل ڪرڻ کي مذهبي فرض سمجهيو ويندو آهي، پر مسلمان عالمن جي نظر ۾ [[علم الڪلام]] جو مطالعو عام طور لازمي ديني ضرورتن جي دائري کان ٻاهر آهي. انهيءَ علم جو مطالعو گهڻو ڪري اهڙن عالمن تائين محدود رهيو آهي، جيڪي ان لاءِ گهربل علمي قابليت رکندا آهن، جڏهن ته عام ماڻهن يا عوام ۾ ان بابت دلچسپي نسبتاً گهٽ رهي آهي.<ref name="Bennett119">{{cite book |last1=Bennett |first1=Clinton |title=The Bloomsbury Companion to Islamic Studies |publisher=Bloomsbury Academic |date=2012 |isbn=978-1-4411-2788-4 |page=119}}</ref> شروعاتي مسلمان عالم [[امام شافعي]] جو خيال هو ته ڪجهه ماڻهن کي علم الڪلام جي تربيت حاصل ڪرڻ گهرجي، جيئن اهي اسلامي عقيدي جو دفاع ڪري سگهن ۽ ان کي غير درست خيالن کان پاڪ رکي سگهن. تنهن هوندي به، سندس نظر ۾ جيڪڏهن انهن عالمن جا پيچيده بحث عام ماڻهن ۾ پکڙجي وڃن ته اهو وڏي نقصان جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref name=":1">{{cite book |last1=Black Macdonald |first1=Duncan |title=Development of Muslim Theology, Jurisprudence, and Constitutional Theory, Chapter=III |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd |date=2008 |isbn=978-1-58477-858-5 |page=187}}</ref> اهڙيءَ طرح، اسلامي عالم [[امام غزالي]] جو موقف هو ته علم الڪلام جو مطالعو هر مسلمان تي انفرادي فرض نه، پر [[فرض ڪفايه]] آهي؛ يعني جيڪڏهن مسلمانن مان ڪجهه اهل ماڻهو اهو فرض ادا ڪن ته ٻين تان ان جي ذميواري لهي وڃي ٿي. امام شافعيءَ وانگر هن پڻ عام ماڻهن کي هن علم جي مطالعي کان پاسو ڪرڻ جي صلاح ڏني ۽ ان کي صرف وڌيڪ قابليت رکندڙ ماڻهن لاءِ مناسب سمجهيو.<ref name="Bennett119"/> == تنقيد == اسلامي فڪري روايت ۾ علم الڪلام جي نمايان حيثيت باوجود، ڪجهه مسلمان عالمن ان جي استعمال تي تنقيد ڪئي آهي. مثال طور، [[حنبلي مذهب]] ۽ [[احمد بن حنبل]] جا پيروڪار عام طور علم الڪلام ۽ فلسفيانه بحثن کان پاسو ڪندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهي اهڙن بحثن کي [[بدعت]] سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |author=Duncan Black MacDonald |title=Development of Muslim Theology, Jurisprudence and Constitutional Theory |date=2008 |publisher=Macdonald Press |isbn=978-1-58477-858-5 |page=197}}</ref> جديد [[وهابيت|وهابي]] ۽ [[سلفيت|سلفي]] تحريڪون پڻ عام طور علم الڪلام کي بدعت سمجهن ٿيون ۽ ان جي استعمال کي رد ڪن ٿيون.<ref>{{cite book |author=Saul Silas Fathi |title=Gods and Religions |url=https://books.google.com/books?id=-B3-EAAAQBAJ |date=22 December 2023 |publisher=Writers Republic LLC |isbn=9798891004665 |page=615}}</ref> حنبلي صوفي عالم [[خواجه عبدالله انصاري]] علم الڪلام جي مخالفت ۾ ''ذم الكلام'' نالي هڪ رسالو لکيو، جنهن ۾ هن علم الڪلام جي استعمال تي تنقيد ڪئي.<ref name=":0">{{cite book |author=Jeffry R. Halverson |title=Theology and Creed in Sunni Islam |year=2010 |page=37 |isbn=0-230-10658-7}}</ref> تيرهين صديءَ جي حنبلي عالم [[ابن قدامه]] علم الڪلام تي سخت تنقيد ڪندي ان کي بدعتن جي بدترين صورتن مان هڪ قرار ڏنو. هن علم الڪلام جي عالمن، يعني متڪلمين، کي بدعت پسند ۽ گمراهه سمجهيو، جن سندس نظر ۾ شروعاتي مسلمانن جي سادي ۽ پرهيزگار عقيدي کان انحراف ڪيو هو.<ref>{{Harvtxt|Halverson|2010|page=[https://archive.org/details/theologycreedsun00halv/page/n46 38]}}</ref> چوڏهين صديءَ جي حنبلي عالم [[ابن تيميه]] متڪلمين جي نظرين جي مخالفت ۾ نمايان موقف اختيار ڪيو. هن پنهنجي تصنيفن، جهڙوڪ ''الرد على المنطقيين'' (منطق جي عالمن جو رد) ۽ ''درء تعارض العقل والنقل''، جنهن جو ٻيو مشهور عنوان ''بيان موافقة صريح المعقول لصحيح المنقول'' آهي، ۾ انهن جي دليلن ۽ طريقن تي تنقيد ڪئي. ابن تيميه خاص طور اشعري فڪر سان لاڳاپيل عقليت پسند عالمن، جهڙوڪ [[امام غزالي]]، [[فخر الدين الرازي]] ۽ [[الشهرستاني]] جي بحثن جي طريقن تي تنقيد ڪئي. سندس خيال موجب، انهن عالمن مذهبي نصوص تي سڌي ڀروسي واري طريقي کان هٽي فلسفيانه ۽ عقلي استدلال کي وڌيڪ اهميت ڏني هئي.<ref>{{cite book |author1=Birgit Krawietz |author2=Georges Tamer |title=Islamic Theology, Philosophy and Law: Debating Ibn Taymiyya and Ibn Qayyim al-Jawziyya Studien zur Geschichte und Kultur des islamischen Orients |year=2013 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-028540-6 |pages=276–277 |url=https://books.google.com/books?id=h5noBQAAQBAJ |access-date=22 August 2024}}</ref> ابن تيميه پنهنجي ڪتاب ''الرد على المنطقيين'' ۾ اهڙي تنقيد تفصيل سان بيان ڪئي. خاص طور امام غزاليءَ جي ڪتاب ''معيار العلم'' جي ستين باب ۾ پيش ڪيل بحثن جي حوالي سان ابن تيميه جو موقف هو ته غزاليءَ جي نيت بنيادي طور غلط نه هئي. غزالي انساني عقل جي حدن کي مابعدالطبيعاتي ۽ باطني تصورن جي سلسلي ۾ واضح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، جيئن انهن متڪلمين جي انهيءَ خيال جي مخالفت ڪري سگهجي ته هر شيءِ کي منطقي دليل سان سمجهڻ لازمي آهي. تنهن هوندي به، ابن تيميه جي نظر ۾ اهڙا بحث غير ضروري هئا، ڇاڪاڻ ته اهي غزاليءَ کي مذهبي نصوص جي ظاهري معنائن جهڙن اهم معاملن کان هٽائي غير متعلق لفظي ۽ معنوي بحثن ۾ مصروف رکندا هئا.<ref>{{cite web |author1=Zaid Al-Sharif |title=آراء الغزالي وابن تيمية في الحد المنطقي |trans-title=Al-Ghazali and Ibn Taymiyyah's views on the logical definition |year=2015 |url=https://www.alukah.net/sharia/0/82681/%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D8%A7%D9%84%D9%8A-%D9%88%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%AA%D9%8A%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%8A/ |website=alukah.net |access-date=25 August 2024 |language=ar |quote=References: Al-Mustasfa, pp. 11–14, 19–24; Ar-Radd 'ala al-Mantiqiyyin, pp. 45, 48, 50–53, 55–57, 61, 64, 68, 70, 72, 80–83, 101, 103–104, 113, 114, 117–119, 121; Majmu' Al-Fatawa, vol. 9, pp. 23–25.}}</ref> ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جي عالم [[محمد بن علي الشوکاني]] کي اثري عقيدي سان لاڳاپيل عالم،<ref>{{cite book |title=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |publisher=Princeton University Press |year=2013 |isbn=978-0-691-13484-0 |editor-last=Bowering |editor-first=Gerhard |location=Princeton, NJ |pages=506–507}}</ref><ref name="al-Shawkani; anti kalam">{{cite book |last=Haykel |first=Bernard |title=Revival and Reform in Islam: The Legacy of Muhammad Al-Shawkani |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-0-521-52890-0 |location=Cambridge |page=104 |chapter=The Absolute Interpreter and Renewer of the Thirteenth Century AH}}</ref> [[ظاهري مذهب]] سان لاڳاپيل فقيهه،<ref name="Zahiri Madhhab; Shawkani">{{cite book |author1=Ahmad Farid Al-Mazidi |title=المذهب العارف ومذاهب أخرى (دائرة المعارف -8-) |date=2023 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah |isbn=978-2-7451-8264-7 |pages=iii,28,31 |url=https://books.google.com/books?id=K27dEAAAQBAJ |access-date=20 August 2024}}</ref> ۽ شروعاتي سلفي فڪري روايت جي هڪ اهم شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |author=Mohamed Bin Ali |title=Salafis, Salafism and Modern Salafism: What Lies Behind a Term? |year=2015}}</ref><ref>{{cite book |title=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |publisher=Princeton University Press |year=2013 |isbn=978-0-691-13484-0 |editor-last=Bowering |editor-first=Gerhard |location=Princeton |pages=484,506}}</ref><ref>{{cite book |author=Bernard Haykel |author2=Thomas Hegghammer |author3=Stéphane Lacroix |title=Saudi Arabia in Transition: Insights on Social, Political, Economic and Religious Change |publisher=Cambridge University Press |year=2015 |isbn=978-1-107-00629-4 |location=New York |page=158}}</ref><ref>{{cite book |last=Orkaby |first=Asher |title=Yemen: What Everyone Needs to Know |publisher=Oxford University Press |year=2021 |isbn=978-0-19-093226-8 |location=New York |pages=120,160}}</ref> الشوکاني [[محمد بن عبدالوهاب]] جو همعصر پڻ هو.<ref>{{cite book |last=Abualrab |first=Jalal |title=Biography and Mission of Muhammad Ibn Abdul Wahhab |publisher=Madinah Publishers and Distributors |year=2013 |isbn=978-0-9856326-9-4 |location=New York |page=497}}</ref><ref>{{cite web |last=ul Haq |first=Asim |date=August 2011 |title=Al Imam al-Shawkani (d. 1250H) on the Writings, Da'wah and Adversaries of Shaykh Muhammad Bin Abd Al-Wahhab |url=http://www.wahhabis.com/articles/ytouz-imam-al-shawkani-d-1250h-on-the-writings-dawah-and-adversaries-of-shaykh-muhammad-bin-abd-al-wahhaab.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724110456/http://www.wahhabis.com/articles/ytouz-imam-al-shawkani-d-1250h-on-the-writings-dawah-and-adversaries-of-shaykh-muhammad-bin-abd-al-wahhaab.cfm |archive-date=24 July 2014}}</ref> هن مذهبي نصوص جي ظاهري معنائن تي ٻڌل الٰهياتي تفسير جي حمايت ڪئي ۽ علم الڪلام، خاص طور قياسي ۽ فلسفيانه الٰهيات، جي مخالفت ڪئي.<ref name="Shawkani anti kalam 2">{{cite book |last=Moussa |first=Mohammed |title=Politics of the Islamic Tradition: The Thought of Muhammad al-Ghazali |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-138-84121-5 |location=New York |pages=56–59 |chapter=Renewal in the Formation of the Islamic Tradition}}</ref><ref name="Shawkani anti kalam 3">{{cite book |last=Leaman |first=Oliver |title=Routledge Handbook of Islamic Ritual and Practice |publisher=Routledge |year=2022 |isbn=978-0-367-49123-9 |location=New York |page=128}}</ref><ref name="Shawkani anti kalam 4">{{cite book |last=Vassiliev |first=Alexei |title=The History of Saudi Arabia |publisher=Saqi Books |year=1998 |isbn=0-86356-399-6 |location=London |page=146}}</ref><ref name="Shawkani anti kalam 5">{{cite book |author=Carr Brian |author2=Indira Mahalingam |title=Companion Encyclopedia of Asian Philosophy |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=0-203-01350-6 |location=London |page=931}}</ref><ref name="umma">{{cite web |url=http://umma.ws/Fatwa/family/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20060501222723/http://umma.ws/Fatwa/family/ |archive-date=1 May 2006 |title=Fatwa: What Does 'Family' Mean? |website=Umma.ws}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي اتر هندستاني سلفي عالم [[نواب صديق حسن خان]]،<ref name="Schmidtke 2014 428">{{cite book |last1=Schmidtke |first1=Sabine |author2=Khaled El-Rouayheb |title=The Oxford Handbook of Islamic Theology |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-969670-3 |location=New York |page=428 |chapter=Theology and Logic}}</ref> جيڪو [[اهل حديث تحريڪ]] جي بانين مان هڪ هو،<ref>{{cite book |last=Meijer |first=Roel |title=Global Salafism: Islam's New Religious Movement |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-933343-1 |location=New York |page=127 |chapter=Salafism in Pakistan: The Ahl-e Hadith Movement}}</ref><ref>{{cite book |author=Sophie Gilliat-Ray |title=Muslims in Britain: An Introduction |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83006-5 |url=https://books.google.com/books?id=CUFGGwAACAAJ |page=104}}</ref> ۽ [[ڀوپال رياست]] جو نواب پڻ رهيو،<ref>{{cite journal |last=Nizami |first=Khaliq Ahmad |title=The Impact of Ibn Taymiyya on South Asia |journal=Journal of Islamic Studies |year=1990 |publisher=Oxford University Press |volume=1 |pages=139–140 |doi=10.1093/jis/1.1.120 |jstor=26195671}}</ref> علم الڪلام کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ اهو قياس آرائين سان ڀريل هو. صديق حسن خان پاڻ بيان ڪيو ته علم الڪلام جي مخالفت ۾ سندس فڪر تي [[محمد بن علي الشوکاني]]، [[محمد بن اسماعيل الصنعاني]] ۽ [[ابن تيميه]] جي خيالن جو اثر هو.<ref>{{cite book |editor1-last=Krawietz |editor1-first=Birgit |editor2-last=Tamer |editor2-first=Georges |title=Islamic Theology, Philosophy and Law: Debating Ibn Taymiyya and Ibn Qayyim al-Jawziyya |publisher=Walter De Gruyter |year=2013 |isbn=978-3-11-028534-5 |location=Berlin |pages=195–196 |chapter=Screening Siddiq Hasan Khan's Library: The Use of Hanbali Literature in 19th-Century Bhopal}}</ref><ref name="Schmidtke 2014 428"/> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي اسلامي اصلاح پسند عالم [[رشيد رضا]]<ref name="Olidort 2015 52–62">{{cite thesis |last=Olidort |first=Jacob |title=In Defense of Tradition: Muhammad Nasir Al-Din Al-Albani and the Salafi Method |publisher=Princeton University |year=2015 |location=Princeton, New Jersey |pages=52–62 |chapter=A New Curriculum: Rashid Rida and Traditionalist Salafism}}</ref> پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ اثري الٰهيات کي علم الڪلام جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عقلي سمجهڻ لڳو ۽ علم الڪلام جي کليل مخالفت ڪندو رهيو. رشيد رضا جي خيال موجب، اثري طريقي جا بنياد اسلامي مذهبي ماخذن ۾ وڌيڪ مضبوط هئا. هن اشعري الٰهيات کي پڻ فلسفيانه شڪن ۽ اعتراضن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ غير مؤثر سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Lauziere |first=Henri |title=The Making of Salafism: Islamic Reform in the Twentieth Century |publisher=Columbia University Press |year=2016 |isbn=978-0-231-17550-0 |location=New York |page=46}}</ref> جديد دور جي مشهور [[سلفيت|سلفي]] عالم ۽ [[علم حديث|محدث]] [[محمد ناصر الدين الالباني]] علم الڪلام جي عقيدتي طريقي کي غلط سمجهندو هو. سندس تنقيد خاص طور [[تعطيل (علم عقائد)|تعطيل]] جي طريقي تي ٻڌل هئي، جنهن کي هو [[اسماء الحسنيٰ|الله جي نالن ۽ صفتن]] جي نفي يا انهن جي معنائن کي غير مؤثر ڪرڻ سان لاڳاپيل سمجهندو هو. الالبانيءَ جي بيان ڪيل مثالن مان هڪ الله جي صفت «العلي» يعني «سڀ کان مٿانهون» بابت هو، جنهن جي ڪجهه متڪلمين طرفان ڪيل تشريح يا نفي تي هن اعتراض ڪيو.<ref>{{cite web |author1=Yusuf Abu Ubaidah as-Sidawy |title=15 Alasan Kokohnya Aqidah Salaf Shalih |url=https://abiubaidah.com/tahukah-anda-di-mana-allah/comment-page-1/#_ftn29 |website=Yusuf Abu Ubaidah Official |date=13 March 2010 |access-date=9 August 2024 |language=id}} {{cite book |author=Al-Albani |title=Irwaul Ghalil |year=2003 |publisher=Najla Press |location=Saudi Arabia |url=https://elibrary.staidaf.ac.id/index.php?p=show_detail&id=573 |access-date=9 August 2024 |language=ar |chapter=1 |page=113}}</ref> ايڪويهين صديءَ جي [[بنگلاديش]]ي سلفي عالم ۽ استاد '''محمد منظور الاهي''' پنهنجي ڪتاب ''سماج جي اصلاح ۾ صحيح عقيدي جي اهميت'' ۾ علم الڪلام بابت خيال پيش ڪيا. هن ڪتاب جي تدوين [[ابوبڪر محمد زڪريا]] ڪئي هئي.<ref>{{cite book |last1=Ilahi |first1=Muhammad Manzoor |editor-last1=Zakariya |editor-first1=Abu Bakr Muhammad |title=Samāja sanskārē saṭhika ākīdāra gurutba (The Importance of Right Aqeedah in Social Reformation) |publisher=Islamic Propagation Office in Rabwah |location=Riyadh, Saudi Arabia |pages=11–12 |url=https://d1.islamhouse.com/data/bn/ih_articles/single3/bn_somaj_songoskare_sothik_aqidar_gurutto.pdf |access-date=23 November 2022 |language=bn}}</ref> {{اقتباس|متڪلمين عقيدي جي مطالعي کي «علم الڪلام» جو نالو ڏنو، جڏهن ته فيلسوفن ان لاءِ «الفلسفة الإسلامية» يعني اسلامي فلسفو، «الالٰهيات» ۽ «مابعدالطبيعات» جهڙا نالا استعمال ڪيا. پوئين نالن بابت ڊاڪٽر ناصر العقل ۽ ٻين ڪيترن عالمن جو چوڻ آهي ته اسلامي عقيدي کي انهن نالن سان سڏڻ مناسب نه آهي. انهيءَ جو سبب بيان ڪندي محمد ابراهيم الحمد چيو ته علم الڪلام جو بنيادي سرچشمو انساني عقل آهي، جيڪو هندستاني ۽ يوناني فلسفي تي ٻڌل آهي، جڏهن ته توحيد جو بنيادي سرچشمو وحي آهي. ان کان سواءِ علم الڪلام ۾ بيچيني، عدم توازن، جهالت ۽ شڪ شامل آهن. انهيءَ ڪري سلف صالحين علم الڪلام جي مذمت ڪئي. ان جي ابتڙ توحيد علم، يقين ۽ ايمان تي ٻڌل آهي. هڪ ٻيو سبب اهو به بيان ڪري سگهجي ٿو ته فلسفي جا بنياد مفروضن، غلط عقيدن، خيالي تصورن ۽ وهمن تي رکيل آهن. امام هروي «ذم الكلام وأهله» نالي پنجن جلدن تي مشتمل ڪتاب لکيو ۽ امام غزالي «تهافت الفلاسفة» نالي ڪتاب تصنيف ڪيو. ان کان سواءِ امام ابن تيميه، ابن القيم ۽ ٻين مسلمان عالمن تفصيل سان بحث ڪيو آهي ته علم الڪلام ۽ فلسفو صحيح اسلامي عقيدي جي نمائندگي نٿا ڪن.}} اهڙا ئي خيال اسلامي الٰهيات جي استاد '''عثمان بن جمعه ضميرية''' پڻ پيش ڪيا، جيڪو [[شارجه يونيورسٽي]] ۽ [[ام القريٰ يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل رهيو آهي. سندس خيال موجب، علم الڪلام جا ڪجهه نظريا [[سورت البروج]] جي آيت 16 ۾ بيان ڪيل الله جي صفتن سان ٽڪراءَ ۾ آهن. هن آيت ۾ الله جي پنهنجي ارادي موجب عمل ڪرڻ جي صفت «فعال لما يريد» بيان ٿيل آهي. عثمان ضميرية جي نظر ۾، علم الڪلام جا ڪجهه طريقا انساني منطق جي بنياد تي انهيءَ صفت جي اهڙي تشريح ڪن ٿا، جنهن سان ان جي اصل مفهوم کي نظرانداز ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Sharh Aqida Ahl sunnah; Yazid Jawas">{{cite web |author1=Yazid bin Abdul Qadir Jawas |title=Dalil 'Aqli (Akal) Yang Benar Akan Sesuai Dengan Dalil Naqli/Nash Yang Shahih |url=https://almanhaj.or.id/3425-dalil-aqli-akal-yang-benar-akan-sesuai-dengan-dalil-naqlinash-yang-shahih.html |website=Almanhaj |date=13 November 2012 |access-date=10 August 2024}} {{cite book |year=2006 |language=id |url=https://books.google.com/books?id=xuTGWJr8n18C |title=Syarah Aqidah Ahl al-Sunna wa al-Jama'ah |publisher=Pustaka Imam As-Syafi'i |isbn=978-979-3536-64-4 |oclc=949744119}} {{cite book |author=Othman Jum'a ad-Damiriyya |title=المدخل لدراسات العقيدة الإسلامية على مذهب أهل السنة والجماعة |year=1996 |edition=2 |publisher=مكتبة السوادي للتوزيع |url=https://shamela.ws/book/9991 |pages=40–41,45–46 |language=ar}} {{cite book |author=Ahmed ibn Muhammad ad-Dahlawi Al-Madani |title=تاريخ أهل الحديث تعيين الفرقة الناجية وأنها طائفة أهل الحديث |year=1985 |pages=116–117 |url=http://dlibrary.mediu.edu.my/bib/26634 |language=ar}} {{cite book |author=Muhammad ibn 'Abd al-Wahhab al-Aqil |title=منهج الامام الشافعي في احصاء العقيدة |year=2021 |publisher=Islamic University of Madinah |pages=74–75,121 |url=https://aqeeda.sa/scientific-researchs/1961/ |language=ar}} {{cite book |author=Ibn Abi al-Izz |title=شرح العقيدة الطحاوية |year=1997 |location=Beirut |pages=17–18 |url=https://shamela.ws/book/8352 |language=ar}} {{cite book |author=Al-Baghawi |title=شرح السنة |year=1983 |publisher=المكتب الإسلامي |location=Damascus, Beirut |page=217 |url=https://shamela.ws/book/7891 |language=ar}} {{cite book |author=Al-Suyuti |title=الأمر بالاتباع والنهي عن الابتداع |page=70 |url=http://www.islamicbook.ws/amma/alamr-balatbaa-walnhi-an-alabtdaa.html |language=ar}} {{cite book |author=Ibn 'Abd al-Barr |title=جامع بيان العلم وفضله |publisher=دار ابن الجوزي |year=1994 |page=217 |url=https://shamela.ws/book/22367 |language=ar}}</ref> == مڪتب فڪر == === سني علم الڪلام جا مڪتب === * [[ڪلّابيه]] * [[اشعريه]] * [[ماتريديه]] * [[اثريه]] === شيعه علم الڪلام جا مڪتب === * [[اثنا عشري شيعه]] — [[اثنا عشري شيعه الٰهيات]] * [[اسماعيليه]] ** [[نزاري اسماعيليه]] ** [[مستعلي اسماعيليه]] *** [[حافظيه]] *** [[طيبيه]] == پڻ ڏسو == {{columns-list|colwidth=20em| * ''[[استحسان الخوض في علم الڪلام]]'' * [[الفقه الاڪبر]] * [[دفاعيات (مذهب)]] * [[يهودي علم الڪلام]] * [[ڪلامي ڪائناتي دليل]] * [[اسلامي فلسفي ۾ منطق]] * [[لوگوس (عيسائيت)]] * [[محنه]] * [[قدر (اسلامي عقيدو)]] * [[مدرسي فلسفو]] * [[توحيد]] }} == ضميمو == === نوٽ === {{Notelist}} === حوالا === {{Reflist}} === ماخذ === ==== بنيادي ماخذ ==== {{refbegin}} * {{cite book |author=Al-Jahiz |title=Risalah fi Sina'ah al-Kalam |url=https://archive.org/details/rsagahfp_202007/04_RsaGah/page/n239/mode/2up |location=Cairo |date=1979 |volume=4 |pages=241–250}} * {{cite book |author=Al-Farabi |title=Ihsa al-Ulum |url=https://shiabooks.net/library.php?id=10042 |location=Cairo |publisher=Dar al-Fikr al-Arabi |date=1949 |pages=107–113}} * {{cite book |author=Abu al-Hassan al-Amiri |title=Al-Ilam bi-Manaqis al-Islam |url=https://archive.org/details/AlElamBemaqebAlIslam/page/n1/mode/2up?view=theater |location=Riyadh |publisher=Dar al-Asala |date=1988 |pages=107–113}} * {{cite book |author=Abu al-Yusr al-Bazdawi |editor=Hans-Peter Linss, Ahmad Higazi as-Saqqa |title=Al-Ilam bi-Manaqis al-Islam |url=https://archive.org/details/19332/usool-al-deen/page/14/mode/2up?view=theater |location=Cairo |publisher=Al-Azhar Al-Sharif |date=1985 |page=66}} * {{cite book |author=Ibn al-Tilimsani |editor=Nizar Hamadi |title=Sharh Ma'alim Usul al-Din |url=https://archive.org/details/zcbzz32_yahoo/page/n41/mode/2up |location=Amman |publisher=Dar al-Fath |date=2010 |volume=1 |pages=42–44}} * {{cite book |author=Adud al-Din al-Iji |translator=Josef van Ess |title=The Epistemology of Adudaddin al-Iji |publisher=Franz Steiner Verlag |date=1966 |chapter=Al-Mawaqif fi 'ilm al-Kalam |pages=30–60}} * {{cite book |author=Al-Taftazani |editor=Salih Musa Sharaf |title=Sharh al-Maqasid |url=https://archive.org/details/SHMAQT01_201611/SHMAQT01/page/n161/mode/2up |location=Beirut |publisher=Alam al-Kutub |date=1998 |volume=1 |pages=163–187}} * {{cite book |author=Al-Taftazani |editor=Salih Musa Sharaf |title=Sharh al-Aqa'id al-Nasafiya |url=https://archive.org/details/SharNasafiya/page/n23/mode/2up |location=Beirut |publisher=Dar Ihya al-Turat al-Arabi |date=2014 |volume=1 |pages=22–24}} * {{cite book |author=Ibn 'Arafa |editor=Nizar al-Hamadi |title=Al-Muhtasar al-Kalami |url=https://archive.org/details/ahbab_20150930_1847/page/n75/mode/2up |location=Kuwait |publisher=Dar al-Diya |date=2014 |page=78}} * {{cite book |author=Ibn Khaldun |editor=Khalil Sahada, Suhail Zakkar |title=Al-Muqaddima |url=https://archive.org/details/waqtkhldon/tkhldon1/page/n579/mode/2up?view=theater |location=Beirut |publisher=Dar al-Fikr |date=2001 |volume=1 |pages=580–591}} * {{cite book |author=Taşköprüzade |title=Miftah al-Sa'ada wa-Misbah al-Siyada |url=https://archive.org/details/maktabah2000_gmail_20160903_0411/page/n537/mode/2up |location=Beirut |publisher=Dar al-Kotob al-'Ilmiyya |date=1985 |volume=2 |pages=132–161}} * {{cite book |author=Abd al-Razzaq Lahiji |editor=Akbar Asad Alizada |title=Sawariq al-Ilham fi Sharh Tagrid al-Kalam |location=Qom |publisher=Mu'assasat al-Imam al-Sadiq |date=2011 |pages=41–73}} * {{cite book |author=al-Tahanawi |editor=Rafiq al-Agam, Ali Dahrug |title=Kitab Kashshaf Istilahat al-Funun wa al-Ulum |url=https://archive.org/details/ahbab_1_20150622/%D9%83%D8%B4%D8%A7%D9%81%20%D8%A5%D8%B5%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86%201/page/n87/mode/2up?view=theater |location=Beirut |publisher=Maktabat Lubnan |date=2011 |volume=1 |pages=29–31}} * {{cite book |author=Morteza Motahhari |title=Magmu'a-i Atar |url=http://lib.eshia.ir/11051/3/57 |location=Tehran |publisher=Intisarat-i Sadra |date=1991 |volume=3 |pages=57–67}} * {{cite book |author=Al-Dhahabi |editor=Shu'ayb al-Arna'ut |title=Siyar A'lam an-Nubala' |year=1996 |publisher=Mu'assasat ar-Risala |location=Beirut |url=https://archive.org/details/11950/san04?view=theater#page/n293/mode/2up |access-date=5 August 2024 |language=ar}} {{refend}} ==== ثانوي ماخذ ==== {{refbegin}} * {{cite book |last=Brown |first=Daniel W. |title=Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-57077-8 |url=https://www.scribd.com/document/116836545/Rethinking-Traditions-in-Modern-Islamic-Thought-Daniel-w-Brown |access-date=10 May 2018 |ref=DWBRTMIT1996}} * {{cite journal |author-last=Bulgen |author-first=Mehmet |date=December 2019 |title=al-Maturidi and Atomism |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/913963 |journal=ULUM: Journal of Religious Inquiries |location=Ankara |volume=2 |issue=2 |pages=223–264 |doi=10.5281/zenodo.3601654 |eissn=2645-9132}} * {{cite book |author-last=Caspar |author-first=Robert |year=1998 |title=A Historical Introduction to Islamic Theology: Muhammad and the Classical Period |location=Rome |publisher=Pontifical Institute of Arab and Islamic Studies |series=Studi arabo-islamici del PISAI |volume=11 |isbn=978-88-85907-10-2 |oclc=42577199}} * {{cite book |author-last=Halverson |author-first=Jeffry R. |year=2010 |chapter=The Doctrines of Sunni Theology |chapter-url=https://books.google.com/books?id=IYzGAAAAQBAJ&pg=PA12 |title=Theology and Creed in Sunni Islam: The Muslim Brotherhood, Ash'arism, and Political Sunnism |location=New York |publisher=Palgrave Macmillan |pages=12–31 |doi=10.1057/9780230106581_2 |isbn=978-0-230-10658-1}} * {{cite encyclopedia |last=Hinds |first=M. |title=Mihna |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |volume=7 |pages=2–6 |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/mihna-COM_0732?s.num=10}} * {{cite book |author-last=Kars |author-first=Aydogan |year=2019 |title=Unsaying God: Negative Theology in Medieval Islam |url=https://books.google.com/books?id=ANqUDwAAQBAJ |location=Oxford and New York |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780190942458.001.0001 |isbn=978-0-19-094245-8 |lccn=2018048099 |oclc=1147875085}} * {{cite book |last=Hurvitz |first=Nimrod |title=The Formation of Hanbalism: Piety into Power |year=2002 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=0-7007-1507-X |url=https://books.google.com/books?id=W5LxLkUYMTUC}} * {{cite book |last=Ibn Khallikan |first=Shams al-Din Abu al-Abbas Ahmad ibn Muhammad |title=Ibn Khallikan's Biographical Dictionary, Vol. I |others=Translated by Mac Guckin de Slane |year=1871 |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |location=Paris |url=https://books.google.com/books?id=D9jd70CULyYC&pg=PA61}} * {{cite book |editor1-last=Madelung |editor1-first=Wilferd |editor2-last=Schmidtke |editor2-first=Sabine |year=2016 |chapter=Al-Sahib Ibn 'Abbad, Promoter of Rational Theology: Two Mu'tazili Kalam Texts from the Cairo Geniza |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ONM6DQAAQBAJ |location=Leiden and Boston |publisher=Brill |series=Islamic History and Civilization |volume=132 |doi=10.1163/9789004323735_001 |pages=i–102 |isbn=978-90-04-32373-5}} * {{cite book |editor=Mahdi Tourage, Ovamir Anjum |title=American Journal of Islamic Social Sciences |url=https://books.google.com/books?id=qiw2DwAAQBAJ |volume=34 |date=2017 |issue=3 |publisher=International Institute of Islamic Thought |pages=13–15}} * {{cite journal |last=Melchert |first=Christopher |year=1996 |title=Religious Policies of the Caliphs from al-Mutawakkil to al-Muqtadir: AH 232–295/AD 847–908 |jstor=3399413 |journal=Islamic Law and Society |volume=3 |issue=3 |pages=316–342 |doi=10.1163/1568519962599069}} * {{cite book |author-last=el-Omari |author-first=Racha |year=2016 |title=The Theology of Abu l-Qasim al-Balkhi/al-Ka'bi (d. 319/931) |url=https://books.google.com/books?id=9nwJDAAAQBAJ |location=Leiden and Boston |publisher=Brill |series=Islamic Philosophy, Theology and Science: Texts and Studies |volume=99 |doi=10.1163/9789004259683_001 |isbn=978-90-04-25968-3}} * {{cite book |last=Patton |first=Walter M. |title=Ahmed ibn Hanbal and the Mihna: A Biography of the Imam Including an Account of the Mohammedan Inquisition Called the Mihna, 218–234 |year=1897 |publisher=E. J. Brill |location=Leiden |url=https://archive.org/details/amedibnhnbaland00pattgoog}} * {{cite book |editor-last=Renard |editor-first=John |year=2014 |title=Islamic Theological Themes: A Primary Source Reader |url=https://books.google.com/books?id=AAYlDQAAQBAJ |location=Berkeley and Oakland |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctt6wqbpp |isbn=978-0-520-28189-9}} * {{cite book |author-last=Rudolph |author-first=Ulrich |year=2015 |title=Al-Maturidi and the Development of Sunni Theology in Samarqand |url=https://books.google.com/books?id=LwOjBQAAQBAJ |translator-last=Adem |translator-first=Rodrigo |location=Leiden and Boston |publisher=Brill |series=Islamic History and Civilization |volume=100 |doi=10.1163/9789004261846_001 |isbn=978-90-04-26184-6}} * {{cite journal |author-last=Sabra |author-first=A. I. |date=January 2009 |title=The Simple Ontology of Kalam Atomism: An Outline |journal=Early Science and Medicine |volume=14 |issue=1–3 |pages=68–78 |doi=10.1163/157338209X425506 |issn=1573-3823 |jstor=20617778 |pmid=19831225}} * {{cite book |editor-last=al-Salimi |editor-first=Abdulrahman |year=2021 |title=Early Ibadi Theology: New Material on Rational Thought in Islam from the Pen of al-Fazari (2nd/8th Century) |url=https://books.google.com/books?id=CIs5EAAAQBAJ |location=Leiden and Boston |publisher=Brill |series=Islamic History and Civilization |volume=182 |doi=10.1163/9789004459571 |isbn=978-90-04-45957-1}} * {{cite journal |author-last=Thiele |author-first=Jan |date=December 2018 |title=Recent Scholarship in the Field of Kalam |journal=Studia Islamica |volume=113 |issue=2 |pages=223–243 |doi=10.1163/19585705-12341378 |hdl=10261/173270 |s2cid=159335485}} * {{cite journal |last=Turner |first=John P. |date=2010 |title=The End of the Mihna |journal=Oriens |volume=38 |pages=89–106 |doi=10.1163/187783710X536671}} * {{The History of al-Tabari}} * {{cite encyclopedia |last=Zetterstéen |first=K. V. |author2=Charles Pellat |title=Ahmad b. Abi Du'ad |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |volume=1 |page=271 |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ahmad-b-abi-duad-SIM_0391}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == * Eissa, Mohamed. [https://www.gorgiaspress.com/theology-and-legal-theory-in-the-fiftheleventh-century ''The Jurist and the Theologian: Speculative Theology in Shafi'i Legal Theory'']. Gorgias Press، Piscataway، 2017. {{ISBN|978-1-4632-0618-5}}. * Wolfson, Harry Austryn. ''The Philosophy of the Kalam''. Harvard University Press، 1976، 779 صفحا. {{ISBN|978-0-674-66580-4}}. [https://books.google.com/books?id=fuv8J-g7EdAC گوگل بڪس]؛ [https://archive.org/details/ThePhilosophyOfKalam انٽرنيٽ آرڪائيو تي متن]. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://masud.co.uk/kalam-and-islam/ شيخ نوح ڪيلر جو علم الڪلام ۽ اسلام بابت مضمون] * [http://www.livingislam.org/k/ki_e.html علم الڪلام ۽ اسلام — لونگ اسلام] * [https://www.encyclopedie-humanisme.com/?Islamic-Kal%C4%81m اسلامي علم الڪلام: وچئين دور جي الٰهياتي فڪر جا عقلي اظهار] {{Islam topics |collapsed}} {{Islamic philosophy}} {{Islamic theology}} {{Authority control}} [[زمرو:علم الڪلام]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] 3x2xnmdiblebewce6wc84398c77k0a8 0 82159 429632 309497 2026-11-08T07:02:14Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 429632 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = بشنوپور جا مندر | native_language = [[بنگالي]] | image = Jod Bangla Terracotta Temple, Bishnupur, West Bengal.jpg | image_size = 250px | caption = جوڙ بنگلا مندر | designation1 = | designation1_date = | designation1_number = | designation1_criteria = | designation1_type = Cultural | designation1_free1name = State Party | designation1_free1value = {{IND}} | designation1_free2name = Region | designation1_free2value = | location = [[Bishnupur (West Bengal)|Bishnupur]], [[West Bengal]], [[India]] | elevation = 75 mtrs | built = | architect = | architecture = [[Chala Style]] | coordinates = {{coord|23.075|N|87.317|E|display=inline,title}} | locmapin = India | map_caption = Location in Bishnupur, West Bengal, India | visitation_num = | visitation_year = | owner = [[Archeological Survey of India]] | designation2 = Monuments of National Importance (India) | designation2_offname = Temples at Bishnupur | designation2_type = Cultural }} '''بشنو پور جا مندر'''، هندستان جي اولهه بنگال جي بشنو پور شهر ۾ موجود مندرن جو هڪ ماڳ آهن. اهي مندر 17 هين ۽ 18 هين صدي جي وچ ۾ ملا بادشاهن اڏاوت ڪرايا هئا، جيڪي پنهنجي نياري اڏاوتي انداز لاءِ مشهور آهن، جيڪي روايتي بنگالي گھڙت کي ٻين علائقن جي اثرن سان ملائين ٿا. مندر بنيادي طور تي ٽيراڪوٽا استعمال ڪندي ٺاهيا ويا آهن، اهو هڪ مواد آهي جيڪو انهن کي هڪ خاص ڳاڙهو رنگ ڏئي ٿو ۽ نقش نگاري جي تفصيل ۽ ان جي اهميت کي پڌرو ڪري ٿو. اهي مندر پنهنجي ڪشادي ٽيراڪوٽا انداز لاءِ مشهور آهن جيڪي [[مھاڀارت|مهاڀارت]] ۽ [[رامائڻ]] جهڙن هندو مھاڪٿائن جي منظرن کي پيش ڪن ٿا، اهي مندر ملا گھراڻي جي فنڪارانه ۽ ثقافتي سڦلتا جو ثبوت آهن، جن هندستان تي حڪومت ڪئي ۽ [[هندوڌرم|هندو مذهب]] جي مذهبي اڏاوتي ڪم ڪيا. سالن کان وٺي انهن جڳهن تاريخي اهميت حاصل ڪئي آهي جيڪي سيرسپاٽو ڪندڙن کي هڪجهڙائي سان پنهنجي پاسي موھت ڪن ٿيون. بشنو پور جي مندر کي 1997 ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ثقافتي ورثي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1087/|title=Temples at Bishnupur, West Bengal|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2024-09-11}}</ref> انهن مندرن کي آرڪيالوجيڪل سروي آف انڊيا قومي اهميت جي يادگارن طور نامزد ڪيو آهي. == فھرست == هي '''بشنو پور جي مندرن جي فهرست''' آهي، جيڪا هندستان جي اولهه بنگال جي بنڪورا ضلعي جي بشنو پور شهر ۾ واقع آهي. هي شهر مقامي طور تي دستياب ليٽرائٽ پٿرن مان ٺهيل منفرد ٽيراڪوٽا مندرن لاءِ مشهور آهي. ملا حڪمران وشنو هئا ۽ انهن 17 هين ۽ 18 هين صدي دوران هن جاءِ تي مشهور ٽيراڪوٽا مندر ٺاهيا هئا. 1997 کان وٺي، بشنو پور جا مندر يونيسڪو جي عالمي ثقافتي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Temples at Bishnupur, West Bengal |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1087/ |access-date=2024-09-03 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- style="background:#FFC569" | width="180pt" | '''مندر جو نالو ''' | width="100pt" | '''ديوي ديوتا''' | width="100pt" | '''فوٽون''' | width="100pt" | '''تاريخ''' | width="400pt" | '''نوٽس/عقيدا''' |- align ="center" |- style="background:#ffe;" |- | [[راسمانچا، بشنوپور|راسمانچا]] | [[راڌا ڪرشن]] (راس تھوار دؤران) | [[File:Rasmancha (eastern view) Arnab Dutta 2011.JPG|100px]][[File:Rasmancha (eastern veranda) Arnab Dutta 2011.JPG|100px]][[File:Rasmancha (inner terrece) Arnab Dutta 2011.JPG|100px]] | 1600 |ھي آڳاٽو سرن جو مندر آهي. بادشاهه بير همبير اڏاوت ڪرايو ھو. مندر ۾ هڪ غير معمولي ڊگهو پيراميڊي ٽاور آهي، جيڪو جھوپڙي نما ٽاورن سان گهيريل آهي، جيڪي ان وقت جي بنگالي ڇت جي جوڙجڪ جا تمام عام نمونا هئا. . |- | [[Keshto Ray Temple, Bishnupur|Jor-Bangla Temple]] | Keshto Ray ([[Krishna]]) & [[Chaitanya Mahaprabhu|Gouranga]] | [[File:Jor Bangla Temple Arnab Dutta 2011.JPG|100px]][[File:Terracotta work on Jor Bangla temple, Bishnupur 3.JPG|100px]] | 1655 | Built by King Raghunath Singha Dev II. The ornate terracotta carvings are set off by the roof in the classic ''chala'' style of Bengal architecture. |- |[[Shyam Ray Temple]] |Shyam Ray (Krishna) |[[File:Shyam Ray Temple in Bishnupur.jpg|100px]][[File:Terracotta work on Shyamrai Temple Bishnupur 8.JPG|100px]][[File:Shyam Ray Temple (Shikhar 1) Arnab Dutta 2011.JPG|100px]][[File:Terracotta work on Shyamrai Temple Bishnupur 7.JPG|100px]] |1643 |Built by King Raghunath Singha. It stands on a low square plinth and consists of an ambulatory pathway with a porch opened by three arches on the four sides of the temple. The central [[shikhara]] is octagonal, while the rest four are square. The walls are richly decorated with terracotta carvings featuring aspects of Lord Krishna’s life. Pancha Ratna style. |- |[[Madan Mohan Temple, Bishnupur|Madanmohan Temple]] |Madanmohan (Krishna) |[[File:Madan Mohan Temple Arnab Dutta 2011.JPG|100px]] |1694 |King Durjana Singha Deva built the temple in the ''ekaratna'' style, a square flat-roofed building with carved cornices, surmounted by a pinnacle. Impressive carvings on the walls depict scenes from the [[Ramayana]], [[Mahabharata]] and the [[Puranas]]. |- |Lalji Temple |Radha Krishna |[[File:Lalji temple of Bishnupur 05.jpg|100x100px]] |1658 |Built by Bir Singha II in ''ekaranta'' style. It is built on a square raised plinth, consisting of ornamental stucco decorations on low relief carvings. |- |[[Radha Shyam Temple|Radhya Shyam temple]] |Radha Krishna |[[File:Radha Shyam Temple.jpg|100x100px]] |1758 |Built by Chaitanya Singha in ''ekaratna'' style. It was built in a square plan, consisting of a dome-shaped shikhara and stucco motifs depicting floral, geometric and depiction of the life from [[Puranas]]. |- |Nandalal Temple | Nandalal (Krishna) |[[File:Nandalal Temple Bishnupur.JPG|100px]] |17th Century |Consisting of a square ground plan and a single tower resting on a curved roof. Very little motif work can be seen on the lower part of the temple. |- |Kalachand temple | |[[File:Kalachand Temple (side view 2) Arnab Dutta 2011.JPG|100px]] |1656. |Built by King Raghunath Singha in ''ekratna'' style with laterite stone. |- |Radhabinod Temple | |[[File:Radhabinod temple of Bishnupur (50).jpg|100px]] |1659 |Built by queen of Raghunath Singha I built the temple in brick. |- |Madangopal Temple | |[[File:Madan Gopal temple of Bishnupur in Bankura district. 01.jpg|100px]] |1665 |A Pancharatna mandir built by Shiromani Devi, Queen of Veer Singha II. |- |Muruli Mohan Temple | |[[File:Murali Mohan temple 03.jpg|100px]] |1665 |Built by Shiromani Devi, Queen of Veer Singha II. It is an ''ekratna'' temple with floral designs and stucco works. |- |Radha Govinda Temple | |[[File:Radha-Gobinda Temple Arnab Dutta 2011.JPG|100px]] |1729 |Built by Krishna Singha, son of Gopal Singha in ''ekratna'' style with laterite. |- |[[Radha Madhab Temple]] | |[[File:Radhamadhab Temple Arnab Dutta 2011.JPG|100px]] |1737 |Built by the daughter-in-law of Mallaraj Gopal Singha, Churamoni Devi in ''ekratna'' style with brick and has bas relief carvings. |- |Chhinnamasta Temple |[[Chhinnamasta]] |[[File:Chinnamasta Temple Bishnupur.JPG|100px]] | |Built by the Guin family of Midnapore. |- |Sanreswar temple |[[Shiva|Lord Shiva]] |[[File:Saileswar and Sareswar temple of Dihar in Bankura district (19).jpg|100px]] |1346 |The temple is made of laterite stone, which possibly had a sikhara of the Nagara style presently missing. |- |Malleswar temple | |[[File:Mallesvara temple of Bishnupur in Bankura district 05.jpg|100px]] |1622 |Built by Mallaraj Bir Singha. It is an Ekratna temple built of laterite stone. |- |Mrinmayee Temple |[[Durga|Maa Durga]] |[[File:Mrinmoyee temple of Bishnupur in Bankura district 06.jpg|100px]][[File:Mrinmoyee temple of Bishnupur in Bankura district 01.jpg|100px]] |Originally 997 CE |Originally built by [[Jagat Malla]] in 997 CE. The Durga puja takes place for 15 days and all the other temples in Bishnupur does not start the puja until the cannon has been fired from the temple. |- |Krishna-Balaram Temple | |[[File:KRISHNA BALARAM DEUL TEMPLE BISHNUPUR WEST BENGAL 06.jpg|100px]] | |Deula style |- |Sarbamangala Temple | | | | |- |Jor Mandir (Twin Temples) | |[[File:Jor Mandir Complex.jpg|100px]] |1726 |A complex of three temples known as the Jor Mandir. These temples were built by Malla King Krishna Singha in 1726.} |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ايشيا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] 1zl2bg3heo3qwd9q80i9xtxzevnveos 14 85910 429448 336861 2026-11-07T12:13:17Z Ibne maryam 17680 /* */ 429448 wikitext text/x-wiki [[زمرو:الجزائر جي ماحوليات]] [[زمرو:آفريڪا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] 83xemwovg2lmc9ovpxa49di5u2qd5xl 14 85912 429450 336873 2026-11-07T12:16:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 429450 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگولا جي ماحوليات]] [[زمرو:آفريڪا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] m5g9i0ruy3gsrtcppuvp2l229csfvx5 14 85914 429455 336879 2026-11-07T12:37:14Z Ibne maryam 17680 /* */ 429455 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لبيا جي ماحوليات]] [[زمرو:آفريڪا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] 49m1g067oda5r0mkp7a418w8k372e10 14 85915 429447 354858 2026-11-07T12:11:17Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جي ماحوليات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429447 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قومي پارڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ پارڪ]] [[زمرو:ايشيا جا محفوظ علائقا]] [[زمرو:ايشيا جي ماحوليات]] oanffef8iu4fkmzbpdujlhrnae2mvwc 14 85923 429459 336944 2026-11-07T12:41:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 429459 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يوگنڊا جي ماحوليات]] [[زمرو:آفريڪا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] 2aswhjravftlftdh1q8dypmx2hhnxnr 14 85925 429461 336947 2026-11-07T12:43:48Z Ibne maryam 17680 /* */ 429461 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪيمرون جي ماحوليات]] [[زمرو:آفريڪا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] 8b51c0g83ujvnsytbrk8nl4eg5m5fh7 14 86206 429452 337987 2026-11-07T12:33:32Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مراڪش جي ارضيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429452 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:آفريڪا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:مراڪش جي ارضيات]] i395atb252a5r4mbwdh148mb643pwlz 429453 429452 2026-11-07T12:35:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 429453 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مراڪش جي ماحوليات]] [[زمرو:آفريڪا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] lwqsrq1v5t6d6dozajyk9rbk3j6otzm 14 86207 429443 354861 2026-11-07T12:07:39Z Ibne maryam 17680 /* */ 429443 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لائوس ۾ پارڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] 4iqv6ez302axrnwhj0dfjqgt10se79s 14 86292 429465 338454 2026-11-07T12:48:21Z Ibne maryam 17680 /* */ 429465 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گھانا جي ماحوليات]] [[زمرو:آفريڪا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] ohn481q50hirreumq22ed6yebzkm3xf 14 86296 429463 338474 2026-11-07T12:46:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 429463 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪينيا جي ماحوليات]] [[زمرو:آفريڪا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] 1hcpo7o52pw7u3kr1ud5bibax2jrws9 14 86300 429439 343561 2026-11-07T12:05:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 429439 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:گڏيل رياستن جي ماحوليات]] 2pnr09xqnz73qtlazkyvaz22iejeni2 14 86383 429438 339010 2026-11-07T12:03:54Z Ibne maryam 17680 /* */ 429438 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برازيل جي ماحوليات]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ قومي پارڪ]] pxl34twgalrmcilc5fqxzqkilw1jiki 14 86549 429436 339805 2026-11-07T12:01:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 429436 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اوشيانا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:آسٽريليا جي ماحوليات]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] hvo6u1cwtwqm7s6opb002g9pfup4prp 14 86553 429437 339810 2026-11-07T12:01:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 429437 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اٽلي جي ماحوليات]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] geha4brc1ygqwx6iv1axnlg8xpp3zyf 14 86557 429457 413245 2026-11-07T12:39:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 429457 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تنزانيه جي ماحوليات]] [[زمرو:آفريڪا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:تنزانيه جا محفوظ علائقا]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] mbu99xyoca2wf0mqlea9stnluof5rx6 14 86560 429444 339834 2026-11-07T12:09:12Z Ibne maryam 17680 /* */ 429444 wikitext text/x-wiki [[زمرو:منگوليا جي ماحوليات]] [[زمرو:ايشيا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] mbj6sk41jtve1tq0jypdv0wlsqfjuww 0 87071 429475 374638 2026-11-07T15:56:24Z Ibne maryam 17680 /* */ 429475 wikitext text/x-wiki {{good article}} {{Short description|Species of crocodile from Asia}} {{pp-semi|small=yes}} {{Speciesbox | fossil_range = [[Late Pleistocene]]–[[Holocene|Present]], {{fossil_range|0.1|0|ref=<ref name="Rio2021">{{cite journal |last1=Rio |first1=J. P. |last2=Mannion |first2=P. D. |date=2021 |title=Phylogenetic analysis of a new morphological dataset elucidates the evolutionary history of Crocodylia and resolves the long-standing gharial problem |journal=[[PeerJ]] |volume=9 |article-number=e12094 | pmid=34567843| doi=10.7717/peerj.12094 |pmc=8428266 |bibcode=2021PeerJ...912094R |doi-access=free |name-list-style=amp}}</ref>}} | image = Mugger crocodile (Crocodylus palustris) Gal Oya.jpg | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Crocodylus palustris'' |name-list-style=amp |author=Choudhury, B.C. |author2=de Silva, A. |date=2013 |article-number=e.T5667A3046723 |access-date=22 January 2022}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref name=iucn/> | genus = Crocodylus | species = palustris | authority = ([[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1831)<ref name=iucn /> | range_map = Crocodylus palustris Distribution.png | range_map_caption = Distribution of mugger crocodile | synonyms = {{Species list | Crocodilus palustris | Lesson, 1831 | Crocodilus vulgarts var. indicus | [[John Edward Gray|Gray]], 1831 | Crocodilus bombifrons | Gray, 1844 | Crocodilus trigonops | Gray, 1844 | Crocodylus palustris subsp. kimbula | Deraniyagala, 1936 }} | synonyms_ref = <ref>{{GBIF |id=5220236 |taxon=''Crocodylus palustris'' |accessdate=17 April 2022}}</ref> }} '''سنڌو مگر''' (Mugger Crocodile؛ سائنسي نالو: Crocodylus palustris)، هڪ وچولي سائيز جو وسيع-نڇ وارو مگر آهي، جنهن کي دلدل مگرمڇ به چيو ويندو آهي. اهو ڏکڻ اوڀر ايران کان ننڍي کنڊ ​​تائين تازي پاڻيءَ جي رهائش وارن علائقن جو آهي، جتي اهو دلدل، ڍنڍن، دريائن ۽ مصنوعي تلاءَ ۾ رهي ٿو. اهو گهٽ ۾ گهٽ 5 ميٽر (16 فوٽ 5 انچ) جي جسم جي ڊيگهه تائين پهچي ٿو ۽ هڪ طاقتور ترڻ وارو آهي، پر گرم موسم دوران مناسب پاڻي جي ڳولا ۾ زمين تي پڻ هلندو آهي. نوجوان ۽ بالغ مگر ٻئي سوراخ کوٽيندا آهن، جنهن ڏانهن اها لڪائي ويندا آهن، جڏهن ماحول جو گرمي پد 5 °C (41 °F) کان گهٽجي ويندو آهي يا 38 °C (100 °F) کان وڌيڪ ٿي ويندو آهي. ماديون آکيرن جي جڳهن جي طور تي ريتي ۾ سوراخ کوٽينديون آهن ۽ خشڪ موسم دوران 46 آنا ڏين ٿيون. ٻچن جي جنس انڪيوبيشن دوران گرمي پد تي منحصر آهي. ٻئي والدين هڪ سال تائين ٻارن جي حفاظت ڪن ٿا. اها جيت کي کارائيندا آهن ۽ بالغ مگر مڇين، رينگڻ، پکين ۽ ستندارين جو شڪار ڪندا آهن. The '''mugger crocodile''' ('''''Crocodylus palustris''''') is a medium-sized broad-[[snout]]ed [[crocodile]], also known as '''mugger''' and '''marsh crocodile'''. It is native to [[freshwater]] habitats from south-eastern [[Iran]] to the [[Indian subcontinent]], where it inhabits [[marsh]]es, [[lake]]s, [[river]]s and artificial [[pond]]s. It rarely reaches a body length of {{cvt|5|m|ftin}} and is a powerful swimmer, but also walks on land in search of suitable waterbodies during the hot season. Both young and adult mugger crocodiles dig [[burrow]]s to which they retreat when the ambient temperature drops below {{cvt|5|C}} or exceeds {{cvt|38|C}}. Females dig holes in the sand as nesting sites and lay up to 46 [[egg (biology)|egg]]s during the [[Dry season|dry season]]. The sex of [[hatchling]]s depends on temperature during [[Avian incubation|incubation]]. Both parents protect the young for up to one year. They feed on [[insect]]s, and adults prey on [[fish]], [[reptile]]s, [[bird]]s and [[mammal]]s. The mugger crocodile evolved at least {{mya|4.19}} and has been a symbol for the fructifying and destructive powers of the rivers since the [[Vedic period]]. It was first scientifically described in 1831 and is protected by law in Iran, India and Sri Lanka. Since 1982, it has been listed as [[Vulnerable species|Vulnerable]] on the [[IUCN Red List]]. Outside [[protected area]]s, it is threatened by conversion of natural habitats, gets entangled in [[fishing net]]s and is killed in [[human–wildlife conflict]] situations and in traffic accidents. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikispecies|Crocodylus palustris}} {{Commons category|Crocodylus palustris}} *{{Cite NIE|wstitle=Mugger|year=1905 |short=x}} *{{EMBL species|genus=Crocodylus|species=palustris}} *{{cite web |title=Crocodylus palustris Lesson 1831 (mugger crocodile) |website=Paleobiology Database |url=https://paleobiodb.org/classic/checkTaxonInfo?taxon_no=158098&is_real_user=1}} *{{Cite news |title=Crocodiles moved from world's tallest statue |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-47010656 |date=2019 |access-date=2019-01-26}} *{{cite news |date=2018 |title=Eight Crocodiles, Two Tortoises, Australian Parrots Seized; Two Held |publisher=Mid-Day |url=https://www.mid-day.com/articles/eight-crocodiles-two-tortoises-australian-parrots-seized-two-held/19854170 }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite news |date=2018 |title=Marsh crocodiles in good condition in Iran |publisher=Tehran Times Daily Newspaper |url=https://www.tehrantimes.com/news/427272/Marsh-crocodiles-in-good-condition-in-Iran}} *{{cite news |date=2011 |author=Nelson, D. |title=Fifteen-foot Bengali crocodile claims king of jungle title from tiger |publisher=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/8695915/Fifteen-foot-Bengali-crocodile-claims-king-of-jungle-title-from-tiger.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/8695915/Fifteen-foot-Bengali-crocodile-claims-king-of-jungle-title-from-tiger.html |archive-date=2022-01-12 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}} {{Crocodilia|C.}} {{Crocs}} {{Taxonbar|from=Q81207}} {{DEFAULTSORT:Mugger Crocodile}} [[Category:Tool-using animals]] [[زمرو:ايران جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:ايشيا جا مگر]] [[زمرو:ٽيڪسا جو نالو ريني ليسن پاران رکيو ويو]] [[زمرو:پاڪستان جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون]] [[زمرو:چوٽيءَ جا شڪاري]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا جانور]] [[زمرو:ريڙهيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:سريلنڪا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:ڪروڪوڊيليڊي]] [[زمرو:مگر]] [[زمرو:نيپال جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:هندستان جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:آئي يو سي اين غير محفوظ جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:1831 ۾ بيان ڪيل رڙيون پائيندڙ جانور]] jvv2u1607yxywa4ueoa873ogkpy382k 429476 429475 2026-11-07T15:57:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 429476 wikitext text/x-wiki {{good article}} {{Short description|Species of crocodile from Asia}} {{pp-semi|small=yes}} {{Speciesbox | fossil_range = [[Late Pleistocene]]–[[Holocene|Present]], {{fossil_range|0.1|0|ref=<ref name="Rio2021">{{cite journal |last1=Rio |first1=J. P. |last2=Mannion |first2=P. D. |date=2021 |title=Phylogenetic analysis of a new morphological dataset elucidates the evolutionary history of Crocodylia and resolves the long-standing gharial problem |journal=[[PeerJ]] |volume=9 |article-number=e12094 | pmid=34567843| doi=10.7717/peerj.12094 |pmc=8428266 |bibcode=2021PeerJ...912094R |doi-access=free |name-list-style=amp}}</ref>}} | image = Mugger crocodile (Crocodylus palustris) Gal Oya.jpg | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Crocodylus palustris'' |name-list-style=amp |author=Choudhury, B.C. |author2=de Silva, A. |date=2013 |article-number=e.T5667A3046723 |access-date=22 January 2022}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref name=iucn/> | genus = Crocodylus | species = palustris | authority = ([[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1831)<ref name=iucn /> | range_map = Crocodylus palustris Distribution.png | range_map_caption = Distribution of mugger crocodile | synonyms = {{Species list | Crocodilus palustris | Lesson, 1831 | Crocodilus vulgarts var. indicus | [[John Edward Gray|Gray]], 1831 | Crocodilus bombifrons | Gray, 1844 | Crocodilus trigonops | Gray, 1844 | Crocodylus palustris subsp. kimbula | Deraniyagala, 1936 }} | synonyms_ref = <ref>{{GBIF |id=5220236 |taxon=''Crocodylus palustris'' |accessdate=17 April 2022}}</ref> }} '''سنڌو مگر''' (<small>Mugger Crocodile</small>؛ <small>'''سائنسي نالو'''</small>: <small>Crocodylus palustris</small>)، هڪ وچولي سائيز جو وسيع-نڇ وارو مگر آهي، جنهن کي دلدل مگرمڇ به چيو ويندو آهي. اهو ڏکڻ اوڀر ايران کان ننڍي کنڊ ​​تائين تازي پاڻيءَ جي رهائش وارن علائقن جو آهي، جتي اهو دلدل، ڍنڍن، دريائن ۽ مصنوعي تلاءَ ۾ رهي ٿو. اهو گهٽ ۾ گهٽ 5 ميٽر (16 فوٽ 5 انچ) جي جسم جي ڊيگهه تائين پهچي ٿو ۽ هڪ طاقتور ترڻ وارو آهي، پر گرم موسم دوران مناسب پاڻي جي ڳولا ۾ زمين تي پڻ هلندو آهي. نوجوان ۽ بالغ مگر ٻئي سوراخ کوٽيندا آهن، جنهن ڏانهن اها لڪائي ويندا آهن، جڏهن ماحول جو گرمي پد 5 °C (41 °F) کان گهٽجي ويندو آهي يا 38 °C (100 °F) کان وڌيڪ ٿي ويندو آهي. ماديون آکيرن جي جڳهن جي طور تي ريتي ۾ سوراخ کوٽينديون آهن ۽ خشڪ موسم دوران 46 آنا ڏين ٿيون. ٻچن جي جنس انڪيوبيشن دوران گرمي پد تي منحصر آهي. ٻئي والدين هڪ سال تائين ٻارن جي حفاظت ڪن ٿا. اها جيت کي کارائيندا آهن ۽ بالغ مگر مڇين، رينگڻ، پکين ۽ ستندارين جو شڪار ڪندا آهن. The '''mugger crocodile''' ('''''Crocodylus palustris''''') is a medium-sized broad-[[snout]]ed [[crocodile]], also known as '''mugger''' and '''marsh crocodile'''. It is native to [[freshwater]] habitats from south-eastern [[Iran]] to the [[Indian subcontinent]], where it inhabits [[marsh]]es, [[lake]]s, [[river]]s and artificial [[pond]]s. It rarely reaches a body length of {{cvt|5|m|ftin}} and is a powerful swimmer, but also walks on land in search of suitable waterbodies during the hot season. Both young and adult mugger crocodiles dig [[burrow]]s to which they retreat when the ambient temperature drops below {{cvt|5|C}} or exceeds {{cvt|38|C}}. Females dig holes in the sand as nesting sites and lay up to 46 [[egg (biology)|egg]]s during the [[Dry season|dry season]]. The sex of [[hatchling]]s depends on temperature during [[Avian incubation|incubation]]. Both parents protect the young for up to one year. They feed on [[insect]]s, and adults prey on [[fish]], [[reptile]]s, [[bird]]s and [[mammal]]s. The mugger crocodile evolved at least {{mya|4.19}} and has been a symbol for the fructifying and destructive powers of the rivers since the [[Vedic period]]. It was first scientifically described in 1831 and is protected by law in Iran, India and Sri Lanka. Since 1982, it has been listed as [[Vulnerable species|Vulnerable]] on the [[IUCN Red List]]. Outside [[protected area]]s, it is threatened by conversion of natural habitats, gets entangled in [[fishing net]]s and is killed in [[human–wildlife conflict]] situations and in traffic accidents. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikispecies|Crocodylus palustris}} {{Commons category|Crocodylus palustris}} *{{Cite NIE|wstitle=Mugger|year=1905 |short=x}} *{{EMBL species|genus=Crocodylus|species=palustris}} *{{cite web |title=Crocodylus palustris Lesson 1831 (mugger crocodile) |website=Paleobiology Database |url=https://paleobiodb.org/classic/checkTaxonInfo?taxon_no=158098&is_real_user=1}} *{{Cite news |title=Crocodiles moved from world's tallest statue |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-47010656 |date=2019 |access-date=2019-01-26}} *{{cite news |date=2018 |title=Eight Crocodiles, Two Tortoises, Australian Parrots Seized; Two Held |publisher=Mid-Day |url=https://www.mid-day.com/articles/eight-crocodiles-two-tortoises-australian-parrots-seized-two-held/19854170 }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite news |date=2018 |title=Marsh crocodiles in good condition in Iran |publisher=Tehran Times Daily Newspaper |url=https://www.tehrantimes.com/news/427272/Marsh-crocodiles-in-good-condition-in-Iran}} *{{cite news |date=2011 |author=Nelson, D. |title=Fifteen-foot Bengali crocodile claims king of jungle title from tiger |publisher=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/8695915/Fifteen-foot-Bengali-crocodile-claims-king-of-jungle-title-from-tiger.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/8695915/Fifteen-foot-Bengali-crocodile-claims-king-of-jungle-title-from-tiger.html |archive-date=2022-01-12 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}} {{Crocodilia|C.}} {{Crocs}} {{Taxonbar|from=Q81207}} {{DEFAULTSORT:Mugger Crocodile}} [[Category:Tool-using animals]] [[زمرو:ايران جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:ايشيا جا مگر]] [[زمرو:ٽيڪسا جو نالو ريني ليسن پاران رکيو ويو]] [[زمرو:پاڪستان جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون]] [[زمرو:چوٽيءَ جا شڪاري]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا جانور]] [[زمرو:ريڙهيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:سريلنڪا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:ڪروڪوڊيليڊي]] [[زمرو:مگر]] [[زمرو:نيپال جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:هندستان جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:آئي يو سي اين غير محفوظ جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:1831 ۾ بيان ڪيل رڙيون پائيندڙ جانور]] tikueg40r0dztqltnf0b4qvqevois0i 429477 429476 2026-11-07T16:08:11Z Ibne maryam 17680 /* */ 429477 wikitext text/x-wiki {{good article}} {{Short description|Species of crocodile from Asia}} {{pp-semi|small=yes}} {{Speciesbox | fossil_range = [[Late Pleistocene]]–[[Holocene|Present]], {{fossil_range|0.1|0|ref=<ref name="Rio2021">{{cite journal |last1=Rio |first1=J. P. |last2=Mannion |first2=P. D. |date=2021 |title=Phylogenetic analysis of a new morphological dataset elucidates the evolutionary history of Crocodylia and resolves the long-standing gharial problem |journal=[[PeerJ]] |volume=9 |article-number=e12094 | pmid=34567843| doi=10.7717/peerj.12094 |pmc=8428266 |bibcode=2021PeerJ...912094R |doi-access=free |name-list-style=amp}}</ref>}} | image = Mugger crocodile (Crocodylus palustris) Gal Oya.jpg | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Crocodylus palustris'' |name-list-style=amp |author=Choudhury, B.C. |author2=de Silva, A. |date=2013 |article-number=e.T5667A3046723 |access-date=22 January 2022}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref name=iucn/> | genus = Crocodylus | species = palustris | authority = ([[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1831)<ref name=iucn /> | range_map = Crocodylus palustris Distribution.png | range_map_caption = Distribution of mugger crocodile | synonyms = {{Species list | Crocodilus palustris | Lesson, 1831 | Crocodilus vulgarts var. indicus | [[John Edward Gray|Gray]], 1831 | Crocodilus bombifrons | Gray, 1844 | Crocodilus trigonops | Gray, 1844 | Crocodylus palustris subsp. kimbula | Deraniyagala, 1936 }} | synonyms_ref = <ref>{{GBIF |id=5220236 |taxon=''Crocodylus palustris'' |accessdate=17 April 2022}}</ref> }} '''سنڌو مگر''' (<small>Mugger Crocodile</small>؛ <small>'''سائنسي نالو'''</small>: <small>Crocodylus palustris</small>)، مگر مڇ هڪ وچولي سائيز جو وسيع ڳوڙهو رکندڙ مگر مڇ آهي، جنهن کي مگر ۽ دلدل جو مگر (<small>Marsh Crocodile</small>) به چيو ويندو آهي. اهو ڏکڻ اوڀر ايران کان ننڍي کنڊ تائين تازي پاڻيءَ جي رهائش وارن علائقن ۾ آباد آهي، جتي اهو دلدل، ڍنڍن، دريائن ۽ مصنوعي تلاءَ ۾ رهي ٿو. اهو گهٽ ۾ گهٽ 5 ميٽر (16 فوٽ 5 انچ) جي جسم جي ڊيگهه تائين پهچي ٿو ۽ هڪ طاقتور ترڻ وارو آهي، پر گرم موسم دوران مناسب پاڻي جي ڳولا ۾ زمين تي پڻ هلندو آهي. نوجوان ۽ بالغ مگر ٻئي سوراخ کوٽيندا آهن جن ڏانهن اهي واپس هليا ويندا آهن جڏهن ماحول جو گرمي پد 5 °C (41 °F) کان گهٽجي ويندو آهي يا 38 °C (100 °F) کان وڌيڪ ٿي ويندو آهي. ماديون آکيرن جي جڳهن جي طور تي ريتي ۾ سوراخ کوٽينديون آهن ۽ خشڪ موسم دوران 46 آنا ڏينديون آهن. ٻچن جي جنس انڪيوبيشن دوران گرمي پد تي منحصر هوندي آهي. ٻئي والدين هڪ سال تائين ٻارن جي حفاظت ڪندا آهن. اهي ڪيڙن کي کارائيندا آهن ۽ بالغ مڇي، رينگڻ، پکين ۽ ستندارين جو شڪار ڪندا آهن. سنڌو مگر گهٽ ۾ گهٽ 5 ملين سال اڳ (5 ملين سال) ارتقا پذير ٿيو ۽ ويدڪ دور کان وٺي دريائن جي ميويدار ۽ تباهي ڪندڙ طاقتن جي علامت رهيو آهي. ان کي پهريون ڀيرو 1831ع ۾ سائنسي طور تي بيان ڪيو ويو هو ۽ ايران، ڀارت ۽ سري لنڪا ۾ قانون طرفان محفوظ ڪيو ويو آهي. 1982ع کان وٺي، ان کي IUCN ريڊ لسٽ تي خطري جي هيٺ نوع طور تي درج ڪيو ويو آهي. محفوظ علائقن کان ٻاهر، ان کي قدرتي رهائش جي تبديلي جي ڪري خطرو آهي، مڇي مارڻ جي جالن ۾ ڦاسي پوندو آهي ۽ انسان-جهنگلي جيوت جي تڪرار جي حالتن ۽ ٽرئفڪ حادثن ۾ ماريو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikispecies|Crocodylus palustris}} {{Commons category|Crocodylus palustris}} *{{Cite NIE|wstitle=Mugger|year=1905 |short=x}} *{{EMBL species|genus=Crocodylus|species=palustris}} *{{cite web |title=Crocodylus palustris Lesson 1831 (mugger crocodile) |website=Paleobiology Database |url=https://paleobiodb.org/classic/checkTaxonInfo?taxon_no=158098&is_real_user=1}} *{{Cite news |title=Crocodiles moved from world's tallest statue |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-47010656 |date=2019 |access-date=2019-01-26}} *{{cite news |date=2018 |title=Eight Crocodiles, Two Tortoises, Australian Parrots Seized; Two Held |publisher=Mid-Day |url=https://www.mid-day.com/articles/eight-crocodiles-two-tortoises-australian-parrots-seized-two-held/19854170 }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite news |date=2018 |title=Marsh crocodiles in good condition in Iran |publisher=Tehran Times Daily Newspaper |url=https://www.tehrantimes.com/news/427272/Marsh-crocodiles-in-good-condition-in-Iran}} *{{cite news |date=2011 |author=Nelson, D. |title=Fifteen-foot Bengali crocodile claims king of jungle title from tiger |publisher=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/8695915/Fifteen-foot-Bengali-crocodile-claims-king-of-jungle-title-from-tiger.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/8695915/Fifteen-foot-Bengali-crocodile-claims-king-of-jungle-title-from-tiger.html |archive-date=2022-01-12 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}} {{Crocodilia|C.}} {{Crocs}} {{Taxonbar|from=Q81207}} {{DEFAULTSORT:Mugger Crocodile}} [[Category:Tool-using animals]] [[زمرو:ايران جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:ايشيا جا مگر]] [[زمرو:ٽيڪسا جو نالو ريني ليسن پاران رکيو ويو]] [[زمرو:پاڪستان جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون]] [[زمرو:چوٽيءَ جا شڪاري]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا جانور]] [[زمرو:ريڙهيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:سريلنڪا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:ڪروڪوڊيليڊي]] [[زمرو:مگر]] [[زمرو:نيپال جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:هندستان جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:آئي يو سي اين غير محفوظ جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:1831 ۾ بيان ڪيل رڙيون پائيندڙ جانور]] m8uyz26lhyjjobeobodx3m7maltl1ry 14 90983 429441 358447 2026-11-07T12:06:45Z Ibne maryam 17680 /* */ 429441 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس جي ماحوليات]] [[زمرو:ايشيا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] 0dvq5dn1z9rj96s3gqmitl9iv6w67em 429442 429441 2026-11-07T12:07:10Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ ۾ قومي پارڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429442 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس جي ماحوليات]] [[زمرو:ايشيا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي پارڪ]] iwmtdxyq372pxhky6rv8wgx7akelzj0 0 97908 429587 381187 2026-11-08T01:40:52Z Intisar Ali 8681 429587 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|هندو ڌرم جي آکاڻي، جنهن ۾ وشنو هاٿي گجيندر کي واڳونءَ کان ڇڏائي ٿو}} {{Infobox modren | title = گجيندر موڪش | image = Brooklyn Museum - Vishnu Saving the Elephant (Gajendra Moksha).jpg | caption = وشنو گجيندر کي واڳونءَ کان بچائيندي؛ ارڙهين صديءَ جي مصوري، بروڪلن ميوزيم | header1 = مذهبي ۽ ادبي ڄاڻ | label2 = سنسڪرت نالو | data2 = गजेन्द्रमोक्षः | label3 = متبادل نالا | data3 = گجيندر موڪشم، گجيندر جي مُڪتي | label4 = مذهبي روايت | data4 = [[هندو ڌرم]]، [[وئشنو مت]] | label5 = بنيادي ماخذ | data5 = [[ڀاڳوت پراڻ]] | label6 = ماخذ جو حصو | data6 = اٺون سڪنڌ، باب 2 کان 4 | label7 = مرڪزي ديوتا | data7 = [[وشنو]] | label8 = اهم ڪردار | data8 = [[گجيندر]]، [[هُهو]]، [[اگستيه رشي]]، [[ديوَل رشي]] | label9 = اهم موضوع | data9 = [[ڀڳتي]]، آتم سپردگي، [[موڪش]] | label10 = افسانوي ماڳ | data10 = تريڪُوٽ جبل، رِتُومت باغ | label11 = روايت جو بيان ڪندڙ | data11 = [[شُڪديو]]، بادشاهه [[پريڪشت]] کي }} '''گجيندر موڪش''' (سنسڪرت: '''गजेन्द्रमोक्षः'''؛ رومن صورت: ''Gajendra Mokṣaḥ'')، جنهن کي '''گجيندر موڪشم''' يا '''گجيندر جي مُڪتي''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[هندو ڌرم]] جي [[پراڻ|پوراڻڪ ادب]] ۾ هڪ مشهور مذهبي آکاڻي آهي. اها [[ڀاڳوت پراڻ]] جي اٺين سڪنڌ جي ٻئي، ٽئين ۽ چوٿين باب ۾ بيان ٿيل آهي. آکاڻيءَ موجب ڀڳوان [[وشنو]] پنهنجي ڀڳت گجيندر نالي هاٿيءَ کي هڪ واڳونءَ جي چنبي مان آزاد ڪري ٿو. ان کان پوءِ گجيندر کي [[موڪش]]، يعني جنم ۽ مرڻ جي چڪر کان ڇوٽڪارو، حاصل ٿئي ٿو.<ref name="Bhagavata82">{{cite web |title=Śrīmad-Bhāgavatam, Canto 8, Chapter 2: The Elephant Gajendra's Crisis |url=https://vedabase.io/en/library/sb/8/2/ |website=VedaBase |publisher=Bhaktivedanta Book Trust |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref><ref name="Bhagavata84">{{cite web |title=Śrīmad-Bhāgavatam, Canto 8, Chapter 4: Gajendra Returns to the Spiritual World |url=https://vedabase.io/en/library/sb/8/4/ |website=VedaBase |publisher=Bhaktivedanta Book Trust |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> هن آکاڻيءَ ۾ گجيندر کي پنهنجي طاقت، ساٿين ۽ ڪوششن جي ناڪاميءَ کان پوءِ ڀڳوان جي پناهه وٺندي ڏيکاريو ويو آهي. وئشنو مذهبي تشريح موجب اها آکاڻي ان ڳالهه جي علامت آهي ته ڀڳتي ۽ مڪمل آتم سپردگيءَ سان روحاني نجات حاصل ٿي سگهي ٿي. گجيندر جي دعا کي '''گجيندر ستُتي''' سڏيو ويندو آهي. هيءَ دعا ڀاڳوت پراڻ جي اٺين سڪنڌ جي ٽئين باب ۾ درج آهي.<ref name="Bhagavata83">{{cite web |title=Śrīmad-Bhāgavatam, Canto 8, Chapter 3: Gajendra's Prayers of Surrender |url=https://vedabase.io/en/library/sb/8/3/ |website=VedaBase |publisher=Bhaktivedanta Book Trust |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> گجيندر موڪش جي آکاڻي هندستان جي مصوري، مندرن جي سنگتراشي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ نمايان جاءِ والاري ٿي. خاص طور وشنو کي [[گرڙ]] تي سوار ٿي ايندي، هاٿيءَ کي بچائيندي ۽ واڳونءَ تي سُدرشن چڪر استعمال ڪندي ڏيکاريو ويندو آهي. اهڙيون تصويرون ۽ مجسما هندستان جي مختلف دورن جي فني روايتن ۾ ملن ٿا.<ref name="UNESCOHoysala">{{cite web |title=Sacred Ensembles of the Hoysalas |url=https://whc.unesco.org/document/195264 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> == نالي جي معنيٰ == '''گجيندر''' سنسڪرت جي لفظن ''گج''، يعني هاٿي، ۽ ''اِندر''، يعني سردار يا بادشاهه، مان ٺهيل آهي. انهيءَ لحاظ کان گجيندر جي معنيٰ هاٿين جو بادشاهه آهي. '''موڪش''' يا '''مُڪتي''' هندو فلسفي ۾ جنم، مرڻ ۽ ٻيهر جنم وٺڻ جي چڪر کان روحاني ڇوٽڪاري کي چيو ويندو آهي. گجيندر موڪش جو مطلب آهي '''هاٿين جي بادشاهه گجيندر جي نجات'''. آکاڻيءَ ۾ اها نجات ٻن سطحن تي بيان ٿئي ٿي: پهرين واڳونءَ کان جسماني آزادي ۽ پوءِ روحاني بندش کان مُڪتي.<ref name="MetGajendra">{{cite web |title=Vishnu Liberating the Elephant Gajendra |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/825723 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> == مذهبي ۽ ادبي پسمنظر == [[ڀاڳوت پراڻ]] هندو ڌرم جي ارڙهن مهاپراڻن مان هڪ آهي. هن گرنٿ ۾ [[وشنو]] ۽ سندس اوتارن جي ڀڳتيءَ کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. گجيندر موڪش جي آکاڻي اٺين سڪنڌ ۾ اچي ٿي، جتي شُڪديو رشي بادشاهه پريڪشت کي مختلف مذهبي واقعا ٻڌائي ٿو. آکاڻيءَ جا ٽي بنيادي حصا آهن: ٻئي باب ۾ گجيندر ۽ واڳونءَ جي ويڙهه، ٽئين باب ۾ گجيندر جي دعا ۽ وشنو جي مدد، جڏهن ته چوٿين باب ۾ ٻنهي ڪردارن جي اڳوڻن جنمن ۽ مُڪتيءَ جو احوال ڏنو ويو آهي.<ref name="Bhagavata82"/><ref name="Bhagavata83"/><ref name="Bhagavata84"/> == آکاڻي == === تريڪُوٽ جبل ۽ رِتُومت باغ === ڀاڳوت پراڻ موجب کير جي سمنڊ ۾ '''تريڪُوٽ''' نالي هڪ جبل هو، جنهن جون ٽي وڏيون چوٽيون سون، چاندي ۽ لوهه جون بيان ڪيون ويون آهن. جبل جي هڪ واديءَ ۾ '''رِتُومت''' نالي باغ هو، جيڪو ديوتا [[ورڻ]] سان منسوب هو. باغ ۾ مختلف وڻ، گل، ميوا، پکي ۽ جانور موجود هئا.<ref name="Bhagavata82"/> ان باغ ۾ هڪ وڏو ڍنڍ نما تلاءُ هو، جنهن ۾ ڪنول جا گل ۽ ٻيا آبي ٻوٽا ٿيندا هئا. تلاءَ جي چوڌاري مختلف پکين ۽ جانورن جي موجودگيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. هي ماڳ آکاڻيءَ جي مذهبي ۽ افسانوي جاگرافيءَ جو حصو آهي؛ ان کي ڪنهن تصديق ٿيل موجوده جبل يا ڍنڍ سان سڌيءَ طرح برابر قرار ڏيڻ لاءِ تاريخي ثبوت گهربل آهن.<ref name="Bhagavata82"/> === گجيندر ۽ واڳونءَ جي ويڙهه === گجيندر هاٿين جي هڪ وڏي ڌڻ جو سردار هو. هڪ ڏينهن هو پنهنجي ڌڻ سان گڏ رِتُومت باغ جي تلاءَ تي آيو. جڏهن هو پاڻيءَ ۾ لٿو ته تلاءَ ۾ رهندڙ هڪ طاقتور واڳونءَ سندس ٽنگ کي چنبڙي پيو. گجيندر پاڻ کي ڇڏائڻ لاءِ گهڻي ڪوشش ڪئي. سندس ساٿي هاٿي پڻ مدد لاءِ آيا، پر واڳونءَ جي مضبوط گرفت کي ٽوڙي نه سگهيا. ڀاڳوت پراڻ جي روايت موجب ٻنهي جي جدوجهد هڪ هزار سالن تائين جاري رهي. هي عرصو مذهبي آکاڻيءَ جو حصو آهي، نه ڪي تاريخي طور ماپيل واقعو.<ref name="Bhagavata82"/> پاڻيءَ ۾ ڊگهي جدوجهد سبب گجيندر آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جڏهن ته پاڻي واڳونءَ لاءِ وڌيڪ سازگار ماحول هو. آخرڪار گجيندر کي احساس ٿيو ته سندس جسماني طاقت ۽ ساٿين جي مدد ڪافي نه هئي. ان حالت ۾ هن ڀڳوان جي پناهه وٺڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Bhagavata82"/> === گجيندر جي دعا === گجيندر کي پنهنجي اڳوڻي جنم ۾ سکيل هڪ مذهبي دعا ياد آئي. هن پنهنجي ذهن کي هڪ هنڌ ڪري پرماتما کي ياد ڪيو ۽ نجات لاءِ دعا گهري. ڀاڳوت پراڻ جي ٽئين باب ۾ اها دعا تفصيل سان بيان ٿيل آهي.<ref name="Bhagavata83"/> گجيندر جي دعا جي شروعات پرماتما کي سڀني جاندارن جي حياتيءَ ۽ ڪائنات جي بنيادي سبب طور مڃڻ سان ٿئي ٿي. دعا ۾ خدا جي ازلي حيثيت، ڪائنات سان سندس تعلق، روحاني حقيقت ۽ مادي بندش کان آزاديءَ جا موضوع شامل آهن. گجيندر پنهنجي دعا ۾ رڳو جسماني بچاءُ جي درخواست نه ٿو ڪري، پر اهڙي اعليٰ حقيقت جي پناهه گهري ٿو، جيڪا مادي دنيا جي حدن کان مٿانهين آهي. وئشنو تشريح ۾ هيءَ دعا ڀڳتي ۽ آتم سپردگيءَ جو اهم مثال سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Bhagavata83"/> === وشنو جي آمد ۽ گجيندر جي نجات === [[فائل:Gajendra moksham.jpg|thumb|ساڄو|وشنو گجيندر کي واڳونءَ کان بچائيندي؛ ڪانگڙا مصوري، لڳ ڀڳ 1830ع.]] گجيندر جي دعا ٻڌڻ کان پوءِ ڀڳوان وشنو پنهنجي سواري [[گرڙ]] تي سوار ٿي مدد لاءِ پهتو. روايت موجب گجيندر پنهنجي سونڊ مٿي ڪري وشنو کي سلام ڪيو. مذهبي تصويرن ۾ هو اڪثر پنهنجي سونڊ ۾ ڪنول جو گل کڻي وشنو کي پيش ڪندي ڏيکاريو ويندو آهي.<ref name="Bhagavata83"/><ref name="MichiganGajendra">{{cite web |title=The Salvation of the Elephant (Gaj Mokasha) |url=https://umma.umich.edu/objects/the-salvation-of-the-elephant-gaj-mokasha-2010-2-27/ |publisher=University of Michigan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> وشنو گجيندر ۽ سندس ٽنگ کي پڪڙيندڙ واڳونءَ کي پاڻيءَ مان ٻاهر ڪڍيو. پوءِ پنهنجي [[سُدرشن چڪر]] سان واڳونءَ کي ماري گجيندر کي آزاد ڪيو. ان واقعي کان پوءِ ديوتائن، رِشين ۽ گنڌرون وشنو جي ساراهه ڪئي ۽ گلن جي ورکا ڪئي.<ref name="Bhagavata83"/><ref name="Bhagavata84"/> ڀاڳوت پراڻ موجب وشنو جي لمس سان گجيندر مادي بندش ۽ جهالت کان آزاد ٿيو. هن کي '''ساروپيه مُڪتي''' حاصل ٿي، جنهن ۾ هن وشنو جهڙو چار ٻانهن وارو روحاني روپ اختيار ڪيو. پوءِ هو وشنو جي روحاني ڌام [[ويڪنٺ]] سان لاڳاپيل ٿيو.<ref name="Bhagavata84"/> == اڳوڻا جنم == === گجيندر جو اڳوڻو جنم: اِندرَدُيمن === ڀاڳوت پراڻ موجب گجيندر پنهنجي اڳوڻي جنم ۾ '''اِندرَدُيمن''' نالي بادشاهه هو. هو ڏکڻ هندستان جي پانڊيه علائقي جو حڪمران ۽ وشنو جو ڀڳت هو. بادشاهه دنياوي زندگيءَ کان الڳ ٿي ماليا جبلن ڏانهن ويو، جتي هن عبادت ۽ تپسيا لاءِ هڪ آشرم قائم ڪيو. هڪ ڏينهن هو ماٺ جي ورت ۽ گهري عبادت ۾ مشغول هو ته مشهور رشي [[اگستيه]] پنهنجن شاگردن سان گڏ وٽس آيو.<ref name="Bhagavata84"/> بادشاهه عبادت ۾ ايترو محو هو جو رشيءَ جي روايتي آجيان نه ڪري سگهيو. اگستيه ان کي بي ادبي سمجهيو ۽ کيس هاٿيءَ جي صورت ۾ ٻيهر جنم وٺڻ جو شراپ ڏنو. شراپ سبب اِندرَدُيمن گجيندر جي صورت ۾ پيدا ٿيو ۽ پنهنجي اڳوڻي زندگيءَ جون گهڻيون ڳالهيون وساري ويٺو. تنهن هوندي به واڳونءَ سان جدوجهد جي آخري مرحلي ۾ کيس اڳوڻي جنم جي دعا ياد آئي، جيڪا سندس نجات جو سبب بڻي.<ref name="Bhagavata84"/> === واڳونءَ جو اڳوڻو جنم: هُهو === گجيندر تي حملو ڪندڙ واڳون پنهنجي اڳوڻي جنم ۾ '''هُهو''' نالي هڪ گنڌرو هو. هڪ ڏينهن هو پاڻيءَ ۾ وندر ڪري رهيو هو ته هن رشي '''ديوَل''' جي ٽنگ ڇڪي. رشي ان عمل تي ناراض ٿيو ۽ کيس واڳون ٿيڻ جو شراپ ڏنو. هُهو معافي گهري، جنهن تي ديوَل کيس ٻڌايو ته وشنو جي هٿان گجيندر جي نجات وقت سندس شراپ به ختم ٿيندو. جڏهن وشنو واڳونءَ کي ماريو ته هُهو پنهنجي اصل گنڌرو روپ ۾ موٽي آيو ۽ پنهنجي لوڪ ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Bhagavata84"/> اهڙيءَ طرح آکاڻيءَ ۾ ٻنهي ڪردارن جي نجات بيان ٿيل آهي، پر ٻنهي جي نجات جو روپ هڪ جهڙو نه آهي: گجيندر کي ساروپيه مُڪتي ملي ٿي، جڏهن ته هُهو پنهنجي گنڌرو صورت ٻيهر حاصل ڪري ٿو. == گجيندر ستُتي == '''گجيندر ستُتي''' گجيندر طرفان ڪيل اها دعا آهي، جيڪا ڀاڳوت پراڻ جي اٺين سڪنڌ جي ٽئين باب ۾ درج آهي. ان کي ڪڏهن '''گجيندر موڪش ستوتر''' پڻ چيو ويندو آهي. هن دعا ۾ پرماتما جي ازلي حيثيت، ڪائنات جي تخليق ۽ سنڀال، روح جي حقيقت، مادي دنيا جي عارضي حيثيت ۽ نجات بابت خيال بيان ٿيل آهن. وئشنو روايت ۾ اها دعا ڀڳتي ۽ خدا جي پناهه وٺڻ جي تعليم سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Bhagavata83"/> دعا جي شروعاتي منتر جو هڪ مشهور حصو هي آهي: <blockquote> ॐ नमो भगवते तस्मै </blockquote> ان جو سنڌي مفهوم آهي: '''ان ڀڳوان کي منهنجو نمسڪار آهي.''' هيءَ دعا پنهنجي الڳ سڃاڻپ رکي ٿي. ان کي [[وشنو سهسرنام]]، يعني وشنو جي هڪ هزار نالن واري مشهور متن، جو لازمي پهريون حصو قرار ڏيڻ لاءِ بنيادي ماخذن مان واضح ثبوت گهربل آهي. تنهنڪري ٻنهي کي هتي الڳ مذهبي متن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Bhagavata83"/> == مذهبي ۽ فلسفياڻي اهميت == === ڀڳتي ۽ آتم سپردگي === گجيندر موڪش وئشنو مت ۾ ڀڳتيءَ جي اهميت کي ظاهر ڪندڙ آکاڻين مان هڪ آهي. گجيندر پهرين پنهنجي جسماني طاقت تي ڀاڙي ٿو، پوءِ ساٿين کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ آخرڪار وشنو جي پناهه وٺي ٿو. مذهبي تشريح موجب هيءَ ترتيب انساني زندگيءَ ۾ طاقت، دولت، سماجي سهاري ۽ دنياوي وسيلن جي محدوديت کي ظاهر ڪري ٿي. گجيندر جي مڪمل آتم سپردگي ڀڳت ۽ ڀڳوان جي لاڳاپي جي علامت بڻجي ٿي.<ref name="MetGajendra"/> === سنسار ۽ موڪش === هندو فلسفي ۾ '''سنسار''' جنم، مرڻ ۽ ٻيهر جنم وٺڻ جي چڪر کي چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''موڪش''' ان چڪر کان آزادي آهي. گجيندر موڪش جي علامتي تشريح ۾ هاٿيءَ کي دنياوي زندگيءَ ۾ ڦاٿل جاندار، واڳونءَ کي مادي بندش يا جهالت ۽ تلاءَ کي سنسار جي علامت طور سمجهيو ويندو آهي. اهڙي تشريح ۾ وشنو جي مدد روحاني نجات جي نمائندگي ڪري ٿي. هيءَ علامتي تشريح مذهبي ۽ فلسفياڻي آهي؛ ان کي آکاڻيءَ جي لفظي بيان کان الڳ سمجهڻ گهرجي. ميٽروپوليٽن ميوزيم جي تشريح موجب گجيندر جي آکاڻي جهالت کان ڀڳتيءَ ذريعي نجات حاصل ڪرڻ جو استعارو پڻ آهي.<ref name="MetGajendra"/><ref name="MetElephantStruggle">{{cite web |title=The Elephant King Wrestles a Crocodile: Illustration from a Gajendramoksha Series |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/74739 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> == مصوري ۽ سنگتراشيءَ ۾ گجيندر موڪش == گجيندر موڪش هندستاني مذهبي فن ۾ هڪ مشهور موضوع رهيو آهي. مختلف دورن جي فنڪارن هن آکاڻيءَ کي مصوري، مندرن جي ڀتين، پٿر جي سنگتراشي ۽ ڌاتوءَ جي مجسمن ۾ پيش ڪيو آهي. عام تصويري ترتيب ۾ گجيندر کي پاڻيءَ ۾ واڳونءَ سان جدوجهد ڪندي، وشنو کي گرڙ تي سوار ٿي ايندي ۽ سُدرشن چڪر ذريعي بچاءُ ڪندي ڏيکاريو ويندو آهي. البت مختلف فني روايتن ۾ وشنو جي ٻانهن جي تعداد، هٿيارن ۽ ڪردارن جي ترتيب ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="BritishLibraryGajendra">{{cite web |title=Gajendra-moksha, Add Or 1033 |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-003263687 |publisher=British Library |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> === هندستاني مندرن ۾ عڪاسي === [[فائل:Gajendra Moksha.jpg|thumb|ساڄو|ديئوڳڙهه جي دشاوتار مندر ۾ گجيندر موڪش جي پٿر تي اُڪريل منظر جي تصوير.]] هندو مندرن جي سنگتراشيءَ ۾ گجيندر موڪش جو موضوع پراڻو آهي. ديئوڳڙهه جي دشاوتار مندر ۾ هن آکاڻيءَ سان لاڳاپيل هڪ سنگتراشيءَ وارو منظر موجود آهي. ڪرناٽڪ جي هوئسالا دور جي مندرن ۾ پڻ گجيندر موڪش کي نمايان انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. [[هوئسليشور مندر]] جي هڪ سنگتراشيءَ ۾ وشنو کي گرڙ تي سوار، اٺ ٻانهن سان، سُدرشن چڪر کڻي گجيندر جي مدد لاءِ ايندي ڏيکاريو ويو آهي. يونيسڪو جي دستاويزي مواد موجب هي منظر هوئسالا سنگتراشيءَ جي اهم فني مثالن مان هڪ آهي.<ref name="UNESCOHoysala"/> === مصوريءَ ۾ نمائندگي === ارڙهين ۽ اوڻويهين صديءَ جي هندستاني مصوريءَ ۾ گجيندر موڪش جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. بروڪلن ميوزيم سان لاڳاپيل ارڙهين صديءَ جي هڪ مصوريءَ ۾ وشنو طرفان گجيندر کي بچائڻ جو منظر ڏيکاريل آهي. ڪانگڙا مصوريءَ جي لڳ ڀڳ 1830ع واري هڪ تصوير ۾ وشنو، گجيندر ۽ گرڙ کي پيش ڪيو ويو آهي. اها تصوير وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم جي مجموعي سان لاڳاپيل آهي. برٽش لائبريريءَ جي مرشدآباد سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 1770ع واري هڪ مصوريءَ ۾ گجيندر پنهنجي سونڊ ۾ ڪنول جو گل کنيو بيٺو آهي ۽ واڳون سندس اڳئين ٽنگ کي چنبڙيل آهي. هن تصوير ۾ وشنو ٻن ٻانهن سان ڏيکاريل آهي، جيڪا عام چار ٻانهن واري تصويري روايت کان مختلف آهي.<ref name="BritishLibraryGajendra"/> ميٽروپوليٽن ميوزيم وٽ 1820ع کان 1830ع جي وچ واري ڪانگڙا مصوريءَ جو هڪ مثال پڻ موجود آهي. ان ۾ گجيندر کي واڳونءَ بدران آبي ٻوٽن ۾ ڦاٿل ڏيکاريو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته فنڪارن ڪڏهن آکاڻيءَ جي تصويري صورت ۾ تبديليون پڻ ڪيون آهن.<ref name="MetGajendra"/> == چونڊ فني نمونا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#194f75;color:white;" | دور ! style="background:#194f75;color:white;" | فني نمونو ! style="background:#194f75;color:white;" | ماڳ يا مجموعو ! style="background:#194f75;color:white;" | خاصيت |- | style="background:#eaf2fa;" | قديم مندرن جو دور | پٿر جي سنگتراشي | ديئوڳڙهه، هندستان | وشنو طرفان گجيندر کي بچائڻ جو منظر |- | style="background:#eef7ed;" | هوئسالا دور | مندر جي سنگتراشي | هوئسليشور مندر، ڪرناٽڪ | گرڙ تي سوار اٺ ٻانهن وارو وشنو |- | style="background:#fff3df;" | ارڙهين صديءَ جو وچ | مذهبي مصوري | بروڪلن ميوزيم سان لاڳاپيل مجموعو | وشنو ۽ گجيندر جي نجات |- | style="background:#f1ecfa;" | لڳ ڀڳ 1750ع | راجسٿاني مصوري | نيشنل ميوزيم، نئين دهلي | ڪوٽا جي مصوريءَ واري روايت |- | style="background:#e9f5f4;" | لڳ ڀڳ 1770ع | مرشدآباد جي مصوري | برٽش لائبريري | ٻن ٻانهن وارو وشنو ۽ ڪنول کڻندڙ گجيندر |- | style="background:#fceeee;" | 1820ع–1830ع | ڪانگڙا مصوري | ميٽروپوليٽن ميوزيم سان لاڳاپيل مجموعو | آبي ٻوٽن ۾ ڦاٿل گجيندر |- | style="background:#eaf2fa;" | لڳ ڀڳ 1830ع | ڪانگڙا مصوري | وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم | وشنو، گجيندر ۽ گرڙ |- | style="background:#eef7ed;" | اوڻويهين صدي | راجسٿاني مصوري | ڪليولينڊ ميوزيم آف آرٽ | گجيندر ۽ واڳونءَ جو منظر |} مٿي ڏنل جدول ۾ دور ۽ مجموعن جي سڃاڻپ لاڳاپيل ميوزيم ۽ تاريخي ادارن جي فهرستن تي ٻڌل آهي.<ref name="UNESCOHoysala"/><ref name="BritishLibraryGajendra"/><ref name="MetGajendra"/><ref name="MetElephantStruggle"/><ref name="ClevelandGajendra">{{cite web |title=Gajendra Moksha: The Salvation of the King of the Elephants |url=https://www.clevelandart.org/art/1933.452 |publisher=Cleveland Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref><ref name="NationalMuseumGajendra">{{cite web |title=Gajendra Moksha |url=https://museumsofindia.gov.in/repository/record/nat_del-62-1803-43024 |publisher=National Museum, New Delhi |website=Museums of India |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="190"> File:Brooklyn Museum - Vishnu Saving the Elephant (Gajendra Moksha).jpg|ارڙهين صديءَ جي مصوريءَ ۾ گجيندر موڪش File:Gajendra moksham.jpg|ڪانگڙا مصوريءَ ۾ وشنو ۽ گجيندر، لڳ ڀڳ 1830ع File:Gajendra Moksha.jpg|ديئوڳڙهه جي مندر ۾ گجيندر موڪش جي سنگتراشي File:Brooklyn Museum - Gajendra Moksha.jpg|گجيندر موڪش جو هڪ ٻيو فني نمونو </gallery> == آکاڻيءَ جي اهم واقعن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#28644b;color:white;" | مرحلو ! style="background:#28644b;color:white;" | واقعو ! style="background:#28644b;color:white;" | مذهبي مفهوم |- | '''1''' | گجيندر جو تلاءَ ۾ داخل ٿيڻ | دنياوي زندگيءَ ۾ موجودگي |- | '''2''' | واڳونءَ جو سندس ٽنگ پڪڙڻ | بندش ۽ مصيبت |- | '''3''' | جسماني طاقت ۽ ساٿين جي مدد جو ناڪام ٿيڻ | دنياوي وسيلن جي محدوديت |- | '''4''' | گجيندر جي دعا | ڀڳتي ۽ آتم سپردگي |- | '''5''' | وشنو جي آمد ۽ واڳونءَ کان آزادي | ڀڳوان جي ڪرپا |- | '''6''' | گجيندر جي ساروپيه مُڪتي | روحاني نجات |} جدول جي آخري ڪالم ۾ ڏنل مذهبي مفهوم آکاڻيءَ جي علامتي تشريح آهن، نه ڪي الڳ تاريخي واقعا.<ref name="Bhagavata82"/><ref name="Bhagavata83"/><ref name="Bhagavata84"/><ref name="MetElephantStruggle"/> == پڻ ڏسو == * [[وشنو]] * [[ڀاڳوت پراڻ]] * [[گجيندر]] * [[موڪش]] * [[ڀڳتي]] * [[سُدرشن چڪر]] * [[گرڙ]] * [[مارڪنڊيه]] * [[اجامِل]] * [[ويڪنٺ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * ''Śrīmad-Bhāgavatam''، اٺون سڪنڌ، باب 2، 3 ۽ 4. * ''Sacred Ensembles of the Hoysalas''، يونيسڪو جو دستاويزي مواد. * ''Vishnu Liberating the Elephant Gajendra''، ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ. * ''Gajendra-moksha''، برٽش لائبريري، مجموعي جو نمبر Add Or 1033. * ''Gajendra Moksha''، نيشنل ميوزيم، نئين دهلي. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://vedabase.io/en/library/sb/8/2/ ڀاڳوت پراڻ: گجيندر جي مصيبت] * [https://vedabase.io/en/library/sb/8/3/ ڀاڳوت پراڻ: گجيندر جي دعا] * [https://vedabase.io/en/library/sb/8/4/ ڀاڳوت پراڻ: گجيندر جي مُڪتي] * [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/825723 ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ گجيندر موڪش جي مصوري] * [https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-003263687 برٽش لائبريريءَ ۾ گجيندر موڪش] * [https://museumsofindia.gov.in/repository/record/nat_del-62-1803-43024 نيشنل ميوزيم، نئين دهليءَ ۾ گجيندر موڪش] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Gajendramoksha گجيندر موڪش جون تصويرون] {{Commons category|Gajendramoksha}} {{اختياري ڪنٽرول}} [[زمرو:پُراڻ]] [[زمرو:هندو ڏند ڪٿائون]] [[زمرو:وشنو]] [[زمرو:هندو ڌرم ۾ هاٿي]] [[زمرو:هندستاني ثقافت ۾ هاٿي]] [[زمرو:وئشنو مت]] 0l6xcmj6x4fpu0gb147u7k17mef87ul 429588 429587 2026-11-08T01:42:16Z Intisar Ali 8681 429588 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|هندو ڌرم جي آکاڻي، جنهن ۾ وشنو هاٿي گجيندر کي واڳونءَ کان ڇڏائي ٿو}} {{Infobox modren | title = گجيندر موڪش | image = [[File:Brooklyn Museum - Vishnu Saving the Elephant (Gajendra Moksha).jpg|280px]] | caption = وشنو گجيندر کي واڳونءَ کان بچائيندي؛ ارڙهين صديءَ جي مصوري، بروڪلن ميوزيم | header1 = مذهبي ۽ ادبي ڄاڻ | label2 = سنسڪرت نالو | data2 = गजेन्द्रमोक्षः | label3 = متبادل نالا | data3 = گجيندر موڪشم، گجيندر جي مُڪتي | label4 = مذهبي روايت | data4 = [[هندو ڌرم]]، [[وئشنو مت]] | label5 = بنيادي ماخذ | data5 = [[ڀاڳوت پراڻ]] | label6 = ماخذ جو حصو | data6 = اٺون سڪنڌ، باب 2 کان 4 | label7 = مرڪزي ديوتا | data7 = [[وشنو]] | label8 = اهم ڪردار | data8 = [[گجيندر]]، [[هُهو]]، [[اگستيه رشي]]، [[ديوَل رشي]] | label9 = اهم موضوع | data9 = [[ڀڳتي]]، آتم سپردگي، [[موڪش]] | label10 = افسانوي ماڳ | data10 = تريڪُوٽ جبل، رِتُومت باغ | label11 = روايت جو بيان ڪندڙ | data11 = [[شُڪديو]]، بادشاهه [[پريڪشت]] کي }} '''گجيندر موڪش''' (سنسڪرت: '''गजेन्द्रमोक्षः'''؛ رومن صورت: ''Gajendra Mokṣaḥ'')، جنهن کي '''گجيندر موڪشم''' يا '''گجيندر جي مُڪتي''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[هندو ڌرم]] جي [[پراڻ|پوراڻڪ ادب]] ۾ هڪ مشهور مذهبي آکاڻي آهي. اها [[ڀاڳوت پراڻ]] جي اٺين سڪنڌ جي ٻئي، ٽئين ۽ چوٿين باب ۾ بيان ٿيل آهي. آکاڻيءَ موجب ڀڳوان [[وشنو]] پنهنجي ڀڳت گجيندر نالي هاٿيءَ کي هڪ واڳونءَ جي چنبي مان آزاد ڪري ٿو. ان کان پوءِ گجيندر کي [[موڪش]]، يعني جنم ۽ مرڻ جي چڪر کان ڇوٽڪارو، حاصل ٿئي ٿو.<ref name="Bhagavata82">{{cite web |title=Śrīmad-Bhāgavatam, Canto 8, Chapter 2: The Elephant Gajendra's Crisis |url=https://vedabase.io/en/library/sb/8/2/ |website=VedaBase |publisher=Bhaktivedanta Book Trust |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref><ref name="Bhagavata84">{{cite web |title=Śrīmad-Bhāgavatam, Canto 8, Chapter 4: Gajendra Returns to the Spiritual World |url=https://vedabase.io/en/library/sb/8/4/ |website=VedaBase |publisher=Bhaktivedanta Book Trust |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> هن آکاڻيءَ ۾ گجيندر کي پنهنجي طاقت، ساٿين ۽ ڪوششن جي ناڪاميءَ کان پوءِ ڀڳوان جي پناهه وٺندي ڏيکاريو ويو آهي. وئشنو مذهبي تشريح موجب اها آکاڻي ان ڳالهه جي علامت آهي ته ڀڳتي ۽ مڪمل آتم سپردگيءَ سان روحاني نجات حاصل ٿي سگهي ٿي. گجيندر جي دعا کي '''گجيندر ستُتي''' سڏيو ويندو آهي. هيءَ دعا ڀاڳوت پراڻ جي اٺين سڪنڌ جي ٽئين باب ۾ درج آهي.<ref name="Bhagavata83">{{cite web |title=Śrīmad-Bhāgavatam, Canto 8, Chapter 3: Gajendra's Prayers of Surrender |url=https://vedabase.io/en/library/sb/8/3/ |website=VedaBase |publisher=Bhaktivedanta Book Trust |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> گجيندر موڪش جي آکاڻي هندستان جي مصوري، مندرن جي سنگتراشي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ نمايان جاءِ والاري ٿي. خاص طور وشنو کي [[گرڙ]] تي سوار ٿي ايندي، هاٿيءَ کي بچائيندي ۽ واڳونءَ تي سُدرشن چڪر استعمال ڪندي ڏيکاريو ويندو آهي. اهڙيون تصويرون ۽ مجسما هندستان جي مختلف دورن جي فني روايتن ۾ ملن ٿا.<ref name="UNESCOHoysala">{{cite web |title=Sacred Ensembles of the Hoysalas |url=https://whc.unesco.org/document/195264 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> == نالي جي معنيٰ == '''گجيندر''' سنسڪرت جي لفظن ''گج''، يعني هاٿي، ۽ ''اِندر''، يعني سردار يا بادشاهه، مان ٺهيل آهي. انهيءَ لحاظ کان گجيندر جي معنيٰ هاٿين جو بادشاهه آهي. '''موڪش''' يا '''مُڪتي''' هندو فلسفي ۾ جنم، مرڻ ۽ ٻيهر جنم وٺڻ جي چڪر کان روحاني ڇوٽڪاري کي چيو ويندو آهي. گجيندر موڪش جو مطلب آهي '''هاٿين جي بادشاهه گجيندر جي نجات'''. آکاڻيءَ ۾ اها نجات ٻن سطحن تي بيان ٿئي ٿي: پهرين واڳونءَ کان جسماني آزادي ۽ پوءِ روحاني بندش کان مُڪتي.<ref name="MetGajendra">{{cite web |title=Vishnu Liberating the Elephant Gajendra |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/825723 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> == مذهبي ۽ ادبي پسمنظر == [[ڀاڳوت پراڻ]] هندو ڌرم جي ارڙهن مهاپراڻن مان هڪ آهي. هن گرنٿ ۾ [[وشنو]] ۽ سندس اوتارن جي ڀڳتيءَ کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. گجيندر موڪش جي آکاڻي اٺين سڪنڌ ۾ اچي ٿي، جتي شُڪديو رشي بادشاهه پريڪشت کي مختلف مذهبي واقعا ٻڌائي ٿو. آکاڻيءَ جا ٽي بنيادي حصا آهن: ٻئي باب ۾ گجيندر ۽ واڳونءَ جي ويڙهه، ٽئين باب ۾ گجيندر جي دعا ۽ وشنو جي مدد، جڏهن ته چوٿين باب ۾ ٻنهي ڪردارن جي اڳوڻن جنمن ۽ مُڪتيءَ جو احوال ڏنو ويو آهي.<ref name="Bhagavata82"/><ref name="Bhagavata83"/><ref name="Bhagavata84"/> == آکاڻي == === تريڪُوٽ جبل ۽ رِتُومت باغ === ڀاڳوت پراڻ موجب کير جي سمنڊ ۾ '''تريڪُوٽ''' نالي هڪ جبل هو، جنهن جون ٽي وڏيون چوٽيون سون، چاندي ۽ لوهه جون بيان ڪيون ويون آهن. جبل جي هڪ واديءَ ۾ '''رِتُومت''' نالي باغ هو، جيڪو ديوتا [[ورڻ]] سان منسوب هو. باغ ۾ مختلف وڻ، گل، ميوا، پکي ۽ جانور موجود هئا.<ref name="Bhagavata82"/> ان باغ ۾ هڪ وڏو ڍنڍ نما تلاءُ هو، جنهن ۾ ڪنول جا گل ۽ ٻيا آبي ٻوٽا ٿيندا هئا. تلاءَ جي چوڌاري مختلف پکين ۽ جانورن جي موجودگيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. هي ماڳ آکاڻيءَ جي مذهبي ۽ افسانوي جاگرافيءَ جو حصو آهي؛ ان کي ڪنهن تصديق ٿيل موجوده جبل يا ڍنڍ سان سڌيءَ طرح برابر قرار ڏيڻ لاءِ تاريخي ثبوت گهربل آهن.<ref name="Bhagavata82"/> === گجيندر ۽ واڳونءَ جي ويڙهه === گجيندر هاٿين جي هڪ وڏي ڌڻ جو سردار هو. هڪ ڏينهن هو پنهنجي ڌڻ سان گڏ رِتُومت باغ جي تلاءَ تي آيو. جڏهن هو پاڻيءَ ۾ لٿو ته تلاءَ ۾ رهندڙ هڪ طاقتور واڳونءَ سندس ٽنگ کي چنبڙي پيو. گجيندر پاڻ کي ڇڏائڻ لاءِ گهڻي ڪوشش ڪئي. سندس ساٿي هاٿي پڻ مدد لاءِ آيا، پر واڳونءَ جي مضبوط گرفت کي ٽوڙي نه سگهيا. ڀاڳوت پراڻ جي روايت موجب ٻنهي جي جدوجهد هڪ هزار سالن تائين جاري رهي. هي عرصو مذهبي آکاڻيءَ جو حصو آهي، نه ڪي تاريخي طور ماپيل واقعو.<ref name="Bhagavata82"/> پاڻيءَ ۾ ڊگهي جدوجهد سبب گجيندر آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جڏهن ته پاڻي واڳونءَ لاءِ وڌيڪ سازگار ماحول هو. آخرڪار گجيندر کي احساس ٿيو ته سندس جسماني طاقت ۽ ساٿين جي مدد ڪافي نه هئي. ان حالت ۾ هن ڀڳوان جي پناهه وٺڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Bhagavata82"/> === گجيندر جي دعا === گجيندر کي پنهنجي اڳوڻي جنم ۾ سکيل هڪ مذهبي دعا ياد آئي. هن پنهنجي ذهن کي هڪ هنڌ ڪري پرماتما کي ياد ڪيو ۽ نجات لاءِ دعا گهري. ڀاڳوت پراڻ جي ٽئين باب ۾ اها دعا تفصيل سان بيان ٿيل آهي.<ref name="Bhagavata83"/> گجيندر جي دعا جي شروعات پرماتما کي سڀني جاندارن جي حياتيءَ ۽ ڪائنات جي بنيادي سبب طور مڃڻ سان ٿئي ٿي. دعا ۾ خدا جي ازلي حيثيت، ڪائنات سان سندس تعلق، روحاني حقيقت ۽ مادي بندش کان آزاديءَ جا موضوع شامل آهن. گجيندر پنهنجي دعا ۾ رڳو جسماني بچاءُ جي درخواست نه ٿو ڪري، پر اهڙي اعليٰ حقيقت جي پناهه گهري ٿو، جيڪا مادي دنيا جي حدن کان مٿانهين آهي. وئشنو تشريح ۾ هيءَ دعا ڀڳتي ۽ آتم سپردگيءَ جو اهم مثال سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Bhagavata83"/> === وشنو جي آمد ۽ گجيندر جي نجات === [[فائل:Gajendra moksham.jpg|thumb|ساڄو|وشنو گجيندر کي واڳونءَ کان بچائيندي؛ ڪانگڙا مصوري، لڳ ڀڳ 1830ع.]] گجيندر جي دعا ٻڌڻ کان پوءِ ڀڳوان وشنو پنهنجي سواري [[گرڙ]] تي سوار ٿي مدد لاءِ پهتو. روايت موجب گجيندر پنهنجي سونڊ مٿي ڪري وشنو کي سلام ڪيو. مذهبي تصويرن ۾ هو اڪثر پنهنجي سونڊ ۾ ڪنول جو گل کڻي وشنو کي پيش ڪندي ڏيکاريو ويندو آهي.<ref name="Bhagavata83"/><ref name="MichiganGajendra">{{cite web |title=The Salvation of the Elephant (Gaj Mokasha) |url=https://umma.umich.edu/objects/the-salvation-of-the-elephant-gaj-mokasha-2010-2-27/ |publisher=University of Michigan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> وشنو گجيندر ۽ سندس ٽنگ کي پڪڙيندڙ واڳونءَ کي پاڻيءَ مان ٻاهر ڪڍيو. پوءِ پنهنجي [[سُدرشن چڪر]] سان واڳونءَ کي ماري گجيندر کي آزاد ڪيو. ان واقعي کان پوءِ ديوتائن، رِشين ۽ گنڌرون وشنو جي ساراهه ڪئي ۽ گلن جي ورکا ڪئي.<ref name="Bhagavata83"/><ref name="Bhagavata84"/> ڀاڳوت پراڻ موجب وشنو جي لمس سان گجيندر مادي بندش ۽ جهالت کان آزاد ٿيو. هن کي '''ساروپيه مُڪتي''' حاصل ٿي، جنهن ۾ هن وشنو جهڙو چار ٻانهن وارو روحاني روپ اختيار ڪيو. پوءِ هو وشنو جي روحاني ڌام [[ويڪنٺ]] سان لاڳاپيل ٿيو.<ref name="Bhagavata84"/> == اڳوڻا جنم == === گجيندر جو اڳوڻو جنم: اِندرَدُيمن === ڀاڳوت پراڻ موجب گجيندر پنهنجي اڳوڻي جنم ۾ '''اِندرَدُيمن''' نالي بادشاهه هو. هو ڏکڻ هندستان جي پانڊيه علائقي جو حڪمران ۽ وشنو جو ڀڳت هو. بادشاهه دنياوي زندگيءَ کان الڳ ٿي ماليا جبلن ڏانهن ويو، جتي هن عبادت ۽ تپسيا لاءِ هڪ آشرم قائم ڪيو. هڪ ڏينهن هو ماٺ جي ورت ۽ گهري عبادت ۾ مشغول هو ته مشهور رشي [[اگستيه]] پنهنجن شاگردن سان گڏ وٽس آيو.<ref name="Bhagavata84"/> بادشاهه عبادت ۾ ايترو محو هو جو رشيءَ جي روايتي آجيان نه ڪري سگهيو. اگستيه ان کي بي ادبي سمجهيو ۽ کيس هاٿيءَ جي صورت ۾ ٻيهر جنم وٺڻ جو شراپ ڏنو. شراپ سبب اِندرَدُيمن گجيندر جي صورت ۾ پيدا ٿيو ۽ پنهنجي اڳوڻي زندگيءَ جون گهڻيون ڳالهيون وساري ويٺو. تنهن هوندي به واڳونءَ سان جدوجهد جي آخري مرحلي ۾ کيس اڳوڻي جنم جي دعا ياد آئي، جيڪا سندس نجات جو سبب بڻي.<ref name="Bhagavata84"/> === واڳونءَ جو اڳوڻو جنم: هُهو === گجيندر تي حملو ڪندڙ واڳون پنهنجي اڳوڻي جنم ۾ '''هُهو''' نالي هڪ گنڌرو هو. هڪ ڏينهن هو پاڻيءَ ۾ وندر ڪري رهيو هو ته هن رشي '''ديوَل''' جي ٽنگ ڇڪي. رشي ان عمل تي ناراض ٿيو ۽ کيس واڳون ٿيڻ جو شراپ ڏنو. هُهو معافي گهري، جنهن تي ديوَل کيس ٻڌايو ته وشنو جي هٿان گجيندر جي نجات وقت سندس شراپ به ختم ٿيندو. جڏهن وشنو واڳونءَ کي ماريو ته هُهو پنهنجي اصل گنڌرو روپ ۾ موٽي آيو ۽ پنهنجي لوڪ ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Bhagavata84"/> اهڙيءَ طرح آکاڻيءَ ۾ ٻنهي ڪردارن جي نجات بيان ٿيل آهي، پر ٻنهي جي نجات جو روپ هڪ جهڙو نه آهي: گجيندر کي ساروپيه مُڪتي ملي ٿي، جڏهن ته هُهو پنهنجي گنڌرو صورت ٻيهر حاصل ڪري ٿو. == گجيندر ستُتي == '''گجيندر ستُتي''' گجيندر طرفان ڪيل اها دعا آهي، جيڪا ڀاڳوت پراڻ جي اٺين سڪنڌ جي ٽئين باب ۾ درج آهي. ان کي ڪڏهن '''گجيندر موڪش ستوتر''' پڻ چيو ويندو آهي. هن دعا ۾ پرماتما جي ازلي حيثيت، ڪائنات جي تخليق ۽ سنڀال، روح جي حقيقت، مادي دنيا جي عارضي حيثيت ۽ نجات بابت خيال بيان ٿيل آهن. وئشنو روايت ۾ اها دعا ڀڳتي ۽ خدا جي پناهه وٺڻ جي تعليم سان ڳنڍيل آهي.<ref name="Bhagavata83"/> دعا جي شروعاتي منتر جو هڪ مشهور حصو هي آهي: <blockquote> ॐ नमो भगवते तस्मै </blockquote> ان جو سنڌي مفهوم آهي: '''ان ڀڳوان کي منهنجو نمسڪار آهي.''' هيءَ دعا پنهنجي الڳ سڃاڻپ رکي ٿي. ان کي [[وشنو سهسرنام]]، يعني وشنو جي هڪ هزار نالن واري مشهور متن، جو لازمي پهريون حصو قرار ڏيڻ لاءِ بنيادي ماخذن مان واضح ثبوت گهربل آهي. تنهنڪري ٻنهي کي هتي الڳ مذهبي متن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Bhagavata83"/> == مذهبي ۽ فلسفياڻي اهميت == === ڀڳتي ۽ آتم سپردگي === گجيندر موڪش وئشنو مت ۾ ڀڳتيءَ جي اهميت کي ظاهر ڪندڙ آکاڻين مان هڪ آهي. گجيندر پهرين پنهنجي جسماني طاقت تي ڀاڙي ٿو، پوءِ ساٿين کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ آخرڪار وشنو جي پناهه وٺي ٿو. مذهبي تشريح موجب هيءَ ترتيب انساني زندگيءَ ۾ طاقت، دولت، سماجي سهاري ۽ دنياوي وسيلن جي محدوديت کي ظاهر ڪري ٿي. گجيندر جي مڪمل آتم سپردگي ڀڳت ۽ ڀڳوان جي لاڳاپي جي علامت بڻجي ٿي.<ref name="MetGajendra"/> === سنسار ۽ موڪش === هندو فلسفي ۾ '''سنسار''' جنم، مرڻ ۽ ٻيهر جنم وٺڻ جي چڪر کي چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''موڪش''' ان چڪر کان آزادي آهي. گجيندر موڪش جي علامتي تشريح ۾ هاٿيءَ کي دنياوي زندگيءَ ۾ ڦاٿل جاندار، واڳونءَ کي مادي بندش يا جهالت ۽ تلاءَ کي سنسار جي علامت طور سمجهيو ويندو آهي. اهڙي تشريح ۾ وشنو جي مدد روحاني نجات جي نمائندگي ڪري ٿي. هيءَ علامتي تشريح مذهبي ۽ فلسفياڻي آهي؛ ان کي آکاڻيءَ جي لفظي بيان کان الڳ سمجهڻ گهرجي. ميٽروپوليٽن ميوزيم جي تشريح موجب گجيندر جي آکاڻي جهالت کان ڀڳتيءَ ذريعي نجات حاصل ڪرڻ جو استعارو پڻ آهي.<ref name="MetGajendra"/><ref name="MetElephantStruggle">{{cite web |title=The Elephant King Wrestles a Crocodile: Illustration from a Gajendramoksha Series |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/74739 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> == مصوري ۽ سنگتراشيءَ ۾ گجيندر موڪش == گجيندر موڪش هندستاني مذهبي فن ۾ هڪ مشهور موضوع رهيو آهي. مختلف دورن جي فنڪارن هن آکاڻيءَ کي مصوري، مندرن جي ڀتين، پٿر جي سنگتراشي ۽ ڌاتوءَ جي مجسمن ۾ پيش ڪيو آهي. عام تصويري ترتيب ۾ گجيندر کي پاڻيءَ ۾ واڳونءَ سان جدوجهد ڪندي، وشنو کي گرڙ تي سوار ٿي ايندي ۽ سُدرشن چڪر ذريعي بچاءُ ڪندي ڏيکاريو ويندو آهي. البت مختلف فني روايتن ۾ وشنو جي ٻانهن جي تعداد، هٿيارن ۽ ڪردارن جي ترتيب ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="BritishLibraryGajendra">{{cite web |title=Gajendra-moksha, Add Or 1033 |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-003263687 |publisher=British Library |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> === هندستاني مندرن ۾ عڪاسي === [[فائل:Gajendra Moksha.jpg|thumb|ساڄو|ديئوڳڙهه جي دشاوتار مندر ۾ گجيندر موڪش جي پٿر تي اُڪريل منظر جي تصوير.]] هندو مندرن جي سنگتراشيءَ ۾ گجيندر موڪش جو موضوع پراڻو آهي. ديئوڳڙهه جي دشاوتار مندر ۾ هن آکاڻيءَ سان لاڳاپيل هڪ سنگتراشيءَ وارو منظر موجود آهي. ڪرناٽڪ جي هوئسالا دور جي مندرن ۾ پڻ گجيندر موڪش کي نمايان انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. [[هوئسليشور مندر]] جي هڪ سنگتراشيءَ ۾ وشنو کي گرڙ تي سوار، اٺ ٻانهن سان، سُدرشن چڪر کڻي گجيندر جي مدد لاءِ ايندي ڏيکاريو ويو آهي. يونيسڪو جي دستاويزي مواد موجب هي منظر هوئسالا سنگتراشيءَ جي اهم فني مثالن مان هڪ آهي.<ref name="UNESCOHoysala"/> === مصوريءَ ۾ نمائندگي === ارڙهين ۽ اوڻويهين صديءَ جي هندستاني مصوريءَ ۾ گجيندر موڪش جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. بروڪلن ميوزيم سان لاڳاپيل ارڙهين صديءَ جي هڪ مصوريءَ ۾ وشنو طرفان گجيندر کي بچائڻ جو منظر ڏيکاريل آهي. ڪانگڙا مصوريءَ جي لڳ ڀڳ 1830ع واري هڪ تصوير ۾ وشنو، گجيندر ۽ گرڙ کي پيش ڪيو ويو آهي. اها تصوير وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم جي مجموعي سان لاڳاپيل آهي. برٽش لائبريريءَ جي مرشدآباد سان لاڳاپيل لڳ ڀڳ 1770ع واري هڪ مصوريءَ ۾ گجيندر پنهنجي سونڊ ۾ ڪنول جو گل کنيو بيٺو آهي ۽ واڳون سندس اڳئين ٽنگ کي چنبڙيل آهي. هن تصوير ۾ وشنو ٻن ٻانهن سان ڏيکاريل آهي، جيڪا عام چار ٻانهن واري تصويري روايت کان مختلف آهي.<ref name="BritishLibraryGajendra"/> ميٽروپوليٽن ميوزيم وٽ 1820ع کان 1830ع جي وچ واري ڪانگڙا مصوريءَ جو هڪ مثال پڻ موجود آهي. ان ۾ گجيندر کي واڳونءَ بدران آبي ٻوٽن ۾ ڦاٿل ڏيکاريو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته فنڪارن ڪڏهن آکاڻيءَ جي تصويري صورت ۾ تبديليون پڻ ڪيون آهن.<ref name="MetGajendra"/> == چونڊ فني نمونا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#194f75;color:white;" | دور ! style="background:#194f75;color:white;" | فني نمونو ! style="background:#194f75;color:white;" | ماڳ يا مجموعو ! style="background:#194f75;color:white;" | خاصيت |- | style="background:#eaf2fa;" | قديم مندرن جو دور | پٿر جي سنگتراشي | ديئوڳڙهه، هندستان | وشنو طرفان گجيندر کي بچائڻ جو منظر |- | style="background:#eef7ed;" | هوئسالا دور | مندر جي سنگتراشي | هوئسليشور مندر، ڪرناٽڪ | گرڙ تي سوار اٺ ٻانهن وارو وشنو |- | style="background:#fff3df;" | ارڙهين صديءَ جو وچ | مذهبي مصوري | بروڪلن ميوزيم سان لاڳاپيل مجموعو | وشنو ۽ گجيندر جي نجات |- | style="background:#f1ecfa;" | لڳ ڀڳ 1750ع | راجسٿاني مصوري | نيشنل ميوزيم، نئين دهلي | ڪوٽا جي مصوريءَ واري روايت |- | style="background:#e9f5f4;" | لڳ ڀڳ 1770ع | مرشدآباد جي مصوري | برٽش لائبريري | ٻن ٻانهن وارو وشنو ۽ ڪنول کڻندڙ گجيندر |- | style="background:#fceeee;" | 1820ع–1830ع | ڪانگڙا مصوري | ميٽروپوليٽن ميوزيم سان لاڳاپيل مجموعو | آبي ٻوٽن ۾ ڦاٿل گجيندر |- | style="background:#eaf2fa;" | لڳ ڀڳ 1830ع | ڪانگڙا مصوري | وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم | وشنو، گجيندر ۽ گرڙ |- | style="background:#eef7ed;" | اوڻويهين صدي | راجسٿاني مصوري | ڪليولينڊ ميوزيم آف آرٽ | گجيندر ۽ واڳونءَ جو منظر |} مٿي ڏنل جدول ۾ دور ۽ مجموعن جي سڃاڻپ لاڳاپيل ميوزيم ۽ تاريخي ادارن جي فهرستن تي ٻڌل آهي.<ref name="UNESCOHoysala"/><ref name="BritishLibraryGajendra"/><ref name="MetGajendra"/><ref name="MetElephantStruggle"/><ref name="ClevelandGajendra">{{cite web |title=Gajendra Moksha: The Salvation of the King of the Elephants |url=https://www.clevelandart.org/art/1933.452 |publisher=Cleveland Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref><ref name="NationalMuseumGajendra">{{cite web |title=Gajendra Moksha |url=https://museumsofindia.gov.in/repository/record/nat_del-62-1803-43024 |publisher=National Museum, New Delhi |website=Museums of India |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="190"> File:Brooklyn Museum - Vishnu Saving the Elephant (Gajendra Moksha).jpg|ارڙهين صديءَ جي مصوريءَ ۾ گجيندر موڪش File:Gajendra moksham.jpg|ڪانگڙا مصوريءَ ۾ وشنو ۽ گجيندر، لڳ ڀڳ 1830ع File:Gajendra Moksha.jpg|ديئوڳڙهه جي مندر ۾ گجيندر موڪش جي سنگتراشي File:Brooklyn Museum - Gajendra Moksha.jpg|گجيندر موڪش جو هڪ ٻيو فني نمونو </gallery> == آکاڻيءَ جي اهم واقعن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#28644b;color:white;" | مرحلو ! style="background:#28644b;color:white;" | واقعو ! style="background:#28644b;color:white;" | مذهبي مفهوم |- | '''1''' | گجيندر جو تلاءَ ۾ داخل ٿيڻ | دنياوي زندگيءَ ۾ موجودگي |- | '''2''' | واڳونءَ جو سندس ٽنگ پڪڙڻ | بندش ۽ مصيبت |- | '''3''' | جسماني طاقت ۽ ساٿين جي مدد جو ناڪام ٿيڻ | دنياوي وسيلن جي محدوديت |- | '''4''' | گجيندر جي دعا | ڀڳتي ۽ آتم سپردگي |- | '''5''' | وشنو جي آمد ۽ واڳونءَ کان آزادي | ڀڳوان جي ڪرپا |- | '''6''' | گجيندر جي ساروپيه مُڪتي | روحاني نجات |} جدول جي آخري ڪالم ۾ ڏنل مذهبي مفهوم آکاڻيءَ جي علامتي تشريح آهن، نه ڪي الڳ تاريخي واقعا.<ref name="Bhagavata82"/><ref name="Bhagavata83"/><ref name="Bhagavata84"/><ref name="MetElephantStruggle"/> == پڻ ڏسو == * [[وشنو]] * [[ڀاڳوت پراڻ]] * [[گجيندر]] * [[موڪش]] * [[ڀڳتي]] * [[سُدرشن چڪر]] * [[گرڙ]] * [[مارڪنڊيه]] * [[اجامِل]] * [[ويڪنٺ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * ''Śrīmad-Bhāgavatam''، اٺون سڪنڌ، باب 2، 3 ۽ 4. * ''Sacred Ensembles of the Hoysalas''، يونيسڪو جو دستاويزي مواد. * ''Vishnu Liberating the Elephant Gajendra''، ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ. * ''Gajendra-moksha''، برٽش لائبريري، مجموعي جو نمبر Add Or 1033. * ''Gajendra Moksha''، نيشنل ميوزيم، نئين دهلي. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://vedabase.io/en/library/sb/8/2/ ڀاڳوت پراڻ: گجيندر جي مصيبت] * [https://vedabase.io/en/library/sb/8/3/ ڀاڳوت پراڻ: گجيندر جي دعا] * [https://vedabase.io/en/library/sb/8/4/ ڀاڳوت پراڻ: گجيندر جي مُڪتي] * [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/825723 ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ گجيندر موڪش جي مصوري] * [https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-003263687 برٽش لائبريريءَ ۾ گجيندر موڪش] * [https://museumsofindia.gov.in/repository/record/nat_del-62-1803-43024 نيشنل ميوزيم، نئين دهليءَ ۾ گجيندر موڪش] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Gajendramoksha گجيندر موڪش جون تصويرون] {{Commons category|Gajendramoksha}} {{اختياري ڪنٽرول}} [[زمرو:پُراڻ]] [[زمرو:هندو ڏند ڪٿائون]] [[زمرو:وشنو]] [[زمرو:هندو ڌرم ۾ هاٿي]] [[زمرو:هندستاني ثقافت ۾ هاٿي]] [[زمرو:وئشنو مت]] sagio9rk3gp4qul13pfndf0f6hl64bu 0 99687 429634 422284 2026-11-08T07:07:36Z Memon2025 21315 429634 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}} {{Infobox religious building | image = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg | caption = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر | native_name = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில் | map_type = India#Tamil Nadu | map_caption = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام | coordinates = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[هندومت]] | country = [[هندستان]] | state = [[تامل ناڊو]] | district = [[ٿنجاوور ضلعو]] | location = [[ٿنجاوور]] | elevation_m = 65.83 | deity = [[شيو]] | festivals = [[مها شوراتري]] | architecture_style = [[چولا فن تعمير]] | inscriptions = [[تامل ٻولي|تامل]] | year_completed = 1010ع | creator = [[راجاراجا اول]] | footnotes = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو | child = yes | official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور | part_of = [[عظيم زندهه چولا مندر]] | criteria = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii) | ID = 250bis-001 | year = 1987 | extension = 2004 | area = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}} | buffer_zone = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}} }} }} '''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني "راجاراجا جو رب") سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني "ٿنجاوور جو وڏو مندر") ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني "عظيم رب جو مندر") جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي. هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}</ref><ref>{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}</ref> ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب "[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]" آهي.<ref>{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}</ref> هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.<ref name=UNESCO/> اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون. {{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}} گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي. مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.<ref name=UNESCO/>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}} برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.<ref name=UNESCO/>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}} برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.<ref name="Gopal 1990 185">{{cite book|title=India through the ages|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/185 185]|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}</ref> == نالو == [[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ "راجاراجا جي ديوتا جو مندر" آهي.<ref>{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}</ref> == مقام == [[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]] پيروودائيار مندر<ref>{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}</ref> [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.<ref name="road">{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport & Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.<ref>{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}</ref> شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.<ref>{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}</ref> == تاريخ == [[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.<ref name=mitchell/>]] پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايھول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.<ref name=mitchell/>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.<ref name=mitchell>{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}</ref>{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.<ref name="Barrett1974">{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}</ref> گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي "لامحدود اندازن ۽ بحث" جا موقعا پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1977-08_36_4/page/705 | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}</ref>}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو. <ref name=mitchell/> {{multiple image | total_width = 500 | align = centre | direction = horizontal | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg | caption1 = | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg | caption2 = | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين. }} === واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم === مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون <refname=michell16/>{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.<ref>George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21</ref> بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.<ref name=michell16/>}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.<ref name=michell16>George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91</ref>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي. == بيان == === تعمير === {{multiple image | total_width = 400 | align = left | direction = horizontal | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر }} پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.<ref name=thapar>Thapar 2004, pp.43, 52–53</ref> هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}</ref> مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}} مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}<ref>{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}<ref name=igncatanj>[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7</ref><ref>{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_2008-06_90_2/page/185|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}</ref> پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}<ref name=igncatanj/> {{multiple image | align = right | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg | width1 = 248 | caption1 = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر | image2 = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG | width2 = 110 | caption2 = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر }} [[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]] مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي. مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ "ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو" آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}} اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}} مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}} ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. == هزار سالا يادگاري تقريبون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|1,000 سال پراڻو ٿنجاوور برهديشور مندر — سج اڀرڻ وقت منظر File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|برهديشور مندر جي يادگاري تقريب لاءِ گڏ ٿيل رقاص </gallery> ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور "وڏو مندر" جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان {{convert|59.82|m}} اوچي [[ويمانا (ٽاور)|ويمانا]] کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل [[ڪلسام]]، يعني ٽامي جو ٿانو يا [[فائنل]]، پيش ڪيو.<ref name="jlbiadsf">{{cite news| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| url-status= live}}</ref><ref name="asedgt">{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}</ref><ref name="sdbjt">{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}</ref> === ڀارت ناٽيم يگيا === ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه [[پدما سبرامنيم]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ڀارت ناٽيم]] [[يگيا (هندو رسم)|يگيا]]، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، [[ممبئي]]، [[پوني]]، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، [[ڪرناٽڪ]]، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن [[ڪروور ديو]]، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي [[ترويسائپا]]، يعني [[ترو مورائي]] جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا.<ref name="DDY">{{cite web| url= http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| url-status= live}}</ref><ref name="dfgjoerY">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}</ref> === يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا === 26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور [[انڊيا پوسٽ]] طرفان {{INR}} 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي {{convert|216|ft|m|order=flip}} اوچي عظيم [[راجا گوپورم]] جي تصوير ڏنل هئي. [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ {{INR}} 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو.<ref name="sdlkqqqsf">{{cite web | url= http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | url-status= live }}</ref><ref name="ohjohjf">{{cite news | url= http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| archive-url= https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin | access-date=27 September 2010 | location=Chennai, India | work= [[The Hindu]]| date=27 September 2010}}</ref> [[اي. راجا]]، [[مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي وزارت (هندستان)|مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير]]، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي [[جي. ڪي. وسان]]، [[جھازراني وزارت (هندستان)|جھازراني جي ڪابينا وزير]]، وصول ڪئي. [[انڊيا گورنمينٽ منٽ، ممبئي|ممبئي منٽ]] ساڳئي تصوير سان، جيڪا {{INR}} 5 جي سڪي تي هئي، {{INR}} 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو.<ref name="coin">{{cite news | url=http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}</ref> 1 اپريل 1954ع تي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] {{INR}} 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] جي اڳواڻيءَ واري حڪومت [[قانوني زر#نوٽن جي منسوخي|نوٽن جي منسوخي]] ذريعي {{INR}} 1,000 جا سڀ نوٽ [[ڪارو ناڻو]] گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن.<ref name="ppwqqsf">{{cite web | url= http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | url-status= dead }}</ref> 2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير [[ڪرونانڌي|ايم. ڪرونانڌي]]، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ ''راجا راجن-1,000'' رکيو.<ref name="jjjsqwhnsdff">{{cite web | url= http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908 | title= Semmai Paddy as "Raja Rajan-1000" | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == قبوليت == هي مندر "تعمير، مجسمه سازي، مصوري ۽ پتل جي ڍلائيءَ ۾ چولا خاندان جي شاندار ڪاميابين جي شاهدي ڏئي ٿو".<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}</ref> هن مندر جو ذڪر ان دور جي ڪيترن ئي همعصر ادبي ڪمن، جهڙوڪ ''موور اولا'' ۽ ''ڪلنگٿوپراني''، ۾ ملي ٿو. چٽرجي موجب [[تامل تعمير]] هن مندر ۽ ان جي جانشين، [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]]، ۾ پنهنجي اعليٰ ترين اظهار تائين پهتي.<ref name=india>{{cite book|title=India Art and Architecture in ancient and medieval periods|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=New Delhi|editor=Roma Chatterjee|year=2016|page=32|isbn=978-81-230-2080-8}}</ref> [[حڪومت هندستان]] هن مندر کي ورثي واري يادگار طور قرار ڏنو آهي ۽ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ان کي محفوظ يادگار طور سنڀالي ٿو. هي مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.<ref name="Gopal 1990 185"/> [[يونيسڪو]] هن مندر کي [[گانگائيڪونڊا چولاپورم]] جي برهديشور مندر ۽ [[داراسورم]] جي [[ايراويتيشور مندر]] سان گڏ [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو آهي؛ انهن ٽنهي کي گڏجي [[عظيم زندهه چولا مندر]] چيو وڃي ٿو.<ref name=UNESCO>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004|access-date=28 November 2015|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250/|url-status=live}}</ref> انهن ٽنهي مندرن ۾ هڪجهڙايون موجود آهن، پر هر مندر پنهنجي الڳ رٿابندي ۽ مجسمه سازيءَ جي عنصرن جي ڪري منفرد آهي.<ref>{{cite book |first= P.V. Jagadisa |last=Ayyar |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}</ref> اهي ٽيئي مندر چولا حڪمرانن ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايا ۽ اهي اڄ تائين هندو برادريءَ طرفان سهارو، استعمال ۽ عبادت لاءِ قائم آهن. انهن مندرن کي "عظيم زندهه" ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي اڄ به ثقافتي، زيارت ۽ عبادتي عملن ۾ سرگرم آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside the Chola Temple|location=Coimbatore|newspaper=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja|access-date=28 November 2015|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}}</ref> === ثقافتي تقريبون === [[File:Brihadisvara Temple festival procession, 28 April 2015.jpg|thumb|مندر جي تهوار واري جلوس، 2015ع]] ٿنجاوور جو برهديشور مندر هر سال فيبروريءَ جي لڳ ڀڳ، [[مها شوراتري]] جي موقعي تي، ناچ جي ميلن جو ماڳ هوندو آهي. هندستاني ڪلاسيڪي ناچ جا وڏا فنڪار ۽ علائقائي ٽيمون ڏهن ڏينهن تائين ٿيندڙ برهن ناٽيانجلي ميلو ۾ پنهنجون پيشڪشون پيش ڪن ٿيون.<ref>[http://www.brahannatyanjali.in/events.html Brahan Natyanjali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129054445/http://www.brahannatyanjali.in/events.html |date=29 January 2020 }}, Thanjavur, Tamil Nadu</ref> === رٿ جو ميلو === [[مندر جي رٿ]] کي 20 اپريل 2015ع تي [[رام|سري رامار]] مندر جي سامهون آزمائشي طور هلايو ويو، جنهن کي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ڏٺو.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews Trial run of Big Temple car, Rolls; out after 100 years; maiden run on April 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003044/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 21 April 2015</ref> نون ڏينهن کان پوءِ مندر جي رٿ جو پهريون باقاعده جلوس ڪڍيو ويو. خبرن موجب، گذريل سئو سالن ۾ هن مندر ۾ اهڙو پهريون جلوس هو.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 Big temple chariot festival held after 100 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003049/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 30 April 2015</ref> === ناول === [[ڪلڪي ڪرشنمورتي]]، مشهور تامل ناول نگار، [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا]] جي زندگيءَ تي ٻڌل تاريخي ناول ''[[پونين سيلون]]'' لکيو آهي.<ref>{{cite news|title=Age hardly withers charm of Ponniyin Selvan|url=http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19 October 2011|location=Chennai|last=A.|first=Srivathsan|access-date=9 May 2015|newspaper=The Hindu|archive-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي تامل ليکڪ [[بالڪمارن]] ''[[ادايار (ناول)|ادايار]]'' نالي ناول لکيو آهي، جنهن جو موضوع راجاراجا اول جي زندگي ۽ هن مندر جي تعمير آهي.<ref>{{cite news|title=Special Coin to Remember Rajendra Chola|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|publisher=The New Indian Express|date=4 February 2014|location=Chennai|work=Express News Service|access-date=9 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|url-status=dead}}</ref> == انتظام == هن وقت مندر جو انتظام ۽ سنڀال [[باباجي راجا ڀونسلي ڇترپتي|باباجي ڀونسلي]]، جيڪو [[ٿنجاوور جي مرهٺا سلطنت|ٿنجاوور جي مرهٺا]] شاهي خاندان جو سربراهه آهي، جي حوالي آهي. هو [[ٿنجاوور محل ديواستانم]] جو موروثي متولي آهي، جيڪو برهديشور مندر سميت اڳوڻي ٿنجاوور علائقي جي 88 مندرن جو انتظام جاري رکي ٿو. ڪجهه [[تامل قومپرستي|تامل قومپرست]] تنظيمن [[تامل ناڊو]] حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته اهي انتظامي حق واپس ورتا وڃن، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ باباجي ڀونسلي نه ته [[چولا خاندان|چولا]] نسل سان تعلق رکي ٿو ۽ نه ئي [[تامل ماڻهو|تامل]] نسل سان. بهرحال، اهي درخواستون ڪامياب نه ٿيون آهن. انهن احتجاج ڪندڙن مان هڪ، جيڪو ''بگ ٽيمپل رائٽس ريٽريول ڪميٽي'' جو رابطاڪار پڻ آهي، اهو به دعويٰ ڪري ٿو ته باباجي ڀونسلي ٿنجاوور جي مرهٺا بادشاهن جو قانوني وارث پڻ ناهي.<ref>{{cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|title=Tamil groups want Maratha hold over Thanjavur Big Temple to go|access-date=2018-05-12|archive-date=12 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112322/http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|url-status=live}}</ref> == تصويرون == مندر ۾ ڪيترائي مجسما، اُڪريل نقش (ريلِف) ۽ ڀت سازيون موجود آهن.<ref name="Sivaramamurti1977p288">{{cite book|author=C. Sivaramamurti| title= L'Art en Inde|url= https://books.google.com/books?id=WKgQAQAAMAAJ|year= 1977|publisher= H. N. Abrams|isbn=978-0-8109-0630-3 |pages=287–288, 427}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150"> File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India.jpg|برهديشور مندر، ٿنجاوور، تامل ناڊو، هندستان File:An elephant relief on the Brihadisvara Temple, Thanjavur.jpg|برهديشور مندر تي هاٿيءَ جو اُڪريل نقش File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 04.jpg|[[شيو]] فقير (''[[ڀڪشاٽڻ]]'') جي روپ ۾، هٿ ۾ خيرات جو پيالو کنيل File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 100.jpg|[[ارڌناريشور]] (اڌ شيو، اڌ پاروتي)، جيڪو مرد ۽ عورت جي اصولن جي اڻٽٽ يڪجائيءَ جي علامت آهي.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|title=Ardhanārīśvara|year=2011|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=27 December 2017|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815031629/https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|url-status=live}}</ref> File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (13908795928).jpg|[[گڻيش]] جي تصوير مکيه مندر ۽ الڳ عبادتگاهه ٻنهي ۾ موجود آهي. File:Brihadeeswarar Temple 04.jpg|پس منظر ۾ مندر جي راهداري سان گڏ گڻيش جو الڳ عبادتگاهه File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2009) 19.jpg|صحن جي اترئين حصي ۾ سبرهمنيار جو عبادتگاهه، جنهن کي ''مروگن''، ''ڪارتڪيا'' يا ''اسڪندا'' پڻ چيو وڃي ٿو. File:Chandeshvara shrine at the Brihadisvara Temple.jpg|[[چنڊيشور]] جو عبادتگاهه؛ ساڄي پاسي مکيه مندر جي ڀت ۽ پٺيان اوڀر وارو گوپورم ڏسڻ ۾ اچي ٿو. چنڊيشور مراقبي ڪندڙ يوگي ۽ [[نياڻمار]] [[ڀڪتي تحريڪ]] جو بزرگ هو. File:1010 CE Brihadishwara Temple, Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India (8).jpg|[[وشنو]] جي [[نرسنها]] اوتار، جيڪو مذهبي عقيدن سبب ماڻهن کي ايذائيندڙ ديو کي قتل ڪري رهيو آهي. File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, yogini, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[لکشمي]] جو مجسمو، جيڪو وئشنو مت سان لاڳاپيل فن پارو آهي. File:Tanjore Paintings - Big temple 01.JPG|گجا لکشمي جي ڀت سازي، [[وئشنومت]] سان لاڳاپيل هڪ ٻيو فن پارو File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 01.jpg|شيو مت جي مندر ۾ [[وشنو]] جو مجسمو File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, wall relief, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش؛ مندر ۾ دنياوي زندگي ۽ بزرگن سان لاڳاپيل ڪيترائي منظر به موجود آهن. File:Brihadeeswarar Temple 3407.jpg|[[ڪرشن]] گوپين جا ڪپڙا وڻ تي لڪائي شرارت ڪندي File:Nandi Brihadeeswara.jpg|ننڊي جو عبادتگاهه File:Sculpture2 Brihadeeswara.jpg|مجسمو File:Sculpture3 Brihadeeswara.jpg|ويمانا جي ٻاهرئين ڀت جو نقش File:Relief Staircase, Brihadeeswara.jpg|ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش File:Relief detail, Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ويجهي تصوير File:Relief detail 2 Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ٻي ويجهي تصوير File:Entrance Brihadeeswara.jpg|داخلا File:Thanjavur Big Temple View.jpg|ويمانا جو منظر File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (299).jpg|ويمانا ڏانهن ويندڙ هڪ داخلا File:Left side view Brihadeeswara.jpg|کاٻي پاسي کان منظر File:The Big Temple - Thanjavur.jpg|رات جو مندر جو منظر File:Brihadeeswara Temple Gopuram at Night.jpg|رات جو برهديشور مندر جو گوپورم File:PeriyaKoil June 2016.jpg|تنجور پيريا ڪوئل ۾ صبح سوير جو منظر File:A yoga and meditation relief.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش File:Ta-scr.jpg|برهديشور مندر ۾ [[تامل لکتون|تامل ڪتبا]] </gallery> == پڻ ڏسو == {{Portal bar|ايشيا|هندستان|هندومت|اڏاوت}} * [[پينيشورار مندر]] * [[ٿنجاوور رتھ ميلو]] * [[راجا راجا چولا اول]] * [[چولا خاندان]] * [[سڀ کان وڏن يڪ پٿريلا يادگارن جي فهرست]] * [[20هين صدي کان اڳ تعمير ٿيل سڀ کان اوچين اڏاوتن جي فهرست]] * [[عظيم زنده چولا مندر]] == نوٽس == {{Reflist|group=note}} <references group="note"/> == حوالا == {{Reflist}} === ڪتابيات === {{Refbegin|2}} *{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=An encyclopaedia of Hindu architecture|year=2010|publisher=Oxford University Press (Republished by Motilal Banarsidass)|url=https://archive.org/stream/encyclopaediaofh07achauoft#page/n9/mode/2up|isbn=978-81-7536-534-6}} *{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=A Dictionary of Hindu Architecture: Treating of Sanskrit Architectural Terms with Illustrative Quotations|url=https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|year=1997|publisher=Oxford University Press (Reprinted in 1997 by Motilal Banarsidass)|isbn=978-81-7536-113-3|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author1=Vinayak Bharne|author2=Krupali Krusche|title=Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India|url=https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|year=2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6734-4|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200520/https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|url-status=live}} *{{citation|author=S.R. Balasubrahmanyam|title=Middle Chola Temples|publisher=Thomson Press|year=1975|isbn=978-9060236079}} *{{cite book|first=Francis D.K.|last=Ching|year=2007|title=A Global History of Architecture|url=https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin|url-access=registration|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|pages=[https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin/page/338 338–339]|isbn=978-0-471-26892-5}} *{{cite book|author=Alice Boner|title=Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period|url=https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0705-1|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|url-status=live}} *{{cite book|author1=Alice Boner|author2=Sadāśiva Rath Śarmā|title=Silpa Prakasa|url=https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|year=2005|publisher=Brill Academic (Reprinted by Motilal Banarsidass)|isbn=978-8120820524|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111031957/https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author1=A.K. Coomaraswamy|author2=Michael W. Meister|title=Essays in Architectural Theory|url=https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-0-19-563805-9|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|url-status=live}} *Dehejia, V. (1997). ''Indian Art''. Phaidon: London. {{ISBN|0-7148-3496-3}}. *{{cite book|author=Adam Hardy|title=Indian Temple Architecture: Form and Transformation|url=https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|year=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-312-0|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200524/https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|url-status=live}} *{{cite book|author=Adam Hardy|title=The Temple Architecture of India|url=https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|year=2007|publisher=Wiley|isbn=978-0470028278|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=Adam Hardy|title=Theory and Practice of Temple Architecture in Medieval India: Bhoja's Samarāṅgaṇasūtradhāra and the Bhojpur Line Drawings|url=https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|year=2015|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-93-81406-41-0|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|url-status=live}} *Harle, J.C., ''The Art and Architecture of the Indian Subcontinent'', 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, {{ISBN|0300062176}} *{{cite book|author=Monica Juneja|title=Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories|url=https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-8178242286|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|year=1976|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0223-0|access-date=3 December 2017|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110025834/https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|url-status=live}} *{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=8-aS52MgIkMC|year=1979|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0224-7}} *{{cite book|author1=Michael W. Meister|author2=Madhusudan Dhaky|title=Encyclopaedia of Indian temple architecture|url=https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|year=1986|publisher=American Institute of Indian Studies|isbn=978-0-8122-7992-4|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=George Michell|title=Hindu Art and Architecture|url=https://archive.org/details/hinduartarchitec00mich|url-access=registration|year=2000|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0-500-20337-8}} *{{citation|last=Michell|first=George|title=The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms|publisher=University of Chicago Press|year=1988|location=Chicago|isbn=0-226-53230-5}} *{{cite book|first=John|last=Man|year=1999|title=Atlas of the Year 1000|publisher=Penguin Books|location=United Kingdom|isbn=0-7946-0011-5|url=https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|access-date=15 November 2015|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|url-status=live}} *{{cite book|first=Binda|last=Thapar|year=2004|title=Introduction to Indian Architecture|publisher=Periplus Editions|location=Singapore|pages=43, 52–53|isbn=0-7946-0011-5}} *{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|url-status=live}} *{{cite book|author=Ajay J. Sinha|title=Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India|url=https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|year=2000|publisher=University of Delaware Press|isbn=978-0-87413-684-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|url-status=live}} *{{cite book|title=South Indian Temples|author=Burton Stein|isbn=978-0706904499|publisher=Vikas|url=https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|year=1978|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033004/https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=Burton Stein|title=The New Cambridge History of India: Vijayanagara|url=https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|year=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26693-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033010/https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|url-status=live}} *{{cite book|author1=Burton Stein|author2=David Arnold|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|year=2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-2351-1|access-date=3 December 2017|archive-date=12 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062730/https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|url-status=live}} *{{cite book|author=Kapila Vatsyayan|title=The Square and the Circle of the Indian Arts|url=https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&pg=PR10|year=1997|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-362-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033504/https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&pg=PR10#v=onepage&q&f=false|url-status=live}} {{Refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Brihadisvara Temple}} {{Wikivoyage listing|Thanjavur}} * [https://ignca.gov.in/thanjavur-brhadisvara-temple/ تنجاوور برهديشور مندر]، اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس، حڪومتِ هند * [https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple برهديشور مندر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250304110245/https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple |date=2025-03-04 }}، تامل ناڊو سياحت * [https://indianculture.gov.in/stories/dakshina-meru-brihadeswara-temple ڏکڻ ميرو: برهديشور مندر]، حڪومتِ هند * [http://www.art-and-archaeology.com/india/thanjavur/bri01.html فن ۽ آثارِقديمه جي ويب سائيٽ تي تصويرون] * [https://whc.unesco.org/en/list/250 يونيسڪو: عظيم زنده چولا مندر] {{World Heritage Sites in India}} {{Shaivism}} {{Hindudharma}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Brihadeeswarar Temple}} [[زمرو:هندو مندر]] [[زمرو:هندو]] [[زمرو:مندر]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ايشيا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[Category:هندستان جا عالمي ورثي وارا ماڳ]] [[Category:ٿنجاوور جي تاريخ]] [[Category:دراوڙي طرز تعمير]] [[Category:ٿنجاوور ۾ هندو مندر]] [[Category:11هين صديءَ ۾ مڪمل ٿيل هندو مندر]] [[Category:چولا طرز تعمير]] [[Category:ٿنجاوور ضلعي ۾ شيو مندر]] [[Category:ڀرت ناٽيم ڪرڻائن وارا مندر]] fqvjx2labn6nemteo9wtckbu3iqih5i 429636 429634 2026-11-08T07:31:54Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 429636 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}} {{Infobox religious building | image = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg | caption = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر | native_name = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில் | map_type = India#Tamil Nadu | map_caption = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام | coordinates = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[هندومت]] | country = [[هندستان]] | state = [[تامل ناڊو]] | district = [[ٿنجاوور ضلعو]] | location = [[ٿنجاوور]] | elevation_m = 65.83 | deity = [[شيو]] | festivals = [[مها شوراتري]] | architecture_style = [[چولا فن تعمير]] | inscriptions = [[تامل ٻولي|تامل]] | year_completed = 1010ع | creator = [[راجاراجا اول]] | footnotes = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو | child = yes | official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور | part_of = [[عظيم زندهه چولا مندر]] | criteria = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii) | ID = 250bis-001 | year = 1987 | extension = 2004 | area = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}} | buffer_zone = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}} }} }} '''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني "راجاراجا جو رب") سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني "ٿنجاوور جو وڏو مندر") ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني "عظيم رب جو مندر") جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي. هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}</ref><ref>{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}</ref> ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب "[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]" آهي.<ref>{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}</ref> هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.<ref name=UNESCO/> اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون. {{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}} گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي. مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.<ref name=UNESCO/>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}} برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.<ref name=UNESCO/>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}} برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.<ref name="Gopal 1990 185">{{cite book|title=India through the ages|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/185 185]|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}</ref> == نالو == [[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ "راجاراجا جي ديوتا جو مندر" آهي.<ref>{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}</ref> == مقام == [[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]] پيروودائيار مندر<ref>{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}</ref> [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.<ref name="road">{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport & Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.<ref>{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}</ref> شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.<ref>{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}</ref> == تاريخ == [[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.<ref name=mitchell/>]] پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايھول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.<ref name=mitchell/>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.<ref name=mitchell>{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}</ref>{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.<ref name="Barrett1974">{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}</ref> گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي "لامحدود اندازن ۽ بحث" جا موقعا پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1977-08_36_4/page/705 | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}</ref>}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو. <ref name=mitchell/> {{multiple image | total_width = 500 | align = centre | direction = horizontal | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg | caption1 = | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg | caption2 = | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين. }} === واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم === مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون <refname=michell16/>{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.<ref>George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21</ref> بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.<ref name=michell16/>}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.<ref name=michell16>George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91</ref>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي. == بيان == === تعمير === {{multiple image | total_width = 400 | align = left | direction = horizontal | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر }} پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.<ref name=thapar>Thapar 2004, pp.43, 52–53</ref> هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}</ref> مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}} مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}<ref>{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}<ref name=igncatanj>[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7</ref><ref>{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_2008-06_90_2/page/185|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}</ref> پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}<ref name=igncatanj/> {{multiple image | align = right | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg | width1 = 248 | caption1 = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر | image2 = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG | width2 = 110 | caption2 = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر }} [[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]] مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي. مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ "ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو" آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}} اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}} مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}} ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. == هزار سالا يادگاري تقريبون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|1,000 سال پراڻو ٿنجاوور برهديشور مندر — سج اڀرڻ وقت منظر File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|برهديشور مندر جي يادگاري تقريب لاءِ گڏ ٿيل رقاص </gallery> ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور "وڏو مندر" جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان {{convert|59.82|m}} اوچي [[ويمانا (ٽاور)|ويمانا]] کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل [[ڪلسام]]، يعني ٽامي جو ٿانو يا [[فائنل]]، پيش ڪيو.<ref name="jlbiadsf">{{cite news| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| url-status= live}}</ref><ref name="asedgt">{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}</ref><ref name="sdbjt">{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}</ref> === ڀارت ناٽيم يگيا === ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه [[پدما سبرامنيم]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ڀارت ناٽيم]] [[يگيا (هندو رسم)|يگيا]]، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، [[ممبئي]]، [[پوني]]، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، [[ڪرناٽڪ]]، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن [[ڪروور ديو]]، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي [[ترويسائپا]]، يعني [[ترو مورائي]] جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا.<ref name="DDY">{{cite web| url= http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| url-status= live}}</ref><ref name="dfgjoerY">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}</ref> === يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا === 26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور [[انڊيا پوسٽ]] طرفان {{INR}} 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي {{convert|216|ft|m|order=flip}} اوچي عظيم [[راجا گوپورم]] جي تصوير ڏنل هئي. [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ {{INR}} 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو.<ref name="sdlkqqqsf">{{cite web | url= http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | url-status= live }}</ref><ref name="ohjohjf">{{cite news | url= http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| archive-url= https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin | access-date=27 September 2010 | location=Chennai, India | work= [[The Hindu]]| date=27 September 2010}}</ref> [[اي. راجا]]، [[مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي وزارت (هندستان)|مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير]]، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي [[جي. ڪي. وسان]]، [[جھازراني وزارت (هندستان)|جھازراني جي ڪابينا وزير]]، وصول ڪئي. [[انڊيا گورنمينٽ منٽ، ممبئي|ممبئي منٽ]] ساڳئي تصوير سان، جيڪا {{INR}} 5 جي سڪي تي هئي، {{INR}} 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو.<ref name="coin">{{cite news | url=http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}</ref> 1 اپريل 1954ع تي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] {{INR}} 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] جي اڳواڻيءَ واري حڪومت [[قانوني زر#نوٽن جي منسوخي|نوٽن جي منسوخي]] ذريعي {{INR}} 1,000 جا سڀ نوٽ [[ڪارو ناڻو]] گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن.<ref name="ppwqqsf">{{cite web | url= http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | url-status= dead }}</ref> 2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير [[ڪرونانڌي|ايم. ڪرونانڌي]]، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ ''راجا راجن-1,000'' رکيو.<ref name="jjjsqwhnsdff">{{cite web | url= http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908 | title= Semmai Paddy as "Raja Rajan-1000" | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == قبوليت == هي مندر "تعمير، مجسمه سازي، مصوري ۽ پتل جي ڍلائيءَ ۾ چولا خاندان جي شاندار ڪاميابين جي شاهدي ڏئي ٿو".<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}</ref> هن مندر جو ذڪر ان دور جي ڪيترن ئي همعصر ادبي ڪمن، جهڙوڪ ''موور اولا'' ۽ ''ڪلنگٿوپراني''، ۾ ملي ٿو. چٽرجي موجب [[تامل تعمير]] هن مندر ۽ ان جي جانشين، [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]]، ۾ پنهنجي اعليٰ ترين اظهار تائين پهتي.<ref name=india>{{cite book|title=India Art and Architecture in ancient and medieval periods|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=New Delhi|editor=Roma Chatterjee|year=2016|page=32|isbn=978-81-230-2080-8}}</ref> [[حڪومت هندستان]] هن مندر کي ورثي واري يادگار طور قرار ڏنو آهي ۽ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ان کي محفوظ يادگار طور سنڀالي ٿو. هي مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.<ref name="Gopal 1990 185"/> [[يونيسڪو]] هن مندر کي [[گانگائيڪونڊا چولاپورم]] جي برهديشور مندر ۽ [[داراسورم]] جي [[ايراويتيشور مندر]] سان گڏ [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو آهي؛ انهن ٽنهي کي گڏجي [[عظيم زندهه چولا مندر]] چيو وڃي ٿو.<ref name=UNESCO>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004|access-date=28 November 2015|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250/|url-status=live}}</ref> انهن ٽنهي مندرن ۾ هڪجهڙايون موجود آهن، پر هر مندر پنهنجي الڳ رٿابندي ۽ مجسمه سازيءَ جي عنصرن جي ڪري منفرد آهي.<ref>{{cite book |first= P.V. Jagadisa |last=Ayyar |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}</ref> اهي ٽيئي مندر چولا حڪمرانن ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايا ۽ اهي اڄ تائين هندو برادريءَ طرفان سهارو، استعمال ۽ عبادت لاءِ قائم آهن. انهن مندرن کي "عظيم زندهه" ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي اڄ به ثقافتي، زيارت ۽ عبادتي عملن ۾ سرگرم آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside the Chola Temple|location=Coimbatore|newspaper=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja|access-date=28 November 2015|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}}</ref> === ثقافتي تقريبون === [[File:Brihadisvara Temple festival procession, 28 April 2015.jpg|thumb|مندر جي تهوار واري جلوس، 2015ع]] ٿنجاوور جو برهديشور مندر هر سال فيبروريءَ جي لڳ ڀڳ، [[مها شوراتري]] جي موقعي تي، ناچ جي ميلن جو ماڳ هوندو آهي. هندستاني ڪلاسيڪي ناچ جا وڏا فنڪار ۽ علائقائي ٽيمون ڏهن ڏينهن تائين ٿيندڙ برهن ناٽيانجلي ميلو ۾ پنهنجون پيشڪشون پيش ڪن ٿيون.<ref>[http://www.brahannatyanjali.in/events.html Brahan Natyanjali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129054445/http://www.brahannatyanjali.in/events.html |date=29 January 2020 }}, Thanjavur, Tamil Nadu</ref> === رٿ جو ميلو === [[مندر جي رٿ]] کي 20 اپريل 2015ع تي [[رام|سري رامار]] مندر جي سامهون آزمائشي طور هلايو ويو، جنهن کي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ڏٺو.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews Trial run of Big Temple car, Rolls; out after 100 years; maiden run on April 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003044/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 21 April 2015</ref> نون ڏينهن کان پوءِ مندر جي رٿ جو پهريون باقاعده جلوس ڪڍيو ويو. خبرن موجب، گذريل سئو سالن ۾ هن مندر ۾ اهڙو پهريون جلوس هو.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 Big temple chariot festival held after 100 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003049/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 30 April 2015</ref> === ناول === [[ڪلڪي ڪرشنمورتي]]، مشهور تامل ناول نگار، [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا]] جي زندگيءَ تي ٻڌل تاريخي ناول ''[[پونين سيلون]]'' لکيو آهي.<ref>{{cite news|title=Age hardly withers charm of Ponniyin Selvan|url=http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19 October 2011|location=Chennai|last=A.|first=Srivathsan|access-date=9 May 2015|newspaper=The Hindu|archive-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي تامل ليکڪ [[بالڪمارن]] ''[[ادايار (ناول)|ادايار]]'' نالي ناول لکيو آهي، جنهن جو موضوع راجاراجا اول جي زندگي ۽ هن مندر جي تعمير آهي.<ref>{{cite news|title=Special Coin to Remember Rajendra Chola|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|publisher=The New Indian Express|date=4 February 2014|location=Chennai|work=Express News Service|access-date=9 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|url-status=dead}}</ref> == انتظام == هن وقت مندر جو انتظام ۽ سنڀال [[باباجي راجا ڀونسلي ڇترپتي|باباجي ڀونسلي]]، جيڪو [[ٿنجاوور جي مرهٺا سلطنت|ٿنجاوور جي مرهٺا]] شاهي خاندان جو سربراهه آهي، جي حوالي آهي. هو [[ٿنجاوور محل ديواستانم]] جو موروثي متولي آهي، جيڪو برهديشور مندر سميت اڳوڻي ٿنجاوور علائقي جي 88 مندرن جو انتظام جاري رکي ٿو. ڪجهه [[تامل قومپرستي|تامل قومپرست]] تنظيمن [[تامل ناڊو]] حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته اهي انتظامي حق واپس ورتا وڃن، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ باباجي ڀونسلي نه ته [[چولا خاندان|چولا]] نسل سان تعلق رکي ٿو ۽ نه ئي [[تامل ماڻهو|تامل]] نسل سان. بهرحال، اهي درخواستون ڪامياب نه ٿيون آهن. انهن احتجاج ڪندڙن مان هڪ، جيڪو ''بگ ٽيمپل رائٽس ريٽريول ڪميٽي'' جو رابطاڪار پڻ آهي، اهو به دعويٰ ڪري ٿو ته باباجي ڀونسلي ٿنجاوور جي مرهٺا بادشاهن جو قانوني وارث پڻ ناهي.<ref>{{cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|title=Tamil groups want Maratha hold over Thanjavur Big Temple to go|access-date=2018-05-12|archive-date=12 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112322/http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|url-status=live}}</ref> == تصويرون == مندر ۾ ڪيترائي مجسما، اُڪريل نقش (ريلِف) ۽ ڀت سازيون موجود آهن.<ref name="Sivaramamurti1977p288">{{cite book|author=C. Sivaramamurti| title= L'Art en Inde|url= https://books.google.com/books?id=WKgQAQAAMAAJ|year= 1977|publisher= H. N. Abrams|isbn=978-0-8109-0630-3 |pages=287–288, 427}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150"> File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India.jpg|برهديشور مندر، ٿنجاوور، تامل ناڊو، هندستان File:An elephant relief on the Brihadisvara Temple, Thanjavur.jpg|برهديشور مندر تي هاٿيءَ جو اُڪريل نقش File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 04.jpg|[[شيو]] فقير (''[[ڀڪشاٽڻ]]'') جي روپ ۾، هٿ ۾ خيرات جو پيالو کنيل File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 100.jpg|[[ارڌناريشور]] (اڌ شيو، اڌ پاروتي)، جيڪو مرد ۽ عورت جي اصولن جي اڻٽٽ يڪجائيءَ جي علامت آهي.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|title=Ardhanārīśvara|year=2011|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=27 December 2017|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815031629/https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|url-status=live}}</ref> File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (13908795928).jpg|[[گڻيش]] جي تصوير مکيه مندر ۽ الڳ عبادتگاهه ٻنهي ۾ موجود آهي. File:Brihadeeswarar Temple 04.jpg|پس منظر ۾ مندر جي راهداري سان گڏ گڻيش جو الڳ عبادتگاهه File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2009) 19.jpg|صحن جي اترئين حصي ۾ سبرهمنيار جو عبادتگاهه، جنهن کي ''مروگن''، ''ڪارتڪيا'' يا ''اسڪندا'' پڻ چيو وڃي ٿو. File:Chandeshvara shrine at the Brihadisvara Temple.jpg|[[چنڊيشور]] جو عبادتگاهه؛ ساڄي پاسي مکيه مندر جي ڀت ۽ پٺيان اوڀر وارو گوپورم ڏسڻ ۾ اچي ٿو. چنڊيشور مراقبي ڪندڙ يوگي ۽ [[نياڻمار]] [[ڀڪتي تحريڪ]] جو بزرگ هو. File:1010 CE Brihadishwara Temple, Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India (8).jpg|[[وشنو]] جي [[نرسنها]] اوتار، جيڪو مذهبي عقيدن سبب ماڻهن کي ايذائيندڙ ديو کي قتل ڪري رهيو آهي. File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, yogini, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[لکشمي]] جو مجسمو، جيڪو وئشنو مت سان لاڳاپيل فن پارو آهي. File:Tanjore Paintings - Big temple 01.JPG|گجا لکشمي جي ڀت سازي، [[وئشنومت]] سان لاڳاپيل هڪ ٻيو فن پارو File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 01.jpg|شيو مت جي مندر ۾ [[وشنو]] جو مجسمو File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, wall relief, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش؛ مندر ۾ دنياوي زندگي ۽ بزرگن سان لاڳاپيل ڪيترائي منظر به موجود آهن. File:Brihadeeswarar Temple 3407.jpg|[[ڪرشن]] گوپين جا ڪپڙا وڻ تي لڪائي شرارت ڪندي File:Nandi Brihadeeswara.jpg|ننڊي جو عبادتگاهه File:Sculpture2 Brihadeeswara.jpg|مجسمو File:Sculpture3 Brihadeeswara.jpg|ويمانا جي ٻاهرئين ڀت جو نقش File:Relief Staircase, Brihadeeswara.jpg|ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش File:Relief detail, Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ويجهي تصوير File:Relief detail 2 Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ٻي ويجهي تصوير File:Entrance Brihadeeswara.jpg|داخلا File:Thanjavur Big Temple View.jpg|ويمانا جو منظر File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (299).jpg|ويمانا ڏانهن ويندڙ هڪ داخلا File:Left side view Brihadeeswara.jpg|کاٻي پاسي کان منظر File:The Big Temple - Thanjavur.jpg|رات جو مندر جو منظر File:Brihadeeswara Temple Gopuram at Night.jpg|رات جو برهديشور مندر جو گوپورم File:PeriyaKoil June 2016.jpg|تنجور پيريا ڪوئل ۾ صبح سوير جو منظر File:A yoga and meditation relief.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش File:Ta-scr.jpg|برهديشور مندر ۾ [[تامل لکتون|تامل ڪتبا]] </gallery> == پڻ ڏسو == {{Portal bar|ايشيا|هندستان|هندومت|اڏاوت}} * [[پينيشورار مندر]] * [[ٿنجاوور رتھ ميلو]] * [[راجا راجا چولا اول]] * [[چولا خاندان]] * [[سڀ کان وڏن يڪ پٿريلا يادگارن جي فهرست]] * [[20هين صدي کان اڳ تعمير ٿيل سڀ کان اوچين اڏاوتن جي فهرست]] * [[عظيم زنده چولا مندر]] == نوٽس == {{Reflist|group=note}} <references group="note"/> == حوالا == {{Reflist}} === ڪتابيات === {{Refbegin|2}} *{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=An encyclopaedia of Hindu architecture|year=2010|publisher=Oxford University Press (Republished by Motilal Banarsidass)|url=https://archive.org/stream/encyclopaediaofh07achauoft#page/n9/mode/2up|isbn=978-81-7536-534-6}} *{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=A Dictionary of Hindu Architecture: Treating of Sanskrit Architectural Terms with Illustrative Quotations|url=https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|year=1997|publisher=Oxford University Press (Reprinted in 1997 by Motilal Banarsidass)|isbn=978-81-7536-113-3|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author1=Vinayak Bharne|author2=Krupali Krusche|title=Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India|url=https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|year=2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6734-4|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200520/https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|url-status=live}} *{{citation|author=S.R. Balasubrahmanyam|title=Middle Chola Temples|publisher=Thomson Press|year=1975|isbn=978-9060236079}} *{{cite book|first=Francis D.K.|last=Ching|year=2007|title=A Global History of Architecture|url=https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin|url-access=registration|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|pages=[https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin/page/338 338–339]|isbn=978-0-471-26892-5}} *{{cite book|author=Alice Boner|title=Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period|url=https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0705-1|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|url-status=live}} *{{cite book|author1=Alice Boner|author2=Sadāśiva Rath Śarmā|title=Silpa Prakasa|url=https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|year=2005|publisher=Brill Academic (Reprinted by Motilal Banarsidass)|isbn=978-8120820524|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111031957/https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author1=A.K. Coomaraswamy|author2=Michael W. Meister|title=Essays in Architectural Theory|url=https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-0-19-563805-9|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|url-status=live}} *Dehejia, V. (1997). ''Indian Art''. Phaidon: London. {{ISBN|0-7148-3496-3}}. *{{cite book|author=Adam Hardy|title=Indian Temple Architecture: Form and Transformation|url=https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|year=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-312-0|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200524/https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|url-status=live}} *{{cite book|author=Adam Hardy|title=The Temple Architecture of India|url=https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|year=2007|publisher=Wiley|isbn=978-0470028278|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=Adam Hardy|title=Theory and Practice of Temple Architecture in Medieval India: Bhoja's Samarāṅgaṇasūtradhāra and the Bhojpur Line Drawings|url=https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|year=2015|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-93-81406-41-0|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|url-status=live}} *Harle, J.C., ''The Art and Architecture of the Indian Subcontinent'', 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, {{ISBN|0300062176}} *{{cite book|author=Monica Juneja|title=Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories|url=https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-8178242286|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|year=1976|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0223-0|access-date=3 December 2017|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110025834/https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|url-status=live}} *{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=8-aS52MgIkMC|year=1979|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0224-7}} *{{cite book|author1=Michael W. Meister|author2=Madhusudan Dhaky|title=Encyclopaedia of Indian temple architecture|url=https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|year=1986|publisher=American Institute of Indian Studies|isbn=978-0-8122-7992-4|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=George Michell|title=Hindu Art and Architecture|url=https://archive.org/details/hinduartarchitec00mich|url-access=registration|year=2000|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0-500-20337-8}} *{{citation|last=Michell|first=George|title=The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms|publisher=University of Chicago Press|year=1988|location=Chicago|isbn=0-226-53230-5}} *{{cite book|first=John|last=Man|year=1999|title=Atlas of the Year 1000|publisher=Penguin Books|location=United Kingdom|isbn=0-7946-0011-5|url=https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|access-date=15 November 2015|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|url-status=live}} *{{cite book|first=Binda|last=Thapar|year=2004|title=Introduction to Indian Architecture|publisher=Periplus Editions|location=Singapore|pages=43, 52–53|isbn=0-7946-0011-5}} *{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|url-status=live}} *{{cite book|author=Ajay J. Sinha|title=Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India|url=https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|year=2000|publisher=University of Delaware Press|isbn=978-0-87413-684-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|url-status=live}} *{{cite book|title=South Indian Temples|author=Burton Stein|isbn=978-0706904499|publisher=Vikas|url=https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|year=1978|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033004/https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=Burton Stein|title=The New Cambridge History of India: Vijayanagara|url=https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|year=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26693-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033010/https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|url-status=live}} *{{cite book|author1=Burton Stein|author2=David Arnold|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|year=2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-2351-1|access-date=3 December 2017|archive-date=12 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062730/https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|url-status=live}} *{{cite book|author=Kapila Vatsyayan|title=The Square and the Circle of the Indian Arts|url=https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&pg=PR10|year=1997|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-362-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033504/https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&pg=PR10#v=onepage&q&f=false|url-status=live}} {{Refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Brihadisvara Temple}} {{Wikivoyage listing|Thanjavur}} * [https://ignca.gov.in/thanjavur-brhadisvara-temple/ تنجاوور برهديشور مندر]، اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس، حڪومتِ هند * [https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple برهديشور مندر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250304110245/https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple |date=2025-03-04 }}، تامل ناڊو سياحت * [https://indianculture.gov.in/stories/dakshina-meru-brihadeswara-temple ڏکڻ ميرو: برهديشور مندر]، حڪومتِ هند * [http://www.art-and-archaeology.com/india/thanjavur/bri01.html فن ۽ آثارِقديمه جي ويب سائيٽ تي تصويرون] * [https://whc.unesco.org/en/list/250 يونيسڪو: عظيم زنده چولا مندر] {{World Heritage Sites in India}} {{Shaivism}} {{Hindudharma}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Brihadeeswarar Temple}} [[زمرو:هندو مندر]] [[زمرو:ڀارت ۾ هندو مندر]] [[زمرو:ٿنجاوور]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ايشيا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[Category:هندستان جا عالمي ورثي وارا ماڳ]] [[Category:ٿنجاوور جي تاريخ]] [[Category:دراوڙي طرز تعمير]] [[Category:ٿنجاوور ۾ هندو مندر]] [[Category:11هين صديءَ ۾ مڪمل ٿيل هندو مندر]] [[Category:چولا طرز تعمير]] [[Category:ٿنجاوور ضلعي ۾ شيو مندر]] [[Category:ڀرت ناٽيم ڪرڻائن وارا مندر]] 6nrujb69t27quade1egnti0bsquehg4 429637 429636 2026-11-08T07:39:00Z Memon2025 21315 429637 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}} {{Infobox religious building | image = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg | caption = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر | native_name = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில் | map_type = India#Tamil Nadu | map_caption = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام | coordinates = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[هندومت]] | country = [[هندستان]] | state = [[تامل ناڊو]] | district = [[ٿنجاوور ضلعو]] | location = [[ٿنجاوور]] | elevation_m = 65.83 | deity = [[شيو]] | festivals = [[مها شوراتري]] | architecture_style = [[چولا فن تعمير]] | inscriptions = [[تامل ٻولي|تامل]] | year_completed = 1010ع | creator = [[راجاراجا اول]] | footnotes = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو | child = yes | official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور | part_of = [[عظيم زندهه چولا مندر]] | criteria = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii) | ID = 250bis-001 | year = 1987 | extension = 2004 | area = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}} | buffer_zone = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}} }} }} '''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني "راجاراجا جو رب") سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني "ٿنجاوور جو وڏو مندر") ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني "عظيم رب جو مندر") جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي. هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}</ref><ref>{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}</ref> ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب "[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]" آهي.<ref>{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}</ref> هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.<ref name=UNESCO/> اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون. {{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}} گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي. مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.<ref name=UNESCO/>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}} برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.<ref name=UNESCO/>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}} برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.<ref name="Gopal 1990 185">{{cite book|title=India through the ages|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/185 185]|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}</ref> == نالو == [[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ "راجاراجا جي ديوتا جو مندر" آهي.<ref>{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}</ref> == مقام == [[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]] پيروودائيار مندر<ref>{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}</ref> [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.<ref name="road">{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport & Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.<ref>{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}</ref> شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.<ref>{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}</ref> == تاريخ == [[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.<ref name=mitchell/>]] پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايھول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.<ref name=mitchell/>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.<ref name=mitchell>{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}</ref>{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.<ref name="Barrett1974">{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}</ref> گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي "لامحدود اندازن ۽ بحث" جا موقعا پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1977-08_36_4/page/705 | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}</ref>}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو. <ref name=mitchell/> {{multiple image | total_width = 500 | align = centre | direction = horizontal | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg | caption1 = | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg | caption2 = | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين. }} === واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم === مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون <refname=michell16/>{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.<ref>George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21</ref> بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.<ref name=michell16/>}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.<ref name=michell16>George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91</ref>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي. == بيان == === تعمير === {{multiple image | total_width = 400 | align = left | direction = horizontal | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر }} پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.<ref name=thapar>Thapar 2004, pp.43, 52–53</ref> هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}</ref> مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}} مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}<ref>{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}<ref name=igncatanj>[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7</ref><ref>{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_2008-06_90_2/page/185|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}</ref> پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}<ref name=igncatanj/> {{multiple image | align = right | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg | width1 = 248 | caption1 = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر | image2 = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG | width2 = 110 | caption2 = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر }} [[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]] مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي. مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ "ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو" آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}} اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}} مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}} ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. == هزار سالا يادگاري تقريبون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|1,000 سال پراڻو ٿنجاوور برهديشور مندر — سج اڀرڻ وقت منظر File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|برهديشور مندر جي يادگاري تقريب لاءِ گڏ ٿيل رقاص </gallery> ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور "وڏو مندر" جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان {{convert|59.82|m}} اوچي [[ويمانا (ٽاور)|ويمانا]] کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل [[ڪلسام]]، يعني ٽامي جو ٿانو يا [[فائنل]]، پيش ڪيو.<ref name="jlbiadsf">{{cite news| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| url-status= live}}</ref><ref name="asedgt">{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}</ref><ref name="sdbjt">{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}</ref> === ڀارت ناٽيم يگيا === ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه [[پدما سبرامنيم]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ڀارت ناٽيم]] [[يگيا (هندو رسم)|يگيا]]، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، [[ممبئي]]، [[پوني]]، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، [[ڪرناٽڪ]]، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن [[ڪروور ديو]]، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي [[ترويسائپا]]، يعني [[ترو مورائي]] جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا.<ref name="DDY">{{cite web| url= http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| url-status= live}}</ref><ref name="dfgjoerY">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}</ref> === يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا === 26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور [[انڊيا پوسٽ]] طرفان {{INR}} 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي {{convert|216|ft|m|order=flip}} اوچي عظيم [[راجا گوپورم]] جي تصوير ڏنل هئي. [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ {{INR}} 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو.<ref name="sdlkqqqsf">{{cite web | url= http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | url-status= live }}</ref><ref name="ohjohjf">{{cite news | url= http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| archive-url= https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin | access-date=27 September 2010 | location=Chennai, India | work= [[The Hindu]]| date=27 September 2010}}</ref> [[اي. راجا]]، [[مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي وزارت (هندستان)|مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير]]، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي [[جي. ڪي. وسان]]، [[جھازراني وزارت (هندستان)|جھازراني جي ڪابينا وزير]]، وصول ڪئي. [[انڊيا گورنمينٽ منٽ، ممبئي|ممبئي منٽ]] ساڳئي تصوير سان، جيڪا {{INR}} 5 جي سڪي تي هئي، {{INR}} 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو.<ref name="coin">{{cite news | url=http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}</ref> 1 اپريل 1954ع تي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] {{INR}} 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] جي اڳواڻيءَ واري حڪومت [[قانوني زر#نوٽن جي منسوخي|نوٽن جي منسوخي]] ذريعي {{INR}} 1,000 جا سڀ نوٽ [[ڪارو ناڻو]] گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن.<ref name="ppwqqsf">{{cite web | url= http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | url-status= dead }}</ref> 2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير [[ڪرونانڌي|ايم. ڪرونانڌي]]، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ ''راجا راجن-1,000'' رکيو.<ref name="jjjsqwhnsdff">{{cite web | url= http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908 | title= Semmai Paddy as "Raja Rajan-1000" | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == قبوليت == هي مندر "تعمير، مجسمه سازي، مصوري ۽ پتل جي ڍلائيءَ ۾ چولا خاندان جي شاندار ڪاميابين جي شاهدي ڏئي ٿو".<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}</ref> هن مندر جو ذڪر ان دور جي ڪيترن ئي همعصر ادبي ڪمن، جهڙوڪ ''موور اولا'' ۽ ''ڪلنگٿوپراني''، ۾ ملي ٿو. چٽرجي موجب [[تامل تعمير]] هن مندر ۽ ان جي جانشين، [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]]، ۾ پنهنجي اعليٰ ترين اظهار تائين پهتي.<ref name=india>{{cite book|title=India Art and Architecture in ancient and medieval periods|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=New Delhi|editor=Roma Chatterjee|year=2016|page=32|isbn=978-81-230-2080-8}}</ref> [[حڪومت هندستان]] هن مندر کي ورثي واري يادگار طور قرار ڏنو آهي ۽ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ان کي محفوظ يادگار طور سنڀالي ٿو. هي مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.<ref name="Gopal 1990 185"/> [[يونيسڪو]] هن مندر کي [[گانگائيڪونڊا چولاپورم]] جي برهديشور مندر ۽ [[داراسورم]] جي [[ايراويتيشور مندر]] سان گڏ [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو آهي؛ انهن ٽنهي کي گڏجي [[عظيم زندهه چولا مندر]] چيو وڃي ٿو.<ref name=UNESCO>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004|access-date=28 November 2015|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250/|url-status=live}}</ref> انهن ٽنهي مندرن ۾ هڪجهڙايون موجود آهن، پر هر مندر پنهنجي الڳ رٿابندي ۽ مجسمه سازيءَ جي عنصرن جي ڪري منفرد آهي.<ref>{{cite book |first= P.V. Jagadisa |last=Ayyar |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}</ref> اهي ٽيئي مندر چولا حڪمرانن ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايا ۽ اهي اڄ تائين هندو برادريءَ طرفان سهارو، استعمال ۽ عبادت لاءِ قائم آهن. انهن مندرن کي "عظيم زندهه" ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي اڄ به ثقافتي، زيارت ۽ عبادتي عملن ۾ سرگرم آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside the Chola Temple|location=Coimbatore|newspaper=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja|access-date=28 November 2015|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}}</ref> === ثقافتي تقريبون === [[File:Brihadisvara Temple festival procession, 28 April 2015.jpg|thumb|مندر جي تهوار واري جلوس، 2015ع]] ٿنجاوور جو برهديشور مندر هر سال فيبروريءَ جي لڳ ڀڳ، [[مها شوراتري]] جي موقعي تي، ناچ جي ميلن جو ماڳ هوندو آهي. هندستاني ڪلاسيڪي ناچ جا وڏا فنڪار ۽ علائقائي ٽيمون ڏهن ڏينهن تائين ٿيندڙ برهن ناٽيانجلي ميلو ۾ پنهنجون پيشڪشون پيش ڪن ٿيون.<ref>[http://www.brahannatyanjali.in/events.html Brahan Natyanjali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129054445/http://www.brahannatyanjali.in/events.html |date=29 January 2020 }}, Thanjavur, Tamil Nadu</ref> === رٿ جو ميلو === [[مندر جي رٿ]] کي 20 اپريل 2015ع تي [[رام|سري رامار]] مندر جي سامهون آزمائشي طور هلايو ويو، جنهن کي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ڏٺو.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews Trial run of Big Temple car, Rolls; out after 100 years; maiden run on April 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003044/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 21 April 2015</ref> نون ڏينهن کان پوءِ مندر جي رٿ جو پهريون باقاعده جلوس ڪڍيو ويو. خبرن موجب، گذريل سئو سالن ۾ هن مندر ۾ اهڙو پهريون جلوس هو.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 Big temple chariot festival held after 100 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003049/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 30 April 2015</ref> === ناول === [[ڪلڪي ڪرشنمورتي]]، مشهور تامل ناول نگار، [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا]] جي زندگيءَ تي ٻڌل تاريخي ناول ''[[پونين سيلون]]'' لکيو آهي.<ref>{{cite news|title=Age hardly withers charm of Ponniyin Selvan|url=http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19 October 2011|location=Chennai|last=A.|first=Srivathsan|access-date=9 May 2015|newspaper=The Hindu|archive-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي تامل ليکڪ [[بالڪمارن]] ''[[ادايار (ناول)|ادايار]]'' نالي ناول لکيو آهي، جنهن جو موضوع راجاراجا اول جي زندگي ۽ هن مندر جي تعمير آهي.<ref>{{cite news|title=Special Coin to Remember Rajendra Chola|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|publisher=The New Indian Express|date=4 February 2014|location=Chennai|work=Express News Service|access-date=9 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|url-status=dead}}</ref> == انتظام == هن وقت مندر جو انتظام ۽ سنڀال [[باباجي راجا ڀونسلي ڇترپتي|باباجي ڀونسلي]]، جيڪو [[ٿنجاوور جي مرهٺا سلطنت|ٿنجاوور جي مرهٺا]] شاهي خاندان جو سربراهه آهي، جي حوالي آهي. هو [[ٿنجاوور محل ديواستانم]] جو موروثي متولي آهي، جيڪو برهديشور مندر سميت اڳوڻي ٿنجاوور علائقي جي 88 مندرن جو انتظام جاري رکي ٿو. ڪجهه [[تامل قومپرستي|تامل قومپرست]] تنظيمن [[تامل ناڊو]] حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته اهي انتظامي حق واپس ورتا وڃن، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ باباجي ڀونسلي نه ته [[چولا خاندان|چولا]] نسل سان تعلق رکي ٿو ۽ نه ئي [[تامل ماڻهو|تامل]] نسل سان. بهرحال، اهي درخواستون ڪامياب نه ٿيون آهن. انهن احتجاج ڪندڙن مان هڪ، جيڪو ''بگ ٽيمپل رائٽس ريٽريول ڪميٽي'' جو رابطاڪار پڻ آهي، اهو به دعويٰ ڪري ٿو ته باباجي ڀونسلي ٿنجاوور جي مرهٺا بادشاهن جو قانوني وارث پڻ ناهي.<ref>{{cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|title=Tamil groups want Maratha hold over Thanjavur Big Temple to go|access-date=2018-05-12|archive-date=12 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112322/http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|url-status=live}}</ref> == تصويرون == مندر ۾ ڪيترائي مجسما، اُڪريل نقش (ريلِف) ۽ ڀت سازيون موجود آهن.<ref name="Sivaramamurti1977p288">{{cite book|author=C. Sivaramamurti| title= L'Art en Inde|url= https://books.google.com/books?id=WKgQAQAAMAAJ|year= 1977|publisher= H. N. Abrams|isbn=978-0-8109-0630-3 |pages=287–288, 427}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150"> File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India.jpg|برهديشور مندر، ٿنجاوور، تامل ناڊو، هندستان File:An elephant relief on the Brihadisvara Temple, Thanjavur.jpg|برهديشور مندر تي هاٿيءَ جو اُڪريل نقش File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 04.jpg|[[شيو]] فقير (''[[ڀڪشاٽڻ]]'') جي روپ ۾، هٿ ۾ خيرات جو پيالو کنيل File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 100.jpg|[[ارڌناريشور]] (اڌ شيو، اڌ پاروتي)، جيڪو مرد ۽ عورت جي اصولن جي اڻٽٽ يڪجائيءَ جي علامت آهي.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|title=Ardhanārīśvara|year=2011|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=27 December 2017|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815031629/https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|url-status=live}}</ref> File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (13908795928).jpg|[[گڻيش]] جي تصوير مکيه مندر ۽ الڳ عبادتگاهه ٻنهي ۾ موجود آهي. File:Brihadeeswarar Temple 04.jpg|پس منظر ۾ مندر جي راهداري سان گڏ گڻيش جو الڳ عبادتگاهه File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2009) 19.jpg|صحن جي اترئين حصي ۾ سبرهمنيار جو عبادتگاهه، جنهن کي ''مروگن''، ''ڪارتڪيا'' يا ''اسڪندا'' پڻ چيو وڃي ٿو. File:Chandeshvara shrine at the Brihadisvara Temple.jpg|[[چنڊيشور]] جو عبادتگاهه؛ ساڄي پاسي مکيه مندر جي ڀت ۽ پٺيان اوڀر وارو گوپورم ڏسڻ ۾ اچي ٿو. چنڊيشور مراقبي ڪندڙ يوگي ۽ [[نياڻمار]] [[ڀڪتي تحريڪ]] جو بزرگ هو. File:1010 CE Brihadishwara Temple, Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India (8).jpg|[[وشنو]] جي [[نرسنها]] اوتار، جيڪو مذهبي عقيدن سبب ماڻهن کي ايذائيندڙ ديو کي قتل ڪري رهيو آهي. File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, yogini, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[لکشمي]] جو مجسمو، جيڪو وئشنو مت سان لاڳاپيل فن پارو آهي. File:Tanjore Paintings - Big temple 01.JPG|گجا لکشمي جي ڀت سازي، [[وئشنومت]] سان لاڳاپيل هڪ ٻيو فن پارو File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 01.jpg|شيو مت جي مندر ۾ [[وشنو]] جو مجسمو File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, wall relief, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش؛ مندر ۾ دنياوي زندگي ۽ بزرگن سان لاڳاپيل ڪيترائي منظر به موجود آهن. File:Brihadeeswarar Temple 3407.jpg|[[ڪرشن]] گوپين جا ڪپڙا وڻ تي لڪائي شرارت ڪندي File:Nandi Brihadeeswara.jpg|ننڊي جو عبادتگاهه File:Sculpture2 Brihadeeswara.jpg|مجسمو File:Sculpture3 Brihadeeswara.jpg|ويمانا جي ٻاهرئين ڀت جو نقش File:Relief Staircase, Brihadeeswara.jpg|ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش File:Relief detail, Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ويجهي تصوير File:Relief detail 2 Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ٻي ويجهي تصوير File:Entrance Brihadeeswara.jpg|داخلا File:Thanjavur Big Temple View.jpg|ويمانا جو منظر File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (299).jpg|ويمانا ڏانهن ويندڙ هڪ داخلا File:Left side view Brihadeeswara.jpg|کاٻي پاسي کان منظر File:The Big Temple - Thanjavur.jpg|رات جو مندر جو منظر File:Brihadeeswara Temple Gopuram at Night.jpg|رات جو برهديشور مندر جو گوپورم File:PeriyaKoil June 2016.jpg|تنجور پيريا ڪوئل ۾ صبح سوير جو منظر File:A yoga and meditation relief.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش File:Ta-scr.jpg|برهديشور مندر ۾ [[تامل لکتون|تامل ڪتبا]] </gallery> == پڻ ڏسو == {{Portal bar|ايشيا|هندستان|هندومت|اڏاوت}} * [[پينيشورار مندر]] * [[ٿنجاوور رتھ ميلو]] * [[راجا راجا چولا اول]] * [[چولا خاندان]] * [[سڀ کان وڏن يڪ پٿريلا يادگارن جي فهرست]] * [[20هين صدي کان اڳ تعمير ٿيل سڀ کان اوچين اڏاوتن جي فهرست]] * [[عظيم زنده چولا مندر]] == نوٽس == {{Reflist|group=note}} <references group="note"/> == حوالا == {{Reflist}} === ڪتابيات === {{Refbegin|2}} *{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=An encyclopaedia of Hindu architecture|year=2010|publisher=Oxford University Press (Republished by Motilal Banarsidass)|url=https://archive.org/stream/encyclopaediaofh07achauoft#page/n9/mode/2up|isbn=978-81-7536-534-6}} *{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=A Dictionary of Hindu Architecture: Treating of Sanskrit Architectural Terms with Illustrative Quotations|url=https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|year=1997|publisher=Oxford University Press (Reprinted in 1997 by Motilal Banarsidass)|isbn=978-81-7536-113-3|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author1=Vinayak Bharne|author2=Krupali Krusche|title=Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India|url=https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|year=2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6734-4|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200520/https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|url-status=live}} *{{citation|author=S.R. Balasubrahmanyam|title=Middle Chola Temples|publisher=Thomson Press|year=1975|isbn=978-9060236079}} *{{cite book|first=Francis D.K.|last=Ching|year=2007|title=A Global History of Architecture|url=https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin|url-access=registration|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|pages=[https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin/page/338 338–339]|isbn=978-0-471-26892-5}} *{{cite book|author=Alice Boner|title=Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period|url=https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0705-1|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|url-status=live}} *{{cite book|author1=Alice Boner|author2=Sadāśiva Rath Śarmā|title=Silpa Prakasa|url=https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|year=2005|publisher=Brill Academic (Reprinted by Motilal Banarsidass)|isbn=978-8120820524|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111031957/https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author1=A.K. Coomaraswamy|author2=Michael W. Meister|title=Essays in Architectural Theory|url=https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-0-19-563805-9|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|url-status=live}} *Dehejia, V. (1997). ''Indian Art''. Phaidon: London. {{ISBN|0-7148-3496-3}}. *{{cite book|author=Adam Hardy|title=Indian Temple Architecture: Form and Transformation|url=https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|year=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-312-0|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200524/https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|url-status=live}} *{{cite book|author=Adam Hardy|title=The Temple Architecture of India|url=https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|year=2007|publisher=Wiley|isbn=978-0470028278|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=Adam Hardy|title=Theory and Practice of Temple Architecture in Medieval India: Bhoja's Samarāṅgaṇasūtradhāra and the Bhojpur Line Drawings|url=https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|year=2015|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-93-81406-41-0|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|url-status=live}} *Harle, J.C., ''The Art and Architecture of the Indian Subcontinent'', 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, {{ISBN|0300062176}} *{{cite book|author=Monica Juneja|title=Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories|url=https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-8178242286|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|year=1976|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0223-0|access-date=3 December 2017|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110025834/https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|url-status=live}} *{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=8-aS52MgIkMC|year=1979|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0224-7}} *{{cite book|author1=Michael W. Meister|author2=Madhusudan Dhaky|title=Encyclopaedia of Indian temple architecture|url=https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|year=1986|publisher=American Institute of Indian Studies|isbn=978-0-8122-7992-4|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=George Michell|title=Hindu Art and Architecture|url=https://archive.org/details/hinduartarchitec00mich|url-access=registration|year=2000|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0-500-20337-8}} *{{citation|last=Michell|first=George|title=The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms|publisher=University of Chicago Press|year=1988|location=Chicago|isbn=0-226-53230-5}} *{{cite book|first=John|last=Man|year=1999|title=Atlas of the Year 1000|publisher=Penguin Books|location=United Kingdom|isbn=0-7946-0011-5|url=https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|access-date=15 November 2015|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|url-status=live}} *{{cite book|first=Binda|last=Thapar|year=2004|title=Introduction to Indian Architecture|publisher=Periplus Editions|location=Singapore|pages=43, 52–53|isbn=0-7946-0011-5}} *{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|url-status=live}} *{{cite book|author=Ajay J. Sinha|title=Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India|url=https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|year=2000|publisher=University of Delaware Press|isbn=978-0-87413-684-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|url-status=live}} *{{cite book|title=South Indian Temples|author=Burton Stein|isbn=978-0706904499|publisher=Vikas|url=https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|year=1978|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033004/https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=Burton Stein|title=The New Cambridge History of India: Vijayanagara|url=https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|year=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26693-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033010/https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|url-status=live}} *{{cite book|author1=Burton Stein|author2=David Arnold|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|year=2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-2351-1|access-date=3 December 2017|archive-date=12 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062730/https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|url-status=live}} *{{cite book|author=Kapila Vatsyayan|title=The Square and the Circle of the Indian Arts|url=https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&pg=PR10|year=1997|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-362-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033504/https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&pg=PR10#v=onepage&q&f=false|url-status=live}} {{Refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Brihadisvara Temple}} {{Wikivoyage listing|Thanjavur}} * [https://ignca.gov.in/thanjavur-brhadisvara-temple/ تنجاوور برهديشور مندر]، اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس، حڪومتِ هند * [https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple برهديشور مندر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250304110245/https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple |date=2025-03-04 }}، تامل ناڊو سياحت * [https://indianculture.gov.in/stories/dakshina-meru-brihadeswara-temple ڏکڻ ميرو: برهديشور مندر]، حڪومتِ هند * [http://www.art-and-archaeology.com/india/thanjavur/bri01.html فن ۽ آثارِقديمه جي ويب سائيٽ تي تصويرون] * [https://whc.unesco.org/en/list/250 يونيسڪو: عظيم زنده چولا مندر] {{World Heritage Sites in India}} {{Shaivism}} {{Hindudharma}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Brihadeeswarar Temple}} [[زمرو:هندو مندر]] [[زمرو:ڀارت ۾ هندو مندر]] [[زمرو:ٿنجاوور]] [[زمرو:تمل ناڊو]] [[زمرو:ٿنجاوور جي تاريخ]] [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:چولا طرز تعمير]] [[زمرو:دراوڙي طرز تعمير]] [[زمرو:هندو طرز تعمير]] [[زمرو:شيو مندر]] [[زمرو:ٿنجاوور ضلعي ۾ شيو مندر]] [[زمرو:ڀرت ناٽيم ڪرڻائن وارا مندر]] [[زمرو:ٿنجاوور ۾ هندو مندر]] [[زمرو:11هين صديءَ ۾ مڪمل ٿيل هندو مندر]] 0hlb8a3qa2g9q2w2kljtwqtv547w4a0 429638 429637 2026-11-08T07:42:47Z Memon2025 21315 429638 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}} {{Infobox religious building | image = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg | caption = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر | native_name = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில் | map_type = India#Tamil Nadu | map_caption = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام | coordinates = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[هندومت]] | country = [[هندستان]] | state = [[تامل ناڊو]] | district = [[ٿنجاوور ضلعو]] | location = [[ٿنجاوور]] | elevation_m = 65.83 | deity = [[شيو]] | festivals = [[مها شوراتري]] | architecture_style = [[چولا فن تعمير]] | inscriptions = [[تامل ٻولي|تامل]] | year_completed = 1010ع | creator = [[راجاراجا اول]] | footnotes = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو | child = yes | official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور | part_of = [[عظيم زندهه چولا مندر]] | criteria = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii) | ID = 250bis-001 | year = 1987 | extension = 2004 | area = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}} | buffer_zone = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}} }} }} '''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني "راجاراجا جو رب") سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني "ٿنجاوور جو وڏو مندر") ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني "عظيم رب جو مندر") جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي. هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}</ref><ref>{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}</ref> ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب "[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]" آهي.<ref>{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}</ref> هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.<ref name=UNESCO/> اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون. {{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}} گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي. مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.<ref name=UNESCO/>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}} برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.<ref name=UNESCO/>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}} برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.<ref name="Gopal 1990 185">{{cite book|title=India through the ages|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/185 185]|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}</ref> == نالو == [[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ "راجاراجا جي ديوتا جو مندر" آهي.<ref>{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}</ref> == مقام == [[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]] پيروودائيار مندر<ref>{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}</ref> [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.<ref name="road">{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport & Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.<ref>{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}</ref> شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.<ref>{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}</ref> == تاريخ == [[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.<ref name=mitchell/>]] پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايھول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.<ref name=mitchell/>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.<ref name=mitchell>{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}</ref>{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.<ref name="Barrett1974">{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}</ref> گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي "لامحدود اندازن ۽ بحث" جا موقعا پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1977-08_36_4/page/705 | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}</ref>}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو. <ref name=mitchell/> {{multiple image | total_width = 500 | align = centre | direction = horizontal | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg | caption1 = | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg | caption2 = | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين. }} === واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم === مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون <refname=michell16/>{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.<ref>George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21</ref> بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.<ref name=michell16/>}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.<ref name=michell16>George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91</ref>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي. == بيان == === تعمير === {{multiple image | total_width = 400 | align = left | direction = horizontal | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر }} پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.<ref name=thapar>Thapar 2004, pp.43, 52–53</ref> هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}</ref> مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}} مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}<ref>{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}<ref name=igncatanj>[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7</ref><ref>{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_2008-06_90_2/page/185|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}</ref> پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}<ref name=igncatanj/> {{multiple image | align = right | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg | width1 = 248 | caption1 = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر | image2 = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG | width2 = 110 | caption2 = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر }} [[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]] مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي. مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ "ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو" آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}} اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}} مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}} ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. == هزار سالا يادگاري تقريبون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|1,000 سال پراڻو ٿنجاوور برهديشور مندر — سج اڀرڻ وقت منظر File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|برهديشور مندر جي يادگاري تقريب لاءِ گڏ ٿيل رقاص </gallery> ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور "وڏو مندر" جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان {{convert|59.82|m}} اوچي [[ويمانا (ٽاور)|ويمانا]] کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل [[ڪلسام]]، يعني ٽامي جو ٿانو يا [[فائنل]]، پيش ڪيو.<ref name="jlbiadsf">{{cite news| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| url-status= live}}</ref><ref name="asedgt">{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}</ref><ref name="sdbjt">{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}</ref> === ڀارت ناٽيم يگيا === ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه [[پدما سبرامنيم]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ڀارت ناٽيم]] [[يگيا (هندو رسم)|يگيا]]، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، [[ممبئي]]، [[پوني]]، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، [[ڪرناٽڪ]]، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن [[ڪروور ديو]]، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي [[ترويسائپا]]، يعني [[ترو مورائي]] جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا.<ref name="DDY">{{cite web| url= http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| url-status= live}}</ref><ref name="dfgjoerY">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}</ref> === يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا === 26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور [[انڊيا پوسٽ]] طرفان {{INR}} 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي {{convert|216|ft|m|order=flip}} اوچي عظيم [[راجا گوپورم]] جي تصوير ڏنل هئي. [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ {{INR}} 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو.<ref name="sdlkqqqsf">{{cite web | url= http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | url-status= live }}</ref><ref name="ohjohjf">{{cite news | url= http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| archive-url= https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin | access-date=27 September 2010 | location=Chennai, India | work= [[The Hindu]]| date=27 September 2010}}</ref> [[اي. راجا]]، [[مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي وزارت (هندستان)|مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير]]، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي [[جي. ڪي. وسان]]، [[جھازراني وزارت (هندستان)|جھازراني جي ڪابينا وزير]]، وصول ڪئي. [[انڊيا گورنمينٽ منٽ، ممبئي|ممبئي منٽ]] ساڳئي تصوير سان، جيڪا {{INR}} 5 جي سڪي تي هئي، {{INR}} 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو.<ref name="coin">{{cite news | url=http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}</ref> 1 اپريل 1954ع تي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] {{INR}} 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] جي اڳواڻيءَ واري حڪومت [[قانوني زر#نوٽن جي منسوخي|نوٽن جي منسوخي]] ذريعي {{INR}} 1,000 جا سڀ نوٽ [[ڪارو ناڻو]] گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن.<ref name="ppwqqsf">{{cite web | url= http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | url-status= dead }}</ref> 2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير [[ڪرونانڌي|ايم. ڪرونانڌي]]، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ ''راجا راجن-1,000'' رکيو.<ref name="jjjsqwhnsdff">{{cite web | url= http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908 | title= Semmai Paddy as "Raja Rajan-1000" | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == قبوليت == هي مندر "تعمير، مجسمه سازي، مصوري ۽ پتل جي ڍلائيءَ ۾ چولا خاندان جي شاندار ڪاميابين جي شاهدي ڏئي ٿو".<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}</ref> هن مندر جو ذڪر ان دور جي ڪيترن ئي همعصر ادبي ڪمن، جهڙوڪ ''موور اولا'' ۽ ''ڪلنگٿوپراني''، ۾ ملي ٿو. چٽرجي موجب [[تامل تعمير]] هن مندر ۽ ان جي جانشين، [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]]، ۾ پنهنجي اعليٰ ترين اظهار تائين پهتي.<ref name=india>{{cite book|title=India Art and Architecture in ancient and medieval periods|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=New Delhi|editor=Roma Chatterjee|year=2016|page=32|isbn=978-81-230-2080-8}}</ref> [[حڪومت هندستان]] هن مندر کي ورثي واري يادگار طور قرار ڏنو آهي ۽ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ان کي محفوظ يادگار طور سنڀالي ٿو. هي مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.<ref name="Gopal 1990 185"/> [[يونيسڪو]] هن مندر کي [[گانگائيڪونڊا چولاپورم]] جي برهديشور مندر ۽ [[داراسورم]] جي [[ايراويتيشور مندر]] سان گڏ [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو آهي؛ انهن ٽنهي کي گڏجي [[عظيم زندهه چولا مندر]] چيو وڃي ٿو.<ref name=UNESCO>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004|access-date=28 November 2015|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250/|url-status=live}}</ref> انهن ٽنهي مندرن ۾ هڪجهڙايون موجود آهن، پر هر مندر پنهنجي الڳ رٿابندي ۽ مجسمه سازيءَ جي عنصرن جي ڪري منفرد آهي.<ref>{{cite book |first= P.V. Jagadisa |last=Ayyar |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}</ref> اهي ٽيئي مندر چولا حڪمرانن ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايا ۽ اهي اڄ تائين هندو برادريءَ طرفان سهارو، استعمال ۽ عبادت لاءِ قائم آهن. انهن مندرن کي "عظيم زندهه" ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي اڄ به ثقافتي، زيارت ۽ عبادتي عملن ۾ سرگرم آهن.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside the Chola Temple|location=Coimbatore|newspaper=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja|access-date=28 November 2015|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}}</ref> === ثقافتي تقريبون === [[File:Brihadisvara Temple festival procession, 28 April 2015.jpg|thumb|مندر جي تهوار واري جلوس، 2015ع]] ٿنجاوور جو برهديشور مندر هر سال فيبروريءَ جي لڳ ڀڳ، [[مها شوراتري]] جي موقعي تي، ناچ جي ميلن جو ماڳ هوندو آهي. هندستاني ڪلاسيڪي ناچ جا وڏا فنڪار ۽ علائقائي ٽيمون ڏهن ڏينهن تائين ٿيندڙ برهن ناٽيانجلي ميلو ۾ پنهنجون پيشڪشون پيش ڪن ٿيون.<ref>[http://www.brahannatyanjali.in/events.html Brahan Natyanjali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129054445/http://www.brahannatyanjali.in/events.html |date=29 January 2020 }}, Thanjavur, Tamil Nadu</ref> === رٿ جو ميلو === [[مندر جي رٿ]] کي 20 اپريل 2015ع تي [[رام|سري رامار]] مندر جي سامهون آزمائشي طور هلايو ويو، جنهن کي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ڏٺو.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews Trial run of Big Temple car, Rolls; out after 100 years; maiden run on April 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003044/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 21 April 2015</ref> نون ڏينهن کان پوءِ مندر جي رٿ جو پهريون باقاعده جلوس ڪڍيو ويو. خبرن موجب، گذريل سئو سالن ۾ هن مندر ۾ اهڙو پهريون جلوس هو.<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 Big temple chariot festival held after 100 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003049/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 30 April 2015</ref> === ناول === [[ڪلڪي ڪرشنمورتي]]، مشهور تامل ناول نگار، [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا]] جي زندگيءَ تي ٻڌل تاريخي ناول ''[[پونين سيلون]]'' لکيو آهي.<ref>{{cite news|title=Age hardly withers charm of Ponniyin Selvan|url=http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19 October 2011|location=Chennai|last=A.|first=Srivathsan|access-date=9 May 2015|newspaper=The Hindu|archive-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي تامل ليکڪ [[بالڪمارن]] ''[[ادايار (ناول)|ادايار]]'' نالي ناول لکيو آهي، جنهن جو موضوع راجاراجا اول جي زندگي ۽ هن مندر جي تعمير آهي.<ref>{{cite news|title=Special Coin to Remember Rajendra Chola|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|publisher=The New Indian Express|date=4 February 2014|location=Chennai|work=Express News Service|access-date=9 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|url-status=dead}}</ref> == انتظام == هن وقت مندر جو انتظام ۽ سنڀال [[باباجي راجا ڀونسلي ڇترپتي|باباجي ڀونسلي]]، جيڪو [[ٿنجاوور جي مرهٺا سلطنت|ٿنجاوور جي مرهٺا]] شاهي خاندان جو سربراهه آهي، جي حوالي آهي. هو [[ٿنجاوور محل ديواستانم]] جو موروثي متولي آهي، جيڪو برهديشور مندر سميت اڳوڻي ٿنجاوور علائقي جي 88 مندرن جو انتظام جاري رکي ٿو. ڪجهه [[تامل قومپرستي|تامل قومپرست]] تنظيمن [[تامل ناڊو]] حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته اهي انتظامي حق واپس ورتا وڃن، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ باباجي ڀونسلي نه ته [[چولا خاندان|چولا]] نسل سان تعلق رکي ٿو ۽ نه ئي [[تامل ماڻهو|تامل]] نسل سان. بهرحال، اهي درخواستون ڪامياب نه ٿيون آهن. انهن احتجاج ڪندڙن مان هڪ، جيڪو ''بگ ٽيمپل رائٽس ريٽريول ڪميٽي'' جو رابطاڪار پڻ آهي، اهو به دعويٰ ڪري ٿو ته باباجي ڀونسلي ٿنجاوور جي مرهٺا بادشاهن جو قانوني وارث پڻ ناهي.<ref>{{cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|title=Tamil groups want Maratha hold over Thanjavur Big Temple to go|access-date=2018-05-12|archive-date=12 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112322/http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|url-status=live}}</ref> == تصويرون == مندر ۾ ڪيترائي مجسما، اُڪريل نقش (ريلِف) ۽ ڀت سازيون موجود آهن.<ref name="Sivaramamurti1977p288">{{cite book|author=C. Sivaramamurti| title= L'Art en Inde|url= https://books.google.com/books?id=WKgQAQAAMAAJ|year= 1977|publisher= H. N. Abrams|isbn=978-0-8109-0630-3 |pages=287–288, 427}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150"> File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India.jpg|برهديشور مندر، ٿنجاوور، تامل ناڊو، هندستان File:An elephant relief on the Brihadisvara Temple, Thanjavur.jpg|برهديشور مندر تي هاٿيءَ جو اُڪريل نقش File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 04.jpg|[[شيو]] فقير (''[[ڀڪشاٽڻ]]'') جي روپ ۾، هٿ ۾ خيرات جو پيالو کنيل File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 100.jpg|[[ارڌناريشور]] (اڌ شيو، اڌ پاروتي)، جيڪو مرد ۽ عورت جي اصولن جي اڻٽٽ يڪجائيءَ جي علامت آهي.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|title=Ardhanārīśvara|year=2011|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=27 December 2017|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815031629/https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|url-status=live}}</ref> File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (13908795928).jpg|[[گڻيش]] جي تصوير مکيه مندر ۽ الڳ عبادتگاهه ٻنهي ۾ موجود آهي. File:Brihadeeswarar Temple 04.jpg|پس منظر ۾ مندر جي راهداري سان گڏ گڻيش جو الڳ عبادتگاهه File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2009) 19.jpg|صحن جي اترئين حصي ۾ سبرهمنيار جو عبادتگاهه، جنهن کي ''مروگن''، ''ڪارتڪيا'' يا ''اسڪندا'' پڻ چيو وڃي ٿو. File:Chandeshvara shrine at the Brihadisvara Temple.jpg|[[چنڊيشور]] جو عبادتگاهه؛ ساڄي پاسي مکيه مندر جي ڀت ۽ پٺيان اوڀر وارو گوپورم ڏسڻ ۾ اچي ٿو. چنڊيشور مراقبي ڪندڙ يوگي ۽ [[نياڻمار]] [[ڀڪتي تحريڪ]] جو بزرگ هو. File:1010 CE Brihadishwara Temple, Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India (8).jpg|[[وشنو]] جي [[نرسنها]] اوتار، جيڪو مذهبي عقيدن سبب ماڻهن کي ايذائيندڙ ديو کي قتل ڪري رهيو آهي. File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, yogini, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[لکشمي]] جو مجسمو، جيڪو وئشنو مت سان لاڳاپيل فن پارو آهي. File:Tanjore Paintings - Big temple 01.JPG|گجا لکشمي جي ڀت سازي، [[وئشنومت]] سان لاڳاپيل هڪ ٻيو فن پارو File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 01.jpg|شيو مت جي مندر ۾ [[وشنو]] جو مجسمو File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, wall relief, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش؛ مندر ۾ دنياوي زندگي ۽ بزرگن سان لاڳاپيل ڪيترائي منظر به موجود آهن. File:Brihadeeswarar Temple 3407.jpg|[[ڪرشن]] گوپين جا ڪپڙا وڻ تي لڪائي شرارت ڪندي File:Nandi Brihadeeswara.jpg|ننڊي جو عبادتگاهه File:Sculpture2 Brihadeeswara.jpg|مجسمو File:Sculpture3 Brihadeeswara.jpg|ويمانا جي ٻاهرئين ڀت جو نقش File:Relief Staircase, Brihadeeswara.jpg|ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش File:Relief detail, Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ويجهي تصوير File:Relief detail 2 Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ٻي ويجهي تصوير File:Entrance Brihadeeswara.jpg|داخلا File:Thanjavur Big Temple View.jpg|ويمانا جو منظر File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (299).jpg|ويمانا ڏانهن ويندڙ هڪ داخلا File:Left side view Brihadeeswara.jpg|کاٻي پاسي کان منظر File:The Big Temple - Thanjavur.jpg|رات جو مندر جو منظر File:Brihadeeswara Temple Gopuram at Night.jpg|رات جو برهديشور مندر جو گوپورم File:PeriyaKoil June 2016.jpg|تنجور پيريا ڪوئل ۾ صبح سوير جو منظر File:A yoga and meditation relief.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش File:Ta-scr.jpg|برهديشور مندر ۾ [[تامل لکتون|تامل ڪتبا]] </gallery> == پڻ ڏسو == {{Portal bar|ايشيا|هندستان|هندومت|اڏاوت}} * [[پينيشورار مندر]] * [[ٿنجاوور رتھ ميلو]] * [[راجا راجا چولا اول]] * [[چولا خاندان]] * [[سڀ کان وڏن يڪ پٿريلا يادگارن جي فهرست]] * [[20هين صدي کان اڳ تعمير ٿيل سڀ کان اوچين اڏاوتن جي فهرست]] * [[عظيم زنده چولا مندر]] == نوٽس == {{Reflist|group=note}} <references group="note"/> == حوالا == {{Reflist}} === ڪتابيات === {{Refbegin|2}} *{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=An encyclopaedia of Hindu architecture|year=2010|publisher=Oxford University Press (Republished by Motilal Banarsidass)|url=https://archive.org/stream/encyclopaediaofh07achauoft#page/n9/mode/2up|isbn=978-81-7536-534-6}} *{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=A Dictionary of Hindu Architecture: Treating of Sanskrit Architectural Terms with Illustrative Quotations|url=https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|year=1997|publisher=Oxford University Press (Reprinted in 1997 by Motilal Banarsidass)|isbn=978-81-7536-113-3|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author1=Vinayak Bharne|author2=Krupali Krusche|title=Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India|url=https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|year=2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6734-4|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200520/https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|url-status=live}} *{{citation|author=S.R. Balasubrahmanyam|title=Middle Chola Temples|publisher=Thomson Press|year=1975|isbn=978-9060236079}} *{{cite book|first=Francis D.K.|last=Ching|year=2007|title=A Global History of Architecture|url=https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin|url-access=registration|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|pages=[https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin/page/338 338–339]|isbn=978-0-471-26892-5}} *{{cite book|author=Alice Boner|title=Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period|url=https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0705-1|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|url-status=live}} *{{cite book|author1=Alice Boner|author2=Sadāśiva Rath Śarmā|title=Silpa Prakasa|url=https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|year=2005|publisher=Brill Academic (Reprinted by Motilal Banarsidass)|isbn=978-8120820524|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111031957/https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author1=A.K. Coomaraswamy|author2=Michael W. Meister|title=Essays in Architectural Theory|url=https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-0-19-563805-9|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|url-status=live}} *Dehejia, V. (1997). ''Indian Art''. Phaidon: London. {{ISBN|0-7148-3496-3}}. *{{cite book|author=Adam Hardy|title=Indian Temple Architecture: Form and Transformation|url=https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|year=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-312-0|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200524/https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|url-status=live}} *{{cite book|author=Adam Hardy|title=The Temple Architecture of India|url=https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|year=2007|publisher=Wiley|isbn=978-0470028278|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=Adam Hardy|title=Theory and Practice of Temple Architecture in Medieval India: Bhoja's Samarāṅgaṇasūtradhāra and the Bhojpur Line Drawings|url=https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|year=2015|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-93-81406-41-0|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|url-status=live}} *Harle, J.C., ''The Art and Architecture of the Indian Subcontinent'', 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, {{ISBN|0300062176}} *{{cite book|author=Monica Juneja|title=Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories|url=https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-8178242286|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|year=1976|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0223-0|access-date=3 December 2017|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110025834/https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|url-status=live}} *{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=8-aS52MgIkMC|year=1979|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0224-7}} *{{cite book|author1=Michael W. Meister|author2=Madhusudan Dhaky|title=Encyclopaedia of Indian temple architecture|url=https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|year=1986|publisher=American Institute of Indian Studies|isbn=978-0-8122-7992-4|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=George Michell|title=Hindu Art and Architecture|url=https://archive.org/details/hinduartarchitec00mich|url-access=registration|year=2000|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0-500-20337-8}} *{{citation|last=Michell|first=George|title=The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms|publisher=University of Chicago Press|year=1988|location=Chicago|isbn=0-226-53230-5}} *{{cite book|first=John|last=Man|year=1999|title=Atlas of the Year 1000|publisher=Penguin Books|location=United Kingdom|isbn=0-7946-0011-5|url=https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|access-date=15 November 2015|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|url-status=live}} *{{cite book|first=Binda|last=Thapar|year=2004|title=Introduction to Indian Architecture|publisher=Periplus Editions|location=Singapore|pages=43, 52–53|isbn=0-7946-0011-5}} *{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|url-status=live}} *{{cite book|author=Ajay J. Sinha|title=Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India|url=https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|year=2000|publisher=University of Delaware Press|isbn=978-0-87413-684-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|url-status=live}} *{{cite book|title=South Indian Temples|author=Burton Stein|isbn=978-0706904499|publisher=Vikas|url=https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|year=1978|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033004/https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=Burton Stein|title=The New Cambridge History of India: Vijayanagara|url=https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|year=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26693-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033010/https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|url-status=live}} *{{cite book|author1=Burton Stein|author2=David Arnold|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|year=2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-2351-1|access-date=3 December 2017|archive-date=12 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062730/https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|url-status=live}} *{{cite book|author=Kapila Vatsyayan|title=The Square and the Circle of the Indian Arts|url=https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&pg=PR10|year=1997|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-362-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033504/https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&pg=PR10#v=onepage&q&f=false|url-status=live}} {{Refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Brihadisvara Temple}} {{Wikivoyage listing|Thanjavur}} * [https://ignca.gov.in/thanjavur-brhadisvara-temple/ تنجاوور برهديشور مندر]، اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس، حڪومتِ هند * [https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple برهديشور مندر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250304110245/https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple |date=2025-03-04 }}، تامل ناڊو سياحت * [https://indianculture.gov.in/stories/dakshina-meru-brihadeswara-temple ڏکڻ ميرو: برهديشور مندر]، حڪومتِ هند * [http://www.art-and-archaeology.com/india/thanjavur/bri01.html فن ۽ آثارِقديمه جي ويب سائيٽ تي تصويرون] * [https://whc.unesco.org/en/list/250 يونيسڪو: عظيم زنده چولا مندر] {{World Heritage Sites in India}} {{Shaivism}} {{Hindudharma}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Brihadeeswarar Temple}} [[زمرو:هندو مندر]] [[زمرو:ڀارت ۾ هندو مندر]] [[زمرو:ڀارت ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:ٿنجاوور]] [[زمرو:تمل ناڊو]] [[زمرو:ٿنجاوور جي تاريخ]] [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:چولا طرز تعمير]] [[زمرو:دراوڙي طرز تعمير]] [[زمرو:هندو طرز تعمير]] [[زمرو:شيو مندر]] [[زمرو:ٿنجاوور ضلعي ۾ شيو مندر]] [[زمرو:ڀرت ناٽيم ڪرڻائن وارا مندر]] [[زمرو:ٿنجاوور ۾ هندو مندر]] [[زمرو:11هين صديءَ ۾ مڪمل ٿيل هندو مندر]] qnavor5j7kv785029n7okjcykn6la0m 14 101129 429508 400297 2026-11-07T19:11:43Z Ibne maryam 17680 /* */ 429508 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻيلا]] [[زمرو:حياتي جا دائرا]] c9wjnsk25i0gx2x3cy3seyi48psgm9r 14 102993 429467 413248 2026-11-07T12:50:02Z Ibne maryam 17680 429467 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تنزانيه جا قومي پارڪ]] 9eueqhtw5uuuyqp4cprmhbbmeqrh4mc 0 105442 429630 429418 2026-11-08T06:45:25Z Memon2025 21315 /* عارضي فهرست */ 429630 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{location map+ |India |float=right |width=500 |caption=[[ڀارت]] ۾ [[عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]: {{bullet list|Green dots indicate the seven clusters in the [[Western Ghats]]|Blue dots are the [[Hill Forts of Rajasthan]]|Yellow dots are the [[Great Living Chola Temples]]||Orange dots are the [[Sacred Ensembles of the Hoysalas]]|Pink dots indicate the [[Mountain Railways of India]]|Purple dots are the [[Maratha Military Landscapes of India]]|Turquoise dots indicate cities with multiple sites. Delhi and Mumbai have three sites each, Agra and Jaipur have two sites each.}} |places= {{location map~ |India |lat=27.097528|N|long=77.666500 |E|label={{nowrap|فتح پور سيڪري}}|position=top}} {{location map~ |India |lat=26.94|N|long=94.87|E|label=مائيدام|position=top}} {{location map~ |India |lat=26.63|N|long=93.35|E|label=[[ڪازيرانگا نيشنل پارڪ|ڪازيرانگا]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=26.50|N|long=91.85|E|label=[[مناس جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه|مناس]] |position=bottom}} {{location map~ |India |lat=22.766 |N|long= 77.383|E|label=[[سانچي ۾ ٻڌ يادگار|سانچي]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=22.923|N |long=77.576|E|label=[[Rock Shelters of Bhimbetka|Bhimbetka]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=24.863|N|long=79.92|E |label=کاجورائو|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=24.718|N|long=84.999 |E|label=[[Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya|Bodh Gaya]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=22.4833|N|long=73.5332 |E|label= چمپانير-پاواڳڙهه|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=15.50222|N|long=73.91167|E|label= [[گوآ جا چرچ|گوآ]]|position=left}} {{location map~ |India |lat=27.1667|N|long=77.5166 |E|label= [[ڪيولاڊيو نيشنل پارڪ|ڪيولاڊيو]] |position=bottom}} {{location map~ |India |lat=20.552377|N|long=75.700436|E|label= [[اجنتا جا غار|اجنتا]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=20.02639|N|long=75.17917|E|label=[[Ellora Caves|Ellora]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=12.61667|N|long=80.19167|E|label= مهابلي پورم|position=right}} {{location map~ |India |lat=15.3144|N|long=76.47167|E|label=هامپي|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=31.76|N|long=77.55|E|label=[[گريٽ هماليئن نيشنل پارڪ|هماليه]]|position=top}} {{location map~ |India |lat=15.94833|N|long=75.816667|E|label= پٽادڪل|position=right}} {{location map~ |India |lat=19.8875|N|long=86.09472|E|label= ڪونارڪ|position=right}} {{location map~ |India |lat=23.85892|N|long=72.10162|E|label= راني ڪي ووئو|position=right}} {{location map~ |India |lat=23.03|N|long=72.58|E|label=[[احمد آباد]]|position=left}} {{location map~ |India |lat=30.71666|N|long=79.6666|E|label=[[Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks|Nanda Devi]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=21.945 |N|long=88.8958|E|label=[[Sundarbans National Park|Sundarbans]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=27.7|N|long=88.133333|E|label={{nowrap|[[Khangchendzonga National Park|Khangchendzonga]]}}|position=top|}} {{location map~ |India |lat=25.136667|N|long=85.443889|E|label=[[Nalanda]]|position=right}} {{location map~ |India |lat=18.259|N|long=79.943|E|label=[[Ramappa Temple|Ramappa]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=23.888|N|long=70.213|E|label=[[Dholavira]]|position=top}} {{location map~ |India |lat=30.7573|long=76.8066|label=[[Chandigarh Capitol Complex|Chandigarh]]|position=left}} {{location map~ |India |lat=23.68|N|long=87.68|E|label=[[Santiniketan]]|position=bottom}} {{location map~ |India |lat=25.380842|N|long=83.024518|E|label=[[Sarnath]]|position=top}} <!-- Hill forts of Rajasthan --> {{location map~ |India |lat=24.8863|long=74.647|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=25.148889|long=73.580278|position=top|mark=Blue pog.svg|label=[[Hill Forts of Rajasthan|Hill Forts]]}} {{location map~ |India |lat=26.020278|long=76.455|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=24.628|long=76.183|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.9859|long=75.8507|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.9127|long=70.9126|position=bottom|mark=Blue pog.svg}} <!-- Multiple site locations --> {{location map~ |India |lat=27.1766|N|long=78.066 |E|label=[[Agra]]|position=right|mark=Turquoise pog.svg}} {{location map~ |India |lat=28.6588|N|long=77.18|E|label= [[Delhi]]|position=top|mark=Turquoise pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.9|N|long=75.8|E|label=[[Jaipur]]|position=left|mark=Turquoise pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.940122|N|long=72.836202|E|label=[[Mumbai]]|position=left|mark=Turquoise pog.svg}} <!-- Sacred Ensembles of the Hoysalas --> {{location map~ |India |lat=13.16|long=75.86|position=right|mark=Orange ff8040 pog.svg|label={{nowrap|[[Sacred Ensembles of the Hoysalas|Hoysala Ensembles]]}}}} {{location map~ |India |lat=13.21|long=75.99|position=bottom|mark=Orange ff8040 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=12.27|long=76.88|position=bottom|mark=Orange ff8040 pog.svg}} <!-- Mountain Railways of India --> {{location map~ |India |lat=31.1027|N|long=77.1598|E|label={{nowrap|[[Kalka–Shimla Railway|Kalka–Shimla]]}}|position=right|mark=Pink ff0080 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=11.51028|N|long=76.93583|E|label=[[Nilgiri Mountain Railway|Nilgiris]]|position=right|mark=Pink ff0080 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=26.68|N|long=88.46|E|label=[[Darjeeling Himalayan Railway|Darjeeling]]|position=left|mark=Pink ff0080 pog.svg}} <!-- Western Ghats --> {{location map~ |India |lat=8.5297 |N|long=77.2497|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=9.4856 |N|long=77.21|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=10.2178 |N|long=77.18|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=11.3306 |N|long=76.3094|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=12.5464 |N|long=75.7078|E|position=left|label=[[Western Ghats]]|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=13.4997 |N|long=75.1006|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} {{location map~ |India |lat=17.1717 |N|long=73.7272|E|position=bottom|mark=Darkgreen pog.svg}} <!-- Great Living Chola Temples --> {{location map~ |India |lat=10.9484 |N|long=79.3567|E|position=right|mark=Yellow ffff00 pog.svg|label=[[Great Living Chola Temples|Chola Temples]]}} {{location map~ |India |lat=10.7828 |N|long=79.1317|E|position=right|mark=Yellow ffff00 pog.svg}} {{location map~ |India |lat=11.2062 |N|long=79.4489|E|position=right|mark=Yellow ffff00 pog.svg}} <!-- Maratha Military Landscapes of India --> {{location map~ |India |lat=20.7225|long=73.9425|position=left|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=19.196667|long=73.858333|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.71|long=73.476667|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.703889|long=72.813333|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.236111|long=73.444444|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=18.246111|long=73.6825|position=right|mark=Purple 8000ff pog.svg|label=[[Maratha Military Landscapes of India|Maratha forts]]}} {{location map~ |India |lat=17.935833|long=73.578611|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=17.816389|long=73.084444|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=16.811111|long=74.108056|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=16.560833|long=73.333333|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=16.0425|long=73.459722|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} {{location map~ |India |lat=12.250556|long=79.401389|position=bottom|mark=Purple 8000ff pog.svg}} }} [[يونيسڪو|گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي تنظيم]] (<small>UNESCO</small>) اهڙن ثقافتي يا قدرتي ورثن کي "[[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جا ماڳ]]" (<small>World Heritage Sites</small>) قرار ڏئي ٿي، جيڪي غير معمولي عالمي اهميت رکن ٿا. اهڙين جاين جي نامزدگي انهن ملڪن طرفان ڪئي ويندي آهي، جيڪي <small>1972</small>ع ۾ قائم ٿيل "يونيسڪو ورلڊ هيريٽيج ڪنوينشن" (<small>UNESCO World</small> <small>Heritage Convention</small>) جا رڪن آهن.<ref name="convention">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=21 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention/ |archive-date=27 August 2016 |url-status=live }}</ref> ثقافتي ورثي ۾ يادگارون (جهڙوڪ تعميراتي شاهڪار، مجسما يا ڪتبا)، عمارتن جا مجموعا ۽ مختلف جايون (بشمول آثار قديمه وارا ماڳ) شامل آهن. قدرتي ورثي ۾ اهي قدرتي خاصيتون (جيڪيون طبعي ۽ حياتياتي جوڙجڪن تي مشتمل هجن)، ارضياتي ۽ طبعي-جاگرافيائي بناوٽون (جن ۾ جانورن ۽ ٻوٽن جي خطري ۾ پيل نسلن جون رهائشگاهون شامل آهن) ۽ اهڙيون قدرتي جايون اچن ٿيون جيڪي سائنس، تحفظ، يا قدرتي حسن جي لحاظ کان اهميت رکن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |title=Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 February 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201042309/http://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |url-status=live }}</ref> ڀارت <small>14</small> نومبر <small>1977</small>ع تي هن ڪنوينشن کي قبول ڪيو، جنهن سان ان ملڪ جا ماڳ هن فهرست ۾ شامل ٿيڻ جي اهل بڻجي ويا.<ref name="India">{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004174917/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=4 October 2025 |access-date=29 June 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> ڀارت ۾ <small>45</small> عالمي ورثو ماڳ آهن. انهن مان، <small>37</small> ثقافتي ۽ ست قدرتي آهن ۽ هڪ، کنچنزونگا نيشنل پارڪ، مخلوط قسم جو آهي، جيڪو ثقافتي ۽ قدرتي خاصيتن ٻنهي لاءِ درج ٿيل آهي. ڀارت ۾ دنيا ۾ ڇهين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ماڳ آهن. فهرست ۾ شامل ٿيندڙ پهريان ماڳ اجنتا جا غار، ايلورا جا غار، آگرا قلعو ۽ تاج محل هئا، جيڪي سڀ سال <small>1983</small>ع جي عالمي ورثو ڪميٽي جي اجلاس ۾ لکيل هئا. فهرست ۾ سڀ کان تازو ماڳ، سال <small>2026</small>ع ۾ شامل ڪيل، سارناٿ جو قديم ٻڌ ماڳ آهي.<ref name="India" /> مختلف وقتن تي، ٻه ماڳ خطري ۾ پيل طور تي درج ڪيا ويا: مناس جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه کي سال <small>1992</small>ع ۽ <small>2011</small>ع جي وچ ۾ شڪار ۽ بوڊو مليشيا جي سرگرمين جي ڪري درج ڪيو ويو<ref name="Manas">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/762|publisher=UNESCO|access-date=June 21, 2011|title=Successful preservation of India's Manas Wildlife Sanctuary enables withdrawal from the List of World Heritage in Dange|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628134302/https://whc.unesco.org/en/news/762|archive-date=June 28, 2011|url-status=live}}</ref> ۽ هيمپي ۾ يادگارون سال <small>1999</small>ع ۽ <small>2006</small>ع جي وچ ۾ وڌندڙ ٽرئفڪ ۽ آس پاس جي نئين تعميرات جي خطرن جي ڪري درج ڪيو ويو.<ref name="Hampi">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/264/|title=Cologne Cathedral (Germany), Djoudj Bird Sanctuary (Senegal), Ichkeul National Park (Tunisia), and Hampi (India) removed from List of World Heritage in Danger|date=July 10, 2006|access-date=May 12, 2011|publisher=UNESCO|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605001355/https://whc.unesco.org/en/news/264/|archive-date=June 5, 2011|url-status=live}}</ref> هڪ ماڳ، "لي ڪوربسيئر جو آرڪيٽيڪچرل ڪم" بين الاقوامي آهي، جيڪو ڇهن ٻين ملڪن سان شيئر ڪيو ويو آهي.<ref name="Corbusier">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1321 |title=The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=10 December 2020 |archive-date=24 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181124215521/https://whc.unesco.org/en/list/1321 |url-status=live }}</ref> ان کان سواء، ڀارت ۾ <small>81</small> ماڳ ان جي عارضي فهرست تي آهن.<ref name="India" />__TOC__ ==عالمي ورثي جا ماڳ== [[يونيسڪو]] ڏهن معيارن تحت جڳهن جي فهرست ڏئي ٿو؛ هر داخلا گهٽ ۾ گهٽ هڪ معيار کي پورو ڪرڻ گهرجي. معيار i کان vi تائين ثقافتي آهن، ۽ vii کان x تائين قدرتي آهن.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/criteria/|title=UNESCO World Heritage Centre – The Criteria for Selection|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=17 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/|archive-date=12 June 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> {{Legend|#D0E7FF|عارضي فهرست|outline=silver|text={{asterisk}}}} {{clear}} {|class="wikitable sortable plainrowheaders vatop" |- ! style="width:100px;" scope="col" | ماڳ ! class="unsortable" style="width:100px;" scope="col" | عڪس <nowiki>*****************</nowiki> ! style="width:100px;" scope="col" | Location ([[States and union territories of India|state]]) ! style="width:100px;" scope="col" | Year listed ! style="width:100px;" scope="col" data-sort-type="number"| {{Abbr|UNESCO data|UNESCO reference number and criteria}} ! scope="col" class="unsortable"| وضاحت <nowiki>***************************************************************************</nowiki> |- ! scope="row" | [[اجنتا جون غارون|اجنتا جا غار]] | [[File:Cave 26, Ajanta.jpg|150px|alt=Cave with carved columns and a shrine in the middle]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 1983 | 242; i, ii, iii, vi (cultural) | <small>The</small> <small>caves at Ajanta represent a collection of [[Buddhism|Buddhist]] art from two periods. The first monuments date to the 2nd and 1st centuries BCE and were created by the followers of [[Theravada]] Buddhism. Further monuments were added in the 5th and 6th centuries CE, during the [[Vakataka dynasty]], by the followers of [[Mahayana]] Buddhism. The monuments are masterpieces of [[Buddhist art]] and exerted strong artistic influence in India</small> <small>and the broader region, especially in [[Java]].</small><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/242 |title=Ajanta Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218043116/https://whc.unesco.org/en/list/242 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[ايلورا جون غارون|ايلورا جا غار]] | [[File:Kailasa temple overview, Ellora.jpg|150px|alt=Tourists visiting a temple cut in rock]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 1983 | 243; i, iii, vi (cultural) | <small>The Ellora Caves comprise 34 temples and monasteries that were cut into a {{convert|2|km|abbr=on}} long [[basalt]] cliff between the 7th and 11th centuries during [[Rashtrakuta Empire]]. As they were built by followers of [[Buddhism]], [[Hinduism]], and [[Jainism]], they illustrate the religious tolerance of the period when they were constructed. The largest temple is the [[Kailasa Temple, Ellora|Kailasa Temple]] (picture</small>d)<small>, which is elaborately decorated with sculptures and paintings.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/243 |title=Ellora Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161209142802/https://whc.unesco.org/en/list/243 |url-status=live }}</ref></small> |- ! scope="row" | آگرا قلعو | [[File:Uttar-Pradesh-Agra-Agra-Fort-Jahangiri-mahal-Apr-2004-00.JPG|150px|alt=Building in red stone with decorations]] | [[اتر پرديش]] | 1983 | 251; iii (cultural) | Agra Fort is a 16th-century [[Mughal Empire|Mughal]] imperial fortress in [[Agra]]. It got its present layout under the Emperor [[Akbar]]. The complex contains several palaces ([[Jahangiri Mahal]] pictured), audience halls, and two mosques. Stylistically, it is one of the high points of [[Indo-Islamic architecture]], with influences of Persian and [[Timurid Empire#Timurid architecture|Timurid architecture]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/document/153046 |title=Agra Fort |publisher=ICOMOS |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717160341/http://whc.unesco.org/document/153046 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/251 |title=Agra Fort |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 17, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717221242/https://whc.unesco.org/en/list/251/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[تاج محل]] | [[File:The Taj Mahal main building.jpg|150px|alt=Taj Mahal, a domed building in white marble with four surrounding minarets]] | [[اتر پرديش]] | 1983 | 252; i (cultural) | The Taj Mahal is considered the finest example of [[Indo-Islamic architecture]]. It was built in [[Agra]] on the bank of the [[Yamuna]] river as a mausoleum of [[Mumtaz Mahal]], the [[Persians|Persian]] wife of the [[Mughal Empire|Mughal]] emperor [[Shah Jahan]], between 1631 and 1648. It was designed by [[Ustad Ahmad Lahori]] and built in white marble inlaid with precious and semi-precious stones. The tomb is surrounded by four free-standing [[minaret]]s. The complex also includes the main gate, a mosque, a guesthouse, and surrounding gardens.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/252 |title=Taj Mahal |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210315231759/http://whc.unesco.org/en/list/252 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[ڪونارڪ سوريا مندر|ڪونارڪ سج مندر]] | [[File:Konarka Temple.jpg|150px|alt=A large Hindu temple in stone]] | [[اوڙيسا|اڙيسه]] | 1984 | 246; i, iii, vi (cultural) | This [[Hinduism|Hindu]] temple was built by [[Narasingha Deva I]] of the [[Eastern Ganga dynasty]] in the 13th century and an example of [[Kalinga architecture]]. It represents the chariot of the [[solar deity]] [[Surya]]: on the outer sides, it has 24 richly decorated stone wheels, being pulled by seven horses. Other decorative motifs include lions, musicians, dancers, and erotic scenes.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/246 |title=Sun Temple, Konârak |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 3, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403190240/https://whc.unesco.org/en/list/246/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | مهابلي پورم | [[File:Shore Temple -Mamallapuram -Tamil Nadu -N-TN-C55.jpg|150px|alt=A Hindu temple in stone]] | [[Tamil Nadu]] | 1984 | 249; i, ii, iii, vi (cultural) | The monuments around the town of [[Mamallapuram]] were built in the 7th and 8th centuries, under the [[Pallava dynasty]]. There are different types of monuments: the ''[[Pancha Rathas|rathas]]'', which are chariot-shaped temples ([[Dharmaraja Ratha]]); the ''[[mandapa]]s'' (rock-cut temples); rock reliefs, including the giant ''[[Descent of the Ganges (Mahabalipuram)|Descent of the Ganges]]''; [[Shore Temple]] (pictured) and other temples and archaeological remains. The artistic expression of the monuments was influential in the broader region, including [[Cambodia]], [[Vietnam]], and [[Java]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/249 |title=Group of Monuments at Mahabalipuram |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191202145914/http://whc.unesco.org/en/list/249 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڪازيرانگا نيشنل پارڪ | [[File:Beauty of Kaziranga National Park.jpg |150px|alt=A rhino at a water edge]] | [[آسام]] | 1985 | 337; ix, x (natural) | Kaziranga is located in the floodplains of the [[Brahmaputra River]]. It is one of the best wildlife sanctuaries in the world, home to the world's largest population of the [[Indian rhinoceros]] (pictured), as well as [[tiger]]s, [[Asian elephant]]s, [[wild water buffalo]], and the [[Ganges river dolphin]]. The wetlands are important for migratory bird species.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/337 |title=Kaziranga National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703121300/https://whc.unesco.org/en/list/337 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | مناس جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه | [[File:Herd of Elephant in Manas.jpg|150px|A herd of Wild elephants in the park]] | [[آسام]] | 1985 | 338; vii, ix, x (natural) | The sanctuary along the [[Manas River]] covers grasslands on floodplains and forests, both in lowlands and in hills. The area is a biodiversity hotspot and home to several endangered species, including the [[Indian rhinoceros]], [[Asian elephant]] (pictured), [[wild water buffalo]], [[tiger]], [[sloth bear]], [[pygmy hog]], [[Gee's golden langur]], and [[Bengal florican]]. The forests are constantly being renewed after floods and changes in the river courses. Between 1992 and 2011, the site was listed as [[List of World Heritage in Danger|endangered]] due to poaching and the activities of [[Boro people|Bodo]] militias.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/338 |title=Manas Wildlife Sanctuary |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=February 13, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060213202835/https://whc.unesco.org/en/list/338 |url-status=live }}</ref><ref name="Manas"/> |- ! scope="row" | ڪيولاڊيو | [[File:Bar-headed Geese- Bharatpur I IMG 8335.jpg|150px|alt=A group of Bar Headed Geese and Demoiselle cranes flying together in the Sanctuary]] | [[Rajasthan]] | 1985 | 340; x (natural) | Initially a [[Waterfowl hunting|duck-hunting]] reserve for [[Maharaja]]s, Keoladeo is a man-made and man-maintained [[wetland]]. It is important both for migratory and resident birds, especially waterbirds. Over 350 species of birds have been recorded, including 15 species of [[heron]]s, the [[Siberian crane]], and the [[greater spotted eagle]]. The park is protected under the [[Ramsar Convention]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/340 |title=Keoladeo National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=October 30, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101030050702/https://whc.unesco.org/en/list/340/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | گوآ جا چرچ | [[File:Basilika Bom Jesus.jpeg |150px|alt=A church in red brick and an adjacent building in white]] | [[گووا|گوآ]] | 1986 | 234; ii, iv, vi (cultural) | [[Old Goa]] was the capital of [[Portuguese India]], a colony that lasted for 450 years until 1961. The site comprises seven churches and convents that were built in the 16th and 17th centuries in the [[Gothic architecture|Gothic]], [[Manueline]], [[Mannerism#Mannerist architecture|Mannerist]], and [[Baroque architecture|Baroque]] styles, but which were also adapted to suit local techniques and resources. They spread architectural influences to Asian countries where [[Catholic Church|Catholic]] missions were established. The [[Basilica of Bom Jesus]], where Saint [[Francis Xavier]] is buried, is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/234 |title=Churches and Convents of Goa |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703135307/https://whc.unesco.org/en/list/234 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | کاجوراهو | [[File:Lakshmana Temple 24.jpg |150px|alt=Stone carvings representing people in different situations]] | [[Madhya Pradesh]] | 1986 | 240; i, iii (cultural) | This site comprises 23 temples, both [[Hinduism|Hindu]] and [[Jainism|Jain]], that were built in the 10th and 11th centuries, during the [[Chandelas of Jejakabhukti|Chandela]] dynasty. The temples are built in the [[Hindu temple architecture#Nagara (नागर) architecture|Nagara]] style. They are richly decorated with stone carvings and sculptures that depict sacred and secular motifs, including depictions of domestic life, musicians, dancers, and amorous couples. A detail from the [[Lakshmana Temple, Khajuraho|Lakshmana Temple]] is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/240 |title=Khajuraho Group of Monuments |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 16, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173646/https://whc.unesco.org/en/list/240 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | هامپي | [[File:The elegant stone chariot.jpg|150px|alt=A stone chariot in Dravidian style in Hampi]] | [[Karnataka]] | 1986 | 241bis; i, iii, iv (cultural) | Hampi was the capital of the [[Vijayanagara Empire]] until its abandonment after its sacking and pillaging by the [[Deccan sultanates]] in 1565. For about 200 years, it was a prosperous multi-cultural city that left several monuments in the [[Dravidian architecture|Dravidian style]] as well as the [[Indo-Islamic architecture|Indo-Islamic style]]. The remains include religious and secular buildings and defensive structures. The Vitthala Temple is pictured. A minor boundary modification of the site took place in 2012. Between 1999 and 2006, the site was listed as [[List of World Heritage in Danger|endangered]] due to risks posed by increased traffic and new constructions.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/241 |title=Group of Monuments at Hampi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 19, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051119115851/https://whc.unesco.org/en/list/241 |url-status=live }}</ref><ref name="Hampi"/> |- ! scope="row" | [[فتح پور سيڪري]] | [[File:Fatehput Sikiri Buland Darwaza gate 2010.jpg|150px|alt=A large gate in red stone in Mughal style]] | [[اتر پرديش]] | 1986 | 255; ii, iii, iv (cultural) | For about a decade in the second half of the 16th century, Fatehpur Sikri was the capital of the [[Mughal Empire]] under Emperor [[Akbar]], until the capital was moved to [[Lahore]] in 1585 and the city was mostly abandoned. The site comprises a large collection of monuments and temples in the [[Mughal architecture|Mughal style]], such as the [[Jama Mosque, Fatehpur Sikri|Jama Masjid]] (the gate to the mosque, the [[Buland Darwaza]], pictured), the [[Panch Mahal, Fatehpur Sikri|Panch Mahal]] palace, and the [[Tomb of Salim Chishti]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/255 |title=Fatehpur Sikri |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 14, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514052508/https://whc.unesco.org/en/list/255 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | پٽادڪل | [[File:Pattadakal 000.JPG|150px|alt=A Hindu temple in light-coloured stone]] | [[Karnataka]] | 1987 | 239rev; iii, iv (cultural) | This site comprises nine [[Hinduism|Hindu]] temples and one [[Jainism|Jain]] temple that were built in the 7th and 8th centuries under the [[Chalukya dynasty]]. They were constructed in the [[Badami Chalukya architecture|Badami Chalukya style]] that blends influences from northern and southern India. The Temple of Virupaksha is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/239 |title=Group of Monuments at Pattadakal |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326134122/https://whc.unesco.org/en/list/239 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ايليڦينٽا غار | [[File:Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg|150px|alt=Stone carvings representing Shiva and religious scenes]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 1987 | 244rev; i, iii (cultural) | The cave complex, located on [[Elephanta Island]] in [[Mumbai Harbour]], was constructed mainly in the 5th and 6th centuries, with remains of human occupation dating back to the 2nd century BCE. The temples are dedicated to [[Shiva]]. The caves are decorated with stone carvings, some of them colossal. A statue of [[Trimurti]] Shiva, flanked by the ''[[dvarapala]]s'', is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/244 |title=Elephanta Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 14, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414214727/https://whc.unesco.org/en/list/244/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | چولا مندر | [[File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (14354574611).jpg|frameless|150x150px]] | [[Tamil Nadu]] | 1987 | 250bis; i, ii, iii, iv (cultural) | This site comprises three [[Hinduism|Hindu]] temples built in the 11th and 12th centuries under the [[Chola dynasty]]. They represent some of the best examples of [[Dravidian architecture]] of the Chola period. They are made of stone and decorated with stone and bronze sculptures. Initially, only the [[Brihadisvara Temple, Thanjavur|Brihadisvara Temple]] (pictured) was listed as a World Heritage Site; two other temples, the [[Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram|Brihadisvara Temple]] and the [[Airavatesvara Temple]] were added in 2004, after which the site was renamed to its current name.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=January 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/115 |title=Decision 28 COM 14B.32. Extension of Properties Inscribed on the World Heritage List (Great Living Chola Temples) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421114539/https://whc.unesco.org/en/decisions/115 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | سندربن نيشنل پارڪ | [[File:Sundarban Tiger.jpg|150px|alt=A tiger at the water margin]] | [[West Bengal]] | 1987 | 452; ix, x (natural) | The national park covers the Indian part of the [[Sundarbans]], the delta of the [[Ganges]] and [[Brahmaputra]] rivers. It is the world's largest and richest [[mangrove forest]], with about 78 recorded [[mangrove]] species. It is a biodiversity hotspot, home to a large population of [[Bengal tiger]]s (one pictured), as well as an important habitat for the [[Irrawaddy dolphin]] and [[Ganges river dolphin]], several species of birds and sea turtles. In Bangladesh, the Sundarbans is listed as a separate World Heritage Site.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/452 |title=Sundarbans National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306224515/https://whc.unesco.org/en/list/452 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/798|title=The Sundarbans|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=28 May 2010|archive-date=July 3, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703145630/http://whc.unesco.org/en/list/798|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | ننڍا ديوي نيشنل پارڪ | [[File:(A) Valley of flowers, Garhwal Uttarakhand India.jpg|150px|alt=Flowers in a mountain valley]] | [[اتراکنڊ]] | 1988 | 335bis; vii, x (natural) | This site comprises two areas in the West [[Himalayas]], the [[Valley of Flowers National Park]] (pictured) and the [[Nanda Devi National Park]]. There are different types of high-altitude habitats, from high mountain peaks ([[Nanda Devi]] at {{convert|7817|m|abbr=on}} is India's second-highest mountain) to alpine meadows. In addition to numerous mountain plant species, the area is home to the [[Asiatic black bear]], [[snow leopard]], [[brown bear]], and [[bharal]]. Nanda Devi NP was originally listed alone in 1988; the Valley of Flowers NP was added in 2005.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/335 |title=Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=September 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160929132458/https://whc.unesco.org/en/list/335 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/477 |title=Decision 29 COM 8B.14. Nominations of Natural Properties to the World Heritage List (Nanda Devi National Park) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421125408/https://whc.unesco.org/en/decisions/477 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | سانچي ۾ ٻڌ يادگار | [[File:Sanchi1 N-MP-220.jpg|150px|alt=A large stupa in stone with an elaborate gate in front]] | [[Madhya Pradesh]] | 1989 | 524; i, ii, iii, iv, vi (cultural) | Sanchi is one of the oldest extant [[Buddhism|Buddhist]] sanctuaries and was instrumental in the spread of the religion through the Indian subcontinent. It became important under Emperor [[Ashoka]] of the [[Maurya Empire]] in the 3rd century BCE. The remains of a [[Pillars of Ashoka|pillar]] from the period are preserved. [[Stupa]]s (Stupa 1 pictured), palaces, temples, and monasteries are preserved in different states of conservation, mostly dating to the 2nd and 1st centuries BCE. The city declined in importance in the 12th century.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/524 |title=Buddhist Monuments at Sanchi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703142650/https://whc.unesco.org/en/list/524 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | همايون جو مقبرو | [[File:Humayun's tomb by Shagil Kannur 4.jpg|150px|alt=Look at a mausoleum in white and red stone through a gate]] | [[دهلي]] | 1993 | 232bis; ii, iv (cultural) | The tomb of the [[Mughal emperors|Mughal emperor]] [[Humayun]] was constructed in the 1560s and represents the first example of a garden tomb on the Indian subcontinent, introducing the elements of [[Persian gardens]]. The monumental double-domed mausoleum represents a leap in [[Mughal architecture]] and is an architectural predecessor of the [[Taj Mahal]]. The complex includes several smaller tombs from the period. A minor boundary modification took place in 2016.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/232 |title=Humayun's Tomb, Delhi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527102431/https://whc.unesco.org/en/list/232 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | قطب مينار | [[File:Qutab Minar mausoleum.jpg|150px|alt=A tall minaret and a mausoleum, both in red and white stone]] | [[دهلي]] | 1993 | 233; iv (cultural) | The complex comprises several early Islamic India monuments from the 13th and 14th centuries when the [[Delhi Sultanate]] established power there. They include the [[Qutb Minar]], a {{convert|72.5|m|abbr=on}}-high [[minaret]] (pictured), the [[Alai Darwaza]] gateway, the Quwwat-ul-Islam Mosque where several stone pillars from previous Hindu temples were repurposed, the [[Iron pillar of Delhi|Iron pillar]], and several tombs and other monuments.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/233 |title=Qutb Minar and its Monuments, Delhi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127002942/http://whc.unesco.org/en/list/233 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڀارت جي مائونٽين ريلوي | [[File:KSR Train on a big bridge 05-02-12 71.jpeg|150px|alt=A train crossing a bridge with several arches]] | [[West Bengal]], [[Tamil Nadu]], [[Himachal Pradesh]] | 1999 | 944ter; ii, iv (cultural) | This site comprises three mountain railways built in the late 19th and early 20th centuries during [[Company rule in India|British East India Company Rule in India]] to provide access to towns in the highlands. They represent a technology transfer in a colonial setting; the construction involved building bridges and tunnels to cross difficult terrains. The railways supported further human settlement of the areas they linked to and are still fully operational. The [[Darjeeling Himalayan Railway]] was initially listed alone in 1999. The [[Nilgiri Mountain Railway]] was added in 2005, and the [[Kalka–Shimla railway]] (pictured) in 2008.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/944 |title=Mountain Railways of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 3, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060503143242/https://whc.unesco.org/en/list/944/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | مهاٻوڌي مندر | [[File:Mahabodhitemple.jpg|150px|alt=A large stone Buddhist temple]] | [[Bihar]] | 2002 | 1056rev; i, ii, iii, iv, vi (cultural) | The [[Buddhism|Buddhist]] temple complex marks the site where [[Gautama Buddha|Buddha]] is said to have attained [[Enlightenment in Buddhism|enlightenment]] under the [[Bodhi Tree]]. The present temple dates to the 5th and 6th centuries CE (during the [[Gupta Empire|Gupta period]]) and was built upon a previous structure commissioned by Emperor [[Ashoka]] in the 3rd century BCE. The temple is {{convert|50|m|abbr=on}} high and made of brick. It had a substantial influence on the development of architecture in the following centuries. After centuries of abandonment and neglect, the temple was extensively restored in the 19th century.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1056 |title=Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105154305/https://whc.unesco.org/en/list/1056/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ڀمبيٽڪا غار | [[File:Rock Shelter 8, Bhimbetka 02.jpg|150px|alt=Rock paintings depicting people and animals]] | [[مڌيا پرديش]] | 2003 | 925; iii, v (cultural) | This site comprises five clusters of [[rock shelter]]s in the foothills of the [[Vindhya Range]]. They contain rock paintings from the [[hunter-gatherer]] societies of the [[Mesolithic]] to the historical period. The nearby villages still maintain some cultural practices similar to those depicted in the paintings.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/925 |title=Rock Shelters of Bhimbetka |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=March 8, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070308082739/https://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | چتراپتي شيواجي ٽرمينس (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس) | [[File:Chhatrapati shivaji terminus, esterno 01.jpg|150px|alt=A large heavily decorated railway station building]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 2004 | 945rev; ii, iv (cultural) | The historic [[Train station#Terminus|terminal train station]] in [[Mumbai]] was built in the late 19th century. It was designed by [[Frederick William Stevens]] in the [[Gothic Revival architecture|Victorian Gothic]] style, drawing influences from [[Italian Gothic architecture]] and combining them with influences from Indian traditional buildings. It symbolized the wealth of Mumbai as a major commercial port within the [[British Commonwealth]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/945 |title=Chhatrapati Shivaji Terminus (formerly Victoria Terminus) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=November 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127020843/http://whc.unesco.org/en/list/945 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | چمپانير-پاواڳڙهه آرڪيالاجي پارڪ | [[File:Jama masjid in Champaner.JPG|150px|alt=A mosque in brown stone]] | [[گجرات]] | 2004 | 1101; ii, iv, v, vi (cultural) | The site contains remains from several periods, from the [[Chalcolithic]] to the remains of [[Champaner]], a short-lived capital of the [[Gujarat Sultanate]] in the 16th century. Important buildings include the [[Hinduism|Hindu]] temple [[Kalika Mata Temple, Pavagadh|Kalika Mata]], [[Jain temples, Pavagadh|Jain temples]], and [[Jama Mosque, Champaner|Jama Mosque]] (pictured) which features both Hindu and Muslim architectural elements, and the remains of water-managing systems, fortifications, and 14th-century temples.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1101 |title=Champaner-Pavagadh Archaeological Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704064711/https://whc.unesco.org/en/list/1101 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | لال قلعو | [[File:Delhi fort.jpg|150px|alt=Fortress walls and a gate in red stone]] | [[دهلي]] | 2007 | 231rev; ii, iii, vi (cultural) | The Red Fort was built under [[Mughal emperors|Mughal emperor]] [[Shah Jahan]] in the mid-17th century. It represents the zenith of [[Mughal architecture]], blending the elements of [[Indo-Persian culture]] with [[Timurid Empire#Timurid architecture|Timurid]] elements. Its architecture had a strong influence on later palaces and gardens in the region. The Red Fort was also the setting of historical events; it was sacked and partially repurposed by the [[British Empire|British]], and it was the site where the [[Indian independence movement|independence of India]] was first celebrated. The [[Delhi Gate (Red Fort)|Delhi Gate]] is pictured.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/231 |title=Red Fort Complex |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=August 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803141206/http://whc.unesco.org/en/list/231 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | جنتر منتر، جئي پور | [[File:Yantramandir01.jpg|150px|alt=A collection of buildings for astronomical purposes]] | [[Rajasthan]] | 2010 | 1338; iii, vi (cultural) | The Jantar Mantar in [[Jaipur]] is India's most significant historic astronomical observatory. It dates from the early 18th century and was built by Rajput king [[Sawai Jai Singh]]. There are about 20 astronomical instruments that were designed and built for [[naked eye]] observations of the positions of stars and planets. It also served as a meeting point for different scientific cultures.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1338 |title=The Jantar Mantar, Jaipur |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=October 5, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101005070230/https://whc.unesco.org/en/list/1338/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | اولهائين گھاٽ | [[File:Pampadumshola.jpg|150px|alt=A scenic view of Pampadumshola Mountains]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]]، [[ڪرناٽڪا]]، [[ڪيرالا]]، [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] | 2012 | 1342rev; ix, x (natural) | The Western Ghats is a mountain range that runs along the western coast of the [[Indian subcontinent]]. It is covered with montane forests. The area is a biodiversity hotspot and home to endangered species such as the [[Bengal tiger]], [[lion-tailed macaque]], [[Nilgiri tahr]], and [[Nilgiri langur]]. In terms of evolutionary history, the area is important given the breakup of [[Gondwana]] in the early [[Jurassic]] period, after which India was an isolated landmass until its collision with the [[Eurasian Plate]]. The World Heritage Site comprises 39 individual properties.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |title=Western Ghats |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704212953/https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | راجسٿان جو ٽڪري وارو ڪوٽ | [[File:Amber Fort (आमेर का किला ).jpg|150px|alt=A fortress in light-coloured stone above a river]] | [[Rajasthan]] | 2013 | 247rev; ii, iii (cultural) | This site comprises six forts: the [[Chittor Fort]], [[Kumbhalgarh Fort]], [[Ranthambore Fort]], [[Gagron Fort]], [[Amber Fort]] (pictured), and [[Jaisalmer Fort]], which were constructed between the 8th and 18th centuries by [[Rajput]] kingdoms. They are eclectic in style, with elements of [[Delhi Sultanate|Sultanate]] and [[Mughal Empire|Mughal]] architecture, and were influential on the later styles of the [[Maratha Empire]]. They are situated in different settings; for example, Ranthambore is in a forest, and Jaisalmer is in a desert.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/247 |title=Hill Forts of Rajasthan |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=June 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625034554/https://whc.unesco.org/en/list/247 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | راڻي-ڪي-واو (راڻي جو کوهه، پٽن، گجرات) | [[File:Rani ki vav 02.jpg|150px|alt=A view of the stepwell with several decorated pillars]] | [[گجرات]] | 2014 | 922; i, iv (cultural) | Rani-ki-Vav is one of the finest examples of a [[stepwell]], an elaborate type of [[well]] where groundwater is accessed through several levels of stairs. It was constructed in the 11th century, during the [[Chaulukya dynasty]], on the banks of the [[Saraswati River (Gujarat)|Saraswati River]] in the city of [[Patan, Gujarat|Patan]]. It has seven levels, each decorated with stone carvings and sculptures depicting religious and secular themes and literary works. After the change in the river course in the 13th century, it was no longer in use and got covered with [[silt]], which allowed for its preservation.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/922 |title=Rani-ki-Vav (the Queen's Stepwell) at Patan, Gujarat |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226001327/https://whc.unesco.org/en/list/922 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | گريٽ هماليئن نيشنل پارڪ (محفوظ علائقو) | [[File:Himalayn National Park 01.jpg|150px|alt=Meadow with cattle grazing and snow-capped peaks in the background]] | [[هماچل پرديش]] | 2014 | 1406rev; x (natural) | The national park covers habitats from alpine peaks of the [[Himalayas]] above {{convert|6000|m|abbr=on}} to alpine meadows and riverine forests below {{convert|2000|m|abbr=on}}. In total, there are 25 types of forests recorded, and they have rich floral and faunal assemblies, including numerous species of birds, mammals, reptiles, and insects. It is home to endangered species such as the [[western tragopan]] and [[musk deer]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1406 |title=Great Himalayan National Park Conservation Area |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704212820/https://whc.unesco.org/en/list/1406 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | نالندا مهاويهارا | [[File:Temple No.- 3, Nalanda Archaeological Site.jpg|150px|alt=Ruins of brick buildings]] | [[بھار (رياست)|بھار]] | 2016 | 1502; iv, vi (cultural) | Nalanda Mahavihara was a [[Buddhism|Buddhist]] [[ancient higher-learning institutions|ancient higher-learning institution]] established in the 5th century during [[Gupta Empire]] and lasting until its sacking in the 13th century. However, some archaeological remains also date back to the 3rd century BCE. The remains include shrines and [[stupa]]s, ''viharas'' (residential and educational buildings), and artworks in different materials. Both the architectural solutions and educational approaches were influential in other similar institutions in the broader region.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1502 |title=Archaeological Site of Nalanda Mahavihara at Nalanda, Bihar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=September 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927054041/https://whc.unesco.org/en/list/1502 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | کنگچينزونگا نيشنل پارڪ | [[File:Abhishek532 SamitiReflections.jpg|150px|alt=Snow-covered mountains and a lake in front]] | [[سڪم]] | 2016 | 1513; iii, vi, vii, x (mixed) | The national park is located around Mount [[Kangchenjunga|Khangchendzonga]], the world's third highest mountain ({{convert|8586|m|abbr=on}}). It is a sacred mountain in [[Tibetan Buddhism]], where the area is considered a ''[[beyul]]'', a sacred hidden land. It is home to ethnically very diverse Sikkimese communities. From the natural perspective, the area comprises various habitats, from high mountains with [[glacier]]s to old-growth forests, and is rich in animal and plant species.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1513 |title=Khangchendzonga National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180711185515/https://whc.unesco.org/en/list/1513 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" style="background:#D0E7FF;"| [[The Architectural Work of Le Corbusier|The Architectural Work of Le Corbusier, an Outstanding Contribution to the Modern Movement]]{{asterisk}} | [[File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|150px|A modernist concrete building, a pond in front]] | [[چندي ڳڙھ|چندي ڳڙهه]] | 2016 | 1321rev; i, ii, vi (cultural) | This transnational site (shared with Argentina, Belgium, France, Germany, Switzerland, and Japan) encompasses 17 works of Franco-Swiss architect [[Le Corbusier]]. Le Corbusier was an important representative of the 20th-century [[Modernism|Modernist movement]], which introduced new architectural techniques to meet the needs of the changing society. The [[Chandigarh Capitol Complex]] is listed in India. It is the central part of the city of Chandigarh and is designed in line with the principles of a [[Ville Radieuse|radiant city]]. The [[Palace of Assembly, Chandigarh|Palace of Assembly]] is pictured.<ref name="Corbusier"/> |- ! scope="row" | [[Historic City of Ahmadabad]] | [[File:Teen Darwaza.JPG|150px|alt=An intricately carved Jali Design on Sidi Saiyyed Mosque]] | [[گجرات]] | 2017 | 1551; ii, v (cultural) | The city of [[Ahmedabad]] was founded by [[Ahmad Shah I]] in 1411 to serve as the capital of the [[Gujarat Sultanate]]. It was the meeting place of many religions ([[Hinduism]], [[Islam]], [[Buddhism]], [[Jainism]], [[Christianity]], [[Zoroastrianism]], and [[Judaism]]), which resulted in a unique urban fabric. The architecture is based on timber, and the typical neighborhoods are called [[Pol (housing)|pols]], densely packed traditional houses with gated streets. Important buildings from the Sultanate period include the [[Bhadra Fort]] city walls, [[Teen Darwaza]] (Pictured), [[Rani Sipri's Mosque]], [[Sidi Bashir Mosque]], [[Sidi Saiyyed Mosque]] and [[Jama Mosque, Ahmedabad|Jama Mosque]] and other numerous mosques, tombs, and shrines.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1551 |title=Historic City of Ahmadabad |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 4, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704111432/http://whc.unesco.org/en/list/1551 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[The Victorian and Art Deco Ensemble of Mumbai|Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai]] | [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|150px|alt=A brick building in neo-gothic style]] | [[مهاراشٽر|مهاراشٽرا]] | 2018 | 1480; ii, iv (cultural) | This site comprises two assemblies of buildings in [[Mumbai]] from the [[British Empire]] era. Public buildings in the [[Gothic Revival architecture|Victorian Gothic]] style from the second half of the 19th century adapted Gothic Revival elements for the Indian climate, introducing features such as balconies and [[veranda]]s. The [[Bombay High Court]] building is pictured. The [[Art Deco]] buildings date to the early 20th century and include cinema halls and apartment buildings. See also [[Art Deco in Mumbai]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1480 |title=Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 7, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707140322/https://whc.unesco.org/en/list/1480 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | جيپور شهر، راجسٿان | [[File:20191218 Pałac Wiatrów w Jaipurze 1129 9124.jpg|150px|alt=A large palace in red and pink sandstone with many windows]] | [[راجسٿان]] | 2019 | 1605; ii, iv, vi (cultural) | Jaipur was founded by the [[Rajput]] ruler [[Jai Singh II]] in 1727. The city was built with a [[grid plan]], inspired by ancient Hindu and Western ideals, in a departure from the medieval architecture of the region. It was a strong trade centre and home to craftsmen and artists. Important buildings and sites include the [[Hawa Mahal]] palace (pictured), [[Govind Dev Ji Temple]], [[City Palace, Jaipur|City Palace]], and [[Jantar Mantar]], which is listed as a separate World Heritage Site.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1605 |title=Jaipur City, Rajasthan |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=May 10, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510213435/https://whc.unesco.org/en/list/1605 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Ramappa Temple|Kakatiya Rudreshwara (Ramappa) Temple]], Telangana | [[File:Ramappa Temple 02.jpg|150px|alt=A Hindu temple in red stone]] | [[تلنگانا]] | 2021 | 1570; i, iii (cultural) | The [[Hinduism|Hindu]] temple, dedicated to [[Shiva]], was constructed in the first half of the 13th century under the [[Kakatiya dynasty]]. It is decorated with stone carvings and sculptures in [[granite]] and [[Diabase|dolerite]] that depict regional dance customs. In line with Hindu practices, the temple is constructed in a way that blends harmonically with the environment.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1570 |title=Kakatiya Rudreshwara (Ramappa) Temple, Telangana |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725122608/https://whc.unesco.org/en/list/1570 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[ڍولاويرا]] | [[File:Dholavira-1.jpg|150px|alt=Archaeological site with some brick and stone walls]] | [[گجرات]] | 2021 | 1645; iii, iv (cultural) | Dholavira was one of the centres of the [[Indus Valley civilisation|Harappan Civilisation]] from the 3rd to mid-2nd millennium BCE, in the [[Bronze Age]]. The remains include a walled city and a cemetery, and there are remains of buildings and water management systems. The city's location was chosen because of nearby sources of precious minerals. The city had trade connections with other cities in the region and as far as [[Mesopotamia]]. The site was rediscovered in 1968.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1645 |title=Dholavira: a Harappan City |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 April 2022 |archive-date=April 17, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417071611/https://whc.unesco.org/en/list/1645 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | شانتينڪيتن | [[File:Santiniketan Prayer Hall.jpg|150px|alt=A building with elaborate facade behind a metal fence]] | [[اولهه بنگال]] | 2023 | 1375; iv, vi (cultural) | Santiniketan was founded as an [[ashram]] by [[Debendranath Tagore]] in the second half of the 19th century and then developed into a university town for [[Visva-Bharati University]]. It is connected to the life and philosophy of Debendranath's son [[Rabindranath Tagore]], the leading figure of the [[Bengali Renaissance]]. The prayer hall is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5495/|title=Santiniketan|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231235/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5495/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Santiniketan |url=https://whc.unesco.org/en/list/1375 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=19 September 2023 |archive-date=September 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920110348/https://whc.unesco.org/en/list/1375 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Sacred Ensembles of the Hoysalas]] | [[File:Le temple de Chennakesava (Somanathapura, Inde) (14465165685).jpg|150px|alt=Hindu temple in Dravidian style]] | [[ڪرناٽڪا]] | 2023 | 1670; i, ii, iv (cultural) | Three [[Hoysala Empire|Hoysala]] temples - the [[Chennakeshava Temple, Belur|Chennakeshava Temple]] in [[Chennakeshava Temple, Belur|Belur]], the [[Hoysaleswara Temple]] in [[Halebidu]] and the [[Chennakeshava Temple, Somanathapura|Keshava temple]] (pictured) in [[Somanathapura, Mysuru|Somanathapura]], dating between the 12th and 14th centuries. [[Hoysala architecture]] combined the elements of [[Dravidian architecture]] with influences from northern India. The temples were built by the followers of [[Vaishnavism]] and [[Shaivism]] and they are richly decorated with stone sculptures and carvings. The Chennakeshava Temple in Belur is still an important pilgrimage site.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5898/|title=Sacred Ensembles of the Hoysala|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=December 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204005659/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5898/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Sacred Ensembles of the Hoysalas |url=https://whc.unesco.org/en/list/1670 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=19 September 2023 |archive-date=October 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013010823/https://whc.unesco.org/en/list/1670 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | [[Maidam|Moidams]] – the Mound-Burial system of the [[Ahom dynasty|Ahom Dynasty]] | [[File:Charaideo Maidam of Ahom Kings at Charaideo in Sivasagar, Assam 4.jpg|150px|alt=A tumulus in a forest]] | [[آسام]] | 2024 | 1711; iii, iv (cultural) | [[Charaideo]] was the capital of the [[Ahom kingdom]] (1228–1826), and the tumuli were the burial sites of the royals and nobility. The tumuli create an undulating landscape reminiscent of hills, in line with the spiritual beliefs of the [[Ahom people|Tai-Ahom people]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5915/|title=Moidams – the Mound-Burial system of the Ahom Dynasty|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235030/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5915/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1711|title=Moidams – the Mound-Burial System of the Ahom Dynasty|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=23 July 2024|archive-date=July 27, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121513/https://whc.unesco.org/en/list/1711|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Maratha Military Landscapes of India]] | [[File:Raigad fort towers.jpg|150px|alt=Two fortress towers, partially in ruin]] | [[مهاراشٽر]]، [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] | 2025 | 1739; iv, vi (cultural) | This inscription comprises eleven forts in Maharashtra and one in Tamil Nadu. They are typically constructed of [[basalt]] rocks on the hills and were used for defensive purposes in different historical periods. The forts are connected to the [[Maratha Empire|Maratha]] ruler [[Shivaji|Chhatrapati Shivaji]], who commissioned several of them in the 17th century. The [[Raigad Fort]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1739/|title=Maratha Military Landscapes of India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=11 July 2025|url-status=live|archive-date=11 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261011232120/https://whc.unesco.org/en/list/1739/}}</ref> |- ! scope="row" | سارناٿ، قديم ٻڌ ماڳ |[[File:Ancient Buddhist monasteries near Dhamekh Stupa Monument Site, Sarnath.jpg|150px|alt=A brick Buddhist stupa]] |[[اتر پرديش]] |2026 |927; iii, vi (cultural) |This comprises two groups of monuments. The first group includes [[Buddhism|Buddhist]] temples, [[stupa]]s ([[Dhamek Stupa]] pictured), and monasteries, as well as the remains of a [[Pillars of Ashoka|pillar of Ashoka]]. They date from the 3rd century BCE to the 12th century CE. The second group is represented by the [[Chaukhandi Stupa]], built in 1588.<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Ancient Buddhist Site of Sarnath |url=https://whc.unesco.org/en/list/927/ |access-date=2026-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260726002101/https://whc.unesco.org/en/list/927/|archive-date=26 July 2026|url-status=live|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1096/|title=Ancient Buddhist Site, Sarnath, Varanasi, Uttar Pradesh|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=November 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126071858/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1096/|url-status=dead}}</ref> |} == امڪاني جڳهن جي فهرست == عالمي ورثي جي فهرست (World Heritage List) ۾ شامل جڳهن کان علاوه، رڪن ملڪ انهن امڪاني جڳهن جي هڪ فهرست پڻ رکي سگهن ٿا جن کي اهي نامزدگي لاءِ غور هيٺ آڻي سگهن ٿا. عالمي ورثي جي فهرست لاءِ نامزدگيون تڏهن ئي قبول ڪيون وينديون آهن جڏهن اها جڳهه اڳ ۾ ئي ان ”امڪاني فهرست“ (Tentative List) ۾ شامل هجي. <ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/ |title=Tentative Lists |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=7 October 2010 |archive-date=1 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401104537/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/ |url-status=live }}</ref> هندستان پنهنجي امڪاني فهرست ۾ 81 جڳهيون شامل ڪيون آهن.<ref name="India" /> {{Legend|#D0E7FF|بين الاقوامي (هڪ کان وڌيڪ ملڪن تي مشتمل)|outline=silver|text={{asterisk}}}} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! style="width:100px;" scope="col" | ماڳ ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col" | عڪس <nowiki>***************</nowiki> ! style="width:80px;" scope="col" | جاء (رياست) ! style="width:50px;" scope="col" | فهرست ۾ شامل ٿيڻ جو سال <nowiki>***************</nowiki> ! style="width:60px;" scope="col" | يونيسڪو معيار ! scope="col" class="unsortable"| وضاحت <nowiki>**********************************</nowiki> |- ! scope="row" | [[بشنو پور جا مندر|بشنوپور جا مندر]] | [[File:Jor Bangla Temple Arnab Dutta 2011.JPG|150px|alt=A brick temple with a domed roof]] | [[اولهه بنگال]] | 1998 | (cultural) | <small>The terracotta</small> <small>temples built by [[Mallabhum|Malla kings]] of [[Bishnupur (West Bengal)|Bishnupur]] date to the 17th century. They were built in brick and [[laterite]] stone. They have characteristic sloping roofs. The [[Jor Bangla Temple]], from 1655, is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1087/|title=Temples at Bishnupur, West Bengal|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231314/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1087/|url-status=live}}</ref></small> |- ! scope="row" | [[Mattancherry Palace]], Ernakulam, Kerala | [[File:Kerala Dutch Palace1.JPG|150px|alt=A building with cars parked in front]] | [[Kerala]] | 1998 | (cultural) | The palace was built by the [[Portugal|Portuguese]] for the local rulers around 1555. It is a two-storey building with several halls and a ceiling decorated with carvings in the coronation hall.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1092/|title=Mattanchery Palace, Ernakulam, Kerala|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062709/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1092/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Group of Monuments at [[Mandu, Madhya Pradesh|Mandu]], Madhya Pradesh | [[File:Jahaz Mahal 10.jpg|150px|alt=A building in Indo-Islamic style above a pond]] | [[Madhya Pradesh]] | 1998 | (cultural) | This nomination comprises monuments dating from the 11th to the 16th centuries. They include rock-cut tombs and temples, mosques, palaces, and pavilions. The Jahaz Mahal palace is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1095/|title=Group of Monuments at Mandu, Madhya Pradesh|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235153/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1095/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Golden Temple|Sri Harimandir Sahib]], Amritsar, Punjab | [[File:Amritsar Golden Temple 3.JPG|150px|alt=A temple in golden colour with a pool in front]] | [[Punjab, India|Punjab]] | 2004 | iii, iv, vi (cultural) | Sri Harimandir Sahib, also known as the Golden Temple, is the spiritual centre of [[Sikhism]]. The temple complex was rebuilt several times. The architectural layout of the complex reflects the spiritual concepts of the religion. The main temple building is richly decorated with floral patterns, either painted or as marble [[inlay]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1858/|title=Sri Harimandir Sahib, Amritsar, Punjab|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231406/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1858/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | River Island of [[Majuli]] in midstream of Brahmaputra River in Assam | [[File:Majuli Island.jpg|150px|alt=Two men on a boat on a river]] | [[Assam]] | 2004 | ii, iii, v, vi (cultural) | Majuli is a large [[river island]] in the [[Brahmaputra River]]. There are over 200 villages on the island, inhabited by people from various ethnic origins. A characteristic concept of the region is the ''[[Satra (Ekasarana Dharma)|satras]]'', institutional centres for cultural activities that also serve as democratic mediators for dispute resolution.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1870/|title=River Island of Majuli in midstream of Brahmaputra River in Assam|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231227/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1870/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Namdapha National Park]] | [[File:Forest snow Namdapha IMG 3373 04.jpg|150px|alt=Forest and snow-covered mountains in the background]] | [[Arunachal Pradesh]] | 2006 | vii, ix, x (natural) | The national park covers an extensive wilderness area mostly covered in forests and sparsely explored. It is located in the [[Eastern Himalayas]]. The highest peak is Dapha Bum, at {{convert|4571|m|abbr=on}}.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2104/|title=Namdapha National Park|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=September 18, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918084032/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2104/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |[[Indian Wild Ass Sanctuary|Wild Ass Sanctuary]], Little Rann of Kutch | [[File:IndianWildAss (cropped).jpg|150px|alt=Two wild asses]] | [[Gujarat]] | 2006 | x (natural) | [[Little Rann of Kutch]] is a [[salt marsh]] with sparse vegetation, mostly with [[Xerophyte|xerophytic]] species. It is home to the last wild population of the [[Indian wild ass]] (pictured). It is also an important nesting area for birds.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2105/|title=Wild Ass Sanctuary, Little Rann of Kutch|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516234433/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2105/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |[[Neora Valley National Park]] | [[File:The mystic forest.jpg|150px|alt=Forest scenery]] | [[West Bengal]] | 2009 | vii, x (natural) | The area is covered by virgin forest and is a biodiversity hotspot. The valley spans from lowlands to altitudes around {{convert|3200|m|abbr=on}}, which results in a variety of habitats. It is home to several bird species and mammals, including the [[red panda]] and two species of [[pangolin]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5447/|title=Neora Valley National Park|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517132906/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5447/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |[[Desert National Park]] | [[File:A view on Sams sand dunes.JPG|150px|alt=Sand dunes and some shrubs]] | [[Rajasthan]] | 2009 | vii, viii, x (natural) | The national park covers a part of the [[Thar Desert]]. It is home to several endemic species such as the [[Indian hairy-footed gerbil]] and the [[Bufoniceps laungwalaensis|Rajasthan toad-headed lizard]]. It is also home to two endangered species of [[vulture]]s. The [[Chinkara]] gazelle (Gazella bennettii) is a common antelope of this region. There are [[fossil]] beds in the park, dating to the [[Jurassic]] period.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5448/|title=Desert National Park|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235029/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5448/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Silk Road sites in India|Silk Road Sites in India]] | [[File:VikramshilaRuins.jpg|150px|alt=Archaeological remains of a stupa]] | [[Bihar]], [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]], [[Maharashtra]], [[Puducherry (union territory)|Puducherry]], [[Punjab, India|Punjab]], [[Tamil Nadu]], [[Uttar Pradesh]] | 2010 | ii, iii, vi (cultural) | This nomination comprises 12 sites connected to the ancient [[Silk Road]], a network of trade routes connecting [[Eurasia]]. There were at least three corridors in India. In addition to the movement of goods, they were important in the spread of [[Buddhism]] and [[Greco-Buddhism|Greco-Buddhist]] culture. Sites in the nomination include the [[Ancient Rome|Roman]] trade port at [[Arikamedu]], [[Vikramashila]] (pictured) and the early Buddhist site of [[Vaishali (ancient city)|Vaishali]] (the Relic Stupa).<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5492/|title=Silk Road Sites in India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501084120/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5492|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | The Qutb Shahi Monuments of Hyderabad [[Golconda Fort]], [[Qutb Shahi tombs|Qutb Shahi Tombs]], [[Charminar]] | [[File:Charminar Hyderabad 1.jpg|150px|alt=Charminar at Hyderabad]] | [[Telangana]] | 2010 | i, ii, iii, iv (cultural) | This nomination comprises the monuments of the [[Qutb Shahi dynasty]], a sultanate that ruled in the 16th and 17th century, in [[Hyderabad]] and its surroundings. The Golconda Fort is a citadel and early capital. Qutb Shahi tombs (two pictured) are mosques and burial places of the sultans, and Charminar, built in 1591, is a monumental gateway with four minarets. These sites illustrate the cosmopolitan nature of the region in that period.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5573/|title=The Qutb Shahi Monuments of Hyderabad Golconda Fort, Qutb Shahi Tombs, Charminar|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=February 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201205635/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5573/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Mughal Gardens in Kashmir | [[File:Shalimar Bagh 1.jpg|150px|alt=A pavilion in the middle of a pond]] | [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]] | 2010 | i, ii, iv (cultural) | [[Mughal gardens]] were built in a style influenced by [[Persian gardens]], particularly by the ''[[Charbagh]]'' layout, with terraces and fountains arranged around a central water channel, reflecting the Islamic concept of [[paradise]]. Six gardens are listed in the nomination: [[Chashme Shahi]], [[Shalimar Bagh, Srinagar|Shalimar Bagh]] (pavilion pictured), [[Pari Mahal]], [[Verinag]], [[Achabal Gardens]], and [[Nishat Bagh]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5580/|title=Mughal Gardens in Kashmir|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516234416/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5580/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Delhi]] - A Heritage City | [[File:Jama Masjid,Delhi,India 05.jpg|150px|alt=Two Islamic tombs with white domes and several people around]] | Delhi | 2012 | ii, v, vi (cultural) | Delhi, as [[Qila Rai Pithora|Lal Kot]], was founded in 1060 as a capital of the [[Tomara dynasty]]. Later, rulers built subsequent cities on the site. Delhi was the capital of the [[Delhi Sultanate]] and an intermittent capital of the [[Mughal Empire]]. During the [[British Raj|British rule]], the capital was moved from [[Kolkata|Calcutta]] to the newly constructed [[New Delhi]] in 1911. The nomination lists the following areas of historical and architectural importance: [[Mehrauli]], [[Nizamuddin Dargah]] (the tomb of the [[Sufi]] saint [[Nizamuddin Auliya]]), [[Old Delhi|Shahjahanabad]] (pictured), and New Delhi.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5743/|title=Delhi - A Heritage City|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=April 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424023553/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5743/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Monuments and Forts of the Deccan Sultanate | [[File:Gateway to Bidar fort.jpg|150px|alt=Fortress gate in red brick]] | [[Karnataka]], [[Telangana]] | 2014 | ii, iii (cultural) | This nomination comprises the monuments of [[Deccan sultanates]], dating between the 14th and 17th centuries, in four cities: [[Gulbarga]], [[Bidar]], [[Bijapur]] in Karnataka state, and [[Hyderabad]] in Telangana state. The [[architecture of the Deccan sultanates]] represents interactions between Islamic and Hindu influences. Some of the monuments in the nomination include the [[Bidar Fort]] (pictured), [[Jama Mosque Kalaburagi|Jama Mosque]] in Gulbarga, and the [[Qutb Shahi tombs]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5887/|title=Monuments and Forts of the Deccan Sultanate|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=February 28, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228210923/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5887/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Cellular Jail]], Andaman Islands | [[File:Cellular Jail, Andaman and Nicobar.JPG|150px|alt=One of the jail wings with three rows of cells]] | [[Andaman and Nicobar Islands]] | 2014 | iv, vi (cultural) | The jail was constructed in 1906 by the British, primarily to exile political prisoners to the remote archipelago. The architecture was based on the [[panopticon]] system, with radiating wings that were easy to monitor by a single guard. Jail cells were intended for individuals for confinement. The jail was infamous for the brutal treatment of inmates and is important in the history of the [[Indian independence movement]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5888/|title=Cellular Jail, Andaman Islands|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062631/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5888/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Iconic Saree Weaving Clusters of India | [[File:Styles of Sari.jpg|150px|alt=Picture of different types of saris]] | [[Madhya Pradesh]], [[Uttar Pradesh]], [[Maharashtra]], [[Andhra Pradesh]], [[Assam]] | 2014 | iii, v (cultural) | [[Sari]], or saree, is a traditional attire of Indian women. Sari weaving required particular adjustments of the weavers' houses to accommodate [[loom]]s and other devices for [[silk]] processing, resulting in a specific vernacular architecture. This nomination comprises eight clusters where sari weaving was and still is a major profession of the villagers. Different styles of saris are pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5890/|title=Iconic Saree Weaving Clusters of India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 10, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510232614/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5890/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Apatani Cultural Landscape | [[File:A cross section of luch green valley of Ziro.jpg|150px|alt=A hill covered with forest, a village and rice paddies]] | [[Arunachal Pradesh]] | 2014 | iii, v (cultural) | [[Apatani people]] live in the [[Ziro|Ziro Valley]] that is surrounded by high mountains of the [[Himalayas]]. They have a culture that is distinct from that of other tribes in the region, with traditional crafts and festivals. They practice [[paddy field|wet rice cultivation]] and are careful in land management, which allowed sustainable agriculture for several centuries. The resulting [[cultural landscape]] reflects the ability of the tribe to make the adverse environment habitable.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5893/|title=Apatani Cultural Landscape|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=August 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810213143/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5893/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Ranganathaswamy Temple, Srirangam|Sri Ranganathaswamy Temple]], Srirangam | [[File:Ranganathaswamy temple tiruchirappalli.jpg|150px|alt=Two gopuram of a temple, decorated with figures]] | [[Tamil Nadu]] | 2014 | i, ii, iii, v (cultural) | The Sri Ranganathaswamy Temple is dedicated to [[Ranganatha]]. It is the world's largest operating [[Hindu temple]] and is, in fact, a temple town, with inner enclosures constituting the temple and outer ones being used for settlements. There have been temples at the site for over two millennia; however, the key buildings standing today date to the time of the [[Vijayanagara Empire]], from the 14th to the 16th century. The temple has 21 ''[[gopuram]]s'', which are richly decorated with paintings and sculptures.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5894/|title=Sri Ranganathaswamy Temple, Srirangam|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231635/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5894/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Monuments of [[Srirangapatna]] Island Town | [[File:Gopuram of the Ranganathaswamy Temple, Srirangapatna Karnataka India.jpg|150px|alt=Ranganathaswamy temple, Srirangapatna]] | [[Karnataka]] | 2014 | i, ii, iii, iv (cultural) | Srirangapatna, the [[river island]] in the [[Kaveri]] river, is an important pilgrimage site in South India. It has been continuously inhabited since the 12th century. The monuments on the island date to different historical periods, including the periods of the [[Hoysala Empire]], [[Vijayanagara Empire]], [[Kingdom of Mysore]], and the [[British Raj]]. Most monuments date from the 16th to the 19th centuries and have elements of Hindu, Indo-Islamic, and British styles. The [[Ranganathaswamy Temple, Srirangapatna|Ranganathaswamy Temple]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5895/|title=Monuments of Srirangapatna Island Town|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235113/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5895/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Chilika Lake]] | [[File:Chilika Bhubaneswar.me.jpg|150px|alt=A group of Flamingos flying over Chilika Lake]] | [[Odisha]] | 2014 | ix, x (natural) | Chilika Lake is a large [[brackish water]] [[lagoon]], fed by over 50 rivers and streams. It is an ephemeral environment, with the river sediments being deposited to the [[Bay of Bengal]]. Different parts of the lake are freshwater, brackish, and marine ecosystems and are an important habitat for birds and mammals, including the endangered [[Irrawaddy dolphin]]. The lake is rich in fish species that support the local fishermen population.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5896/|title=Chilika Lake|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=August 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824112741/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5896/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Padmanabhapuram Palace]] | [[File:Padmanabhapuram Palace 1.jpg|150px|alt=A large building with white walls, red roof, and wooden beams]] | [[Tamil Nadu]] | 2014 | iii, iv (cultural) | The palace in [[Padmanabhapuram]] was constructed in the 16th century, with later additions continuing into the early 19th century, to serve as the seat of the [[Travancore royal family]]. It is a masterpiece of traditional timber architecture decorated with murals and carvings. Murals depict [[Hindu mythology]] and secular themes.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5897/|title=Padmanabhapuram Palace|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062632/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5897/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Sites of Satyagrah, India's non-violent freedom movement | [[File:GANDHI ASHRAM 03.jpg|150px|alt=People in front of an ashram building]] | several sites | 2014 | iv, vi (cultural) | ''[[Satyagraha]]'', a form of [[nonviolent resistance]] or [[civil resistance]], was developed by [[Mahatma Gandhi]] in the first half of the 20th century, as a part of the [[Indian independence movement]]. The nomination comprises 22 sites across India related to the movement. Several sites are [[ashram]]s ([[Sabarmati Ashram]] pictured), founded by Gandhi to teach his philosophy. Other sites are related to the independence movement. Satyagraha theory was influential in the [[civil rights movement]] in the United States and in the fight against [[apartheid]] in South Africa.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5899/|title=Sites of Satyagrah, India's non-violent freedom movement|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231340/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5899/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Thembang]] Fortified Village | [[File:Northern gate of Thembang fort.jpg|150px|alt=Stone gate to the village]] | [[Arunachal Pradesh]] | 2014 | ii, iii, v (cultural) | The village of Thembang is located in the [[Eastern Himalayas]] at an altitude above {{convert|2000|m|abbr=on}}. It is built as a [[Dzong architecture|dzong]], a type of fortified monastery also found in neighbouring [[Bhutan]] and [[Tibet]]. It is inhabited by the Monpas and was constructed before the 12th century.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5913/|title=Thembang Fortified Village|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231638/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5913/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Narcondam Island]] | [[File:Narcondam Hornbill DSCN1242 15.jpg|150px|alt=A bird, hornbill, sitting on a tree branch]] | [[Andaman and Nicobar Islands]] | 2014 | viii, ix, x (natural) | Narcondam Island is a volcanic island off the main chain of the [[Andaman Islands]]. It is composed mostly of [[andesite]], [[dacite]], and [[amphibole]], types of volcanic rocks and minerals. The island provides an important example of evolutionary processes due to its isolation. It is the only place where the endangered [[Narcondam hornbill]] (pictured) is found, and it is also home to several endemic species of the Andaman Islands.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5914/|title=Narcondam Island|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235129/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5914/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Bhubaneswar|Ekamra Kshetra – The Temple City, Bhubaneswar]] | [[File:Lingaraj Temple Complex.jpg|150px|alt=A Hindu temple in stone]] | [[Odisha]] | 2014 | i, ii, iii (cultural) | Ekamra Kshetra is the name of the old part of the city of Bhubaneswar. It is a holy city and has earned the nickname "Temple City" due to about 700 temples that once stood here. The temples were built between the 3rd century BCE and 15th century CE. They are built in the [[Kalinga architecture|Kalinga style]], and belong to [[Hinduism|Hindu]], [[Buddhism|Buddhist]], and [[Jainism|Jain]] religions. The [[Lingaraja Temple]] is pictured. In addition to the temples, there are also [[Udayagiri and Khandagiri Caves]] built by Jain worshipers.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5916/|title=Ekamra Kshetra – The Temple City, Bhubaneswar|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=October 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001225112/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5916/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | The Neolithic Settlement of [[Burzahom archaeological site|Burzahom]] | [[File:Horned figure on pottery. Pré-Indus civilization. Kashmir.jpg|150px|alt=A clay pot with an animal with horns painted]] | [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]] | 2014 | ii, iii, v (cultural) | The archaeological site at Burzahom has provided information about different stages of societal development from the 4th to the 2nd millennium BCE. People initially lived in [[pit-house]]s and later built houses of mud and brick. There are also remains of [[megalith]]ic structures. Material remains excavated at the site hint at interactions with cultures of Central and South West Asia. A painted pot from 2700 BCE is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5917/|title=Burzahom archaeological site|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231230/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5917/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Archaeological remains of a Harappa Port-Town, [[Lothal]] | [[File:The drainage system at Lothal 2.JPG|150px|alt=Archaeological site with remains of drainage channels]] | [[Gujarat]] | 2014 | v (cultural) | Lothal was the only port-town of the [[Indus Valley civilisation]], or Harappan Civilization, from the [[Bronze Age]]. It was occupied from around 2400 BCE to 1600 BCE when it was likely damaged by tidal flooding. The settlement consisted of a citadel with wide streets, a warehouse, and a port area along the river. Remains found at the site demonstrate trade links with the [[Persian Gulf]] region. The remains of drainage channels are pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5918/|title=Archaeological remains of a Harappa Port-Town, Lothal|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231301/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5918/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Mountain Railways of India]] (Extension) | [[File:Kangra Valley train.jpg|150px|alt=Train on a hilly railway]] | [[Maharashtra]], [[Himachal Pradesh]] | 2014 | ii, iv (cultural) | This is a proposed extension of the existing World Heritage Site. It includes the [[Matheran Hill Railway]] and the [[Kangra Valley Railway]] (pictured). They were built in the early 20th century; construction involved technical innovation to overcome difficult mountainous terrain.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|title=Mountain Railways of India (Extension)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231641/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5919/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Chettinad]], Village Clusters of the Tamil Merchants | [[File:Chettinad palatial house.jpg|150px|alt=A large two-storey building with white decorated facade]] | [[Tamil Nadu]] | 2014 | ii, v, vi (cultural) | This nomination comprises 11 villages in three clusters. Wealthy merchants built them in the second half of the 19th and early 20th centuries. The villages mix urban and rural influences, both Tamil and those from a broader region, as a result of the travels of the merchants in Southeast Asia. Thousands of palatial houses were built using local and imported materials. The most recent ones, built in the 1930s and 1940s, are in the [[Art Deco]] style. An example of a palatial house is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5920/|title=Chettinad, Village Clusters of the Tamil Merchants|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518215344/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5920/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Lotus Temple|Bahá'í House of Worship]] at Delhi | [[File:LotusDelhi.jpg|150px|alt=A temple in the shape of a lotus flower]] | [[Delhi]] | 2014 | i, v, vi (cultural) | The Lotus Temple is the main [[Baháʼí House of Worship]] in India. It was inaugurated in 1986. It has the shape of a [[Nelumbo nucifera|lotus]] flower, with petals made of concrete and covered by [[marble]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5921/|title=Bahá'í House of Worship at New Delhi|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=August 26, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826220742/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5921/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Badami Chalukya architecture|Evolution of Temple Architecture – Aihole-Badami-Pattadakal]] | [[File:Durga Temple.jpg|150px|alt=A Hindu temple in red stone]] | [[Karnataka]] | 2015 | iii, iv (cultural) | This nomination comprises several temples in [[Aihole]], [[Badami cave temples|Badami]], and [[Pattadakal]], that were built between the 6th and 8th centuries under the [[Chalukya dynasty]]. They demonstrated the evolution of [[Hindu temple architecture]] with rock-cut and free-standing temples and were influential in temples built in later periods. The temples at Pattadakal are already listed as a World Heritage Site. The Durga Temple in Aihole is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5972/|title=Evolution of Temple Architecture – Aihole-Badami-Pattadakal|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 May 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231411/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5972/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Cold Desert Cultural Landscape of India | [[File:Kee monastery Spiti Valley (edited).jpg|150px|alt=A monastery in a mountain valley covered by snow]] | [[Ladakh]], [[Himachal Pradesh]] | 2015 | iii, v, vi, x (mixed) | The landscapes in the [[Himalayas]] are characterized by high altitudes, between {{convert|3000|m|abbr=on}} and {{convert|5000|m|abbr=on}}, and harsh dry weather and temperatures ranging from above {{convert|30|C}} in summer to below {{convert|-30|C}} in winter. Two areas are inhabited, the [[Ladakh]] and the [[Spiti Valley]]. The culture is a mixture of Indian and [[Tibet]]an cultures. Several settlements are linked to [[Buddhism|Buddhist]] monasteries ([[Key Monastery]] pictured). From the natural perspective, the area is home to endangered species such as the [[snow leopard]], [[Tibetan antelope]], and the [[Himalayan wolf]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6055/|title=Cold Desert Cultural Landscape of India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=May 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527061843/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6055/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Sites along the Uttarapath, Badshahi Sadak, Sadak-e-Azam, [[Grand Trunk Road]] | [[File:Ambala-Kos Minar.jpg|150px|alt=A stone pillar close to a road]] | several sites | 2015 | ii, iv, vi (cultural) | The Grand Trunk Road is one of Asia's oldest and longest roads. It connects Afghanistan, Pakistan, India, and Bangladesh. The road has been used at least since the times of the [[Maurya Empire]] in the 4th century BCE, has been reconstructed several times in different periods, and has been upgraded to modern traffic in the 20th century. In addition to trade, the road has been instrumental in the spread of ideas, religions, and culture. Several historical sites have been preserved along the road. The [[Kos Minar]], a milestone, in [[Ambala]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6056/|title=Sites along the Uttarapath, Badshahi Sadak, Sadak-e-Azam, Grand Trunk Road|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=January 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117131142/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6056/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Keibul Lamjao National Park|Keibul Lamjao Conservation Area]] | [[File:Loktak Lake,Manipur,India 01.jpg|150px|alt=Lake with some floating plants]] | [[Manipur]] | 2016 | v, vii, ix, x (mixed) | [[Loktak Lake]] is a large freshwater lake that features a unique type of ecosystem called [[phumdi]], [[floating island]]s consisting of soil and vegetation. The area is a mixture of aquatic, wetland, and terrestrial habitats, and is home to [[sangai]], an endangered deer species. There are several villages on the shores of the lake, as well as some settlements on the phumdis.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6086/|title=Keibul Lamjao Conservation Area|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=July 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715011918/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6086|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Garo Hills]] Conservation Area (GHCA) | [[File:West Garo Hills View Sasatgre Oct24 A7CR 03240-Pano.jpg|150px|alt=Lush green Scenery of western Garo Hills]] | [[Meghalaya]] | 2018 | v, vi, viii, x (mixed) | [[Garo Hills]] (Pictured) are inhabited by the [[Garo people]], a tribe that speaks a language from the [[Tibeto-Burman languages|Tibeto-Burman family]]. They practice [[slash-and-burn]] agriculture regulated by community rules to ensure sustainable land use. The area is interesting from a geological perspective, with the terrain being shaped by the [[Paleogeography of the India–Asia collision system|India–Asia collision system]]. The area is home to [[Asian elephant]], [[gaur]], [[clouded leopard]], [[sambar deer]], and five species of [[civet]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6356/|title=Garo Hills Conservation Area (GHCA)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=November 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112181502/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6356/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | The historic ensemble of [[Orchha]] | [[File:OrchhaPalace.jpg|150px|alt=A palace overlooking a forest and a river]] | [[Madhya Pradesh]] | 2019 | ii, iv (cultural) | The town of Orchha was founded in the 16th century by the [[Bundela]] clan to serve as their capital. In the following century, it came under [[Mughal Empire|Mughal]] influence. The architecture of the [[Orchha Fort complex|fort complex]], palaces, temples, and gardens represent a mixture of styles from [[Rajput architecture|Rajput]] and [[Mughal architecture]]. The [[Jahangir Mahal, Orchha|Jahangir Mahal]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6404/|title=The historic ensemble of Orchha|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=July 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706095312/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6404/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Ghats in Varanasi|Iconic Riverfront of the Historic City of Varanasi]] | [[File:Ahilya Ghat by the Ganges, Varanasi.jpg|150px|alt=Ganges riverfront with steps, temples, people, and boats]] | [[Uttar Pradesh]] | 2021 | iii, iv, vi (cultural) | [[Varanasi]] is a holy city of [[Hinduism]], [[Buddhism]], and [[Jainism]]. More than 80 [[ghat]]s (steps to the river bank) are located along the [[Ganges]], the [[holy river]], and serve as a place for rituals and festivals. Varanasi has been continuously inhabited since at least 1200 BCE, while the earliest stone ghats date to the 14th century. Palatial buildings, temples, [[ashram]]s, and rest houses for pilgrims date to the 18th and later centuries. The Ahilya Ghat is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6526/|title=Iconic Riverfront of the Historic City of Varanasi|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=April 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425223400/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6526/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Temples of [[Kanchipuram]] | [[File:Parameswara Vinnagaram.JPG|150px|alt=A Hindu temple in Tamil style]] | [[Tamil Nadu]] | 2021 | iv, vi (cultural) | Kanchipuram was the capital of the [[Pallava dynasty]] from the 6th to the 9th century. It is a holy [[Hinduism|Hindu]] city which used to have hundreds of temples. The architecture marks the shift from rock-cut temples to free-standing structures. 11 temples are listed in the nomination. The [[Ekambareswarar Temple (Kanchipuram)|Ekambareswarar Temple]] is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6528/|title=Temples of Kanchipuram|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=May 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220508093324/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6528/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Hire Benakal]], Megalithic Site | [[File:Pre-historic tombs-1.JPG|150px|alt=Several prehistoric dolmens]] | [[Karnataka]] | 2021 | iii, iv (cultural) | Hire Benakal is the largest [[megalith]]ic site in India. The [[dolmen]]s date to the 1st millennium BCE to the [[Iron Age in India|Iron Age]] and provide information about the culture that constructed India's first large-scale monuments. Rock paintings have also been discovered on site. Depictions of human figures, riders, and animals date roughly from 700 to 500 BCE, while some paintings are older, from the [[Mesolithic]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6529/|title=Hire Benkal, Megalithic Site|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=April 26, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426080555/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6529/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Marble Rocks|Bhedaghat]]-[[Lameta Formation|Lametaghat]] in Narmada Valley | [[File:Marble Rocks - Jabalpur.jpg|150px|alt=River flowing through a gorge with white marble stones]] | [[Madhya Pradesh]] | 2021 | vii, viii (natural) | At [[Bhedaghat]], the [[Narmada River]] has carved a canyon through a mountain of white [[marble]] (pictured), creating a landscape that is both popular with tourists for its perceived beauty and of special interest for geologists. The Lameta Formation contains several [[fossil]]s, including those of [[dinosaur]]s and [[crocodilia]]ns.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6531/|title=Bhedaghat-Lametaghat in Narmada Valley|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=March 31, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331194524/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6531/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Satpura Tiger Reserve]] | [[File:Tiger satpura .jpg|150px|alt=A Bengal tiger in Satpura]] | [[Madhya Pradesh]] | 2021 | vii, ix, x (natural) | The forests in the [[Satpura Range]] hills are protected as a habitat for a large population of [[Bengal tiger]] (Pictured). The area acts as a faunal bridge between the [[Western Ghats]] and the [[Himalayas]] and is also home to several endangered plant species.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6532/|title=Satpura Tiger Reserve|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=June 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607144135/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6532/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Konkan geoglyphs]] | [[File:Usgalimal.PNG|150px|alt=Geoglyphs of Konkan Goa]] | [[Maharashtra]], [[Goa]] | 2022 | i, iii, iv (cultural) | This nomination comprises 10 sites with [[geoglyph]]s in the [[Konkan]] coast. They date from the [[Mesolithic]] period, about ten millennia BCE to the second millennium BCE. They depict animals, human figures, and abstract art, and are related to the transition from [[hunter-gatherer]] societies to settled ones.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/|title=Geoglyphs of Konkan Region of India|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=May 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516231414/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Jingkieng jri: [[Living root bridge|Living Root Bridge]] Cultural Landscapes | [[File:Living root bridges, Nongriat village, Meghalaya2.jpg|150px|alt=Two bridges, consisting of tree roots, crossing a river]] | [[Meghalaya]] | 2022 | i, iii, vi (cultural) | A living root bridge is a type of [[simple suspension bridge]] formed of living plant roots by [[tree shaping]]. They are handmade from the [[aerial root]]s of rubber fig trees (''[[Ficus elastica]]'') over several generations and are common in the communities of the [[Khasi people]]. The bridges reflect a harmonious relationship between people and nature. An example of such a bridge in [[Nongriat]] village is pictured.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6606/|title=Jingkieng jri: Living Root Bridge Cultural Landscapes|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=June 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616070739/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6606/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Veerabhadra Temple, Lepakshi|Sri Veerabhadra Temple]] and [[Monolithic Bull, Andhra Pradesh|Monolithic Bull]] (Nandi), Lepakshi (The Vijayanagara Sculpture and Painting Art Tradition) | [[File:Front side of Veerabhadra Temple, Lepakshi.jpg|150px|alt=A Hindu temple in stone]] | [[Andhra Pradesh]] | 2022 | i, ii, vi (cultural) | The [[Hinduism|Hindu]] temple is located in the village of [[Lepakshi]]. The temple's construction started around 1100, while the major development took place during the period of the [[Vijayanagara Empire]], from 1350 to 1600, when a large complex was built. The temple contains important examples of Vijayanagara art, including the only surviving frescoes from that period. A large monolithic bull ([[Nandi (Hinduism)|Nandi]]) is located on the temple grounds.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6607/|title=Sri Veerabhadra Temple and Monolithic Bull (Nandi), Lepakshi (The Vijayanagara Sculpture and Painting Art Tradition)|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=3 June 2022|archive-date=May 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062600/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6607/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Sun Temple, Modhera]] and its adjoining monuments | [[File:Surya mandhir.jpg|150px|alt=A Hindu temple complex in stone]] | [[Gujarat]] | 2022 | i, iv (cultural) | The temple complex, a prominent example of the [[Māru-Gurjara architecture|Māru-Gurjara]] style from the 11th century, is dedicated to the Sun God. It has three components: ''Gūḍhamanḍapa'', the shrine hall; ''Sabhamanḍapa'', the assembly hall; and ''Kunḍa'', the reservoir.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6627/|title=Sun Temple, Modhera and its adjoining monuments|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 December 2022|archive-date=December 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221074701/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6627/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | Rock-cut Sculptures and Reliefs of the [[Unakoti]], Unakoti Range, Unakoti District | [[File:Unakotiswara Kal Bhairava,Unakoti ( ঊনকোটি).JPG|150px|alt=Rock cut bas relief of Hindu deity]] | [[Tripura]] | 2022 | i, iv (cultural) | Unakoti features colossal rock cut panels and bas relief sculptures depicting Hindu deities, which date from the 8th and 9th centuries. They were created by the adherents of [[Shaivism]], with the style influenced by local folk arts.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6628/|title=Rock-cut Sculptures and Reliefs of the Unakoti, Unakoti Range, Unakoti District|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 December 2022|archive-date=August 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829203802/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6628/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | [[Vadnagar]] – A multi-layered Historic town, Gujarat | [[File:Vadnagar's Kirti Toran full shot with beautiful clouds.JPG|150px|alt=A ''torana'' gate in stone]] | [[Gujarat]] | 2022 | ii, v (cultural) | The town has been continuously occupied since 750 BCE, with monuments such as gates (Kirti Toran pictured), fortresses, and temples constructed throughout different historical periods. Remains found on site demonstrate the trade connections with the [[Indo-Greek Kingdom]] and the [[Roman Empire]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6629/|title=Vadnagar – A multi-layered Historic town, Gujarat|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 December 2022|archive-date=December 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221074659/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6629/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" |Serial nomination of Coastal Fortifications along the Konkan Coast, Maharashtra | [[File:Bastions of vijaydurg.jpg|150px|alt=An old fort with several towers, located at a coast]] | [[Maharashtra]] | 2024 | ii, iv, vi (cultural) |This nomination comprises nine forts in Maharashtra. They were used for trade and military functions between the 9th and 19th centuries. They supported trade routes connecting India with African and Arabian coasts and with the western countries. [[Vijaydurg Fort]] is pictured.<ref>{{Cite web |title=Serial nomination of Coastal Fortifications along the Konkan Coast, Maharashtra |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6703/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240325072346/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6703/ |archive-date=2024-03-25 |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> |- ! scope="row" |The Gond monuments of Ramnagar, Mandla | [[File:Moti Mahal Mandla.jpg|150px|alt=An old fortress made of stone, a wire fence in front]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | ii, iii (cultural) | The nomination comprises clusters of monuments related to the kingdoms of the [[Gondi people|Gond people]], including the [[Garha kingdom]] of the early modern era. The Gonds are the largest tribe in India and held a substantial rule over the central India before the rise of the [[Mughal Empire]]. The forts display an influence of the [[Mughal architecture]] and some influence from the [[List of Rajput dynasties and states|Rajputs]]. The [[Moti Mahal, Mandla|Moti Mahal]], built under [[Hridayshah]], is pictured.<ref>{{Cite web |title=The Gond monuments of Ramnagar, Mandla |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6735/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|archive-date=23 September 2026|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153646/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6735/|language=en}}</ref> |- ! scope="row" |The [[Bhojeshwar Temple|Bhojeshwar Mahadev Temple]], Bhojpur | [[File:Shiva Temple, Bhojpur 01.jpg|150px|alt=A large stone temple with some people around]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | i, iii, iv (cultural) | Construction of the large temple started in the 11th century under the [[Paramara dynasty|Paramara]] king [[Bhoja]] but was at some point abandoned so the temple is left unfinished. It demonstrates the architecture and arts of the period. Important features of the temple are a large [[lingam]] and architectural drawings carved on the walls, intended to assist the builders.<ref>{{Cite web |title=The Bhojeshwar Mahadev Temple, Bhojpur |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6733/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |archive-date=July 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121513/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6733/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" |Rock Art Sites of the [[Chambal River|Chambal]] Valley | [[File:Rock Art Sites of the Chambal Valley.jpg|150px|alt=Rock art in red colour depicting human figures with weapons]] | [[Madhya Pradesh]], [[Rajasthan]] | 2024 | iii, iv (cultural) | Chambal Valley has a large concentration of rock art. Sites date from the [[Paleolithic]] period with [[Acheulean]] stone tools, to rock art sites from the early historic times. Motifs and styles differ between periods. Some depict human figures, hunting and battle scenes, while art from the later periods has religious motifs.<ref>{{Cite web |title=Rock Art Sites of the Chambal Valley |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6732/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |archive-date=July 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121514/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6732/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" |Khooni Bhandara, Burhanpur | [[File:Khooni bhandara.jpg|150px|alt=Underground tunnel for water management]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | ii, iii, iv (cultural) | Khooni Bhandara is an underground water management system built under the [[Mughal Empire]] in the early 17th century in the city of [[Burhanpur]]. It is based on the Persian [[qanat]] system where the water flow is assisted only by gravity. The water system comprises pipelines and reservoirs. The capacity has been decreasing through time due to deposition of sediments on the walls.<ref>{{Cite web |title=Khooni Bhandara, Burhanpur |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6731/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |archive-date=July 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121514/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6731/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" |[[Gwalior Fort]], Madhya Pradesh | [[File:Gwalior Fort front.jpg|150px|alt=Fortress wall on a hill with several towers and elaborate decoration]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | ii, iv (cultural) | The architecture of the fort predominantly shows a mixture of [[Rajput]] and [[Mughal architecture|Mughal]] styles but also includes earlier components, dating back to the 5th century. It features delicate stone carving elements. It served as a reference for later structures.<ref>{{Cite web |title=Gwalior Fort, Madhya Pradesh |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6730/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url-status=live|archive-date=4 September 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260904030451/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6730/|language=en}}</ref> |- ! scope="row" |The historic ensemble of [[Dhamnar Caves|Dhamnar]] | [[File:Buddist sculpture caves.jpg|150px]] | [[Madhya Pradesh]] | 2024 | ii, iv (cultural) |The [[Dhamnar Caves]] are rock-cut caves dating back to between the 5th and 7th centuries CE. There are numerous Buddhist caves and a Hindu temple complex. Some of the caves include secluded and not ornamented spaces for monks ([[Vihāra]]s).<ref>{{Cite web |title=The historic ensemble of Dhamnar |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6736/ |access-date=2024-03-25 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |archive-date=July 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727121513/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6736/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" |[[Kanger Valley National Park]] | [[File:Kanger valley11.JPG|150x150px]] | [[Chhattisgarh]] | 2025 | vii, viii, x (natural) |The national park covers the Kanger River valley. Its varying topography and the multitude of geological features contribute to the park's natural beauty and scientific importance. As an untouched forest area, it also contains diverse wildlife, including various [[threatened species]].<ref>{{Cite web |title=Kanger Valley National Park |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6801/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=14 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260814194156/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6801/}}</ref> |- ! scope="row" |[[Mudumal Megalithic Menhirs]] | [[File:Mudumal Megalithic Menhris Narayanpet Telangana India 11.jpg|150x150px]] | [[Telangana]] | 2025 | v, vi (cultural) |The [[menhir]]s date back 3500–4000 years and are arranged to align with celestial events. They reflect the ancient cultures' understanding of celestial phenomena and have influenced local religious beliefs.<ref>{{Cite web |title=Mudumal Megalithic Menhirs |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6802/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=5 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261005081120/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6802/}}</ref> |- ! scope="row" |Serial nomination for [[Edicts of Ashoka|Ashokan Edict]] sites along the Mauryan Routes | [[File:Ashoka Lauriya Areraj inscription.jpg|213x213px]] | [[Andhra Pradesh]], [[Bihar Legislative Assembly|Bihar]], [[Delhi]], [[Gujarat]], [[Karnataka]], [[Madhya Pradesh]], [[Uttar Pradesh]] | 2025 | iii, iv, v (cultural) |This nomination comprises thirty-five rock and pillar edicts, as well as cave inscriptions (segment of the [[Lauriya Araraj|Lauriya Araraj pillar]] pictured).<ref>{{Cite web |title=Serial nomination for Ashokan Edict sites along the Mauryan Routes |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6803/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=31 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260731040255/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6803/}}</ref> |- ! scope="row" |Serial nomination of [[Yogini temples|Chausath Yogini Temples]] | [[File:Chausath Yogini Temple, Mitaoli, Morena 006.jpg|150x150px]] | [[Madhya Pradesh]], [[Odisha]], [[Tamil Nadu]], [[Uttar Pradesh]] | 2025 | iii, iv (cultural) |This nomination comprises thirteen temples of [[yogini]]s (female yoga practitioners), each with 64 images or statues of yoginis ([[Chausath Yogini Temple, Mitaoli|temple in Mitaoli]] pictured).<ref>{{Cite web |title=Serial nomination of Chausath Yogini Temples |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6804/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=27 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827044612/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6804/}}</ref> |- ! scope="row" |Serial nomination of [[Gupta Empire|Gupta]] Temples in North India | [[File:Deogarh01.jpg|150x150px]] | [[Bihar]], [[Madhya Pradesh]], [[Rajasthan]], [[Uttar Pradesh]] | 2025 | i, iii (cultural) |This nomination comprises twenty temples of the [[Gupta Empire|Gupta dynasty]] (Dashavatara Temple in Deogarh pictured).<ref>{{Cite web |title=Serial nomination of Gupta Temples in North India |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6805/ |access-date=10 March 2025|url-status=live|archive-date=7 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|archive-url=https://web.archive.org/web/20261007084236/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6805/}}</ref> |- ! scope="row" |The Palace-Fortresses of the [[Bundelkhand|Bundelas]] | [[File:View of Raja Mahal from Jahangir Mahal with Ram Raja Temple and Chaturbhuj Temple in the background, Tikamgarh.jpg|150x150px]] | [[Madhya Pradesh]] and [[Uttar Pradesh]] | 2025 | ii, iv (cultural) |This nomination comprises six fortresses of the Bundelkhand region (Raja Mahal pictured).<ref>{{Cite web |title=The Palace-Fortresses of the Bundelas |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6806/ |access-date=10 March 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=9 September 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260909004137/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6806/}}</ref> |- ! scope="row" |[[Salkhan Fossils Park|Salkhan Fossil Park]], Sonbhadra | [[File:150 crore years old Fossils of Blue green algae, in Salkhan (Sonebhadra, UP).jpg|alt=Fossilized green algae with greenery in the background|150x150px]] | [[Uttar Pradesh]] | 2025 | viii (natural) |This park features a large number of [[stromatolite]]s and [[microfossil]]s. It demonstrates the effect of the [[Great Oxidation Event]] on the development of unicellular life and how early microbes shaped the Earth's environment.<ref>{{Cite web |title=Salkhan Fossil Park, Sonbhadra |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6842/ |access-date=29 June 2025 |publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=19 September 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260919134041/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6842}}</ref> |- ! scope="row" |[[Naga Hills Ophiolite|Naga Hill Ophiolite]] | | [[Nagaland]] | 2025 | viii, ix (natural) | The [[Naga Hills]] are important in view of their geological structure. They containe [[ophiolite]]s, sections of Earth's [[oceanic crust]] and the underlying [[upper mantle (Earth)|upper mantle]] that have been uplifted and exposed on the continental plate. They provide insight into [[plate tectonics]] and continent collision. The area is also important due to its biodiversity, and is home to the vulnerable bird species [[rufous-necked hornbill]].<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6889/ |title=Naga Hill Ophiolite |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=1 November 2025 |url-status=live |archive-date=1 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251101230151/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6889/}}</ref> |- ! scope="row" |Deccan Traps at [[Panchgani]] and [[Mahabaleshwar]] | [[File:Picturesque - Mahabhaleshwar - Panchghani (5767643681).jpg|150px|alt=View of rugged hills]] | [[Maharashtra]] | 2025 | viii, x (natural) | This nomination comprises parts of the [[Deccan Traps]] (Panchgani pictured) and the [[Koyna Wildlife Sanctuary]]. Deccan Traps are a [[large igneous province]] that was created in a geologically short volcanic episode around 66 million years ago. This resulted in lava deposits up to {{convert|2000|m|abbr=on}} thick. The area is also a biodiversity hotspot, with animals including the [[Indian leopard]], [[sloth bear]], [[Nilgiri tahr]], [[Indian giant squirrel]], as well as numerous bird, reptile, and amphibian species.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/ |title=Deccan Traps at Panchgani and Mahabaleshwar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=1 November 2025 |url-status=live |archive-date=1 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251101230307/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/}}</ref> |- ! scope="row" |Geological Heritage of [[St. Mary's Islands|St' Mary's Island]] Cluster |[[File:St. Mary's islands, Udupi 1767.jpg|150px|alt=Basaltic rock formations on a shore]] | [[Karnataka]] | 2025 | viii (natural) | The four islands are significant because of their [[Columnar jointing|columnar basalt]] formations, originating from the [[Late Cretaceous]] [[epoch]]. They are associated with the volcanic activitsy during the breaking up between the [[Indian plate|Indian]] and the [[Madagascar plate]]s.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6891/ |title=Geological Heritage of St' Mary's Island Cluster |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102000637/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6891/}}</ref> |- ! scope="row" |Meghalayan Age Caves | | [[Meghalaya]] | 2025 | vii, viii, ix (natural) | The four nominated caves feature numerous [[speleothem]]s. The stalagmite sampled from the [[Mawmluh Cave]] was used to detect the chemical signatures related to the [[4.2-kiloyear event]], a prolongued drought linked to the collapse of several ancient civilizations. The cave is used as the [[Global Boundary Stratotype Section and Point]] for the [[Meghalayan]] age. Additionally, the caves are home to endemic species of fish and arthropods.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6892/ |title=Meghalayan Age Caves |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102001043/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6892/}}</ref> |- ! scope="row" |Natural Heritage of [[Erra Matti Dibbalu]] |[[File:Erramatti Dibbalu (Red Sand Hills) in Visakhapatnam 03.jpg|150px|alt=Red sand formation with some plants]] | [[Andhra Pradesh]] | 2025 | viii (natural) | The sand, [[silt]], and [[clay]] formations preserve the geologic record of the late [[Quaternary]], including the fluctuations of the sea level during the [[Quaternary glaciation|glaciation]] episodes, monsoons, and dry seasons. The sediments were deposited by rivers or winds.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6893/ |title=Natural Heritage of Erra Matti Dibbalu |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102000742/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6893/}}</ref> |- ! scope="row" |Natural Heritage of [[Tirumala]] Hills | [[File:Natural stone arch in tirumala.JPG|150px|alt=A stone arch made of ancient rocks]] | [[Andhra Pradesh]] | 2025 | vii, viii, x (natural) | The area is significant due to the [[Eparchaean Unconformity]], a rare geological [[Stratigraphy|stratigraphic]] formation where there is a gap of hundreds of million of years between the older [[Archean]] and younger [[Proterozoic]] rocks. One of the formations in the area is the [[Natural Arch, Tirumala hills|Natural Arch]] (pictured), which is also sacred to the Hindus. The area is also home to diverse flora.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6894/ |title=Natural Heritage of Tirumala Hills |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102001448/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6894/}}</ref> |- ! scope="row" |Natural Heritage of Varkala |[[File:Varkala cliff 02.jpg|150px|alt=A beach and a cliff in the background]] | [[Kerala]] | 2025 | vii, viii (natural) | This nomination comprises the cliff and the beach in [[Varkala]]. The cliff is a geological formation that shows different layers of sediments, documenting the processes such as tectonic uplift, sedimentation, and tropical weathering. There are numerous fossils found in the rocks. The area is also popular with visitors because of its scenic beauty.<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6895/ |title=Natural Heritage of Varkala |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2 November 2025 |url-status=live |archive-date=2 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102001724/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6895/}}</ref> |- ! scope="row" |Serial Nomination of Buddhist Triangle Sites of Odisha |[[File:Lalitagiri Courtyard.jpg|150px|alt=Ruins and a collection of artefacts]] | [[Odisha]] | 2025 | ii, iv (cultural) | The nomination comprises three sites connected with [[Buddhism]]: [[Lalitagiri]] (ruins of a [[stupa]] pictured), [[Udayagiri, Odisha|Udayagiri]], and [[Ratnagiri, Odisha|Ratnagiri]]. They document the development of the religion from the 3rd or 2nd century BCE, with the transition from [[Theravada]] traditions into the [[Mahayana]] and [[Vajrayana]] schools. The sites also demonstrate the evolution of art and architectural styles.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6926/|title=Serial Nomination of Buddhist Triangle Sites of Odisha|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=31 January 2026|url-status=live|archive-date=31 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260131221945/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6926/}}</ref> |- ! scope="row"|Colonial Penal Settlement of Andaman Islands | |[[Andaman and Nicobar Islands]] |2026 | ii, iv, vi (cultural) |The colonial penal Settlement of the [[Andaman Islands]] was established by [[British Empire|British]] in 1858 to imprison Indian freedom fighters and political prisoners. It includes [[Chatham Island (Andaman Islands)|Chatham Island]], [[Ross Island, North and Middle Andaman district|Ross Island]], [[Viper Island]] and the famous [[Cellular Jail]]. These sites represent British colonial rule, the sacrifices of freedom fighters and India's struggle for Independence.<ref>{{cite web|title=Colonial Penal Settlement of Andaman Islands|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7023/|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 October 2026|url-status=live|archive-date=23 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261023042352/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7023/}}</ref> |- ! scope="row" | Nicobarese Cultural Continuity in the Central group of Nicobar Islands | |[[Andaman and Nicobar Islands]] | 2026 | iii, v, vi (cultural) |<ref>{{cite web|title=Nicobarese Cultural Continuity in the Central group of Nicobar Islands|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7022/|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=21 October 2026|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021055618/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7022/}}</ref> |- ! scope="row"|The Painted Haveli Towns of Shekhawati |[[File:Le Prince Haveli courtyard.JPG|150px]] |[[Rajasthan]] |2026 | iii, iv, v (cultural) |[[Shekhawati painting|The painted Haveli Town]], are famous for their magnificent merchant mansion decorated with colourful Fresco painting. Built mainly between the 18th and early 20th centuries, these [[haveli]]s showcase beautiful artwork depicting mythology, historical events, daily life, animals and modern inventions. Their unique architecture, traditional water system and rich [[Marwari people|Marwari]] merchant make [[Shekhawat]]i and extraordinary open-air art gallery. It reflects the culture and heritage of the [[Shekhawati|Shekhawati region]] ( [[Sikar]], [[Jhunjhunu]] and [[Churu district|Churu]] ).<ref>{{cite web|title=The Painted Haveli Towns of Shekhawati|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7028/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021081123/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7028/}}</ref> |- ! scope="row"|Rangpur-Sivasagar Historic Ensemble |[[File:Ranghar - Assam.jpg|150px]] |[[Assam]] |2026 | iii, iv (cultural) |Spread in [[Sivasagar district]]. This ensemble represents the architectural, cultural, and technological achievements of the [[Ahom dynasty]], which ruled the Brahmaputra Valley for nearly 600 years. It includes magnificent palaces, temples, the [[Rang Ghar]] amphitheatre ( pictured ), [[Talatal Ghar]], and large historic water reservoirs such as joysagar, Gaurisagar and Sivasagar.<ref>{{cite web|title=Rangpur-Sivasagar Historic Ensemble|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7033/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> |- ! scope="row" |[[Udayagiri Caves|Udaigiri Caves]] |[[File:Udayagiri cave vidisha Madhya Pradesh11.jpg|150px]] |[[Madhya Pradesh]] |2026 | ii, iii, iv (cultural) |The [[Udayagiri Caves|Udaigiri Caves]] are rock cut caves located near [[Vidisha]]. Dating back to the 4th-5th Century CE, they were developing during the Gupta Period ( reign of [[Chandragupta II]] ). Caves are famous for their [[Hindu]] and [[Jain]] sculptures, inscriptions and religious significance. Most notable sculpture is [[Lord Vishnu]] in his [[Varaha]] incarnation, rescuing the Earth Goddess.<ref>{{cite web|title=Udaigiri Caves|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7046/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> |- ! scope="row" |Group of Temples of the Chambal Valley: [[Bateshwar Hindu temples, Madhya Pradesh|Bateshwar]], Padavali and [[Kakanmath|Kakarmath]] |[[File:Bateshwar Temple Complex - 1.jpg|150px]] |[[Madhya Pradesh]] |2026 | ii, iv (cultural) |This group represents the remarkable development of early mediaeval Indian temple architecture. Dating from the 8th and 11th centuries CE, these temples showcase the Nagar Style of architecture intricate stone carving and traditional dry-stone construction. Togather [[Bateshwar Hindu temples, Madhya Pradesh|Bateshwar]] (in picture), Padavali and [[Kakanmath|Kakarmath]] reflect the rich religious traditions, artistic excellence and architectural heritage of the [[Gurjara-Pratihara dynasty|Gurjara-Pratihara]] and [[Kachchhapaghata dynasty|Kachchhapaghata]] periods.<ref>{{cite web|title=Group of Temples of the Chambal Valley: Bateshwar, Padavali and Kakarmath|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7045/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021075951/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7045/}}</ref> |- ! scope="row" |[[Ginnorgarh|Ginnorgarh fort]] |[[File:Ginnorgarh fort from the west.jpg|150px]] |[[Madhya Pradesh]] |2026 | ii, iv (cultural) |Ginnorgarh fort located within the [[Ratapani Tiger Reserve]]. It served as an important political and administrative centre during Gond Kingdom. Fort is known for its impressive fortificate walls, Palace ruins and stepwells. Remains of the Seven-storey Rani Mahal ( in picture ) that show historical and architectural importance.<ref>{{cite web|title=Ginnorgarh fort|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7044/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021075705/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7044/}}</ref> |- ! scope="row" |[[Bagh Caves|Bagh Cave]] paintings |[[File:Bagh Caves statues.jpg|150px]] |[[Madhya Pradesh]] |2026 | i, ii, iii, (cultural) |Paintings are dating back to 5th and 6th centuries CE. Executed on cave wall , these paintings illustrate [[Buddhist]] themes, human figures, and cultural activities, showcasing the artistic excellence and rich heritage of ancient India.<ref>{{cite news|title=Bagh Cave paintings|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7043/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=23 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261023021908/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7043/}}</ref> |- ! scope="row"style="background:#D0E7FF;"|The Sites of Satyagraha: The Emergence and institutionalization of the non-violent movement (India) | |[[Bihar]]<br>[[Gujarat]]<br>[[Maharashtra]]<br>[[Delhi]] |2026 | iii, vi (cultural) |<ref>{{cite web|title=The Sites of Satyagraha: The Emergence and institutionalization of the non-violent movement (India)|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7042/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=23 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261023113038/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7042/}}</ref> |- ! scope="row"|[[Sirpur, Mahasamund|Sirpur]] [[ Sirpur Group of Monuments|Cultural and Archaeological Landscape]] |[[File:7th - 9th century Surang tila mandapa before shrines, Sirpur monuments Chhattisgarh.jpg|150px]] |[[Chhattisgarh]] |2026 | ii, iv (cultural) |Bank of the [[Mahanadi]] river Village Sirpur located. It is an ancient Cultural, religious, and commercial centre that flourished between the 5th and 12th centuries CE. It is renowned for it's Hindu temples, Buddhist monasteries, Jain monuments, and remarkable brick architecture, reflecting religious harmony, artistic exchange and the urban development of early mediaeval India.<ref>{{cite web|title=Sirpur Cultural and Archaeological Landscape|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7054/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=23 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261023023848/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7054/}}</ref> |- ! scope="row"|Andaman Subduction Volcanoes |[[File:Barren Island Active Volcano.jpg|150px]] |[[Andaman and Nicobar Islands]] |2026 | vii, viii, ix, x (natural) |Andaman subduction Volcanoes are formed due to the subduction of [[Indian Plate]] beneath the [[Burma]] microplate.This tectonic process produce [[Magma]], causing volcanic activity in the region. [[Barren Island (Andaman Islands)|Barren Island]], located in the [[Andaman Sea]], is only India's confirm active volcano site.<ref>{{cite web|title=Andaman Subduction Volcanoes|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7053/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=24 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261024023639/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7053/}}</ref> |- ! scope="row" |Karst-mud-volcano Complex of [[Baratang Island|Baratang]] |[[File:Baratang mud volcano.jpg|150px]] |[[Andaman and Nicobar Islands]] |2026 | viii, ix, x (natural) |Karst-mud-volcano Complex of Baratang is a unique geological landscape featuring limestone caves, karst formations and active mud Volcanoes.These geological features provide valuable evidence of the region's tectonic evolution, cave formation processes, and ecological diversity.<ref>{{cite web|title=Karst-mud-volcano Complex of Baratang|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7052/|access-date=21 October 2026|publisher=UNESCO World Heritage Centre|url-status=live|archive-date=21 October 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261021095516/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/7052/}}</ref> |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت جي ثقافت]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:عالمي ثقافتي ورثي جي ماڳن جون فهرستون]] e1gt08ie00ovzwir9zohsay6c7a9rwo 0 105503 429509 429301 2026-11-07T19:15:42Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:پاڪستان جون ريلوي جنڪشن اسٽيشنون]]; added [[Category:پاڪستان جا ريلوي اسٽيشن]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429509 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جي شهر لاڙڪاڻي جي تاريخي ريلوي جنڪشن اسٽيشن}} {{Infobox | above = لاڙڪاڻو جنڪشن ريلوي اسٽيشن | abovestyle = background:#244e68; color:white; font-size:125%; text-align:center; font-weight:bold; padding:9px; | subheader = Larkana Junction Railway Station | headerstyle = background:#d7e8f2; color:#173d55; | labelstyle = background:#edf5fa; text-align:right; width:40%; | datastyle = background:#fbfdff; | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = قسم | data2 = ريلوي جنڪشن اسٽيشن | label3 = اسٽيشن ڪوڊ | data3 = LRK | label4 = هنڌ | data4 = اسٽيشن روڊ، [[لاڙڪاڻو]] | label5 = ضلعو | data5 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | label6 = صوبو | data6 = [[سنڌ]] | label7 = ملڪ | data7 = [[پاڪستان]] | label8 = بيهڪ | data8 = {{coord|27.5492065|68.2099535|display=inline}} | header9 = ريلوي نظام | label10 = مالڪ | data10 = [[پاڪستان ريلوي]] | label11 = مکيه لائين | data11 = ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين | label12 = تاريخي شاخ | data12 = لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي | header13 = تاريخ | label14 = شروعاتي دور | data14 = 1890ع–1891ع | label15 = نئين عمارت جو افتتاح | data15 = [[ذوالفقار علي ڀٽو]] سان منسوب | label16 = تاريخي ڊرائي پورٽ | data16 = 2 اپريل 1995ع | label17 = 2026ع جي ريلوي خدمت | data17 = موهن جو دڙو ايڪسپريس جي سيپٽمبر ۾ بحالي }} '''لاڙڪاڻو جنڪشن ريلوي اسٽيشن''' (انگريزي: ''Larkana Junction Railway Station'') [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ واقع هڪ تاريخي ريلوي جنڪشن اسٽيشن آهي. هيءَ اسٽيشن برطانوي دور ۾ سنڌ جي ريلوي نظام جي توسيع دوران قائم ٿي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب لاڙڪاڻو 1890ع ڌاري ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماخذن ۾ اسٽيشن جي افتتاح جو سال 1891ع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="EFTStation">{{cite web |title=Railway Station Larkano, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/larkana/railway-station-larkano.php |website=Heritage Sites of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> اسٽيشن [[پاڪستان ريلوي]] جي ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين تي واقع آهي ۽ تاريخي طور لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي جي شروعاتي جنڪشن پڻ رهي آهي. اسٽيشن جو ڪوڊ '''LRK''' آهي.<ref name="Wikidata">{{cite web |title=Larkana railway station (Q6489579) |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q6489579 |publisher=Wikidata |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == تاريخ == === برطانوي دور ۾ قيام === اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب برطانوي دور ۾ 1890ع ڌاري لاڙڪاڻي کي ريلوي ذريعي ڪراچي، ڪوٽڙي، سکر، روهڙي، شڪارپور ۽ جيڪب آباد سان ڳنڍيو ويو. ريلوي رابطي شهر جي واپار، آمدرفت ۽ سماجي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="EFTStation"/> ورثي جي رڪارڊ ۾ لاڙڪاڻي جي ڀرپاسي وارين ريلوي اسٽيشنن، جن ۾ نئون ديرو، ڏوڪري، باڊهه، راڌڻ، مديجي ۽ رڪ شامل آهن، جي قيام کي پڻ انهيءَ دور سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="EFTStation"/> اسٽيشن جي قيام بابت مختلف ذريعن ۾ 1890ع ۽ 1891ع جا سال ملن ٿا. انهن تاريخن ۾ فرق کي حل ڪرڻ لاءِ برطانوي دور جي اصل ريلوي انتظامي رپورٽن يا افتتاحي نوٽيفڪيشن جي ضرورت آهي. === لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي === لاڙڪاڻو تاريخي لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي جو شروعاتي اسٽيشن پڻ رهيو آهي. دستياب ريلوي تاريخي معلومات موجب هيءَ شاخ 1924ع ۾ 762 ملي ميٽر جي سوڙهي پٽيءَ واري ريلوي طور کولي وئي هئي.<ref name="LightRail">{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Larkana%E2%80%93Jacobabad_Light_Railway |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ريلوي شاخ لاڙڪاڻي کان قمبر، شهدادڪوٽ ۽ ٻين علائقن مان گذري جيڪب آباد ڏانهن ويندي هئي. ان جي ڪل تاريخي ڊيگهه لڳ ڀڳ 136 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي. 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شهدادڪوٽ واري حصي کي ويڪري پٽيءَ ۾ تبديل ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="LightRail"/> شاخ جي تاريخي بندش ۽ مختلف حصن جي ختم ٿيڻ بابت دستياب ماخذن ۾ تفصيل آهن، پر انهن جي مڪمل تصديق لاءِ پاڪستان ريلوي جا اصل انتظامي رڪارڊ وڌيڪ موزون هوندا. === نئين عمارت جي تعمير === اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن جي نئين عمارت پراڻن مال گاڏين جي گودامن واري هنڌ تي تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ان جو افتتاح [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ڪيو هو.<ref name="EFTStation"/> ساڳئي ماخذ موجب نئين عمارت جو پهريون اسٽيشن ماسٽر محمد نواز جعفري هو. عمارت ۾ هڪ خاص مهمانن وارو ڪمرو، مٿئين درجي جي مسافرن لاءِ انتظار جا ڪمرا، عام انتظارگاهه ۽ ٻين مسافرن لاءِ سهولتون موجود هيون.<ref name="EFTStation"/> ماخذ ۾ ذوالفقار علي ڀٽي جي افتتاح واري تقريب جي قطعي تاريخ نه ڏني وئي آهي. تنهنڪري ان واقعي کي ڪنهن مخصوص سال سان منسوب ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويو آهي. == عمارت ۽ تاريخي ورثو == اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب اسٽيشن جي پراڻي انتظامي عمارت موجوده اسٽيشن جي اولهه پاسي واقع هئي، جتي بعد ۾ ريلوي اسپتال قائم ٿي. اسٽيشن سان لاڳاپيل برطانوي دور جون رهائشي عمارتون، ريسٽ هائوس، ڊاڪ بنگلا ۽ ريلوي عملدارن جون رهائشگاهون پڻ موجود رهيون آهن.<ref name="EFTStation"/> نئين عمارت جي منصوبابنديءَ ۾ مرڪزي ايئرڪنڊيشننگ نظام جو تصور پڻ بيان ٿيل آهي. ماخذ موجب ذوالفقار علي ڀٽي عمارت جي هيٺئين حصي ۾ مرڪزي ٿڌڪ فراهم ڪندڙ نظام جي تجويز ڏني هئي.<ref name="EFTStation"/> ان نظام جي مڪمل تعمير يا مسلسل استعمال بابت آزاد فني دستاويز نه مليا آهن. == ريلوي رستا ۽ رابطي جو نظام == لاڙڪاڻو جنڪشن ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين تي واقع آهي. تاريخي طور هن رستي وسيلي لاڙڪاڻي کي ڏکڻ سنڌ ۽ اتر سنڌ جي ريلوي مرڪزن سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref name="EFTStation"/> لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي ذريعي شهر کي اولهه ۽ اتر اولهه وارن علائقن سان پڻ ريلوي رابطو حاصل هو.<ref name="LightRail"/> === تاريخي ريلوي رستا === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#255a78;color:white"| ريلوي رستو ! style="background:#255a78;color:white"| تاريخي اهميت ! style="background:#255a78;color:white"| حيثيت |- | ڪوٽڙي–دادو–لاڙڪاڻو | ڏکڻ سنڌ سان ريلوي رابطو | مکيه تاريخي رستو |- | لاڙڪاڻو–حبيب ڪوٽ–اتر سنڌ | سکر، روهڙي ۽ ٻين علائقن ڏانهن رابطو | ريلوي نيٽ ورڪ جو حصو |- | لاڙڪاڻو–قمبر–شهدادڪوٽ–جيڪب آباد | لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي | تاريخي شاخ؛ مڪمل اصل رستو بند |} == ڊرائي پورٽ == لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن سان لاڳاپيل هڪ اهم تجارتي منصوبو ڊرائي پورٽ هو. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب اهو 2 اپريل 1995ع تي پراڻن ريلوي مال گودامن جي ڪجهه حصن ۾ قائم ڪيو ويو هو.<ref name="DryPort">{{cite web |title=Dry Port Larkana, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/site/923/larkana/dry-port-larkana |website=Heritage Sites of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ماخذ موجب اهي پراڻا گودام ريلوي اسٽيشن جي شروعاتي دور سان لاڳاپيل هئا. انهن جي ڀرسان پراڻا ڊاڪ بنگلا ۽ ريلوي عملدارن جون رهائشگاهون موجود رهيون آهن.<ref name="DryPort"/> 12 جون 2018ع تي ''ڊيلي ٽائمز'' جي رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته ڊرائي پورٽ 1996ع کان بند پيل هو. اها رپورٽ ان وقت جي صورتحال بابت آهي، نه ته 2026ع جي موجوده حيثيت بابت.<ref name="DailyTimes2018">{{cite news |last=Dawoodpoto |first=Jamal |title=Larkana Railway Station: a historic site falls victim to state neglect |url=https://dailytimes.com.pk/252388/larkana-railway-station-a-historic-site-falls-victim-to-state-neglect/ |work=Daily Times |date=12 June 2018 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == 2007ع جو نقصان ۽ مرمت == پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ ۾ ريلوي واري وفاقي وزير جي سرڪاري جواب موجب ڊسمبر 2007ع ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي قتل کان پوءِ ٿيل هنگامن دوران سنڌ جي ٻين ريلوي اسٽيشنن سان گڏ لاڙڪاڻي اسٽيشن کي پڻ نقصان پهتو هو.<ref name="NationalAssembly">{{cite report |title=National Assembly Questions and Answers, 4th Session |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/questions/1377852056_243.pdf |publisher=National Assembly Secretariat, Government of Pakistan |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ساڳئي جواب موجب لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن جي مرمت ۽ بحاليءَ تي مالي سال 2010ع–2011ع دوران سرڪاري ترقياتي پروگرام مان 55 لک 97 هزار 58 رپيا خرچ ڪيا ويا.<ref name="NationalAssembly"/> انهيءَ سرڪاري جواب ۾ اسٽيشن جي حالت کي ٻين ڪيترين ريلوي اسٽيشنن جي ڀيٽ ۾ مناسب ڄاڻايو ويو هو. == ريلوي خدمتن جو زوال == 2018ع ۾ ''ڊيلي ٽائمز'' جي رپورٽ موجب لاڙڪاڻي اسٽيشن تان هلندڙ ريل گاڏين جو تعداد اڳ جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽجي ويو هو. رپورٽ ۾ ٻڌايو ويو ته ڪنهن زماني ۾ اسٽيشن تان يارهن ريل گاڏيون گذرنديون هيون، جڏهن ته ان وقت صرف ٻه ريل گاڏيون هلنديون هيون.<ref name="DailyTimes2018"/> ساڳئي رپورٽ موجب قمبر–شهدادڪوٽ واري ريلوي خدمت 2009ع کان بند هئي. ريلوي خدمتن ۾ گهٽتائيءَ سان گڏ مال برداري ۽ ڊرائي پورٽ جي سرگرمين تي پڻ اثر پيو.<ref name="DailyTimes2018"/> == 2026ع ۾ بندش ۽ بحالي == 7 آگسٽ 2026ع تي ''ڊان'' جي رپورٽ موجب ڪوٽڙي–دادو–لاڙڪاڻو ريلوي رستي تي مسافر گاڏين جي آمدرفت بند ٿي وئي هئي. رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته موهن جو دڙو ايڪسپريس 15 مارچ 2026ع کان معطل هئي ۽ ان جي بحاليءَ بابت منفي فيصلو ڪيو ويو هو.<ref name="DawnAugust2026">{{cite news |last=Khushik |first=Qurban Ali |title=Train operations on Dadu line suspended |url=https://www.dawn.com/news/2021144 |work=Dawn |date=7 August 2026 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> 21 سيپٽمبر 2026ع تي ''ڊان'' جي هڪ ٻي رپورٽ موجب عوامي احتجاجن کان پوءِ پاڪستان ريلوي موهن جو دڙو ايڪسپريس بحال ڪئي. رپورٽ موجب ريل گاڏي روهڙيءَ کان رواني ٿي ۽ لاڙڪاڻي اسٽيشن پهتي، جتي مسافرن ۽ مقامي ماڻهن ان جو استقبال ڪيو.<ref name="DawnSeptember2026">{{cite news |title=Mohenjo Daro Express restored after six-month suspension |url=https://www.dawn.com/news/2031478 |work=Dawn |date=21 September 2026 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> هيءَ بحالي اسٽيشن جي تازي ريلوي تاريخ جو اهم واقعو آهي. البت ريل گاڏيءَ جي روزاني وقتن، سفر جي ڏينهن ۽ موجوده آپريشنل حالت بابت پاڪستان ريلوي کان تصديق ڪرڻ ضروري آهي. == شهري اهميت == سنڌ حڪومت جي ''Urban Development Strategy for Larkana'' رپورٽ موجب لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن تاريخي طور شهر جي آمدرفت جو اهم مرڪز رهي آهي. رپورٽ ۾ ريلوي اسٽيشن ۽ ان سان لاڳاپيل زمين جي ايراضي لڳ ڀڳ 7.4 ايڪڙ ڄاڻايل آهي.<ref name="UrbanStrategy">{{cite report |title=Urban Development Strategy for Larkana, Volume I: Situation Analysis |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf |publisher=Urban Directorate, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ساڳئي رپورٽ موجب ريلوي اسٽيشن جي ڀرسان گاڏين، ٽيڪسين، وينن ۽ بسن جي پارڪنگ ٿيندي رهي آهي. رپورٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندڙ ريلوي لائين کي شهري آمدرفت لاءِ استعمال ڪرڻ جي امڪان تي پڻ بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="UrbanStrategy"/> اها تجويز منصوبابنديءَ جو حصو آهي؛ ان مان ڪنهن نئين شهري ريلوي منصوبي جي منظوري يا تعمير ثابت نٿي ٿئي. == تاريخي واقعن جو خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#245a78;color:white"| سال ! style="background:#245a78;color:white"| اهم واقعو ! style="background:#245a78;color:white"| ماخذ |- | 1890ع–1891ع | لاڙڪاڻي جو ريلوي نظام سان ڳنڍجڻ ۽ اسٽيشن جي شروعات | اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ؛ تاريخي ريلوي رڪارڊ |- | 1924ع | لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي جو افتتاح | ريلوي تاريخي ماخذ |- | 1956ع | لاڙڪاڻو–شهدادڪوٽ حصي جي پٽيءَ ۾ تبديلي | ريلوي تاريخي ماخذ |- | 2 اپريل 1995ع | لاڙڪاڻي ڊرائي پورٽ جو قيام | اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ |- | ڊسمبر 2007ع | هنگامن دوران اسٽيشن کي نقصان | قومي اسيمبليءَ جو سرڪاري جواب |- | 2010ع–2011ع | 55 لک 97 هزار 58 رپين جي مرمت | قومي اسيمبليءَ جو سرڪاري جواب |- | 2018ع | ريلوي خدمتن ۽ ڊرائي پورٽ جي زوال بابت رپورٽ | ڊيلي ٽائمز |- | مارچ–آگسٽ 2026ع | موهن جو دڙو ايڪسپريس جي بندش | ڊان |- | سيپٽمبر 2026ع | موهن جو دڙو ايڪسپريس جي بحالي | ڊان |} == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[پاڪستان ريلوي]] * [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[دادو ريلوي اسٽيشن]] * [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[موهن جو دڙو]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://heritage.eftsindh.com/districts/larkana/railway-station-larkano.php لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن جو تاريخي رڪارڊ] * [https://heritage.eftsindh.com/site/923/larkana/dry-port-larkana لاڙڪاڻي ڊرائي پورٽ جو تاريخي رڪارڊ] * [https://na.gov.pk/uploads/documents/questions/1377852056_243.pdf قومي اسيمبليءَ جو ريلوي اسٽيشن بابت سرڪاري جواب] * [https://www.dawn.com/news/2031478 موهن جو دڙو ايڪسپريس جي بحاليءَ بابت رپورٽ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Larkana%20railway%20station وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:سنڌ جون ريلوي اسٽيشنون]] [[زمرو:پاڪستان جا ريلوي اسٽيشن]] eaoxxfk3eemjs3700y6iequy02yhzsr 429510 429509 2026-11-07T19:16:43Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:لاڙڪاڻو]]; added [[Category:لاڙڪاڻو ڊويزن]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429510 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جي شهر لاڙڪاڻي جي تاريخي ريلوي جنڪشن اسٽيشن}} {{Infobox | above = لاڙڪاڻو جنڪشن ريلوي اسٽيشن | abovestyle = background:#244e68; color:white; font-size:125%; text-align:center; font-weight:bold; padding:9px; | subheader = Larkana Junction Railway Station | headerstyle = background:#d7e8f2; color:#173d55; | labelstyle = background:#edf5fa; text-align:right; width:40%; | datastyle = background:#fbfdff; | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = قسم | data2 = ريلوي جنڪشن اسٽيشن | label3 = اسٽيشن ڪوڊ | data3 = LRK | label4 = هنڌ | data4 = اسٽيشن روڊ، [[لاڙڪاڻو]] | label5 = ضلعو | data5 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | label6 = صوبو | data6 = [[سنڌ]] | label7 = ملڪ | data7 = [[پاڪستان]] | label8 = بيهڪ | data8 = {{coord|27.5492065|68.2099535|display=inline}} | header9 = ريلوي نظام | label10 = مالڪ | data10 = [[پاڪستان ريلوي]] | label11 = مکيه لائين | data11 = ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين | label12 = تاريخي شاخ | data12 = لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي | header13 = تاريخ | label14 = شروعاتي دور | data14 = 1890ع–1891ع | label15 = نئين عمارت جو افتتاح | data15 = [[ذوالفقار علي ڀٽو]] سان منسوب | label16 = تاريخي ڊرائي پورٽ | data16 = 2 اپريل 1995ع | label17 = 2026ع جي ريلوي خدمت | data17 = موهن جو دڙو ايڪسپريس جي سيپٽمبر ۾ بحالي }} '''لاڙڪاڻو جنڪشن ريلوي اسٽيشن''' (انگريزي: ''Larkana Junction Railway Station'') [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ واقع هڪ تاريخي ريلوي جنڪشن اسٽيشن آهي. هيءَ اسٽيشن برطانوي دور ۾ سنڌ جي ريلوي نظام جي توسيع دوران قائم ٿي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب لاڙڪاڻو 1890ع ڌاري ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماخذن ۾ اسٽيشن جي افتتاح جو سال 1891ع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="EFTStation">{{cite web |title=Railway Station Larkano, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/larkana/railway-station-larkano.php |website=Heritage Sites of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> اسٽيشن [[پاڪستان ريلوي]] جي ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين تي واقع آهي ۽ تاريخي طور لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي جي شروعاتي جنڪشن پڻ رهي آهي. اسٽيشن جو ڪوڊ '''LRK''' آهي.<ref name="Wikidata">{{cite web |title=Larkana railway station (Q6489579) |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q6489579 |publisher=Wikidata |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == تاريخ == === برطانوي دور ۾ قيام === اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب برطانوي دور ۾ 1890ع ڌاري لاڙڪاڻي کي ريلوي ذريعي ڪراچي، ڪوٽڙي، سکر، روهڙي، شڪارپور ۽ جيڪب آباد سان ڳنڍيو ويو. ريلوي رابطي شهر جي واپار، آمدرفت ۽ سماجي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="EFTStation"/> ورثي جي رڪارڊ ۾ لاڙڪاڻي جي ڀرپاسي وارين ريلوي اسٽيشنن، جن ۾ نئون ديرو، ڏوڪري، باڊهه، راڌڻ، مديجي ۽ رڪ شامل آهن، جي قيام کي پڻ انهيءَ دور سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="EFTStation"/> اسٽيشن جي قيام بابت مختلف ذريعن ۾ 1890ع ۽ 1891ع جا سال ملن ٿا. انهن تاريخن ۾ فرق کي حل ڪرڻ لاءِ برطانوي دور جي اصل ريلوي انتظامي رپورٽن يا افتتاحي نوٽيفڪيشن جي ضرورت آهي. === لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي === لاڙڪاڻو تاريخي لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي جو شروعاتي اسٽيشن پڻ رهيو آهي. دستياب ريلوي تاريخي معلومات موجب هيءَ شاخ 1924ع ۾ 762 ملي ميٽر جي سوڙهي پٽيءَ واري ريلوي طور کولي وئي هئي.<ref name="LightRail">{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Larkana%E2%80%93Jacobabad_Light_Railway |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ريلوي شاخ لاڙڪاڻي کان قمبر، شهدادڪوٽ ۽ ٻين علائقن مان گذري جيڪب آباد ڏانهن ويندي هئي. ان جي ڪل تاريخي ڊيگهه لڳ ڀڳ 136 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي. 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شهدادڪوٽ واري حصي کي ويڪري پٽيءَ ۾ تبديل ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="LightRail"/> شاخ جي تاريخي بندش ۽ مختلف حصن جي ختم ٿيڻ بابت دستياب ماخذن ۾ تفصيل آهن، پر انهن جي مڪمل تصديق لاءِ پاڪستان ريلوي جا اصل انتظامي رڪارڊ وڌيڪ موزون هوندا. === نئين عمارت جي تعمير === اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن جي نئين عمارت پراڻن مال گاڏين جي گودامن واري هنڌ تي تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ان جو افتتاح [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ڪيو هو.<ref name="EFTStation"/> ساڳئي ماخذ موجب نئين عمارت جو پهريون اسٽيشن ماسٽر محمد نواز جعفري هو. عمارت ۾ هڪ خاص مهمانن وارو ڪمرو، مٿئين درجي جي مسافرن لاءِ انتظار جا ڪمرا، عام انتظارگاهه ۽ ٻين مسافرن لاءِ سهولتون موجود هيون.<ref name="EFTStation"/> ماخذ ۾ ذوالفقار علي ڀٽي جي افتتاح واري تقريب جي قطعي تاريخ نه ڏني وئي آهي. تنهنڪري ان واقعي کي ڪنهن مخصوص سال سان منسوب ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويو آهي. == عمارت ۽ تاريخي ورثو == اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب اسٽيشن جي پراڻي انتظامي عمارت موجوده اسٽيشن جي اولهه پاسي واقع هئي، جتي بعد ۾ ريلوي اسپتال قائم ٿي. اسٽيشن سان لاڳاپيل برطانوي دور جون رهائشي عمارتون، ريسٽ هائوس، ڊاڪ بنگلا ۽ ريلوي عملدارن جون رهائشگاهون پڻ موجود رهيون آهن.<ref name="EFTStation"/> نئين عمارت جي منصوبابنديءَ ۾ مرڪزي ايئرڪنڊيشننگ نظام جو تصور پڻ بيان ٿيل آهي. ماخذ موجب ذوالفقار علي ڀٽي عمارت جي هيٺئين حصي ۾ مرڪزي ٿڌڪ فراهم ڪندڙ نظام جي تجويز ڏني هئي.<ref name="EFTStation"/> ان نظام جي مڪمل تعمير يا مسلسل استعمال بابت آزاد فني دستاويز نه مليا آهن. == ريلوي رستا ۽ رابطي جو نظام == لاڙڪاڻو جنڪشن ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين تي واقع آهي. تاريخي طور هن رستي وسيلي لاڙڪاڻي کي ڏکڻ سنڌ ۽ اتر سنڌ جي ريلوي مرڪزن سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref name="EFTStation"/> لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي ذريعي شهر کي اولهه ۽ اتر اولهه وارن علائقن سان پڻ ريلوي رابطو حاصل هو.<ref name="LightRail"/> === تاريخي ريلوي رستا === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#255a78;color:white"| ريلوي رستو ! style="background:#255a78;color:white"| تاريخي اهميت ! style="background:#255a78;color:white"| حيثيت |- | ڪوٽڙي–دادو–لاڙڪاڻو | ڏکڻ سنڌ سان ريلوي رابطو | مکيه تاريخي رستو |- | لاڙڪاڻو–حبيب ڪوٽ–اتر سنڌ | سکر، روهڙي ۽ ٻين علائقن ڏانهن رابطو | ريلوي نيٽ ورڪ جو حصو |- | لاڙڪاڻو–قمبر–شهدادڪوٽ–جيڪب آباد | لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي | تاريخي شاخ؛ مڪمل اصل رستو بند |} == ڊرائي پورٽ == لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن سان لاڳاپيل هڪ اهم تجارتي منصوبو ڊرائي پورٽ هو. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب اهو 2 اپريل 1995ع تي پراڻن ريلوي مال گودامن جي ڪجهه حصن ۾ قائم ڪيو ويو هو.<ref name="DryPort">{{cite web |title=Dry Port Larkana, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/site/923/larkana/dry-port-larkana |website=Heritage Sites of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ماخذ موجب اهي پراڻا گودام ريلوي اسٽيشن جي شروعاتي دور سان لاڳاپيل هئا. انهن جي ڀرسان پراڻا ڊاڪ بنگلا ۽ ريلوي عملدارن جون رهائشگاهون موجود رهيون آهن.<ref name="DryPort"/> 12 جون 2018ع تي ''ڊيلي ٽائمز'' جي رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته ڊرائي پورٽ 1996ع کان بند پيل هو. اها رپورٽ ان وقت جي صورتحال بابت آهي، نه ته 2026ع جي موجوده حيثيت بابت.<ref name="DailyTimes2018">{{cite news |last=Dawoodpoto |first=Jamal |title=Larkana Railway Station: a historic site falls victim to state neglect |url=https://dailytimes.com.pk/252388/larkana-railway-station-a-historic-site-falls-victim-to-state-neglect/ |work=Daily Times |date=12 June 2018 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == 2007ع جو نقصان ۽ مرمت == پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ ۾ ريلوي واري وفاقي وزير جي سرڪاري جواب موجب ڊسمبر 2007ع ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي قتل کان پوءِ ٿيل هنگامن دوران سنڌ جي ٻين ريلوي اسٽيشنن سان گڏ لاڙڪاڻي اسٽيشن کي پڻ نقصان پهتو هو.<ref name="NationalAssembly">{{cite report |title=National Assembly Questions and Answers, 4th Session |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/questions/1377852056_243.pdf |publisher=National Assembly Secretariat, Government of Pakistan |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ساڳئي جواب موجب لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن جي مرمت ۽ بحاليءَ تي مالي سال 2010ع–2011ع دوران سرڪاري ترقياتي پروگرام مان 55 لک 97 هزار 58 رپيا خرچ ڪيا ويا.<ref name="NationalAssembly"/> انهيءَ سرڪاري جواب ۾ اسٽيشن جي حالت کي ٻين ڪيترين ريلوي اسٽيشنن جي ڀيٽ ۾ مناسب ڄاڻايو ويو هو. == ريلوي خدمتن جو زوال == 2018ع ۾ ''ڊيلي ٽائمز'' جي رپورٽ موجب لاڙڪاڻي اسٽيشن تان هلندڙ ريل گاڏين جو تعداد اڳ جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽجي ويو هو. رپورٽ ۾ ٻڌايو ويو ته ڪنهن زماني ۾ اسٽيشن تان يارهن ريل گاڏيون گذرنديون هيون، جڏهن ته ان وقت صرف ٻه ريل گاڏيون هلنديون هيون.<ref name="DailyTimes2018"/> ساڳئي رپورٽ موجب قمبر–شهدادڪوٽ واري ريلوي خدمت 2009ع کان بند هئي. ريلوي خدمتن ۾ گهٽتائيءَ سان گڏ مال برداري ۽ ڊرائي پورٽ جي سرگرمين تي پڻ اثر پيو.<ref name="DailyTimes2018"/> == 2026ع ۾ بندش ۽ بحالي == 7 آگسٽ 2026ع تي ''ڊان'' جي رپورٽ موجب ڪوٽڙي–دادو–لاڙڪاڻو ريلوي رستي تي مسافر گاڏين جي آمدرفت بند ٿي وئي هئي. رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته موهن جو دڙو ايڪسپريس 15 مارچ 2026ع کان معطل هئي ۽ ان جي بحاليءَ بابت منفي فيصلو ڪيو ويو هو.<ref name="DawnAugust2026">{{cite news |last=Khushik |first=Qurban Ali |title=Train operations on Dadu line suspended |url=https://www.dawn.com/news/2021144 |work=Dawn |date=7 August 2026 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> 21 سيپٽمبر 2026ع تي ''ڊان'' جي هڪ ٻي رپورٽ موجب عوامي احتجاجن کان پوءِ پاڪستان ريلوي موهن جو دڙو ايڪسپريس بحال ڪئي. رپورٽ موجب ريل گاڏي روهڙيءَ کان رواني ٿي ۽ لاڙڪاڻي اسٽيشن پهتي، جتي مسافرن ۽ مقامي ماڻهن ان جو استقبال ڪيو.<ref name="DawnSeptember2026">{{cite news |title=Mohenjo Daro Express restored after six-month suspension |url=https://www.dawn.com/news/2031478 |work=Dawn |date=21 September 2026 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> هيءَ بحالي اسٽيشن جي تازي ريلوي تاريخ جو اهم واقعو آهي. البت ريل گاڏيءَ جي روزاني وقتن، سفر جي ڏينهن ۽ موجوده آپريشنل حالت بابت پاڪستان ريلوي کان تصديق ڪرڻ ضروري آهي. == شهري اهميت == سنڌ حڪومت جي ''Urban Development Strategy for Larkana'' رپورٽ موجب لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن تاريخي طور شهر جي آمدرفت جو اهم مرڪز رهي آهي. رپورٽ ۾ ريلوي اسٽيشن ۽ ان سان لاڳاپيل زمين جي ايراضي لڳ ڀڳ 7.4 ايڪڙ ڄاڻايل آهي.<ref name="UrbanStrategy">{{cite report |title=Urban Development Strategy for Larkana, Volume I: Situation Analysis |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf |publisher=Urban Directorate, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ساڳئي رپورٽ موجب ريلوي اسٽيشن جي ڀرسان گاڏين، ٽيڪسين، وينن ۽ بسن جي پارڪنگ ٿيندي رهي آهي. رپورٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندڙ ريلوي لائين کي شهري آمدرفت لاءِ استعمال ڪرڻ جي امڪان تي پڻ بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="UrbanStrategy"/> اها تجويز منصوبابنديءَ جو حصو آهي؛ ان مان ڪنهن نئين شهري ريلوي منصوبي جي منظوري يا تعمير ثابت نٿي ٿئي. == تاريخي واقعن جو خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#245a78;color:white"| سال ! style="background:#245a78;color:white"| اهم واقعو ! style="background:#245a78;color:white"| ماخذ |- | 1890ع–1891ع | لاڙڪاڻي جو ريلوي نظام سان ڳنڍجڻ ۽ اسٽيشن جي شروعات | اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ؛ تاريخي ريلوي رڪارڊ |- | 1924ع | لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي جو افتتاح | ريلوي تاريخي ماخذ |- | 1956ع | لاڙڪاڻو–شهدادڪوٽ حصي جي پٽيءَ ۾ تبديلي | ريلوي تاريخي ماخذ |- | 2 اپريل 1995ع | لاڙڪاڻي ڊرائي پورٽ جو قيام | اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ |- | ڊسمبر 2007ع | هنگامن دوران اسٽيشن کي نقصان | قومي اسيمبليءَ جو سرڪاري جواب |- | 2010ع–2011ع | 55 لک 97 هزار 58 رپين جي مرمت | قومي اسيمبليءَ جو سرڪاري جواب |- | 2018ع | ريلوي خدمتن ۽ ڊرائي پورٽ جي زوال بابت رپورٽ | ڊيلي ٽائمز |- | مارچ–آگسٽ 2026ع | موهن جو دڙو ايڪسپريس جي بندش | ڊان |- | سيپٽمبر 2026ع | موهن جو دڙو ايڪسپريس جي بحالي | ڊان |} == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[پاڪستان ريلوي]] * [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[دادو ريلوي اسٽيشن]] * [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[موهن جو دڙو]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://heritage.eftsindh.com/districts/larkana/railway-station-larkano.php لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن جو تاريخي رڪارڊ] * [https://heritage.eftsindh.com/site/923/larkana/dry-port-larkana لاڙڪاڻي ڊرائي پورٽ جو تاريخي رڪارڊ] * [https://na.gov.pk/uploads/documents/questions/1377852056_243.pdf قومي اسيمبليءَ جو ريلوي اسٽيشن بابت سرڪاري جواب] * [https://www.dawn.com/news/2031478 موهن جو دڙو ايڪسپريس جي بحاليءَ بابت رپورٽ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Larkana%20railway%20station وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] [[زمرو:سنڌ جون ريلوي اسٽيشنون]] [[زمرو:پاڪستان جا ريلوي اسٽيشن]] 1g00kxn7i5bwqfedqe3wmijailv2gje 429511 429510 2026-11-07T19:21:06Z Ibne maryam 17680 429511 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جي شهر لاڙڪاڻي جي تاريخي ريلوي جنڪشن اسٽيشن}} {{Infobox | above = لاڙڪاڻو جنڪشن ريلوي اسٽيشن | abovestyle = background:#244e68; color:white; font-size:125%; text-align:center; font-weight:bold; padding:9px; | subheader = Larkana Junction Railway Station | headerstyle = background:#d7e8f2; color:#173d55; | labelstyle = background:#edf5fa; text-align:right; width:40%; | datastyle = background:#fbfdff; | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = قسم | data2 = ريلوي جنڪشن اسٽيشن | label3 = اسٽيشن ڪوڊ | data3 = LRK | label4 = هنڌ | data4 = اسٽيشن روڊ، [[لاڙڪاڻو]] | label5 = ضلعو | data5 = [[ضلعو لاڙڪاڻو]] | label6 = صوبو | data6 = [[سنڌ]] | label7 = ملڪ | data7 = [[پاڪستان]] | label8 = بيهڪ | data8 = {{coord|27.5492065|68.2099535|display=inline}} | header9 = ريلوي نظام | label10 = مالڪ | data10 = [[پاڪستان ريلوي]] | label11 = مکيه لائين | data11 = ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين | label12 = تاريخي شاخ | data12 = لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي | header13 = تاريخ | label14 = شروعاتي دور | data14 = 1890ع–1891ع | label15 = نئين عمارت جو افتتاح | data15 = [[ذوالفقار علي ڀٽو]] سان منسوب | label16 = تاريخي ڊرائي پورٽ | data16 = 2 اپريل 1995ع | label17 = 2026ع جي ريلوي خدمت | data17 = موهن جو دڙو ايڪسپريس جي سيپٽمبر ۾ بحالي }} '''لاڙڪاڻو جنڪشن ريلوي اسٽيشن''' (انگريزي: ''Larkana Junction Railway Station'') [[سنڌ]] جي شهر [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ واقع هڪ تاريخي ريلوي جنڪشن اسٽيشن آهي. هيءَ اسٽيشن برطانوي دور ۾ سنڌ جي ريلوي نظام جي توسيع دوران قائم ٿي. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب لاڙڪاڻو 1890ع ڌاري ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماخذن ۾ اسٽيشن جي افتتاح جو سال 1891ع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="EFTStation">{{cite web |title=Railway Station Larkano, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/larkana/railway-station-larkano.php |website=Heritage Sites of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> اسٽيشن [[پاڪستان ريلوي]] جي ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين تي واقع آهي ۽ تاريخي طور لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي جي شروعاتي جنڪشن پڻ رهي آهي. اسٽيشن جو ڪوڊ '''LRK''' آهي.<ref name="Wikidata">{{cite web |title=Larkana railway station (Q6489579) |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q6489579 |publisher=Wikidata |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == تاريخ == === برطانوي دور ۾ قيام === اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب برطانوي دور ۾ 1890ع ڌاري لاڙڪاڻي کي ريلوي ذريعي ڪراچي، ڪوٽڙي، سکر، روهڙي، شڪارپور ۽ جيڪب آباد سان ڳنڍيو ويو. ريلوي رابطي شهر جي واپار، آمدرفت ۽ سماجي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="EFTStation"/> ورثي جي رڪارڊ ۾ لاڙڪاڻي جي ڀرپاسي وارين ريلوي اسٽيشنن، جن ۾ نئون ديرو، ڏوڪري، باڊهه، راڌڻ، مديجي ۽ رڪ شامل آهن، جي قيام کي پڻ انهيءَ دور سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="EFTStation"/> اسٽيشن جي قيام بابت مختلف ذريعن ۾ 1890ع ۽ 1891ع جا سال ملن ٿا. انهن تاريخن ۾ فرق کي حل ڪرڻ لاءِ برطانوي دور جي اصل ريلوي انتظامي رپورٽن يا افتتاحي نوٽيفڪيشن جي ضرورت آهي. === لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي === لاڙڪاڻو تاريخي لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي جو شروعاتي اسٽيشن پڻ رهيو آهي. دستياب ريلوي تاريخي معلومات موجب هيءَ شاخ 1924ع ۾ 762 ملي ميٽر جي سوڙهي پٽيءَ واري ريلوي طور کولي وئي هئي.<ref name="LightRail">{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Larkana%E2%80%93Jacobabad_Light_Railway |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ريلوي شاخ لاڙڪاڻي کان قمبر، شهدادڪوٽ ۽ ٻين علائقن مان گذري جيڪب آباد ڏانهن ويندي هئي. ان جي ڪل تاريخي ڊيگهه لڳ ڀڳ 136 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي. 1956ع ۾ لاڙڪاڻي کان شهدادڪوٽ واري حصي کي ويڪري پٽيءَ ۾ تبديل ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="LightRail"/> شاخ جي تاريخي بندش ۽ مختلف حصن جي ختم ٿيڻ بابت دستياب ماخذن ۾ تفصيل آهن، پر انهن جي مڪمل تصديق لاءِ پاڪستان ريلوي جا اصل انتظامي رڪارڊ وڌيڪ موزون هوندا. === نئين عمارت جي تعمير === اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن جي نئين عمارت پراڻن مال گاڏين جي گودامن واري هنڌ تي تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ان جو افتتاح [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ڪيو هو.<ref name="EFTStation"/> ساڳئي ماخذ موجب نئين عمارت جو پهريون اسٽيشن ماسٽر محمد نواز جعفري هو. عمارت ۾ هڪ خاص مهمانن وارو ڪمرو، مٿئين درجي جي مسافرن لاءِ انتظار جا ڪمرا، عام انتظارگاهه ۽ ٻين مسافرن لاءِ سهولتون موجود هيون.<ref name="EFTStation"/> ماخذ ۾ ذوالفقار علي ڀٽي جي افتتاح واري تقريب جي قطعي تاريخ نه ڏني وئي آهي. تنهنڪري ان واقعي کي ڪنهن مخصوص سال سان منسوب ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويو آهي. == عمارت ۽ تاريخي ورثو == اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب اسٽيشن جي پراڻي انتظامي عمارت موجوده اسٽيشن جي اولهه پاسي واقع هئي، جتي بعد ۾ ريلوي اسپتال قائم ٿي. اسٽيشن سان لاڳاپيل برطانوي دور جون رهائشي عمارتون، ريسٽ هائوس، ڊاڪ بنگلا ۽ ريلوي عملدارن جون رهائشگاهون پڻ موجود رهيون آهن.<ref name="EFTStation"/> نئين عمارت جي منصوبابنديءَ ۾ مرڪزي ايئرڪنڊيشننگ نظام جو تصور پڻ بيان ٿيل آهي. ماخذ موجب ذوالفقار علي ڀٽي عمارت جي هيٺئين حصي ۾ مرڪزي ٿڌڪ فراهم ڪندڙ نظام جي تجويز ڏني هئي.<ref name="EFTStation"/> ان نظام جي مڪمل تعمير يا مسلسل استعمال بابت آزاد فني دستاويز نه مليا آهن. == ريلوي رستا ۽ رابطي جو نظام == لاڙڪاڻو جنڪشن ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين تي واقع آهي. تاريخي طور هن رستي وسيلي لاڙڪاڻي کي ڏکڻ سنڌ ۽ اتر سنڌ جي ريلوي مرڪزن سان ڳنڍيو ويندو هو.<ref name="EFTStation"/> لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي ذريعي شهر کي اولهه ۽ اتر اولهه وارن علائقن سان پڻ ريلوي رابطو حاصل هو.<ref name="LightRail"/> === تاريخي ريلوي رستا === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#255a78;color:white"| ريلوي رستو ! style="background:#255a78;color:white"| تاريخي اهميت ! style="background:#255a78;color:white"| حيثيت |- | ڪوٽڙي–دادو–لاڙڪاڻو | ڏکڻ سنڌ سان ريلوي رابطو | مکيه تاريخي رستو |- | لاڙڪاڻو–حبيب ڪوٽ–اتر سنڌ | سکر، روهڙي ۽ ٻين علائقن ڏانهن رابطو | ريلوي نيٽ ورڪ جو حصو |- | لاڙڪاڻو–قمبر–شهدادڪوٽ–جيڪب آباد | لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي | تاريخي شاخ؛ مڪمل اصل رستو بند |} == ڊرائي پورٽ == لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن سان لاڳاپيل هڪ اهم تجارتي منصوبو ڊرائي پورٽ هو. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب اهو 2 اپريل 1995ع تي پراڻن ريلوي مال گودامن جي ڪجهه حصن ۾ قائم ڪيو ويو هو.<ref name="DryPort">{{cite web |title=Dry Port Larkana, Larkana |url=https://heritage.eftsindh.com/site/923/larkana/dry-port-larkana |website=Heritage Sites of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ماخذ موجب اهي پراڻا گودام ريلوي اسٽيشن جي شروعاتي دور سان لاڳاپيل هئا. انهن جي ڀرسان پراڻا ڊاڪ بنگلا ۽ ريلوي عملدارن جون رهائشگاهون موجود رهيون آهن.<ref name="DryPort"/> 12 جون 2018ع تي ''ڊيلي ٽائمز'' جي رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته ڊرائي پورٽ 1996ع کان بند پيل هو. اها رپورٽ ان وقت جي صورتحال بابت آهي، نه ته 2026ع جي موجوده حيثيت بابت.<ref name="DailyTimes2018">{{cite news |last=Dawoodpoto |first=Jamal |title=Larkana Railway Station: a historic site falls victim to state neglect |url=https://dailytimes.com.pk/252388/larkana-railway-station-a-historic-site-falls-victim-to-state-neglect/ |work=Daily Times |date=12 June 2018 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> == 2007ع جو نقصان ۽ مرمت == پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ ۾ ريلوي واري وفاقي وزير جي سرڪاري جواب موجب ڊسمبر 2007ع ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي قتل کان پوءِ ٿيل هنگامن دوران سنڌ جي ٻين ريلوي اسٽيشنن سان گڏ لاڙڪاڻي اسٽيشن کي پڻ نقصان پهتو هو.<ref name="NationalAssembly">{{cite report |title=National Assembly Questions and Answers, 4th Session |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/questions/1377852056_243.pdf |publisher=National Assembly Secretariat, Government of Pakistan |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ساڳئي جواب موجب لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن جي مرمت ۽ بحاليءَ تي مالي سال 2010ع–2011ع دوران سرڪاري ترقياتي پروگرام مان 55 لک 97 هزار 58 رپيا خرچ ڪيا ويا.<ref name="NationalAssembly"/> انهيءَ سرڪاري جواب ۾ اسٽيشن جي حالت کي ٻين ڪيترين ريلوي اسٽيشنن جي ڀيٽ ۾ مناسب ڄاڻايو ويو هو. == ريلوي خدمتن جو زوال == 2018ع ۾ ''ڊيلي ٽائمز'' جي رپورٽ موجب لاڙڪاڻي اسٽيشن تان هلندڙ ريل گاڏين جو تعداد اڳ جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽجي ويو هو. رپورٽ ۾ ٻڌايو ويو ته ڪنهن زماني ۾ اسٽيشن تان يارهن ريل گاڏيون گذرنديون هيون، جڏهن ته ان وقت صرف ٻه ريل گاڏيون هلنديون هيون.<ref name="DailyTimes2018"/> ساڳئي رپورٽ موجب قمبر–شهدادڪوٽ واري ريلوي خدمت 2009ع کان بند هئي. ريلوي خدمتن ۾ گهٽتائيءَ سان گڏ مال برداري ۽ ڊرائي پورٽ جي سرگرمين تي پڻ اثر پيو.<ref name="DailyTimes2018"/> == 2026ع ۾ بندش ۽ بحالي == 7 آگسٽ 2026ع تي ''ڊان'' جي رپورٽ موجب ڪوٽڙي–دادو–لاڙڪاڻو ريلوي رستي تي مسافر گاڏين جي آمدرفت بند ٿي وئي هئي. رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته موهن جو دڙو ايڪسپريس 15 مارچ 2026ع کان معطل هئي ۽ ان جي بحاليءَ بابت منفي فيصلو ڪيو ويو هو.<ref name="DawnAugust2026">{{cite news |last=Khushik |first=Qurban Ali |title=Train operations on Dadu line suspended |url=https://www.dawn.com/news/2021144 |work=Dawn |date=7 August 2026 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> 21 سيپٽمبر 2026ع تي ''ڊان'' جي هڪ ٻي رپورٽ موجب عوامي احتجاجن کان پوءِ پاڪستان ريلوي موهن جو دڙو ايڪسپريس بحال ڪئي. رپورٽ موجب ريل گاڏي روهڙيءَ کان رواني ٿي ۽ لاڙڪاڻي اسٽيشن پهتي، جتي مسافرن ۽ مقامي ماڻهن ان جو استقبال ڪيو.<ref name="DawnSeptember2026">{{cite news |title=Mohenjo Daro Express restored after six-month suspension |url=https://www.dawn.com/news/2031478 |work=Dawn |date=21 September 2026 |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> هيءَ بحالي اسٽيشن جي تازي ريلوي تاريخ جو اهم واقعو آهي. البت ريل گاڏيءَ جي روزاني وقتن، سفر جي ڏينهن ۽ موجوده آپريشنل حالت بابت پاڪستان ريلوي کان تصديق ڪرڻ ضروري آهي. == شهري اهميت == سنڌ حڪومت جي ''Urban Development Strategy for Larkana'' رپورٽ موجب لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن تاريخي طور شهر جي آمدرفت جو اهم مرڪز رهي آهي. رپورٽ ۾ ريلوي اسٽيشن ۽ ان سان لاڳاپيل زمين جي ايراضي لڳ ڀڳ 7.4 ايڪڙ ڄاڻايل آهي.<ref name="UrbanStrategy">{{cite report |title=Urban Development Strategy for Larkana, Volume I: Situation Analysis |url=https://urbandirectorate.gos.pk/wp-content/uploads/2025/05/FINAL-REPORT-UDS-LARKANA-PRINTING.pdf.pdf |publisher=Urban Directorate, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-11-06}}</ref> ساڳئي رپورٽ موجب ريلوي اسٽيشن جي ڀرسان گاڏين، ٽيڪسين، وينن ۽ بسن جي پارڪنگ ٿيندي رهي آهي. رپورٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندڙ ريلوي لائين کي شهري آمدرفت لاءِ استعمال ڪرڻ جي امڪان تي پڻ بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="UrbanStrategy"/> اها تجويز منصوبابنديءَ جو حصو آهي؛ ان مان ڪنهن نئين شهري ريلوي منصوبي جي منظوري يا تعمير ثابت نٿي ٿئي. == تاريخي واقعن جو خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right" ! style="background:#245a78;color:white"| سال ! style="background:#245a78;color:white"| اهم واقعو ! style="background:#245a78;color:white"| ماخذ |- | 1890ع–1891ع | لاڙڪاڻي جو ريلوي نظام سان ڳنڍجڻ ۽ اسٽيشن جي شروعات | اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ؛ تاريخي ريلوي رڪارڊ |- | 1924ع | لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي جو افتتاح | ريلوي تاريخي ماخذ |- | 1956ع | لاڙڪاڻو–شهدادڪوٽ حصي جي پٽيءَ ۾ تبديلي | ريلوي تاريخي ماخذ |- | 2 اپريل 1995ع | لاڙڪاڻي ڊرائي پورٽ جو قيام | اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ |- | ڊسمبر 2007ع | هنگامن دوران اسٽيشن کي نقصان | قومي اسيمبليءَ جو سرڪاري جواب |- | 2010ع–2011ع | 55 لک 97 هزار 58 رپين جي مرمت | قومي اسيمبليءَ جو سرڪاري جواب |- | 2018ع | ريلوي خدمتن ۽ ڊرائي پورٽ جي زوال بابت رپورٽ | ڊيلي ٽائمز |- | مارچ–آگسٽ 2026ع | موهن جو دڙو ايڪسپريس جي بندش | ڊان |- | سيپٽمبر 2026ع | موهن جو دڙو ايڪسپريس جي بحالي | ڊان |} == وڌيڪ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[پاڪستان ريلوي]] * [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[دادو ريلوي اسٽيشن]] * [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[جيڪب آباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[موهن جو دڙو]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://heritage.eftsindh.com/districts/larkana/railway-station-larkano.php لاڙڪاڻي ريلوي اسٽيشن جو تاريخي رڪارڊ] * [https://heritage.eftsindh.com/site/923/larkana/dry-port-larkana لاڙڪاڻي ڊرائي پورٽ جو تاريخي رڪارڊ] * [https://na.gov.pk/uploads/documents/questions/1377852056_243.pdf قومي اسيمبليءَ جو ريلوي اسٽيشن بابت سرڪاري جواب] * [https://www.dawn.com/news/2031478 موهن جو دڙو ايڪسپريس جي بحاليءَ بابت رپورٽ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Larkana%20railway%20station وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:لاڙڪاڻو ڊويزن]] [[زمرو:لاڙڪاڻي ڊويزن جا ريلوي اسٽيشن]] [[زمرو:سنڌ جون ريلوي اسٽيشنون]] [[زمرو:پاڪستان جا جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] [[زمرو:پاڪستان جا ريلوي اسٽيشن]] [[زمرو:روهڙي-چمن ريلوي لائين]] 1oa4qp6yzmgptqm40o0y7os509roqc1 14 105559 429445 2026-11-07T12:09:28Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:منگوليا]] [[زمرو:ايشيا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] 429445 wikitext text/x-wiki [[زمرو:منگوليا]] [[زمرو:ايشيا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] qq10yzl4q2hvgngfhwj7vtzyy4mn9mq 14 105560 429449 2026-11-07T12:13:34Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:الجزائر]] [[زمرو:آفريڪا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] 429449 wikitext text/x-wiki [[زمرو:الجزائر]] [[زمرو:آفريڪا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] 7p31jm0am4wtobu3ldp47u8o4b9p3x3 14 105561 429451 2026-11-07T12:16:45Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگولا]] [[زمرو:آفريڪا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] 429451 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگولا]] [[زمرو:آفريڪا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] tuq2a6kurq1i2c75sspb9a3xdcgzsil 14 105562 429454 2026-11-07T12:35:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:آفريڪا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] 429454 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:آفريڪا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] nip44ekmzzyc5uow7yidqszw607zuut 14 105563 429456 2026-11-07T12:37:34Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:لبيا]] [[زمرو:آفريڪا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] 429456 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لبيا]] [[زمرو:آفريڪا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] kb7h5fkgymo7ngqzw6ot6hz3tczo7yf 14 105564 429458 2026-11-07T12:40:08Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تنزانيا]] [[زمرو:آفريڪا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] 429458 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تنزانيا]] [[زمرو:آفريڪا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] 03poebzcbom7yibu72jcashbjs0nrfd 14 105565 429460 2026-11-07T12:41:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يوگنڊا]] [[زمرو:آفريڪا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] 429460 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يوگنڊا]] [[زمرو:آفريڪا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] qqsg2yd5l7yr8jngw0wl1czcjghr0ou 14 105566 429462 2026-11-07T12:44:07Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪيمرون]] [[زمرو:آفريڪا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] 429462 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪيمرون]] [[زمرو:آفريڪا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] gte1yvji4h8ogegnixdlmt85n7c3hnt 14 105567 429464 2026-11-07T12:46:28Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيا]] [[زمرو:آفريڪا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] 429464 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪينيا]] [[زمرو:آفريڪا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] mw5qitwwiuhc8usop5kfk4o85zw94l2 14 105568 429466 2026-11-07T12:48:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گھانا]] [[زمرو:آفريڪا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] 429466 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گھانا]] [[زمرو:آفريڪا جي ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات بلحاظ ملڪ]] hp9rz2z5tsdxde4dfb8ceiosn3lgjwq 0 105569 429468 2026-11-07T15:21:37Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1362701304|Black Forest National Park]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 429468 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area|name=بليڪ فاريسٽ نيشنل پارڪ<br> Black Forest National Park|alt_name=''Nationalpark Schwarzwald''|iucn_category=II|image_map=Nationalpark-Schwarzwald-map.png|map_alt=|map_caption=Location of the Black Forest National Park in the northwestern Black Forest|map_size=|location=[[Baden-Württemberg]], [[Germany]]|nearest_city=[[Baden-Baden]], [[Freudenstadt]]|coordinates={{coord|48|33|40|N|8|13|17|E|region:DE-BW|display=inline, title}}|area={{Convert|10062|ha|abbr=on}}|established={{start date|2014|01|01|df=y}}|visitation_num=|visitation_year=|governing_body=|website={{URL|1=https://www.nationalpark-schwarzwald.de/}}|child=|module={{Location map | Germany | AlternativeMap = Karte Nationalparks Deutschland high.png | caption = Black Forest National Park in the southwest of the map | lat_deg = 48 | lat_min = 33 | lat_sec = 40 | lat_dir = N | lon_deg = 8 | lon_min = 13 | lon_sec = 17 | lon_dir = E | border = none | width = 300 }}}} '''بليڪ فاريسٽ نيشنل پارڪ''' ([[جرمن ٻولي|جرمن]]: {{langx|de|'''Nationalpark Schwarzwald'''}}) [[جرمني]] جي ڏکڻ اولهه ۾ [[بيڊن ورٽمبرگ|بيڊن-ورٽمبرگ]] رياست ۾ هڪ قومي پارڪ آهي. ان جي ايراضي 100 چورس ڪلوميٽر (10,062 هيڪٽر) ۽ اترين بليڪ فاريسٽ جي مکيه چوٽي تي، خاص طور تي بليڪ فاريسٽ هاءِ روڊ <small>''(Schwarzwaldhochstraße)''</small> ۽ مرگ جي وادي جي وچ ۾ واقع آهي. اهو 3.5 ڪلوميٽر جي فاصلي سان ٻن الڳ علائقن تي مشتمل آهي، روهسٽين (7,615 هيڪٽر) ۽ هور اوچسنڪوف/پلاٽيگ (2,447 هيڪٽر) ۽ سينٽرل/نارٿ بليڪ فاريسٽ نيچر پارڪ ''(نيچر پارڪ شوارزوالڊ ميٽي/نورڊ)'' جو حصو آهي. پارڪ کي سرڪاري طور تي 3 مئي 2014ع تي کوليو ويو. hqyv62a61l6mcm9b14amr6anfnyfr20 429469 429468 2026-11-07T15:22:27Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ ۾ قومي پارڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429469 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area|name=بليڪ فاريسٽ نيشنل پارڪ<br> Black Forest National Park|alt_name=''Nationalpark Schwarzwald''|iucn_category=II|image_map=Nationalpark-Schwarzwald-map.png|map_alt=|map_caption=Location of the Black Forest National Park in the northwestern Black Forest|map_size=|location=[[Baden-Württemberg]], [[Germany]]|nearest_city=[[Baden-Baden]], [[Freudenstadt]]|coordinates={{coord|48|33|40|N|8|13|17|E|region:DE-BW|display=inline, title}}|area={{Convert|10062|ha|abbr=on}}|established={{start date|2014|01|01|df=y}}|visitation_num=|visitation_year=|governing_body=|website={{URL|1=https://www.nationalpark-schwarzwald.de/}}|child=|module={{Location map | Germany | AlternativeMap = Karte Nationalparks Deutschland high.png | caption = Black Forest National Park in the southwest of the map | lat_deg = 48 | lat_min = 33 | lat_sec = 40 | lat_dir = N | lon_deg = 8 | lon_min = 13 | lon_sec = 17 | lon_dir = E | border = none | width = 300 }}}} '''بليڪ فاريسٽ نيشنل پارڪ''' ([[جرمن ٻولي|جرمن]]: {{langx|de|'''Nationalpark Schwarzwald'''}}) [[جرمني]] جي ڏکڻ اولهه ۾ [[بيڊن ورٽمبرگ|بيڊن-ورٽمبرگ]] رياست ۾ هڪ قومي پارڪ آهي. ان جي ايراضي 100 چورس ڪلوميٽر (10,062 هيڪٽر) ۽ اترين بليڪ فاريسٽ جي مکيه چوٽي تي، خاص طور تي بليڪ فاريسٽ هاءِ روڊ <small>''(Schwarzwaldhochstraße)''</small> ۽ مرگ جي وادي جي وچ ۾ واقع آهي. اهو 3.5 ڪلوميٽر جي فاصلي سان ٻن الڳ علائقن تي مشتمل آهي، روهسٽين (7,615 هيڪٽر) ۽ هور اوچسنڪوف/پلاٽيگ (2,447 هيڪٽر) ۽ سينٽرل/نارٿ بليڪ فاريسٽ نيچر پارڪ ''(نيچر پارڪ شوارزوالڊ ميٽي/نورڊ)'' جو حصو آهي. پارڪ کي سرڪاري طور تي 3 مئي 2014ع تي کوليو ويو. [[زمرو:يورپ ۾ قومي پارڪ]] s353wvtx34zdw5oy2ir5n8ama6hboyb 429470 429469 2026-11-07T15:22:57Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جرمني جي ماحوليات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429470 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area|name=بليڪ فاريسٽ نيشنل پارڪ<br> Black Forest National Park|alt_name=''Nationalpark Schwarzwald''|iucn_category=II|image_map=Nationalpark-Schwarzwald-map.png|map_alt=|map_caption=Location of the Black Forest National Park in the northwestern Black Forest|map_size=|location=[[Baden-Württemberg]], [[Germany]]|nearest_city=[[Baden-Baden]], [[Freudenstadt]]|coordinates={{coord|48|33|40|N|8|13|17|E|region:DE-BW|display=inline, title}}|area={{Convert|10062|ha|abbr=on}}|established={{start date|2014|01|01|df=y}}|visitation_num=|visitation_year=|governing_body=|website={{URL|1=https://www.nationalpark-schwarzwald.de/}}|child=|module={{Location map | Germany | AlternativeMap = Karte Nationalparks Deutschland high.png | caption = Black Forest National Park in the southwest of the map | lat_deg = 48 | lat_min = 33 | lat_sec = 40 | lat_dir = N | lon_deg = 8 | lon_min = 13 | lon_sec = 17 | lon_dir = E | border = none | width = 300 }}}} '''بليڪ فاريسٽ نيشنل پارڪ''' ([[جرمن ٻولي|جرمن]]: {{langx|de|'''Nationalpark Schwarzwald'''}}) [[جرمني]] جي ڏکڻ اولهه ۾ [[بيڊن ورٽمبرگ|بيڊن-ورٽمبرگ]] رياست ۾ هڪ قومي پارڪ آهي. ان جي ايراضي 100 چورس ڪلوميٽر (10,062 هيڪٽر) ۽ اترين بليڪ فاريسٽ جي مکيه چوٽي تي، خاص طور تي بليڪ فاريسٽ هاءِ روڊ <small>''(Schwarzwaldhochstraße)''</small> ۽ مرگ جي وادي جي وچ ۾ واقع آهي. اهو 3.5 ڪلوميٽر جي فاصلي سان ٻن الڳ علائقن تي مشتمل آهي، روهسٽين (7,615 هيڪٽر) ۽ هور اوچسنڪوف/پلاٽيگ (2,447 هيڪٽر) ۽ سينٽرل/نارٿ بليڪ فاريسٽ نيچر پارڪ ''(نيچر پارڪ شوارزوالڊ ميٽي/نورڊ)'' جو حصو آهي. پارڪ کي سرڪاري طور تي 3 مئي 2014ع تي کوليو ويو. [[زمرو:يورپ ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:جرمني جي ماحوليات]] 4prdiw0aitgdwci3q1hqeer6sy8a9kw 429471 429470 2026-11-07T15:24:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 429471 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area|name=بليڪ فاريسٽ نيشنل پارڪ<br> Black Forest National Park|alt_name=''Nationalpark Schwarzwald''|iucn_category=II|image_map=Nationalpark-Schwarzwald-map.png|map_alt=|map_caption=Location of the Black Forest National Park in the northwestern Black Forest|map_size=|location=[[Baden-Württemberg]], [[Germany]]|nearest_city=[[Baden-Baden]], [[Freudenstadt]]|coordinates={{coord|48|33|40|N|8|13|17|E|region:DE-BW|display=inline, title}}|area={{Convert|10062|ha|abbr=on}}|established={{start date|2014|01|01|df=y}}|visitation_num=|visitation_year=|governing_body=|website={{URL|1=https://www.nationalpark-schwarzwald.de/}}|child=|module={{Location map | Germany | AlternativeMap = Karte Nationalparks Deutschland high.png | caption = Black Forest National Park in the southwest of the map | lat_deg = 48 | lat_min = 33 | lat_sec = 40 | lat_dir = N | lon_deg = 8 | lon_min = 13 | lon_sec = 17 | lon_dir = E | border = none | width = 300 }}}} '''بليڪ فاريسٽ نيشنل پارڪ''' ([[جرمن ٻولي|جرمن]]: {{langx|de|'''Nationalpark Schwarzwald'''}}) [[جرمني]] جي ڏکڻ اولهه ۾ [[بيڊن ورٽمبرگ|بيڊن-ورٽمبرگ]] رياست ۾ هڪ قومي پارڪ آهي. ان جي ايراضي 100 چورس ڪلوميٽر (10,062 هيڪٽر) ۽ اترين بليڪ فاريسٽ جي مکيه چوٽي تي، خاص طور تي بليڪ فاريسٽ هاءِ روڊ <small>''(Schwarzwaldhochstraße)''</small> ۽ مرگ جي وادي جي وچ ۾ واقع آهي. اهو 3.5 ڪلوميٽر جي فاصلي سان ٻن الڳ علائقن تي مشتمل آهي، روهسٽين (7,615 هيڪٽر) ۽ هور اوچسنڪوف/پلاٽيگ (2,447 هيڪٽر) ۽ سينٽرل/نارٿ بليڪ فاريسٽ نيچر پارڪ ''(نيچر پارڪ شوارزوالڊ ميٽي/نورڊ)'' جو حصو آهي. پارڪ کي سرڪاري طور تي 3 مئي 2014ع تي کوليو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جرمني ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:جرمني جي ماحوليات]] bog9qv9z8106o26qs8y2xjmceo1dkr7 14 105570 429472 2026-11-07T15:25:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يورپ ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:جرمني جي ماحوليات]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] 429472 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:جرمني جي ماحوليات]] [[زمرو:قومي پارڪ بلحاظ ملڪ]] jzz2cmmje1k0v0cps656jimpqnqztxd 0 105571 429473 2026-11-07T15:41:32Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: {{Short description|none}} The following is a list of reptiles in and around the [[Indian subcontinent]], primarily covering the [[South Asia]]n countries of [[India]], [[Pakistan]], [[Nepal]], [[Sri Lanka]], [[Bangladesh]], [[Bhutan]], [[Afghanistan]], parts of [[Myanmar]] and the [[Andaman Islands|Andaman]] and [[Nicobar Islands|Nicobar]] Island chains. == Order Crocodilia == === Family Crocodilidae === * [[Mugger crocodile|Mugger crocodile (''Crocodylus palustris'')]]... 429473 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} The following is a list of reptiles in and around the [[Indian subcontinent]], primarily covering the [[South Asia]]n countries of [[India]], [[Pakistan]], [[Nepal]], [[Sri Lanka]], [[Bangladesh]], [[Bhutan]], [[Afghanistan]], parts of [[Myanmar]] and the [[Andaman Islands|Andaman]] and [[Nicobar Islands|Nicobar]] Island chains. == Order Crocodilia == === Family Crocodilidae === * [[Mugger crocodile|Mugger crocodile (''Crocodylus palustris'')]] India, Pakistan, Nepal, Sri Lanka, Bangladesh, Myanmar * [[Crocodylus porosus|Saltwater crocodile (''Crocodylus porosus'')]] India (east coast and the Andamans), Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Malaysia, Bangladesh === Family Gavialiidae === [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|[[Gharial]] (''Gavialis gangeticus'')]] * [[Gharial]] ''Gavialis gangeticus'' India, Pakistan, Nepal, Bangladesh == Order Testudines == === Family [[Dermochelyidae]] === * [[Leatherback sea turtle]] ''Dermochelys coriacea'' global === Family [[Cheloniidae]] === * [[Loggerhead sea turtle]] ''Caretta caretta'' tropical regions * [[Green sea turtle|Green turtle]] ''Chelonia mydas'' tropical regions * [[Hawksbill turtle|Hawksbill sea turtle]] ''Eretmochelys imbricata'' tropical regions * [[Olive ridley|Olive ridley sea turtle]] ''Lepidochelys olivacea'' tropical regions * [[Flatback sea turtle]] ''Natator depressus'' south-east Indonesia === Family [[Testudinidae]] === * [[Geochelone elegans|Indian star tortoise (''Geochelone elegans'')]] India * [[Indotestudo elongata|Elongated tortoise (''Indotestudo elongata'')]] India, Nepal, Bangladesh, Myanmar, Malay peninsula, Indo-China * [[Indotestudo travancorica|Travancore tortoise (''Indotestudo travancorica'')]] Western Ghats * [[Manouria emys|Asian brown tortoise (''Manouria emys'')]] India, Bangladesh, Malay region * [[Manouria impressa|Impressed tortoise (''Manouria impressa'')]] India (Arunachal Pradesh) * [[Testudo horsfieldii|Central Asian tortoise (''Testudo horsfieldii'')]] Pakistan, Afghanistan === Family [[Geoemydidae]] === [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|[[Batagur baska|River terrapin]] (''Batagur baska'')]] * River terrapin ''[[Batagur baska]]'' India (Sundarbans, Bhitarkanika), Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, Sumatra * Malayan box turtle ''[[Cuora amboinensis]]'' India (Northeast, Nicobar Islands) Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, the Sundas, Maluku, Philippines * Asian leaf turtle ''[[Cyclemys dentata]]'' Northeast India, Bangladesh, China, Indo-China, Malay peninsula, Indo-Malay, the Sundas, Philippines * Oldham's leaf turtle ''[[Cyclemys oldhami]]'' Bangladesh, Cambodia, China, India, Indonesia, Laos, Malaysia, Myanmar, Thailand & Vietnam * Spotted pond turtle ''[[Geoclemys hamiltonii]]'' Pakistan, India, Bangladesh, Nepal * Cochin forest cane turtle ''[[Vijayachelys silvatica]]'' (=''Geoemyda silvatica'') Southwest India * Crowned river turtle ''[[Hardella thurjii]]'' Pakistan, India, Bangladesh * Three-striped roofed turtle ''[[Kachuga dhongoka]]'' North India, Nepal, Bangladesh * Painted roofed turtle ''[[Kachuga kachuga]]'' North India, Nepal, Bangladesh * Brown roofed turtle ''[[Kachuga smithii]]'' Pakistan, North India, Nepal, Bangladesh * Assam roofed turtle ''[[Kachuga sylhetensis]]'' Northeast India, Bangladesh * Indian roofed turtle ''[[Kachuga tecta]]'' Pakistan, North India, Nepal, Bangladesh * Indian tent turtle ''[[Kachuga tentoria]]'' India, Bangladesh * Tricarinate hill turtle ''[[Melanochelys tricarinata]]'' India, Nepal, Bangladesh * Indian black turtle ''[[Melanochelys trijuga]]'' India, Nepal, Sri Lanka, Bangladesh, Myanmar, Thailand * Indian eyed turtle ''[[Morenia petersi]]'' Eastern India, Bangladesh * Malayan flat-shelled turtle ''[[Notochelys platynota]]'' * Keeled box turtle ''[[Pyxidea mouhotii]]'' * Arakan forest turtle ''[[Heosemys depressa]]'' === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] == See also == * [[Wildlife of India]] == Notes== {{Reflist}} ==References== * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India == External links == * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[Category:Reptiles of South Asia|*]] [[Category:Lists of reptiles of Asia|South Asia]] n9l8ecwi0695scqia95n9mv6ijkxrz9 429474 429473 2026-11-07T15:53:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 429474 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. <nowiki>*</nowiki> [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. <nowiki>*</nowiki> لوڻي پاڻي جو مگر مڇ (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. == Order Crocodilia == === Family Crocodilidae === * [[Mugger crocodile|Mugger crocodile (''Crocodylus palustris'')]] India, Pakistan, Nepal, Sri Lanka, Bangladesh, Myanmar * [[Crocodylus porosus|Saltwater crocodile (''Crocodylus porosus'')]] India (east coast and the Andamans), Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Malaysia, Bangladesh === Family Gavialiidae === [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|[[Gharial]] (''Gavialis gangeticus'')]] * [[Gharial]] ''Gavialis gangeticus'' India, Pakistan, Nepal, Bangladesh == Order Testudines == === Family [[Dermochelyidae]] === * [[Leatherback sea turtle]] ''Dermochelys coriacea'' global === Family [[Cheloniidae]] === * [[Loggerhead sea turtle]] ''Caretta caretta'' tropical regions * [[Green sea turtle|Green turtle]] ''Chelonia mydas'' tropical regions * [[Hawksbill turtle|Hawksbill sea turtle]] ''Eretmochelys imbricata'' tropical regions * [[Olive ridley|Olive ridley sea turtle]] ''Lepidochelys olivacea'' tropical regions * [[Flatback sea turtle]] ''Natator depressus'' south-east Indonesia === Family [[Testudinidae]] === * [[Geochelone elegans|Indian star tortoise (''Geochelone elegans'')]] India * [[Indotestudo elongata|Elongated tortoise (''Indotestudo elongata'')]] India, Nepal, Bangladesh, Myanmar, Malay peninsula, Indo-China * [[Indotestudo travancorica|Travancore tortoise (''Indotestudo travancorica'')]] Western Ghats * [[Manouria emys|Asian brown tortoise (''Manouria emys'')]] India, Bangladesh, Malay region * [[Manouria impressa|Impressed tortoise (''Manouria impressa'')]] India (Arunachal Pradesh) * [[Testudo horsfieldii|Central Asian tortoise (''Testudo horsfieldii'')]] Pakistan, Afghanistan === Family [[Geoemydidae]] === [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|[[Batagur baska|River terrapin]] (''Batagur baska'')]] * River terrapin ''[[Batagur baska]]'' India (Sundarbans, Bhitarkanika), Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, Sumatra * Malayan box turtle ''[[Cuora amboinensis]]'' India (Northeast, Nicobar Islands) Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, the Sundas, Maluku, Philippines * Asian leaf turtle ''[[Cyclemys dentata]]'' Northeast India, Bangladesh, China, Indo-China, Malay peninsula, Indo-Malay, the Sundas, Philippines * Oldham's leaf turtle ''[[Cyclemys oldhami]]'' Bangladesh, Cambodia, China, India, Indonesia, Laos, Malaysia, Myanmar, Thailand & Vietnam * Spotted pond turtle ''[[Geoclemys hamiltonii]]'' Pakistan, India, Bangladesh, Nepal * Cochin forest cane turtle ''[[Vijayachelys silvatica]]'' (=''Geoemyda silvatica'') Southwest India * Crowned river turtle ''[[Hardella thurjii]]'' Pakistan, India, Bangladesh * Three-striped roofed turtle ''[[Kachuga dhongoka]]'' North India, Nepal, Bangladesh * Painted roofed turtle ''[[Kachuga kachuga]]'' North India, Nepal, Bangladesh * Brown roofed turtle ''[[Kachuga smithii]]'' Pakistan, North India, Nepal, Bangladesh * Assam roofed turtle ''[[Kachuga sylhetensis]]'' Northeast India, Bangladesh * Indian roofed turtle ''[[Kachuga tecta]]'' Pakistan, North India, Nepal, Bangladesh * Indian tent turtle ''[[Kachuga tentoria]]'' India, Bangladesh * Tricarinate hill turtle ''[[Melanochelys tricarinata]]'' India, Nepal, Bangladesh * Indian black turtle ''[[Melanochelys trijuga]]'' India, Nepal, Sri Lanka, Bangladesh, Myanmar, Thailand * Indian eyed turtle ''[[Morenia petersi]]'' Eastern India, Bangladesh * Malayan flat-shelled turtle ''[[Notochelys platynota]]'' * Keeled box turtle ''[[Pyxidea mouhotii]]'' * Arakan forest turtle ''[[Heosemys depressa]]'' === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] == See also == * [[Wildlife of India]] == Notes== {{Reflist}} ==References== * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India == External links == * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[Category:Reptiles of South Asia|*]] [[Category:Lists of reptiles of Asia|South Asia]] 8v82f28s83ux8cfopuxiw1laiqxoxk5 429478 429474 2026-11-07T16:10:13Z Ibne maryam 17680 /* Order Crocodilia */ 429478 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. <nowiki>*</nowiki> [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. <nowiki>*</nowiki> لوڻي پاڻي جو مگر مڇ (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. * [[Mugger crocodile|Mugger crocodile (''Crocodylus palustris'')]] India, Pakistan, Nepal, Sri Lanka, Bangladesh, Myanmar * [[Crocodylus porosus|Saltwater crocodile (''Crocodylus porosus'')]] India (east coast and the Andamans), Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Malaysia, Bangladesh [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|[[Gharial]] (''Gavialis gangeticus'')]] * [[Gharial]] ''Gavialis gangeticus'' India, Pakistan, Nepal, Bangladesh == Order Testudines == === Family [[Dermochelyidae]] === * [[Leatherback sea turtle]] ''Dermochelys coriacea'' global === Family [[Cheloniidae]] === * [[Loggerhead sea turtle]] ''Caretta caretta'' tropical regions * [[Green sea turtle|Green turtle]] ''Chelonia mydas'' tropical regions * [[Hawksbill turtle|Hawksbill sea turtle]] ''Eretmochelys imbricata'' tropical regions * [[Olive ridley|Olive ridley sea turtle]] ''Lepidochelys olivacea'' tropical regions * [[Flatback sea turtle]] ''Natator depressus'' south-east Indonesia === Family [[Testudinidae]] === * [[Geochelone elegans|Indian star tortoise (''Geochelone elegans'')]] India * [[Indotestudo elongata|Elongated tortoise (''Indotestudo elongata'')]] India, Nepal, Bangladesh, Myanmar, Malay peninsula, Indo-China * [[Indotestudo travancorica|Travancore tortoise (''Indotestudo travancorica'')]] Western Ghats * [[Manouria emys|Asian brown tortoise (''Manouria emys'')]] India, Bangladesh, Malay region * [[Manouria impressa|Impressed tortoise (''Manouria impressa'')]] India (Arunachal Pradesh) * [[Testudo horsfieldii|Central Asian tortoise (''Testudo horsfieldii'')]] Pakistan, Afghanistan === Family [[Geoemydidae]] === [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|[[Batagur baska|River terrapin]] (''Batagur baska'')]] * River terrapin ''[[Batagur baska]]'' India (Sundarbans, Bhitarkanika), Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, Sumatra * Malayan box turtle ''[[Cuora amboinensis]]'' India (Northeast, Nicobar Islands) Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, the Sundas, Maluku, Philippines * Asian leaf turtle ''[[Cyclemys dentata]]'' Northeast India, Bangladesh, China, Indo-China, Malay peninsula, Indo-Malay, the Sundas, Philippines * Oldham's leaf turtle ''[[Cyclemys oldhami]]'' Bangladesh, Cambodia, China, India, Indonesia, Laos, Malaysia, Myanmar, Thailand & Vietnam * Spotted pond turtle ''[[Geoclemys hamiltonii]]'' Pakistan, India, Bangladesh, Nepal * Cochin forest cane turtle ''[[Vijayachelys silvatica]]'' (=''Geoemyda silvatica'') Southwest India * Crowned river turtle ''[[Hardella thurjii]]'' Pakistan, India, Bangladesh * Three-striped roofed turtle ''[[Kachuga dhongoka]]'' North India, Nepal, Bangladesh * Painted roofed turtle ''[[Kachuga kachuga]]'' North India, Nepal, Bangladesh * Brown roofed turtle ''[[Kachuga smithii]]'' Pakistan, North India, Nepal, Bangladesh * Assam roofed turtle ''[[Kachuga sylhetensis]]'' Northeast India, Bangladesh * Indian roofed turtle ''[[Kachuga tecta]]'' Pakistan, North India, Nepal, Bangladesh * Indian tent turtle ''[[Kachuga tentoria]]'' India, Bangladesh * Tricarinate hill turtle ''[[Melanochelys tricarinata]]'' India, Nepal, Bangladesh * Indian black turtle ''[[Melanochelys trijuga]]'' India, Nepal, Sri Lanka, Bangladesh, Myanmar, Thailand * Indian eyed turtle ''[[Morenia petersi]]'' Eastern India, Bangladesh * Malayan flat-shelled turtle ''[[Notochelys platynota]]'' * Keeled box turtle ''[[Pyxidea mouhotii]]'' * Arakan forest turtle ''[[Heosemys depressa]]'' === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] == See also == * [[Wildlife of India]] == Notes== {{Reflist}} ==References== * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India == External links == * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[Category:Reptiles of South Asia|*]] [[Category:Lists of reptiles of Asia|South Asia]] e1umxj4wtnx7q14usnlctbdn79mp01v 429479 429478 2026-11-07T16:11:23Z Ibne maryam 17680 /* Order Testudines */ 429479 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. <nowiki>*</nowiki> [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. <nowiki>*</nowiki> لوڻي پاڻي جو مگر مڇ (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. * [[Mugger crocodile|Mugger crocodile (''Crocodylus palustris'')]] India, Pakistan, Nepal, Sri Lanka, Bangladesh, Myanmar * [[Crocodylus porosus|Saltwater crocodile (''Crocodylus porosus'')]] India (east coast and the Andamans), Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Malaysia, Bangladesh [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|[[Gharial]] (''Gavialis gangeticus'')]] * [[Gharial]] ''Gavialis gangeticus'' India, Pakistan, Nepal, Bangladesh * [[Leatherback sea turtle]] ''Dermochelys coriacea'' global * [[Loggerhead sea turtle]] ''Caretta caretta'' tropical regions * [[Green sea turtle|Green turtle]] ''Chelonia mydas'' tropical regions * [[Hawksbill turtle|Hawksbill sea turtle]] ''Eretmochelys imbricata'' tropical regions * [[Olive ridley|Olive ridley sea turtle]] ''Lepidochelys olivacea'' tropical regions * [[Flatback sea turtle]] ''Natator depressus'' south-east Indonesia * [[Geochelone elegans|Indian star tortoise (''Geochelone elegans'')]] India * [[Indotestudo elongata|Elongated tortoise (''Indotestudo elongata'')]] India, Nepal, Bangladesh, Myanmar, Malay peninsula, Indo-China * [[Indotestudo travancorica|Travancore tortoise (''Indotestudo travancorica'')]] Western Ghats * [[Manouria emys|Asian brown tortoise (''Manouria emys'')]] India, Bangladesh, Malay region * [[Manouria impressa|Impressed tortoise (''Manouria impressa'')]] India (Arunachal Pradesh) * [[Testudo horsfieldii|Central Asian tortoise (''Testudo horsfieldii'')]] Pakistan, Afghanistan === Fam === [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|[[Batagur baska|River terrapin]] (''Batagur baska'')]] * River terrapin ''[[Batagur baska]]'' India (Sundarbans, Bhitarkanika), Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, Sumatra * Malayan box turtle ''[[Cuora amboinensis]]'' India (Northeast, Nicobar Islands) Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, the Sundas, Maluku, Philippines * Asian leaf turtle ''[[Cyclemys dentata]]'' Northeast India, Bangladesh, China, Indo-China, Malay peninsula, Indo-Malay, the Sundas, Philippines * Oldham's leaf turtle ''[[Cyclemys oldhami]]'' Bangladesh, Cambodia, China, India, Indonesia, Laos, Malaysia, Myanmar, Thailand & Vietnam * Spotted pond turtle ''[[Geoclemys hamiltonii]]'' Pakistan, India, Bangladesh, Nepal * Cochin forest cane turtle ''[[Vijayachelys silvatica]]'' (=''Geoemyda silvatica'') Southwest India * Crowned river turtle ''[[Hardella thurjii]]'' Pakistan, India, Bangladesh * Three-striped roofed turtle ''[[Kachuga dhongoka]]'' North India, Nepal, Bangladesh * Painted roofed turtle ''[[Kachuga kachuga]]'' North India, Nepal, Bangladesh * Brown roofed turtle ''[[Kachuga smithii]]'' Pakistan, North India, Nepal, Bangladesh * Assam roofed turtle ''[[Kachuga sylhetensis]]'' Northeast India, Bangladesh * Indian roofed turtle ''[[Kachuga tecta]]'' Pakistan, North India, Nepal, Bangladesh * Indian tent turtle ''[[Kachuga tentoria]]'' India, Bangladesh * Tricarinate hill turtle ''[[Melanochelys tricarinata]]'' India, Nepal, Bangladesh * Indian black turtle ''[[Melanochelys trijuga]]'' India, Nepal, Sri Lanka, Bangladesh, Myanmar, Thailand * Indian eyed turtle ''[[Morenia petersi]]'' Eastern India, Bangladesh * Malayan flat-shelled turtle ''[[Notochelys platynota]]'' * Keeled box turtle ''[[Pyxidea mouhotii]]'' * Arakan forest turtle ''[[Heosemys depressa]]'' === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] == See also == * [[Wildlife of India]] == Notes== {{Reflist}} ==References== * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India == External links == * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[Category:Reptiles of South Asia|*]] [[Category:Lists of reptiles of Asia|South Asia]] 9wp5ou5ps7wr8fvoksl8d7icd0wvwwk 429480 429479 2026-11-07T16:12:12Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڏکڻ ايشيا جا جانور]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429480 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. <nowiki>*</nowiki> [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. <nowiki>*</nowiki> لوڻي پاڻي جو مگر مڇ (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. * [[Mugger crocodile|Mugger crocodile (''Crocodylus palustris'')]] India, Pakistan, Nepal, Sri Lanka, Bangladesh, Myanmar * [[Crocodylus porosus|Saltwater crocodile (''Crocodylus porosus'')]] India (east coast and the Andamans), Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Malaysia, Bangladesh [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|[[Gharial]] (''Gavialis gangeticus'')]] * [[Gharial]] ''Gavialis gangeticus'' India, Pakistan, Nepal, Bangladesh * [[Leatherback sea turtle]] ''Dermochelys coriacea'' global * [[Loggerhead sea turtle]] ''Caretta caretta'' tropical regions * [[Green sea turtle|Green turtle]] ''Chelonia mydas'' tropical regions * [[Hawksbill turtle|Hawksbill sea turtle]] ''Eretmochelys imbricata'' tropical regions * [[Olive ridley|Olive ridley sea turtle]] ''Lepidochelys olivacea'' tropical regions * [[Flatback sea turtle]] ''Natator depressus'' south-east Indonesia * [[Geochelone elegans|Indian star tortoise (''Geochelone elegans'')]] India * [[Indotestudo elongata|Elongated tortoise (''Indotestudo elongata'')]] India, Nepal, Bangladesh, Myanmar, Malay peninsula, Indo-China * [[Indotestudo travancorica|Travancore tortoise (''Indotestudo travancorica'')]] Western Ghats * [[Manouria emys|Asian brown tortoise (''Manouria emys'')]] India, Bangladesh, Malay region * [[Manouria impressa|Impressed tortoise (''Manouria impressa'')]] India (Arunachal Pradesh) * [[Testudo horsfieldii|Central Asian tortoise (''Testudo horsfieldii'')]] Pakistan, Afghanistan === Fam === [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|[[Batagur baska|River terrapin]] (''Batagur baska'')]] * River terrapin ''[[Batagur baska]]'' India (Sundarbans, Bhitarkanika), Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, Sumatra * Malayan box turtle ''[[Cuora amboinensis]]'' India (Northeast, Nicobar Islands) Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, the Sundas, Maluku, Philippines * Asian leaf turtle ''[[Cyclemys dentata]]'' Northeast India, Bangladesh, China, Indo-China, Malay peninsula, Indo-Malay, the Sundas, Philippines * Oldham's leaf turtle ''[[Cyclemys oldhami]]'' Bangladesh, Cambodia, China, India, Indonesia, Laos, Malaysia, Myanmar, Thailand & Vietnam * Spotted pond turtle ''[[Geoclemys hamiltonii]]'' Pakistan, India, Bangladesh, Nepal * Cochin forest cane turtle ''[[Vijayachelys silvatica]]'' (=''Geoemyda silvatica'') Southwest India * Crowned river turtle ''[[Hardella thurjii]]'' Pakistan, India, Bangladesh * Three-striped roofed turtle ''[[Kachuga dhongoka]]'' North India, Nepal, Bangladesh * Painted roofed turtle ''[[Kachuga kachuga]]'' North India, Nepal, Bangladesh * Brown roofed turtle ''[[Kachuga smithii]]'' Pakistan, North India, Nepal, Bangladesh * Assam roofed turtle ''[[Kachuga sylhetensis]]'' Northeast India, Bangladesh * Indian roofed turtle ''[[Kachuga tecta]]'' Pakistan, North India, Nepal, Bangladesh * Indian tent turtle ''[[Kachuga tentoria]]'' India, Bangladesh * Tricarinate hill turtle ''[[Melanochelys tricarinata]]'' India, Nepal, Bangladesh * Indian black turtle ''[[Melanochelys trijuga]]'' India, Nepal, Sri Lanka, Bangladesh, Myanmar, Thailand * Indian eyed turtle ''[[Morenia petersi]]'' Eastern India, Bangladesh * Malayan flat-shelled turtle ''[[Notochelys platynota]]'' * Keeled box turtle ''[[Pyxidea mouhotii]]'' * Arakan forest turtle ''[[Heosemys depressa]]'' === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] == See also == * [[Wildlife of India]] == Notes== {{Reflist}} ==References== * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India == External links == * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[Category:Reptiles of South Asia|*]] [[Category:Lists of reptiles of Asia|South Asia]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا جانور]] fcm67yj9eq63sgxt3ddjtkyuf45qz5y 429481 429480 2026-11-07T16:12:55Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429481 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. <nowiki>*</nowiki> [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. <nowiki>*</nowiki> لوڻي پاڻي جو مگر مڇ (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. * [[Mugger crocodile|Mugger crocodile (''Crocodylus palustris'')]] India, Pakistan, Nepal, Sri Lanka, Bangladesh, Myanmar * [[Crocodylus porosus|Saltwater crocodile (''Crocodylus porosus'')]] India (east coast and the Andamans), Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Malaysia, Bangladesh [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|[[Gharial]] (''Gavialis gangeticus'')]] * [[Gharial]] ''Gavialis gangeticus'' India, Pakistan, Nepal, Bangladesh * [[Leatherback sea turtle]] ''Dermochelys coriacea'' global * [[Loggerhead sea turtle]] ''Caretta caretta'' tropical regions * [[Green sea turtle|Green turtle]] ''Chelonia mydas'' tropical regions * [[Hawksbill turtle|Hawksbill sea turtle]] ''Eretmochelys imbricata'' tropical regions * [[Olive ridley|Olive ridley sea turtle]] ''Lepidochelys olivacea'' tropical regions * [[Flatback sea turtle]] ''Natator depressus'' south-east Indonesia * [[Geochelone elegans|Indian star tortoise (''Geochelone elegans'')]] India * [[Indotestudo elongata|Elongated tortoise (''Indotestudo elongata'')]] India, Nepal, Bangladesh, Myanmar, Malay peninsula, Indo-China * [[Indotestudo travancorica|Travancore tortoise (''Indotestudo travancorica'')]] Western Ghats * [[Manouria emys|Asian brown tortoise (''Manouria emys'')]] India, Bangladesh, Malay region * [[Manouria impressa|Impressed tortoise (''Manouria impressa'')]] India (Arunachal Pradesh) * [[Testudo horsfieldii|Central Asian tortoise (''Testudo horsfieldii'')]] Pakistan, Afghanistan === Fam === [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|[[Batagur baska|River terrapin]] (''Batagur baska'')]] * River terrapin ''[[Batagur baska]]'' India (Sundarbans, Bhitarkanika), Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, Sumatra * Malayan box turtle ''[[Cuora amboinensis]]'' India (Northeast, Nicobar Islands) Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, the Sundas, Maluku, Philippines * Asian leaf turtle ''[[Cyclemys dentata]]'' Northeast India, Bangladesh, China, Indo-China, Malay peninsula, Indo-Malay, the Sundas, Philippines * Oldham's leaf turtle ''[[Cyclemys oldhami]]'' Bangladesh, Cambodia, China, India, Indonesia, Laos, Malaysia, Myanmar, Thailand & Vietnam * Spotted pond turtle ''[[Geoclemys hamiltonii]]'' Pakistan, India, Bangladesh, Nepal * Cochin forest cane turtle ''[[Vijayachelys silvatica]]'' (=''Geoemyda silvatica'') Southwest India * Crowned river turtle ''[[Hardella thurjii]]'' Pakistan, India, Bangladesh * Three-striped roofed turtle ''[[Kachuga dhongoka]]'' North India, Nepal, Bangladesh * Painted roofed turtle ''[[Kachuga kachuga]]'' North India, Nepal, Bangladesh * Brown roofed turtle ''[[Kachuga smithii]]'' Pakistan, North India, Nepal, Bangladesh * Assam roofed turtle ''[[Kachuga sylhetensis]]'' Northeast India, Bangladesh * Indian roofed turtle ''[[Kachuga tecta]]'' Pakistan, North India, Nepal, Bangladesh * Indian tent turtle ''[[Kachuga tentoria]]'' India, Bangladesh * Tricarinate hill turtle ''[[Melanochelys tricarinata]]'' India, Nepal, Bangladesh * Indian black turtle ''[[Melanochelys trijuga]]'' India, Nepal, Sri Lanka, Bangladesh, Myanmar, Thailand * Indian eyed turtle ''[[Morenia petersi]]'' Eastern India, Bangladesh * Malayan flat-shelled turtle ''[[Notochelys platynota]]'' * Keeled box turtle ''[[Pyxidea mouhotii]]'' * Arakan forest turtle ''[[Heosemys depressa]]'' === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] == See also == * [[Wildlife of India]] == Notes== {{Reflist}} ==References== * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India == External links == * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[Category:Reptiles of South Asia|*]] [[Category:Lists of reptiles of Asia|South Asia]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا جانور]] [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] r0x0w48qk2fs8zz97tv5ejopn6ktnci 429482 429481 2026-11-07T16:13:53Z Ibne maryam 17680 added [[Category:حياتيات سان لاڳاپيل فهرستون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429482 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. <nowiki>*</nowiki> [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. <nowiki>*</nowiki> لوڻي پاڻي جو مگر مڇ (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. * [[Mugger crocodile|Mugger crocodile (''Crocodylus palustris'')]] India, Pakistan, Nepal, Sri Lanka, Bangladesh, Myanmar * [[Crocodylus porosus|Saltwater crocodile (''Crocodylus porosus'')]] India (east coast and the Andamans), Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Malaysia, Bangladesh [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|[[Gharial]] (''Gavialis gangeticus'')]] * [[Gharial]] ''Gavialis gangeticus'' India, Pakistan, Nepal, Bangladesh * [[Leatherback sea turtle]] ''Dermochelys coriacea'' global * [[Loggerhead sea turtle]] ''Caretta caretta'' tropical regions * [[Green sea turtle|Green turtle]] ''Chelonia mydas'' tropical regions * [[Hawksbill turtle|Hawksbill sea turtle]] ''Eretmochelys imbricata'' tropical regions * [[Olive ridley|Olive ridley sea turtle]] ''Lepidochelys olivacea'' tropical regions * [[Flatback sea turtle]] ''Natator depressus'' south-east Indonesia * [[Geochelone elegans|Indian star tortoise (''Geochelone elegans'')]] India * [[Indotestudo elongata|Elongated tortoise (''Indotestudo elongata'')]] India, Nepal, Bangladesh, Myanmar, Malay peninsula, Indo-China * [[Indotestudo travancorica|Travancore tortoise (''Indotestudo travancorica'')]] Western Ghats * [[Manouria emys|Asian brown tortoise (''Manouria emys'')]] India, Bangladesh, Malay region * [[Manouria impressa|Impressed tortoise (''Manouria impressa'')]] India (Arunachal Pradesh) * [[Testudo horsfieldii|Central Asian tortoise (''Testudo horsfieldii'')]] Pakistan, Afghanistan === Fam === [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|[[Batagur baska|River terrapin]] (''Batagur baska'')]] * River terrapin ''[[Batagur baska]]'' India (Sundarbans, Bhitarkanika), Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, Sumatra * Malayan box turtle ''[[Cuora amboinensis]]'' India (Northeast, Nicobar Islands) Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, the Sundas, Maluku, Philippines * Asian leaf turtle ''[[Cyclemys dentata]]'' Northeast India, Bangladesh, China, Indo-China, Malay peninsula, Indo-Malay, the Sundas, Philippines * Oldham's leaf turtle ''[[Cyclemys oldhami]]'' Bangladesh, Cambodia, China, India, Indonesia, Laos, Malaysia, Myanmar, Thailand & Vietnam * Spotted pond turtle ''[[Geoclemys hamiltonii]]'' Pakistan, India, Bangladesh, Nepal * Cochin forest cane turtle ''[[Vijayachelys silvatica]]'' (=''Geoemyda silvatica'') Southwest India * Crowned river turtle ''[[Hardella thurjii]]'' Pakistan, India, Bangladesh * Three-striped roofed turtle ''[[Kachuga dhongoka]]'' North India, Nepal, Bangladesh * Painted roofed turtle ''[[Kachuga kachuga]]'' North India, Nepal, Bangladesh * Brown roofed turtle ''[[Kachuga smithii]]'' Pakistan, North India, Nepal, Bangladesh * Assam roofed turtle ''[[Kachuga sylhetensis]]'' Northeast India, Bangladesh * Indian roofed turtle ''[[Kachuga tecta]]'' Pakistan, North India, Nepal, Bangladesh * Indian tent turtle ''[[Kachuga tentoria]]'' India, Bangladesh * Tricarinate hill turtle ''[[Melanochelys tricarinata]]'' India, Nepal, Bangladesh * Indian black turtle ''[[Melanochelys trijuga]]'' India, Nepal, Sri Lanka, Bangladesh, Myanmar, Thailand * Indian eyed turtle ''[[Morenia petersi]]'' Eastern India, Bangladesh * Malayan flat-shelled turtle ''[[Notochelys platynota]]'' * Keeled box turtle ''[[Pyxidea mouhotii]]'' * Arakan forest turtle ''[[Heosemys depressa]]'' === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] == See also == * [[Wildlife of India]] == Notes== {{Reflist}} ==References== * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India == External links == * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[Category:Reptiles of South Asia|*]] [[Category:Lists of reptiles of Asia|South Asia]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا جانور]] [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:حياتيات سان لاڳاپيل فهرستون]] kmvzgqmkonu7o4v0lg569zb35na8nfw 429483 429482 2026-11-07T16:32:20Z Ibne maryam 17680 /* */ 429483 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. * [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. *لوڻي پاڻي جو مگر مڇ (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|گهڙيال (<small>Gavialis</small> <small>gangeticus</small>)]] *[[گهڙيال]] (<small>Gavialis gangeticus</small>) - ڀارت، پاڪستان، نيپال، بنگلاديش * ليڌر بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Dermochelys</small> <small>coriacea</small>) - سڄي دنيا ۾ * لاگر هيڊ سامونڊي ڪڇئو (<small>Caretta caretta</small>) - گرم علائقن (<small>Tropical regions</small>) ۾ * سائو سامونڊي ڪڇئو (<small>Chelonia mydas</small>) - گرم علائقن ۾ * هاڪس بل سامونڊي ڪڇئو (<small>Eretmochelys</small> <small>imbricata</small>) - گرم علائقن ۾ * زيتوني رنگ وارو رڊلي سامونڊي ڪڇئو (<small>Lepidochelys</small> <small>olivacea</small>) - گرم علائقن ۾ * فليٽ بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Natator</small> <small>depressus</small>) - ڏکڻ اوڀر انڊونيشيا * هندي تارن وارو ڪڇو (<small>Geochelone</small> <small>elegans</small>) - ڀارت * ڊگهو ڪڇئو (<small>Indotestudo elongata</small>) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش، ميانمار، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا * ٽراوانڪور ڪڇئو (<small>Indotestudo</small> <small>travancorica</small>) - اولهائين گهاٽ، ڀارت * ايشيائي ناسي ڪڇئو (<small>Manouria emys</small>) - ڀارت، بنگلاديش، ملايا خطو * امپريسڊ ڪڇئو (<small>Manouria impressa</small>) - ڀارت (اروناچل پرديش) * وچ ايشيائي ڪڇئو (<small>Testudo</small> <small>horsfieldii</small>) - پاڪستان، افغانستان === Fam === [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|[[Batagur baska|River terrapin]] (''Batagur baska'')]] * River terrapin ''[[Batagur baska]]'' India (Sundarbans, Bhitarkanika), Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, Sumatra * Malayan box turtle ''[[Cuora amboinensis]]'' India (Northeast, Nicobar Islands) Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, the Sundas, Maluku, Philippines * Asian leaf turtle ''[[Cyclemys dentata]]'' Northeast India, Bangladesh, China, Indo-China, Malay peninsula, Indo-Malay, the Sundas, Philippines * Oldham's leaf turtle ''[[Cyclemys oldhami]]'' Bangladesh, Cambodia, China, India, Indonesia, Laos, Malaysia, Myanmar, Thailand & Vietnam * Spotted pond turtle ''[[Geoclemys hamiltonii]]'' Pakistan, India, Bangladesh, Nepal * Cochin forest cane turtle ''[[Vijayachelys silvatica]]'' (=''Geoemyda silvatica'') Southwest India * Crowned river turtle ''[[Hardella thurjii]]'' Pakistan, India, Bangladesh * Three-striped roofed turtle ''[[Kachuga dhongoka]]'' North India, Nepal, Bangladesh * Painted roofed turtle ''[[Kachuga kachuga]]'' North India, Nepal, Bangladesh * Brown roofed turtle ''[[Kachuga smithii]]'' Pakistan, North India, Nepal, Bangladesh * Assam roofed turtle ''[[Kachuga sylhetensis]]'' Northeast India, Bangladesh * Indian roofed turtle ''[[Kachuga tecta]]'' Pakistan, North India, Nepal, Bangladesh * Indian tent turtle ''[[Kachuga tentoria]]'' India, Bangladesh * Tricarinate hill turtle ''[[Melanochelys tricarinata]]'' India, Nepal, Bangladesh * Indian black turtle ''[[Melanochelys trijuga]]'' India, Nepal, Sri Lanka, Bangladesh, Myanmar, Thailand * Indian eyed turtle ''[[Morenia petersi]]'' Eastern India, Bangladesh * Malayan flat-shelled turtle ''[[Notochelys platynota]]'' * Keeled box turtle ''[[Pyxidea mouhotii]]'' * Arakan forest turtle ''[[Heosemys depressa]]'' === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] == See also == * [[Wildlife of India]] == Notes== {{Reflist}} ==References== * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India == External links == * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[Category:Reptiles of South Asia|*]] [[Category:Lists of reptiles of Asia|South Asia]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا جانور]] [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:حياتيات سان لاڳاپيل فهرستون]] 0324wh8uptujnhb7pogztkaf8e1kwyj 429484 429483 2026-11-07T17:06:51Z Ibne maryam 17680 /* Fam */ 429484 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. * [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. *لوڻي پاڻي جو مگر مڇ (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|گهڙيال (<small>Gavialis</small> <small>gangeticus</small>)]] *[[گهڙيال]] (<small>Gavialis gangeticus</small>) - ڀارت، پاڪستان، نيپال، بنگلاديش * ليڌر بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Dermochelys</small> <small>coriacea</small>) - سڄي دنيا ۾ * لاگر هيڊ سامونڊي ڪڇئو (<small>Caretta caretta</small>) - گرم علائقن (<small>Tropical regions</small>) ۾ * سائو سامونڊي ڪڇئو (<small>Chelonia mydas</small>) - گرم علائقن ۾ * هاڪس بل سامونڊي ڪڇئو (<small>Eretmochelys</small> <small>imbricata</small>) - گرم علائقن ۾ * زيتوني رنگ وارو رڊلي سامونڊي ڪڇئو (<small>Lepidochelys</small> <small>olivacea</small>) - گرم علائقن ۾ * فليٽ بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Natator</small> <small>depressus</small>) - ڏکڻ اوڀر انڊونيشيا * هندي تارن وارو ڪڇو (<small>Geochelone</small> <small>elegans</small>) - ڀارت * ڊگهو ڪڇئو (<small>Indotestudo elongata</small>) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش، ميانمار، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا * ٽراوانڪور ڪڇئو (<small>Indotestudo</small> <small>travancorica</small>) - اولهائين گهاٽ، ڀارت * ايشيائي ناسي ڪڇئو (<small>Manouria emys</small>) - ڀارت، بنگلاديش، ملايا خطو * امپريسڊ ڪڇئو (<small>Manouria impressa</small>) - ڀارت (اروناچل پرديش) * وچ ايشيائي ڪڇئو (<small>Testudo</small> <small>horsfieldii</small>) - پاڪستان، افغانستان [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا)]] * * دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا): هندستان (سندر بن، ڀٽارڪنيڪا)، بنگلاديش، ملايو اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سماٽرا * ملائي باڪس ڪڇئو (Cuora amboinensis): هندستان (اتر اوڀر، نڪوبار ٻيٽ)، بنگلاديش، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سنڊا ٻيٽ، ملوڪو، فلپائن * ايشيائي ليف ڪڇئو (Cyclemys dentata): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش، چين، انڊو-چائنا، ملايا اپٻيٽ، انڊو-ملائي علائقو، سنڊا ٻيٽ، فلپائن * اولڊهامز ليف ڪڇئو (Oldham's leaf turtle): بنگلاديش، ڪمبوڊيا، چين، هندستان، انڊونيشيا، لائوس، ملائيشيا، ميانمار، ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام * اسپاٽڊ پانڊ ڪڇئو (Spotted pond turtle): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، نيپال * ڪوچين فاريسٽ ڪين ڪڇئو (Geoemyda silvatica): ڏکڻ اولهه هندستان * تاج وارو دريائي ڪڇئو (Hardella thurjii): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش * ٽي ڌارين وارو روفڊ ڪڇئو (Kachuga dhongoka): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * پينٽيڊ روفڊ ڪڇئو (Kachuga kachuga): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * ناسي روفڊ ڪڇئو (Kachuga smithii): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * آسامي روفڊ ڪڇئو (Kachuga sylhetensis): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش * هندي روفڊ ڪڇئو (Kachuga tecta): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ٽينٽ ڪڇئو (Indian tent turtle): هندستان، بنگلاديش * ٽرائيڪرينيٽ هل ڪڇئو (Tricarinate hill turtle): هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ڪارو ڪڇئو (Melanochelys trijuga): هندستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار، ٿائيلينڊ * هندي اک وارو ڪڇئو (Morenia petersi): اوڀر هندستان، بنگلاديش * ملائي فليٽ شيلڊ ڪڇئو (Notochelys platynota) * ڪيلڊ باڪس ڪڇئو(Keeled box turtle) * اراڪاني ٻيلن جو ڪڇئو ٽرٽل (Arakan forest turtle) * انڊين سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes gangeticus) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * انڊين پيڪاڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes hurum) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش * ليٿس سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes leithii) - جزيرو نما ڀارت (Peninsular India) * بليڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes nigricans) - ڏکڻ اوڀر بنگلاديش ۾ چٽاگونگ شهر جو تلاءُ * نيرو هيڊڊ سافٽ شيل ڪڇئو (Chitra indica): پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * هندي فليپ شيل ڪڇئو (Lissemys punctata) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش، سري لنڪا، ميانمار * ايشيئن جاينٽ سافٽ شيل ڪڇئو (Pelochelys cantorii) - ڀارت (ساحلي علائقا)، ملاءيا جزيره نما، انڊو-چائنا === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] == See also == * [[Wildlife of India]] == Notes== {{Reflist}} ==References== * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India == External links == * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[Category:Reptiles of South Asia|*]] [[Category:Lists of reptiles of Asia|South Asia]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا جانور]] [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:حياتيات سان لاڳاپيل فهرستون]] r48dis7xoenl2ganmbfmt59m7js7qtx 429485 429484 2026-11-07T18:10:18Z Ibne maryam 17680 /* Family Trionychidae */ 429485 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. * [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. *لوڻي پاڻي جو مگر مڇ (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|گهڙيال (<small>Gavialis</small> <small>gangeticus</small>)]] *[[گهڙيال]] (<small>Gavialis gangeticus</small>) - ڀارت، پاڪستان، نيپال، بنگلاديش * ليڌر بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Dermochelys</small> <small>coriacea</small>) - سڄي دنيا ۾ * لاگر هيڊ سامونڊي ڪڇئو (<small>Caretta caretta</small>) - گرم علائقن (<small>Tropical regions</small>) ۾ * سائو سامونڊي ڪڇئو (<small>Chelonia mydas</small>) - گرم علائقن ۾ * هاڪس بل سامونڊي ڪڇئو (<small>Eretmochelys</small> <small>imbricata</small>) - گرم علائقن ۾ * زيتوني رنگ وارو رڊلي سامونڊي ڪڇئو (<small>Lepidochelys</small> <small>olivacea</small>) - گرم علائقن ۾ * فليٽ بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Natator</small> <small>depressus</small>) - ڏکڻ اوڀر انڊونيشيا * هندي تارن وارو ڪڇو (<small>Geochelone</small> <small>elegans</small>) - ڀارت * ڊگهو ڪڇئو (<small>Indotestudo elongata</small>) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش، ميانمار، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا * ٽراوانڪور ڪڇئو (<small>Indotestudo</small> <small>travancorica</small>) - اولهائين گهاٽ، ڀارت * ايشيائي ناسي ڪڇئو (<small>Manouria emys</small>) - ڀارت، بنگلاديش، ملايا خطو * امپريسڊ ڪڇئو (<small>Manouria impressa</small>) - ڀارت (اروناچل پرديش) * وچ ايشيائي ڪڇئو (<small>Testudo</small> <small>horsfieldii</small>) - پاڪستان، افغانستان [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا)]] * * دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا): هندستان (سندر بن، ڀٽارڪنيڪا)، بنگلاديش، ملايو اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سماٽرا * ملائي باڪس ڪڇئو (Cuora amboinensis): هندستان (اتر اوڀر، نڪوبار ٻيٽ)، بنگلاديش، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سنڊا ٻيٽ، ملوڪو، فلپائن * ايشيائي ليف ڪڇئو (Cyclemys dentata): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش، چين، انڊو-چائنا، ملايا اپٻيٽ، انڊو-ملائي علائقو، سنڊا ٻيٽ، فلپائن * اولڊهامز ليف ڪڇئو (Oldham's leaf turtle): بنگلاديش، ڪمبوڊيا، چين، هندستان، انڊونيشيا، لائوس، ملائيشيا، ميانمار، ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام * اسپاٽڊ پانڊ ڪڇئو (Spotted pond turtle): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، نيپال * ڪوچين فاريسٽ ڪين ڪڇئو (Geoemyda silvatica): ڏکڻ اولهه هندستان * تاج وارو دريائي ڪڇئو (Hardella thurjii): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش * ٽي ڌارين وارو روفڊ ڪڇئو (Kachuga dhongoka): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * پينٽيڊ روفڊ ڪڇئو (Kachuga kachuga): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * ناسي روفڊ ڪڇئو (Kachuga smithii): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * آسامي روفڊ ڪڇئو (Kachuga sylhetensis): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش * هندي روفڊ ڪڇئو (Kachuga tecta): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ٽينٽ ڪڇئو (Indian tent turtle): هندستان، بنگلاديش * ٽرائيڪرينيٽ هل ڪڇئو (Tricarinate hill turtle): هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ڪارو ڪڇئو (Melanochelys trijuga): هندستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار، ٿائيلينڊ * هندي اک وارو ڪڇئو (Morenia petersi): اوڀر هندستان، بنگلاديش * ملائي فليٽ شيلڊ ڪڇئو (Notochelys platynota) * ڪيلڊ باڪس ڪڇئو(Keeled box turtle) * اراڪاني ٻيلن جو ڪڇئو ٽرٽل (Arakan forest turtle) * انڊين سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes gangeticus) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * انڊين پيڪاڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes hurum) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش * ليٿس سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes leithii) - جزيرو نما ڀارت (Peninsular India) * بليڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes nigricans) - ڏکڻ اوڀر بنگلاديش ۾ چٽاگونگ شهر جو تلاءُ * نيرو هيڊڊ سافٽ شيل ڪڇئو (Chitra indica): پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * هندي فليپ شيل ڪڇئو (Lissemys punctata) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش، سري لنڪا، ميانمار * ايشيئن جاينٽ سافٽ شيل ڪڇئو (Pelochelys cantorii) - ڀارت (ساحلي علائقا)، ملاءيا جزيره نما، انڊو-چائنا === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * [[سنڌو مگر]] * [[اجگر نانگ]] * [[جھوڙ نانگ]] * [[شيش نانگ]] * [[لڌڙو]] * [[نانگ]] * [[واسينگ نانگ]] * [[يوناني ڪڇئو]] * [[ڇليرو]] * [[ڪرڙي]] * [[ڪمي ڪڇئو]] * [[ڪوبرا]] * [[گهڙيال]] * [[ڳوهه]] * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] == See also == * [[Wildlife of India]] == Notes== {{Reflist}} ==References== * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India == External links == * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[Category:Reptiles of South Asia|*]] [[Category:Lists of reptiles of Asia|South Asia]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا جانور]] [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:حياتيات سان لاڳاپيل فهرستون]] hcvkmqnghb2jnlwc6ccsres9a08oztk 429486 429485 2026-11-07T18:15:04Z Ibne maryam 17680 /* */ 429486 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. * [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. *[[لوڻابو واڳون|لوڻي پاڻي جو مگر مڇ]] (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|گهڙيال (<small>Gavialis</small> <small>gangeticus</small>)]] *[[گهڙيال]] (<small>Gavialis gangeticus</small>) - ڀارت، پاڪستان، نيپال، بنگلاديش * ليڌر بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Dermochelys</small> <small>coriacea</small>) - سڄي دنيا ۾ * لاگر هيڊ سامونڊي ڪڇئو (<small>Caretta caretta</small>) - گرم علائقن (<small>Tropical regions</small>) ۾ * سائو سامونڊي ڪڇئو (<small>Chelonia mydas</small>) - گرم علائقن ۾ * هاڪس بل سامونڊي ڪڇئو (<small>Eretmochelys</small> <small>imbricata</small>) - گرم علائقن ۾ * زيتوني رنگ وارو رڊلي سامونڊي ڪڇئو (<small>Lepidochelys</small> <small>olivacea</small>) - گرم علائقن ۾ * فليٽ بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Natator</small> <small>depressus</small>) - ڏکڻ اوڀر انڊونيشيا * هندي تارن وارو ڪڇو (<small>Geochelone</small> <small>elegans</small>) - ڀارت * ڊگهو ڪڇئو (<small>Indotestudo elongata</small>) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش، ميانمار، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا * ٽراوانڪور ڪڇئو (<small>Indotestudo</small> <small>travancorica</small>) - اولهائين گهاٽ، ڀارت * ايشيائي ناسي ڪڇئو (<small>Manouria emys</small>) - ڀارت، بنگلاديش، ملايا خطو * امپريسڊ ڪڇئو (<small>Manouria impressa</small>) - ڀارت (اروناچل پرديش) * وچ ايشيائي ڪڇئو (<small>Testudo</small> <small>horsfieldii</small>) - پاڪستان، افغانستان [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا)]] * * دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا): هندستان (سندر بن، ڀٽارڪنيڪا)، بنگلاديش، ملايو اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سماٽرا * ملائي باڪس ڪڇئو (Cuora amboinensis): هندستان (اتر اوڀر، نڪوبار ٻيٽ)، بنگلاديش، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سنڊا ٻيٽ، ملوڪو، فلپائن * ايشيائي ليف ڪڇئو (Cyclemys dentata): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش، چين، انڊو-چائنا، ملايا اپٻيٽ، انڊو-ملائي علائقو، سنڊا ٻيٽ، فلپائن * اولڊهامز ليف ڪڇئو (Oldham's leaf turtle): بنگلاديش، ڪمبوڊيا، چين، هندستان، انڊونيشيا، لائوس، ملائيشيا، ميانمار، ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام * اسپاٽڊ پانڊ ڪڇئو (Spotted pond turtle): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، نيپال * ڪوچين فاريسٽ ڪين ڪڇئو (Geoemyda silvatica): ڏکڻ اولهه هندستان * تاج وارو دريائي ڪڇئو (Hardella thurjii): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش * ٽي ڌارين وارو روفڊ ڪڇئو (Kachuga dhongoka): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * پينٽيڊ روفڊ ڪڇئو (Kachuga kachuga): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * ناسي روفڊ ڪڇئو (Kachuga smithii): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * آسامي روفڊ ڪڇئو (Kachuga sylhetensis): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش * هندي روفڊ ڪڇئو (Kachuga tecta): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ٽينٽ ڪڇئو (Indian tent turtle): هندستان، بنگلاديش * ٽرائيڪرينيٽ هل ڪڇئو (Tricarinate hill turtle): هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ڪارو ڪڇئو (Melanochelys trijuga): هندستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار، ٿائيلينڊ * هندي اک وارو ڪڇئو (Morenia petersi): اوڀر هندستان، بنگلاديش * ملائي فليٽ شيلڊ ڪڇئو (Notochelys platynota) * ڪيلڊ باڪس ڪڇئو(Keeled box turtle) * اراڪاني ٻيلن جو ڪڇئو ٽرٽل (Arakan forest turtle) * انڊين سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes gangeticus) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * انڊين پيڪاڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes hurum) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش * ليٿس سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes leithii) - جزيرو نما ڀارت (Peninsular India) * بليڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes nigricans) - ڏکڻ اوڀر بنگلاديش ۾ چٽاگونگ شهر جو تلاءُ * نيرو هيڊڊ سافٽ شيل ڪڇئو (Chitra indica): پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * هندي فليپ شيل ڪڇئو (Lissemys punctata) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش، سري لنڪا، ميانمار * ايشيئن جاينٽ سافٽ شيل ڪڇئو (Pelochelys cantorii) - ڀارت (ساحلي علائقا)، ملاءيا جزيره نما، انڊو-چائنا === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * [[سنڌو مگر]] * [[اجگر نانگ]] * [[جھوڙ نانگ]] * [[شيش نانگ]] * [[لڌڙو]] * [[نانگ]] * [[واسينگ نانگ]] * [[يوناني ڪڇئو]] * [[ڇليرو]] * [[ڪرڙي]] * [[ڪمي ڪڇئو]] * [[ڪوبرا]] * [[گهڙيال]] * [[ڳوهه]] * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] == See also == * [[Wildlife of India]] == Notes== {{Reflist}} ==References== * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India == External links == * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[Category:Reptiles of South Asia|*]] [[Category:Lists of reptiles of Asia|South Asia]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا جانور]] [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:حياتيات سان لاڳاپيل فهرستون]] 1zbdwnosbn5ceeq5p1b7h6t2fvi02ha 429494 429486 2026-11-07T18:45:17Z Ibne maryam 17680 429494 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. * [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. *[[لوڻابو واڳون|لوڻي پاڻي جو مگر مڇ]] (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|گهڙيال (<small>Gavialis</small> <small>gangeticus</small>)]] *[[گهڙيال]] (<small>Gavialis gangeticus</small>) - ڀارت، پاڪستان، نيپال، بنگلاديش * ليڌر بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Dermochelys</small> <small>coriacea</small>) - سڄي دنيا ۾ * لاگر هيڊ سامونڊي ڪڇئو (<small>Caretta caretta</small>) - گرم علائقن (<small>Tropical regions</small>) ۾ * سائو سامونڊي ڪڇئو (<small>Chelonia mydas</small>) - گرم علائقن ۾ * هاڪس بل سامونڊي ڪڇئو (<small>Eretmochelys</small> <small>imbricata</small>) - گرم علائقن ۾ * زيتوني رنگ وارو رڊلي سامونڊي ڪڇئو (<small>Lepidochelys</small> <small>olivacea</small>) - گرم علائقن ۾ * فليٽ بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Natator</small> <small>depressus</small>) - ڏکڻ اوڀر انڊونيشيا * هندي تارن وارو ڪڇو (<small>Geochelone</small> <small>elegans</small>) - ڀارت * ڊگهو ڪڇئو (<small>Indotestudo elongata</small>) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش، ميانمار، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا * ٽراوانڪور ڪڇئو (<small>Indotestudo</small> <small>travancorica</small>) - اولهائين گهاٽ، ڀارت * ايشيائي ناسي ڪڇئو (<small>Manouria emys</small>) - ڀارت، بنگلاديش، ملايا خطو * امپريسڊ ڪڇئو (<small>Manouria impressa</small>) - ڀارت (اروناچل پرديش) * وچ ايشيائي ڪڇئو (<small>Testudo</small> <small>horsfieldii</small>) - پاڪستان، افغانستان [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا)]] * * دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا): هندستان (سندر بن، ڀٽارڪنيڪا)، بنگلاديش، ملايو اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سماٽرا * ملائي باڪس ڪڇئو (Cuora amboinensis): هندستان (اتر اوڀر، نڪوبار ٻيٽ)، بنگلاديش، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سنڊا ٻيٽ، ملوڪو، فلپائن * ايشيائي ليف ڪڇئو (Cyclemys dentata): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش، چين، انڊو-چائنا، ملايا اپٻيٽ، انڊو-ملائي علائقو، سنڊا ٻيٽ، فلپائن * اولڊهامز ليف ڪڇئو (Oldham's leaf turtle): بنگلاديش، ڪمبوڊيا، چين، هندستان، انڊونيشيا، لائوس، ملائيشيا، ميانمار، ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام * اسپاٽڊ پانڊ ڪڇئو (Spotted pond turtle): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، نيپال * ڪوچين فاريسٽ ڪين ڪڇئو (Geoemyda silvatica): ڏکڻ اولهه هندستان * تاج وارو دريائي ڪڇئو (Hardella thurjii): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش * ٽي ڌارين وارو روفڊ ڪڇئو (Kachuga dhongoka): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * پينٽيڊ روفڊ ڪڇئو (Kachuga kachuga): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * ناسي روفڊ ڪڇئو (Kachuga smithii): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * آسامي روفڊ ڪڇئو (Kachuga sylhetensis): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش * هندي روفڊ ڪڇئو (Kachuga tecta): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ٽينٽ ڪڇئو (Indian tent turtle): هندستان، بنگلاديش * ٽرائيڪرينيٽ هل ڪڇئو (Tricarinate hill turtle): هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ڪارو ڪڇئو (Melanochelys trijuga): هندستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار، ٿائيلينڊ * هندي اک وارو ڪڇئو (Morenia petersi): اوڀر هندستان، بنگلاديش * ملائي فليٽ شيلڊ ڪڇئو (Notochelys platynota) * ڪيلڊ باڪس ڪڇئو(Keeled box turtle) * اراڪاني ٻيلن جو ڪڇئو ٽرٽل (Arakan forest turtle) * انڊين سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes gangeticus) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * انڊين پيڪاڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes hurum) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش * ليٿس سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes leithii) - جزيرو نما ڀارت (Peninsular India) * بليڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes nigricans) - ڏکڻ اوڀر بنگلاديش ۾ چٽاگونگ شهر جو تلاءُ * نيرو هيڊڊ سافٽ شيل ڪڇئو (Chitra indica): پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * هندي فليپ شيل ڪڇئو (Lissemys punctata) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش، سري لنڪا، ميانمار * ايشيئن جاينٽ سافٽ شيل ڪڇئو (Pelochelys cantorii) - ڀارت (ساحلي علائقا)، ملاءيا جزيره نما، انڊو-چائنا === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * [[سنڌو مگر]] * [[اجگر نانگ]] * [[جھوڙ نانگ]] * [[شيش نانگ]] * [[لڌڙو]] * [[نانگ]] * [[واسينگ نانگ]] * [[يوناني ڪڇئو]] * [[ڇليرو]] * [[ڪرڙي]] * [[ڪمي ڪڇئو]] * [[ڪوبرا]] * [[گهڙيال]] * [[ڳوهه]] * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] == See also == * [[Wildlife of India]] == Notes== {{Reflist}} ==References== * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[زمرو:ايشيا جا رڙهيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:حياتيات سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا رڙهيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:جانورن سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:رڙهيون پائيندڙ جانورن جون فهرستون]] 5mk1fyvqtrnxiszeypjcajzpeupx3aa 429495 429494 2026-11-07T18:45:42Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ايشيا جا رڙهيون پائيندڙ جانور]]; added [[Category:ايشيا جا رڙ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429495 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. * [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. *[[لوڻابو واڳون|لوڻي پاڻي جو مگر مڇ]] (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|گهڙيال (<small>Gavialis</small> <small>gangeticus</small>)]] *[[گهڙيال]] (<small>Gavialis gangeticus</small>) - ڀارت، پاڪستان، نيپال، بنگلاديش * ليڌر بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Dermochelys</small> <small>coriacea</small>) - سڄي دنيا ۾ * لاگر هيڊ سامونڊي ڪڇئو (<small>Caretta caretta</small>) - گرم علائقن (<small>Tropical regions</small>) ۾ * سائو سامونڊي ڪڇئو (<small>Chelonia mydas</small>) - گرم علائقن ۾ * هاڪس بل سامونڊي ڪڇئو (<small>Eretmochelys</small> <small>imbricata</small>) - گرم علائقن ۾ * زيتوني رنگ وارو رڊلي سامونڊي ڪڇئو (<small>Lepidochelys</small> <small>olivacea</small>) - گرم علائقن ۾ * فليٽ بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Natator</small> <small>depressus</small>) - ڏکڻ اوڀر انڊونيشيا * هندي تارن وارو ڪڇو (<small>Geochelone</small> <small>elegans</small>) - ڀارت * ڊگهو ڪڇئو (<small>Indotestudo elongata</small>) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش، ميانمار، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا * ٽراوانڪور ڪڇئو (<small>Indotestudo</small> <small>travancorica</small>) - اولهائين گهاٽ، ڀارت * ايشيائي ناسي ڪڇئو (<small>Manouria emys</small>) - ڀارت، بنگلاديش، ملايا خطو * امپريسڊ ڪڇئو (<small>Manouria impressa</small>) - ڀارت (اروناچل پرديش) * وچ ايشيائي ڪڇئو (<small>Testudo</small> <small>horsfieldii</small>) - پاڪستان، افغانستان [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا)]] * * دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا): هندستان (سندر بن، ڀٽارڪنيڪا)، بنگلاديش، ملايو اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سماٽرا * ملائي باڪس ڪڇئو (Cuora amboinensis): هندستان (اتر اوڀر، نڪوبار ٻيٽ)، بنگلاديش، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سنڊا ٻيٽ، ملوڪو، فلپائن * ايشيائي ليف ڪڇئو (Cyclemys dentata): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش، چين، انڊو-چائنا، ملايا اپٻيٽ، انڊو-ملائي علائقو، سنڊا ٻيٽ، فلپائن * اولڊهامز ليف ڪڇئو (Oldham's leaf turtle): بنگلاديش، ڪمبوڊيا، چين، هندستان، انڊونيشيا، لائوس، ملائيشيا، ميانمار، ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام * اسپاٽڊ پانڊ ڪڇئو (Spotted pond turtle): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، نيپال * ڪوچين فاريسٽ ڪين ڪڇئو (Geoemyda silvatica): ڏکڻ اولهه هندستان * تاج وارو دريائي ڪڇئو (Hardella thurjii): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش * ٽي ڌارين وارو روفڊ ڪڇئو (Kachuga dhongoka): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * پينٽيڊ روفڊ ڪڇئو (Kachuga kachuga): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * ناسي روفڊ ڪڇئو (Kachuga smithii): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * آسامي روفڊ ڪڇئو (Kachuga sylhetensis): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش * هندي روفڊ ڪڇئو (Kachuga tecta): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ٽينٽ ڪڇئو (Indian tent turtle): هندستان، بنگلاديش * ٽرائيڪرينيٽ هل ڪڇئو (Tricarinate hill turtle): هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ڪارو ڪڇئو (Melanochelys trijuga): هندستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار، ٿائيلينڊ * هندي اک وارو ڪڇئو (Morenia petersi): اوڀر هندستان، بنگلاديش * ملائي فليٽ شيلڊ ڪڇئو (Notochelys platynota) * ڪيلڊ باڪس ڪڇئو(Keeled box turtle) * اراڪاني ٻيلن جو ڪڇئو ٽرٽل (Arakan forest turtle) * انڊين سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes gangeticus) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * انڊين پيڪاڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes hurum) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش * ليٿس سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes leithii) - جزيرو نما ڀارت (Peninsular India) * بليڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes nigricans) - ڏکڻ اوڀر بنگلاديش ۾ چٽاگونگ شهر جو تلاءُ * نيرو هيڊڊ سافٽ شيل ڪڇئو (Chitra indica): پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * هندي فليپ شيل ڪڇئو (Lissemys punctata) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش، سري لنڪا، ميانمار * ايشيئن جاينٽ سافٽ شيل ڪڇئو (Pelochelys cantorii) - ڀارت (ساحلي علائقا)، ملاءيا جزيره نما، انڊو-چائنا === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * [[سنڌو مگر]] * [[اجگر نانگ]] * [[جھوڙ نانگ]] * [[شيش نانگ]] * [[لڌڙو]] * [[نانگ]] * [[واسينگ نانگ]] * [[يوناني ڪڇئو]] * [[ڇليرو]] * [[ڪرڙي]] * [[ڪمي ڪڇئو]] * [[ڪوبرا]] * [[گهڙيال]] * [[ڳوهه]] * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] == See also == * [[Wildlife of India]] == Notes== {{Reflist}} ==References== * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[زمرو:ايشيا جا رڙ]] [[زمرو:حياتيات سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا رڙهيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:جانورن سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:رڙهيون پائيندڙ جانورن جون فهرستون]] j38s0sy3mq0jwbyqmccl398trdpzkf0 429496 429495 2026-11-07T18:46:02Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ايشيا جا رڙ]]; added [[Category:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429496 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. * [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. *[[لوڻابو واڳون|لوڻي پاڻي جو مگر مڇ]] (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|گهڙيال (<small>Gavialis</small> <small>gangeticus</small>)]] *[[گهڙيال]] (<small>Gavialis gangeticus</small>) - ڀارت، پاڪستان، نيپال، بنگلاديش * ليڌر بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Dermochelys</small> <small>coriacea</small>) - سڄي دنيا ۾ * لاگر هيڊ سامونڊي ڪڇئو (<small>Caretta caretta</small>) - گرم علائقن (<small>Tropical regions</small>) ۾ * سائو سامونڊي ڪڇئو (<small>Chelonia mydas</small>) - گرم علائقن ۾ * هاڪس بل سامونڊي ڪڇئو (<small>Eretmochelys</small> <small>imbricata</small>) - گرم علائقن ۾ * زيتوني رنگ وارو رڊلي سامونڊي ڪڇئو (<small>Lepidochelys</small> <small>olivacea</small>) - گرم علائقن ۾ * فليٽ بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Natator</small> <small>depressus</small>) - ڏکڻ اوڀر انڊونيشيا * هندي تارن وارو ڪڇو (<small>Geochelone</small> <small>elegans</small>) - ڀارت * ڊگهو ڪڇئو (<small>Indotestudo elongata</small>) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش، ميانمار، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا * ٽراوانڪور ڪڇئو (<small>Indotestudo</small> <small>travancorica</small>) - اولهائين گهاٽ، ڀارت * ايشيائي ناسي ڪڇئو (<small>Manouria emys</small>) - ڀارت، بنگلاديش، ملايا خطو * امپريسڊ ڪڇئو (<small>Manouria impressa</small>) - ڀارت (اروناچل پرديش) * وچ ايشيائي ڪڇئو (<small>Testudo</small> <small>horsfieldii</small>) - پاڪستان، افغانستان [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا)]] * * دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا): هندستان (سندر بن، ڀٽارڪنيڪا)، بنگلاديش، ملايو اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سماٽرا * ملائي باڪس ڪڇئو (Cuora amboinensis): هندستان (اتر اوڀر، نڪوبار ٻيٽ)، بنگلاديش، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سنڊا ٻيٽ، ملوڪو، فلپائن * ايشيائي ليف ڪڇئو (Cyclemys dentata): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش، چين، انڊو-چائنا، ملايا اپٻيٽ، انڊو-ملائي علائقو، سنڊا ٻيٽ، فلپائن * اولڊهامز ليف ڪڇئو (Oldham's leaf turtle): بنگلاديش، ڪمبوڊيا، چين، هندستان، انڊونيشيا، لائوس، ملائيشيا، ميانمار، ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام * اسپاٽڊ پانڊ ڪڇئو (Spotted pond turtle): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، نيپال * ڪوچين فاريسٽ ڪين ڪڇئو (Geoemyda silvatica): ڏکڻ اولهه هندستان * تاج وارو دريائي ڪڇئو (Hardella thurjii): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش * ٽي ڌارين وارو روفڊ ڪڇئو (Kachuga dhongoka): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * پينٽيڊ روفڊ ڪڇئو (Kachuga kachuga): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * ناسي روفڊ ڪڇئو (Kachuga smithii): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * آسامي روفڊ ڪڇئو (Kachuga sylhetensis): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش * هندي روفڊ ڪڇئو (Kachuga tecta): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ٽينٽ ڪڇئو (Indian tent turtle): هندستان، بنگلاديش * ٽرائيڪرينيٽ هل ڪڇئو (Tricarinate hill turtle): هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ڪارو ڪڇئو (Melanochelys trijuga): هندستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار، ٿائيلينڊ * هندي اک وارو ڪڇئو (Morenia petersi): اوڀر هندستان، بنگلاديش * ملائي فليٽ شيلڊ ڪڇئو (Notochelys platynota) * ڪيلڊ باڪس ڪڇئو(Keeled box turtle) * اراڪاني ٻيلن جو ڪڇئو ٽرٽل (Arakan forest turtle) * انڊين سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes gangeticus) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * انڊين پيڪاڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes hurum) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش * ليٿس سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes leithii) - جزيرو نما ڀارت (Peninsular India) * بليڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes nigricans) - ڏکڻ اوڀر بنگلاديش ۾ چٽاگونگ شهر جو تلاءُ * نيرو هيڊڊ سافٽ شيل ڪڇئو (Chitra indica): پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * هندي فليپ شيل ڪڇئو (Lissemys punctata) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش، سري لنڪا، ميانمار * ايشيئن جاينٽ سافٽ شيل ڪڇئو (Pelochelys cantorii) - ڀارت (ساحلي علائقا)، ملاءيا جزيره نما، انڊو-چائنا === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * [[سنڌو مگر]] * [[اجگر نانگ]] * [[جھوڙ نانگ]] * [[شيش نانگ]] * [[لڌڙو]] * [[نانگ]] * [[واسينگ نانگ]] * [[يوناني ڪڇئو]] * [[ڇليرو]] * [[ڪرڙي]] * [[ڪمي ڪڇئو]] * [[ڪوبرا]] * [[گهڙيال]] * [[ڳوهه]] * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] == See also == * [[Wildlife of India]] == Notes== {{Reflist}} ==References== * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:حياتيات سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا رڙهيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:جانورن سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:رڙهيون پائيندڙ جانورن جون فهرستون]] ehsjanh1otcsxy2yfwnnb4g42ym7qa7 429497 429496 2026-11-07T18:46:43Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ڏکڻ ايشيا جا رڙهيون پائيندڙ جانور]]; added [[Category:ڏکڻ ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429497 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. * [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. *[[لوڻابو واڳون|لوڻي پاڻي جو مگر مڇ]] (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|گهڙيال (<small>Gavialis</small> <small>gangeticus</small>)]] *[[گهڙيال]] (<small>Gavialis gangeticus</small>) - ڀارت، پاڪستان، نيپال، بنگلاديش * ليڌر بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Dermochelys</small> <small>coriacea</small>) - سڄي دنيا ۾ * لاگر هيڊ سامونڊي ڪڇئو (<small>Caretta caretta</small>) - گرم علائقن (<small>Tropical regions</small>) ۾ * سائو سامونڊي ڪڇئو (<small>Chelonia mydas</small>) - گرم علائقن ۾ * هاڪس بل سامونڊي ڪڇئو (<small>Eretmochelys</small> <small>imbricata</small>) - گرم علائقن ۾ * زيتوني رنگ وارو رڊلي سامونڊي ڪڇئو (<small>Lepidochelys</small> <small>olivacea</small>) - گرم علائقن ۾ * فليٽ بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Natator</small> <small>depressus</small>) - ڏکڻ اوڀر انڊونيشيا * هندي تارن وارو ڪڇو (<small>Geochelone</small> <small>elegans</small>) - ڀارت * ڊگهو ڪڇئو (<small>Indotestudo elongata</small>) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش، ميانمار، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا * ٽراوانڪور ڪڇئو (<small>Indotestudo</small> <small>travancorica</small>) - اولهائين گهاٽ، ڀارت * ايشيائي ناسي ڪڇئو (<small>Manouria emys</small>) - ڀارت، بنگلاديش، ملايا خطو * امپريسڊ ڪڇئو (<small>Manouria impressa</small>) - ڀارت (اروناچل پرديش) * وچ ايشيائي ڪڇئو (<small>Testudo</small> <small>horsfieldii</small>) - پاڪستان، افغانستان [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا)]] * * دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا): هندستان (سندر بن، ڀٽارڪنيڪا)، بنگلاديش، ملايو اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سماٽرا * ملائي باڪس ڪڇئو (Cuora amboinensis): هندستان (اتر اوڀر، نڪوبار ٻيٽ)، بنگلاديش، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سنڊا ٻيٽ، ملوڪو، فلپائن * ايشيائي ليف ڪڇئو (Cyclemys dentata): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش، چين، انڊو-چائنا، ملايا اپٻيٽ، انڊو-ملائي علائقو، سنڊا ٻيٽ، فلپائن * اولڊهامز ليف ڪڇئو (Oldham's leaf turtle): بنگلاديش، ڪمبوڊيا، چين، هندستان، انڊونيشيا، لائوس، ملائيشيا، ميانمار، ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام * اسپاٽڊ پانڊ ڪڇئو (Spotted pond turtle): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، نيپال * ڪوچين فاريسٽ ڪين ڪڇئو (Geoemyda silvatica): ڏکڻ اولهه هندستان * تاج وارو دريائي ڪڇئو (Hardella thurjii): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش * ٽي ڌارين وارو روفڊ ڪڇئو (Kachuga dhongoka): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * پينٽيڊ روفڊ ڪڇئو (Kachuga kachuga): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * ناسي روفڊ ڪڇئو (Kachuga smithii): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * آسامي روفڊ ڪڇئو (Kachuga sylhetensis): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش * هندي روفڊ ڪڇئو (Kachuga tecta): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ٽينٽ ڪڇئو (Indian tent turtle): هندستان، بنگلاديش * ٽرائيڪرينيٽ هل ڪڇئو (Tricarinate hill turtle): هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ڪارو ڪڇئو (Melanochelys trijuga): هندستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار، ٿائيلينڊ * هندي اک وارو ڪڇئو (Morenia petersi): اوڀر هندستان، بنگلاديش * ملائي فليٽ شيلڊ ڪڇئو (Notochelys platynota) * ڪيلڊ باڪس ڪڇئو(Keeled box turtle) * اراڪاني ٻيلن جو ڪڇئو ٽرٽل (Arakan forest turtle) * انڊين سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes gangeticus) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * انڊين پيڪاڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes hurum) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش * ليٿس سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes leithii) - جزيرو نما ڀارت (Peninsular India) * بليڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes nigricans) - ڏکڻ اوڀر بنگلاديش ۾ چٽاگونگ شهر جو تلاءُ * نيرو هيڊڊ سافٽ شيل ڪڇئو (Chitra indica): پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * هندي فليپ شيل ڪڇئو (Lissemys punctata) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش، سري لنڪا، ميانمار * ايشيئن جاينٽ سافٽ شيل ڪڇئو (Pelochelys cantorii) - ڀارت (ساحلي علائقا)، ملاءيا جزيره نما، انڊو-چائنا === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * [[سنڌو مگر]] * [[اجگر نانگ]] * [[جھوڙ نانگ]] * [[شيش نانگ]] * [[لڌڙو]] * [[نانگ]] * [[واسينگ نانگ]] * [[يوناني ڪڇئو]] * [[ڇليرو]] * [[ڪرڙي]] * [[ڪمي ڪڇئو]] * [[ڪوبرا]] * [[گهڙيال]] * [[ڳوهه]] * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] == See also == * [[Wildlife of India]] == Notes== {{Reflist}} ==References== * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:حياتيات سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:جانورن سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:رڙهيون پائيندڙ جانورن جون فهرستون]] nsg3qyn6a04lka4hb9qcewt7mre29dy 429498 429497 2026-11-07T18:47:38Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 429498 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. * [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. *[[لوڻابو واڳون|لوڻي پاڻي جو مگر مڇ]] (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|گهڙيال (<small>Gavialis</small> <small>gangeticus</small>)]] *[[گهڙيال]] (<small>Gavialis gangeticus</small>) - ڀارت، پاڪستان، نيپال، بنگلاديش * ليڌر بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Dermochelys</small> <small>coriacea</small>) - سڄي دنيا ۾ * لاگر هيڊ سامونڊي ڪڇئو (<small>Caretta caretta</small>) - گرم علائقن (<small>Tropical regions</small>) ۾ * سائو سامونڊي ڪڇئو (<small>Chelonia mydas</small>) - گرم علائقن ۾ * هاڪس بل سامونڊي ڪڇئو (<small>Eretmochelys</small> <small>imbricata</small>) - گرم علائقن ۾ * زيتوني رنگ وارو رڊلي سامونڊي ڪڇئو (<small>Lepidochelys</small> <small>olivacea</small>) - گرم علائقن ۾ * فليٽ بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Natator</small> <small>depressus</small>) - ڏکڻ اوڀر انڊونيشيا * هندي تارن وارو ڪڇو (<small>Geochelone</small> <small>elegans</small>) - ڀارت * ڊگهو ڪڇئو (<small>Indotestudo elongata</small>) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش، ميانمار، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا * ٽراوانڪور ڪڇئو (<small>Indotestudo</small> <small>travancorica</small>) - اولهائين گهاٽ، ڀارت * ايشيائي ناسي ڪڇئو (<small>Manouria emys</small>) - ڀارت، بنگلاديش، ملايا خطو * امپريسڊ ڪڇئو (<small>Manouria impressa</small>) - ڀارت (اروناچل پرديش) * وچ ايشيائي ڪڇئو (<small>Testudo</small> <small>horsfieldii</small>) - پاڪستان، افغانستان [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا)]] * * دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا): هندستان (سندر بن، ڀٽارڪنيڪا)، بنگلاديش، ملايو اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سماٽرا * ملائي باڪس ڪڇئو (Cuora amboinensis): هندستان (اتر اوڀر، نڪوبار ٻيٽ)، بنگلاديش، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سنڊا ٻيٽ، ملوڪو، فلپائن * ايشيائي ليف ڪڇئو (Cyclemys dentata): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش، چين، انڊو-چائنا، ملايا اپٻيٽ، انڊو-ملائي علائقو، سنڊا ٻيٽ، فلپائن * اولڊهامز ليف ڪڇئو (Oldham's leaf turtle): بنگلاديش، ڪمبوڊيا، چين، هندستان، انڊونيشيا، لائوس، ملائيشيا، ميانمار، ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام * اسپاٽڊ پانڊ ڪڇئو (Spotted pond turtle): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، نيپال * ڪوچين فاريسٽ ڪين ڪڇئو (Geoemyda silvatica): ڏکڻ اولهه هندستان * تاج وارو دريائي ڪڇئو (Hardella thurjii): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش * ٽي ڌارين وارو روفڊ ڪڇئو (Kachuga dhongoka): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * پينٽيڊ روفڊ ڪڇئو (Kachuga kachuga): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * ناسي روفڊ ڪڇئو (Kachuga smithii): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * آسامي روفڊ ڪڇئو (Kachuga sylhetensis): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش * هندي روفڊ ڪڇئو (Kachuga tecta): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ٽينٽ ڪڇئو (Indian tent turtle): هندستان، بنگلاديش * ٽرائيڪرينيٽ هل ڪڇئو (Tricarinate hill turtle): هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ڪارو ڪڇئو (Melanochelys trijuga): هندستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار، ٿائيلينڊ * هندي اک وارو ڪڇئو (Morenia petersi): اوڀر هندستان، بنگلاديش * ملائي فليٽ شيلڊ ڪڇئو (Notochelys platynota) * ڪيلڊ باڪس ڪڇئو(Keeled box turtle) * اراڪاني ٻيلن جو ڪڇئو ٽرٽل (Arakan forest turtle) * انڊين سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes gangeticus) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * انڊين پيڪاڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes hurum) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش * ليٿس سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes leithii) - جزيرو نما ڀارت (Peninsular India) * بليڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes nigricans) - ڏکڻ اوڀر بنگلاديش ۾ چٽاگونگ شهر جو تلاءُ * نيرو هيڊڊ سافٽ شيل ڪڇئو (Chitra indica): پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * هندي فليپ شيل ڪڇئو (Lissemys punctata) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش، سري لنڪا، ميانمار * ايشيئن جاينٽ سافٽ شيل ڪڇئو (Pelochelys cantorii) - ڀارت (ساحلي علائقا)، ملاءيا جزيره نما، انڊو-چائنا === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * [[سنڌو مگر]] * [[اجگر نانگ]] * [[جھوڙ نانگ]] * [[شيش نانگ]] * [[لڌڙو]] * [[نانگ]] * [[واسينگ نانگ]] * [[يوناني ڪڇئو]] * [[ڇليرو]] * [[ڪرڙي]] * [[ڪمي ڪڇئو]] * [[ڪوبرا]] * [[گهڙيال]] * [[ڳوهه]] * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] == See also == * [[Wildlife of India]] == Notes== {{Reflist}} ==References== * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:حياتيات سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:جانورن جون فهرستون]] [[زمرو:رڙهيون پائيندڙ جانورن جون فهرستون]] 8mpbpvsn8qidfmjzezhhh5i5xn75897 429499 429498 2026-11-07T18:48:29Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 429499 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. * [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. *[[لوڻابو واڳون|لوڻي پاڻي جو مگر مڇ]] (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|گهڙيال (<small>Gavialis</small> <small>gangeticus</small>)]] *[[گهڙيال]] (<small>Gavialis gangeticus</small>) - ڀارت، پاڪستان، نيپال، بنگلاديش * ليڌر بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Dermochelys</small> <small>coriacea</small>) - سڄي دنيا ۾ * لاگر هيڊ سامونڊي ڪڇئو (<small>Caretta caretta</small>) - گرم علائقن (<small>Tropical regions</small>) ۾ * سائو سامونڊي ڪڇئو (<small>Chelonia mydas</small>) - گرم علائقن ۾ * هاڪس بل سامونڊي ڪڇئو (<small>Eretmochelys</small> <small>imbricata</small>) - گرم علائقن ۾ * زيتوني رنگ وارو رڊلي سامونڊي ڪڇئو (<small>Lepidochelys</small> <small>olivacea</small>) - گرم علائقن ۾ * فليٽ بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Natator</small> <small>depressus</small>) - ڏکڻ اوڀر انڊونيشيا * هندي تارن وارو ڪڇو (<small>Geochelone</small> <small>elegans</small>) - ڀارت * ڊگهو ڪڇئو (<small>Indotestudo elongata</small>) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش، ميانمار، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا * ٽراوانڪور ڪڇئو (<small>Indotestudo</small> <small>travancorica</small>) - اولهائين گهاٽ، ڀارت * ايشيائي ناسي ڪڇئو (<small>Manouria emys</small>) - ڀارت، بنگلاديش، ملايا خطو * امپريسڊ ڪڇئو (<small>Manouria impressa</small>) - ڀارت (اروناچل پرديش) * وچ ايشيائي ڪڇئو (<small>Testudo</small> <small>horsfieldii</small>) - پاڪستان، افغانستان [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا)]] * * دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا): هندستان (سندر بن، ڀٽارڪنيڪا)، بنگلاديش، ملايو اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سماٽرا * ملائي باڪس ڪڇئو (Cuora amboinensis): هندستان (اتر اوڀر، نڪوبار ٻيٽ)، بنگلاديش، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سنڊا ٻيٽ، ملوڪو، فلپائن * ايشيائي ليف ڪڇئو (Cyclemys dentata): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش، چين، انڊو-چائنا، ملايا اپٻيٽ، انڊو-ملائي علائقو، سنڊا ٻيٽ، فلپائن * اولڊهامز ليف ڪڇئو (Oldham's leaf turtle): بنگلاديش، ڪمبوڊيا، چين، هندستان، انڊونيشيا، لائوس، ملائيشيا، ميانمار، ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام * اسپاٽڊ پانڊ ڪڇئو (Spotted pond turtle): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، نيپال * ڪوچين فاريسٽ ڪين ڪڇئو (Geoemyda silvatica): ڏکڻ اولهه هندستان * تاج وارو دريائي ڪڇئو (Hardella thurjii): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش * ٽي ڌارين وارو روفڊ ڪڇئو (Kachuga dhongoka): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * پينٽيڊ روفڊ ڪڇئو (Kachuga kachuga): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * ناسي روفڊ ڪڇئو (Kachuga smithii): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * آسامي روفڊ ڪڇئو (Kachuga sylhetensis): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش * هندي روفڊ ڪڇئو (Kachuga tecta): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ٽينٽ ڪڇئو (Indian tent turtle): هندستان، بنگلاديش * ٽرائيڪرينيٽ هل ڪڇئو (Tricarinate hill turtle): هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ڪارو ڪڇئو (Melanochelys trijuga): هندستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار، ٿائيلينڊ * هندي اک وارو ڪڇئو (Morenia petersi): اوڀر هندستان، بنگلاديش * ملائي فليٽ شيلڊ ڪڇئو (Notochelys platynota) * ڪيلڊ باڪس ڪڇئو(Keeled box turtle) * اراڪاني ٻيلن جو ڪڇئو ٽرٽل (Arakan forest turtle) * انڊين سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes gangeticus) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * انڊين پيڪاڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes hurum) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش * ليٿس سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes leithii) - جزيرو نما ڀارت (Peninsular India) * بليڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes nigricans) - ڏکڻ اوڀر بنگلاديش ۾ چٽاگونگ شهر جو تلاءُ * نيرو هيڊڊ سافٽ شيل ڪڇئو (Chitra indica): پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * هندي فليپ شيل ڪڇئو (Lissemys punctata) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش، سري لنڪا، ميانمار * ايشيئن جاينٽ سافٽ شيل ڪڇئو (Pelochelys cantorii) - ڀارت (ساحلي علائقا)، ملاءيا جزيره نما، انڊو-چائنا === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * [[سنڌو مگر]] * [[اجگر نانگ]] * [[جھوڙ نانگ]] * [[شيش نانگ]] * [[لڌڙو]] * [[نانگ]] * [[واسينگ نانگ]] * [[يوناني ڪڇئو]] * [[ڇليرو]] * [[ڪرڙي]] * [[ڪمي ڪڇئو]] * [[ڪوبرا]] * [[گهڙيال]] * [[ڳوهه]] * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] == See also == * [[Wildlife of India]] == Notes== {{Reflist}} ==حوالا== {{حوالا}} * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:حياتيات سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:جانورن جون فهرستون]] [[زمرو:رڙهيون پائيندڙ جانورن جون فهرستون]] 9faaa96svp9smatvw078bs8h6ummh3g 429500 429499 2026-11-07T18:48:56Z Ibne maryam 17680 /* نوٽ */ 429500 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. * [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. *[[لوڻابو واڳون|لوڻي پاڻي جو مگر مڇ]] (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|گهڙيال (<small>Gavialis</small> <small>gangeticus</small>)]] *[[گهڙيال]] (<small>Gavialis gangeticus</small>) - ڀارت، پاڪستان، نيپال، بنگلاديش * ليڌر بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Dermochelys</small> <small>coriacea</small>) - سڄي دنيا ۾ * لاگر هيڊ سامونڊي ڪڇئو (<small>Caretta caretta</small>) - گرم علائقن (<small>Tropical regions</small>) ۾ * سائو سامونڊي ڪڇئو (<small>Chelonia mydas</small>) - گرم علائقن ۾ * هاڪس بل سامونڊي ڪڇئو (<small>Eretmochelys</small> <small>imbricata</small>) - گرم علائقن ۾ * زيتوني رنگ وارو رڊلي سامونڊي ڪڇئو (<small>Lepidochelys</small> <small>olivacea</small>) - گرم علائقن ۾ * فليٽ بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Natator</small> <small>depressus</small>) - ڏکڻ اوڀر انڊونيشيا * هندي تارن وارو ڪڇو (<small>Geochelone</small> <small>elegans</small>) - ڀارت * ڊگهو ڪڇئو (<small>Indotestudo elongata</small>) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش، ميانمار، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا * ٽراوانڪور ڪڇئو (<small>Indotestudo</small> <small>travancorica</small>) - اولهائين گهاٽ، ڀارت * ايشيائي ناسي ڪڇئو (<small>Manouria emys</small>) - ڀارت، بنگلاديش، ملايا خطو * امپريسڊ ڪڇئو (<small>Manouria impressa</small>) - ڀارت (اروناچل پرديش) * وچ ايشيائي ڪڇئو (<small>Testudo</small> <small>horsfieldii</small>) - پاڪستان، افغانستان [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا)]] * * دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا): هندستان (سندر بن، ڀٽارڪنيڪا)، بنگلاديش، ملايو اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سماٽرا * ملائي باڪس ڪڇئو (Cuora amboinensis): هندستان (اتر اوڀر، نڪوبار ٻيٽ)، بنگلاديش، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سنڊا ٻيٽ، ملوڪو، فلپائن * ايشيائي ليف ڪڇئو (Cyclemys dentata): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش، چين، انڊو-چائنا، ملايا اپٻيٽ، انڊو-ملائي علائقو، سنڊا ٻيٽ، فلپائن * اولڊهامز ليف ڪڇئو (Oldham's leaf turtle): بنگلاديش، ڪمبوڊيا، چين، هندستان، انڊونيشيا، لائوس، ملائيشيا، ميانمار، ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام * اسپاٽڊ پانڊ ڪڇئو (Spotted pond turtle): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، نيپال * ڪوچين فاريسٽ ڪين ڪڇئو (Geoemyda silvatica): ڏکڻ اولهه هندستان * تاج وارو دريائي ڪڇئو (Hardella thurjii): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش * ٽي ڌارين وارو روفڊ ڪڇئو (Kachuga dhongoka): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * پينٽيڊ روفڊ ڪڇئو (Kachuga kachuga): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * ناسي روفڊ ڪڇئو (Kachuga smithii): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * آسامي روفڊ ڪڇئو (Kachuga sylhetensis): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش * هندي روفڊ ڪڇئو (Kachuga tecta): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ٽينٽ ڪڇئو (Indian tent turtle): هندستان، بنگلاديش * ٽرائيڪرينيٽ هل ڪڇئو (Tricarinate hill turtle): هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ڪارو ڪڇئو (Melanochelys trijuga): هندستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار، ٿائيلينڊ * هندي اک وارو ڪڇئو (Morenia petersi): اوڀر هندستان، بنگلاديش * ملائي فليٽ شيلڊ ڪڇئو (Notochelys platynota) * ڪيلڊ باڪس ڪڇئو(Keeled box turtle) * اراڪاني ٻيلن جو ڪڇئو ٽرٽل (Arakan forest turtle) * انڊين سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes gangeticus) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * انڊين پيڪاڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes hurum) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش * ليٿس سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes leithii) - جزيرو نما ڀارت (Peninsular India) * بليڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes nigricans) - ڏکڻ اوڀر بنگلاديش ۾ چٽاگونگ شهر جو تلاءُ * نيرو هيڊڊ سافٽ شيل ڪڇئو (Chitra indica): پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * هندي فليپ شيل ڪڇئو (Lissemys punctata) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش، سري لنڪا، ميانمار * ايشيئن جاينٽ سافٽ شيل ڪڇئو (Pelochelys cantorii) - ڀارت (ساحلي علائقا)، ملاءيا جزيره نما، انڊو-چائنا === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * [[سنڌو مگر]] * [[اجگر نانگ]] * [[جھوڙ نانگ]] * [[شيش نانگ]] * [[لڌڙو]] * [[نانگ]] * [[واسينگ نانگ]] * [[يوناني ڪڇئو]] * [[ڇليرو]] * [[ڪرڙي]] * [[ڪمي ڪڇئو]] * [[ڪوبرا]] * [[گهڙيال]] * [[ڳوهه]] * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] == See also == * [[Wildlife of India]] ==نوٽ== {{Reflist}} ==حوالا== {{حوالا}} * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:حياتيات سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:جانورن جون فهرستون]] [[زمرو:رڙهيون پائيندڙ جانورن جون فهرستون]] qhpwgt6zjku5hs9pau0wor5ys7sfx5e 429501 429500 2026-11-07T18:49:50Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 429501 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. * [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. *[[لوڻابو واڳون|لوڻي پاڻي جو مگر مڇ]] (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|گهڙيال (<small>Gavialis</small> <small>gangeticus</small>)]] *[[گهڙيال]] (<small>Gavialis gangeticus</small>) - ڀارت، پاڪستان، نيپال، بنگلاديش * ليڌر بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Dermochelys</small> <small>coriacea</small>) - سڄي دنيا ۾ * لاگر هيڊ سامونڊي ڪڇئو (<small>Caretta caretta</small>) - گرم علائقن (<small>Tropical regions</small>) ۾ * سائو سامونڊي ڪڇئو (<small>Chelonia mydas</small>) - گرم علائقن ۾ * هاڪس بل سامونڊي ڪڇئو (<small>Eretmochelys</small> <small>imbricata</small>) - گرم علائقن ۾ * زيتوني رنگ وارو رڊلي سامونڊي ڪڇئو (<small>Lepidochelys</small> <small>olivacea</small>) - گرم علائقن ۾ * فليٽ بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Natator</small> <small>depressus</small>) - ڏکڻ اوڀر انڊونيشيا * هندي تارن وارو ڪڇو (<small>Geochelone</small> <small>elegans</small>) - ڀارت * ڊگهو ڪڇئو (<small>Indotestudo elongata</small>) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش، ميانمار، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا * ٽراوانڪور ڪڇئو (<small>Indotestudo</small> <small>travancorica</small>) - اولهائين گهاٽ، ڀارت * ايشيائي ناسي ڪڇئو (<small>Manouria emys</small>) - ڀارت، بنگلاديش، ملايا خطو * امپريسڊ ڪڇئو (<small>Manouria impressa</small>) - ڀارت (اروناچل پرديش) * وچ ايشيائي ڪڇئو (<small>Testudo</small> <small>horsfieldii</small>) - پاڪستان، افغانستان [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا)]] * * دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا): هندستان (سندر بن، ڀٽارڪنيڪا)، بنگلاديش، ملايو اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سماٽرا * ملائي باڪس ڪڇئو (Cuora amboinensis): هندستان (اتر اوڀر، نڪوبار ٻيٽ)، بنگلاديش، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سنڊا ٻيٽ، ملوڪو، فلپائن * ايشيائي ليف ڪڇئو (Cyclemys dentata): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش، چين، انڊو-چائنا، ملايا اپٻيٽ، انڊو-ملائي علائقو، سنڊا ٻيٽ، فلپائن * اولڊهامز ليف ڪڇئو (Oldham's leaf turtle): بنگلاديش، ڪمبوڊيا، چين، هندستان، انڊونيشيا، لائوس، ملائيشيا، ميانمار، ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام * اسپاٽڊ پانڊ ڪڇئو (Spotted pond turtle): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، نيپال * ڪوچين فاريسٽ ڪين ڪڇئو (Geoemyda silvatica): ڏکڻ اولهه هندستان * تاج وارو دريائي ڪڇئو (Hardella thurjii): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش * ٽي ڌارين وارو روفڊ ڪڇئو (Kachuga dhongoka): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * پينٽيڊ روفڊ ڪڇئو (Kachuga kachuga): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * ناسي روفڊ ڪڇئو (Kachuga smithii): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * آسامي روفڊ ڪڇئو (Kachuga sylhetensis): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش * هندي روفڊ ڪڇئو (Kachuga tecta): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ٽينٽ ڪڇئو (Indian tent turtle): هندستان، بنگلاديش * ٽرائيڪرينيٽ هل ڪڇئو (Tricarinate hill turtle): هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ڪارو ڪڇئو (Melanochelys trijuga): هندستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار، ٿائيلينڊ * هندي اک وارو ڪڇئو (Morenia petersi): اوڀر هندستان، بنگلاديش * ملائي فليٽ شيلڊ ڪڇئو (Notochelys platynota) * ڪيلڊ باڪس ڪڇئو(Keeled box turtle) * اراڪاني ٻيلن جو ڪڇئو ٽرٽل (Arakan forest turtle) * انڊين سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes gangeticus) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * انڊين پيڪاڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes hurum) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش * ليٿس سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes leithii) - جزيرو نما ڀارت (Peninsular India) * بليڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes nigricans) - ڏکڻ اوڀر بنگلاديش ۾ چٽاگونگ شهر جو تلاءُ * نيرو هيڊڊ سافٽ شيل ڪڇئو (Chitra indica): پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * هندي فليپ شيل ڪڇئو (Lissemys punctata) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش، سري لنڪا، ميانمار * ايشيئن جاينٽ سافٽ شيل ڪڇئو (Pelochelys cantorii) - ڀارت (ساحلي علائقا)، ملاءيا جزيره نما، انڊو-چائنا === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * [[سنڌو مگر]] * [[اجگر نانگ]] * [[جھوڙ نانگ]] * [[شيش نانگ]] * [[لڌڙو]] * [[نانگ]] * [[واسينگ نانگ]] * [[يوناني ڪڇئو]] * [[ڇليرو]] * [[ڪرڙي]] * [[ڪمي ڪڇئو]] * [[ڪوبرا]] * [[گهڙيال]] * [[ڳوهه]] * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] ==پڻ ڏسو== * پاڪستان جا ==نوٽ== {{Reflist}} ==حوالا== {{حوالا}} * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:حياتيات سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:جانورن جون فهرستون]] [[زمرو:رڙهيون پائيندڙ جانورن جون فهرستون]] 1tl594w73r9mwsqahpdmmajbc5ct4iq 429502 429501 2026-11-07T18:51:37Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 429502 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هيٺ ڏنل فهرست ۾ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملندڙ [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|رڙهيون پائيندڙ]] (reptiles) جا قسم شامل آهن. ان ۾ خاص طور تي [[ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ جهڙوڪ [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[افغانستان]]، [[ميانمار]] جا ڪجهه حصا ۽ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان توڙي نيڪوبار ٻيٽن جو سلسلو]] شامل آهن. * [[سنڌو مگر|مگر مڇ]] (<small>Mugger crocodile</small>): ڀارت، پاڪستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار. *[[لوڻابو واڳون|لوڻي پاڻي جو مگر مڇ]] (<small>Saltwater crocodile</small>): ڀارت (اوڀر وارو ساحل ۽ انڊمان ٻيٽ)، سري لنڪا، ميانمار، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، بنگلاديش. [[File:Gavialis gangeticus -Indira Gandhi Zoological Park, Visakhapatnam, India-8.jpg|thumb|185px|گهڙيال (<small>Gavialis</small> <small>gangeticus</small>)]] *[[گهڙيال]] (<small>Gavialis gangeticus</small>) - ڀارت، پاڪستان، نيپال، بنگلاديش * ليڌر بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Dermochelys</small> <small>coriacea</small>) - سڄي دنيا ۾ * لاگر هيڊ سامونڊي ڪڇئو (<small>Caretta caretta</small>) - گرم علائقن (<small>Tropical regions</small>) ۾ * سائو سامونڊي ڪڇئو (<small>Chelonia mydas</small>) - گرم علائقن ۾ * هاڪس بل سامونڊي ڪڇئو (<small>Eretmochelys</small> <small>imbricata</small>) - گرم علائقن ۾ * زيتوني رنگ وارو رڊلي سامونڊي ڪڇئو (<small>Lepidochelys</small> <small>olivacea</small>) - گرم علائقن ۾ * فليٽ بيڪ سامونڊي ڪڇئو (<small>Natator</small> <small>depressus</small>) - ڏکڻ اوڀر انڊونيشيا * هندي تارن وارو ڪڇو (<small>Geochelone</small> <small>elegans</small>) - ڀارت * ڊگهو ڪڇئو (<small>Indotestudo elongata</small>) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش، ميانمار، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا * ٽراوانڪور ڪڇئو (<small>Indotestudo</small> <small>travancorica</small>) - اولهائين گهاٽ، ڀارت * ايشيائي ناسي ڪڇئو (<small>Manouria emys</small>) - ڀارت، بنگلاديش، ملايا خطو * امپريسڊ ڪڇئو (<small>Manouria impressa</small>) - ڀارت (اروناچل پرديش) * وچ ايشيائي ڪڇئو (<small>Testudo</small> <small>horsfieldii</small>) - پاڪستان، افغانستان [[File:Batagur baska.jpg|thumb|185px|دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا)]] * * دريائي ڪڇئو (بتگور باسڪا): هندستان (سندر بن، ڀٽارڪنيڪا)، بنگلاديش، ملايو اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سماٽرا * ملائي باڪس ڪڇئو (Cuora amboinensis): هندستان (اتر اوڀر، نڪوبار ٻيٽ)، بنگلاديش، ملايا اپٻيٽ، انڊو-چائنا، سنڊا ٻيٽ، ملوڪو، فلپائن * ايشيائي ليف ڪڇئو (Cyclemys dentata): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش، چين، انڊو-چائنا، ملايا اپٻيٽ، انڊو-ملائي علائقو، سنڊا ٻيٽ، فلپائن * اولڊهامز ليف ڪڇئو (Oldham's leaf turtle): بنگلاديش، ڪمبوڊيا، چين، هندستان، انڊونيشيا، لائوس، ملائيشيا، ميانمار، ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام * اسپاٽڊ پانڊ ڪڇئو (Spotted pond turtle): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، نيپال * ڪوچين فاريسٽ ڪين ڪڇئو (Geoemyda silvatica): ڏکڻ اولهه هندستان * تاج وارو دريائي ڪڇئو (Hardella thurjii): پاڪستان، هندستان، بنگلاديش * ٽي ڌارين وارو روفڊ ڪڇئو (Kachuga dhongoka): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * پينٽيڊ روفڊ ڪڇئو (Kachuga kachuga): اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * ناسي روفڊ ڪڇئو (Kachuga smithii): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * آسامي روفڊ ڪڇئو (Kachuga sylhetensis): اتر اوڀر هندستان، بنگلاديش * هندي روفڊ ڪڇئو (Kachuga tecta): پاڪستان، اتر هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ٽينٽ ڪڇئو (Indian tent turtle): هندستان، بنگلاديش * ٽرائيڪرينيٽ هل ڪڇئو (Tricarinate hill turtle): هندستان، نيپال، بنگلاديش * هندي ڪارو ڪڇئو (Melanochelys trijuga): هندستان، نيپال، سري لنڪا، بنگلاديش، ميانمار، ٿائيلينڊ * هندي اک وارو ڪڇئو (Morenia petersi): اوڀر هندستان، بنگلاديش * ملائي فليٽ شيلڊ ڪڇئو (Notochelys platynota) * ڪيلڊ باڪس ڪڇئو(Keeled box turtle) * اراڪاني ٻيلن جو ڪڇئو ٽرٽل (Arakan forest turtle) * انڊين سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes gangeticus) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * انڊين پيڪاڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes hurum) - ڀارت، نيپال، بنگلاديش * ليٿس سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes leithii) - جزيرو نما ڀارت (Peninsular India) * بليڪ سافٽ شيل ڪڇئو (Aspideretes nigricans) - ڏکڻ اوڀر بنگلاديش ۾ چٽاگونگ شهر جو تلاءُ * نيرو هيڊڊ سافٽ شيل ڪڇئو (Chitra indica): پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش * هندي فليپ شيل ڪڇئو (Lissemys punctata) - پاڪستان، ڀارت، نيپال، بنگلاديش، سري لنڪا، ميانمار * ايشيئن جاينٽ سافٽ شيل ڪڇئو (Pelochelys cantorii) - ڀارت (ساحلي علائقا)، ملاءيا جزيره نما، انڊو-چائنا === Family [[Trionychidae]] === * Indian softshell turtle ''[[Aspideretes gangeticus]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * [[سنڌو مگر]] * [[اجگر نانگ]] * [[جھوڙ نانگ]] * [[شيش نانگ]] * [[لڌڙو]] * [[نانگ]] * [[واسينگ نانگ]] * [[يوناني ڪڇئو]] * [[ڇليرو]] * [[ڪرڙي]] * [[ڪمي ڪڇئو]] * [[ڪوبرا]] * [[گهڙيال]] * [[ڳوهه]] * Indian peacock softshell turtle ''[[Aspideretes hurum]]'' India, Nepal, Bangladesh * Leith's softshell turtle ''[[Aspideretes leithii]]'' Peninsular India * Black softshell turtle ''[[Aspideretes nigricans]]'' Chittagong city tank in southeast Bangladesh * Narrow-headed softshell turtle ''[[Chitra indica]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Indian flapshell turtle ''[[Lissemys punctata]]'' Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * Asian giant softshell turtle ''[[Pelochelys cantorii]]'' India (coasts), Malay peninsula, Indo-China, South China == Order Squamata == === Suborder Lacertilia === ==== Family Eublepharidae ==== * Indian fat-tailed gecko ''[[Eublepharis fuscus]]'' Western India * Hardwicke's fat-tailed gecko ''[[Eublepharis hardwickii]]'' Eastern and central India * Pakistani leopard gecko ''[[Eublepharis macularius]]'' Pakistan, Northwest India ==== Family Gekkonidae ==== * Böhme's mountain gecko ''[[Alsophylax boehmei]]'' * Baluch rock gecko ''[[Bunopus tuberculatus]]'' Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * Indian golden gecko ''[[Calodactylodes aureus]]'' Eastern Ghats * Sri Lankan golden gecko ''[[Calodactylus illingworthi]]'' Sri Lanka * Assamese day gecko''[[Cnemaspis assamensis]]'', Assam * Beddome's day gecko ''[[Cnemaspis beddomei]]'' * Boie's day gecko ''[[Cnemaspis boiei]]'' * Goan day gecko ''[[Cnemaspis goaensis]]'' * Gund day gecko ''[[Cnemaspis heteropholis]]'' * Indian day gecko ''[[Cnemaspis indica]]'' * Indraneil day gecko ''[[Cnemaspis indraneildasii]]'' * Jerdon's day gecko ''[[Cnemaspis jerdonii]]'' * Kandy day gecko, ''[[Cnemaspis kandiana]]'' * Kolhapur day gecko, ''[[Cnemaspis kolhapurensis]]''<ref>Giri VB, Bauer AM & KS Gaikwad (2009) A new ground-dwelling species of ''Cnemaspis'' Strauch (Squamata: Gekkonidae). ''Zootaxa'' 2164: 49–60 [http://www.mapress.com/zootaxa/2009/f/z02164p060f.pdf PDF]</ref> * Coastal day gecko ''[[Cnemaspis littoralis]]'' * Ponmudi day gecko ''[[Cnemaspis nairi]]'' * Ornate day gecko ''[[Cnemaspis ornata]]'' * ''[[Cnemaspis otai]]'' * Sispara day gecko ''[[Cnemaspis sisparensis]]'' * Rough-bellied day gecko ''[[Cnemaspis tropidogaster]]'' * Wynaad day gecko ''[[Cnemaspis wynadensis]]'' * Yercaud day gecko ''[[Cnemaspis yercaudensis]]'' * Flat-tailed gecko ''[[Cosymbotus platyurus]]'' Bhutan, India, Nepal, Sri Lanka, China, Indo-China, Malay region * Sind gecko ''[[Crossobamon orientalis]]'' * ''[[Cyrtodactylus adleri]]'' * ''[[Cyrtodactylus aravallensis]]'' * Kollegal ground gecko ''[[Geckoella collegalensis]]'' * Gunther's Indian gecko ''[[Cyrtodactylus deccanensis]]'' * Giant forest gecko ''[[Cyrtodactylus frenatus]]'' Sri Lanka * Sikkim bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus gubernatoris]]'' * Khasi Hills bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus khasiensis]]'' * Jammu bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus mansarulus]]'' * ''[[Geckoella nebulosa]]'' (=''Gymnodactlus nebulosus'', ''Cyrtodactylus nebulosus'') * ''[[Cyrtodactylus nepalensis]]'' * Malayan forest gecko ''[[Cyrtodactylus pulchellus]]'' * Andamans bent-toed gecko ''[[Cyrtodactylus rubidus]]'' India (Andamans) * Frontier bow-fingered gecko ''[[Cyrtodactylus stoliczkai]]'' * ''[[Mediodactylus walli]]'' * ''[[Cyrtopodion baturensis]]'' * Banded bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion fasciolatus]]'' * Himalayan bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion himalayanus]]'' * Kutch gecko ''[[Cyrtopodion kachhensis]]'' * Lawder's bent-toed gecko ''[[Cyrtopodion lawderanus]]'' * Rough-tailed gecko ''[[Cyrtopodion scabrum]]'' * Siamese leaf-toed gecko ''[[Dixonius siamensis]]'' * Patinghe Indian gecko ''[[Geckoella jeyporensis]]'' * Devil gecko ''[[Geckoella yakhuna]]'' Sri Lanka * Four-clawed gecko ''[[Gehyra mutilata]]'' South India, Sri Lanka, Myanmar, Indo-China, Malay region * Tokay gecko ''[[Gekko gekko]]'' Northeast India, Indo-China, China, Malay region * Smith's giant gecko ''[[Gekko smithii]]'' India (Nicobar), Myanmar, Thailand, Malay region * Andamanese giant gecko ''[[Gekko verreauxi]]'' India (Andamans) * White-striped viper gecko ''[[Hemidactylus albofasciatus]]'' * ''[[Hemidactylus anamallensis]]'' * Bowring's gecko ''[[Hemidactylus bowringii]]'' Eastern India, Myanmar, China * Brook's gecko ''[[Hemidactylus brookii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Myanmar, Singapore, Malay region * Depressed gecko ''[[Hemidactylus depressus]]'' Sri Lanka * Yellow-spotted gecko ''[[Hemidactylus flaviviridis]]'' Pakistan, India, Iran * Asian house gecko ''[[Hemidactylus frenatus]]'' South India, Sri Lanka, Indo-China, China, Malay region, tropical areas * Giant leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus giganteus]]'' * Garnott's gecko ''[[Hemidactylus garnotii]]'' Northeast India, Bhutan, Nepal, Malay region * Graceful leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus gracilis]]'' * Carrot-tail viper gecko ''[[Hemidactylus imbricatus]]'' * Marbled tree gecko ''[[Hemidactylus leschenaultii]]'' Pakistan, India, Sri Lanka * Burmese leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus karenorum]]'' * Spotted rock gecko ''[[Hemidactylus maculatus]]'' Southwest India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus mahendrai]]'' * Smith's bent-toed gecko ''[[Hemidactylus malcolmsmithi]]'' * Persian leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus persicus]]'' * ''[[Hemidactylus porbandarensis]]'' * Bombay leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus prashadi]]'' * Reticulate leaf-toed gecko ''[[Hemidactylus reticulatus]]'' * Scaly gecko ''[[Hemidactylus scabriceps]]'' South India, Sri Lanka * ''[[Hemidactylus subtriedrus]]'' * Termite hill gecko ''[[Hemidactylus triedrus]]'' Pakistan, India * Mediterranean house gecko ''[[Hemidactylus turcicus]]'' * ''[[Hemiphyllodactylus aurantiacus]]'' * Indopacific tree gecko ''[[Hemiphyllodactylus typus]]'' * Mourning gecko ''[[Lepidodactylus lugubris]]'' * Andaman day gecko ''[[Phelsuma andamanense]]'' India (Andamans) *Nicobar gliding gecko ''[[Ptychozoon nicobarensis]]'' India (Nicobar) * Smooth-backed gliding gecko ''[[Ptychozoon lionotum]]'' ==== Family Agamidae ==== * [[Bufoniceps laungwalaensis|Laungwala long-headed lizard (''Bufoniceps laungwalaensis'')]] Rajasthan * [[Calotes andamanensis|Green crestless forest lizard (''Calotes andamanensis'')]] Andaman and Nicobar Islands, India * [[Calotes aurantolabium|Orange-lipped forest lizard (''Calotes aurantolabium'')]] Southern Western Ghats, ''sp. nov.'' * [[Calotes calotes|Green forest lizard (''Calotes calotes'')]] South India, Sri Lanka * [[Calotes emma|Emma gray's forest lizard (''Calotes emma'')]] northeast India. * [[Calotes grandisquamis|Large scaled forest lizard (''Calotes grandisquamis'')]] Western Ghats * [[Calotes jerdoni|Jerdon's forest lizard (''Calotes jerdoni'')]] India (Khasi hills, Meghalaya), Myanmar, China * [[Calotes maria|Khasi Hills forest lizard (''Calotes maria'')]] India, Bangladesh * [[Calotes mystaceus|Indo-Chinese forest lizard (''Calotes mystaceus'')]] Northeast India, Myanmar, Thailand, Cambodia, Vietnam * [[Calotes nemoricola|Nilgiri forest lizard (''Calotes nemoricola'')]] India * [[Calotes nigrilabris|Black-lipped forest lizard (''Calotes nigrilabris'')]] Sri Lanka * [[Calotes versicolor|Oriental garden lizard (''Calotes versicolor'')]] Afghanistan, Pakistan, India (Andamans), Sri Lanka, Nepal, Bangladesh, Malay peninsula, Indo-China, China, Sumatra * [[Ceratophora aspera|Rough-horned lizard (''Ceratophora aspera'')]] Sri Lanka * [[Cophotis ceylanica|Small-horned lizard (''Cophotis ceylanica'')]] Sri Lanka * [[Coryphophylax subcristatus|Bay Islands forest lizard (''Coryphophylax subcristatus'')]] India (Andaman and Nicobar islands) * [[Draco blanfordii|Blanford's flying lizard (''Draco blanfordii'')]] Northeast India, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Malay peninsula * [[Draco dussumieri|South Indian flying lizard (''Draco dussumieri'')]] Western Ghats, India * [[Laudakia tuberculata|Tubercled agama (''Laudakia tuberculata'')]] Afghanistan, Pakistan, India, Nepal * [[Lyriocephalus scutatus|Hump-nosed lizard (''Lyriocephalus scutatus'')]] Sri Lanka * [[Monilesaurus ellioti|Elliot's forest lizard (''Monilesaurus ellioti'')]] India. * [[Monilesaurus rouxii|Roux forest lizard (''Monilesaurus rouxii'')]] India * [[Otocryptis beddomei|Indian kangaroo lizard (''Otocryptis beddomei'')]] India * [[Otocryptis wiegmanni|Sri Lankan kangaroo lizard (''Otocryptis wiegmanni'')]] Sri Lanka * [[Psammophilus dorsalis|Rock lizard (''Psammophilus dorsalis'')]] South India * [[Psammophilus blanfordanus|Blanford's rock lizard (''Psammophilus blanfordanus'')]] South India * [[Salea horsfieldii|Horsfield's spiny lizard (''Salea horsfieldii'')]] South India * [[Salea anamallayana|Anaimalai spiny lizard (''Salea anamallayana'')]] South India * [[Sitana ponticeriana|Fan-throated lizard (''Sitana ponticeriana'')]] India * ''[[Sitana visiri]]'' * ''[[Sitana laticeps]]'' * ''[[Sitana spinaecephalus]]'' * ''[[Sarada darwini]]'' * ''[[Sarada superba]]'' * ''[[Sitana marudhamneydhal]]''<ref>{{cite journal|doi=10.11646/zootaxa.4139.2.2|title=Description of a new species of Sitana Cuvier, 1829 from southern India|journal=Zootaxa|volume=4139|issue=2|pages=167|year=2016|last1=Deepak|first1=V.|last2=Khandekar|first2=Akshay|last3=Varma|first3=Sandeep|last4=Chaitanya|first4=R.}}</ref> * [[Trapelus agilis|Agile agama (''Trapelus agilis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, Northwest India * [[Uromastyx hardwickii|Indian spiny-tailed lizard (''Uromastyx hardwickii'')]] Pakistan, Northwest India ==== Family Chamaeleonidae ==== [[File:Indian Chameleon Chamaeleo zeylanicus SGNP Mumbai DSCF0251 (6).JPG|thumb|185px|[[Chamaeleo zeylanicus|Indian chameleon]] (''Chamaeleo zeylanicus'')]] * Indian chamaeleon ''[[Chamaeleo zeylanicus]]'' Pakistan, India, Sri Lanka ==== Family Dibamidae ==== * ''[[Dibamus nicobaricum]]'' ==== Family Anguidae ==== [[File:Sheltopusik 057.jpg|thumb|185px|[[Ophisaurus apodus|Armoured glass snake]] (''Ophisaurus apodus'')]] * Armoured glass snake ''[[Ophisaurus apodus]]'' Eurasia, Afghanistan, Pakistan * Eastern glass snake ''[[Dopasia gracilis]]'' India (Himalayas, Northeast), Myanmar ==== Family Scincidae ==== :Note: Some authors move the Asian skinks of the genus ''Mabuya'' to ''Eutropis''.<ref>Das, Indraneil, A De Silva & C C Austin (2008) A new species of ''Eutropis'' (Squamata: Scincidae) from Sri Lanka. ''Zootaxa'' 1700: 35-52 [http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01700p052.pdf PDF]</ref> * Minor snake-eyed skink ''[[Ablepharus grayanus]]'' * Asian snake-eyed skink ''[[Ablepharus pannonicus]]'' * ''[[Asymblepharus tragbulense]]'' * Barkud limbless skink ''[[Barkudia insularis]]'' India (East coast) * ''[[Barkudia melanosticta]]'' * Four-toed snake skink ''[[Chalcidoseps thwaitesii]]'' Sri Lanka * ''[[Chalcides pentadactylus]]'' * ''[[Dasia subcaeruleum]]'' Southwest India * ''[[Dasia johsinghi]]'' Southwest India, * Tree skink ''[[Dasia haliana]]'' Sri Lanka * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' India (Nicobars), Myanmar, Indo-China, Malay region * ''[[Dasia nicobarensis]]'' * Olive tree skink ''[[Dasia olivacea]]'' * Boulenger's dasia ''[[Dasia subcaerulea]]'' * Schneider's skink ''[[Eumeces schneiderii]]'' (Daudin, 1802) * ''[[Eumeces blythianus]]'' * Poona skink ''[[Eurylepis poonaensis]]'' (Sharma, 1970) * Alpine Punjab skink ''[[Eurylepis taeniolatus]]'' [[Edward Blyth|Blyth]], 1854 * Sharma's mabuya ''[[Eutropis nagarjuni]]'' (Sharma, 1969) Andhra Pradesh * Kelaart's slender skink ''[[Lankascincus taprobanensis]]'' Sri Lanka * Big-eared lipinia ''[[Lipinia macrotympanum]]'' ([[Ferdinand Stoliczka|Stoliczka]], 1873) * Four-striped lipinia ''[[Lipinia quadrivittata]]'' (Peters, 1867) * White-spotted supple skink ''[[Lygosoma albopunctatum]]'' (Gray, 1846) * ''[[Lygosoma ashwamedhi]]'' Sharma, 1969 * Christmas Island grass-skink ''[[Lygosoma bowringii]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma goaensis]]'' (Sharma, 1976) * Günther's writhing skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' (Günther, 1864) * ''[[Lygosoma lineata]]'' (Gray, 1839) * ''[[Lygosoma pruthi]]'' (Sharma, 1977) * ''[[Lygosoma punctata]]'' (Gmelin, 1799) * Vosmer's writhing skink ''[[Lygosoma vosmaeri]]'' (Gray, 1839) * Gunther's spotted skink ''[[Lygosoma guentheri]]'' Southwest India * ''[[Mabuya allapallensis]]'' Schmidt, 1926 * ''[[Mabuya andamanensis]]'' Smith, 1935 * Beddome's skink ''[[Mabuya beddomii]]'' (Jerdon, 1870) Southwest India, Sri Lanka * Bibron's skink ''[[Mabuya bibronii]]'' (Gray, 1838) Southeast India, Sri Lanka * Common keeled skink ''[[Mabuya carinata]]'' (Schneider, 1801) Pakistan, India, Nepal, Bangladesh * Inger's mabuya ''[[Mabuya clivicola]]'' Inger, Shaffer, Koshy & Bakde, 1984 * Striped grass skink ''[[Mabuya dissimilis]]'' (Hallowell, 1857) Pakistan, North India * ''[[Mabuya gansi]]'' Das, 1991 * Blanford's mabuya ''[[Mabuya innotata]]'' (Blanford, 1870) * Little Indian skink or bronze skink ''[[Mabuya macularia]]'' (Blyth, 1853) Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Vietnam, Malay peninsula * Many-lined skink ''[[Mabuya multifasciata]]'' (Kuhl, 1820) Northeast India (Nicobars), China, Malay region * Nine-keeled skink ''[[Mabuya novemcarinata]]'' (Anderson, 1871) Northeast India, Myanmar, Malay peninsula * Four-keeled skink ''[[Mabuya quadricarinata]]'' Boulenger, 1887 Northeast India, Myanmar * Rough mabuya ''[[Mabuya rudis]]'' (Boulenger, 1887) * Nicobar Island skink ''[[Mabuya rugifera]]'' (Stoliczka, 1870) * Three-banded mabuya ''[[Mabuya trivittata]]'' (Hardwicke & Gray, 1827) * Tytler's mabuya ''[[Mabuya tytleri]]'' (Tytler, 1868) * Gray's snake skink ''[[Nessia burtonii]]'' Sri Lanka * Deraniyagala's snake skink ''[[Nessia deraniyagalai]]'' Sri Lanka * Two-toed snake skink ''[[Nessia didactylus]]'' Sri Lanka * Shark-headed snake skink ''[[Nessia hickanala]]'' Sri Lanka * Layard's snake skink ''[[Nessia layardi]]'' Sri Lanka * One-toed snake skink ''[[Nessia monodactylus]]'' Sri Lanka * Sarasin's snake skink ''[[Nessia sarasinorum]]'' Sri Lanka * Eastern sandfish ''[[Ophiomorus raithmai]]'' Anderson & Leviton, 1966 Pakistan, Northwest India * Three-toed snake skink ''[[Ophiomorus tridactylus]]'' (Blyth, 1853) * ''[[Ristella beddomii]]'' Boulenger, 1887 * Günther's ristella ''[[Ristella guentheri]]'' Boulenger, 1887 * Rurk's ristella ''[[Ristella rurkii]]'' Gray, 1839 * Travancore ristella ''[[Ristella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Scincella beddomei]]'' (Boulenger, 1887) * Two-lined ground skink ''[[Scincella bilineata]]'' (Gray, 1846) * Ladakh supple skink ''[[Scincella ladacensis]]'' (Günther, 1864) North India, Nepal * ''[[Scincella macrotis]]'' (Steindachner, 1867) * ''[[Scincella palnica]]'' (Boettger, 1892) * Reeves' smooth gecko ''[[Scincella reevesii]]'' (Gray, 1838) * Sikkimese supple skink ''[[Scincella sikkimensis]]'' (Blyth, 1854) Eastern India, Bangladesh, Bhutan, Nepal * ''[[Scincella travancorica]]'' (Beddome, 1870) * ''[[Sepsophis punctatus]]'' Beddome, 1870 * North Indian litter skink ''[[Sphenomorphus indicus]]'' (Gray, 1853) Tibet, India (Himalayas), Nepal, Bhutan, Myanmar, Thailand, Indo-China, China, Malay peninsula * ''[[Sphenomorphus courcyanum]]'' (Annandale, 1912) * Dussumier's forest skink ''[[Sphenomorphus dussumieri]]'' (Duméril & Bibron, 1839) * Spotted forest skink ''[[Sphenomorphus maculatus]]'' (Blyth, 1853) ==== Family Lacertidae ==== * Blanford's fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus blanfordii]]'' * Indian fringe-fingered lizard ''[[Acanthodactylus cantoris]]'' * Small-spotted lizard ''[[Mesalina guttulata]]'' * Beddome's snake-eye ''[[Ophisops beddomei]]'' * Snake-eyed lizard ''[[Ophisops elegans]]'' * Jerdon's snake-eye ''[[Ophisops jerdonii]]'' * Leschenault's snake-eye ''[[Ophisops leschenaultii]]'' * ''[[Ophisops microlepis]]'' * Deraniyagala's striped lacerta ''[[Ophisops minor]]'' India, Sri Lanka * Goalpara grass lizard ''[[Takydromus haughtonianus]]'' * Java grass lizard ''[[Takydromus khasiensis]]'' * Asian grass lizard ''[[Takydromus sexlineatus]]'' ==== Family Varanidae ==== [[File:Malayan water monitor.jpg|thumb|185px|[[Varanus salvator|Water monitor]] (''Varanus salvator'')]] * [[Bengal monitor|Bengal monitor (''Varanus bengalensis'')]] Iran, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar * [[Varanus flavescens|Yellow monitor (''Varanus flavescens'')]] Pakistan, India, Nepal * [[Varanus griseus|Desert monitor (''Varanus griseus'')]] Caspian Sea, Pakistan, Northwest India * [[Varanus salvator|Water monitor (''Varanus salvator'')]] India, Sri Lanka, Indo-China, Malay region, Philippines === Suborder Sauria === ==== Family Gymnothalmidae ==== * Vanzosaura rubricauda (Boulenger, 1902) === Suborder Serpentes === ---- See [[List of snakes of South Asia]] ==پڻ ڏسو== * [[پاڪستان جا جانور]] ==نوٽ== {{Reflist}} ==حوالا== {{حوالا}} * Romulus Whitaker & Ashok Captain, (2004) Snakes of India: The Field Guide. Draco Books, Chennai. * Daniel, J.C.(2002) The Book of Indian Reptiles and Amphibians. Bombay Natural History Society and Oxford University Press. {{ISBN|0-19-566099-4}} * Aengals, R., Kumar, S., Palot M.J. & S.R. Ganesh. 2018. A checklist of reptiles of India.ZSI publication. https://www.researchgate.net/publication/326580194_A_Checklist_of_Reptiles_of_India ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.reptile-database.org/ Reptile database] * [http://www.bio.utexas.edu/grad/sp/pubs/Indian%20Snakes-Checklist.pdf Indian snake checklist] * [http://www.sbs.utexas.edu/hisasia/ Herpetology in South Asia] * {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130105150834/http://groups.yahoo.com/group/ReptileIndia/|title=ReptileIndia Yahoo Group|sec=el}} [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:حياتيات سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:جانورن جون فهرستون]] [[زمرو:رڙهيون پائيندڙ جانورن جون فهرستون]] ih3731py5gyauspmw1jym22chcpf934 0 105572 429487 2026-11-07T18:33:17Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1379928227|Brahminy river turtle]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 429487 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|status=EN|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>Ahmed, M.F., Praschag, P. & Singh, S. (2021). "''Hardella thurjii''". The [[IUCN]]<Red List of Threatened Species 2021: e.T9696A3152073. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T9696A3152073.en. Downloaded on 23 April 2021.</ref>|status2=CITES_A2|status2_system=CITES|status2_ref=<ref name="CITES">{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref>|image=Hardella thurjii Hardwicke.jpg|image_caption=برهمڻي دريائي ڪڇئو (''Hardella thurjii'')|display_parents=2|genus=Hardella|parent_authority=[[John Edward Gray|Gray]], 1870|species=thurjii|authority=(Gray, 1831)|range_map=|range_map_caption=|synonyms_ref=<ref name="Fritz 2007">{{Cite journal |journal=Vertebrate Zoology |title=Checklist of Chelonians of the World |year=2007 |author=Fritz, Uwe |author2=Havaš, Peter |volume=57 |issue=2 |pages=223–224 |doi=10.3897/vz.57.e30895 |doi-access=free |issn=1864-5755 |url=https://zenodo.org/records/7511437/files/VZ_article_30895.pdf }}</ref>}} '''برهمڻي دريائي ڪڇئو''' (Brahminy River Turtle) يا '''تاجدار دريائي ڪڇئو''' ( '''''Hardella thurjii''''') جيوميڊيڊاء (Geoemydidae) [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] ۾ [[ڪڇئو|ڪڇئي]] جو هڪ [[نوع (حياتيات)|قسم]] آهي. هي نسل [[ڏکڻ ايشيا]] جي مقامي آهي. 44b39d4ov5ymazr6hmbjpmfk79x7ixr 429488 429487 2026-11-07T18:33:46Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڪڇئا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429488 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|status=EN|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>Ahmed, M.F., Praschag, P. & Singh, S. (2021). "''Hardella thurjii''". The [[IUCN]]<Red List of Threatened Species 2021: e.T9696A3152073. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T9696A3152073.en. Downloaded on 23 April 2021.</ref>|status2=CITES_A2|status2_system=CITES|status2_ref=<ref name="CITES">{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref>|image=Hardella thurjii Hardwicke.jpg|image_caption=برهمڻي دريائي ڪڇئو (''Hardella thurjii'')|display_parents=2|genus=Hardella|parent_authority=[[John Edward Gray|Gray]], 1870|species=thurjii|authority=(Gray, 1831)|range_map=|range_map_caption=|synonyms_ref=<ref name="Fritz 2007">{{Cite journal |journal=Vertebrate Zoology |title=Checklist of Chelonians of the World |year=2007 |author=Fritz, Uwe |author2=Havaš, Peter |volume=57 |issue=2 |pages=223–224 |doi=10.3897/vz.57.e30895 |doi-access=free |issn=1864-5755 |url=https://zenodo.org/records/7511437/files/VZ_article_30895.pdf }}</ref>}} '''برهمڻي دريائي ڪڇئو''' (Brahminy River Turtle) يا '''تاجدار دريائي ڪڇئو''' ( '''''Hardella thurjii''''') جيوميڊيڊاء (Geoemydidae) [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] ۾ [[ڪڇئو|ڪڇئي]] جو هڪ [[نوع (حياتيات)|قسم]] آهي. هي نسل [[ڏکڻ ايشيا]] جي مقامي آهي. [[زمرو:ڪڇئا]] p8z1z4vdw9tc2z5n56fj19vhfz9yjgk 429489 429488 2026-11-07T18:34:47Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پاڪستان جا دريائي جانور]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429489 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|status=EN|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>Ahmed, M.F., Praschag, P. & Singh, S. (2021). "''Hardella thurjii''". The [[IUCN]]<Red List of Threatened Species 2021: e.T9696A3152073. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T9696A3152073.en. Downloaded on 23 April 2021.</ref>|status2=CITES_A2|status2_system=CITES|status2_ref=<ref name="CITES">{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref>|image=Hardella thurjii Hardwicke.jpg|image_caption=برهمڻي دريائي ڪڇئو (''Hardella thurjii'')|display_parents=2|genus=Hardella|parent_authority=[[John Edward Gray|Gray]], 1870|species=thurjii|authority=(Gray, 1831)|range_map=|range_map_caption=|synonyms_ref=<ref name="Fritz 2007">{{Cite journal |journal=Vertebrate Zoology |title=Checklist of Chelonians of the World |year=2007 |author=Fritz, Uwe |author2=Havaš, Peter |volume=57 |issue=2 |pages=223–224 |doi=10.3897/vz.57.e30895 |doi-access=free |issn=1864-5755 |url=https://zenodo.org/records/7511437/files/VZ_article_30895.pdf }}</ref>}} '''برهمڻي دريائي ڪڇئو''' (Brahminy River Turtle) يا '''تاجدار دريائي ڪڇئو''' ( '''''Hardella thurjii''''') جيوميڊيڊاء (Geoemydidae) [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] ۾ [[ڪڇئو|ڪڇئي]] جو هڪ [[نوع (حياتيات)|قسم]] آهي. هي نسل [[ڏکڻ ايشيا]] جي مقامي آهي. [[زمرو:ڪڇئا]] [[زمرو:پاڪستان جا دريائي جانور]] p3rv1m9pisu5hvvhju8ruccszia8xon 429490 429489 2026-11-07T18:35:21Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429490 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|status=EN|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>Ahmed, M.F., Praschag, P. & Singh, S. (2021). "''Hardella thurjii''". The [[IUCN]]<Red List of Threatened Species 2021: e.T9696A3152073. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T9696A3152073.en. Downloaded on 23 April 2021.</ref>|status2=CITES_A2|status2_system=CITES|status2_ref=<ref name="CITES">{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref>|image=Hardella thurjii Hardwicke.jpg|image_caption=برهمڻي دريائي ڪڇئو (''Hardella thurjii'')|display_parents=2|genus=Hardella|parent_authority=[[John Edward Gray|Gray]], 1870|species=thurjii|authority=(Gray, 1831)|range_map=|range_map_caption=|synonyms_ref=<ref name="Fritz 2007">{{Cite journal |journal=Vertebrate Zoology |title=Checklist of Chelonians of the World |year=2007 |author=Fritz, Uwe |author2=Havaš, Peter |volume=57 |issue=2 |pages=223–224 |doi=10.3897/vz.57.e30895 |doi-access=free |issn=1864-5755 |url=https://zenodo.org/records/7511437/files/VZ_article_30895.pdf }}</ref>}} '''برهمڻي دريائي ڪڇئو''' (Brahminy River Turtle) يا '''تاجدار دريائي ڪڇئو''' ( '''''Hardella thurjii''''') جيوميڊيڊاء (Geoemydidae) [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] ۾ [[ڪڇئو|ڪڇئي]] جو هڪ [[نوع (حياتيات)|قسم]] آهي. هي نسل [[ڏکڻ ايشيا]] جي مقامي آهي. [[زمرو:ڪڇئا]] [[زمرو:پاڪستان جا دريائي جانور]] [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] fxi7l6b41z7kyg3b4omr1hi06u38fxo 429491 429490 2026-11-07T18:36:10Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڏکڻ ايشيا جا جانور]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429491 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|status=EN|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>Ahmed, M.F., Praschag, P. & Singh, S. (2021). "''Hardella thurjii''". The [[IUCN]]<Red List of Threatened Species 2021: e.T9696A3152073. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T9696A3152073.en. Downloaded on 23 April 2021.</ref>|status2=CITES_A2|status2_system=CITES|status2_ref=<ref name="CITES">{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref>|image=Hardella thurjii Hardwicke.jpg|image_caption=برهمڻي دريائي ڪڇئو (''Hardella thurjii'')|display_parents=2|genus=Hardella|parent_authority=[[John Edward Gray|Gray]], 1870|species=thurjii|authority=(Gray, 1831)|range_map=|range_map_caption=|synonyms_ref=<ref name="Fritz 2007">{{Cite journal |journal=Vertebrate Zoology |title=Checklist of Chelonians of the World |year=2007 |author=Fritz, Uwe |author2=Havaš, Peter |volume=57 |issue=2 |pages=223–224 |doi=10.3897/vz.57.e30895 |doi-access=free |issn=1864-5755 |url=https://zenodo.org/records/7511437/files/VZ_article_30895.pdf }}</ref>}} '''برهمڻي دريائي ڪڇئو''' (Brahminy River Turtle) يا '''تاجدار دريائي ڪڇئو''' ( '''''Hardella thurjii''''') جيوميڊيڊاء (Geoemydidae) [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] ۾ [[ڪڇئو|ڪڇئي]] جو هڪ [[نوع (حياتيات)|قسم]] آهي. هي نسل [[ڏکڻ ايشيا]] جي مقامي آهي. [[زمرو:ڪڇئا]] [[زمرو:پاڪستان جا دريائي جانور]] [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا جانور]] suvn3gxs1cdrmi057y3wb9d143lo81f 429492 429491 2026-11-07T18:40:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 429492 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|status=EN|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>Ahmed, M.F., Praschag, P. & Singh, S. (2021). "''Hardella thurjii''". The [[IUCN]]<Red List of Threatened Species 2021: e.T9696A3152073. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T9696A3152073.en. Downloaded on 23 April 2021.</ref>|status2=CITES_A2|status2_system=CITES|status2_ref=<ref name="CITES">{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref>|image=Hardella thurjii Hardwicke.jpg|image_caption=برهمڻي دريائي ڪڇئو (''Hardella thurjii'')|display_parents=2|genus=Hardella|parent_authority=[[John Edward Gray|Gray]], 1870|species=thurjii|authority=(Gray, 1831)|range_map=|range_map_caption=|synonyms_ref=<ref name="Fritz 2007">{{Cite journal |journal=Vertebrate Zoology |title=Checklist of Chelonians of the World |year=2007 |author=Fritz, Uwe |author2=Havaš, Peter |volume=57 |issue=2 |pages=223–224 |doi=10.3897/vz.57.e30895 |doi-access=free |issn=1864-5755 |url=https://zenodo.org/records/7511437/files/VZ_article_30895.pdf }}</ref>}} '''برهمڻي دريائي ڪڇئو''' (Brahminy River Turtle) يا '''تاجدار دريائي ڪڇئو''' ( '''''Hardella thurjii''''') جيوميڊيڊاء (Geoemydidae) [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] ۾ [[ڪڇئو|ڪڇئي]] جو هڪ [[نوع (حياتيات)|قسم]] آهي. هي نسل [[ڏکڻ ايشيا]] جي مقامي آهي. [[زمرو:ڪڇئا]] [[زمرو:پاڪستان جا دريائي جانور]] [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:پاڪستان جا رڙيون پائيندڙ جانور]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] 6c2j2fp7wzgsxkuf5nayls0zt1btsdb 14 105573 429493 2026-11-07T18:41:16Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا جانور]] [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] 429493 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا جانور]] [[زمرو:ايشيا جا رڙيون پائيندڙ جانور]] gtakce3loh3znz0hirc9vqqux9vem0n 0 105574 429503 2026-11-07T19:05:48Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1370365265|Wildlife of Pakistan]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 429503 wikitext text/x-wiki '''[[پاڪستان]] جي جهنگلي جيوت''' (Wildlife) ۾ مختلف قسمن جي رهائشي جڳهن تي مشتمل هڪ متنوع نباتات ۽ حيوانات شامل آهن، سمنڊ جي سطح کان وٺي جبلن جي بلندي وارن علائقن تائين، جنهن ۾ 195 [[ٿڻائتا جانور|ٿڻائندڙ جانورن]]، 668 [[پکي|پکين]] ۽ 5,000 کان وڌيڪ [[غير ڪرنگھيدار جانور|غير ڪرنگهي وارا جانورن]] جون [[نوع (حياتيات)|نوعون]] شامل آهن. ملڪ جي جانورن جي هي متنوع جوڙجڪ ٻن وڏن حياتياتي جاگرافيائي دائرن: پيلي آرڪٽڪ ۽ انڊومالائي دائرن جي وچ ۾ عبوري زون ۾ ان جي مقام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Shah99">{{Cite book |last=Shah, M. |title=Using IUCN Red List Criteria at National Level: A Regional Consultative Workshop for South and Southeast Asia, Sri Lanka |last2=Baig, K.J. |publisher=IUCN Regional Biodiversity Program, Asia |year=1999 |pages=70–81 |chapter=Threatened Species Listing in Pakistan: status, issues and prospects}}</ref> پاڪستان جا اترين علائقا، جن ۾ [[خيبر پختونخوا]]، اتر پنجاب، آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان شامل آهن، ٻن حياتياتي تنوع وارن هنڌن: وچ ايشيا جا جبل ۽ [[هماليا|هماليه]] جي حصن کي گهيرو ڪن ٿا. trp8fb41vho2ag0v4nlgicmiz2ceb7q 429504 429503 2026-11-07T19:07:08Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پاڪستان جو حياتي دائرو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429504 wikitext text/x-wiki '''[[پاڪستان]] جي جهنگلي جيوت''' (Wildlife) ۾ مختلف قسمن جي رهائشي جڳهن تي مشتمل هڪ متنوع نباتات ۽ حيوانات شامل آهن، سمنڊ جي سطح کان وٺي جبلن جي بلندي وارن علائقن تائين، جنهن ۾ 195 [[ٿڻائتا جانور|ٿڻائندڙ جانورن]]، 668 [[پکي|پکين]] ۽ 5,000 کان وڌيڪ [[غير ڪرنگھيدار جانور|غير ڪرنگهي وارا جانورن]] جون [[نوع (حياتيات)|نوعون]] شامل آهن. ملڪ جي جانورن جي هي متنوع جوڙجڪ ٻن وڏن حياتياتي جاگرافيائي دائرن: پيلي آرڪٽڪ ۽ انڊومالائي دائرن جي وچ ۾ عبوري زون ۾ ان جي مقام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Shah99">{{Cite book |last=Shah, M. |title=Using IUCN Red List Criteria at National Level: A Regional Consultative Workshop for South and Southeast Asia, Sri Lanka |last2=Baig, K.J. |publisher=IUCN Regional Biodiversity Program, Asia |year=1999 |pages=70–81 |chapter=Threatened Species Listing in Pakistan: status, issues and prospects}}</ref> پاڪستان جا اترين علائقا، جن ۾ [[خيبر پختونخوا]]، اتر پنجاب، آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان شامل آهن، ٻن حياتياتي تنوع وارن هنڌن: وچ ايشيا جا جبل ۽ [[هماليا|هماليه]] جي حصن کي گهيرو ڪن ٿا. [[زمرو:پاڪستان جو حياتي دائرو]] i41vlaxooflhszyesdri377mo56yes4 429505 429504 2026-11-07T19:07:27Z Ibne maryam 17680 added [[Category:حياتي جا دائرا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429505 wikitext text/x-wiki '''[[پاڪستان]] جي جهنگلي جيوت''' (Wildlife) ۾ مختلف قسمن جي رهائشي جڳهن تي مشتمل هڪ متنوع نباتات ۽ حيوانات شامل آهن، سمنڊ جي سطح کان وٺي جبلن جي بلندي وارن علائقن تائين، جنهن ۾ 195 [[ٿڻائتا جانور|ٿڻائندڙ جانورن]]، 668 [[پکي|پکين]] ۽ 5,000 کان وڌيڪ [[غير ڪرنگھيدار جانور|غير ڪرنگهي وارا جانورن]] جون [[نوع (حياتيات)|نوعون]] شامل آهن. ملڪ جي جانورن جي هي متنوع جوڙجڪ ٻن وڏن حياتياتي جاگرافيائي دائرن: پيلي آرڪٽڪ ۽ انڊومالائي دائرن جي وچ ۾ عبوري زون ۾ ان جي مقام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Shah99">{{Cite book |last=Shah, M. |title=Using IUCN Red List Criteria at National Level: A Regional Consultative Workshop for South and Southeast Asia, Sri Lanka |last2=Baig, K.J. |publisher=IUCN Regional Biodiversity Program, Asia |year=1999 |pages=70–81 |chapter=Threatened Species Listing in Pakistan: status, issues and prospects}}</ref> پاڪستان جا اترين علائقا، جن ۾ [[خيبر پختونخوا]]، اتر پنجاب، آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان شامل آهن، ٻن حياتياتي تنوع وارن هنڌن: وچ ايشيا جا جبل ۽ [[هماليا|هماليه]] جي حصن کي گهيرو ڪن ٿا. [[زمرو:پاڪستان جو حياتي دائرو]] [[زمرو:حياتي جا دائرا]] h1yhym7ilhvzp0otv3etmcaegwiekq6 429506 429505 2026-11-07T19:10:31Z Ibne maryam 17680 /* */ 429506 wikitext text/x-wiki '''[[پاڪستان]] جي جهنگلي جيوت''' (Wildlife) ۾ مختلف قسمن جي رهائشي جڳهن تي مشتمل هڪ متنوع نباتات ۽ حيوانات شامل آهن، سمنڊ جي سطح کان وٺي جبلن جي بلندي وارن علائقن تائين، جنهن ۾ 195 [[ٿڻائتا جانور|ٿڻائندڙ جانورن]]، 668 [[پکي|پکين]] ۽ 5,000 کان وڌيڪ [[غير ڪرنگھيدار جانور|غير ڪرنگهي وارا جانورن]] جون [[نوع (حياتيات)|نوعون]] شامل آهن. ملڪ جي جانورن جي هي متنوع جوڙجڪ ٻن وڏن حياتياتي جاگرافيائي دائرن: پيلي آرڪٽڪ ۽ انڊومالائي دائرن جي وچ ۾ عبوري زون ۾ ان جي مقام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Shah99">{{Cite book |last=Shah, M. |title=Using IUCN Red List Criteria at National Level: A Regional Consultative Workshop for South and Southeast Asia, Sri Lanka |last2=Baig, K.J. |publisher=IUCN Regional Biodiversity Program, Asia |year=1999 |pages=70–81 |chapter=Threatened Species Listing in Pakistan: status, issues and prospects}}</ref> پاڪستان جا اترين علائقا، جن ۾ [[خيبر پختونخوا]]، اتر پنجاب، [[آزاد ڪشمير]] ۽ [[گلگت بلتستان]] شامل آهن، ٻن حياتياتي تنوع وارن هنڌن: وچ ايشيا جا جبل ۽ [[هماليا|هماليه]] جي حصن کي گهيرو ڪن ٿا. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جي جهنگلي جيوت]] [[زمرو:جهنگلي جيوت]] [[زمرو:پاڪستان جو حياتي دائرو]] ohu4etfu5iegh3tmlpvnthtys78qly3 14 105575 429507 2026-11-07T19:10:58Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جهنگلي جيوت]] [[زمرو:پاڪستان جو حياتي دائرو]] 429507 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جهنگلي جيوت]] [[زمرو:پاڪستان جو حياتي دائرو]] 2zwq4mv2jug0fzjt2xwsp6p64lbn0q4 0 105576 429512 2026-11-07T20:44:03Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name = مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي | native_name = مولوي محمد عظيم شيدا | birth_name = محمد عظيم سولنگي | birth_place = [[گل ٻرڙو]]، [[وارھ]]، [[سنڌ]] | death_date = 1987ع يا 1988ع | death_place = [[نصيرآباد، سنڌ]] | resting_place = جامع مسجد صديقه، نصيرآباد | father = فقير لعل بخش سولنگي | occupation = عالم دين... 429512 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي | native_name = مولوي محمد عظيم شيدا | birth_name = محمد عظيم سولنگي | birth_place = [[گل ٻرڙو]]، [[وارھ]]، [[سنڌ]] | death_date = 1987ع يا 1988ع | death_place = [[نصيرآباد، سنڌ]] | resting_place = جامع مسجد صديقه، نصيرآباد | father = فقير لعل بخش سولنگي | occupation = عالم دين، مدرس، مفسر، شاعر، حڪيم، سماجي اڳواڻ | known_for = ''سيرت مصطفى ﷺ''، ديني تدريس ۽ سنڌي شاعري | notable_works = ''سيرت مصطفى ﷺ''، ''ديوان شيدا'' }} '''مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي''' سنڌ جو عالم دين، [[مفسر]]، [[محدث]]، [[فقه|فقيھ]]، مدرس، شاعر، حڪيم ۽ سماجي اڳواڻ هو. سندس تعلق تعلقي [[وارھ]] جي ڳوٺ گل ٻرڙو سان هو. هن سنڌ جي مختلف مدرسن ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ لاڙڪاڻي جي علائقي ۾ ڪيترن ئي هنڌن تي ديني تدريس ڪئي. سندس مشهور تصنيف ''سيرت مصطفى ﷺ'' آهي، جنهن جو پهريون ڇاپو 1976ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] شايع ڪيو.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=محمد عظيم شيدا مولوي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=محمد+عظيم+شيدا+مولوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref><ref name="Seerat">{{cite web |title=سيرت مصطفى |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2799/view |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> == ڄم ۽ خاندان == مولوي محمد عظيم شيدا ڳوٺ گل ٻرڙو، تعلقي وارھ ۾ فقير لعل بخش سولنگيءَ جي گهر ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄم جي سال بابت سوانحي ماخذن ۾ اختلاف آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ 1870ع، جڏهن ته سنڌ سلامت ڪتاب گهر ۾ 1882ع ڌاري ڄاڻايل آهي. ٻين سوانحي تحريرن ۾ 1873ع، 1879ع، 1883ع، 1886ع ۽ 1897ع جا سال پڻ ملن ٿا. انهن اختلافن سبب سندس ڄم جو قطعي سال طئي ٿيل نه آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="AuthorRecord">{{cite web |title=مولوي محمد عظيم شيدا |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1583/molvi-muhammad-azeem-shheda |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> سندس پٽن ۾ حافظ ضياء الحق «اسلم» ۽ منصور الحق سولنگي جا نالا ملن ٿا. حافظ ضياء الحق شاعريءَ ۽ قانوني ملازمت سان لاڳاپيل رهيو، جڏهن ته منصور الحق سولنگي پنهنجي والد جي تصنيف ''سيرت مصطفى'' جي انگريزي ترجمي جي اشاعت لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref name="Sindhiana"/> == ابتدائي تعليم == محمد عظيم شيدا پنهنجي ابتدائي تعليم پنهنجي وڏي ڀاءُ آخوند فقير محمد وٽ حاصل ڪئي. هن قرآن شريف، سنڌي ۽ فارسيءَ جا ابتدائي ڪتاب پڙهيا. ان کان پوءِ ڳوٺ کنڊوءَ جي مدرسي ۾ مولانا عبدالعزيز خارانيءَ وٽ عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪيائين.<ref name="Sindhiana"/> سوانحي روايتن موجب هن وڌيڪ تعليم لاءِ شڪارپور، ميان جي ڳوٺ، ڀليڏنو آباد ۽ دارالرشاد پير جهنڊي جو رخ ڪيو. سندس استادن ۾ مولانا عبدالغفور همايوني، علامه سيد محمد محسن شاهه ۽ مولانا خادم حسين جتوئي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Sindhiana"/> === دارالرشاد پير جهنڊي ۾ تعليم === انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب محمد عظيم شيدا 1897ع ۾ دارالرشاد پير جهنڊي ۾ داخل ٿيو. اتي هن تفسير، حديث، فقھ، منطق، معاني ۽ ٻين ديني علمن جو مطالعو ڪيو. سندس تعليم بابت مختلف سوانحي تحريرن ۾ استادن ۽ درسگاهن جي ترتيب هڪجهڙي نه آهي.<ref name="Sindhiana"/> === علامه هدايت علي نجفي تارڪ سان تعلق === محمد عظيم شيدا جو تعلق شاعر ۽ عالم [[هدايت علي نجفي تارڪ]] سان پڻ رهيو. ڊاڪٽر اياز حسين قادريءَ جي حوالي سان انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڄاڻايل آهي ته نجفي تارڪ سندس هم مڪتب ۽ دوست هو ۽ شيدا جي شاعراڻي تربيت ۾ سندس صحبت جو حصو هو.<ref name="DiwanSindhiana">{{cite web |title=ديوان شيدا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+شيدا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd }}</ref> شيدا سان منسوب هڪ سوانحي بيان ۾ کنڊوءَ جي مدرسي ۾ تارڪ سان پهرين ملاقات ۽ گڏجي فارسيءَ جو ڪتاب ''زليخا'' پڙهڻ جو ذڪر آهي. انهيءَ بيان ۾ ٻنهي کي هم عمر چيو ويو آهي، پر سندن ڄم جي سالن بابت موجود اختلافن سبب ان مان شيدا جي ڄم جو قطعي سال ڪڍڻ ممڪن نه آهي. == درس ۽ تدريس == ديني تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ مولوي محمد عظيم شيدا پنهنجي ڳوٺ گل ٻرڙو ۾ تدريس شروع ڪئي. ان کان پوءِ هن ڳوٺ خداداد خان پٺاڻ، مائي شاهل، وڏا وڳڻ، ياروديرو ۽ نصيرآباد ۾ ديني تعليم ڏني. سوانحي روايتن موجب هو وڳڻ ۾ لڳ ڀڳ تيرهن سال ۽ ياروديري ۾ ٻارهن سال درس ڏيندو رهيو.<ref name="Sindhiana"/> 1953ع ڌاري هو نصيرآباد منتقل ٿيو، جتي هن ديني مدرسو قائم ڪيو ۽ پنهنجي تعليمي ۽ سماجي سرگرمين کي جاري رکيو.<ref name="Sindhiana"/> == حڪمت ۽ طب == محمد عظيم شيدا ديني علمن سان گڏ روايتي طب ۽ حڪمت سان پڻ لاڳاپيل هو. سندس سوانحي بيانن موجب هن مولوي محمد احمد مٺياڻيءَ کان حڪمت جي تعليم حاصل ڪئي. هن نواب سر غيبي خان چانڊيي ۽ نواب يوسف خان مگسيءَ جي خاندانن سان طبي خدمت جي سلسلي ۾ لاڳاپا رکيا. == مذهبي ۽ سماجي سرگرميون == مولوي محمد عظيم شيدا جمعيت العلماءِ هند ۽ لاڙڪاڻي جي مذهبي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. ڊاڪٽر اياز حسين قادريءَ جي حوالي سان انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ کيس جمعيت العلماءِ ضلعي لاڙڪاڻي جو صدر ۽ مرڪزي ورڪنگ ڪميٽيءَ جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="DiwanSindhiana"/> سوانحي تحريرن موجب 1942ع ۾ هن لاڙڪاڻي جي عظيم شاهه بخاريءَ واري ميدان ۾ هڪ جلسي ذريعي هارين جي تنظيم قائم ڪرڻ ۾ حصو ورتو. انهن تحريرن ۾ مولوي نذير احمد جتوئي ۽ مولوي عبدالعزيز جروار جا نالا پڻ تنظيمي عهديدارن طور ڏنل آهن. هن واقعي جي تنظيمي تفصيلن لاءِ وڌيڪ آزاد تاريخي تصديق گهربل آهي. === مذهبي مناظرا === محمد عظيم شيدا پنهنجي دور جي مذهبي بحثن ۾ پڻ حصو ورتو. سوانحي تحريرن ۾ مولوي عبدالرؤف ابڙي سان احمديه عقيدن بابت سندس مناظرن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مناظرن جي نتيجن بابت بيان هڪ طرفي سوانحي روايتن تي ٻڌل آهن، تنهنڪري انهن کي آزاد تاريخي ثبوت کان سواءِ قطعي نتيجي طور پيش نٿو ڪري سگهجي. == سفر ۽ حج == سوانحي ماخذن موجب مولوي محمد عظيم شيدا ٽي ڀيرا حج ادا ڪيو. سندس حج جي سفرن جا سال 1339ھ، 1953ع ۽ 1972ع ڄاڻايا وڃن ٿا. هن عراق، اردن ۽ ٻين ملڪن جو سفر پڻ ڪيو.<ref name="Sindhiana"/> == تصنيفون == مولوي محمد عظيم شيدا سنڌي نثر ۽ نظم ۾ لکيو. سندس مشهور تصنيف ''سيرت مصطفى ﷺ'' آهي. سندس ٻين تصنيفن ۾ ''ارشاد السالڪين''، ''علم حديث'' ۽ ''ديوان شيدا'' جا نالا ملن ٿا. === سيرت مصطفى ﷺ === ''سيرت مصطفى ﷺ'' مولوي محمد عظيم شيدا جو سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيل سيرت النبيءَ بابت ڪتاب آهي. سنڌي ادبي بورڊ هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1976ع ۾ شايع ڪيو، جڏهن ته چوٿون ڇاپو 2018ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Seerat"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن ڪتاب تي مصنف کي 1980ع ۾ صدارتي اعزاز ۽ ڏهه هزار روپيا انعام مليو. سندس فرزند منصور الحق سولنگيءَ جي ڪوششن سان ڊاڪٽر حبيب الله صديقيءَ 2013ع ۾ ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو.<ref name="Sindhiana"/> === ديوان شيدا === ''ديوان شيدا'' مولوي محمد عظيم شيدا جي سنڌي غزلن ۽ نظمن جو مجموعو آهي. ڊاڪٽر اياز حسين قادريءَ موجب شيدا جي شاعريءَ ۾ فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو استعمال نمايان هو. سندس گهڻو ڪلام ضايع ٿيڻ ۽ باقي ڪلام قلمي صورت ۾ محفوظ هجڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="DiwanSindhiana"/> === ٻيون تصنيفون === سوانحي بيانن ۾ ''ارشاد السالڪين'' ۽ ''علم حديث'' سندس اڻڇپيل ڪتابن طور ڄاڻايل آهن. انهن جي قلمي نسخن، مڪمل عنوانن ۽ موجوده محفوظ هنڌن بابت وڌيڪ تصديق گهربل آهي. == شاعري == محمد عظيم شيدا شاعريءَ ۾ ''شيدا'' تخلص استعمال ڪندو هو. هن غزل ۽ ٻين شعري صورتن ۾ طبع آزمائي ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ مذهبي، صوفيانه ۽ عشقيه موضوعن سان گڏ فارسيءَ جي لفظن ۽ ترڪيبن جو استعمال ملي ٿو. هو بزم مشاعره لاڙڪاڻي سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="DiwanSindhiana"/> سندس منسوب ڪلام ۾ سنڌي، فارسي، اردو ۽ عربيءَ ۾ چيل گڏيل شعر پڻ ملن ٿا، جن ۾ هر سٽ مختلف ٻوليءَ ۾ آهي. انهن شعرن جي مستند متن لاءِ قلمي نسخن يا ڇپيل ماخذن سان مقابلو ضروري آهي. == خاندان ۽ ادبي ورثو == سندس فرزند حافظ ضياء الحق «اسلم» پڻ شاعر هو. ''مهراڻ'' جي شاعر نمبر ۾ حافظ ضياء الحق بابت سوانحي ڄاڻ ۽ سندس شاعريءَ جو ذڪر موجود آهي. کيس ڪافي، گيت، غزل، مثنوي ۽ مسدس جهڙين صنفن ۾ طبع آزمائي ڪندڙ شاعر طور بيان ڪيو ويو آهي. == وفات == مولوي محمد عظيم شيدا جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. سنڌ سلامت ڪتاب گهر ۾ 1987ع ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ 1988ع ڄاڻايل آهي. ٻين تحريرن ۾ 7 آڪٽوبر 1988ع ۽ 16 آڪٽوبر 1988ع جون تاريخون پڻ ملن ٿيون. سندس آخري آرامگاهه نصيرآباد جي جامع مسجد صديقه ۾ ڄاڻايل آهي.<ref name="AuthorRecord"/><ref name="Sindhiana"/> == پڻ ڏسو == * [[هدايت علي نجفي تارڪ]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي غزل]] * [[نصيرآباد، سنڌ]] * [[سنڌي ادبي بورڊ]] * [[دارالرشاد پير جهنڊو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * ''لاڙڪاڻو ساهه سيباڻو'' * ''لاڙڪاڻو صدين کان'' * ''ياد رفتگان'' * ''مهراڻ شاعر نمبر'' * ''علامه محمد هدايت علي نجفي تارڪ جو سنڌي ڪلام'' * ''لالوءَ جو لال'' * ''سنڌي غزل جي اوسر'' — ڊاڪٽر اياز حسين قادري [[زمرو:سنڌي عالم]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي مفسر]] [[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌي غزل جا شاعر]] fta4vcwtkutf067k149kyvglz9beiun 429534 429512 2026-11-07T22:33:50Z Intisar Ali 8681 429534 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي | native_name = مولوي محمد عظيم شيدا | birth_name = محمد عظيم سولنگي | birth_place = [[گل ٻرڙو]]، [[وارھ]]، [[سنڌ]] | death_date = 1987ع يا 1988ع | death_place = [[نصيرآباد، سنڌ]] | resting_place = جامع مسجد صديقه، نصيرآباد | father = فقير لعل بخش سولنگي | occupation = عالم دين، مدرس، مفسر، شاعر، حڪيم، سماجي اڳواڻ | known_for = ''سيرت مصطفى ﷺ''، ديني تدريس ۽ سنڌي شاعري | notable_works = ''سيرت مصطفى ﷺ''، ''ديوان شيدا'' }} '''مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي''' سنڌ جو عالم دين، [[مفسر]]، [[محدث]]، [[فقه|فقيھ]]، مدرس، شاعر، حڪيم ۽ سماجي اڳواڻ هو. سندس تعلق تعلقي [[وارھ]] جي ڳوٺ گل ٻرڙو سان هو. هن سنڌ جي مختلف مدرسن ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ لاڙڪاڻي جي علائقي ۾ ڪيترن ئي هنڌن تي ديني تدريس ڪئي. سندس مشهور تصنيف ''سيرت مصطفى ﷺ'' آهي، جنهن جو پهريون ڇاپو 1976ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] شايع ڪيو.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=محمد عظيم شيدا مولوي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=محمد+عظيم+شيدا+مولوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref><ref name="Seerat">{{cite web |title=سيرت مصطفى |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2799/view |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> == ڄم ۽ خاندان == مولوي محمد عظيم شيدا ڳوٺ گل ٻرڙو، تعلقي وارھ ۾ فقير لعل بخش سولنگيءَ جي گهر ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄم جي سال بابت سوانحي ماخذن ۾ اختلاف آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ 1870ع، جڏهن ته سنڌ سلامت ڪتاب گهر ۾ 1882ع ڌاري ڄاڻايل آهي. ٻين سوانحي تحريرن ۾ 1873ع، 1879ع، 1883ع، 1886ع ۽ 1897ع جا سال پڻ ملن ٿا. انهن اختلافن سبب سندس ڄم جو قطعي سال طئي ٿيل نه آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="AuthorRecord">{{cite web |title=مولوي محمد عظيم شيدا |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1583/molvi-muhammad-azeem-shheda |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> سندس پٽن ۾ حافظ ضياء الحق «اسلم» ۽ منصور الحق سولنگي جا نالا ملن ٿا. حافظ ضياء الحق شاعريءَ ۽ قانوني ملازمت سان لاڳاپيل رهيو، جڏهن ته منصور الحق سولنگي پنهنجي والد جي تصنيف ''سيرت مصطفى'' جي انگريزي ترجمي جي اشاعت لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref name="Sindhiana"/> == ابتدائي تعليم == محمد عظيم شيدا پنهنجي ابتدائي تعليم پنهنجي وڏي ڀاءُ آخوند فقير محمد وٽ حاصل ڪئي. هن قرآن شريف، سنڌي ۽ فارسيءَ جا ابتدائي ڪتاب پڙهيا. ان کان پوءِ ڳوٺ کنڊوءَ جي مدرسي ۾ مولانا عبدالعزيز خارانيءَ وٽ عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪيائين.<ref name="Sindhiana"/> سوانحي روايتن موجب هن وڌيڪ تعليم لاءِ شڪارپور، ميان جي ڳوٺ، ڀليڏنو آباد ۽ دارالرشاد پير جهنڊي جو رخ ڪيو. سندس استادن ۾ مولانا عبدالغفور همايوني، علامه سيد محمد محسن شاهه ۽ مولانا خادم حسين جتوئي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Sindhiana"/> === دارالرشاد پير جهنڊي ۾ تعليم === انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب محمد عظيم شيدا 1897ع ۾ دارالرشاد پير جهنڊي ۾ داخل ٿيو. اتي هن تفسير، حديث، فقھ، منطق، معاني ۽ ٻين ديني علمن جو مطالعو ڪيو. سندس تعليم بابت مختلف سوانحي تحريرن ۾ استادن ۽ درسگاهن جي ترتيب هڪجهڙي نه آهي.<ref name="Sindhiana"/> === علامه هدايت علي نجفي تارڪ سان تعلق === محمد عظيم شيدا جو تعلق شاعر ۽ عالم [[هدايت علي نجفي تارڪ]] سان پڻ رهيو. ڊاڪٽر اياز حسين قادريءَ جي حوالي سان انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڄاڻايل آهي ته نجفي تارڪ سندس هم مڪتب ۽ دوست هو ۽ شيدا جي شاعراڻي تربيت ۾ سندس صحبت جو حصو هو.<ref name="DiwanSindhiana">{{cite web |title=ديوان شيدا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+شيدا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd }}</ref> شيدا سان منسوب هڪ سوانحي بيان ۾ کنڊوءَ جي مدرسي ۾ تارڪ سان پهرين ملاقات ۽ گڏجي فارسيءَ جو ڪتاب ''زليخا'' پڙهڻ جو ذڪر آهي. انهيءَ بيان ۾ ٻنهي کي هم عمر چيو ويو آهي، پر سندن ڄم جي سالن بابت موجود اختلافن سبب ان مان شيدا جي ڄم جو قطعي سال ڪڍڻ ممڪن نه آهي. == درس ۽ تدريس == ديني تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ مولوي محمد عظيم شيدا پنهنجي ڳوٺ گل ٻرڙو ۾ تدريس شروع ڪئي. ان کان پوءِ هن ڳوٺ خداداد خان پٺاڻ، مائي شاهل، وڏا وڳڻ، ياروديرو ۽ نصيرآباد ۾ ديني تعليم ڏني. سوانحي روايتن موجب هو وڳڻ ۾ لڳ ڀڳ تيرهن سال ۽ ياروديري ۾ ٻارهن سال درس ڏيندو رهيو.<ref name="Sindhiana"/> 1953ع ڌاري هو نصيرآباد منتقل ٿيو، جتي هن ديني مدرسو قائم ڪيو ۽ پنهنجي تعليمي ۽ سماجي سرگرمين کي جاري رکيو.<ref name="Sindhiana"/> == حڪمت ۽ طب == محمد عظيم شيدا ديني علمن سان گڏ روايتي طب ۽ حڪمت سان پڻ لاڳاپيل هو. سندس سوانحي بيانن موجب هن مولوي محمد احمد مٺياڻيءَ کان حڪمت جي تعليم حاصل ڪئي. هن نواب سر غيبي خان چانڊيي ۽ نواب يوسف خان مگسيءَ جي خاندانن سان طبي خدمت جي سلسلي ۾ لاڳاپا رکيا. == مذهبي ۽ سماجي سرگرميون == مولوي محمد عظيم شيدا جمعيت العلماءِ هند ۽ لاڙڪاڻي جي مذهبي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. ڊاڪٽر اياز حسين قادريءَ جي حوالي سان انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ کيس جمعيت العلماءِ ضلعي لاڙڪاڻي جو صدر ۽ مرڪزي ورڪنگ ڪميٽيءَ جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="DiwanSindhiana"/> سوانحي تحريرن موجب 1942ع ۾ هن لاڙڪاڻي جي عظيم شاهه بخاريءَ واري ميدان ۾ هڪ جلسي ذريعي هارين جي تنظيم قائم ڪرڻ ۾ حصو ورتو. انهن تحريرن ۾ مولوي نذير احمد جتوئي ۽ مولوي عبدالعزيز جروار جا نالا پڻ تنظيمي عهديدارن طور ڏنل آهن. هن واقعي جي تنظيمي تفصيلن لاءِ وڌيڪ آزاد تاريخي تصديق گهربل آهي. === مذهبي مناظرا === محمد عظيم شيدا پنهنجي دور جي مذهبي بحثن ۾ پڻ حصو ورتو. سوانحي تحريرن ۾ مولوي عبدالرؤف ابڙي سان احمديه عقيدن بابت سندس مناظرن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مناظرن جي نتيجن بابت بيان هڪ طرفي سوانحي روايتن تي ٻڌل آهن، تنهنڪري انهن کي آزاد تاريخي ثبوت کان سواءِ قطعي نتيجي طور پيش نٿو ڪري سگهجي. == سفر ۽ حج == سوانحي ماخذن موجب مولوي محمد عظيم شيدا ٽي ڀيرا حج ادا ڪيو. سندس حج جي سفرن جا سال 1339ھ، 1953ع ۽ 1972ع ڄاڻايا وڃن ٿا. هن عراق، اردن ۽ ٻين ملڪن جو سفر پڻ ڪيو.<ref name="Sindhiana"/> == تصنيفون == مولوي محمد عظيم شيدا سنڌي نثر ۽ نظم ۾ لکيو. سندس مشهور تصنيف ''سيرت مصطفى ﷺ'' آهي. سندس ٻين تصنيفن ۾ ''ارشاد السالڪين''، ''علم حديث'' ۽ ''[[ديوان شيدا]]'' جا نالا ملن ٿا. === سيرت مصطفى ﷺ === ''سيرت مصطفى ﷺ'' مولوي محمد عظيم شيدا جو سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيل سيرت النبيءَ بابت ڪتاب آهي. سنڌي ادبي بورڊ هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1976ع ۾ شايع ڪيو، جڏهن ته چوٿون ڇاپو 2018ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Seerat"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن ڪتاب تي مصنف کي 1980ع ۾ صدارتي اعزاز ۽ ڏهه هزار روپيا انعام مليو. سندس فرزند منصور الحق سولنگيءَ جي ڪوششن سان ڊاڪٽر حبيب الله صديقيءَ 2013ع ۾ ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو.<ref name="Sindhiana"/> === ديوان شيدا === ''ديوان شيدا'' مولوي محمد عظيم شيدا جي سنڌي غزلن ۽ نظمن جو مجموعو آهي. ڊاڪٽر اياز حسين قادريءَ موجب شيدا جي شاعريءَ ۾ فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو استعمال نمايان هو. سندس گهڻو ڪلام ضايع ٿيڻ ۽ باقي ڪلام قلمي صورت ۾ محفوظ هجڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="DiwanSindhiana"/> === ٻيون تصنيفون === سوانحي بيانن ۾ ''ارشاد السالڪين'' ۽ ''علم حديث'' سندس اڻڇپيل ڪتابن طور ڄاڻايل آهن. انهن جي قلمي نسخن، مڪمل عنوانن ۽ موجوده محفوظ هنڌن بابت وڌيڪ تصديق گهربل آهي. == شاعري == محمد عظيم شيدا شاعريءَ ۾ ''شيدا'' تخلص استعمال ڪندو هو. هن غزل ۽ ٻين شعري صورتن ۾ طبع آزمائي ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ مذهبي، صوفيانه ۽ عشقيه موضوعن سان گڏ فارسيءَ جي لفظن ۽ ترڪيبن جو استعمال ملي ٿو. هو بزم مشاعره لاڙڪاڻي سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="DiwanSindhiana"/> سندس منسوب ڪلام ۾ سنڌي، فارسي، اردو ۽ عربيءَ ۾ چيل گڏيل شعر پڻ ملن ٿا، جن ۾ هر سٽ مختلف ٻوليءَ ۾ آهي. انهن شعرن جي مستند متن لاءِ قلمي نسخن يا ڇپيل ماخذن سان مقابلو ضروري آهي. == خاندان ۽ ادبي ورثو == سندس فرزند حافظ ضياء الحق «اسلم» پڻ شاعر هو. ''مهراڻ'' جي شاعر نمبر ۾ حافظ ضياء الحق بابت سوانحي ڄاڻ ۽ سندس شاعريءَ جو ذڪر موجود آهي. کيس ڪافي، گيت، غزل، مثنوي ۽ مسدس جهڙين صنفن ۾ طبع آزمائي ڪندڙ شاعر طور بيان ڪيو ويو آهي. == وفات == مولوي محمد عظيم شيدا جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. سنڌ سلامت ڪتاب گهر ۾ 1987ع ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ 1988ع ڄاڻايل آهي. ٻين تحريرن ۾ 7 آڪٽوبر 1988ع ۽ 16 آڪٽوبر 1988ع جون تاريخون پڻ ملن ٿيون. سندس آخري آرامگاهه نصيرآباد جي جامع مسجد صديقه ۾ ڄاڻايل آهي.<ref name="AuthorRecord"/><ref name="Sindhiana"/> == پڻ ڏسو == * [[هدايت علي نجفي تارڪ]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي غزل]] * [[نصيرآباد، سنڌ]] * [[سنڌي ادبي بورڊ]] * [[دارالرشاد پير جهنڊو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * ''لاڙڪاڻو ساهه سيباڻو'' * ''لاڙڪاڻو صدين کان'' * ''ياد رفتگان'' * ''مهراڻ شاعر نمبر'' * ''علامه محمد هدايت علي نجفي تارڪ جو سنڌي ڪلام'' * ''لالوءَ جو لال'' * ''سنڌي غزل جي اوسر'' — ڊاڪٽر اياز حسين قادري [[زمرو:سنڌي عالم]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي مفسر]] [[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌي غزل جا شاعر]] q62so3hyinyk0s1sciyii03y0qa1d9d 429535 429534 2026-11-07T22:34:07Z Intisar Ali 8681 429535 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي | native_name = مولوي محمد عظيم شيدا | birth_name = محمد عظيم سولنگي | birth_place = [[گل ٻرڙو]]، [[وارھ]]، [[سنڌ]] | death_date = 1987ع يا 1988ع | death_place = [[نصيرآباد، سنڌ]] | resting_place = جامع مسجد صديقه، نصيرآباد | father = فقير لعل بخش سولنگي | occupation = عالم دين، مدرس، مفسر، شاعر، حڪيم، سماجي اڳواڻ | known_for = ''سيرت مصطفى ﷺ''، ديني تدريس ۽ سنڌي شاعري | notable_works = ''سيرت مصطفى ﷺ''، ''ديوان شيدا'' }} '''مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي''' سنڌ جو عالم دين، [[مفسر]]، [[محدث]]، [[فقه|فقيھ]]، مدرس، شاعر، حڪيم ۽ سماجي اڳواڻ هو. سندس تعلق تعلقي [[وارھ]] جي ڳوٺ گل ٻرڙو سان هو. هن سنڌ جي مختلف مدرسن ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ لاڙڪاڻي جي علائقي ۾ ڪيترن ئي هنڌن تي ديني تدريس ڪئي. سندس مشهور تصنيف ''سيرت مصطفى ﷺ'' آهي، جنهن جو پهريون ڇاپو 1976ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] شايع ڪيو.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=محمد عظيم شيدا مولوي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=محمد+عظيم+شيدا+مولوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref><ref name="Seerat">{{cite web |title=سيرت مصطفى |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2799/view |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> == ڄم ۽ خاندان == مولوي محمد عظيم شيدا ڳوٺ گل ٻرڙو، تعلقي وارھ ۾ فقير لعل بخش سولنگيءَ جي گهر ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄم جي سال بابت سوانحي ماخذن ۾ اختلاف آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ 1870ع، جڏهن ته سنڌ سلامت ڪتاب گهر ۾ 1882ع ڌاري ڄاڻايل آهي. ٻين سوانحي تحريرن ۾ 1873ع، 1879ع، 1883ع، 1886ع ۽ 1897ع جا سال پڻ ملن ٿا. انهن اختلافن سبب سندس ڄم جو قطعي سال طئي ٿيل نه آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="AuthorRecord">{{cite web |title=مولوي محمد عظيم شيدا |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1583/molvi-muhammad-azeem-shheda |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> سندس پٽن ۾ حافظ ضياء الحق «اسلم» ۽ منصور الحق سولنگي جا نالا ملن ٿا. حافظ ضياء الحق شاعريءَ ۽ قانوني ملازمت سان لاڳاپيل رهيو، جڏهن ته منصور الحق سولنگي پنهنجي والد جي تصنيف ''سيرت مصطفى'' جي انگريزي ترجمي جي اشاعت لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref name="Sindhiana"/> == ابتدائي تعليم == محمد عظيم شيدا پنهنجي ابتدائي تعليم پنهنجي وڏي ڀاءُ آخوند فقير محمد وٽ حاصل ڪئي. هن قرآن شريف، سنڌي ۽ فارسيءَ جا ابتدائي ڪتاب پڙهيا. ان کان پوءِ ڳوٺ کنڊوءَ جي مدرسي ۾ مولانا عبدالعزيز خارانيءَ وٽ عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪيائين.<ref name="Sindhiana"/> سوانحي روايتن موجب هن وڌيڪ تعليم لاءِ شڪارپور، ميان جي ڳوٺ، ڀليڏنو آباد ۽ دارالرشاد پير جهنڊي جو رخ ڪيو. سندس استادن ۾ مولانا عبدالغفور همايوني، علامه سيد محمد محسن شاهه ۽ مولانا خادم حسين جتوئي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Sindhiana"/> === دارالرشاد پير جهنڊي ۾ تعليم === انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب محمد عظيم شيدا 1897ع ۾ دارالرشاد پير جهنڊي ۾ داخل ٿيو. اتي هن تفسير، حديث، فقھ، منطق، معاني ۽ ٻين ديني علمن جو مطالعو ڪيو. سندس تعليم بابت مختلف سوانحي تحريرن ۾ استادن ۽ درسگاهن جي ترتيب هڪجهڙي نه آهي.<ref name="Sindhiana"/> === علامه هدايت علي نجفي تارڪ سان تعلق === محمد عظيم شيدا جو تعلق شاعر ۽ عالم [[هدايت علي نجفي تارڪ]] سان پڻ رهيو. ڊاڪٽر اياز حسين قادريءَ جي حوالي سان انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڄاڻايل آهي ته نجفي تارڪ سندس هم مڪتب ۽ دوست هو ۽ شيدا جي شاعراڻي تربيت ۾ سندس صحبت جو حصو هو.<ref name="DiwanSindhiana">{{cite web |title=ديوان شيدا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+شيدا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd }}</ref> شيدا سان منسوب هڪ سوانحي بيان ۾ کنڊوءَ جي مدرسي ۾ تارڪ سان پهرين ملاقات ۽ گڏجي فارسيءَ جو ڪتاب ''زليخا'' پڙهڻ جو ذڪر آهي. انهيءَ بيان ۾ ٻنهي کي هم عمر چيو ويو آهي، پر سندن ڄم جي سالن بابت موجود اختلافن سبب ان مان شيدا جي ڄم جو قطعي سال ڪڍڻ ممڪن نه آهي. == درس ۽ تدريس == ديني تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ مولوي محمد عظيم شيدا پنهنجي ڳوٺ گل ٻرڙو ۾ تدريس شروع ڪئي. ان کان پوءِ هن ڳوٺ خداداد خان پٺاڻ، مائي شاهل، وڏا وڳڻ، ياروديرو ۽ نصيرآباد ۾ ديني تعليم ڏني. سوانحي روايتن موجب هو وڳڻ ۾ لڳ ڀڳ تيرهن سال ۽ ياروديري ۾ ٻارهن سال درس ڏيندو رهيو.<ref name="Sindhiana"/> 1953ع ڌاري هو نصيرآباد منتقل ٿيو، جتي هن ديني مدرسو قائم ڪيو ۽ پنهنجي تعليمي ۽ سماجي سرگرمين کي جاري رکيو.<ref name="Sindhiana"/> == حڪمت ۽ طب == محمد عظيم شيدا ديني علمن سان گڏ روايتي طب ۽ حڪمت سان پڻ لاڳاپيل هو. سندس سوانحي بيانن موجب هن مولوي محمد احمد مٺياڻيءَ کان حڪمت جي تعليم حاصل ڪئي. هن نواب سر غيبي خان چانڊيي ۽ نواب يوسف خان مگسيءَ جي خاندانن سان طبي خدمت جي سلسلي ۾ لاڳاپا رکيا. == مذهبي ۽ سماجي سرگرميون == مولوي محمد عظيم شيدا جمعيت العلماءِ هند ۽ لاڙڪاڻي جي مذهبي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. ڊاڪٽر اياز حسين قادريءَ جي حوالي سان انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ کيس جمعيت العلماءِ ضلعي لاڙڪاڻي جو صدر ۽ مرڪزي ورڪنگ ڪميٽيءَ جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="DiwanSindhiana"/> سوانحي تحريرن موجب 1942ع ۾ هن لاڙڪاڻي جي عظيم شاهه بخاريءَ واري ميدان ۾ هڪ جلسي ذريعي هارين جي تنظيم قائم ڪرڻ ۾ حصو ورتو. انهن تحريرن ۾ مولوي نذير احمد جتوئي ۽ مولوي عبدالعزيز جروار جا نالا پڻ تنظيمي عهديدارن طور ڏنل آهن. هن واقعي جي تنظيمي تفصيلن لاءِ وڌيڪ آزاد تاريخي تصديق گهربل آهي. === مذهبي مناظرا === محمد عظيم شيدا پنهنجي دور جي مذهبي بحثن ۾ پڻ حصو ورتو. سوانحي تحريرن ۾ مولوي عبدالرؤف ابڙي سان احمديه عقيدن بابت سندس مناظرن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مناظرن جي نتيجن بابت بيان هڪ طرفي سوانحي روايتن تي ٻڌل آهن، تنهنڪري انهن کي آزاد تاريخي ثبوت کان سواءِ قطعي نتيجي طور پيش نٿو ڪري سگهجي. == سفر ۽ حج == سوانحي ماخذن موجب مولوي محمد عظيم شيدا ٽي ڀيرا حج ادا ڪيو. سندس حج جي سفرن جا سال 1339ھ، 1953ع ۽ 1972ع ڄاڻايا وڃن ٿا. هن عراق، اردن ۽ ٻين ملڪن جو سفر پڻ ڪيو.<ref name="Sindhiana"/> == تصنيفون == مولوي محمد عظيم شيدا سنڌي نثر ۽ نظم ۾ لکيو. سندس مشهور تصنيف ''سيرت مصطفى ﷺ'' آهي. سندس ٻين تصنيفن ۾ ''ارشاد السالڪين''، ''علم حديث'' ۽ ''[[ديوان شيدا]]'' جا نالا ملن ٿا. === سيرت مصطفى ﷺ === ''سيرت مصطفى ﷺ'' مولوي محمد عظيم شيدا جو سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيل سيرت النبيءَ بابت ڪتاب آهي. سنڌي ادبي بورڊ هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1976ع ۾ شايع ڪيو، جڏهن ته چوٿون ڇاپو 2018ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Seerat"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن ڪتاب تي مصنف کي 1980ع ۾ صدارتي اعزاز ۽ ڏهه هزار روپيا انعام مليو. سندس فرزند منصور الحق سولنگيءَ جي ڪوششن سان ڊاڪٽر حبيب الله صديقيءَ 2013ع ۾ ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو.<ref name="Sindhiana"/> === [[ديوان شيدا]] === ''ديوان شيدا'' مولوي محمد عظيم شيدا جي سنڌي غزلن ۽ نظمن جو مجموعو آهي. ڊاڪٽر اياز حسين قادريءَ موجب شيدا جي شاعريءَ ۾ فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو استعمال نمايان هو. سندس گهڻو ڪلام ضايع ٿيڻ ۽ باقي ڪلام قلمي صورت ۾ محفوظ هجڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="DiwanSindhiana"/> === ٻيون تصنيفون === سوانحي بيانن ۾ ''ارشاد السالڪين'' ۽ ''علم حديث'' سندس اڻڇپيل ڪتابن طور ڄاڻايل آهن. انهن جي قلمي نسخن، مڪمل عنوانن ۽ موجوده محفوظ هنڌن بابت وڌيڪ تصديق گهربل آهي. == شاعري == محمد عظيم شيدا شاعريءَ ۾ ''شيدا'' تخلص استعمال ڪندو هو. هن غزل ۽ ٻين شعري صورتن ۾ طبع آزمائي ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ مذهبي، صوفيانه ۽ عشقيه موضوعن سان گڏ فارسيءَ جي لفظن ۽ ترڪيبن جو استعمال ملي ٿو. هو بزم مشاعره لاڙڪاڻي سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="DiwanSindhiana"/> سندس منسوب ڪلام ۾ سنڌي، فارسي، اردو ۽ عربيءَ ۾ چيل گڏيل شعر پڻ ملن ٿا، جن ۾ هر سٽ مختلف ٻوليءَ ۾ آهي. انهن شعرن جي مستند متن لاءِ قلمي نسخن يا ڇپيل ماخذن سان مقابلو ضروري آهي. == خاندان ۽ ادبي ورثو == سندس فرزند حافظ ضياء الحق «اسلم» پڻ شاعر هو. ''مهراڻ'' جي شاعر نمبر ۾ حافظ ضياء الحق بابت سوانحي ڄاڻ ۽ سندس شاعريءَ جو ذڪر موجود آهي. کيس ڪافي، گيت، غزل، مثنوي ۽ مسدس جهڙين صنفن ۾ طبع آزمائي ڪندڙ شاعر طور بيان ڪيو ويو آهي. == وفات == مولوي محمد عظيم شيدا جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. سنڌ سلامت ڪتاب گهر ۾ 1987ع ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ 1988ع ڄاڻايل آهي. ٻين تحريرن ۾ 7 آڪٽوبر 1988ع ۽ 16 آڪٽوبر 1988ع جون تاريخون پڻ ملن ٿيون. سندس آخري آرامگاهه نصيرآباد جي جامع مسجد صديقه ۾ ڄاڻايل آهي.<ref name="AuthorRecord"/><ref name="Sindhiana"/> == پڻ ڏسو == * [[هدايت علي نجفي تارڪ]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي غزل]] * [[نصيرآباد، سنڌ]] * [[سنڌي ادبي بورڊ]] * [[دارالرشاد پير جهنڊو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * ''لاڙڪاڻو ساهه سيباڻو'' * ''لاڙڪاڻو صدين کان'' * ''ياد رفتگان'' * ''مهراڻ شاعر نمبر'' * ''علامه محمد هدايت علي نجفي تارڪ جو سنڌي ڪلام'' * ''لالوءَ جو لال'' * ''سنڌي غزل جي اوسر'' — ڊاڪٽر اياز حسين قادري [[زمرو:سنڌي عالم]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي مفسر]] [[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا ماڻهو]] [[زمرو:سنڌي غزل جا شاعر]] g0faoi3b4ld7z12knixkjbdgrj8pjwj 0 105577 429513 2026-11-07T21:04:03Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox writer | name = سنتداس مولچند جهانگياڻي | native_name = سنتداس مولچند جهانگياڻي | birth_date = 1926ع | death_date = 1988ع | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | occupation = ليکڪ، ڪهاڻيڪار، مضمون نگار، سفرناما نگار، محقق | education = پي ايڇ ڊي | alma_mater = [[دهلي يونيورسٽي]] | genre = [[سنڌي ڪهاڻي]]، [[سفرنامو]]، مضمون نگا... 429513 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = سنتداس مولچند جهانگياڻي | native_name = سنتداس مولچند جهانگياڻي | birth_date = 1926ع | death_date = 1988ع | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | occupation = ليکڪ، ڪهاڻيڪار، مضمون نگار، سفرناما نگار، محقق | education = پي ايڇ ڊي | alma_mater = [[دهلي يونيورسٽي]] | genre = [[سنڌي ڪهاڻي]]، [[سفرنامو]]، مضمون نگاري، لطيفيات | notableworks = ''جئه گنگوتري''، ''هلو پنهل''، ''پاپ جي مايا''، ''تني سپون سوجهي ڪڍيون پاتاران پيهي'' }} '''سنتداس مولچند جهانگياڻي''' (انگريزي: ''Santdas Moolchand Jhangiani''؛ 1926ع–1988ع) سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار، مضمون نگار، سفرناما نگار ۽ محقق هو. سندس تصنيفن ۾ ''جئه گنگوتري'' (1966ع)، ''هلو پنهل'' (1966ع)، ''پاپ جي مايا'' (1968ع) ۽ ''تني سپون سوجهي ڪڍيون پاتاران پيهي'' (1985ع) شامل آهن. هن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ سندس دور بابت پڻ تحقيق ڪئي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="ThesisCatalogue">{{cite web |title=Sindhi Ph.D. Research Catalogue |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/2140372.pdf |website=Gul Hayat Institute |language=en }}</ref> == زندگي == سنتداس جهانگياڻي جو جنم 1926ع ۾ ٿيو. ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ جي مرتب ڪيل ڄم جي تاريخن واري فهرست ۾ سندس تعلق حيدرآباد، سنڌ، ۽ پوءِ نئين دهليءَ سان ڄاڻايل آهي. ساڳئي فهرست ۾ سندس ڄم جون ٻه مختلف تاريخون، 20 جنوري ۽ 20 جولاءِ 1926ع، درج آهن، جن جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي.<ref name="BirthDates">{{cite web |title=Name-wise Birth Dates |url=https://drpathan.com/name-wise-birth-dates/ |website=Dr. Pathan |language=en }}</ref> موتي لال جوتواڻي جي ادبي لغت موجب، جهانگياڻي 1988ع ۾ وفات ڪئي.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي سرگرميون == جهانگياڻي سنڌي نثر جي مختلف صنفن ۾ لکيو. سندس ڪتابن ۾ سفرنامو، مضمون ۽ مختصر ڪهاڻيون شامل آهن. هن شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ ۽ تاريخي دور بابت پڻ علمي تحقيق ڪئي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="ThesisCatalogue"/> === ابتدائي ڇپيل لکڻيون === نئين دهليءَ جي ديش بندھو ڪاليج جي ادبي رسالي ''ديش'' جي 1956ع واري شماري ۾ جهانگياڻي جي سنڌي تحرير ''مونکي سهڻي زال کپي'' درج آهي. رسالي جي 1957ع واري شماري ۾ سندس هڪ ٻي تحرير ''اچو ته اڏيون'' شامل آهي. اهي رڪارڊ سندس 1950ع واري ڏهاڪي جي ادبي سرگرمين جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="Desh1956">{{cite journal |title=Desh, Volume V |publisher=Deshbandhu College |location=New Delhi |year=1956 |url=https://www.deshbandhucollege.ac.in/uploads/desh-magzine/VOL%20V%201956.pdf |language=sd }}</ref><ref name="Desh1957">{{cite journal |title=Desh, Volume VI |publisher=Deshbandhu College |location=New Delhi |year=1957 |url=https://www.deshbandhucollege.ac.in/uploads/desh-magzine/VOL%20VI%201957.pdf |language=sd }}</ref> == جئه گنگوتري == '''''جئه گنگوتري''''' (1966ع) سنتداس جهانگياڻي جو سفرنامو آهي. هن ڪتاب ۾ گنگوتريءَ ڏانهن سفر جو احوال بيان ڪيو ويو آهي. گنگوتري هماليه ۾ گنگا نديءَ سان لاڳاپيل مذهبي ۽ جاگرافيائي ماڳ آهي.<ref name="Jotwani1996"/> 2020ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي ۾ جهانگياڻي جي ''جئه گنگوتري'' کي هماليه جي مذهبي سفرن بابت لکيل ادب جي مثال طور شامل ڪيو ويو آهي. مقالي موجب، ڪتاب ۾ گنگوتريءَ تائين پهچڻ واري ڏکئي سفر جو بيان آهي.<ref name="JAST2020">{{cite journal |title=JAST, Volume 4 |journal=JAST |year=2020 |url=https://www.mucwcburdwan.org/images/uploads/JAST%20Vol-4_2020.pdf |language=en }}</ref> == هلو پنهل == '''''هلو پنهل''''' (1966ع) جهانگياڻي جي مضمونن جو مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻي هن ڪتاب کي سندس مضمون نگاريءَ واري تصنيف طور درج ڪيو آهي. مجموعي ۾ شامل مضمونن جي مڪمل فهرست ۽ انهن جي موضوعن بابت وڌيڪ ڪتابي تحقيق گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == پاپ جي مايا == '''''پاپ جي مايا''''' (1968ع) سنتداس جهانگياڻي جي مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي. جوتواڻي جي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب کي ڪهاڻين جي مجموعي طور ڄاڻايو ويو آهي. ڪهاڻين جي تعداد، عنوانن ۽ موضوعاتي تفصيلن جي اصل ڪتاب مان تصديق نه ٿي سگهي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == شاهه عبداللطيف بابت تحقيق == جهانگياڻي سنڌي شاعر [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي زندگي، شاعريءَ ۽ تاريخي دور بابت تحقيق ڪئي. هن دهلي يونيورسٽيءَ مان 1976ع ۾ ''Shah Latif & His Times'' جي عنوان سان پي ايڇ ڊي ڪئي. سندس تحقيقي رهنما ڊاڪٽر [[مرليڌر ڪشنچند جيٽلي]] هو. هڪ تحقيقي فهرست ۾ مقالي جي اشاعت جو سال 1977ع ڄاڻايل آهي.<ref name="ThesisCatalogue"/> === تني سپون سوجهي ڪڍيون پاتاران پيهي === '''''تني سپون سوجهي ڪڍيون پاتاران پيهي''''' (1985ع) شاهه عبداللطيف ڀٽائي ۽ سندس شاعريءَ بابت جهانگياڻي جي مضمونن جو مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻي جي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب کي لطيفيات بابت تصنيف طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | سال ! style="background:#245779;color:white;" | تصنيف ! style="background:#245779;color:white;" | صنف يا موضوع |- | 1966ع | ''جئه گنگوتري'' | سفرنامو |- | 1966ع | ''هلو پنهل'' | مضمونن جو مجموعو |- | 1968ع | ''پاپ جي مايا'' | مختصر ڪهاڻين جو مجموعو |- | 1976ع | ''شاهه لطيف ۽ سندس دور'' | پي ايڇ ڊي تحقيق |- | 1985ع | ''تني سپون سوجهي ڪڍيون پاتاران پيهي'' | شاهه عبداللطيف بابت مضمون |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="ThesisCatalogue"/> == سنڌي ٻوليءَ بابت علمي ڪم == جهانگياڻي سنڌي رسم الخط ۽ ٻوليءَ جي مطالعي سان پڻ لاڳاپيل هو. ''Encyclopedia of Indian Literature'' ۾ سندس نالي سان سنڌي الفابيٽ بابت داخلا جو حوالو لسانيات جي هڪ جديد تحقيقي مقالي جي ڪتابيات ۾ ملي ٿو.<ref name="Multiscriptality">{{cite journal |title=A diachronic analysis of Sindhi multiscriptality |year=2020 |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[مرليڌر ڪشنچند جيٽلي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي سفرنامو]] * [[لطيفيات]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} [[زمرو:1926ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1988ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي سفرناما نگار]] [[زمرو:سنڌي محقق]] [[زمرو:شاهه عبداللطيف ڀٽائي جا محقق]] mjm8xmlci44gbdf0jnhy81qdbrjh7vc 0 105578 429514 2026-11-07T21:05:25Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جهرڪيءَ لڌو ٽڪو | title_orig = Jhirikee-a Ladho Takko | author = [[جڳديش لڇاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[ٻاراڻو ادب]]، [[لوڪ ڪهاڻي]]، پَرين جون آکاڻيون | published = 1979ع | country = [[ڀارت]] | subject = ٻارن لاءِ ٻيهر بيان ڪيل سنڌي لوڪ ڪهاڻيون }} '''جهرڪيءَ لڌو ٽڪو''' (انگريزي نقل حرفي: ''Jhir... 429514 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جهرڪيءَ لڌو ٽڪو | title_orig = Jhirikee-a Ladho Takko | author = [[جڳديش لڇاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[ٻاراڻو ادب]]، [[لوڪ ڪهاڻي]]، پَرين جون آکاڻيون | published = 1979ع | country = [[ڀارت]] | subject = ٻارن لاءِ ٻيهر بيان ڪيل سنڌي لوڪ ڪهاڻيون }} '''جهرڪيءَ لڌو ٽڪو''' (انگريزي نقل حرفي: ''Jhirikee-a Ladho Takko'') سنڌي ٻوليءَ جي [[ٻاراڻو ادب|ٻاراڻي ادب]] جو ڪهاڻين تي مشتمل ڪتاب آهي، جيڪو سنڌي اديب [[جڳديش لڇاڻي]] جو لکيل آهي ۽ 1979ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب ۾ اٺ سنڌي لوڪ ڪهاڻيون ۽ پَرين جون آکاڻيون شامل آهن، جن کي ليکڪ ٻارن لاءِ نئين سر بيان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhianaLachhani">{{cite web |title=جڳديش لڇاڻي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جڳديش+لڇاڻي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-11-08 }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''جهرڪيءَ لڌو ٽڪو'' سنڌي ٻارن لاءِ تيار ڪيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ڪتاب ۾ ڪل اٺ ڪهاڻيون شامل آهن، جيڪي سنڌي لوڪ روايتن ۽ پَرين جي آکاڻين سان تعلق رکن ٿيون. ليکڪ انهن روايتي ڪهاڻين کي نئين سر بيان ڪري ٻاراڻي ادب جي صورت ۾ پيش ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> موتي لال جوتواڻي هن ڪتاب کي سنڌي ٻاراڻي ادب جي ڪهاڻين واري تصنيف طور درج ڪيو آهي. سندس بيان موجب، مجموعي جون ڪهاڻيون ليکڪ جون مڪمل طور نيون تخليقون نه، پر اڳ موجود لوڪ ڪهاڻين ۽ پَرين جي آکاڻين جون ٻيهر بيان ڪيل صورتون آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي صنف ۽ موضوع == ڪتاب جو تعلق [[سنڌي لوڪ ادب]] ۽ ٻارن لاءِ ڪهاڻي نگاريءَ سان آهي. ان ۾ ٻه لاڳاپيل ادبي روايتون شامل آهن: لوڪ ڪهاڻيون ۽ پَرين جون آکاڻيون. اهي ٻئي صنفون زباني روايتن ۽ تخيلاتي قصن سان تعلق رکن ٿيون، پر هر لوڪ ڪهاڻي لازمي طور پَرين جي آکاڻي نه هوندي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''جهرڪيءَ لڌو ٽڪو'' ۾ انهن روايتن مان چونڊيل اٺ ڪهاڻيون ٻيهر بيان ڪيون ويون آهن. اصل ڪتاب جي مڪمل متن جي غيرموجودگيءَ سبب ڪهاڻين جا انفرادي عنوان، ڪردار ۽ واقعا تصديق نه ٿي سگهيا آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == ليکڪ == [[جڳديش لڇاڻي]] سنڌي اديب، نقاد، ٻاراڻي ادب جو ليکڪ ۽ تعليمدان هو. سندس جنم 4 ڊسمبر 1939ع تي پير جي ڳوٺ، سنڌ ۾ ٿيو. ورهاڱي کان پوءِ هو ڀارت لڏي ويو، جتي تعليم ۽ ادب سان لاڳاپيل رهيو. هن الهاس نگر جي تعليمي اداري ۾ تدريس ڪئي ۽ بعد ۾ پرنسپال طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="SindhiSangatLachhani">{{cite web |title=Jagdish Sobhraj Lachhani |url=https://sindhisangat.com/promoters/jagdish-sobhraj-lachhani/ |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> جڳديش لڇاڻيءَ جي ادبي ڪم ۾ ٻاراڻو ادب، ادبي تنقيد، ڪهاڻي نگاري ۽ ٽيليويزن لاءِ لکيل ناٽڪ شامل آهن. ٻارن لاءِ سندس ڪتابن ۾ ''جهرڪيءَ لڌو ٽڪو'' (1979ع)، ''روپ نگر جي راجڪماري'' (1982ع)، ''گلن ڦلن جي راڻي'' (1982ع)، ''لال هيري جي ڳولا'' (1992ع) ۽ ''وگيان جون آکاڻيون'' (1994ع) شامل آهن.<ref name="SindhianaLachhani"/> == اشاعت == ''جهرڪيءَ لڌو ٽڪو'' 1979ع ۾ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻي جي ادبي لغت، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ جڳديش لڇاڻيءَ جي تصنيفن جي تاريخوار فهرست ۾ ڪتاب جو ساڳيو اشاعتي سال ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaLachhani"/><ref name="SindhuWorldLachhani">{{cite web |title=Jagdish Lachhani |url=https://thesindhuworld.com/jagdish-lachhani/ |website=The Sindhu World |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> ڪتاب جي اصل ناشر، ڇاپي جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ ڪتاب ۾ شامل اٺن ڪهاڻين جي مڪمل فهرست بابت وڌيڪ ڪتابي تصديق گهربل آهي. == سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ جڳهه == ''جهرڪيءَ لڌو ٽڪو'' جڳديش لڇاڻيءَ جي ٻاراڻي ادب سان لاڳاپيل ابتدائي تصنيفن مان هڪ آهي. ليکڪ جي ٻين ڪتابن مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته ٻارن لاءِ ڪهاڻيون لکڻ ۽ سنڌي لوڪ ادب کي ڪتابي صورت ۾ پيش ڪرڻ سندس ادبي سرگرمين جو هڪ مستقل شعبو هو.<ref name="SindhianaLachhani"/><ref name="SindhuWorldLachhani"/> == پڻ ڏسو == * [[جڳديش لڇاڻي]] * [[سنڌي ٻاراڻو ادب]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[لوڪ ڪهاڻي]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} [[زمرو:1979ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] ayo2pjc67jznlb7np2spswx6gi1asmh 0 105579 429515 2026-11-07T21:07:23Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox newspaper | name = جهولي لال | type = هفتيوار اخبار | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | founder = ديال موتواڻي | publisher = ديالداس لالچند موتواڻي | foundation = 1966ع | headquarters = [[احمدآباد]]، [[گجرات]]، [[ڀارت]] | publishing_city = [[احمدآباد]] | publishing_country = [[ڀارت]] | circulation = نامعلوم | website = }} '''جهولي لال''' (انگريزي:... 429515 wikitext text/x-wiki {{Infobox newspaper | name = جهولي لال | type = هفتيوار اخبار | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | founder = ديال موتواڻي | publisher = ديالداس لالچند موتواڻي | foundation = 1966ع | headquarters = [[احمدآباد]]، [[گجرات]]، [[ڀارت]] | publishing_city = [[احمدآباد]] | publishing_country = [[ڀارت]] | circulation = نامعلوم | website = }} '''جهولي لال''' (انگريزي: ''Jhulelal'') ڀارت جي شهر [[احمدآباد]] مان شايع ٿيندڙ هڪ هفتيوار اخبار هئي، جنهن جو بنياد 1966ع ۾ ديال موتواڻي رکيو. اخبار جي سلور جوبلي 14 اپريل 1991ع تي ملهائي وئي، جنهن ۾ پاڪستان جي سنڌي اديب ۽ دانشور [[محمد ابراهيم جويو|محمد ابراهيم جويي]] شرڪت ڪئي. انهيءَ تقريب ۾ سندس پراڻي واقفڪار گنگارام سمراٽ سان چئن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي کان پوءِ ملاقات ٿي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ڀارت جي رجسٽرار آف نيوزپيپرز جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ''JHULELAL'' کي احمدآباد مان نڪرندڙ هفتيوار اشاعت طور درج ڪيو ويو آهي. ان ۾ ناشر جو نالو ديالداس لالچند موتواڻي ڄاڻايل آهي.<ref name="RNI">{{cite web |title=List of publishers who have not filled their annual statement during three consecutive years |url=https://prgi.gov.in/sites/default/files/2023-12/notice_04_03_20.pdf |publisher=Office of the Registrar of Newspapers for India |language=en }}</ref> == بنياد ۽ اشاعت == موتي لال جوتواڻي موجب، ''جهولي لال'' جو بنياد 1966ع ۾ ديال موتواڻي احمدآباد ۾ رکيو. اخبار سنڌي ٻوليءَ جي هفتيوار اشاعت هئي ۽ ڀارت ۾ سنڌي صحافت سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Jotwani1996"/> ڀارت جي سرڪاري اشاعتي رڪارڊ ۾ اخبار جو نالو ''JHULELAL''، شهر احمدآباد، اشاعت جو وقفو هفتيوار ۽ ناشر ديالداس لالچند موتواڻي ڄاڻايل آهي. ساڳئي رڪارڊ ۾ ٻوليءَ جو ڪوڊ ''BIL'' درج آهي، جيڪو ٻه ٻوليون استعمال ڪندڙ اشاعت جي درجي کي ظاهر ڪري ٿو. انهيءَ ڪري اخبار کي سرڪاري رڪارڊ موجب رڳو هڪ ٻوليءَ واري اشاعت قرار ڏيڻ ۾ احتياط ضروري آهي.<ref name="RNI"/> == ادارت ۽ صحافتي لاڳاپا == سنڌي اديب ۽ صحافي اي. جي. اتم جي ادبي زندگيءَ بابت هڪ سوانحي مطالعي ۾ ''جهولي لال'' جو ذڪر سندس ادبي ۽ صحافتي سرگرمين جي سلسلي ۾ ڪيو ويو آهي. مطالعي موجب، ديال موتواڻي سان پيش آيل هڪ حادثي کان پوءِ اي. جي. اتم هن اخبار جي ادارت بمبئيءَ مان جاري رکي.<ref name="UttamStudy">{{cite web |title=A. J. Uttam and Sindhi Literature |url=https://www.ajuttam.com/pdf/A.%20J.%20Uttam%20His%20Life%20and%20Litrature.pdf |website=A. J. Uttam |language=en }}</ref> انهيءَ مطالعي ۾ ''جهولي لال'' کي سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي سرگرمين سان لاڳاپيل اخبارن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="UttamStudy"/> == سلور جوبلي، 1991ع == ''جهولي لال'' جي قيام جا پنجويهه سال پورا ٿيڻ تي 14 اپريل 1991ع تي سلور جوبلي تقريب منعقد ڪئي وئي. موتي لال جوتواڻي موجب، پاڪستان مان سنڌي اديب ۽ دانشور [[محمد ابراهيم جويو]] ان تقريب ۾ شريڪ ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> تقريب ۾ محمد ابراهيم جويي جي ملاقات [[گنگارام سمراٽ]] سان ٿي. ٻنهي جي ملاقات چئن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي کان پوءِ ٿي هئي. جوتواڻي موجب، جويي پنهنجي پراڻي واقفڪار کي اڳ وانگر پيار مان ''گنگو'' چئي مخاطب ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === سنڌي بيت جو حوالو === موتي لال جوتواڻي هن ملاقات جي احوال ۾ سنڌي شاعريءَ جي هيءَ سٽ پڻ نقل ڪئي آهي: <blockquote> ڪي اوڏا ئي ڏور، ڪي ڏور به اوڏا سپرين. </blockquote> هن سٽ جو مفهوم اهو آهي ته ڪي ماڻهو ويجهو هوندي به دل کان پري هوندا آهن، جڏهن ته ڪي جسماني طور پري هوندي به دل جي ويجهو رهندا آهن. جوتواڻي هن ملاقات کي ٻوليءَ ۽ ثقافتي وابستگيءَ جي اهڙي مثال طور پيش ڪيو آهي، جنهن ۾ مذهبي فرق جي باوجود پراڻا انساني لاڳاپا برقرار رهيا.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي لاڳاپا == ''جهولي لال'' جي سلور جوبليءَ ۾ محمد ابراهيم جويي جي شرڪت ۽ گنگارام سمراٽ سان ملاقات سنڌ ۽ ڀارت جي سنڌي ادبي حلقن جي باهمي لاڳاپن جو هڪ دستاويزي مثال آهي. جوتواڻي هن واقعي مان ٻوليءَ جي گڏيل وابستگيءَ جي اهميت تي زور ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> اخبار جي ادارت سان اي. جي. اتم جي وابستگيءَ بابت سوانحي مطالعي مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته ''جهولي لال'' سنڌي ثقافتي سرگرمين سان لاڳاپيل هئي.<ref name="UttamStudy"/> == اشاعتي رڪارڊ == ڀارت جي رجسٽرار آف نيوزپيپرز جي هڪ سرڪاري فهرست ۾ ''JHULELAL'' جي داخلا موجود آهي. فهرست انهن اشاعتن سان تعلق رکي ٿي، جن جا ناشر 2016ع–2017ع، 2017ع–2018ع ۽ 2018ع–2019ع جي ٽن لڳاتار مالي سالن لاءِ ساليانا بيان جمع نه ڪرائي سگهيا هئا. انهيءَ فهرست ۾ موجودگي اخبار جي ان وقت باقاعده ڇپجڻ يا بند ٿيڻ جي قطعي ثابتي نه آهي.<ref name="RNI"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي صحافت]] * [[محمد ابراهيم جويو]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[احمدآباد]] * [[سنڌي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} [[زمرو:1966ع ۾ قائم ٿيل اخبارون]] [[زمرو:سنڌي اخبارون]] [[زمرو:سنڌي صحافت]] [[زمرو:ڀارت جون اخبارون]] [[زمرو:احمدآباد]] 96ffolz7m3awu7brbznr94ncay5ba94 0 105580 429516 2026-11-07T21:09:29Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox album | name = جهولي لال ـ ٻيڙا پار | type = آڊيو ڪيسٽ | artist = گهنشيام واسواڻي | released = 1994ع | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[ڀڄن]]، عقيدتي موسيقي | format = آڊيو ڪيسٽ | lyricist = جي. ڪي. سيٽپال، واسديو نرمل }} '''جهولي لال ـ ٻيڙا پار''' (انگريزي نقل حرفي: ''Jhoole Laal–B'eraa Paar'') سنڌي ٻوليءَ جي ع... 429516 wikitext text/x-wiki {{Infobox album | name = جهولي لال ـ ٻيڙا پار | type = آڊيو ڪيسٽ | artist = گهنشيام واسواڻي | released = 1994ع | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[ڀڄن]]، عقيدتي موسيقي | format = آڊيو ڪيسٽ | lyricist = جي. ڪي. سيٽپال، واسديو نرمل }} '''جهولي لال ـ ٻيڙا پار''' (انگريزي نقل حرفي: ''Jhoole Laal–B'eraa Paar'') سنڌي ٻوليءَ جي عقيدتي گيتن ۽ [[ڀڄن|ڀڄنن]] تي مشتمل هڪ آڊيو ڪيسٽ آهي، جيڪا 1994ع ۾ جاري ٿي. ڪيسٽ جا ڀڄن جي. ڪي. سيٽپال ۽ واسديو نرمل لکيا، جڏهن ته انهن کي گهنشيام واسواڻي ڳايو. اهي ڀڄن سنڌي هندن جي عقيدتي شخصيت [[اڏيرو لال|جهولي لال]] جي ساراهه ۾ آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == تعارف == ''جهولي لال ـ ٻيڙا پار'' جو تعلق سنڌي عقيدتي موسيقيءَ سان آهي. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ادبي لغت ۾ هن آڊيو ڪيسٽ کي جهولي لال جي ساراهه ۾ لکيل ۽ ڳايل ڀڄنن جي مجموعي طور ڄاڻايو آهي. ڪيسٽ ۾ شامل ڀڄنن جا لفظ جي. ڪي. سيٽپال ۽ واسديو نرمل جا آهن ۽ ڳائڻو گهنشيام واسواڻي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == عنوان == ڪيسٽ جي عنوان ۾ ''جهولي لال'' سنڌي هندن جي عقيدتي شخصيت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته ''ٻيڙا پار'' سنڌي ٻوليءَ جو اهڙو اظهار آهي، جيڪو ڏکيائين مان پار پوڻ ۽ ڇوٽڪاري جي تصور سان لاڳاپيل آهي. عنوان کي سنڌي عقيدتي روايت جي پسمنظر ۾ سمجهي سگهجي ٿو، پر ڪيسٽ جي اصل سرورق يا گيتن جي مڪمل متن جي غيرموجودگيءَ سبب ان جي مخصوص تخليقي مفهوم بابت قطعي دعويٰ نٿي ڪري سگهجي. == عقيدتي موضوع == ڪيسٽ جا ڀڄن [[اڏيرو لال|جهولي لال]] جي عقيدت ۾ ڳايا ويا آهن. سنڌي هندو روايت ۾ جهولي لال کي پاڻيءَ سان لاڳاپيل ديوتا [[ورڻ ديوتا|ورڻ]] جي اوتار طور مڃيو ويندو آهي. جهولي لال کي درياهه، پاڻي ۽ سنڌي مذهبي سڃاڻپ سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> [[فائل:Jhulelal.jpg|thumb|جهولي لال جي عقيدتي تصوير؛ هيءَ 1994ع واري آڊيو ڪيسٽ جو سرورق نه آهي.]] == گيتڪار == === جي. ڪي. سيٽپال === جي. ڪي. سيٽپال ''جهولي لال ـ ٻيڙا پار'' جي ڀڄنن جي ٻن ڄاڻايل گيتڪارن مان هڪ هو. موتي لال جوتواڻي کيس هن ڪيسٽ جي گيتن جي ليکڪ طور درج ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === واسديو نرمل === واسديو نرمل پڻ ڪيسٽ جي ڀڄنن جو گيتڪار هو. جوتواڻي جي بيان موجب، هن جي. ڪي. سيٽپال سان گڏ هن عقيدتي مجموعي لاءِ ڀڄن لکيا.<ref name="Jotwani1996"/> == ڳائڻو == گهنشيام واسواڻي هن آڊيو ڪيسٽ جو ڳائڻو هو. هن جي آواز ۾ جهولي لال جي ساراهه وارا ڀڄن پيش ڪيا ويا. ڪيسٽ جي موسيقي ترتيب ڏيندڙ، سازندن ۽ رڪارڊنگ بابت وڌيڪ معلومات جي تصديق نه ٿي سگهي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == اشاعت ۽ رڪارڊنگ == موتي لال جوتواڻي موجب، ''جهولي لال ـ ٻيڙا پار'' 1994ع جي آڊيو ڪيسٽ آهي. ان جي اصل رڪارڊ ڪمپني، اشاعتي ليبل، ڪيسٽ نمبر، رڪارڊنگ اسٽوڊيو، گيتن جي تعداد ۽ مجموعي مدت بابت تصديق ٿيل معلومات دستياب نه آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == بنيادي معلومات == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | تفصيل ! style="background:#22577a;color:white;" | معلومات |- | عنوان | جهولي لال ـ ٻيڙا پار |- | سال | 1994ع |- | قسم | عقيدتي آڊيو ڪيسٽ |- | ٻولي | سنڌي |- | صنف | ڀڄن |- | گيتڪار | جي. ڪي. سيٽپال ۽ واسديو نرمل |- | ڳائڻو | گهنشيام واسواڻي |- | موضوع | جهولي لال جي عقيدت |- | رڪارڊ ڪمپني | تصديق نه ٿيل |- | گيتن جو تعداد | تصديق نه ٿيل |} <ref name="Jotwani1996"/> == ثقافتي پسمنظر == [[اڏيرو لال|جهولي لال]] سنڌي هندن جي مذهبي روايت ۾ اهم عقيدتي شخصيت آهي. سندس نالي سان ڀڄن، مذهبي گيت ۽ ٻيون عقيدتي سرگرميون لاڳاپيل آهن. ''جهولي لال ـ ٻيڙا پار'' اهڙي عقيدتي موسيقيءَ جي 1994ع واري هڪ دستاويزي مثال طور سڃاتي وڃي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[اڏيرو لال]] * [[ڀڄن]] * [[سنڌي موسيقي]] * [[سنڌي ثقافت]] * [[ورڻ ديوتا]] * [[چيٽي چنڊ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} [[زمرو:1994ع جا موسيقي مجموعا]] [[زمرو:سنڌي موسيقي]] [[زمرو:ڀڄن]] [[زمرو:سنڌي ثقافت]] [[زمرو:عقيدتي موسيقي]] 6w5mgk9tlpj7bt3k6qc4grotvuswsm8 0 105581 429517 2026-11-07T21:10:56Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جهريل جيءُ | author = [[ايم ڪمل]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[سنڌي شاعري]]، [[غزل]] | publisher = سنڌي ٽائيمس پبليڪيشن | published = 1971ع | subject = عشق، محبت ۽ غزليه شاعري }} '''جهريل جيءُ''' (انگريزي نقل حرفي: ''Jhurial Jeeu'') سنڌي شاعر [[ايم ڪمل]] جو شاعريءَ جو مجموعو آهي، جيڪو 1971ع ۾... 429517 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جهريل جيءُ | author = [[ايم ڪمل]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[سنڌي شاعري]]، [[غزل]] | publisher = سنڌي ٽائيمس پبليڪيشن | published = 1971ع | subject = عشق، محبت ۽ غزليه شاعري }} '''جهريل جيءُ''' (انگريزي نقل حرفي: ''Jhurial Jeeu'') سنڌي شاعر [[ايم ڪمل]] جو شاعريءَ جو مجموعو آهي، جيڪو 1971ع ۾ سنڌي ٽائيمس پبليڪيشن پاران شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ عشق ۽ محبت جي روايتي موضوعن سان گڏ غزل جي صنف کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن مجموعي جي ادبي خاصيتن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhiSanchaya">{{cite web |title=Jhuryal Jīʼu |url=https://sindhisanchaya.in/books/56336 |website=Sindhi Sanchaya |language=sd |access-date=2026-11-08 }}</ref> == تعارف == ''جهريل جيءُ'' ايم ڪمل جي شاعريءَ جي مجموعن مان هڪ آهي. موتي لال جوتواڻي موجب، هن ڪتاب ۾ شاعر عشق جي روايتي تصور سان وابسته رهي ٿو ۽ انهيءَ موضوع جي اظهار لاءِ [[غزل]] جي صنف اختيار ڪري ٿو، جيڪا تاريخي طور محبت جي اهڙن موضوعن سان لاڳاپيل رهي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي اشاعت جو سال 1971ع آهي. سنڌي سنچيا جي ڪتابي فهرست موجب، ان جو ناشر سنڌي ٽائيمس پبليڪيشن هو ۽ ڪتاب جو هڪ نسخو ميسور جي سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف انڊين لئنگئيجز جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="SindhiSanchaya"/> == ادبي موضوع == ''جهريل جيءُ'' ۾ عشق ۽ محبت جا موضوع نمايان آهن. جوتواڻي جي تنقيدي بيان موجب، شاعر هن مجموعي ۾ عشق جي روايتي وابستگين کان گهڻو پري نٿو وڃي. ان سان گڏ غزل جي صنف کي برقرار رکي ٿو، جيڪا سنڌي ۽ فارسي ادبي روايتن ۾ عشق جي اظهار سان ڳنڍيل رهي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هن مجموعي جي موضوعاتي سڃاڻپ کي ايم ڪمل جي پوءِ واري شاعريءَ کان الڳ ڏسڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته سندس جديد غزل بابت ٿيل تحقيق ۾ شهري زندگي، سماجي مسئلن، ڌارائپ، بيوسي ۽ جديد انساني تجربن کي اهم موضوعن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="KamalStudy">{{cite journal |title=ايم ڪمل جو نئون غزل |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-183-a-study-of-m.kamal%E2%80%99s-nao-ghazal |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> == غزل جي صنف == [[غزل]] ايم ڪمل جي شاعريءَ جي اهم صنفن مان هڪ هئي. ''جهريل جيءُ'' بابت جوتواڻي جي راءِ موجب، شاعر هن مجموعي ۾ غزل جي روايتي فني صورت ۽ عشق جي موضوع سان وابسته رهيو.<ref name="Jotwani1996"/> ايم ڪمل جي غزل بابت هڪ علمي مطالعي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هن پنهنجي پوءِ واري شاعريءَ ۾ غزل کي شهري زندگيءَ، صنعتي ماحول، جديد انساني احساسن ۽ سماجي مسئلن جي اظهار جو وسيلو بڻايو. انهيءَ مطالعي ۾ سندس مجموعي ''روشن راهون ڌنڌلا ماڳ'' کي جديد غزل جي تجربن جي حوالي سان اهم قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="KamalStudy"/> == اشاعت ۽ ٻيو ڇاپو == ''جهريل جيءُ'' جو پهريون ڇاپو 1971ع ۾ شايع ٿيو. سنڌي سنچيا جي ڪتابي رڪارڊ ۾ ناشر سنڌي ٽائيمس پبليڪيشن ڄاڻايل آهي.<ref name="SindhiSanchaya"/> ڪتاب جو ٻيو ڇاپو جولاءِ 1978ع ۾ شايع ٿيو. ايم ڪمل جي تصنيفن جي فهرست ۾ ان ڇاپي جو ناشر جگديش بڪ ڊيپو ڄاڻايل آهي. هڪ سنڌي ادبي احوال موجب، نند ڪمار بندراڻيءَ الهاس نگر مان اهو ڇاپو شايع ڪرايو.<ref name="MKamalBooks">{{cite web |title=Collection of Books by Author M Kamal |url=https://mkamal.in/books |website=M Kamal |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref><ref name="SindhSalamat">{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/100/read/3359 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-08 }}</ref> == ادبي پذيرائي == سنڌ سلامت تي موجود هڪ ادبي احوال موجب، ''جهريل جيءُ'' جي شروعاتي صفحن لاءِ ذوالفقار راشديءَ تعارفي لفظ لکيا هئا. ساڳئي احوال ۾ نياز همايونيءَ جي هن مجموعي سان دلچسپيءَ ۽ ان مان شعر پڙهڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="SindhSalamat"/> انهيءَ احوال موجب، ''جهريل جيءُ'' ممبئي يونيورسٽيءَ جي بي اي سنڌيءَ جي لازمي يا اختياري نصاب ۾ پڻ شامل رهيو. نصاب ۾ شموليت جو سال ۽ ان جي مدت الڳ سرڪاري يونيورسٽي رڪارڊ مان تصديق نه ٿي سگهيا آهن.<ref name="SindhSalamat"/> == ليکڪ == [[ايم ڪمل]] جو اصل نالو مولچند منگهارام بندراڻي هو. سندس جنم 8 آگسٽ 1925ع تي ڪنڊياري ۾ ٿيو. هو سنڌي شاعر، ناٽڪ نويس ۽ هدايتڪار هو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ آباد ٿيو، جتي سنڌي غزل ۽ ناٽڪ جي ميدان ۾ ڪم ڪيائين. سندس وفات 3 فيبروري 2010ع تي ٿي.<ref name="SABKamal">{{cite web |title=Mol Chand Manghram |url=https://sindhiadabiboard.net/2023/08/17/mol-chand-manghram/ |website=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |access-date=2026-11-08 }}</ref> ايم ڪمل جي شاعريءَ جي ٻين مجموعن ۾ ''ننڊ ۽ جاڳ''، ''ڳرندڙ برف جا نقش''، ''روشن راهون ڌنڌلا ماڳ''، ''پنجاهه غزل''، ''باهه جا وارث'' ۽ ''سوچ جا پاڇا'' شامل آهن.<ref name="MKamalBiography">{{cite web |title=M Kamal |url=https://thesindhuworld.com/m-kamal/ |website=The Sindhu World |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == ڪتابياتي اختلاف == سنڌي سنچيا جي فهرست ۾ هن ڪتاب جو عنوان ''جھڙيل جيءُ'' درج آهي، جڏهن ته ٻين سنڌي ادبي حوالن ۾ ''جهريل جيءُ'' لکيو ويو آهي. اصل ڇاپي جي سرورق سان مقابلي کان پوءِ عنوان جي معياري صورت طئي ڪرڻ مناسب ٿيندو.<ref name="SindhiSanchaya"/><ref name="SindhSalamat"/> == پڻ ڏسو == * [[ايم ڪمل]] * [[سنڌي غزل]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي ادب]] * [[روشن راهون ڌنڌلا ماڳ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} [[زمرو:1971ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]] [[زمرو:سنڌي غزل]] lg9nlg5ilbhespcarvkkqt3s3gynlyz 0 105582 429520 2026-11-07T22:08:22Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جدت جو مفهوم ۽ سنڌي ڪهاڻي | author = [[هيرو شيوڪاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[ادبي تنقيد]] | published = 1975ع | subject = [[جدت (ادب)|جدت]]، [[جديديت]] ۽ [[سنڌي ڪهاڻي]] }} '''جدت جو مفهوم ۽ سنڌي ڪهاڻي''' (انگريزي نقل حرفي: ''Jiddat jo Mafhoom ain Sindhi Kahani'') سنڌي اديب، نقاد ۽ محقق هيرو... 429520 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جدت جو مفهوم ۽ سنڌي ڪهاڻي | author = [[هيرو شيوڪاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[ادبي تنقيد]] | published = 1975ع | subject = [[جدت (ادب)|جدت]]، [[جديديت]] ۽ [[سنڌي ڪهاڻي]] }} '''جدت جو مفهوم ۽ سنڌي ڪهاڻي''' (انگريزي نقل حرفي: ''Jiddat jo Mafhoom ain Sindhi Kahani'') سنڌي اديب، نقاد ۽ محقق [[هيرو شيوڪاڻي]] جو ادبي تنقيد جو ڪتاب آهي، جيڪو 1975ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب ۾ جدت ۽ جديديت جي تصورن کي سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي حوالي سان بحث هيٺ آندو ويو آهي. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن تصنيف کي جديديت جي تصور ۽ سنڌي ڪهاڻيءَ جي لاڳاپي بابت تنقيدي جائزو قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، هن ڪتاب ۾ جدت جي لاڙن ۽ وصفن جي تشريح سان گڏ سنڌي ڪهاڻيءَ جو تنقيدي مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaShewkani">{{cite web |title=هيرو شيوڪاڻي پروفيسر |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=هيرو+شيوڪاڻي+پروفيسر |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> == تعارف == ''جدت جو مفهوم ۽ سنڌي ڪهاڻي'' جو تعلق سنڌي ادبي تنقيد سان آهي. ڪتاب جو بنيادي موضوع ادبي جدت جي مفهوم کي سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ سان لاڳاپي ۾ سمجهڻ ۽ ان جو تنقيدي جائزو وٺڻ آهي.<ref name="Jotwani1996"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڪتاب کي جدت جي لاڙن ۽ وصفن جي تشريح ۽ سنڌي ڪهاڻيءَ تي تنقيد جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي ڪتاب کي سنڌي ڪهاڻيءَ بابت نظرياتي ۽ تنقيدي بحث سان لاڳاپيل تصنيف قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref name="SindhianaShewkani"/> == جدت جو تصور == [[جدت (ادب)|جدت]] ادب ۾ نواڻ، نئين فڪر ۽ اظهار جي نرالي صورت سان تعلق رکندڙ اصطلاح آهي. [[جديديت]] وري هڪ مخصوص ادبي ۽ فڪري لاڙي جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. ''جدت جو مفهوم ۽ سنڌي ڪهاڻي'' ۾ انهن تصورن کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي حوالي سان بحث هيٺ آندو ويو آهي. موتي لال جوتواڻي جي بيان موجب، ڪتاب جو مرڪزي تنقيدي سوال جديديت جي تصور ۽ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي لاڳاپي سان تعلق رکي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي اصل متن جي مڪمل دستيابيءَ کان سواءِ ليکڪ جي جدت بابت مخصوص تعريف، ان جي درجي بندي يا هر تنقيدي نتيجي کي قطعي صورت ۾ بيان ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌي ڪهاڻيءَ جو تنقيدي مطالعو == سنڌي مختصر ڪهاڻي سنڌي نثر جي اهم ادبي صنفن مان هڪ آهي. هيرو شيوڪاڻي پنهنجي تنقيدي ڪم ۾ سنڌي ڪهاڻيءَ جي مطالعي کي اهميت ڏني. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، ''جدت جو مفهوم ۽ سنڌي ڪهاڻي'' ۾ جدت جي وصفن ۽ لاڙن سان گڏ سنڌي ڪهاڻيءَ تي تنقيد شامل آهي.<ref name="SindhianaShewkani"/> شيوڪاڻيءَ جي هڪ پوءِ واري تحرير ۾ پڻ هن 1975ع واري ڪتاب ڏانهن موٽندي سنڌي ڪهاڻيءَ جي تاريخي ارتقا بابت پنهنجي اڳوڻي بحث جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي ڪتاب سندس سنڌي ڪهاڻيءَ بابت تنقيدي ڪم جي تسلسل جو حصو هو.<ref name="ShewkaniLaterEssay">{{cite web |title=هيرو شيوڪاڻيءَ جي سنڌي ڪهاڻيءَ بابت تنقيدي تحرير |url=https://aksandeelo.com/books/book_148.pdf |language=sd }}</ref> == ادبي تنقيد ۾ جڳهه == ''جدت جو مفهوم ۽ سنڌي ڪهاڻي'' هيرو شيوڪاڻيءَ جي شروعاتي تنقيدي تصنيفن مان هڪ آهي. سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ ۾ ڪتاب کي 1975ع جي ادبي تنقيد واري تصنيف طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhiSangatShewkani">{{cite web |title=Heero Tikamdas Shewkani |url=https://sindhisangat.com/promoters/heero-tikamdas-shewkani/ |website=Sindhi Sangat |language=en }}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ گجرات جي سنڌي مضمون نويسيءَ بابت هڪ مطالعي دوران شيوڪاڻيءَ جي تنقيدي ڪتابن ''جدت جو مفهوم'' ۽ ''جائزو'' جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="GujaratCriticism">{{cite web |title=گجرات رياست ۾ سنڌي مضمون نويسي |url=https://library.sindhila.org/book/22/read/885 |website=سنڌي ورچوئل لائبريري |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> == ليکڪ == [[هيرو شيوڪاڻي]] جو پورو نالو هيرو ٽيڪمداس شيوڪاڻي هو. هو 6 جنوري 1935ع تي [[چوهڙ جمالي]]، ضلعي ٺٽي ۾ ڄائو. ورهاڱي کان پوءِ سندس خاندان ڀارت جي ڪڇ واري علائقي ۾ آباد ٿيو. هن بي اي آنرس ۽ هنديءَ ۾ ايم اي ڪئي.<ref name="SindhianaShewkani"/><ref name="SindhiSangatShewkani"/> هو الهاس نگر جي آر. ڪي. تلريجا ڪاليج ۾ استاد رهيو ۽ پوءِ ساڳئي اداري جو پرنسپال ٿيو. هن سنڌي ادب ۾ ڪهاڻي نگاري، ادبي تنقيد، تحقيق ۽ ترجمي جي شعبن ۾ ڪم ڪيو. سندس وفات 30 جولاءِ 2021ع تي ٿي.<ref name="SindhianaShewkani"/> هيرو شيوڪاڻيءَ جي ادبي ڪم ۾ ''زندگي ۽ ڪئڪٽس''، ''جدت جو مفهوم ۽ سنڌي ڪهاڻي''، ''جائزو''، ''نقطه نظر'' ۽ ''سرجڻ جو سنڪٽ ۽ سنڌي ڪهاڻي'' جهڙيون تصنيفون شامل آهن.<ref name="SindhiSangatShewkani"/><ref name="SindhianaShewkani"/> == ٻين تصنيفن سان لاڳاپو == ''جدت جو مفهوم ۽ سنڌي ڪهاڻي'' کان پوءِ هيرو شيوڪاڻيءَ سنڌي ادب بابت ٻيا تنقيدي ڪتاب پڻ لکيا. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | سال ! style="background:#245779;color:white;" | تصنيف ! style="background:#245779;color:white;" | صنف يا موضوع |- | 1975ع | ''زندگي ۽ ڪئڪٽس'' | ڪهاڻين جو مجموعو |- | 1975ع | '''جدت جو مفهوم ۽ سنڌي ڪهاڻي''' | ادبي تنقيد |- | 1982ع | ''جائزو'' | ادبي تنقيد |- | 1992ع | ''نقطه نظر'' | تنقيدي مضمون |- | 2004ع | ''سرجڻ جو سنڪٽ ۽ سنڌي ڪهاڻي'' | سنڌي ڪهاڻيءَ تي تنقيد |- | 2013ع | ''ادب جا معيار ۽ سنڌي ادب'' | ادبي تنقيد |} <ref name="SindhianaShewkani"/><ref name="SindhiSangatShewkani"/> ''زندگي ۽ ڪئڪٽس'' جي اشاعتي سال بابت مختلف سوانحي ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي؛ ڪي 1975ع ۽ ڪي 1981ع ڄاڻائين ٿا. مٿي ڏنل فهرست ۾ سنڌي سنگت ۽ جوتواڻيءَ واري سال کي اختيار ڪيو ويو آهي، جڏهن ته اصل ڇاپي مان وڌيڪ تصديق گهربل آهي. == اشاعت == ''جدت جو مفهوم ۽ سنڌي ڪهاڻي'' جي اشاعت جو سال 1975ع آهي. اهو سال موتي لال جوتواڻي جي ادبي لغت، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ ۾ درج آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaShewkani"/><ref name="SindhiSangatShewkani"/> ڪتاب جي اصل ناشر، ڇاپي جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ بابن جي مڪمل فهرست بابت وڌيڪ ڪتابياتي تصديق گهربل آهي. == پڻ ڏسو == * [[هيرو شيوڪاڻي]] * [[جدت (ادب)]] * [[جديديت]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[ادبي تنقيد]] * [[سرجڻ جو سنڪٽ ۽ سنڌي ڪهاڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} [[زمرو:1975ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادبي تنقيد]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي تنقيدي ڪتاب]] 4hdrt13ry4dllnfwjneifqxggeqqrsw 0 105583 429522 2026-11-07T22:13:59Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = گيان گنگا | author = [[گنگارام سمراٽ]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = مذهبي تشريح، فڪري نثر | published = 1975ع | subject = [[ويد]]، [[ويدڪ ڌرم]]، مذهبي رسمون ۽ روحانيت }} '''گيان گنگا''' (رومن صورت: ''Jnan-Gangaa'') سنڌي ليکڪ ۽ محقق [[گنگارام سمراٽ]] جو 1975ع ۾ شايع ٿيل مذهبي ۽ فڪري تشريح... 429522 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = گيان گنگا | author = [[گنگارام سمراٽ]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = مذهبي تشريح، فڪري نثر | published = 1975ع | subject = [[ويد]]، [[ويدڪ ڌرم]]، مذهبي رسمون ۽ روحانيت }} '''گيان گنگا''' (رومن صورت: ''Jnan-Gangaa'') سنڌي ليکڪ ۽ محقق [[گنگارام سمراٽ]] جو 1975ع ۾ شايع ٿيل مذهبي ۽ فڪري تشريح جو ڪتاب آهي. هن ڪتاب ۾ [[ويد|ويدن]] ۽ ويدڪ ڌرم جي تشريح ڪندي اجتماعي مذهبي عملن ۽ انفرادي روحاني زندگيءَ جي اهميت تي بحث ڪيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن تصنيف کي ويدن ۽ ويدڪ ڌرم بابت تشريحي ڪتاب قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == تعارف == ''گيان گنگا'' جو بنيادي موضوع ويدڪ ڌرم ۽ مذهبي زندگيءَ جي ٻن پهلوئن، يعني اجتماعي مذهبي عملن ۽ ذاتي روحانيت، جي اهميت آهي. جوتواڻيءَ جي بيان موجب، ڪتاب ۾ يگيه ۽ هون جهڙين مذهبي رسمن، جپ جي صورت ۾ عبادت ۽ انفرادي روحاني عملن جي ضرورت تي روشني وڌي وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي اصل متن جي مڪمل دستيابيءَ کان سواءِ ان جي بابن جي ترتيب، مخصوص ويدڪ حوالن يا ليکڪ جي هر مذهبي دليل بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ ممڪن نه آهي. == ويدن ۽ ويدڪ ڌرم جي تشريح == [[ويد]] هندو مذهبي ۽ فڪري روايت جا قديم مقدس متن آهن. ويدڪ ڌرم ۾ مذهبي منترن، رسمن ۽ قربانيءَ جي مختلف صورتن کي تاريخي اهميت حاصل رهي آهي. ''گيان گنگا'' ۾ ويدن ۽ ويدڪ ڌرم جي تشريح ڪئي وئي آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ليکڪ مذهبي رسمن جي اجتماعي صورت ۽ فرد جي ذاتي روحاني زندگيءَ کي اهم قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == اجتماعي مذهبي عمل == ڪتاب جي موضوعن مان هڪ اهم موضوع اجتماعي مذهبي زندگي آهي. جوتواڻيءَ جي مختصر تعارف موجب، ان ۾ يگيه، هون ۽ جپ جهڙن مذهبي عملن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === يگيه === [[يگيه]] ويدڪ مذهبي روايت سان لاڳاپيل هڪ رسم آهي، جنهن ۾ مقدس باهه جي سامهون منتر پڙهڻ ۽ نذرانو پيش ڪرڻ جهڙا عمل شامل ٿي سگهن ٿا. [[فائل:Yajna.jpg|thumb|ويدڪ روايت سان لاڳاپيل يگيه جي رسم؛ هيءَ تصوير ڪتاب جي اصل اشاعت سان لاڳاپيل نه آهي.]] ''گيان گنگا'' بابت جوتواڻيءَ جي بيان ۾ يگيه کي اجتماعي مذهبي عملن جي مثال طور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === هون === [[هون]] يا هَوَن هندو مذهبي روايت ۾ باهه سان لاڳاپيل عبادتي رسم آهي. ان ۾ مخصوص منترن سان گڏ باهه ۾ مذهبي نذرانو پيش ڪيو ويندو آهي. ''گيان گنگا'' ۾ هون جو ذڪر انهن مذهبي عملن جي سلسلي ۾ اچي ٿو، جن کي ليکڪ اجتماعي مذهبي زندگيءَ جي حوالي سان اهميت ڏئي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> === جپ === [[جپ]] مذهبي منتر يا مقدس لفظ جي ورجاءَ تي ٻڌل عبادتي عمل آهي. اهو انفرادي طور يا گڏيل مذهبي ماحول ۾ ڪيو وڃي ٿو. جوتواڻيءَ جي تعارف ۾ جپ جي صورت ۾ عبادت جو ذڪر پڻ ڪتاب جي موضوعن مان هڪ طور ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == ذاتي روحانيت == ''گيان گنگا'' ۾ اجتماعي مذهبي رسمن سان گڏ فرد جي ذاتي روحاني زندگيءَ جي ضرورت تي پڻ بحث ڪيو ويو آهي. جوتواڻيءَ موجب، ڪتاب ۾ اجتماعي عبادت ۽ انفرادي روحانيت ٻنهي کي اهم قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> انهيءَ بيان مان ڪتاب جو بنيادي موضوع مذهبي عملن جي اجتماعي ۽ ذاتي پهلوئن جي اهميت ظاهر ٿئي ٿو. البت، ليکڪ انهن ٻنهي جي وچ ۾ ڪهڙي تفصيلي فڪري نسبت قائم ڪري ٿو، تنهن جي تصديق لاءِ اصل ڪتاب جو مطالعو ضروري آهي. == بنيادي موضوعن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | موضوع ! style="background:#245779;color:white;" | وضاحت |- | [[ويد]] | ڪتاب ۾ تشريح هيٺ آيل مقدس متن |- | ويدڪ ڌرم | ڪتاب جو بنيادي مذهبي ۽ فڪري موضوع |- | [[يگيه]] | اجتماعي مذهبي رسم جو مثال |- | [[هون]] | باهه سان لاڳاپيل مذهبي عمل |- | [[جپ]] | منتر يا مقدس لفظ جي ورجاءَ تي ٻڌل عبادت |- | ذاتي روحانيت | فرد جي انفرادي روحاني زندگيءَ جي اهميت |} <ref name="Jotwani1996"/> == ليکڪ == [[گنگارام سمراٽ]] سنڌي ليکڪ ۽ تاريخي موضوعن جو محقق هو. سندس تصنيفن ۾ سنڌ جي قديم تاريخ، آريا سماج سان لاڳاپيل فڪر، مذهبي موضوعن ۽ ادبي تنقيد بابت ڪتاب شامل آهن. اوپن لائبريريءَ جي ليکڪ واري رڪارڊ ۾ سندس نالي سان ڪيترائي ڪتاب درج آهن، جن ۾ ''آدي ديس''، ''سنڌو سووير''، ''سما لوچنا، آلوچنا'' ۽ ''سنڌو ساگر'' شامل آهن.<ref name="OpenLibrarySamrat">{{cite web |title=Gangaram Samrat |url=https://openlibrary.org/authors/OL565647A/Gangaram_Samrat |website=Open Library |language=en }}</ref> سنڌي سنچيا ۾ سندس ڪتاب ''آدي ديس'' جو ڪتابياتي رڪارڊ پڻ موجود آهي، جنهن موجب ان جو هڪ ڇاپو 1972ع ۾ احمد آباد مان شايع ٿيو.<ref name="SanchayaAdiDesu">{{cite web |title=Ādī Desu |url=https://sindhisanchaya.in/books/48064 |website=Sindhi Sanchaya |language=en }}</ref> گنگارام سمراٽ جي فڪري زندگيءَ تي آريا سماج ۽ ويدڪ فڪر جو اثر پڻ بيان ڪيو ويو آهي. سندس سوانحي احوال موجب، هن ويدڪ موضوعن ۽ سنڌ جي تاريخ تي لکڻ سان گڏ تاريخي ۽ مذهبي ڪتابن جو مطالعو ڪيو.<ref name="SamratBiography">{{cite web |title=Gangaram Samrat: Devoted Sindhi Historian |url=https://sindhcourier.com/gangaram-samrat-devoted-sindhi-historian/ |website=Sindh Courier |language=en }}</ref> == اشاعت ۽ ڪتابياتي حيثيت == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب، ''گيان گنگا'' 1975ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي اصل ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد، ڇاپن، بابن ۽ اصل سرورق بابت وڌيڪ تصديق گهربل آهي. ٻين ڪتابن جي موجود ڪتابياتي رڪارڊ کي هن مخصوص تصنيف جي اشاعتي تفصيلن جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[گنگارام سمراٽ]] * [[ويد]] * [[ويدڪ ڌرم]] * [[يگيه]] * [[هون]] * [[جپ]] * [[هندو ڌرم]] * [[آريا سماج]] * [[روحانيت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} [[زمرو:1975ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:مذهبي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي نثر]] [[زمرو:ويدڪ ادب]] 8yvz9y1prh34gipt9aguucx1intno9t 0 105584 429523 2026-11-07T22:20:30Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = ديوان شيدا | author = [[مولوي محمد عظيم شيدا]] | title_orig = ديوان شيدا | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[شاعري]]، [[غزل]]، [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]] | subject = عشق، تصوف، مذهبي عقيدت، وطن دوستي ۽ سماجي اصلاح | pages = 73 (دستياب برقي نسخو) }} '''ديوان شيدا''' سنڌي شاعر، عالم ۽ اد... 429523 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ديوان شيدا | author = [[مولوي محمد عظيم شيدا]] | title_orig = ديوان شيدا | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[شاعري]]، [[غزل]]، [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]] | subject = عشق، تصوف، مذهبي عقيدت، وطن دوستي ۽ سماجي اصلاح | pages = 73 (دستياب برقي نسخو) }} '''ديوان شيدا''' سنڌي شاعر، عالم ۽ اديب [[مولوي محمد عظيم شيدا|مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا»]] جي شاعريءَ جو مجموعو آهي. هن مجموعي ۾ [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]]، [[غزل]] ۽ مختلف موضوعن تي شاعري شامل آهي. ڪلام ۾ عشق، فراق، تصوف، مذهبي عقيدت، [[ڪربلا]]، وطن سان محبت، سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن، تعليم، قومي اصلاح ۽ معاشي تڪليفن جا موضوع نمايان آهن.<ref name="DiwanSheeda">{{cite book |last=سولنگي |first=محمد عظيم |title=ديوان شيدا |type=شعري مجموعي جو دستياب برقي متن |language=sd |pages=1–73 |publication-date=اشاعتي سال غيرتصديق ٿيل }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، مولوي محمد عظيم شيدا جو گهڻو ڪلام ضايع ٿي ويو هو ۽ باقي شاعري قلمي صورت ۾ محفوظ هئي. ان ادبي داخلا ۾ سندس غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan">{{cite web |title=ديوان شيدا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+شيدا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ديوان شيدا'' جي دستياب برقي نسخي جي عنواني صفحي تي «ديوان شيدا، از مولوي محمد عظيم شيدا، نصيرآباد لاڙڪاڻو» لکيل آهي. مجموعي ۾ نعتن ۽ سلام کان پوءِ غزلن جو سلسلو اچي ٿو. غزلن جي ترتيب ۾ آخري اکرن موجب الف، ب، ت ۽ ٻين عنوانن جو استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> مجموعي جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. ان کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ عشق جي موضوع تي ڪلام اچي ٿو. غزلن ۾ روايتي عشقيه مضمونن سان گڏ مذهبي، صوفيانه، قومي ۽ سماجي موضوع پڻ شامل آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> == شاعر جو تعارف == مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا» سنڌ جو عالم، مدرس، شاعر ۽ مذهبي ليکڪ هو. سندس تعلق ڳوٺ گل ٻرڙو، تعلقي وارهه سان هو. هن سنڌي، فارسي ۽ عربيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ مختلف ديني مدرسن ۾ پڙهائڻ سان وابسته رهيو. بعد ۾ نصيرآباد ۾ رهائش اختيار ڪيائين.<ref name="SindhianaPoet">{{cite web |title=محمد عظيم شيدا مولوي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=محمد+عظيم+شيدا+مولوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> شيدا کي شاعريءَ سان جوانيءَ کان دلچسپي هئي. ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هدايت علي نجفي سندس هم مڪتب ۽ دوست هو، جنهن جي صحبت ۾ شيدا شاعريءَ جي سکيا حاصل ڪئي. شيدا جو لاڙڪاڻي جي بزم مشاعري سان پڻ تعلق رهيو.<ref name="SindhianaDiwan"/> سندس ٻين تصنيفن ۾ ''سيرت مصطفى'' پڻ شامل آهي، جنهن جا ڇاپا سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيا آهن.<ref name="SindhianaPoet"/> == ترتيب ۽ شعري صنفون == دستياب متن جي شروعات نعتن سان ٿئي ٿي، جن کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ غزل شامل آهن. مجموعي ۾ ڪي ڪلام روايتي غزل جي صورت ۾ آهن، جڏهن ته ڪجهه نظم ۽ گيت جهڙيون هيئتون پڻ نظر اچن ٿيون.<ref name="DiwanSheeda"/> غزلن جي ترتيب ۾ الف، ب، ت، جھ، ڃ، د ۽ ٻين اکرن جا عنوان ڏنل آهن. اها ترتيب روايتي ديوانن جي قافيي يا رديف جي آخري اکرن موجب ترتيب ڏيڻ واري طريقي سان لاڳاپيل آهي، جيتوڻيڪ دستياب متن ۾ ان جي مڪمل پابندي هر هنڌ واضح نه آهي. == شاعريءَ جا موضوع == === نعت ۽ مذهبي عقيدت === ''ديوان شيدا'' جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. شاعر انهن ۾ نور، حسن، شفاعت، مديني جي محبت ۽ حضور جي ديدار جي آرزو جهڙا موضوع بيان ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نعت ۾ شاعر چوي ٿو: <poem> شيدا ته اصل کان مان محمد جو آهيان مون تي ڪندو شفا اهو يوم الجزا ڏسي </poem> هي شعر شاعر جي مذهبي عقيدت ۽ آخرت ۾ شفاعت جي اميد کي ظاهر ڪري ٿو. ٻئي ڪلام ۾ مديني کان دوريءَ کي بيقراريءَ جو سبب بيان ڪيو ويو آهي: <poem> مون کي اچي نه سنڌ ۾ آرام هڪ پلڪ منهنجي آ دل کي ملڪ عرب لاءِ اضطراب </poem> انهن شعرن ۾ عشق ۽ فراق جي روايتي غزليه ٻولي مذهبي عقيدت جي اظهار لاءِ استعمال ڪئي وئي آهي. === ڪربلا ۽ شهادت === مجموعي ۾ [[ڪربلا جي جنگ|ڪربلا]] بابت هڪ سلام پڻ شامل آهي، جنهن ۾ [[حسين ابن علي|امام حسين]] جي شهادت، قرباني ۽ ظلم جي مقابلي ۾ حق تي ثابت قدم رهڻ جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> شاعر چوي ٿو: <poem> ڪربلا جو حادثو هو درس عبرت جو سچو حق وارا ڪين ڊڄندا ظلم جي شمشير کان </poem> هن شعر ۾ ڪربلا کي تاريخي واقعي سان گڏ اخلاقي ۽ روحاني استقامت جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي. === عشق، فراق ۽ وصال === عشق ''ديوان شيدا'' جو هڪ اهم موضوع آهي. شاعر جي غزلن ۾ محبوب جي ديدار جي خواهش، فراق جو درد، بيقراري، وفا، انتظار ۽ وصال جي آرزو بار بار سامهون اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر عشق جي درد کي اهڙي بيماريءَ سان تشبيهه ڏئي ٿو، جنهن جو علاج محبوب جي ديدار کان سواءِ ممڪن نه آهي: <poem> نه منهنجي درد جي ڪا انتها آ نه منهنجي درد جي ڪنهن وٽ دوا آ </poem> ٻئي غزل ۾ چوي ٿو: <poem> منهنجو نه ڪر علاج تون اي پُرجفا طبيب ديدار دلربا جو آ منهنجي دوا طبيب </poem> انهن شعرن ۾ درد، طبيب، دوا ۽ ديدار جا استعارا روايتي سنڌي ۽ فارسي غزل جي عشقيه اظهار سان تعلق رکن ٿا. === تصوف ۽ روحاني معرفت === شيدا جي شاعريءَ ۾ صوفيانه اصطلاحن ۽ علامتن جو گهڻو استعمال ملي ٿو. پير مغان، ساقي، مئي، ميڪدو، رند، زاهد، شريعت، طريقت ۽ حقيقت جهڙا لفظ سندس ڪلام ۾ مختلف معنوي صورتن ۾ اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر چوي ٿو: <poem> نه زاهد سان، نه راهب سان، نڪو آ رندن سان مطلب نڪا تسبيح ئي گھرجي نڪي زنار سان مطلب </poem> هي شعر ظاهري مذهبي علامتن کان اڳتي وڌي باطني عشق ۽ روحاني وابستگيءَ جي اظهار طور پڙهي سگهجي ٿو. غزل جي آخري شعر ۾ شاعر پنهنجي عقيدت کي نبي ڪريم سان ڳنڍي ٿو. هڪ ٻئي غزل ۾ شريعت، طريقت ۽ دل جي صفائيءَ کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي. شاعر جي فڪر ۾ ظاهري عبادت ۽ باطني اصلاح جي لاڳاپي جو تصور نظر اچي ٿو. === سنڌ سان محبت ۽ وطن دوستي === ''ديوان شيدا'' ۾ سنڌ سان محبت جو اظهار پڻ موجود آهي. هڪ غزل ۾ شاعر سنڌ کي پنهنجو وطن قرار ڏئي ٿو: <poem> سنڌ تنهنجو آ وطن تون آهين شيدا سنڌ لئي </poem> هن مصرع ۾ شاعر جي وطن سان سڃاڻپ ۽ وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ ٻئي ڪلام ۾ سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن بابت احتجاجي لهجو اختيار ڪيو ويو آهي. شاعر مقامي ماڻهن جي محرومي، روزگار ۽ اختيار جي مسئلن کي موضوع بڻائي ٿو: <poem> وطن جي اهل کي ڪپڙو نٿو ڪفن لئي ملي انهن جي دل تي ته ڌارين جو اقتدار ڏسو </poem> انهيءَ ڪلام ۾ سنڌي آفيسرن جي گهٽتائي، زمين ۽ زبان بابت پابندين ۽ امن امان جي مسئلن جو پڻ ذڪر اچي ٿو. اهي بيان شاعر جي سياسي ۽ سماجي احساسن جي نمائندگي ڪن ٿا؛ انهن کي پنهنجي دور جي حالتن بابت شاعر جي نقطه نظر طور پڙهڻ گهرجي، نه ته الڳ تاريخي ثبوت طور. === سنڌي لوڪ روايتن جو اثر === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌي لوڪ داستانن جي ڪردارن ۽ علامتن جو استعمال پڻ ملي ٿو. [[سسئي پنهون|سسئي ۽ پنهون]]، [[عمر مارئي|مارئي ۽ عمر]] ۽ [[مومل راڻو|مومل ۽ راڻي]] سان لاڳاپيل اشارا سندس ڪلام ۾ موجود آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> مارئيءَ جي آواز ۾ لکيل ڪلام ۾ وطن ۽ مارن سان محبت کي بيان ڪيو ويو آهي: <poem> مارن جي ڏاڍي اٿم اڪير مارن ريءَ مان ڪئن ٿي گذاريان </poem> شاعر هتي لوڪ ڪردار جي زبان ۾ وطن سان محبت، جدائيءَ جي تڪليف ۽ پنهنجي اصل سڃاڻپ سان وابستگيءَ کي بيان ڪري ٿو. سسئي پنهون جي روايت سان لاڳاپيل ڪلام ۾ محبوب جي تلاش، سفر ۽ سماجي پابندين کان بيپرواهيءَ جا موضوع سامهون اچن ٿا. === قومي سجاڳي ۽ سماجي اصلاح === ''ديوان شيدا'' ۾ مسلمانن جي اجتماعي حالت، تعليم، اخلاقي اصلاح ۽ تاريخي زوال بابت ڪلام پڻ شامل آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نظم ۾ شاعر مسلمانن کي غفلت ڇڏڻ ۽ بيدار ٿيڻ جي تلقين ڪري ٿو: <poem> خواب غفلت کان ستل مسلم سگھو بيدار ٿي رهروان شوق ويا اڳتي وڌي هوشيار ٿي </poem> هڪ ٻئي ڪلام ۾ تعليم کي ترقيءَ جو بنياد قرار ڏئي ٿو: <poem> دارومدار آهي ترقي جو علم تي ان ڏي نه آ ٿو جه مسلم جي ٻار کي </poem> هنن شعرن ۾ شاعر پنهنجي دور جي مسلمان سماج بابت فڪر، تعليم جي ضرورت ۽ اجتماعي سڌاري جو پيغام پيش ڪري ٿو. === غربت، قرض ۽ معاشي تڪليف === مجموعي جي آخري حصي ۾ ''مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن'' عنوان سان ڪلام شامل آهي، جنهن ۾ شاعر قرض، معاشي پريشاني ۽ گذران جي ڏکيائين کي موضوع بڻائي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> <poem> يا خدا مقروض آهيان دانهن هي آيس کڻي تو سوا ڪوناه مالڪ تو سوا ناهي ڌڻي </poem> هن ڪلام ۾ قرض جي بار، معاشي بي وسي ۽ خدا کان مدد جي درخواست جو اظهار موجود آهي. ان کي شاعر جي ڪلام ۾ ذاتي ۽ سماجي تڪليف جي نمائندگي ڪندڙ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو. == فني ۽ اسلوبي خصوصيتون == === غزل جي روايتي هيئت === شيدا جي شاعريءَ ۾ غزل جي روايتي هيئت، قافيي ۽ رديف جو استعمال نمايان آهي. شاعر عشق، فراق، محبوب جي ديدار، ساقي، ميڪدي، بلبل، گل، چمن ۽ خزان جهڙين روايتي علامتن کي استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پڻ شيدا جي غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhianaDiwan"/> === فارسي ۽ عربي لفظن جو استعمال === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ عربي لفظن جو گهڻو استعمال آهي. انهن ۾ ''پير مغان''، ''ساغر''، ''ميڪدو''، ''جلوه''، ''فرقت''، ''وصال''، ''شريعت''، ''طريقت''، ''حقيقت''، ''محشر'' ۽ ''يوم الجزا'' جهڙا اصطلاح شامل آهن. اهڙي لغوي بناوت شاعر جي مذهبي تعليم ۽ فارسي غزل جي روايت سان سندس تعلق کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/><ref name="SindhianaPoet"/> === تشبيهون ۽ استعارا === شاعر درد کي بيماري، محبوب جي ديدار کي دوا، فراق کي باهه، وصال کي راحت، دل کي چمن ۽ محبوب جي حسن کي نور سان تشبيهه ڏئي ٿو. هڪ نعت ۾ شاعر پنهنجي جسم کي تنبوري ۽ رڳن کي تارن سان تشبيهه ڏئي ٿو: <poem> هيءُ تن تنبورو ٿي ويو هر رڳ ٿي تار آ ويٺو وڄايان عشق توهان جي جو مان رباب </poem> هن تصوير ۾ جسم، موسيقي ۽ عقيدت کي هڪ ئي استعاري ۾ گڏ ڪيو ويو آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> === سنڌي ۽ فارسي شعري روايتن جو ميلاپ === شيدا جي غزلن ۾ فارسي غزل جون علامتون ۽ سنڌي لوڪ ادب جا ڪردار گڏ ملن ٿا. پنهل، مارئي ۽ مومل جهڙن ڪردارن جو استعمال سنڌي ثقافتي پسمنظر سان سندس تعلق ظاهر ڪري ٿو. انهيءَ لحاظ کان سندس شاعريءَ ۾ ڪلاسيڪي غزل جي فني روايت ۽ مقامي سنڌي شعري اظهار جو ميلاپ نظر اچي ٿو. == موضوعاتي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | موضوع ! style="background:#245779;color:white;" | اهم خصوصيت ! style="background:#245779;color:white;" | متن ۾ مثال |- | نعت | عقيدت، شفاعت ۽ مديني جي محبت | شروعاتي نعتون |- | ڪربلا | شهادت، قرباني ۽ حق تي ثابت قدمي | ڪربلا بابت سلام |- | عشق | فراق، وصال، درد ۽ ديدار | عشقيه غزل |- | تصوف | باطني محبت ۽ روحاني معرفت | پير مغان ۽ ساقيءَ واريون علامتون |- | وطن دوستي | سنڌ سان محبت ۽ محروميءَ جو احساس | سنڌ بابت احتجاجي غزل |- | لوڪ روايتون | پنهل، مارئي ۽ مومل جا اشارا | مارن جي اڪير وارو ڪلام |- | سماجي اصلاح | تعليم، سجاڳي ۽ اجتماعي ترقي | مسلمانن جي بيداريءَ بابت ڪلام |- | معاشي زندگي | قرض، غربت ۽ گذران جون ڏکيائيون | مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن |} <ref name="DiwanSheeda"/> == ادبي اهميت == ''ديوان شيدا'' جي دستياب متن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مولوي محمد عظيم شيدا جي شاعري رڳو روايتي عشقيه غزل تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مذهبي عقيدت، روحاني فڪر، سنڌ سان محبت، سماجي احتجاج ۽ قومي اصلاح جا موضوع پڻ شامل آهن. مجموعي ۾ فارسي ۽ عربي لغت سان گڏ سنڌي لوڪ داستانن جي علامتن جو استعمال سندس شاعريءَ جي اهم خصوصيت آهي. شاعر روايتي غزل جي ٻوليءَ کي ڪڏهن مذهبي عقيدت، ڪڏهن ذاتي درد ۽ ڪڏهن اجتماعي مسئلن جي اظهار لاءِ استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان شيدا کي سنڌ جي عالمن ۽ شاعرن ۾ شمار ڪندي سندس غزل گوئي ۽ مشاعرن سان تعلق جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan"/> == متن ۽ اشاعت بابت نوٽ == ''ديوان شيدا'' جو هڪ 73 صفحن تي مشتمل برقي متن دستياب آهي، جنهن جي عنواني صفحي تي مولوي محمد عظيم شيدا ۽ نصيرآباد لاڙڪاڻو ڄاڻايل آهي. ان متن ۾ ناشر، اصل ڇاپي جو سال ۽ مرتب جو نالو واضح طور درج نه آهن. برقي متن ۾ ڪجهه لفظن جي صورت، سٽن جي ترتيب ۽ اکرن ۾ ٽائپنگ يا متن جي منتقليءَ جون غلطيون نظر اچن ٿيون. تنهنڪري تنقيدي ڇاپي يا اصل قلمي نسخي سان ڀيٽ ڪرڻ کان سواءِ سڀني شعرن جي آخري صورت مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[مولوي محمد عظيم شيدا]] * [[سنڌي غزل]] * [[سنڌي شاعري]] * [[نعت]] * [[تصوف]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[ڪربلا جي جنگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=قادري |first=اياز حسين |title=سنڌي غزل جي اوسر |language=sd }} * {{cite encyclopedia |title=ديوان شيدا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=5 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }} [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي غزل]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي نعت]] m1rje119x7kxjxwh86qw5ohzvutqqeu 429524 429523 2026-11-07T22:21:11Z Intisar Ali 8681 /* */ 429524 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ديوان شيدا | author = [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي]] | title_orig = ديوان شيدا | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[شاعري]]، [[غزل]]، [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]] | subject = عشق، تصوف، مذهبي عقيدت، وطن دوستي ۽ سماجي اصلاح | pages = 73 (دستياب برقي نسخو) }} '''ديوان شيدا''' سنڌي شاعر، عالم ۽ اديب [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي|مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا»]] جي شاعريءَ جو مجموعو آهي. هن مجموعي ۾ [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]]، [[غزل]] ۽ مختلف موضوعن تي شاعري شامل آهي. ڪلام ۾ عشق، فراق، تصوف، مذهبي عقيدت، [[ڪربلا]]، وطن سان محبت، سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن، تعليم، قومي اصلاح ۽ معاشي تڪليفن جا موضوع نمايان آهن.<ref name="DiwanSheeda">{{cite book |last=سولنگي |first=محمد عظيم |title=ديوان شيدا |type=شعري مجموعي جو دستياب برقي متن |language=sd |pages=1–73 |publication-date=اشاعتي سال غيرتصديق ٿيل }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، مولوي محمد عظيم شيدا جو گهڻو ڪلام ضايع ٿي ويو هو ۽ باقي شاعري قلمي صورت ۾ محفوظ هئي. ان ادبي داخلا ۾ سندس غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan">{{cite web |title=ديوان شيدا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+شيدا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ديوان شيدا'' جي دستياب برقي نسخي جي عنواني صفحي تي «ديوان شيدا، از مولوي محمد عظيم شيدا، نصيرآباد لاڙڪاڻو» لکيل آهي. مجموعي ۾ نعتن ۽ سلام کان پوءِ غزلن جو سلسلو اچي ٿو. غزلن جي ترتيب ۾ آخري اکرن موجب الف، ب، ت ۽ ٻين عنوانن جو استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> مجموعي جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. ان کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ عشق جي موضوع تي ڪلام اچي ٿو. غزلن ۾ روايتي عشقيه مضمونن سان گڏ مذهبي، صوفيانه، قومي ۽ سماجي موضوع پڻ شامل آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> == شاعر جو تعارف == مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا» سنڌ جو عالم، مدرس، شاعر ۽ مذهبي ليکڪ هو. سندس تعلق ڳوٺ گل ٻرڙو، تعلقي وارهه سان هو. هن سنڌي، فارسي ۽ عربيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ مختلف ديني مدرسن ۾ پڙهائڻ سان وابسته رهيو. بعد ۾ نصيرآباد ۾ رهائش اختيار ڪيائين.<ref name="SindhianaPoet">{{cite web |title=محمد عظيم شيدا مولوي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=محمد+عظيم+شيدا+مولوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> شيدا کي شاعريءَ سان جوانيءَ کان دلچسپي هئي. ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هدايت علي نجفي سندس هم مڪتب ۽ دوست هو، جنهن جي صحبت ۾ شيدا شاعريءَ جي سکيا حاصل ڪئي. شيدا جو لاڙڪاڻي جي بزم مشاعري سان پڻ تعلق رهيو.<ref name="SindhianaDiwan"/> سندس ٻين تصنيفن ۾ ''سيرت مصطفى'' پڻ شامل آهي، جنهن جا ڇاپا سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيا آهن.<ref name="SindhianaPoet"/> == ترتيب ۽ شعري صنفون == دستياب متن جي شروعات نعتن سان ٿئي ٿي، جن کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ غزل شامل آهن. مجموعي ۾ ڪي ڪلام روايتي غزل جي صورت ۾ آهن، جڏهن ته ڪجهه نظم ۽ گيت جهڙيون هيئتون پڻ نظر اچن ٿيون.<ref name="DiwanSheeda"/> غزلن جي ترتيب ۾ الف، ب، ت، جھ، ڃ، د ۽ ٻين اکرن جا عنوان ڏنل آهن. اها ترتيب روايتي ديوانن جي قافيي يا رديف جي آخري اکرن موجب ترتيب ڏيڻ واري طريقي سان لاڳاپيل آهي، جيتوڻيڪ دستياب متن ۾ ان جي مڪمل پابندي هر هنڌ واضح نه آهي. == شاعريءَ جا موضوع == === نعت ۽ مذهبي عقيدت === ''ديوان شيدا'' جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. شاعر انهن ۾ نور، حسن، شفاعت، مديني جي محبت ۽ حضور جي ديدار جي آرزو جهڙا موضوع بيان ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نعت ۾ شاعر چوي ٿو: <poem> شيدا ته اصل کان مان محمد جو آهيان مون تي ڪندو شفا اهو يوم الجزا ڏسي </poem> هي شعر شاعر جي مذهبي عقيدت ۽ آخرت ۾ شفاعت جي اميد کي ظاهر ڪري ٿو. ٻئي ڪلام ۾ مديني کان دوريءَ کي بيقراريءَ جو سبب بيان ڪيو ويو آهي: <poem> مون کي اچي نه سنڌ ۾ آرام هڪ پلڪ منهنجي آ دل کي ملڪ عرب لاءِ اضطراب </poem> انهن شعرن ۾ عشق ۽ فراق جي روايتي غزليه ٻولي مذهبي عقيدت جي اظهار لاءِ استعمال ڪئي وئي آهي. === ڪربلا ۽ شهادت === مجموعي ۾ [[ڪربلا جي جنگ|ڪربلا]] بابت هڪ سلام پڻ شامل آهي، جنهن ۾ [[حسين ابن علي|امام حسين]] جي شهادت، قرباني ۽ ظلم جي مقابلي ۾ حق تي ثابت قدم رهڻ جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> شاعر چوي ٿو: <poem> ڪربلا جو حادثو هو درس عبرت جو سچو حق وارا ڪين ڊڄندا ظلم جي شمشير کان </poem> هن شعر ۾ ڪربلا کي تاريخي واقعي سان گڏ اخلاقي ۽ روحاني استقامت جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي. === عشق، فراق ۽ وصال === عشق ''ديوان شيدا'' جو هڪ اهم موضوع آهي. شاعر جي غزلن ۾ محبوب جي ديدار جي خواهش، فراق جو درد، بيقراري، وفا، انتظار ۽ وصال جي آرزو بار بار سامهون اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر عشق جي درد کي اهڙي بيماريءَ سان تشبيهه ڏئي ٿو، جنهن جو علاج محبوب جي ديدار کان سواءِ ممڪن نه آهي: <poem> نه منهنجي درد جي ڪا انتها آ نه منهنجي درد جي ڪنهن وٽ دوا آ </poem> ٻئي غزل ۾ چوي ٿو: <poem> منهنجو نه ڪر علاج تون اي پُرجفا طبيب ديدار دلربا جو آ منهنجي دوا طبيب </poem> انهن شعرن ۾ درد، طبيب، دوا ۽ ديدار جا استعارا روايتي سنڌي ۽ فارسي غزل جي عشقيه اظهار سان تعلق رکن ٿا. === تصوف ۽ روحاني معرفت === شيدا جي شاعريءَ ۾ صوفيانه اصطلاحن ۽ علامتن جو گهڻو استعمال ملي ٿو. پير مغان، ساقي، مئي، ميڪدو، رند، زاهد، شريعت، طريقت ۽ حقيقت جهڙا لفظ سندس ڪلام ۾ مختلف معنوي صورتن ۾ اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر چوي ٿو: <poem> نه زاهد سان، نه راهب سان، نڪو آ رندن سان مطلب نڪا تسبيح ئي گھرجي نڪي زنار سان مطلب </poem> هي شعر ظاهري مذهبي علامتن کان اڳتي وڌي باطني عشق ۽ روحاني وابستگيءَ جي اظهار طور پڙهي سگهجي ٿو. غزل جي آخري شعر ۾ شاعر پنهنجي عقيدت کي نبي ڪريم سان ڳنڍي ٿو. هڪ ٻئي غزل ۾ شريعت، طريقت ۽ دل جي صفائيءَ کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي. شاعر جي فڪر ۾ ظاهري عبادت ۽ باطني اصلاح جي لاڳاپي جو تصور نظر اچي ٿو. === سنڌ سان محبت ۽ وطن دوستي === ''ديوان شيدا'' ۾ سنڌ سان محبت جو اظهار پڻ موجود آهي. هڪ غزل ۾ شاعر سنڌ کي پنهنجو وطن قرار ڏئي ٿو: <poem> سنڌ تنهنجو آ وطن تون آهين شيدا سنڌ لئي </poem> هن مصرع ۾ شاعر جي وطن سان سڃاڻپ ۽ وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ ٻئي ڪلام ۾ سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن بابت احتجاجي لهجو اختيار ڪيو ويو آهي. شاعر مقامي ماڻهن جي محرومي، روزگار ۽ اختيار جي مسئلن کي موضوع بڻائي ٿو: <poem> وطن جي اهل کي ڪپڙو نٿو ڪفن لئي ملي انهن جي دل تي ته ڌارين جو اقتدار ڏسو </poem> انهيءَ ڪلام ۾ سنڌي آفيسرن جي گهٽتائي، زمين ۽ زبان بابت پابندين ۽ امن امان جي مسئلن جو پڻ ذڪر اچي ٿو. اهي بيان شاعر جي سياسي ۽ سماجي احساسن جي نمائندگي ڪن ٿا؛ انهن کي پنهنجي دور جي حالتن بابت شاعر جي نقطه نظر طور پڙهڻ گهرجي، نه ته الڳ تاريخي ثبوت طور. === سنڌي لوڪ روايتن جو اثر === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌي لوڪ داستانن جي ڪردارن ۽ علامتن جو استعمال پڻ ملي ٿو. [[سسئي پنهون|سسئي ۽ پنهون]]، [[عمر مارئي|مارئي ۽ عمر]] ۽ [[مومل راڻو|مومل ۽ راڻي]] سان لاڳاپيل اشارا سندس ڪلام ۾ موجود آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> مارئيءَ جي آواز ۾ لکيل ڪلام ۾ وطن ۽ مارن سان محبت کي بيان ڪيو ويو آهي: <poem> مارن جي ڏاڍي اٿم اڪير مارن ريءَ مان ڪئن ٿي گذاريان </poem> شاعر هتي لوڪ ڪردار جي زبان ۾ وطن سان محبت، جدائيءَ جي تڪليف ۽ پنهنجي اصل سڃاڻپ سان وابستگيءَ کي بيان ڪري ٿو. سسئي پنهون جي روايت سان لاڳاپيل ڪلام ۾ محبوب جي تلاش، سفر ۽ سماجي پابندين کان بيپرواهيءَ جا موضوع سامهون اچن ٿا. === قومي سجاڳي ۽ سماجي اصلاح === ''ديوان شيدا'' ۾ مسلمانن جي اجتماعي حالت، تعليم، اخلاقي اصلاح ۽ تاريخي زوال بابت ڪلام پڻ شامل آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نظم ۾ شاعر مسلمانن کي غفلت ڇڏڻ ۽ بيدار ٿيڻ جي تلقين ڪري ٿو: <poem> خواب غفلت کان ستل مسلم سگھو بيدار ٿي رهروان شوق ويا اڳتي وڌي هوشيار ٿي </poem> هڪ ٻئي ڪلام ۾ تعليم کي ترقيءَ جو بنياد قرار ڏئي ٿو: <poem> دارومدار آهي ترقي جو علم تي ان ڏي نه آ ٿو جه مسلم جي ٻار کي </poem> هنن شعرن ۾ شاعر پنهنجي دور جي مسلمان سماج بابت فڪر، تعليم جي ضرورت ۽ اجتماعي سڌاري جو پيغام پيش ڪري ٿو. === غربت، قرض ۽ معاشي تڪليف === مجموعي جي آخري حصي ۾ ''مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن'' عنوان سان ڪلام شامل آهي، جنهن ۾ شاعر قرض، معاشي پريشاني ۽ گذران جي ڏکيائين کي موضوع بڻائي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> <poem> يا خدا مقروض آهيان دانهن هي آيس کڻي تو سوا ڪوناه مالڪ تو سوا ناهي ڌڻي </poem> هن ڪلام ۾ قرض جي بار، معاشي بي وسي ۽ خدا کان مدد جي درخواست جو اظهار موجود آهي. ان کي شاعر جي ڪلام ۾ ذاتي ۽ سماجي تڪليف جي نمائندگي ڪندڙ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو. == فني ۽ اسلوبي خصوصيتون == === غزل جي روايتي هيئت === شيدا جي شاعريءَ ۾ غزل جي روايتي هيئت، قافيي ۽ رديف جو استعمال نمايان آهي. شاعر عشق، فراق، محبوب جي ديدار، ساقي، ميڪدي، بلبل، گل، چمن ۽ خزان جهڙين روايتي علامتن کي استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پڻ شيدا جي غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhianaDiwan"/> === فارسي ۽ عربي لفظن جو استعمال === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ عربي لفظن جو گهڻو استعمال آهي. انهن ۾ ''پير مغان''، ''ساغر''، ''ميڪدو''، ''جلوه''، ''فرقت''، ''وصال''، ''شريعت''، ''طريقت''، ''حقيقت''، ''محشر'' ۽ ''يوم الجزا'' جهڙا اصطلاح شامل آهن. اهڙي لغوي بناوت شاعر جي مذهبي تعليم ۽ فارسي غزل جي روايت سان سندس تعلق کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/><ref name="SindhianaPoet"/> === تشبيهون ۽ استعارا === شاعر درد کي بيماري، محبوب جي ديدار کي دوا، فراق کي باهه، وصال کي راحت، دل کي چمن ۽ محبوب جي حسن کي نور سان تشبيهه ڏئي ٿو. هڪ نعت ۾ شاعر پنهنجي جسم کي تنبوري ۽ رڳن کي تارن سان تشبيهه ڏئي ٿو: <poem> هيءُ تن تنبورو ٿي ويو هر رڳ ٿي تار آ ويٺو وڄايان عشق توهان جي جو مان رباب </poem> هن تصوير ۾ جسم، موسيقي ۽ عقيدت کي هڪ ئي استعاري ۾ گڏ ڪيو ويو آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> === سنڌي ۽ فارسي شعري روايتن جو ميلاپ === شيدا جي غزلن ۾ فارسي غزل جون علامتون ۽ سنڌي لوڪ ادب جا ڪردار گڏ ملن ٿا. پنهل، مارئي ۽ مومل جهڙن ڪردارن جو استعمال سنڌي ثقافتي پسمنظر سان سندس تعلق ظاهر ڪري ٿو. انهيءَ لحاظ کان سندس شاعريءَ ۾ ڪلاسيڪي غزل جي فني روايت ۽ مقامي سنڌي شعري اظهار جو ميلاپ نظر اچي ٿو. == موضوعاتي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | موضوع ! style="background:#245779;color:white;" | اهم خصوصيت ! style="background:#245779;color:white;" | متن ۾ مثال |- | نعت | عقيدت، شفاعت ۽ مديني جي محبت | شروعاتي نعتون |- | ڪربلا | شهادت، قرباني ۽ حق تي ثابت قدمي | ڪربلا بابت سلام |- | عشق | فراق، وصال، درد ۽ ديدار | عشقيه غزل |- | تصوف | باطني محبت ۽ روحاني معرفت | پير مغان ۽ ساقيءَ واريون علامتون |- | وطن دوستي | سنڌ سان محبت ۽ محروميءَ جو احساس | سنڌ بابت احتجاجي غزل |- | لوڪ روايتون | پنهل، مارئي ۽ مومل جا اشارا | مارن جي اڪير وارو ڪلام |- | سماجي اصلاح | تعليم، سجاڳي ۽ اجتماعي ترقي | مسلمانن جي بيداريءَ بابت ڪلام |- | معاشي زندگي | قرض، غربت ۽ گذران جون ڏکيائيون | مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن |} <ref name="DiwanSheeda"/> == ادبي اهميت == ''ديوان شيدا'' جي دستياب متن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مولوي محمد عظيم شيدا جي شاعري رڳو روايتي عشقيه غزل تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مذهبي عقيدت، روحاني فڪر، سنڌ سان محبت، سماجي احتجاج ۽ قومي اصلاح جا موضوع پڻ شامل آهن. مجموعي ۾ فارسي ۽ عربي لغت سان گڏ سنڌي لوڪ داستانن جي علامتن جو استعمال سندس شاعريءَ جي اهم خصوصيت آهي. شاعر روايتي غزل جي ٻوليءَ کي ڪڏهن مذهبي عقيدت، ڪڏهن ذاتي درد ۽ ڪڏهن اجتماعي مسئلن جي اظهار لاءِ استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان شيدا کي سنڌ جي عالمن ۽ شاعرن ۾ شمار ڪندي سندس غزل گوئي ۽ مشاعرن سان تعلق جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan"/> == متن ۽ اشاعت بابت نوٽ == ''ديوان شيدا'' جو هڪ 73 صفحن تي مشتمل برقي متن دستياب آهي، جنهن جي عنواني صفحي تي مولوي محمد عظيم شيدا ۽ نصيرآباد لاڙڪاڻو ڄاڻايل آهي. ان متن ۾ ناشر، اصل ڇاپي جو سال ۽ مرتب جو نالو واضح طور درج نه آهن. برقي متن ۾ ڪجهه لفظن جي صورت، سٽن جي ترتيب ۽ اکرن ۾ ٽائپنگ يا متن جي منتقليءَ جون غلطيون نظر اچن ٿيون. تنهنڪري تنقيدي ڇاپي يا اصل قلمي نسخي سان ڀيٽ ڪرڻ کان سواءِ سڀني شعرن جي آخري صورت مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[مولوي محمد عظيم شيدا]] * [[سنڌي غزل]] * [[سنڌي شاعري]] * [[نعت]] * [[تصوف]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[ڪربلا جي جنگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=قادري |first=اياز حسين |title=سنڌي غزل جي اوسر |language=sd }} * {{cite encyclopedia |title=ديوان شيدا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=5 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }} [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي غزل]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي نعت]] bb1ccsj2l7urk753gnlry7eapcqtzsi 429525 429524 2026-11-07T22:22:14Z Intisar Ali 8681 429525 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ديوان شيدا | author = [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي]] | title_orig = ديوان شيدا | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[شاعري]]، [[غزل]]، [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]] | subject = عشق، تصوف، مذهبي عقيدت، وطن دوستي ۽ سماجي اصلاح | pages = 73 (دستياب برقي نسخو) }} '''ديوان شيدا''' سنڌي شاعر، عالم ۽ اديب [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي|مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا»]] جي شاعريءَ جو مجموعو آهي. هن مجموعي ۾ [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]]، [[غزل]] ۽ مختلف موضوعن تي شاعري شامل آهي. ڪلام ۾ عشق، فراق، تصوف، مذهبي عقيدت، [[ڪربلا]]، وطن سان محبت، سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن، تعليم، قومي اصلاح ۽ معاشي تڪليفن جا موضوع نمايان آهن.<ref name="DiwanSheeda">{{cite book |last=سولنگي |first=محمد عظيم |title=ديوان شيدا |type=شعري مجموعي جو دستياب برقي متن |language=sd |pages=1–73 |publication-date=اشاعتي سال غيرتصديق ٿيل }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، مولوي محمد عظيم شيدا جو گهڻو ڪلام ضايع ٿي ويو هو ۽ باقي شاعري قلمي صورت ۾ محفوظ هئي. ان ادبي داخلا ۾ سندس غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan">{{cite web |title=ديوان شيدا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+شيدا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ديوان شيدا'' جي دستياب نسخي جي عنواني صفحي تي «ديوان شيدا، از مولوي محمد عظيم شيدا، نصيرآباد لاڙڪاڻو» لکيل آهي. مجموعي ۾ نعتن ۽ سلام کان پوءِ غزلن جو سلسلو اچي ٿو. غزلن جي ترتيب ۾ آخري اکرن موجب الف، ب، ت ۽ ٻين عنوانن جو استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> مجموعي جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. ان کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ عشق جي موضوع تي ڪلام اچي ٿو. غزلن ۾ روايتي عشقيه مضمونن سان گڏ مذهبي، صوفيانه، قومي ۽ سماجي موضوع پڻ شامل آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> == شاعر جو تعارف == مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا» سنڌ جو عالم، مدرس، شاعر ۽ مذهبي ليکڪ هو. سندس تعلق ڳوٺ گل ٻرڙو، تعلقي وارهه سان هو. هن سنڌي، فارسي ۽ عربيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ مختلف ديني مدرسن ۾ پڙهائڻ سان وابسته رهيو. بعد ۾ نصيرآباد ۾ رهائش اختيار ڪيائين.<ref name="SindhianaPoet">{{cite web |title=محمد عظيم شيدا مولوي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=محمد+عظيم+شيدا+مولوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> شيدا کي شاعريءَ سان جوانيءَ کان دلچسپي هئي. ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هدايت علي نجفي سندس هم مڪتب ۽ دوست هو، جنهن جي صحبت ۾ شيدا شاعريءَ جي سکيا حاصل ڪئي. شيدا جو لاڙڪاڻي جي بزم مشاعري سان پڻ تعلق رهيو.<ref name="SindhianaDiwan"/> سندس ٻين تصنيفن ۾ ''سيرت مصطفى'' پڻ شامل آهي، جنهن جا ڇاپا سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيا آهن.<ref name="SindhianaPoet"/> == ترتيب ۽ شعري صنفون == دستياب متن جي شروعات نعتن سان ٿئي ٿي، جن کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ غزل شامل آهن. مجموعي ۾ ڪي ڪلام روايتي غزل جي صورت ۾ آهن، جڏهن ته ڪجهه نظم ۽ گيت جهڙيون هيئتون پڻ نظر اچن ٿيون.<ref name="DiwanSheeda"/> غزلن جي ترتيب ۾ الف، ب، ت، جھ، ڃ، د ۽ ٻين اکرن جا عنوان ڏنل آهن. اها ترتيب روايتي ديوانن جي قافيي يا رديف جي آخري اکرن موجب ترتيب ڏيڻ واري طريقي سان لاڳاپيل آهي، جيتوڻيڪ دستياب متن ۾ ان جي مڪمل پابندي هر هنڌ واضح نه آهي. == شاعريءَ جا موضوع == === نعت ۽ مذهبي عقيدت === ''ديوان شيدا'' جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. شاعر انهن ۾ نور، حسن، شفاعت، مديني جي محبت ۽ حضور جي ديدار جي آرزو جهڙا موضوع بيان ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نعت ۾ شاعر چوي ٿو: <poem> شيدا ته اصل کان مان محمد جو آهيان مون تي ڪندو شفا اهو يوم الجزا ڏسي </poem> هي شعر شاعر جي مذهبي عقيدت ۽ آخرت ۾ شفاعت جي اميد کي ظاهر ڪري ٿو. ٻئي ڪلام ۾ مديني کان دوريءَ کي بيقراريءَ جو سبب بيان ڪيو ويو آهي: <poem> مون کي اچي نه سنڌ ۾ آرام هڪ پلڪ منهنجي آ دل کي ملڪ عرب لاءِ اضطراب </poem> انهن شعرن ۾ عشق ۽ فراق جي روايتي غزليه ٻولي مذهبي عقيدت جي اظهار لاءِ استعمال ڪئي وئي آهي. === ڪربلا ۽ شهادت === مجموعي ۾ [[ڪربلا جي جنگ|ڪربلا]] بابت هڪ سلام پڻ شامل آهي، جنهن ۾ [[حسين ابن علي|امام حسين]] جي شهادت، قرباني ۽ ظلم جي مقابلي ۾ حق تي ثابت قدم رهڻ جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> شاعر چوي ٿو: <poem> ڪربلا جو حادثو هو درس عبرت جو سچو حق وارا ڪين ڊڄندا ظلم جي شمشير کان </poem> هن شعر ۾ ڪربلا کي تاريخي واقعي سان گڏ اخلاقي ۽ روحاني استقامت جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي. === عشق، فراق ۽ وصال === عشق ''ديوان شيدا'' جو هڪ اهم موضوع آهي. شاعر جي غزلن ۾ محبوب جي ديدار جي خواهش، فراق جو درد، بيقراري، وفا، انتظار ۽ وصال جي آرزو بار بار سامهون اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر عشق جي درد کي اهڙي بيماريءَ سان تشبيهه ڏئي ٿو، جنهن جو علاج محبوب جي ديدار کان سواءِ ممڪن نه آهي: <poem> نه منهنجي درد جي ڪا انتها آ نه منهنجي درد جي ڪنهن وٽ دوا آ </poem> ٻئي غزل ۾ چوي ٿو: <poem> منهنجو نه ڪر علاج تون اي پُرجفا طبيب ديدار دلربا جو آ منهنجي دوا طبيب </poem> انهن شعرن ۾ درد، طبيب، دوا ۽ ديدار جا استعارا روايتي سنڌي ۽ فارسي غزل جي عشقيه اظهار سان تعلق رکن ٿا. === تصوف ۽ روحاني معرفت === شيدا جي شاعريءَ ۾ صوفيانه اصطلاحن ۽ علامتن جو گهڻو استعمال ملي ٿو. پير مغان، ساقي، مئي، ميڪدو، رند، زاهد، شريعت، طريقت ۽ حقيقت جهڙا لفظ سندس ڪلام ۾ مختلف معنوي صورتن ۾ اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر چوي ٿو: <poem> نه زاهد سان، نه راهب سان، نڪو آ رندن سان مطلب نڪا تسبيح ئي گھرجي نڪي زنار سان مطلب </poem> هي شعر ظاهري مذهبي علامتن کان اڳتي وڌي باطني عشق ۽ روحاني وابستگيءَ جي اظهار طور پڙهي سگهجي ٿو. غزل جي آخري شعر ۾ شاعر پنهنجي عقيدت کي نبي ڪريم سان ڳنڍي ٿو. هڪ ٻئي غزل ۾ شريعت، طريقت ۽ دل جي صفائيءَ کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي. شاعر جي فڪر ۾ ظاهري عبادت ۽ باطني اصلاح جي لاڳاپي جو تصور نظر اچي ٿو. === سنڌ سان محبت ۽ وطن دوستي === ''ديوان شيدا'' ۾ سنڌ سان محبت جو اظهار پڻ موجود آهي. هڪ غزل ۾ شاعر سنڌ کي پنهنجو وطن قرار ڏئي ٿو: <poem> سنڌ تنهنجو آ وطن تون آهين شيدا سنڌ لئي </poem> هن مصرع ۾ شاعر جي وطن سان سڃاڻپ ۽ وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ ٻئي ڪلام ۾ سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن بابت احتجاجي لهجو اختيار ڪيو ويو آهي. شاعر مقامي ماڻهن جي محرومي، روزگار ۽ اختيار جي مسئلن کي موضوع بڻائي ٿو: <poem> وطن جي اهل کي ڪپڙو نٿو ڪفن لئي ملي انهن جي دل تي ته ڌارين جو اقتدار ڏسو </poem> انهيءَ ڪلام ۾ سنڌي آفيسرن جي گهٽتائي، زمين ۽ زبان بابت پابندين ۽ امن امان جي مسئلن جو پڻ ذڪر اچي ٿو. اهي بيان شاعر جي سياسي ۽ سماجي احساسن جي نمائندگي ڪن ٿا؛ انهن کي پنهنجي دور جي حالتن بابت شاعر جي نقطه نظر طور پڙهڻ گهرجي، نه ته الڳ تاريخي ثبوت طور. === سنڌي لوڪ روايتن جو اثر === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌي لوڪ داستانن جي ڪردارن ۽ علامتن جو استعمال پڻ ملي ٿو. [[سسئي پنهون|سسئي ۽ پنهون]]، [[عمر مارئي|مارئي ۽ عمر]] ۽ [[مومل راڻو|مومل ۽ راڻي]] سان لاڳاپيل اشارا سندس ڪلام ۾ موجود آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> مارئيءَ جي آواز ۾ لکيل ڪلام ۾ وطن ۽ مارن سان محبت کي بيان ڪيو ويو آهي: <poem> مارن جي ڏاڍي اٿم اڪير مارن ريءَ مان ڪئن ٿي گذاريان </poem> شاعر هتي لوڪ ڪردار جي زبان ۾ وطن سان محبت، جدائيءَ جي تڪليف ۽ پنهنجي اصل سڃاڻپ سان وابستگيءَ کي بيان ڪري ٿو. سسئي پنهون جي روايت سان لاڳاپيل ڪلام ۾ محبوب جي تلاش، سفر ۽ سماجي پابندين کان بيپرواهيءَ جا موضوع سامهون اچن ٿا. === قومي سجاڳي ۽ سماجي اصلاح === ''ديوان شيدا'' ۾ مسلمانن جي اجتماعي حالت، تعليم، اخلاقي اصلاح ۽ تاريخي زوال بابت ڪلام پڻ شامل آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نظم ۾ شاعر مسلمانن کي غفلت ڇڏڻ ۽ بيدار ٿيڻ جي تلقين ڪري ٿو: <poem> خواب غفلت کان ستل مسلم سگھو بيدار ٿي رهروان شوق ويا اڳتي وڌي هوشيار ٿي </poem> هڪ ٻئي ڪلام ۾ تعليم کي ترقيءَ جو بنياد قرار ڏئي ٿو: <poem> دارومدار آهي ترقي جو علم تي ان ڏي نه آ ٿو جه مسلم جي ٻار کي </poem> هنن شعرن ۾ شاعر پنهنجي دور جي مسلمان سماج بابت فڪر، تعليم جي ضرورت ۽ اجتماعي سڌاري جو پيغام پيش ڪري ٿو. === غربت، قرض ۽ معاشي تڪليف === مجموعي جي آخري حصي ۾ ''مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن'' عنوان سان ڪلام شامل آهي، جنهن ۾ شاعر قرض، معاشي پريشاني ۽ گذران جي ڏکيائين کي موضوع بڻائي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> <poem> يا خدا مقروض آهيان دانهن هي آيس کڻي تو سوا ڪوناه مالڪ تو سوا ناهي ڌڻي </poem> هن ڪلام ۾ قرض جي بار، معاشي بي وسي ۽ خدا کان مدد جي درخواست جو اظهار موجود آهي. ان کي شاعر جي ڪلام ۾ ذاتي ۽ سماجي تڪليف جي نمائندگي ڪندڙ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو. == فني ۽ اسلوبي خصوصيتون == === غزل جي روايتي هيئت === شيدا جي شاعريءَ ۾ غزل جي روايتي هيئت، قافيي ۽ رديف جو استعمال نمايان آهي. شاعر عشق، فراق، محبوب جي ديدار، ساقي، ميڪدي، بلبل، گل، چمن ۽ خزان جهڙين روايتي علامتن کي استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پڻ شيدا جي غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhianaDiwan"/> === فارسي ۽ عربي لفظن جو استعمال === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ عربي لفظن جو گهڻو استعمال آهي. انهن ۾ ''پير مغان''، ''ساغر''، ''ميڪدو''، ''جلوه''، ''فرقت''، ''وصال''، ''شريعت''، ''طريقت''، ''حقيقت''، ''محشر'' ۽ ''يوم الجزا'' جهڙا اصطلاح شامل آهن. اهڙي لغوي بناوت شاعر جي مذهبي تعليم ۽ فارسي غزل جي روايت سان سندس تعلق کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/><ref name="SindhianaPoet"/> === تشبيهون ۽ استعارا === شاعر درد کي بيماري، محبوب جي ديدار کي دوا، فراق کي باهه، وصال کي راحت، دل کي چمن ۽ محبوب جي حسن کي نور سان تشبيهه ڏئي ٿو. هڪ نعت ۾ شاعر پنهنجي جسم کي تنبوري ۽ رڳن کي تارن سان تشبيهه ڏئي ٿو: <poem> هيءُ تن تنبورو ٿي ويو هر رڳ ٿي تار آ ويٺو وڄايان عشق توهان جي جو مان رباب </poem> هن تصوير ۾ جسم، موسيقي ۽ عقيدت کي هڪ ئي استعاري ۾ گڏ ڪيو ويو آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> === سنڌي ۽ فارسي شعري روايتن جو ميلاپ === شيدا جي غزلن ۾ فارسي غزل جون علامتون ۽ سنڌي لوڪ ادب جا ڪردار گڏ ملن ٿا. پنهل، مارئي ۽ مومل جهڙن ڪردارن جو استعمال سنڌي ثقافتي پسمنظر سان سندس تعلق ظاهر ڪري ٿو. انهيءَ لحاظ کان سندس شاعريءَ ۾ ڪلاسيڪي غزل جي فني روايت ۽ مقامي سنڌي شعري اظهار جو ميلاپ نظر اچي ٿو. == موضوعاتي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | موضوع ! style="background:#245779;color:white;" | اهم خصوصيت ! style="background:#245779;color:white;" | متن ۾ مثال |- | نعت | عقيدت، شفاعت ۽ مديني جي محبت | شروعاتي نعتون |- | ڪربلا | شهادت، قرباني ۽ حق تي ثابت قدمي | ڪربلا بابت سلام |- | عشق | فراق، وصال، درد ۽ ديدار | عشقيه غزل |- | تصوف | باطني محبت ۽ روحاني معرفت | پير مغان ۽ ساقيءَ واريون علامتون |- | وطن دوستي | سنڌ سان محبت ۽ محروميءَ جو احساس | سنڌ بابت احتجاجي غزل |- | لوڪ روايتون | پنهل، مارئي ۽ مومل جا اشارا | مارن جي اڪير وارو ڪلام |- | سماجي اصلاح | تعليم، سجاڳي ۽ اجتماعي ترقي | مسلمانن جي بيداريءَ بابت ڪلام |- | معاشي زندگي | قرض، غربت ۽ گذران جون ڏکيائيون | مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن |} <ref name="DiwanSheeda"/> == ادبي اهميت == ''ديوان شيدا'' جي دستياب متن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مولوي محمد عظيم شيدا جي شاعري رڳو روايتي عشقيه غزل تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مذهبي عقيدت، روحاني فڪر، سنڌ سان محبت، سماجي احتجاج ۽ قومي اصلاح جا موضوع پڻ شامل آهن. مجموعي ۾ فارسي ۽ عربي لغت سان گڏ سنڌي لوڪ داستانن جي علامتن جو استعمال سندس شاعريءَ جي اهم خصوصيت آهي. شاعر روايتي غزل جي ٻوليءَ کي ڪڏهن مذهبي عقيدت، ڪڏهن ذاتي درد ۽ ڪڏهن اجتماعي مسئلن جي اظهار لاءِ استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان شيدا کي سنڌ جي عالمن ۽ شاعرن ۾ شمار ڪندي سندس غزل گوئي ۽ مشاعرن سان تعلق جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan"/> == متن ۽ اشاعت بابت نوٽ == ''ديوان شيدا'' جو هڪ 73 صفحن تي مشتمل برقي متن دستياب آهي، جنهن جي عنواني صفحي تي مولوي محمد عظيم شيدا ۽ نصيرآباد لاڙڪاڻو ڄاڻايل آهي. ان متن ۾ ناشر، اصل ڇاپي جو سال ۽ مرتب جو نالو واضح طور درج نه آهن. برقي متن ۾ ڪجهه لفظن جي صورت، سٽن جي ترتيب ۽ اکرن ۾ ٽائپنگ يا متن جي منتقليءَ جون غلطيون نظر اچن ٿيون. تنهنڪري تنقيدي ڇاپي يا اصل قلمي نسخي سان ڀيٽ ڪرڻ کان سواءِ سڀني شعرن جي آخري صورت مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[مولوي محمد عظيم شيدا]] * [[سنڌي غزل]] * [[سنڌي شاعري]] * [[نعت]] * [[تصوف]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[ڪربلا جي جنگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=قادري |first=اياز حسين |title=سنڌي غزل جي اوسر |language=sd }} * {{cite encyclopedia |title=ديوان شيدا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=5 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }} [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي غزل]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي نعت]] 9z43vhlic9c9ij4d2k3tz2prdvplxus 429526 429525 2026-11-07T22:24:40Z Intisar Ali 8681 /* نعت ۽ مذهبي عقيدت */ 429526 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ديوان شيدا | author = [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي]] | title_orig = ديوان شيدا | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[شاعري]]، [[غزل]]، [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]] | subject = عشق، تصوف، مذهبي عقيدت، وطن دوستي ۽ سماجي اصلاح | pages = 73 (دستياب برقي نسخو) }} '''ديوان شيدا''' سنڌي شاعر، عالم ۽ اديب [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي|مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا»]] جي شاعريءَ جو مجموعو آهي. هن مجموعي ۾ [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]]، [[غزل]] ۽ مختلف موضوعن تي شاعري شامل آهي. ڪلام ۾ عشق، فراق، تصوف، مذهبي عقيدت، [[ڪربلا]]، وطن سان محبت، سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن، تعليم، قومي اصلاح ۽ معاشي تڪليفن جا موضوع نمايان آهن.<ref name="DiwanSheeda">{{cite book |last=سولنگي |first=محمد عظيم |title=ديوان شيدا |type=شعري مجموعي جو دستياب برقي متن |language=sd |pages=1–73 |publication-date=اشاعتي سال غيرتصديق ٿيل }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، مولوي محمد عظيم شيدا جو گهڻو ڪلام ضايع ٿي ويو هو ۽ باقي شاعري قلمي صورت ۾ محفوظ هئي. ان ادبي داخلا ۾ سندس غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan">{{cite web |title=ديوان شيدا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+شيدا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ديوان شيدا'' جي دستياب نسخي جي عنواني صفحي تي «ديوان شيدا، از مولوي محمد عظيم شيدا، نصيرآباد لاڙڪاڻو» لکيل آهي. مجموعي ۾ نعتن ۽ سلام کان پوءِ غزلن جو سلسلو اچي ٿو. غزلن جي ترتيب ۾ آخري اکرن موجب الف، ب، ت ۽ ٻين عنوانن جو استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> مجموعي جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. ان کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ عشق جي موضوع تي ڪلام اچي ٿو. غزلن ۾ روايتي عشقيه مضمونن سان گڏ مذهبي، صوفيانه، قومي ۽ سماجي موضوع پڻ شامل آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> == شاعر جو تعارف == مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا» سنڌ جو عالم، مدرس، شاعر ۽ مذهبي ليکڪ هو. سندس تعلق ڳوٺ گل ٻرڙو، تعلقي وارهه سان هو. هن سنڌي، فارسي ۽ عربيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ مختلف ديني مدرسن ۾ پڙهائڻ سان وابسته رهيو. بعد ۾ نصيرآباد ۾ رهائش اختيار ڪيائين.<ref name="SindhianaPoet">{{cite web |title=محمد عظيم شيدا مولوي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=محمد+عظيم+شيدا+مولوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> شيدا کي شاعريءَ سان جوانيءَ کان دلچسپي هئي. ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هدايت علي نجفي سندس هم مڪتب ۽ دوست هو، جنهن جي صحبت ۾ شيدا شاعريءَ جي سکيا حاصل ڪئي. شيدا جو لاڙڪاڻي جي بزم مشاعري سان پڻ تعلق رهيو.<ref name="SindhianaDiwan"/> سندس ٻين تصنيفن ۾ ''سيرت مصطفى'' پڻ شامل آهي، جنهن جا ڇاپا سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيا آهن.<ref name="SindhianaPoet"/> == ترتيب ۽ شعري صنفون == دستياب متن جي شروعات نعتن سان ٿئي ٿي، جن کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ غزل شامل آهن. مجموعي ۾ ڪي ڪلام روايتي غزل جي صورت ۾ آهن، جڏهن ته ڪجهه نظم ۽ گيت جهڙيون هيئتون پڻ نظر اچن ٿيون.<ref name="DiwanSheeda"/> غزلن جي ترتيب ۾ الف، ب، ت، جھ، ڃ، د ۽ ٻين اکرن جا عنوان ڏنل آهن. اها ترتيب روايتي ديوانن جي قافيي يا رديف جي آخري اکرن موجب ترتيب ڏيڻ واري طريقي سان لاڳاپيل آهي، جيتوڻيڪ دستياب متن ۾ ان جي مڪمل پابندي هر هنڌ واضح نه آهي. == شاعريءَ جا موضوع == === نعت ۽ مذهبي عقيدت === ''ديوان شيدا'' جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. شاعر انهن ۾ نور، حسن، شفاعت، مديني جي محبت ۽ حضور جي ديدار جي آرزو جهڙا موضوع بيان ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نعت ۾ شاعر چوي ٿو: {{quote| شيدا ته اصل کان مان محمد جو آهيان مون تي ڪندو شفا اهو يوم الجزا ڏسي |}} هي شعر شاعر جي مذهبي عقيدت ۽ آخرت ۾ شفاعت جي اميد کي ظاهر ڪري ٿو. ٻئي ڪلام ۾ مديني کان دوريءَ کي بيقراريءَ جو سبب بيان ڪيو ويو آهي: {{quote| مون کي اچي نه سنڌ ۾ آرام هڪ پلڪ منهنجي آ دل کي ملڪ عرب لاءِ اضطراب |}} انهن شعرن ۾ عشق ۽ فراق جي روايتي غزليه ٻولي مذهبي عقيدت جي اظهار لاءِ استعمال ڪئي وئي آهي. === ڪربلا ۽ شهادت === مجموعي ۾ [[ڪربلا جي جنگ|ڪربلا]] بابت هڪ سلام پڻ شامل آهي، جنهن ۾ [[حسين ابن علي|امام حسين]] جي شهادت، قرباني ۽ ظلم جي مقابلي ۾ حق تي ثابت قدم رهڻ جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> شاعر چوي ٿو: <poem> ڪربلا جو حادثو هو درس عبرت جو سچو حق وارا ڪين ڊڄندا ظلم جي شمشير کان </poem> هن شعر ۾ ڪربلا کي تاريخي واقعي سان گڏ اخلاقي ۽ روحاني استقامت جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي. === عشق، فراق ۽ وصال === عشق ''ديوان شيدا'' جو هڪ اهم موضوع آهي. شاعر جي غزلن ۾ محبوب جي ديدار جي خواهش، فراق جو درد، بيقراري، وفا، انتظار ۽ وصال جي آرزو بار بار سامهون اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر عشق جي درد کي اهڙي بيماريءَ سان تشبيهه ڏئي ٿو، جنهن جو علاج محبوب جي ديدار کان سواءِ ممڪن نه آهي: <poem> نه منهنجي درد جي ڪا انتها آ نه منهنجي درد جي ڪنهن وٽ دوا آ </poem> ٻئي غزل ۾ چوي ٿو: <poem> منهنجو نه ڪر علاج تون اي پُرجفا طبيب ديدار دلربا جو آ منهنجي دوا طبيب </poem> انهن شعرن ۾ درد، طبيب، دوا ۽ ديدار جا استعارا روايتي سنڌي ۽ فارسي غزل جي عشقيه اظهار سان تعلق رکن ٿا. === تصوف ۽ روحاني معرفت === شيدا جي شاعريءَ ۾ صوفيانه اصطلاحن ۽ علامتن جو گهڻو استعمال ملي ٿو. پير مغان، ساقي، مئي، ميڪدو، رند، زاهد، شريعت، طريقت ۽ حقيقت جهڙا لفظ سندس ڪلام ۾ مختلف معنوي صورتن ۾ اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر چوي ٿو: <poem> نه زاهد سان، نه راهب سان، نڪو آ رندن سان مطلب نڪا تسبيح ئي گھرجي نڪي زنار سان مطلب </poem> هي شعر ظاهري مذهبي علامتن کان اڳتي وڌي باطني عشق ۽ روحاني وابستگيءَ جي اظهار طور پڙهي سگهجي ٿو. غزل جي آخري شعر ۾ شاعر پنهنجي عقيدت کي نبي ڪريم سان ڳنڍي ٿو. هڪ ٻئي غزل ۾ شريعت، طريقت ۽ دل جي صفائيءَ کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي. شاعر جي فڪر ۾ ظاهري عبادت ۽ باطني اصلاح جي لاڳاپي جو تصور نظر اچي ٿو. === سنڌ سان محبت ۽ وطن دوستي === ''ديوان شيدا'' ۾ سنڌ سان محبت جو اظهار پڻ موجود آهي. هڪ غزل ۾ شاعر سنڌ کي پنهنجو وطن قرار ڏئي ٿو: <poem> سنڌ تنهنجو آ وطن تون آهين شيدا سنڌ لئي </poem> هن مصرع ۾ شاعر جي وطن سان سڃاڻپ ۽ وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ ٻئي ڪلام ۾ سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن بابت احتجاجي لهجو اختيار ڪيو ويو آهي. شاعر مقامي ماڻهن جي محرومي، روزگار ۽ اختيار جي مسئلن کي موضوع بڻائي ٿو: <poem> وطن جي اهل کي ڪپڙو نٿو ڪفن لئي ملي انهن جي دل تي ته ڌارين جو اقتدار ڏسو </poem> انهيءَ ڪلام ۾ سنڌي آفيسرن جي گهٽتائي، زمين ۽ زبان بابت پابندين ۽ امن امان جي مسئلن جو پڻ ذڪر اچي ٿو. اهي بيان شاعر جي سياسي ۽ سماجي احساسن جي نمائندگي ڪن ٿا؛ انهن کي پنهنجي دور جي حالتن بابت شاعر جي نقطه نظر طور پڙهڻ گهرجي، نه ته الڳ تاريخي ثبوت طور. === سنڌي لوڪ روايتن جو اثر === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌي لوڪ داستانن جي ڪردارن ۽ علامتن جو استعمال پڻ ملي ٿو. [[سسئي پنهون|سسئي ۽ پنهون]]، [[عمر مارئي|مارئي ۽ عمر]] ۽ [[مومل راڻو|مومل ۽ راڻي]] سان لاڳاپيل اشارا سندس ڪلام ۾ موجود آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> مارئيءَ جي آواز ۾ لکيل ڪلام ۾ وطن ۽ مارن سان محبت کي بيان ڪيو ويو آهي: <poem> مارن جي ڏاڍي اٿم اڪير مارن ريءَ مان ڪئن ٿي گذاريان </poem> شاعر هتي لوڪ ڪردار جي زبان ۾ وطن سان محبت، جدائيءَ جي تڪليف ۽ پنهنجي اصل سڃاڻپ سان وابستگيءَ کي بيان ڪري ٿو. سسئي پنهون جي روايت سان لاڳاپيل ڪلام ۾ محبوب جي تلاش، سفر ۽ سماجي پابندين کان بيپرواهيءَ جا موضوع سامهون اچن ٿا. === قومي سجاڳي ۽ سماجي اصلاح === ''ديوان شيدا'' ۾ مسلمانن جي اجتماعي حالت، تعليم، اخلاقي اصلاح ۽ تاريخي زوال بابت ڪلام پڻ شامل آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نظم ۾ شاعر مسلمانن کي غفلت ڇڏڻ ۽ بيدار ٿيڻ جي تلقين ڪري ٿو: <poem> خواب غفلت کان ستل مسلم سگھو بيدار ٿي رهروان شوق ويا اڳتي وڌي هوشيار ٿي </poem> هڪ ٻئي ڪلام ۾ تعليم کي ترقيءَ جو بنياد قرار ڏئي ٿو: <poem> دارومدار آهي ترقي جو علم تي ان ڏي نه آ ٿو جه مسلم جي ٻار کي </poem> هنن شعرن ۾ شاعر پنهنجي دور جي مسلمان سماج بابت فڪر، تعليم جي ضرورت ۽ اجتماعي سڌاري جو پيغام پيش ڪري ٿو. === غربت، قرض ۽ معاشي تڪليف === مجموعي جي آخري حصي ۾ ''مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن'' عنوان سان ڪلام شامل آهي، جنهن ۾ شاعر قرض، معاشي پريشاني ۽ گذران جي ڏکيائين کي موضوع بڻائي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> <poem> يا خدا مقروض آهيان دانهن هي آيس کڻي تو سوا ڪوناه مالڪ تو سوا ناهي ڌڻي </poem> هن ڪلام ۾ قرض جي بار، معاشي بي وسي ۽ خدا کان مدد جي درخواست جو اظهار موجود آهي. ان کي شاعر جي ڪلام ۾ ذاتي ۽ سماجي تڪليف جي نمائندگي ڪندڙ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو. == فني ۽ اسلوبي خصوصيتون == === غزل جي روايتي هيئت === شيدا جي شاعريءَ ۾ غزل جي روايتي هيئت، قافيي ۽ رديف جو استعمال نمايان آهي. شاعر عشق، فراق، محبوب جي ديدار، ساقي، ميڪدي، بلبل، گل، چمن ۽ خزان جهڙين روايتي علامتن کي استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پڻ شيدا جي غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhianaDiwan"/> === فارسي ۽ عربي لفظن جو استعمال === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ عربي لفظن جو گهڻو استعمال آهي. انهن ۾ ''پير مغان''، ''ساغر''، ''ميڪدو''، ''جلوه''، ''فرقت''، ''وصال''، ''شريعت''، ''طريقت''، ''حقيقت''، ''محشر'' ۽ ''يوم الجزا'' جهڙا اصطلاح شامل آهن. اهڙي لغوي بناوت شاعر جي مذهبي تعليم ۽ فارسي غزل جي روايت سان سندس تعلق کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/><ref name="SindhianaPoet"/> === تشبيهون ۽ استعارا === شاعر درد کي بيماري، محبوب جي ديدار کي دوا، فراق کي باهه، وصال کي راحت، دل کي چمن ۽ محبوب جي حسن کي نور سان تشبيهه ڏئي ٿو. هڪ نعت ۾ شاعر پنهنجي جسم کي تنبوري ۽ رڳن کي تارن سان تشبيهه ڏئي ٿو: <poem> هيءُ تن تنبورو ٿي ويو هر رڳ ٿي تار آ ويٺو وڄايان عشق توهان جي جو مان رباب </poem> هن تصوير ۾ جسم، موسيقي ۽ عقيدت کي هڪ ئي استعاري ۾ گڏ ڪيو ويو آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> === سنڌي ۽ فارسي شعري روايتن جو ميلاپ === شيدا جي غزلن ۾ فارسي غزل جون علامتون ۽ سنڌي لوڪ ادب جا ڪردار گڏ ملن ٿا. پنهل، مارئي ۽ مومل جهڙن ڪردارن جو استعمال سنڌي ثقافتي پسمنظر سان سندس تعلق ظاهر ڪري ٿو. انهيءَ لحاظ کان سندس شاعريءَ ۾ ڪلاسيڪي غزل جي فني روايت ۽ مقامي سنڌي شعري اظهار جو ميلاپ نظر اچي ٿو. == موضوعاتي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | موضوع ! style="background:#245779;color:white;" | اهم خصوصيت ! style="background:#245779;color:white;" | متن ۾ مثال |- | نعت | عقيدت، شفاعت ۽ مديني جي محبت | شروعاتي نعتون |- | ڪربلا | شهادت، قرباني ۽ حق تي ثابت قدمي | ڪربلا بابت سلام |- | عشق | فراق، وصال، درد ۽ ديدار | عشقيه غزل |- | تصوف | باطني محبت ۽ روحاني معرفت | پير مغان ۽ ساقيءَ واريون علامتون |- | وطن دوستي | سنڌ سان محبت ۽ محروميءَ جو احساس | سنڌ بابت احتجاجي غزل |- | لوڪ روايتون | پنهل، مارئي ۽ مومل جا اشارا | مارن جي اڪير وارو ڪلام |- | سماجي اصلاح | تعليم، سجاڳي ۽ اجتماعي ترقي | مسلمانن جي بيداريءَ بابت ڪلام |- | معاشي زندگي | قرض، غربت ۽ گذران جون ڏکيائيون | مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن |} <ref name="DiwanSheeda"/> == ادبي اهميت == ''ديوان شيدا'' جي دستياب متن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مولوي محمد عظيم شيدا جي شاعري رڳو روايتي عشقيه غزل تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مذهبي عقيدت، روحاني فڪر، سنڌ سان محبت، سماجي احتجاج ۽ قومي اصلاح جا موضوع پڻ شامل آهن. مجموعي ۾ فارسي ۽ عربي لغت سان گڏ سنڌي لوڪ داستانن جي علامتن جو استعمال سندس شاعريءَ جي اهم خصوصيت آهي. شاعر روايتي غزل جي ٻوليءَ کي ڪڏهن مذهبي عقيدت، ڪڏهن ذاتي درد ۽ ڪڏهن اجتماعي مسئلن جي اظهار لاءِ استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان شيدا کي سنڌ جي عالمن ۽ شاعرن ۾ شمار ڪندي سندس غزل گوئي ۽ مشاعرن سان تعلق جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan"/> == متن ۽ اشاعت بابت نوٽ == ''ديوان شيدا'' جو هڪ 73 صفحن تي مشتمل برقي متن دستياب آهي، جنهن جي عنواني صفحي تي مولوي محمد عظيم شيدا ۽ نصيرآباد لاڙڪاڻو ڄاڻايل آهي. ان متن ۾ ناشر، اصل ڇاپي جو سال ۽ مرتب جو نالو واضح طور درج نه آهن. برقي متن ۾ ڪجهه لفظن جي صورت، سٽن جي ترتيب ۽ اکرن ۾ ٽائپنگ يا متن جي منتقليءَ جون غلطيون نظر اچن ٿيون. تنهنڪري تنقيدي ڇاپي يا اصل قلمي نسخي سان ڀيٽ ڪرڻ کان سواءِ سڀني شعرن جي آخري صورت مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[مولوي محمد عظيم شيدا]] * [[سنڌي غزل]] * [[سنڌي شاعري]] * [[نعت]] * [[تصوف]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[ڪربلا جي جنگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=قادري |first=اياز حسين |title=سنڌي غزل جي اوسر |language=sd }} * {{cite encyclopedia |title=ديوان شيدا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=5 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }} [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي غزل]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي نعت]] qq2h4picippemhp8v37jd20qu09kgsp 429527 429526 2026-11-07T22:25:10Z Intisar Ali 8681 429527 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ديوان شيدا | author = [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي]] | title_orig = ديوان شيدا | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[شاعري]]، [[غزل]]، [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]] | subject = عشق، تصوف، مذهبي عقيدت، وطن دوستي ۽ سماجي اصلاح | pages = 73 (دستياب برقي نسخو) }} '''ديوان شيدا''' سنڌي شاعر، عالم ۽ اديب [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي|مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا»]] جي شاعريءَ جو مجموعو آهي. هن مجموعي ۾ [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]]، [[غزل]] ۽ مختلف موضوعن تي شاعري شامل آهي. ڪلام ۾ عشق، فراق، تصوف، مذهبي عقيدت، [[ڪربلا]]، وطن سان محبت، سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن، تعليم، قومي اصلاح ۽ معاشي تڪليفن جا موضوع نمايان آهن.<ref name="DiwanSheeda">{{cite book |last=سولنگي |first=محمد عظيم |title=ديوان شيدا |type=شعري مجموعي جو دستياب برقي متن |language=sd |pages=1–73 |publication-date=اشاعتي سال غيرتصديق ٿيل }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، مولوي محمد عظيم شيدا جو گهڻو ڪلام ضايع ٿي ويو هو ۽ باقي شاعري قلمي صورت ۾ محفوظ هئي. ان ادبي داخلا ۾ سندس غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan">{{cite web |title=ديوان شيدا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+شيدا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ديوان شيدا'' جي دستياب نسخي جي عنواني صفحي تي «ديوان شيدا، از مولوي محمد عظيم شيدا، نصيرآباد لاڙڪاڻو» لکيل آهي. مجموعي ۾ نعتن ۽ سلام کان پوءِ غزلن جو سلسلو اچي ٿو. غزلن جي ترتيب ۾ آخري اکرن موجب الف، ب، ت ۽ ٻين عنوانن جو استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> مجموعي جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. ان کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ عشق جي موضوع تي ڪلام اچي ٿو. غزلن ۾ روايتي عشقيه مضمونن سان گڏ مذهبي، صوفيانه، قومي ۽ سماجي موضوع پڻ شامل آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> == شاعر جو تعارف == مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا» سنڌ جو عالم، مدرس، شاعر ۽ مذهبي ليکڪ هو. سندس تعلق ڳوٺ گل ٻرڙو، تعلقي وارهه سان هو. هن سنڌي، فارسي ۽ عربيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ مختلف ديني مدرسن ۾ پڙهائڻ سان وابسته رهيو. بعد ۾ نصيرآباد ۾ رهائش اختيار ڪيائين.<ref name="SindhianaPoet">{{cite web |title=محمد عظيم شيدا مولوي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=محمد+عظيم+شيدا+مولوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> شيدا کي شاعريءَ سان جوانيءَ کان دلچسپي هئي. ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هدايت علي نجفي سندس هم مڪتب ۽ دوست هو، جنهن جي صحبت ۾ شيدا شاعريءَ جي سکيا حاصل ڪئي. شيدا جو لاڙڪاڻي جي بزم مشاعري سان پڻ تعلق رهيو.<ref name="SindhianaDiwan"/> سندس ٻين تصنيفن ۾ ''سيرت مصطفى'' پڻ شامل آهي، جنهن جا ڇاپا سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيا آهن.<ref name="SindhianaPoet"/> == ترتيب ۽ شعري صنفون == دستياب متن جي شروعات نعتن سان ٿئي ٿي، جن کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ غزل شامل آهن. مجموعي ۾ ڪي ڪلام روايتي غزل جي صورت ۾ آهن، جڏهن ته ڪجهه نظم ۽ گيت جهڙيون هيئتون پڻ نظر اچن ٿيون.<ref name="DiwanSheeda"/> غزلن جي ترتيب ۾ الف، ب، ت، جھ، ڃ، د ۽ ٻين اکرن جا عنوان ڏنل آهن. اها ترتيب روايتي ديوانن جي قافيي يا رديف جي آخري اکرن موجب ترتيب ڏيڻ واري طريقي سان لاڳاپيل آهي، جيتوڻيڪ دستياب متن ۾ ان جي مڪمل پابندي هر هنڌ واضح نه آهي. == شاعريءَ جا موضوع == === نعت ۽ مذهبي عقيدت === ''ديوان شيدا'' جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. شاعر انهن ۾ نور، حسن، شفاعت، مديني جي محبت ۽ حضور جي ديدار جي آرزو جهڙا موضوع بيان ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نعت ۾ شاعر چوي ٿو: {{quote| شيدا ته اصل کان مان محمد جو آهيان مون تي ڪندو شفا اهو يوم الجزا ڏسي |}} هي شعر شاعر جي مذهبي عقيدت ۽ آخرت ۾ شفاعت جي اميد کي ظاهر ڪري ٿو. ٻئي ڪلام ۾ مديني کان دوريءَ کي بيقراريءَ جو سبب بيان ڪيو ويو آهي: {{quote| مون کي اچي نه سنڌ ۾ آرام هڪ پلڪ منهنجي آ دل کي ملڪ عرب لاءِ اضطراب |}} انهن شعرن ۾ عشق ۽ فراق جي روايتي غزليه ٻولي مذهبي عقيدت جي اظهار لاءِ استعمال ڪئي وئي آهي. === ڪربلا ۽ شهادت === مجموعي ۾ [[ڪربلا جي جنگ|ڪربلا]] بابت هڪ سلام پڻ شامل آهي، جنهن ۾ [[حسين ابن علي|امام حسين]] جي شهادت، قرباني ۽ ظلم جي مقابلي ۾ حق تي ثابت قدم رهڻ جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> شاعر چوي ٿو: {{quote| ڪربلا جو حادثو هو درس عبرت جو سچو حق وارا ڪين ڊڄندا ظلم جي شمشير کان |}} هن شعر ۾ ڪربلا کي تاريخي واقعي سان گڏ اخلاقي ۽ روحاني استقامت جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي. === عشق، فراق ۽ وصال === عشق ''ديوان شيدا'' جو هڪ اهم موضوع آهي. شاعر جي غزلن ۾ محبوب جي ديدار جي خواهش، فراق جو درد، بيقراري، وفا، انتظار ۽ وصال جي آرزو بار بار سامهون اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر عشق جي درد کي اهڙي بيماريءَ سان تشبيهه ڏئي ٿو، جنهن جو علاج محبوب جي ديدار کان سواءِ ممڪن نه آهي: <poem> نه منهنجي درد جي ڪا انتها آ نه منهنجي درد جي ڪنهن وٽ دوا آ </poem> ٻئي غزل ۾ چوي ٿو: <poem> منهنجو نه ڪر علاج تون اي پُرجفا طبيب ديدار دلربا جو آ منهنجي دوا طبيب </poem> انهن شعرن ۾ درد، طبيب، دوا ۽ ديدار جا استعارا روايتي سنڌي ۽ فارسي غزل جي عشقيه اظهار سان تعلق رکن ٿا. === تصوف ۽ روحاني معرفت === شيدا جي شاعريءَ ۾ صوفيانه اصطلاحن ۽ علامتن جو گهڻو استعمال ملي ٿو. پير مغان، ساقي، مئي، ميڪدو، رند، زاهد، شريعت، طريقت ۽ حقيقت جهڙا لفظ سندس ڪلام ۾ مختلف معنوي صورتن ۾ اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر چوي ٿو: <poem> نه زاهد سان، نه راهب سان، نڪو آ رندن سان مطلب نڪا تسبيح ئي گھرجي نڪي زنار سان مطلب </poem> هي شعر ظاهري مذهبي علامتن کان اڳتي وڌي باطني عشق ۽ روحاني وابستگيءَ جي اظهار طور پڙهي سگهجي ٿو. غزل جي آخري شعر ۾ شاعر پنهنجي عقيدت کي نبي ڪريم سان ڳنڍي ٿو. هڪ ٻئي غزل ۾ شريعت، طريقت ۽ دل جي صفائيءَ کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي. شاعر جي فڪر ۾ ظاهري عبادت ۽ باطني اصلاح جي لاڳاپي جو تصور نظر اچي ٿو. === سنڌ سان محبت ۽ وطن دوستي === ''ديوان شيدا'' ۾ سنڌ سان محبت جو اظهار پڻ موجود آهي. هڪ غزل ۾ شاعر سنڌ کي پنهنجو وطن قرار ڏئي ٿو: <poem> سنڌ تنهنجو آ وطن تون آهين شيدا سنڌ لئي </poem> هن مصرع ۾ شاعر جي وطن سان سڃاڻپ ۽ وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ ٻئي ڪلام ۾ سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن بابت احتجاجي لهجو اختيار ڪيو ويو آهي. شاعر مقامي ماڻهن جي محرومي، روزگار ۽ اختيار جي مسئلن کي موضوع بڻائي ٿو: <poem> وطن جي اهل کي ڪپڙو نٿو ڪفن لئي ملي انهن جي دل تي ته ڌارين جو اقتدار ڏسو </poem> انهيءَ ڪلام ۾ سنڌي آفيسرن جي گهٽتائي، زمين ۽ زبان بابت پابندين ۽ امن امان جي مسئلن جو پڻ ذڪر اچي ٿو. اهي بيان شاعر جي سياسي ۽ سماجي احساسن جي نمائندگي ڪن ٿا؛ انهن کي پنهنجي دور جي حالتن بابت شاعر جي نقطه نظر طور پڙهڻ گهرجي، نه ته الڳ تاريخي ثبوت طور. === سنڌي لوڪ روايتن جو اثر === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌي لوڪ داستانن جي ڪردارن ۽ علامتن جو استعمال پڻ ملي ٿو. [[سسئي پنهون|سسئي ۽ پنهون]]، [[عمر مارئي|مارئي ۽ عمر]] ۽ [[مومل راڻو|مومل ۽ راڻي]] سان لاڳاپيل اشارا سندس ڪلام ۾ موجود آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> مارئيءَ جي آواز ۾ لکيل ڪلام ۾ وطن ۽ مارن سان محبت کي بيان ڪيو ويو آهي: <poem> مارن جي ڏاڍي اٿم اڪير مارن ريءَ مان ڪئن ٿي گذاريان </poem> شاعر هتي لوڪ ڪردار جي زبان ۾ وطن سان محبت، جدائيءَ جي تڪليف ۽ پنهنجي اصل سڃاڻپ سان وابستگيءَ کي بيان ڪري ٿو. سسئي پنهون جي روايت سان لاڳاپيل ڪلام ۾ محبوب جي تلاش، سفر ۽ سماجي پابندين کان بيپرواهيءَ جا موضوع سامهون اچن ٿا. === قومي سجاڳي ۽ سماجي اصلاح === ''ديوان شيدا'' ۾ مسلمانن جي اجتماعي حالت، تعليم، اخلاقي اصلاح ۽ تاريخي زوال بابت ڪلام پڻ شامل آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نظم ۾ شاعر مسلمانن کي غفلت ڇڏڻ ۽ بيدار ٿيڻ جي تلقين ڪري ٿو: <poem> خواب غفلت کان ستل مسلم سگھو بيدار ٿي رهروان شوق ويا اڳتي وڌي هوشيار ٿي </poem> هڪ ٻئي ڪلام ۾ تعليم کي ترقيءَ جو بنياد قرار ڏئي ٿو: <poem> دارومدار آهي ترقي جو علم تي ان ڏي نه آ ٿو جه مسلم جي ٻار کي </poem> هنن شعرن ۾ شاعر پنهنجي دور جي مسلمان سماج بابت فڪر، تعليم جي ضرورت ۽ اجتماعي سڌاري جو پيغام پيش ڪري ٿو. === غربت، قرض ۽ معاشي تڪليف === مجموعي جي آخري حصي ۾ ''مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن'' عنوان سان ڪلام شامل آهي، جنهن ۾ شاعر قرض، معاشي پريشاني ۽ گذران جي ڏکيائين کي موضوع بڻائي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> <poem> يا خدا مقروض آهيان دانهن هي آيس کڻي تو سوا ڪوناه مالڪ تو سوا ناهي ڌڻي </poem> هن ڪلام ۾ قرض جي بار، معاشي بي وسي ۽ خدا کان مدد جي درخواست جو اظهار موجود آهي. ان کي شاعر جي ڪلام ۾ ذاتي ۽ سماجي تڪليف جي نمائندگي ڪندڙ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو. == فني ۽ اسلوبي خصوصيتون == === غزل جي روايتي هيئت === شيدا جي شاعريءَ ۾ غزل جي روايتي هيئت، قافيي ۽ رديف جو استعمال نمايان آهي. شاعر عشق، فراق، محبوب جي ديدار، ساقي، ميڪدي، بلبل، گل، چمن ۽ خزان جهڙين روايتي علامتن کي استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پڻ شيدا جي غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhianaDiwan"/> === فارسي ۽ عربي لفظن جو استعمال === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ عربي لفظن جو گهڻو استعمال آهي. انهن ۾ ''پير مغان''، ''ساغر''، ''ميڪدو''، ''جلوه''، ''فرقت''، ''وصال''، ''شريعت''، ''طريقت''، ''حقيقت''، ''محشر'' ۽ ''يوم الجزا'' جهڙا اصطلاح شامل آهن. اهڙي لغوي بناوت شاعر جي مذهبي تعليم ۽ فارسي غزل جي روايت سان سندس تعلق کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/><ref name="SindhianaPoet"/> === تشبيهون ۽ استعارا === شاعر درد کي بيماري، محبوب جي ديدار کي دوا، فراق کي باهه، وصال کي راحت، دل کي چمن ۽ محبوب جي حسن کي نور سان تشبيهه ڏئي ٿو. هڪ نعت ۾ شاعر پنهنجي جسم کي تنبوري ۽ رڳن کي تارن سان تشبيهه ڏئي ٿو: <poem> هيءُ تن تنبورو ٿي ويو هر رڳ ٿي تار آ ويٺو وڄايان عشق توهان جي جو مان رباب </poem> هن تصوير ۾ جسم، موسيقي ۽ عقيدت کي هڪ ئي استعاري ۾ گڏ ڪيو ويو آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> === سنڌي ۽ فارسي شعري روايتن جو ميلاپ === شيدا جي غزلن ۾ فارسي غزل جون علامتون ۽ سنڌي لوڪ ادب جا ڪردار گڏ ملن ٿا. پنهل، مارئي ۽ مومل جهڙن ڪردارن جو استعمال سنڌي ثقافتي پسمنظر سان سندس تعلق ظاهر ڪري ٿو. انهيءَ لحاظ کان سندس شاعريءَ ۾ ڪلاسيڪي غزل جي فني روايت ۽ مقامي سنڌي شعري اظهار جو ميلاپ نظر اچي ٿو. == موضوعاتي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | موضوع ! style="background:#245779;color:white;" | اهم خصوصيت ! style="background:#245779;color:white;" | متن ۾ مثال |- | نعت | عقيدت، شفاعت ۽ مديني جي محبت | شروعاتي نعتون |- | ڪربلا | شهادت، قرباني ۽ حق تي ثابت قدمي | ڪربلا بابت سلام |- | عشق | فراق، وصال، درد ۽ ديدار | عشقيه غزل |- | تصوف | باطني محبت ۽ روحاني معرفت | پير مغان ۽ ساقيءَ واريون علامتون |- | وطن دوستي | سنڌ سان محبت ۽ محروميءَ جو احساس | سنڌ بابت احتجاجي غزل |- | لوڪ روايتون | پنهل، مارئي ۽ مومل جا اشارا | مارن جي اڪير وارو ڪلام |- | سماجي اصلاح | تعليم، سجاڳي ۽ اجتماعي ترقي | مسلمانن جي بيداريءَ بابت ڪلام |- | معاشي زندگي | قرض، غربت ۽ گذران جون ڏکيائيون | مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن |} <ref name="DiwanSheeda"/> == ادبي اهميت == ''ديوان شيدا'' جي دستياب متن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مولوي محمد عظيم شيدا جي شاعري رڳو روايتي عشقيه غزل تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مذهبي عقيدت، روحاني فڪر، سنڌ سان محبت، سماجي احتجاج ۽ قومي اصلاح جا موضوع پڻ شامل آهن. مجموعي ۾ فارسي ۽ عربي لغت سان گڏ سنڌي لوڪ داستانن جي علامتن جو استعمال سندس شاعريءَ جي اهم خصوصيت آهي. شاعر روايتي غزل جي ٻوليءَ کي ڪڏهن مذهبي عقيدت، ڪڏهن ذاتي درد ۽ ڪڏهن اجتماعي مسئلن جي اظهار لاءِ استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان شيدا کي سنڌ جي عالمن ۽ شاعرن ۾ شمار ڪندي سندس غزل گوئي ۽ مشاعرن سان تعلق جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan"/> == متن ۽ اشاعت بابت نوٽ == ''ديوان شيدا'' جو هڪ 73 صفحن تي مشتمل برقي متن دستياب آهي، جنهن جي عنواني صفحي تي مولوي محمد عظيم شيدا ۽ نصيرآباد لاڙڪاڻو ڄاڻايل آهي. ان متن ۾ ناشر، اصل ڇاپي جو سال ۽ مرتب جو نالو واضح طور درج نه آهن. برقي متن ۾ ڪجهه لفظن جي صورت، سٽن جي ترتيب ۽ اکرن ۾ ٽائپنگ يا متن جي منتقليءَ جون غلطيون نظر اچن ٿيون. تنهنڪري تنقيدي ڇاپي يا اصل قلمي نسخي سان ڀيٽ ڪرڻ کان سواءِ سڀني شعرن جي آخري صورت مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[مولوي محمد عظيم شيدا]] * [[سنڌي غزل]] * [[سنڌي شاعري]] * [[نعت]] * [[تصوف]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[ڪربلا جي جنگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=قادري |first=اياز حسين |title=سنڌي غزل جي اوسر |language=sd }} * {{cite encyclopedia |title=ديوان شيدا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=5 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }} [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي غزل]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي نعت]] ftwfshqxeb62z7tsuwv669tgg1pnvip 429528 429527 2026-11-07T22:26:20Z Intisar Ali 8681 /* عشق، فراق ۽ وصال */ 429528 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ديوان شيدا | author = [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي]] | title_orig = ديوان شيدا | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[شاعري]]، [[غزل]]، [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]] | subject = عشق، تصوف، مذهبي عقيدت، وطن دوستي ۽ سماجي اصلاح | pages = 73 (دستياب برقي نسخو) }} '''ديوان شيدا''' سنڌي شاعر، عالم ۽ اديب [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي|مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا»]] جي شاعريءَ جو مجموعو آهي. هن مجموعي ۾ [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]]، [[غزل]] ۽ مختلف موضوعن تي شاعري شامل آهي. ڪلام ۾ عشق، فراق، تصوف، مذهبي عقيدت، [[ڪربلا]]، وطن سان محبت، سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن، تعليم، قومي اصلاح ۽ معاشي تڪليفن جا موضوع نمايان آهن.<ref name="DiwanSheeda">{{cite book |last=سولنگي |first=محمد عظيم |title=ديوان شيدا |type=شعري مجموعي جو دستياب برقي متن |language=sd |pages=1–73 |publication-date=اشاعتي سال غيرتصديق ٿيل }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، مولوي محمد عظيم شيدا جو گهڻو ڪلام ضايع ٿي ويو هو ۽ باقي شاعري قلمي صورت ۾ محفوظ هئي. ان ادبي داخلا ۾ سندس غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan">{{cite web |title=ديوان شيدا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+شيدا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ديوان شيدا'' جي دستياب نسخي جي عنواني صفحي تي «ديوان شيدا، از مولوي محمد عظيم شيدا، نصيرآباد لاڙڪاڻو» لکيل آهي. مجموعي ۾ نعتن ۽ سلام کان پوءِ غزلن جو سلسلو اچي ٿو. غزلن جي ترتيب ۾ آخري اکرن موجب الف، ب، ت ۽ ٻين عنوانن جو استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> مجموعي جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. ان کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ عشق جي موضوع تي ڪلام اچي ٿو. غزلن ۾ روايتي عشقيه مضمونن سان گڏ مذهبي، صوفيانه، قومي ۽ سماجي موضوع پڻ شامل آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> == شاعر جو تعارف == مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا» سنڌ جو عالم، مدرس، شاعر ۽ مذهبي ليکڪ هو. سندس تعلق ڳوٺ گل ٻرڙو، تعلقي وارهه سان هو. هن سنڌي، فارسي ۽ عربيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ مختلف ديني مدرسن ۾ پڙهائڻ سان وابسته رهيو. بعد ۾ نصيرآباد ۾ رهائش اختيار ڪيائين.<ref name="SindhianaPoet">{{cite web |title=محمد عظيم شيدا مولوي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=محمد+عظيم+شيدا+مولوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> شيدا کي شاعريءَ سان جوانيءَ کان دلچسپي هئي. ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هدايت علي نجفي سندس هم مڪتب ۽ دوست هو، جنهن جي صحبت ۾ شيدا شاعريءَ جي سکيا حاصل ڪئي. شيدا جو لاڙڪاڻي جي بزم مشاعري سان پڻ تعلق رهيو.<ref name="SindhianaDiwan"/> سندس ٻين تصنيفن ۾ ''سيرت مصطفى'' پڻ شامل آهي، جنهن جا ڇاپا سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيا آهن.<ref name="SindhianaPoet"/> == ترتيب ۽ شعري صنفون == دستياب متن جي شروعات نعتن سان ٿئي ٿي، جن کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ غزل شامل آهن. مجموعي ۾ ڪي ڪلام روايتي غزل جي صورت ۾ آهن، جڏهن ته ڪجهه نظم ۽ گيت جهڙيون هيئتون پڻ نظر اچن ٿيون.<ref name="DiwanSheeda"/> غزلن جي ترتيب ۾ الف، ب، ت، جھ، ڃ، د ۽ ٻين اکرن جا عنوان ڏنل آهن. اها ترتيب روايتي ديوانن جي قافيي يا رديف جي آخري اکرن موجب ترتيب ڏيڻ واري طريقي سان لاڳاپيل آهي، جيتوڻيڪ دستياب متن ۾ ان جي مڪمل پابندي هر هنڌ واضح نه آهي. == شاعريءَ جا موضوع == === نعت ۽ مذهبي عقيدت === ''ديوان شيدا'' جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. شاعر انهن ۾ نور، حسن، شفاعت، مديني جي محبت ۽ حضور جي ديدار جي آرزو جهڙا موضوع بيان ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نعت ۾ شاعر چوي ٿو: {{quote| شيدا ته اصل کان مان محمد جو آهيان مون تي ڪندو شفا اهو يوم الجزا ڏسي |}} هي شعر شاعر جي مذهبي عقيدت ۽ آخرت ۾ شفاعت جي اميد کي ظاهر ڪري ٿو. ٻئي ڪلام ۾ مديني کان دوريءَ کي بيقراريءَ جو سبب بيان ڪيو ويو آهي: {{quote| مون کي اچي نه سنڌ ۾ آرام هڪ پلڪ منهنجي آ دل کي ملڪ عرب لاءِ اضطراب |}} انهن شعرن ۾ عشق ۽ فراق جي روايتي غزليه ٻولي مذهبي عقيدت جي اظهار لاءِ استعمال ڪئي وئي آهي. === ڪربلا ۽ شهادت === مجموعي ۾ [[ڪربلا جي جنگ|ڪربلا]] بابت هڪ سلام پڻ شامل آهي، جنهن ۾ [[حسين ابن علي|امام حسين]] جي شهادت، قرباني ۽ ظلم جي مقابلي ۾ حق تي ثابت قدم رهڻ جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> شاعر چوي ٿو: {{quote| ڪربلا جو حادثو هو درس عبرت جو سچو حق وارا ڪين ڊڄندا ظلم جي شمشير کان |}} هن شعر ۾ ڪربلا کي تاريخي واقعي سان گڏ اخلاقي ۽ روحاني استقامت جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي. === عشق، فراق ۽ وصال === عشق ''ديوان شيدا'' جو هڪ اهم موضوع آهي. شاعر جي غزلن ۾ محبوب جي ديدار جي خواهش، فراق جو درد، بيقراري، وفا، انتظار ۽ وصال جي آرزو بار بار سامهون اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر عشق جي درد کي اهڙي بيماريءَ سان تشبيهه ڏئي ٿو، جنهن جو علاج محبوب جي ديدار کان سواءِ ممڪن نه آهي: {{اقتباس| نه منهنجي درد جي ڪا انتها آ نه منهنجي درد جي ڪنهن وٽ دوا آ |}} ٻئي غزل ۾ چوي ٿو: {{اقتباس| منهنجو نه ڪر علاج تون اي پُرجفا طبيب ديدار دلربا جو آ منهنجي دوا طبيب |}} انهن شعرن ۾ درد، طبيب، دوا ۽ ديدار جا استعارا روايتي سنڌي ۽ فارسي غزل جي عشقيه اظهار سان تعلق رکن ٿا. === تصوف ۽ روحاني معرفت === شيدا جي شاعريءَ ۾ صوفيانه اصطلاحن ۽ علامتن جو گهڻو استعمال ملي ٿو. پير مغان، ساقي، مئي، ميڪدو، رند، زاهد، شريعت، طريقت ۽ حقيقت جهڙا لفظ سندس ڪلام ۾ مختلف معنوي صورتن ۾ اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر چوي ٿو: <poem> نه زاهد سان، نه راهب سان، نڪو آ رندن سان مطلب نڪا تسبيح ئي گھرجي نڪي زنار سان مطلب </poem> هي شعر ظاهري مذهبي علامتن کان اڳتي وڌي باطني عشق ۽ روحاني وابستگيءَ جي اظهار طور پڙهي سگهجي ٿو. غزل جي آخري شعر ۾ شاعر پنهنجي عقيدت کي نبي ڪريم سان ڳنڍي ٿو. هڪ ٻئي غزل ۾ شريعت، طريقت ۽ دل جي صفائيءَ کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي. شاعر جي فڪر ۾ ظاهري عبادت ۽ باطني اصلاح جي لاڳاپي جو تصور نظر اچي ٿو. === سنڌ سان محبت ۽ وطن دوستي === ''ديوان شيدا'' ۾ سنڌ سان محبت جو اظهار پڻ موجود آهي. هڪ غزل ۾ شاعر سنڌ کي پنهنجو وطن قرار ڏئي ٿو: <poem> سنڌ تنهنجو آ وطن تون آهين شيدا سنڌ لئي </poem> هن مصرع ۾ شاعر جي وطن سان سڃاڻپ ۽ وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ ٻئي ڪلام ۾ سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن بابت احتجاجي لهجو اختيار ڪيو ويو آهي. شاعر مقامي ماڻهن جي محرومي، روزگار ۽ اختيار جي مسئلن کي موضوع بڻائي ٿو: <poem> وطن جي اهل کي ڪپڙو نٿو ڪفن لئي ملي انهن جي دل تي ته ڌارين جو اقتدار ڏسو </poem> انهيءَ ڪلام ۾ سنڌي آفيسرن جي گهٽتائي، زمين ۽ زبان بابت پابندين ۽ امن امان جي مسئلن جو پڻ ذڪر اچي ٿو. اهي بيان شاعر جي سياسي ۽ سماجي احساسن جي نمائندگي ڪن ٿا؛ انهن کي پنهنجي دور جي حالتن بابت شاعر جي نقطه نظر طور پڙهڻ گهرجي، نه ته الڳ تاريخي ثبوت طور. === سنڌي لوڪ روايتن جو اثر === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌي لوڪ داستانن جي ڪردارن ۽ علامتن جو استعمال پڻ ملي ٿو. [[سسئي پنهون|سسئي ۽ پنهون]]، [[عمر مارئي|مارئي ۽ عمر]] ۽ [[مومل راڻو|مومل ۽ راڻي]] سان لاڳاپيل اشارا سندس ڪلام ۾ موجود آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> مارئيءَ جي آواز ۾ لکيل ڪلام ۾ وطن ۽ مارن سان محبت کي بيان ڪيو ويو آهي: <poem> مارن جي ڏاڍي اٿم اڪير مارن ريءَ مان ڪئن ٿي گذاريان </poem> شاعر هتي لوڪ ڪردار جي زبان ۾ وطن سان محبت، جدائيءَ جي تڪليف ۽ پنهنجي اصل سڃاڻپ سان وابستگيءَ کي بيان ڪري ٿو. سسئي پنهون جي روايت سان لاڳاپيل ڪلام ۾ محبوب جي تلاش، سفر ۽ سماجي پابندين کان بيپرواهيءَ جا موضوع سامهون اچن ٿا. === قومي سجاڳي ۽ سماجي اصلاح === ''ديوان شيدا'' ۾ مسلمانن جي اجتماعي حالت، تعليم، اخلاقي اصلاح ۽ تاريخي زوال بابت ڪلام پڻ شامل آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نظم ۾ شاعر مسلمانن کي غفلت ڇڏڻ ۽ بيدار ٿيڻ جي تلقين ڪري ٿو: <poem> خواب غفلت کان ستل مسلم سگھو بيدار ٿي رهروان شوق ويا اڳتي وڌي هوشيار ٿي </poem> هڪ ٻئي ڪلام ۾ تعليم کي ترقيءَ جو بنياد قرار ڏئي ٿو: <poem> دارومدار آهي ترقي جو علم تي ان ڏي نه آ ٿو جه مسلم جي ٻار کي </poem> هنن شعرن ۾ شاعر پنهنجي دور جي مسلمان سماج بابت فڪر، تعليم جي ضرورت ۽ اجتماعي سڌاري جو پيغام پيش ڪري ٿو. === غربت، قرض ۽ معاشي تڪليف === مجموعي جي آخري حصي ۾ ''مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن'' عنوان سان ڪلام شامل آهي، جنهن ۾ شاعر قرض، معاشي پريشاني ۽ گذران جي ڏکيائين کي موضوع بڻائي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> <poem> يا خدا مقروض آهيان دانهن هي آيس کڻي تو سوا ڪوناه مالڪ تو سوا ناهي ڌڻي </poem> هن ڪلام ۾ قرض جي بار، معاشي بي وسي ۽ خدا کان مدد جي درخواست جو اظهار موجود آهي. ان کي شاعر جي ڪلام ۾ ذاتي ۽ سماجي تڪليف جي نمائندگي ڪندڙ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو. == فني ۽ اسلوبي خصوصيتون == === غزل جي روايتي هيئت === شيدا جي شاعريءَ ۾ غزل جي روايتي هيئت، قافيي ۽ رديف جو استعمال نمايان آهي. شاعر عشق، فراق، محبوب جي ديدار، ساقي، ميڪدي، بلبل، گل، چمن ۽ خزان جهڙين روايتي علامتن کي استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پڻ شيدا جي غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhianaDiwan"/> === فارسي ۽ عربي لفظن جو استعمال === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ عربي لفظن جو گهڻو استعمال آهي. انهن ۾ ''پير مغان''، ''ساغر''، ''ميڪدو''، ''جلوه''، ''فرقت''، ''وصال''، ''شريعت''، ''طريقت''، ''حقيقت''، ''محشر'' ۽ ''يوم الجزا'' جهڙا اصطلاح شامل آهن. اهڙي لغوي بناوت شاعر جي مذهبي تعليم ۽ فارسي غزل جي روايت سان سندس تعلق کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/><ref name="SindhianaPoet"/> === تشبيهون ۽ استعارا === شاعر درد کي بيماري، محبوب جي ديدار کي دوا، فراق کي باهه، وصال کي راحت، دل کي چمن ۽ محبوب جي حسن کي نور سان تشبيهه ڏئي ٿو. هڪ نعت ۾ شاعر پنهنجي جسم کي تنبوري ۽ رڳن کي تارن سان تشبيهه ڏئي ٿو: <poem> هيءُ تن تنبورو ٿي ويو هر رڳ ٿي تار آ ويٺو وڄايان عشق توهان جي جو مان رباب </poem> هن تصوير ۾ جسم، موسيقي ۽ عقيدت کي هڪ ئي استعاري ۾ گڏ ڪيو ويو آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> === سنڌي ۽ فارسي شعري روايتن جو ميلاپ === شيدا جي غزلن ۾ فارسي غزل جون علامتون ۽ سنڌي لوڪ ادب جا ڪردار گڏ ملن ٿا. پنهل، مارئي ۽ مومل جهڙن ڪردارن جو استعمال سنڌي ثقافتي پسمنظر سان سندس تعلق ظاهر ڪري ٿو. انهيءَ لحاظ کان سندس شاعريءَ ۾ ڪلاسيڪي غزل جي فني روايت ۽ مقامي سنڌي شعري اظهار جو ميلاپ نظر اچي ٿو. == موضوعاتي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | موضوع ! style="background:#245779;color:white;" | اهم خصوصيت ! style="background:#245779;color:white;" | متن ۾ مثال |- | نعت | عقيدت، شفاعت ۽ مديني جي محبت | شروعاتي نعتون |- | ڪربلا | شهادت، قرباني ۽ حق تي ثابت قدمي | ڪربلا بابت سلام |- | عشق | فراق، وصال، درد ۽ ديدار | عشقيه غزل |- | تصوف | باطني محبت ۽ روحاني معرفت | پير مغان ۽ ساقيءَ واريون علامتون |- | وطن دوستي | سنڌ سان محبت ۽ محروميءَ جو احساس | سنڌ بابت احتجاجي غزل |- | لوڪ روايتون | پنهل، مارئي ۽ مومل جا اشارا | مارن جي اڪير وارو ڪلام |- | سماجي اصلاح | تعليم، سجاڳي ۽ اجتماعي ترقي | مسلمانن جي بيداريءَ بابت ڪلام |- | معاشي زندگي | قرض، غربت ۽ گذران جون ڏکيائيون | مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن |} <ref name="DiwanSheeda"/> == ادبي اهميت == ''ديوان شيدا'' جي دستياب متن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مولوي محمد عظيم شيدا جي شاعري رڳو روايتي عشقيه غزل تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مذهبي عقيدت، روحاني فڪر، سنڌ سان محبت، سماجي احتجاج ۽ قومي اصلاح جا موضوع پڻ شامل آهن. مجموعي ۾ فارسي ۽ عربي لغت سان گڏ سنڌي لوڪ داستانن جي علامتن جو استعمال سندس شاعريءَ جي اهم خصوصيت آهي. شاعر روايتي غزل جي ٻوليءَ کي ڪڏهن مذهبي عقيدت، ڪڏهن ذاتي درد ۽ ڪڏهن اجتماعي مسئلن جي اظهار لاءِ استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان شيدا کي سنڌ جي عالمن ۽ شاعرن ۾ شمار ڪندي سندس غزل گوئي ۽ مشاعرن سان تعلق جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan"/> == متن ۽ اشاعت بابت نوٽ == ''ديوان شيدا'' جو هڪ 73 صفحن تي مشتمل برقي متن دستياب آهي، جنهن جي عنواني صفحي تي مولوي محمد عظيم شيدا ۽ نصيرآباد لاڙڪاڻو ڄاڻايل آهي. ان متن ۾ ناشر، اصل ڇاپي جو سال ۽ مرتب جو نالو واضح طور درج نه آهن. برقي متن ۾ ڪجهه لفظن جي صورت، سٽن جي ترتيب ۽ اکرن ۾ ٽائپنگ يا متن جي منتقليءَ جون غلطيون نظر اچن ٿيون. تنهنڪري تنقيدي ڇاپي يا اصل قلمي نسخي سان ڀيٽ ڪرڻ کان سواءِ سڀني شعرن جي آخري صورت مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[مولوي محمد عظيم شيدا]] * [[سنڌي غزل]] * [[سنڌي شاعري]] * [[نعت]] * [[تصوف]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[ڪربلا جي جنگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=قادري |first=اياز حسين |title=سنڌي غزل جي اوسر |language=sd }} * {{cite encyclopedia |title=ديوان شيدا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=5 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }} [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي غزل]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي نعت]] r4c5zwav7da315evcsppoty72bfs9rj 429529 429528 2026-11-07T22:26:50Z Intisar Ali 8681 429529 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ديوان شيدا | author = [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي]] | title_orig = ديوان شيدا | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[شاعري]]، [[غزل]]، [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]] | subject = عشق، تصوف، مذهبي عقيدت، وطن دوستي ۽ سماجي اصلاح | pages = 73 (دستياب برقي نسخو) }} '''ديوان شيدا''' سنڌي شاعر، عالم ۽ اديب [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي|مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا»]] جي شاعريءَ جو مجموعو آهي. هن مجموعي ۾ [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]]، [[غزل]] ۽ مختلف موضوعن تي شاعري شامل آهي. ڪلام ۾ عشق، فراق، تصوف، مذهبي عقيدت، [[ڪربلا]]، وطن سان محبت، سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن، تعليم، قومي اصلاح ۽ معاشي تڪليفن جا موضوع نمايان آهن.<ref name="DiwanSheeda">{{cite book |last=سولنگي |first=محمد عظيم |title=ديوان شيدا |type=شعري مجموعي جو دستياب برقي متن |language=sd |pages=1–73 |publication-date=اشاعتي سال غيرتصديق ٿيل }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، مولوي محمد عظيم شيدا جو گهڻو ڪلام ضايع ٿي ويو هو ۽ باقي شاعري قلمي صورت ۾ محفوظ هئي. ان ادبي داخلا ۾ سندس غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan">{{cite web |title=ديوان شيدا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+شيدا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ديوان شيدا'' جي دستياب نسخي جي عنواني صفحي تي «ديوان شيدا، از مولوي محمد عظيم شيدا، نصيرآباد لاڙڪاڻو» لکيل آهي. مجموعي ۾ نعتن ۽ سلام کان پوءِ غزلن جو سلسلو اچي ٿو. غزلن جي ترتيب ۾ آخري اکرن موجب الف، ب، ت ۽ ٻين عنوانن جو استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> مجموعي جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. ان کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ عشق جي موضوع تي ڪلام اچي ٿو. غزلن ۾ روايتي عشقيه مضمونن سان گڏ مذهبي، صوفيانه، قومي ۽ سماجي موضوع پڻ شامل آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> == شاعر جو تعارف == مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا» سنڌ جو عالم، مدرس، شاعر ۽ مذهبي ليکڪ هو. سندس تعلق ڳوٺ گل ٻرڙو، تعلقي وارهه سان هو. هن سنڌي، فارسي ۽ عربيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ مختلف ديني مدرسن ۾ پڙهائڻ سان وابسته رهيو. بعد ۾ نصيرآباد ۾ رهائش اختيار ڪيائين.<ref name="SindhianaPoet">{{cite web |title=محمد عظيم شيدا مولوي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=محمد+عظيم+شيدا+مولوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> شيدا کي شاعريءَ سان جوانيءَ کان دلچسپي هئي. ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هدايت علي نجفي سندس هم مڪتب ۽ دوست هو، جنهن جي صحبت ۾ شيدا شاعريءَ جي سکيا حاصل ڪئي. شيدا جو لاڙڪاڻي جي بزم مشاعري سان پڻ تعلق رهيو.<ref name="SindhianaDiwan"/> سندس ٻين تصنيفن ۾ ''سيرت مصطفى'' پڻ شامل آهي، جنهن جا ڇاپا سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيا آهن.<ref name="SindhianaPoet"/> == ترتيب ۽ شعري صنفون == دستياب متن جي شروعات نعتن سان ٿئي ٿي، جن کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ غزل شامل آهن. مجموعي ۾ ڪي ڪلام روايتي غزل جي صورت ۾ آهن، جڏهن ته ڪجهه نظم ۽ گيت جهڙيون هيئتون پڻ نظر اچن ٿيون.<ref name="DiwanSheeda"/> غزلن جي ترتيب ۾ الف، ب، ت، جھ، ڃ، د ۽ ٻين اکرن جا عنوان ڏنل آهن. اها ترتيب روايتي ديوانن جي قافيي يا رديف جي آخري اکرن موجب ترتيب ڏيڻ واري طريقي سان لاڳاپيل آهي، جيتوڻيڪ دستياب متن ۾ ان جي مڪمل پابندي هر هنڌ واضح نه آهي. == شاعريءَ جا موضوع == === نعت ۽ مذهبي عقيدت === ''ديوان شيدا'' جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. شاعر انهن ۾ نور، حسن، شفاعت، مديني جي محبت ۽ حضور جي ديدار جي آرزو جهڙا موضوع بيان ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نعت ۾ شاعر چوي ٿو: {{اقتباس| شيدا ته اصل کان مان محمد جو آهيان مون تي ڪندو شفا اهو يوم الجزا ڏسي |}} هي شعر شاعر جي مذهبي عقيدت ۽ آخرت ۾ شفاعت جي اميد کي ظاهر ڪري ٿو. ٻئي ڪلام ۾ مديني کان دوريءَ کي بيقراريءَ جو سبب بيان ڪيو ويو آهي: {{اقتباس| مون کي اچي نه سنڌ ۾ آرام هڪ پلڪ منهنجي آ دل کي ملڪ عرب لاءِ اضطراب |}} انهن شعرن ۾ عشق ۽ فراق جي روايتي غزليه ٻولي مذهبي عقيدت جي اظهار لاءِ استعمال ڪئي وئي آهي. === ڪربلا ۽ شهادت === مجموعي ۾ [[ڪربلا جي جنگ|ڪربلا]] بابت هڪ سلام پڻ شامل آهي، جنهن ۾ [[حسين ابن علي|امام حسين]] جي شهادت، قرباني ۽ ظلم جي مقابلي ۾ حق تي ثابت قدم رهڻ جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> شاعر چوي ٿو: {{اقتباس| ڪربلا جو حادثو هو درس عبرت جو سچو حق وارا ڪين ڊڄندا ظلم جي شمشير کان |}} هن شعر ۾ ڪربلا کي تاريخي واقعي سان گڏ اخلاقي ۽ روحاني استقامت جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي. === عشق، فراق ۽ وصال === عشق ''ديوان شيدا'' جو هڪ اهم موضوع آهي. شاعر جي غزلن ۾ محبوب جي ديدار جي خواهش، فراق جو درد، بيقراري، وفا، انتظار ۽ وصال جي آرزو بار بار سامهون اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر عشق جي درد کي اهڙي بيماريءَ سان تشبيهه ڏئي ٿو، جنهن جو علاج محبوب جي ديدار کان سواءِ ممڪن نه آهي: {{اقتباس| نه منهنجي درد جي ڪا انتها آ نه منهنجي درد جي ڪنهن وٽ دوا آ |}} ٻئي غزل ۾ چوي ٿو: {{اقتباس| منهنجو نه ڪر علاج تون اي پُرجفا طبيب ديدار دلربا جو آ منهنجي دوا طبيب |}} انهن شعرن ۾ درد، طبيب، دوا ۽ ديدار جا استعارا روايتي سنڌي ۽ فارسي غزل جي عشقيه اظهار سان تعلق رکن ٿا. === تصوف ۽ روحاني معرفت === شيدا جي شاعريءَ ۾ صوفيانه اصطلاحن ۽ علامتن جو گهڻو استعمال ملي ٿو. پير مغان، ساقي، مئي، ميڪدو، رند، زاهد، شريعت، طريقت ۽ حقيقت جهڙا لفظ سندس ڪلام ۾ مختلف معنوي صورتن ۾ اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر چوي ٿو: <poem> نه زاهد سان، نه راهب سان، نڪو آ رندن سان مطلب نڪا تسبيح ئي گھرجي نڪي زنار سان مطلب </poem> هي شعر ظاهري مذهبي علامتن کان اڳتي وڌي باطني عشق ۽ روحاني وابستگيءَ جي اظهار طور پڙهي سگهجي ٿو. غزل جي آخري شعر ۾ شاعر پنهنجي عقيدت کي نبي ڪريم سان ڳنڍي ٿو. هڪ ٻئي غزل ۾ شريعت، طريقت ۽ دل جي صفائيءَ کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي. شاعر جي فڪر ۾ ظاهري عبادت ۽ باطني اصلاح جي لاڳاپي جو تصور نظر اچي ٿو. === سنڌ سان محبت ۽ وطن دوستي === ''ديوان شيدا'' ۾ سنڌ سان محبت جو اظهار پڻ موجود آهي. هڪ غزل ۾ شاعر سنڌ کي پنهنجو وطن قرار ڏئي ٿو: <poem> سنڌ تنهنجو آ وطن تون آهين شيدا سنڌ لئي </poem> هن مصرع ۾ شاعر جي وطن سان سڃاڻپ ۽ وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ ٻئي ڪلام ۾ سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن بابت احتجاجي لهجو اختيار ڪيو ويو آهي. شاعر مقامي ماڻهن جي محرومي، روزگار ۽ اختيار جي مسئلن کي موضوع بڻائي ٿو: <poem> وطن جي اهل کي ڪپڙو نٿو ڪفن لئي ملي انهن جي دل تي ته ڌارين جو اقتدار ڏسو </poem> انهيءَ ڪلام ۾ سنڌي آفيسرن جي گهٽتائي، زمين ۽ زبان بابت پابندين ۽ امن امان جي مسئلن جو پڻ ذڪر اچي ٿو. اهي بيان شاعر جي سياسي ۽ سماجي احساسن جي نمائندگي ڪن ٿا؛ انهن کي پنهنجي دور جي حالتن بابت شاعر جي نقطه نظر طور پڙهڻ گهرجي، نه ته الڳ تاريخي ثبوت طور. === سنڌي لوڪ روايتن جو اثر === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌي لوڪ داستانن جي ڪردارن ۽ علامتن جو استعمال پڻ ملي ٿو. [[سسئي پنهون|سسئي ۽ پنهون]]، [[عمر مارئي|مارئي ۽ عمر]] ۽ [[مومل راڻو|مومل ۽ راڻي]] سان لاڳاپيل اشارا سندس ڪلام ۾ موجود آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> مارئيءَ جي آواز ۾ لکيل ڪلام ۾ وطن ۽ مارن سان محبت کي بيان ڪيو ويو آهي: <poem> مارن جي ڏاڍي اٿم اڪير مارن ريءَ مان ڪئن ٿي گذاريان </poem> شاعر هتي لوڪ ڪردار جي زبان ۾ وطن سان محبت، جدائيءَ جي تڪليف ۽ پنهنجي اصل سڃاڻپ سان وابستگيءَ کي بيان ڪري ٿو. سسئي پنهون جي روايت سان لاڳاپيل ڪلام ۾ محبوب جي تلاش، سفر ۽ سماجي پابندين کان بيپرواهيءَ جا موضوع سامهون اچن ٿا. === قومي سجاڳي ۽ سماجي اصلاح === ''ديوان شيدا'' ۾ مسلمانن جي اجتماعي حالت، تعليم، اخلاقي اصلاح ۽ تاريخي زوال بابت ڪلام پڻ شامل آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نظم ۾ شاعر مسلمانن کي غفلت ڇڏڻ ۽ بيدار ٿيڻ جي تلقين ڪري ٿو: <poem> خواب غفلت کان ستل مسلم سگھو بيدار ٿي رهروان شوق ويا اڳتي وڌي هوشيار ٿي </poem> هڪ ٻئي ڪلام ۾ تعليم کي ترقيءَ جو بنياد قرار ڏئي ٿو: <poem> دارومدار آهي ترقي جو علم تي ان ڏي نه آ ٿو جه مسلم جي ٻار کي </poem> هنن شعرن ۾ شاعر پنهنجي دور جي مسلمان سماج بابت فڪر، تعليم جي ضرورت ۽ اجتماعي سڌاري جو پيغام پيش ڪري ٿو. === غربت، قرض ۽ معاشي تڪليف === مجموعي جي آخري حصي ۾ ''مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن'' عنوان سان ڪلام شامل آهي، جنهن ۾ شاعر قرض، معاشي پريشاني ۽ گذران جي ڏکيائين کي موضوع بڻائي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> <poem> يا خدا مقروض آهيان دانهن هي آيس کڻي تو سوا ڪوناه مالڪ تو سوا ناهي ڌڻي </poem> هن ڪلام ۾ قرض جي بار، معاشي بي وسي ۽ خدا کان مدد جي درخواست جو اظهار موجود آهي. ان کي شاعر جي ڪلام ۾ ذاتي ۽ سماجي تڪليف جي نمائندگي ڪندڙ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو. == فني ۽ اسلوبي خصوصيتون == === غزل جي روايتي هيئت === شيدا جي شاعريءَ ۾ غزل جي روايتي هيئت، قافيي ۽ رديف جو استعمال نمايان آهي. شاعر عشق، فراق، محبوب جي ديدار، ساقي، ميڪدي، بلبل، گل، چمن ۽ خزان جهڙين روايتي علامتن کي استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پڻ شيدا جي غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhianaDiwan"/> === فارسي ۽ عربي لفظن جو استعمال === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ عربي لفظن جو گهڻو استعمال آهي. انهن ۾ ''پير مغان''، ''ساغر''، ''ميڪدو''، ''جلوه''، ''فرقت''، ''وصال''، ''شريعت''، ''طريقت''، ''حقيقت''، ''محشر'' ۽ ''يوم الجزا'' جهڙا اصطلاح شامل آهن. اهڙي لغوي بناوت شاعر جي مذهبي تعليم ۽ فارسي غزل جي روايت سان سندس تعلق کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/><ref name="SindhianaPoet"/> === تشبيهون ۽ استعارا === شاعر درد کي بيماري، محبوب جي ديدار کي دوا، فراق کي باهه، وصال کي راحت، دل کي چمن ۽ محبوب جي حسن کي نور سان تشبيهه ڏئي ٿو. هڪ نعت ۾ شاعر پنهنجي جسم کي تنبوري ۽ رڳن کي تارن سان تشبيهه ڏئي ٿو: <poem> هيءُ تن تنبورو ٿي ويو هر رڳ ٿي تار آ ويٺو وڄايان عشق توهان جي جو مان رباب </poem> هن تصوير ۾ جسم، موسيقي ۽ عقيدت کي هڪ ئي استعاري ۾ گڏ ڪيو ويو آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> === سنڌي ۽ فارسي شعري روايتن جو ميلاپ === شيدا جي غزلن ۾ فارسي غزل جون علامتون ۽ سنڌي لوڪ ادب جا ڪردار گڏ ملن ٿا. پنهل، مارئي ۽ مومل جهڙن ڪردارن جو استعمال سنڌي ثقافتي پسمنظر سان سندس تعلق ظاهر ڪري ٿو. انهيءَ لحاظ کان سندس شاعريءَ ۾ ڪلاسيڪي غزل جي فني روايت ۽ مقامي سنڌي شعري اظهار جو ميلاپ نظر اچي ٿو. == موضوعاتي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | موضوع ! style="background:#245779;color:white;" | اهم خصوصيت ! style="background:#245779;color:white;" | متن ۾ مثال |- | نعت | عقيدت، شفاعت ۽ مديني جي محبت | شروعاتي نعتون |- | ڪربلا | شهادت، قرباني ۽ حق تي ثابت قدمي | ڪربلا بابت سلام |- | عشق | فراق، وصال، درد ۽ ديدار | عشقيه غزل |- | تصوف | باطني محبت ۽ روحاني معرفت | پير مغان ۽ ساقيءَ واريون علامتون |- | وطن دوستي | سنڌ سان محبت ۽ محروميءَ جو احساس | سنڌ بابت احتجاجي غزل |- | لوڪ روايتون | پنهل، مارئي ۽ مومل جا اشارا | مارن جي اڪير وارو ڪلام |- | سماجي اصلاح | تعليم، سجاڳي ۽ اجتماعي ترقي | مسلمانن جي بيداريءَ بابت ڪلام |- | معاشي زندگي | قرض، غربت ۽ گذران جون ڏکيائيون | مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن |} <ref name="DiwanSheeda"/> == ادبي اهميت == ''ديوان شيدا'' جي دستياب متن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مولوي محمد عظيم شيدا جي شاعري رڳو روايتي عشقيه غزل تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مذهبي عقيدت، روحاني فڪر، سنڌ سان محبت، سماجي احتجاج ۽ قومي اصلاح جا موضوع پڻ شامل آهن. مجموعي ۾ فارسي ۽ عربي لغت سان گڏ سنڌي لوڪ داستانن جي علامتن جو استعمال سندس شاعريءَ جي اهم خصوصيت آهي. شاعر روايتي غزل جي ٻوليءَ کي ڪڏهن مذهبي عقيدت، ڪڏهن ذاتي درد ۽ ڪڏهن اجتماعي مسئلن جي اظهار لاءِ استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان شيدا کي سنڌ جي عالمن ۽ شاعرن ۾ شمار ڪندي سندس غزل گوئي ۽ مشاعرن سان تعلق جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan"/> == متن ۽ اشاعت بابت نوٽ == ''ديوان شيدا'' جو هڪ 73 صفحن تي مشتمل برقي متن دستياب آهي، جنهن جي عنواني صفحي تي مولوي محمد عظيم شيدا ۽ نصيرآباد لاڙڪاڻو ڄاڻايل آهي. ان متن ۾ ناشر، اصل ڇاپي جو سال ۽ مرتب جو نالو واضح طور درج نه آهن. برقي متن ۾ ڪجهه لفظن جي صورت، سٽن جي ترتيب ۽ اکرن ۾ ٽائپنگ يا متن جي منتقليءَ جون غلطيون نظر اچن ٿيون. تنهنڪري تنقيدي ڇاپي يا اصل قلمي نسخي سان ڀيٽ ڪرڻ کان سواءِ سڀني شعرن جي آخري صورت مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[مولوي محمد عظيم شيدا]] * [[سنڌي غزل]] * [[سنڌي شاعري]] * [[نعت]] * [[تصوف]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[ڪربلا جي جنگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=قادري |first=اياز حسين |title=سنڌي غزل جي اوسر |language=sd }} * {{cite encyclopedia |title=ديوان شيدا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=5 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }} [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي غزل]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي نعت]] mlng3yj1iepn8ne54pxfl8ut69x53qx 429530 429529 2026-11-07T22:27:37Z Intisar Ali 8681 429530 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ديوان شيدا | author = [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي]] | title_orig = ديوان شيدا | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[شاعري]]، [[غزل]]، [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]] | subject = عشق، تصوف، مذهبي عقيدت، وطن دوستي ۽ سماجي اصلاح | pages = 73 (دستياب برقي نسخو) }} '''ديوان شيدا''' سنڌي شاعر، عالم ۽ اديب [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي|مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا»]] جي شاعريءَ جو مجموعو آهي. هن مجموعي ۾ [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]]، [[غزل]] ۽ مختلف موضوعن تي شاعري شامل آهي. ڪلام ۾ عشق، فراق، تصوف، مذهبي عقيدت، [[ڪربلا]]، وطن سان محبت، سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن، تعليم، قومي اصلاح ۽ معاشي تڪليفن جا موضوع نمايان آهن.<ref name="DiwanSheeda">{{cite book |last=سولنگي |first=محمد عظيم |title=ديوان شيدا |type=شعري مجموعي جو دستياب برقي متن |language=sd |pages=1–73 |publication-date=اشاعتي سال غيرتصديق ٿيل }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، مولوي محمد عظيم شيدا جو گهڻو ڪلام ضايع ٿي ويو هو ۽ باقي شاعري قلمي صورت ۾ محفوظ هئي. ان ادبي داخلا ۾ سندس غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan">{{cite web |title=ديوان شيدا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+شيدا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ديوان شيدا'' جي دستياب نسخي جي عنواني صفحي تي «ديوان شيدا، از مولوي محمد عظيم شيدا، نصيرآباد لاڙڪاڻو» لکيل آهي. مجموعي ۾ نعتن ۽ سلام کان پوءِ غزلن جو سلسلو اچي ٿو. غزلن جي ترتيب ۾ آخري اکرن موجب الف، ب، ت ۽ ٻين عنوانن جو استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> مجموعي جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. ان کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ عشق جي موضوع تي ڪلام اچي ٿو. غزلن ۾ روايتي عشقيه مضمونن سان گڏ مذهبي، صوفيانه، قومي ۽ سماجي موضوع پڻ شامل آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> == شاعر جو تعارف == مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا» سنڌ جو عالم، مدرس، شاعر ۽ مذهبي ليکڪ هو. سندس تعلق ڳوٺ گل ٻرڙو، تعلقي وارهه سان هو. هن سنڌي، فارسي ۽ عربيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ مختلف ديني مدرسن ۾ پڙهائڻ سان وابسته رهيو. بعد ۾ نصيرآباد ۾ رهائش اختيار ڪيائين.<ref name="SindhianaPoet">{{cite web |title=محمد عظيم شيدا مولوي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=محمد+عظيم+شيدا+مولوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> شيدا کي شاعريءَ سان جوانيءَ کان دلچسپي هئي. ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هدايت علي نجفي سندس هم مڪتب ۽ دوست هو، جنهن جي صحبت ۾ شيدا شاعريءَ جي سکيا حاصل ڪئي. شيدا جو لاڙڪاڻي جي بزم مشاعري سان پڻ تعلق رهيو.<ref name="SindhianaDiwan"/> سندس ٻين تصنيفن ۾ ''سيرت مصطفى'' پڻ شامل آهي، جنهن جا ڇاپا سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيا آهن.<ref name="SindhianaPoet"/> == ترتيب ۽ شعري صنفون == دستياب متن جي شروعات نعتن سان ٿئي ٿي، جن کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ غزل شامل آهن. مجموعي ۾ ڪي ڪلام روايتي غزل جي صورت ۾ آهن، جڏهن ته ڪجهه نظم ۽ گيت جهڙيون هيئتون پڻ نظر اچن ٿيون.<ref name="DiwanSheeda"/> غزلن جي ترتيب ۾ الف، ب، ت، جھ، ڃ، د ۽ ٻين اکرن جا عنوان ڏنل آهن. اها ترتيب روايتي ديوانن جي قافيي يا رديف جي آخري اکرن موجب ترتيب ڏيڻ واري طريقي سان لاڳاپيل آهي، جيتوڻيڪ دستياب متن ۾ ان جي مڪمل پابندي هر هنڌ واضح نه آهي. == شاعريءَ جا موضوع == === نعت ۽ مذهبي عقيدت === ''ديوان شيدا'' جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. شاعر انهن ۾ نور، حسن، شفاعت، مديني جي محبت ۽ حضور جي ديدار جي آرزو جهڙا موضوع بيان ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نعت ۾ شاعر چوي ٿو: {{اقتباس| شيدا ته اصل کان مان محمد جو آهيان مون تي ڪندو شفا اهو يوم الجزا ڏسي |}} هي شعر شاعر جي مذهبي عقيدت ۽ آخرت ۾ شفاعت جي اميد کي ظاهر ڪري ٿو. ٻئي ڪلام ۾ مديني کان دوريءَ کي بيقراريءَ جو سبب بيان ڪيو ويو آهي: {{اقتباس| مون کي اچي نه سنڌ ۾ آرام هڪ پلڪ منهنجي آ دل کي ملڪ عرب لاءِ اضطراب |}} انهن شعرن ۾ عشق ۽ فراق جي روايتي غزليه ٻولي مذهبي عقيدت جي اظهار لاءِ استعمال ڪئي وئي آهي. === ڪربلا ۽ شهادت === مجموعي ۾ [[ڪربلا جي جنگ|ڪربلا]] بابت هڪ سلام پڻ شامل آهي، جنهن ۾ [[حسين ابن علي|امام حسين]] جي شهادت، قرباني ۽ ظلم جي مقابلي ۾ حق تي ثابت قدم رهڻ جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> شاعر چوي ٿو: {{اقتباس| ڪربلا جو حادثو هو درس عبرت جو سچو حق وارا ڪين ڊڄندا ظلم جي شمشير کان |}} هن شعر ۾ ڪربلا کي تاريخي واقعي سان گڏ اخلاقي ۽ روحاني استقامت جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي. === عشق، فراق ۽ وصال === عشق ''ديوان شيدا'' جو هڪ اهم موضوع آهي. شاعر جي غزلن ۾ محبوب جي ديدار جي خواهش، فراق جو درد، بيقراري، وفا، انتظار ۽ وصال جي آرزو بار بار سامهون اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر عشق جي درد کي اهڙي بيماريءَ سان تشبيهه ڏئي ٿو، جنهن جو علاج محبوب جي ديدار کان سواءِ ممڪن نه آهي: {{اقتباس| نه منهنجي درد جي ڪا انتها آ نه منهنجي درد جي ڪنهن وٽ دوا آ |}} ٻئي غزل ۾ چوي ٿو: {{اقتباس| منهنجو نه ڪر علاج تون اي پُرجفا طبيب ديدار دلربا جو آ منهنجي دوا طبيب |}} انهن شعرن ۾ درد، طبيب، دوا ۽ ديدار جا استعارا روايتي سنڌي ۽ فارسي غزل جي عشقيه اظهار سان تعلق رکن ٿا. === تصوف ۽ روحاني معرفت === شيدا جي شاعريءَ ۾ صوفيانه اصطلاحن ۽ علامتن جو گهڻو استعمال ملي ٿو. پير مغان، ساقي، مئي، ميڪدو، رند، زاهد، شريعت، طريقت ۽ حقيقت جهڙا لفظ سندس ڪلام ۾ مختلف معنوي صورتن ۾ اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر چوي ٿو: {{اقتباس| نه زاهد سان، نه راهب سان، نڪو آ رندن سان مطلب نڪا تسبيح ئي گھرجي نڪي زنار سان مطلب |}} هي شعر ظاهري مذهبي علامتن کان اڳتي وڌي باطني عشق ۽ روحاني وابستگيءَ جي اظهار طور پڙهي سگهجي ٿو. غزل جي آخري شعر ۾ شاعر پنهنجي عقيدت کي نبي ڪريم سان ڳنڍي ٿو. هڪ ٻئي غزل ۾ شريعت، طريقت ۽ دل جي صفائيءَ کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي. شاعر جي فڪر ۾ ظاهري عبادت ۽ باطني اصلاح جي لاڳاپي جو تصور نظر اچي ٿو. === سنڌ سان محبت ۽ وطن دوستي === ''ديوان شيدا'' ۾ سنڌ سان محبت جو اظهار پڻ موجود آهي. هڪ غزل ۾ شاعر سنڌ کي پنهنجو وطن قرار ڏئي ٿو: <poem> سنڌ تنهنجو آ وطن تون آهين شيدا سنڌ لئي </poem> هن مصرع ۾ شاعر جي وطن سان سڃاڻپ ۽ وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ ٻئي ڪلام ۾ سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن بابت احتجاجي لهجو اختيار ڪيو ويو آهي. شاعر مقامي ماڻهن جي محرومي، روزگار ۽ اختيار جي مسئلن کي موضوع بڻائي ٿو: <poem> وطن جي اهل کي ڪپڙو نٿو ڪفن لئي ملي انهن جي دل تي ته ڌارين جو اقتدار ڏسو </poem> انهيءَ ڪلام ۾ سنڌي آفيسرن جي گهٽتائي، زمين ۽ زبان بابت پابندين ۽ امن امان جي مسئلن جو پڻ ذڪر اچي ٿو. اهي بيان شاعر جي سياسي ۽ سماجي احساسن جي نمائندگي ڪن ٿا؛ انهن کي پنهنجي دور جي حالتن بابت شاعر جي نقطه نظر طور پڙهڻ گهرجي، نه ته الڳ تاريخي ثبوت طور. === سنڌي لوڪ روايتن جو اثر === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌي لوڪ داستانن جي ڪردارن ۽ علامتن جو استعمال پڻ ملي ٿو. [[سسئي پنهون|سسئي ۽ پنهون]]، [[عمر مارئي|مارئي ۽ عمر]] ۽ [[مومل راڻو|مومل ۽ راڻي]] سان لاڳاپيل اشارا سندس ڪلام ۾ موجود آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> مارئيءَ جي آواز ۾ لکيل ڪلام ۾ وطن ۽ مارن سان محبت کي بيان ڪيو ويو آهي: <poem> مارن جي ڏاڍي اٿم اڪير مارن ريءَ مان ڪئن ٿي گذاريان </poem> شاعر هتي لوڪ ڪردار جي زبان ۾ وطن سان محبت، جدائيءَ جي تڪليف ۽ پنهنجي اصل سڃاڻپ سان وابستگيءَ کي بيان ڪري ٿو. سسئي پنهون جي روايت سان لاڳاپيل ڪلام ۾ محبوب جي تلاش، سفر ۽ سماجي پابندين کان بيپرواهيءَ جا موضوع سامهون اچن ٿا. === قومي سجاڳي ۽ سماجي اصلاح === ''ديوان شيدا'' ۾ مسلمانن جي اجتماعي حالت، تعليم، اخلاقي اصلاح ۽ تاريخي زوال بابت ڪلام پڻ شامل آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نظم ۾ شاعر مسلمانن کي غفلت ڇڏڻ ۽ بيدار ٿيڻ جي تلقين ڪري ٿو: <poem> خواب غفلت کان ستل مسلم سگھو بيدار ٿي رهروان شوق ويا اڳتي وڌي هوشيار ٿي </poem> هڪ ٻئي ڪلام ۾ تعليم کي ترقيءَ جو بنياد قرار ڏئي ٿو: <poem> دارومدار آهي ترقي جو علم تي ان ڏي نه آ ٿو جه مسلم جي ٻار کي </poem> هنن شعرن ۾ شاعر پنهنجي دور جي مسلمان سماج بابت فڪر، تعليم جي ضرورت ۽ اجتماعي سڌاري جو پيغام پيش ڪري ٿو. === غربت، قرض ۽ معاشي تڪليف === مجموعي جي آخري حصي ۾ ''مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن'' عنوان سان ڪلام شامل آهي، جنهن ۾ شاعر قرض، معاشي پريشاني ۽ گذران جي ڏکيائين کي موضوع بڻائي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> <poem> يا خدا مقروض آهيان دانهن هي آيس کڻي تو سوا ڪوناه مالڪ تو سوا ناهي ڌڻي </poem> هن ڪلام ۾ قرض جي بار، معاشي بي وسي ۽ خدا کان مدد جي درخواست جو اظهار موجود آهي. ان کي شاعر جي ڪلام ۾ ذاتي ۽ سماجي تڪليف جي نمائندگي ڪندڙ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو. == فني ۽ اسلوبي خصوصيتون == === غزل جي روايتي هيئت === شيدا جي شاعريءَ ۾ غزل جي روايتي هيئت، قافيي ۽ رديف جو استعمال نمايان آهي. شاعر عشق، فراق، محبوب جي ديدار، ساقي، ميڪدي، بلبل، گل، چمن ۽ خزان جهڙين روايتي علامتن کي استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پڻ شيدا جي غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhianaDiwan"/> === فارسي ۽ عربي لفظن جو استعمال === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ عربي لفظن جو گهڻو استعمال آهي. انهن ۾ ''پير مغان''، ''ساغر''، ''ميڪدو''، ''جلوه''، ''فرقت''، ''وصال''، ''شريعت''، ''طريقت''، ''حقيقت''، ''محشر'' ۽ ''يوم الجزا'' جهڙا اصطلاح شامل آهن. اهڙي لغوي بناوت شاعر جي مذهبي تعليم ۽ فارسي غزل جي روايت سان سندس تعلق کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/><ref name="SindhianaPoet"/> === تشبيهون ۽ استعارا === شاعر درد کي بيماري، محبوب جي ديدار کي دوا، فراق کي باهه، وصال کي راحت، دل کي چمن ۽ محبوب جي حسن کي نور سان تشبيهه ڏئي ٿو. هڪ نعت ۾ شاعر پنهنجي جسم کي تنبوري ۽ رڳن کي تارن سان تشبيهه ڏئي ٿو: <poem> هيءُ تن تنبورو ٿي ويو هر رڳ ٿي تار آ ويٺو وڄايان عشق توهان جي جو مان رباب </poem> هن تصوير ۾ جسم، موسيقي ۽ عقيدت کي هڪ ئي استعاري ۾ گڏ ڪيو ويو آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> === سنڌي ۽ فارسي شعري روايتن جو ميلاپ === شيدا جي غزلن ۾ فارسي غزل جون علامتون ۽ سنڌي لوڪ ادب جا ڪردار گڏ ملن ٿا. پنهل، مارئي ۽ مومل جهڙن ڪردارن جو استعمال سنڌي ثقافتي پسمنظر سان سندس تعلق ظاهر ڪري ٿو. انهيءَ لحاظ کان سندس شاعريءَ ۾ ڪلاسيڪي غزل جي فني روايت ۽ مقامي سنڌي شعري اظهار جو ميلاپ نظر اچي ٿو. == موضوعاتي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | موضوع ! style="background:#245779;color:white;" | اهم خصوصيت ! style="background:#245779;color:white;" | متن ۾ مثال |- | نعت | عقيدت، شفاعت ۽ مديني جي محبت | شروعاتي نعتون |- | ڪربلا | شهادت، قرباني ۽ حق تي ثابت قدمي | ڪربلا بابت سلام |- | عشق | فراق، وصال، درد ۽ ديدار | عشقيه غزل |- | تصوف | باطني محبت ۽ روحاني معرفت | پير مغان ۽ ساقيءَ واريون علامتون |- | وطن دوستي | سنڌ سان محبت ۽ محروميءَ جو احساس | سنڌ بابت احتجاجي غزل |- | لوڪ روايتون | پنهل، مارئي ۽ مومل جا اشارا | مارن جي اڪير وارو ڪلام |- | سماجي اصلاح | تعليم، سجاڳي ۽ اجتماعي ترقي | مسلمانن جي بيداريءَ بابت ڪلام |- | معاشي زندگي | قرض، غربت ۽ گذران جون ڏکيائيون | مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن |} <ref name="DiwanSheeda"/> == ادبي اهميت == ''ديوان شيدا'' جي دستياب متن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مولوي محمد عظيم شيدا جي شاعري رڳو روايتي عشقيه غزل تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مذهبي عقيدت، روحاني فڪر، سنڌ سان محبت، سماجي احتجاج ۽ قومي اصلاح جا موضوع پڻ شامل آهن. مجموعي ۾ فارسي ۽ عربي لغت سان گڏ سنڌي لوڪ داستانن جي علامتن جو استعمال سندس شاعريءَ جي اهم خصوصيت آهي. شاعر روايتي غزل جي ٻوليءَ کي ڪڏهن مذهبي عقيدت، ڪڏهن ذاتي درد ۽ ڪڏهن اجتماعي مسئلن جي اظهار لاءِ استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان شيدا کي سنڌ جي عالمن ۽ شاعرن ۾ شمار ڪندي سندس غزل گوئي ۽ مشاعرن سان تعلق جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan"/> == متن ۽ اشاعت بابت نوٽ == ''ديوان شيدا'' جو هڪ 73 صفحن تي مشتمل برقي متن دستياب آهي، جنهن جي عنواني صفحي تي مولوي محمد عظيم شيدا ۽ نصيرآباد لاڙڪاڻو ڄاڻايل آهي. ان متن ۾ ناشر، اصل ڇاپي جو سال ۽ مرتب جو نالو واضح طور درج نه آهن. برقي متن ۾ ڪجهه لفظن جي صورت، سٽن جي ترتيب ۽ اکرن ۾ ٽائپنگ يا متن جي منتقليءَ جون غلطيون نظر اچن ٿيون. تنهنڪري تنقيدي ڇاپي يا اصل قلمي نسخي سان ڀيٽ ڪرڻ کان سواءِ سڀني شعرن جي آخري صورت مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[مولوي محمد عظيم شيدا]] * [[سنڌي غزل]] * [[سنڌي شاعري]] * [[نعت]] * [[تصوف]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[ڪربلا جي جنگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=قادري |first=اياز حسين |title=سنڌي غزل جي اوسر |language=sd }} * {{cite encyclopedia |title=ديوان شيدا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=5 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }} [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي غزل]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي نعت]] n8jd8lnzc7jfc71p541qg1fyv5ailzp 429531 429530 2026-11-07T22:30:32Z Intisar Ali 8681 429531 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ديوان شيدا | author = [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي]] | title_orig = ديوان شيدا | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[شاعري]]، [[غزل]]، [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]] | subject = عشق، تصوف، مذهبي عقيدت، وطن دوستي ۽ سماجي اصلاح | pages = 73 (دستياب برقي نسخو) }} '''ديوان شيدا''' سنڌي شاعر، عالم ۽ اديب [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي|مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا»]] جي شاعريءَ جو مجموعو آهي. هن مجموعي ۾ [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]]، [[غزل]] ۽ مختلف موضوعن تي شاعري شامل آهي. ڪلام ۾ عشق، فراق، تصوف، مذهبي عقيدت، [[ڪربلا]]، وطن سان محبت، سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن، تعليم، قومي اصلاح ۽ معاشي تڪليفن جا موضوع نمايان آهن.<ref name="DiwanSheeda">{{cite book |last=سولنگي |first=محمد عظيم |title=ديوان شيدا |type=شعري مجموعي جو دستياب برقي متن |language=sd |pages=1–73 |publication-date=اشاعتي سال غيرتصديق ٿيل }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، مولوي محمد عظيم شيدا جو گهڻو ڪلام ضايع ٿي ويو هو ۽ باقي شاعري قلمي صورت ۾ محفوظ هئي. ان ادبي داخلا ۾ سندس غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan">{{cite web |title=ديوان شيدا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+شيدا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ديوان شيدا'' جي دستياب نسخي جي عنواني صفحي تي «ديوان شيدا، از مولوي محمد عظيم شيدا، نصيرآباد لاڙڪاڻو» لکيل آهي. مجموعي ۾ نعتن ۽ سلام کان پوءِ غزلن جو سلسلو اچي ٿو. غزلن جي ترتيب ۾ آخري اکرن موجب الف، ب، ت ۽ ٻين عنوانن جو استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> مجموعي جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. ان کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ عشق جي موضوع تي ڪلام اچي ٿو. غزلن ۾ روايتي عشقيه مضمونن سان گڏ مذهبي، صوفيانه، قومي ۽ سماجي موضوع پڻ شامل آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> == شاعر جو تعارف == مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا» سنڌ جو عالم، مدرس، شاعر ۽ مذهبي ليکڪ هو. سندس تعلق ڳوٺ گل ٻرڙو، تعلقي وارهه سان هو. هن سنڌي، فارسي ۽ عربيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ مختلف ديني مدرسن ۾ پڙهائڻ سان وابسته رهيو. بعد ۾ نصيرآباد ۾ رهائش اختيار ڪيائين.<ref name="SindhianaPoet">{{cite web |title=محمد عظيم شيدا مولوي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=محمد+عظيم+شيدا+مولوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> شيدا کي شاعريءَ سان جوانيءَ کان دلچسپي هئي. ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هدايت علي نجفي سندس هم مڪتب ۽ دوست هو، جنهن جي صحبت ۾ شيدا شاعريءَ جي سکيا حاصل ڪئي. شيدا جو لاڙڪاڻي جي بزم مشاعري سان پڻ تعلق رهيو.<ref name="SindhianaDiwan"/> سندس ٻين تصنيفن ۾ ''سيرت مصطفى'' پڻ شامل آهي، جنهن جا ڇاپا سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيا آهن.<ref name="SindhianaPoet"/> == ترتيب ۽ شعري صنفون == دستياب متن جي شروعات نعتن سان ٿئي ٿي، جن کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ غزل شامل آهن. مجموعي ۾ ڪي ڪلام روايتي غزل جي صورت ۾ آهن، جڏهن ته ڪجهه نظم ۽ گيت جهڙيون هيئتون پڻ نظر اچن ٿيون.<ref name="DiwanSheeda"/> غزلن جي ترتيب ۾ الف، ب، ت، جھ، ڃ، د ۽ ٻين اکرن جا عنوان ڏنل آهن. اها ترتيب روايتي ديوانن جي قافيي يا رديف جي آخري اکرن موجب ترتيب ڏيڻ واري طريقي سان لاڳاپيل آهي، جيتوڻيڪ دستياب متن ۾ ان جي مڪمل پابندي هر هنڌ واضح نه آهي. == شاعريءَ جا موضوع == === نعت ۽ مذهبي عقيدت === ''ديوان شيدا'' جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. شاعر انهن ۾ نور، حسن، شفاعت، مديني جي محبت ۽ حضور جي ديدار جي آرزو جهڙا موضوع بيان ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نعت ۾ شاعر چوي ٿو: {{اقتباس| شيدا ته اصل کان مان محمد جو آهيان مون تي ڪندو شفا اهو يوم الجزا ڏسي |}} هي شعر شاعر جي مذهبي عقيدت ۽ آخرت ۾ شفاعت جي اميد کي ظاهر ڪري ٿو. ٻئي ڪلام ۾ مديني کان دوريءَ کي بيقراريءَ جو سبب بيان ڪيو ويو آهي: {{اقتباس| مون کي اچي نه سنڌ ۾ آرام هڪ پلڪ منهنجي آ دل کي ملڪ عرب لاءِ اضطراب |}} انهن شعرن ۾ عشق ۽ فراق جي روايتي غزليه ٻولي مذهبي عقيدت جي اظهار لاءِ استعمال ڪئي وئي آهي. === ڪربلا ۽ شهادت === مجموعي ۾ [[ڪربلا جي جنگ|ڪربلا]] بابت هڪ سلام پڻ شامل آهي، جنهن ۾ [[حسين ابن علي|امام حسين]] جي شهادت، قرباني ۽ ظلم جي مقابلي ۾ حق تي ثابت قدم رهڻ جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> شاعر چوي ٿو: {{اقتباس| ڪربلا جو حادثو هو درس عبرت جو سچو حق وارا ڪين ڊڄندا ظلم جي شمشير کان |}} هن شعر ۾ ڪربلا کي تاريخي واقعي سان گڏ اخلاقي ۽ روحاني استقامت جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي. === عشق، فراق ۽ وصال === عشق ''ديوان شيدا'' جو هڪ اهم موضوع آهي. شاعر جي غزلن ۾ محبوب جي ديدار جي خواهش، فراق جو درد، بيقراري، وفا، انتظار ۽ وصال جي آرزو بار بار سامهون اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر عشق جي درد کي اهڙي بيماريءَ سان تشبيهه ڏئي ٿو، جنهن جو علاج محبوب جي ديدار کان سواءِ ممڪن نه آهي: {{اقتباس| نه منهنجي درد جي ڪا انتها آ نه منهنجي درد جي ڪنهن وٽ دوا آ |}} ٻئي غزل ۾ چوي ٿو: {{اقتباس| منهنجو نه ڪر علاج تون اي پُرجفا طبيب ديدار دلربا جو آ منهنجي دوا طبيب |}} انهن شعرن ۾ درد، طبيب، دوا ۽ ديدار جا استعارا روايتي سنڌي ۽ فارسي غزل جي عشقيه اظهار سان تعلق رکن ٿا. === تصوف ۽ روحاني معرفت === شيدا جي شاعريءَ ۾ صوفيانه اصطلاحن ۽ علامتن جو گهڻو استعمال ملي ٿو. پير مغان، ساقي، مئي، ميڪدو، رند، زاهد، شريعت، طريقت ۽ حقيقت جهڙا لفظ سندس ڪلام ۾ مختلف معنوي صورتن ۾ اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر چوي ٿو: {{اقتباس| نه زاهد سان، نه راهب سان، نڪو آ رندن سان مطلب نڪا تسبيح ئي گھرجي نڪي زنار سان مطلب |}} هي شعر ظاهري مذهبي علامتن کان اڳتي وڌي باطني عشق ۽ روحاني وابستگيءَ جي اظهار طور پڙهي سگهجي ٿو. غزل جي آخري شعر ۾ شاعر پنهنجي عقيدت کي نبي ڪريم سان ڳنڍي ٿو. هڪ ٻئي غزل ۾ شريعت، طريقت ۽ دل جي صفائيءَ کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي. شاعر جي فڪر ۾ ظاهري عبادت ۽ باطني اصلاح جي لاڳاپي جو تصور نظر اچي ٿو. === سنڌ سان محبت ۽ وطن دوستي === ''ديوان شيدا'' ۾ سنڌ سان محبت جو اظهار پڻ موجود آهي. هڪ غزل ۾ شاعر سنڌ کي پنهنجو وطن قرار ڏئي ٿو: {{اقتباس| سنڌ تنهنجو آ وطن تون آهين شيدا سنڌ لئي |}} هن مصرع ۾ شاعر جي وطن سان سڃاڻپ ۽ وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ ٻئي ڪلام ۾ سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن بابت احتجاجي لهجو اختيار ڪيو ويو آهي. شاعر مقامي ماڻهن جي محرومي، روزگار ۽ اختيار جي مسئلن کي موضوع بڻائي ٿو: {{اقتباس|وطن جي اهل کي ڪپڙو نٿو ڪفن لئي ملي انهن جي دل تي ته ڌارين جو اقتدار ڏسو |}} انهيءَ ڪلام ۾ سنڌي آفيسرن جي گهٽتائي، زمين ۽ زبان بابت پابندين ۽ امن امان جي مسئلن جو پڻ ذڪر اچي ٿو. اهي بيان شاعر جي سياسي ۽ سماجي احساسن جي نمائندگي ڪن ٿا؛ انهن کي پنهنجي دور جي حالتن بابت شاعر جي نقطه نظر طور پڙهڻ گهرجي، نه ته الڳ تاريخي ثبوت طور. === سنڌي لوڪ روايتن جو اثر === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌي لوڪ داستانن جي ڪردارن ۽ علامتن جو استعمال پڻ ملي ٿو. [[سسئي پنهون|سسئي ۽ پنهون]]، [[عمر مارئي|مارئي ۽ عمر]] ۽ [[مومل راڻو|مومل ۽ راڻي]] سان لاڳاپيل اشارا سندس ڪلام ۾ موجود آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> مارئيءَ جي آواز ۾ لکيل ڪلام ۾ وطن ۽ مارن سان محبت کي بيان ڪيو ويو آهي: {{اقتباس|مارن جي ڏاڍي اٿم اڪير مارن ريءَ مان ڪئن ٿي گذاريان |}} شاعر هتي لوڪ ڪردار جي زبان ۾ وطن سان محبت، جدائيءَ جي تڪليف ۽ پنهنجي اصل سڃاڻپ سان وابستگيءَ کي بيان ڪري ٿو. سسئي پنهون جي روايت سان لاڳاپيل ڪلام ۾ محبوب جي تلاش، سفر ۽ سماجي پابندين کان بيپرواهيءَ جا موضوع سامهون اچن ٿا. === قومي سجاڳي ۽ سماجي اصلاح === ''ديوان شيدا'' ۾ مسلمانن جي اجتماعي حالت، تعليم، اخلاقي اصلاح ۽ تاريخي زوال بابت ڪلام پڻ شامل آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نظم ۾ شاعر مسلمانن کي غفلت ڇڏڻ ۽ بيدار ٿيڻ جي تلقين ڪري ٿو: {{اقتباس| خواب غفلت کان ستل مسلم سگھو بيدار ٿي رهروان شوق ويا اڳتي وڌي هوشيار ٿي |}} هڪ ٻئي ڪلام ۾ تعليم کي ترقيءَ جو بنياد قرار ڏئي ٿو: {{اقتباس|دارومدار آهي ترقي جو علم تي ان ڏي نه آ ٿو جه مسلم جي ٻار کي |}} هنن شعرن ۾ شاعر پنهنجي دور جي مسلمان سماج بابت فڪر، تعليم جي ضرورت ۽ اجتماعي سڌاري جو پيغام پيش ڪري ٿو. === غربت، قرض ۽ معاشي تڪليف === مجموعي جي آخري حصي ۾ ''مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن'' عنوان سان ڪلام شامل آهي، جنهن ۾ شاعر قرض، معاشي پريشاني ۽ گذران جي ڏکيائين کي موضوع بڻائي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> {{اقتباس|يا خدا مقروض آهيان دانهن هي آيس کڻي تو سوا ڪوناه مالڪ تو سوا ناهي ڌڻي |}} هن ڪلام ۾ قرض جي بار، معاشي بي وسي ۽ خدا کان مدد جي درخواست جو اظهار موجود آهي. ان کي شاعر جي ڪلام ۾ ذاتي ۽ سماجي تڪليف جي نمائندگي ڪندڙ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو. == فني ۽ اسلوبي خصوصيتون == === غزل جي روايتي هيئت === شيدا جي شاعريءَ ۾ غزل جي روايتي هيئت، قافيي ۽ رديف جو استعمال نمايان آهي. شاعر عشق، فراق، محبوب جي ديدار، ساقي، ميڪدي، بلبل، گل، چمن ۽ خزان جهڙين روايتي علامتن کي استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پڻ شيدا جي غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhianaDiwan"/> === فارسي ۽ عربي لفظن جو استعمال === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ عربي لفظن جو گهڻو استعمال آهي. انهن ۾ ''پير مغان''، ''ساغر''، ''ميڪدو''، ''جلوه''، ''فرقت''، ''وصال''، ''شريعت''، ''طريقت''، ''حقيقت''، ''محشر'' ۽ ''يوم الجزا'' جهڙا اصطلاح شامل آهن. اهڙي لغوي بناوت شاعر جي مذهبي تعليم ۽ فارسي غزل جي روايت سان سندس تعلق کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/><ref name="SindhianaPoet"/> === تشبيهون ۽ استعارا === شاعر درد کي بيماري، محبوب جي ديدار کي دوا، فراق کي باهه، وصال کي راحت، دل کي چمن ۽ محبوب جي حسن کي نور سان تشبيهه ڏئي ٿو. هڪ نعت ۾ شاعر پنهنجي جسم کي تنبوري ۽ رڳن کي تارن سان تشبيهه ڏئي ٿو: <poem> هيءُ تن تنبورو ٿي ويو هر رڳ ٿي تار آ ويٺو وڄايان عشق توهان جي جو مان رباب </poem> هن تصوير ۾ جسم، موسيقي ۽ عقيدت کي هڪ ئي استعاري ۾ گڏ ڪيو ويو آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> === سنڌي ۽ فارسي شعري روايتن جو ميلاپ === شيدا جي غزلن ۾ فارسي غزل جون علامتون ۽ سنڌي لوڪ ادب جا ڪردار گڏ ملن ٿا. پنهل، مارئي ۽ مومل جهڙن ڪردارن جو استعمال سنڌي ثقافتي پسمنظر سان سندس تعلق ظاهر ڪري ٿو. انهيءَ لحاظ کان سندس شاعريءَ ۾ ڪلاسيڪي غزل جي فني روايت ۽ مقامي سنڌي شعري اظهار جو ميلاپ نظر اچي ٿو. == موضوعاتي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | موضوع ! style="background:#245779;color:white;" | اهم خصوصيت ! style="background:#245779;color:white;" | متن ۾ مثال |- | نعت | عقيدت، شفاعت ۽ مديني جي محبت | شروعاتي نعتون |- | ڪربلا | شهادت، قرباني ۽ حق تي ثابت قدمي | ڪربلا بابت سلام |- | عشق | فراق، وصال، درد ۽ ديدار | عشقيه غزل |- | تصوف | باطني محبت ۽ روحاني معرفت | پير مغان ۽ ساقيءَ واريون علامتون |- | وطن دوستي | سنڌ سان محبت ۽ محروميءَ جو احساس | سنڌ بابت احتجاجي غزل |- | لوڪ روايتون | پنهل، مارئي ۽ مومل جا اشارا | مارن جي اڪير وارو ڪلام |- | سماجي اصلاح | تعليم، سجاڳي ۽ اجتماعي ترقي | مسلمانن جي بيداريءَ بابت ڪلام |- | معاشي زندگي | قرض، غربت ۽ گذران جون ڏکيائيون | مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن |} <ref name="DiwanSheeda"/> == ادبي اهميت == ''ديوان شيدا'' جي دستياب متن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مولوي محمد عظيم شيدا جي شاعري رڳو روايتي عشقيه غزل تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مذهبي عقيدت، روحاني فڪر، سنڌ سان محبت، سماجي احتجاج ۽ قومي اصلاح جا موضوع پڻ شامل آهن. مجموعي ۾ فارسي ۽ عربي لغت سان گڏ سنڌي لوڪ داستانن جي علامتن جو استعمال سندس شاعريءَ جي اهم خصوصيت آهي. شاعر روايتي غزل جي ٻوليءَ کي ڪڏهن مذهبي عقيدت، ڪڏهن ذاتي درد ۽ ڪڏهن اجتماعي مسئلن جي اظهار لاءِ استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان شيدا کي سنڌ جي عالمن ۽ شاعرن ۾ شمار ڪندي سندس غزل گوئي ۽ مشاعرن سان تعلق جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan"/> == متن ۽ اشاعت بابت نوٽ == ''ديوان شيدا'' جو هڪ 73 صفحن تي مشتمل برقي متن دستياب آهي، جنهن جي عنواني صفحي تي مولوي محمد عظيم شيدا ۽ نصيرآباد لاڙڪاڻو ڄاڻايل آهي. ان متن ۾ ناشر، اصل ڇاپي جو سال ۽ مرتب جو نالو واضح طور درج نه آهن. برقي متن ۾ ڪجهه لفظن جي صورت، سٽن جي ترتيب ۽ اکرن ۾ ٽائپنگ يا متن جي منتقليءَ جون غلطيون نظر اچن ٿيون. تنهنڪري تنقيدي ڇاپي يا اصل قلمي نسخي سان ڀيٽ ڪرڻ کان سواءِ سڀني شعرن جي آخري صورت مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[مولوي محمد عظيم شيدا]] * [[سنڌي غزل]] * [[سنڌي شاعري]] * [[نعت]] * [[تصوف]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[ڪربلا جي جنگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=قادري |first=اياز حسين |title=سنڌي غزل جي اوسر |language=sd }} * {{cite encyclopedia |title=ديوان شيدا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=5 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }} [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي غزل]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي نعت]] cl7uw7182z5wm1w2x6w8moxz6z6e67f 429532 429531 2026-11-07T22:31:26Z Intisar Ali 8681 429532 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ديوان شيدا | author = [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي]] | title_orig = ديوان شيدا | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[شاعري]]، [[غزل]]، [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]] | subject = عشق، تصوف، مذهبي عقيدت، وطن دوستي ۽ سماجي اصلاح | pages = 73 (دستياب برقي نسخو) }} '''ديوان شيدا''' سنڌي شاعر، عالم ۽ اديب [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي|مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا»]] جي شاعريءَ جو مجموعو آهي. هن مجموعي ۾ [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]]، [[غزل]] ۽ مختلف موضوعن تي شاعري شامل آهي. ڪلام ۾ عشق، فراق، تصوف، مذهبي عقيدت، [[ڪربلا]]، وطن سان محبت، سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن، تعليم، قومي اصلاح ۽ معاشي تڪليفن جا موضوع نمايان آهن.<ref name="DiwanSheeda">{{cite book |last=سولنگي |first=محمد عظيم |title=ديوان شيدا |type=شعري مجموعي جو دستياب برقي متن |language=sd |pages=1–73 |publication-date=اشاعتي سال غيرتصديق ٿيل }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، مولوي محمد عظيم شيدا جو گهڻو ڪلام ضايع ٿي ويو هو ۽ باقي شاعري قلمي صورت ۾ محفوظ هئي. ان ادبي داخلا ۾ سندس غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan">{{cite web |title=ديوان شيدا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+شيدا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ديوان شيدا'' جي دستياب نسخي جي عنواني صفحي تي «ديوان شيدا، از مولوي محمد عظيم شيدا، نصيرآباد لاڙڪاڻو» لکيل آهي. مجموعي ۾ نعتن ۽ سلام کان پوءِ غزلن جو سلسلو اچي ٿو. غزلن جي ترتيب ۾ آخري اکرن موجب الف، ب، ت ۽ ٻين عنوانن جو استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> مجموعي جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. ان کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ عشق جي موضوع تي ڪلام اچي ٿو. غزلن ۾ روايتي عشقيه مضمونن سان گڏ مذهبي، صوفيانه، قومي ۽ سماجي موضوع پڻ شامل آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> == شاعر جو تعارف == مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا» سنڌ جو عالم، مدرس، شاعر ۽ مذهبي ليکڪ هو. سندس تعلق ڳوٺ گل ٻرڙو، تعلقي وارهه سان هو. هن سنڌي، فارسي ۽ عربيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ مختلف ديني مدرسن ۾ پڙهائڻ سان وابسته رهيو. بعد ۾ نصيرآباد ۾ رهائش اختيار ڪيائين.<ref name="SindhianaPoet">{{cite web |title=محمد عظيم شيدا مولوي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=محمد+عظيم+شيدا+مولوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> شيدا کي شاعريءَ سان جوانيءَ کان دلچسپي هئي. ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هدايت علي نجفي سندس هم مڪتب ۽ دوست هو، جنهن جي صحبت ۾ شيدا شاعريءَ جي سکيا حاصل ڪئي. شيدا جو لاڙڪاڻي جي بزم مشاعري سان پڻ تعلق رهيو.<ref name="SindhianaDiwan"/> سندس ٻين تصنيفن ۾ ''سيرت مصطفى'' پڻ شامل آهي، جنهن جا ڇاپا سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيا آهن.<ref name="SindhianaPoet"/> == ترتيب ۽ شعري صنفون == دستياب متن جي شروعات نعتن سان ٿئي ٿي، جن کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ غزل شامل آهن. مجموعي ۾ ڪي ڪلام روايتي غزل جي صورت ۾ آهن، جڏهن ته ڪجهه نظم ۽ گيت جهڙيون هيئتون پڻ نظر اچن ٿيون.<ref name="DiwanSheeda"/> غزلن جي ترتيب ۾ الف، ب، ت، جھ، ڃ، د ۽ ٻين اکرن جا عنوان ڏنل آهن. اها ترتيب روايتي ديوانن جي قافيي يا رديف جي آخري اکرن موجب ترتيب ڏيڻ واري طريقي سان لاڳاپيل آهي، جيتوڻيڪ دستياب متن ۾ ان جي مڪمل پابندي هر هنڌ واضح نه آهي. == شاعريءَ جا موضوع == === نعت ۽ مذهبي عقيدت === ''ديوان شيدا'' جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. شاعر انهن ۾ نور، حسن، شفاعت، مديني جي محبت ۽ حضور جي ديدار جي آرزو جهڙا موضوع بيان ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نعت ۾ شاعر چوي ٿو: {{اقتباس| شيدا ته اصل کان مان محمد جو آهيان مون تي ڪندو شفا اهو يوم الجزا ڏسي |}} هي شعر شاعر جي مذهبي عقيدت ۽ آخرت ۾ شفاعت جي اميد کي ظاهر ڪري ٿو. ٻئي ڪلام ۾ مديني کان دوريءَ کي بيقراريءَ جو سبب بيان ڪيو ويو آهي: {{اقتباس| مون کي اچي نه سنڌ ۾ آرام هڪ پلڪ منهنجي آ دل کي ملڪ عرب لاءِ اضطراب |}} انهن شعرن ۾ عشق ۽ فراق جي روايتي غزليه ٻولي مذهبي عقيدت جي اظهار لاءِ استعمال ڪئي وئي آهي. === ڪربلا ۽ شهادت === مجموعي ۾ [[ڪربلا جي جنگ|ڪربلا]] بابت هڪ سلام پڻ شامل آهي، جنهن ۾ [[حسين ابن علي|امام حسين]] جي شهادت، قرباني ۽ ظلم جي مقابلي ۾ حق تي ثابت قدم رهڻ جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> شاعر چوي ٿو: {{اقتباس| ڪربلا جو حادثو هو درس عبرت جو سچو حق وارا ڪين ڊڄندا ظلم جي شمشير کان |}} هن شعر ۾ ڪربلا کي تاريخي واقعي سان گڏ اخلاقي ۽ روحاني استقامت جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي. === عشق، فراق ۽ وصال === عشق ''ديوان شيدا'' جو هڪ اهم موضوع آهي. شاعر جي غزلن ۾ محبوب جي ديدار جي خواهش، فراق جو درد، بيقراري، وفا، انتظار ۽ وصال جي آرزو بار بار سامهون اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر عشق جي درد کي اهڙي بيماريءَ سان تشبيهه ڏئي ٿو، جنهن جو علاج محبوب جي ديدار کان سواءِ ممڪن نه آهي: {{اقتباس| نه منهنجي درد جي ڪا انتها آ نه منهنجي درد جي ڪنهن وٽ دوا آ |}} ٻئي غزل ۾ چوي ٿو: {{اقتباس| منهنجو نه ڪر علاج تون اي پُرجفا طبيب ديدار دلربا جو آ منهنجي دوا طبيب |}} انهن شعرن ۾ درد، طبيب، دوا ۽ ديدار جا استعارا روايتي سنڌي ۽ فارسي غزل جي عشقيه اظهار سان تعلق رکن ٿا. === تصوف ۽ روحاني معرفت === شيدا جي شاعريءَ ۾ صوفيانه اصطلاحن ۽ علامتن جو گهڻو استعمال ملي ٿو. پير مغان، ساقي، مئي، ميڪدو، رند، زاهد، شريعت، طريقت ۽ حقيقت جهڙا لفظ سندس ڪلام ۾ مختلف معنوي صورتن ۾ اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر چوي ٿو: {{اقتباس| نه زاهد سان، نه راهب سان، نڪو آ رندن سان مطلب نڪا تسبيح ئي گھرجي نڪي زنار سان مطلب |}} هي شعر ظاهري مذهبي علامتن کان اڳتي وڌي باطني عشق ۽ روحاني وابستگيءَ جي اظهار طور پڙهي سگهجي ٿو. غزل جي آخري شعر ۾ شاعر پنهنجي عقيدت کي نبي ڪريم سان ڳنڍي ٿو. هڪ ٻئي غزل ۾ شريعت، طريقت ۽ دل جي صفائيءَ کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي. شاعر جي فڪر ۾ ظاهري عبادت ۽ باطني اصلاح جي لاڳاپي جو تصور نظر اچي ٿو. === سنڌ سان محبت ۽ وطن دوستي === ''ديوان شيدا'' ۾ سنڌ سان محبت جو اظهار پڻ موجود آهي. هڪ غزل ۾ شاعر سنڌ کي پنهنجو وطن قرار ڏئي ٿو: {{اقتباس| سنڌ تنهنجو آ وطن تون آهين شيدا سنڌ لئي |}} هن مصرع ۾ شاعر جي وطن سان سڃاڻپ ۽ وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ ٻئي ڪلام ۾ سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن بابت احتجاجي لهجو اختيار ڪيو ويو آهي. شاعر مقامي ماڻهن جي محرومي، روزگار ۽ اختيار جي مسئلن کي موضوع بڻائي ٿو: {{اقتباس|وطن جي اهل کي ڪپڙو نٿو ڪفن لئي ملي انهن جي دل تي ته ڌارين جو اقتدار ڏسو |}} انهيءَ ڪلام ۾ سنڌي آفيسرن جي گهٽتائي، زمين ۽ زبان بابت پابندين ۽ امن امان جي مسئلن جو پڻ ذڪر اچي ٿو. اهي بيان شاعر جي سياسي ۽ سماجي احساسن جي نمائندگي ڪن ٿا؛ انهن کي پنهنجي دور جي حالتن بابت شاعر جي نقطه نظر طور پڙهڻ گهرجي، نه ته الڳ تاريخي ثبوت طور. === سنڌي لوڪ روايتن جو اثر === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌي لوڪ داستانن جي ڪردارن ۽ علامتن جو استعمال پڻ ملي ٿو. [[سسئي پنهون|سسئي ۽ پنهون]]، [[عمر مارئي|مارئي ۽ عمر]] ۽ [[مومل راڻو|مومل ۽ راڻي]] سان لاڳاپيل اشارا سندس ڪلام ۾ موجود آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> مارئيءَ جي آواز ۾ لکيل ڪلام ۾ وطن ۽ مارن سان محبت کي بيان ڪيو ويو آهي: {{اقتباس|مارن جي ڏاڍي اٿم اڪير مارن ريءَ مان ڪئن ٿي گذاريان |}} شاعر هتي لوڪ ڪردار جي زبان ۾ وطن سان محبت، جدائيءَ جي تڪليف ۽ پنهنجي اصل سڃاڻپ سان وابستگيءَ کي بيان ڪري ٿو. سسئي پنهون جي روايت سان لاڳاپيل ڪلام ۾ محبوب جي تلاش، سفر ۽ سماجي پابندين کان بيپرواهيءَ جا موضوع سامهون اچن ٿا. === قومي سجاڳي ۽ سماجي اصلاح === ''ديوان شيدا'' ۾ مسلمانن جي اجتماعي حالت، تعليم، اخلاقي اصلاح ۽ تاريخي زوال بابت ڪلام پڻ شامل آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نظم ۾ شاعر مسلمانن کي غفلت ڇڏڻ ۽ بيدار ٿيڻ جي تلقين ڪري ٿو: {{اقتباس| خواب غفلت کان ستل مسلم سگھو بيدار ٿي رهروان شوق ويا اڳتي وڌي هوشيار ٿي |}} هڪ ٻئي ڪلام ۾ تعليم کي ترقيءَ جو بنياد قرار ڏئي ٿو: {{اقتباس|دارومدار آهي ترقي جو علم تي ان ڏي نه آ ٿو جه مسلم جي ٻار کي |}} هنن شعرن ۾ شاعر پنهنجي دور جي مسلمان سماج بابت فڪر، تعليم جي ضرورت ۽ اجتماعي سڌاري جو پيغام پيش ڪري ٿو. === غربت، قرض ۽ معاشي تڪليف === مجموعي جي آخري حصي ۾ ''مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن'' عنوان سان ڪلام شامل آهي، جنهن ۾ شاعر قرض، معاشي پريشاني ۽ گذران جي ڏکيائين کي موضوع بڻائي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> {{اقتباس|يا خدا مقروض آهيان دانهن هي آيس کڻي تو سوا ڪوناه مالڪ تو سوا ناهي ڌڻي |}} هن ڪلام ۾ قرض جي بار، معاشي بي وسي ۽ خدا کان مدد جي درخواست جو اظهار موجود آهي. ان کي شاعر جي ڪلام ۾ ذاتي ۽ سماجي تڪليف جي نمائندگي ڪندڙ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو. == فني ۽ اسلوبي خصوصيتون == === غزل جي روايتي هيئت === شيدا جي شاعريءَ ۾ غزل جي روايتي هيئت، قافيي ۽ رديف جو استعمال نمايان آهي. شاعر عشق، فراق، محبوب جي ديدار، ساقي، ميڪدي، بلبل، گل، چمن ۽ خزان جهڙين روايتي علامتن کي استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پڻ شيدا جي غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhianaDiwan"/> === فارسي ۽ عربي لفظن جو استعمال === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ عربي لفظن جو گهڻو استعمال آهي. انهن ۾ ''پير مغان''، ''ساغر''، ''ميڪدو''، ''جلوه''، ''فرقت''، ''وصال''، ''شريعت''، ''طريقت''، ''حقيقت''، ''محشر'' ۽ ''يوم الجزا'' جهڙا اصطلاح شامل آهن. اهڙي لغوي بناوت شاعر جي مذهبي تعليم ۽ فارسي غزل جي روايت سان سندس تعلق کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/><ref name="SindhianaPoet"/> === تشبيهون ۽ استعارا === شاعر درد کي بيماري، محبوب جي ديدار کي دوا، فراق کي باهه، وصال کي راحت، دل کي چمن ۽ محبوب جي حسن کي نور سان تشبيهه ڏئي ٿو. هڪ نعت ۾ شاعر پنهنجي جسم کي تنبوري ۽ رڳن کي تارن سان تشبيهه ڏئي ٿو: {{اقتباس| هيءُ تن تنبورو ٿي ويو هر رڳ ٿي تار آ ويٺو وڄايان عشق توهان جي جو مان رباب |}} هن تصوير ۾ جسم، موسيقي ۽ عقيدت کي هڪ ئي استعاري ۾ گڏ ڪيو ويو آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> === سنڌي ۽ فارسي شعري روايتن جو ميلاپ === شيدا جي غزلن ۾ فارسي غزل جون علامتون ۽ سنڌي لوڪ ادب جا ڪردار گڏ ملن ٿا. پنهل، مارئي ۽ مومل جهڙن ڪردارن جو استعمال سنڌي ثقافتي پسمنظر سان سندس تعلق ظاهر ڪري ٿو. انهيءَ لحاظ کان سندس شاعريءَ ۾ ڪلاسيڪي غزل جي فني روايت ۽ مقامي سنڌي شعري اظهار جو ميلاپ نظر اچي ٿو. == موضوعاتي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | موضوع ! style="background:#245779;color:white;" | اهم خصوصيت ! style="background:#245779;color:white;" | متن ۾ مثال |- | نعت | عقيدت، شفاعت ۽ مديني جي محبت | شروعاتي نعتون |- | ڪربلا | شهادت، قرباني ۽ حق تي ثابت قدمي | ڪربلا بابت سلام |- | عشق | فراق، وصال، درد ۽ ديدار | عشقيه غزل |- | تصوف | باطني محبت ۽ روحاني معرفت | پير مغان ۽ ساقيءَ واريون علامتون |- | وطن دوستي | سنڌ سان محبت ۽ محروميءَ جو احساس | سنڌ بابت احتجاجي غزل |- | لوڪ روايتون | پنهل، مارئي ۽ مومل جا اشارا | مارن جي اڪير وارو ڪلام |- | سماجي اصلاح | تعليم، سجاڳي ۽ اجتماعي ترقي | مسلمانن جي بيداريءَ بابت ڪلام |- | معاشي زندگي | قرض، غربت ۽ گذران جون ڏکيائيون | مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن |} <ref name="DiwanSheeda"/> == ادبي اهميت == ''ديوان شيدا'' جي دستياب متن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مولوي محمد عظيم شيدا جي شاعري رڳو روايتي عشقيه غزل تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مذهبي عقيدت، روحاني فڪر، سنڌ سان محبت، سماجي احتجاج ۽ قومي اصلاح جا موضوع پڻ شامل آهن. مجموعي ۾ فارسي ۽ عربي لغت سان گڏ سنڌي لوڪ داستانن جي علامتن جو استعمال سندس شاعريءَ جي اهم خصوصيت آهي. شاعر روايتي غزل جي ٻوليءَ کي ڪڏهن مذهبي عقيدت، ڪڏهن ذاتي درد ۽ ڪڏهن اجتماعي مسئلن جي اظهار لاءِ استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان شيدا کي سنڌ جي عالمن ۽ شاعرن ۾ شمار ڪندي سندس غزل گوئي ۽ مشاعرن سان تعلق جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan"/> == متن ۽ اشاعت بابت نوٽ == ''ديوان شيدا'' جو هڪ 73 صفحن تي مشتمل برقي متن دستياب آهي، جنهن جي عنواني صفحي تي مولوي محمد عظيم شيدا ۽ نصيرآباد لاڙڪاڻو ڄاڻايل آهي. ان متن ۾ ناشر، اصل ڇاپي جو سال ۽ مرتب جو نالو واضح طور درج نه آهن. برقي متن ۾ ڪجهه لفظن جي صورت، سٽن جي ترتيب ۽ اکرن ۾ ٽائپنگ يا متن جي منتقليءَ جون غلطيون نظر اچن ٿيون. تنهنڪري تنقيدي ڇاپي يا اصل قلمي نسخي سان ڀيٽ ڪرڻ کان سواءِ سڀني شعرن جي آخري صورت مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[مولوي محمد عظيم شيدا]] * [[سنڌي غزل]] * [[سنڌي شاعري]] * [[نعت]] * [[تصوف]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[ڪربلا جي جنگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=قادري |first=اياز حسين |title=سنڌي غزل جي اوسر |language=sd }} * {{cite encyclopedia |title=ديوان شيدا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=5 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }} [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي غزل]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي نعت]] l0s4shmhs7lppea8rglsbyj5sl268ho 429533 429532 2026-11-07T22:32:10Z Intisar Ali 8681 429533 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ديوان شيدا | author = [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي]] | title_orig = ديوان شيدا | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[شاعري]]، [[غزل]]، [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]] | subject = عشق، تصوف، مذهبي عقيدت، وطن دوستي ۽ سماجي اصلاح | pages = 73 (دستياب برقي نسخو) }} '''ديوان شيدا''' سنڌي شاعر، عالم ۽ اديب [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي|مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا»]] جي شاعريءَ جو مجموعو آهي. هن مجموعي ۾ [[نعت]]، [[سلام (شاعري)|سلام]]، [[غزل]] ۽ مختلف موضوعن تي شاعري شامل آهي. ڪلام ۾ عشق، فراق، تصوف، مذهبي عقيدت، [[ڪربلا]]، وطن سان محبت، سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن، تعليم، قومي اصلاح ۽ معاشي تڪليفن جا موضوع نمايان آهن.<ref name="DiwanSheeda">{{cite book |last=سولنگي |first=محمد عظيم |title=ديوان شيدا |type=شعري مجموعي جو دستياب برقي متن |language=sd |pages=1–73 |publication-date=اشاعتي سال غيرتصديق ٿيل }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، مولوي محمد عظيم شيدا جو گهڻو ڪلام ضايع ٿي ويو هو ۽ باقي شاعري قلمي صورت ۾ محفوظ هئي. ان ادبي داخلا ۾ سندس غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan">{{cite web |title=ديوان شيدا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+شيدا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ديوان شيدا'' جي دستياب نسخي جي عنواني صفحي تي «ديوان شيدا، از مولوي محمد عظيم شيدا، نصيرآباد لاڙڪاڻو» لکيل آهي. مجموعي ۾ نعتن ۽ سلام کان پوءِ غزلن جو سلسلو اچي ٿو. غزلن جي ترتيب ۾ آخري اکرن موجب الف، ب، ت ۽ ٻين عنوانن جو استعمال نظر اچي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> مجموعي جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. ان کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ عشق جي موضوع تي ڪلام اچي ٿو. غزلن ۾ روايتي عشقيه مضمونن سان گڏ مذهبي، صوفيانه، قومي ۽ سماجي موضوع پڻ شامل آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> == شاعر جو تعارف == مولوي محمد عظيم سولنگي «شيدا» سنڌ جو عالم، مدرس، شاعر ۽ مذهبي ليکڪ هو. سندس تعلق ڳوٺ گل ٻرڙو، تعلقي وارهه سان هو. هن سنڌي، فارسي ۽ عربيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ مختلف ديني مدرسن ۾ پڙهائڻ سان وابسته رهيو. بعد ۾ نصيرآباد ۾ رهائش اختيار ڪيائين.<ref name="SindhianaPoet">{{cite web |title=محمد عظيم شيدا مولوي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=محمد+عظيم+شيدا+مولوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> شيدا کي شاعريءَ سان جوانيءَ کان دلچسپي هئي. ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هدايت علي نجفي سندس هم مڪتب ۽ دوست هو، جنهن جي صحبت ۾ شيدا شاعريءَ جي سکيا حاصل ڪئي. شيدا جو لاڙڪاڻي جي بزم مشاعري سان پڻ تعلق رهيو.<ref name="SindhianaDiwan"/> سندس ٻين تصنيفن ۾ ''سيرت مصطفى'' پڻ شامل آهي، جنهن جا ڇاپا سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيا آهن.<ref name="SindhianaPoet"/> == ترتيب ۽ شعري صنفون == دستياب متن جي شروعات نعتن سان ٿئي ٿي، جن کان پوءِ ڪربلا بابت سلام ۽ غزل شامل آهن. مجموعي ۾ ڪي ڪلام روايتي غزل جي صورت ۾ آهن، جڏهن ته ڪجهه نظم ۽ گيت جهڙيون هيئتون پڻ نظر اچن ٿيون.<ref name="DiwanSheeda"/> غزلن جي ترتيب ۾ الف، ب، ت، جھ، ڃ، د ۽ ٻين اکرن جا عنوان ڏنل آهن. اها ترتيب روايتي ديوانن جي قافيي يا رديف جي آخري اکرن موجب ترتيب ڏيڻ واري طريقي سان لاڳاپيل آهي، جيتوڻيڪ دستياب متن ۾ ان جي مڪمل پابندي هر هنڌ واضح نه آهي. == شاعريءَ جا موضوع == === نعت ۽ مذهبي عقيدت === ''ديوان شيدا'' جي شروعات نبي ڪريم جي مدح ۾ لکيل نعتن سان ٿئي ٿي. شاعر انهن ۾ نور، حسن، شفاعت، مديني جي محبت ۽ حضور جي ديدار جي آرزو جهڙا موضوع بيان ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نعت ۾ شاعر چوي ٿو: {{اقتباس| شيدا ته اصل کان مان محمد جو آهيان مون تي ڪندو شفا اهو يوم الجزا ڏسي |}} هي شعر شاعر جي مذهبي عقيدت ۽ آخرت ۾ شفاعت جي اميد کي ظاهر ڪري ٿو. ٻئي ڪلام ۾ مديني کان دوريءَ کي بيقراريءَ جو سبب بيان ڪيو ويو آهي: {{اقتباس| مون کي اچي نه سنڌ ۾ آرام هڪ پلڪ منهنجي آ دل کي ملڪ عرب لاءِ اضطراب |}} انهن شعرن ۾ عشق ۽ فراق جي روايتي غزليه ٻولي مذهبي عقيدت جي اظهار لاءِ استعمال ڪئي وئي آهي. === ڪربلا ۽ شهادت === مجموعي ۾ [[ڪربلا جي جنگ|ڪربلا]] بابت هڪ سلام پڻ شامل آهي، جنهن ۾ [[حسين ابن علي|امام حسين]] جي شهادت، قرباني ۽ ظلم جي مقابلي ۾ حق تي ثابت قدم رهڻ جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> شاعر چوي ٿو: {{اقتباس| ڪربلا جو حادثو هو درس عبرت جو سچو حق وارا ڪين ڊڄندا ظلم جي شمشير کان |}} هن شعر ۾ ڪربلا کي تاريخي واقعي سان گڏ اخلاقي ۽ روحاني استقامت جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي. === عشق، فراق ۽ وصال === عشق ''ديوان شيدا'' جو هڪ اهم موضوع آهي. شاعر جي غزلن ۾ محبوب جي ديدار جي خواهش، فراق جو درد، بيقراري، وفا، انتظار ۽ وصال جي آرزو بار بار سامهون اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر عشق جي درد کي اهڙي بيماريءَ سان تشبيهه ڏئي ٿو، جنهن جو علاج محبوب جي ديدار کان سواءِ ممڪن نه آهي: {{اقتباس| نه منهنجي درد جي ڪا انتها آ نه منهنجي درد جي ڪنهن وٽ دوا آ |}} ٻئي غزل ۾ چوي ٿو: {{اقتباس| منهنجو نه ڪر علاج تون اي پُرجفا طبيب ديدار دلربا جو آ منهنجي دوا طبيب |}} انهن شعرن ۾ درد، طبيب، دوا ۽ ديدار جا استعارا روايتي سنڌي ۽ فارسي غزل جي عشقيه اظهار سان تعلق رکن ٿا. === تصوف ۽ روحاني معرفت === شيدا جي شاعريءَ ۾ صوفيانه اصطلاحن ۽ علامتن جو گهڻو استعمال ملي ٿو. پير مغان، ساقي، مئي، ميڪدو، رند، زاهد، شريعت، طريقت ۽ حقيقت جهڙا لفظ سندس ڪلام ۾ مختلف معنوي صورتن ۾ اچن ٿا.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ غزل ۾ شاعر چوي ٿو: {{اقتباس| نه زاهد سان، نه راهب سان، نڪو آ رندن سان مطلب نڪا تسبيح ئي گھرجي نڪي زنار سان مطلب |}} هي شعر ظاهري مذهبي علامتن کان اڳتي وڌي باطني عشق ۽ روحاني وابستگيءَ جي اظهار طور پڙهي سگهجي ٿو. غزل جي آخري شعر ۾ شاعر پنهنجي عقيدت کي نبي ڪريم سان ڳنڍي ٿو. هڪ ٻئي غزل ۾ شريعت، طريقت ۽ دل جي صفائيءَ کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي. شاعر جي فڪر ۾ ظاهري عبادت ۽ باطني اصلاح جي لاڳاپي جو تصور نظر اچي ٿو. === سنڌ سان محبت ۽ وطن دوستي === ''ديوان شيدا'' ۾ سنڌ سان محبت جو اظهار پڻ موجود آهي. هڪ غزل ۾ شاعر سنڌ کي پنهنجو وطن قرار ڏئي ٿو: {{اقتباس| سنڌ تنهنجو آ وطن تون آهين شيدا سنڌ لئي |}} هن مصرع ۾ شاعر جي وطن سان سڃاڻپ ۽ وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ ٻئي ڪلام ۾ سنڌ جي سماجي ۽ سياسي حالتن بابت احتجاجي لهجو اختيار ڪيو ويو آهي. شاعر مقامي ماڻهن جي محرومي، روزگار ۽ اختيار جي مسئلن کي موضوع بڻائي ٿو: {{اقتباس|وطن جي اهل کي ڪپڙو نٿو ڪفن لئي ملي انهن جي دل تي ته ڌارين جو اقتدار ڏسو |}} انهيءَ ڪلام ۾ سنڌي آفيسرن جي گهٽتائي، زمين ۽ زبان بابت پابندين ۽ امن امان جي مسئلن جو پڻ ذڪر اچي ٿو. اهي بيان شاعر جي سياسي ۽ سماجي احساسن جي نمائندگي ڪن ٿا؛ انهن کي پنهنجي دور جي حالتن بابت شاعر جي نقطه نظر طور پڙهڻ گهرجي، نه ته الڳ تاريخي ثبوت طور. === سنڌي لوڪ روايتن جو اثر === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌي لوڪ داستانن جي ڪردارن ۽ علامتن جو استعمال پڻ ملي ٿو. [[سسئي پنهون|سسئي ۽ پنهون]]، [[عمر مارئي|مارئي ۽ عمر]] ۽ [[مومل راڻو|مومل ۽ راڻي]] سان لاڳاپيل اشارا سندس ڪلام ۾ موجود آهن.<ref name="DiwanSheeda"/> مارئيءَ جي آواز ۾ لکيل ڪلام ۾ وطن ۽ مارن سان محبت کي بيان ڪيو ويو آهي: {{اقتباس|مارن جي ڏاڍي اٿم اڪير مارن ريءَ مان ڪئن ٿي گذاريان |}} شاعر هتي لوڪ ڪردار جي زبان ۾ وطن سان محبت، جدائيءَ جي تڪليف ۽ پنهنجي اصل سڃاڻپ سان وابستگيءَ کي بيان ڪري ٿو. سسئي پنهون جي روايت سان لاڳاپيل ڪلام ۾ محبوب جي تلاش، سفر ۽ سماجي پابندين کان بيپرواهيءَ جا موضوع سامهون اچن ٿا. === قومي سجاڳي ۽ سماجي اصلاح === ''ديوان شيدا'' ۾ مسلمانن جي اجتماعي حالت، تعليم، اخلاقي اصلاح ۽ تاريخي زوال بابت ڪلام پڻ شامل آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> هڪ نظم ۾ شاعر مسلمانن کي غفلت ڇڏڻ ۽ بيدار ٿيڻ جي تلقين ڪري ٿو: {{اقتباس| خواب غفلت کان ستل مسلم سگھو بيدار ٿي رهروان شوق ويا اڳتي وڌي هوشيار ٿي |}} هڪ ٻئي ڪلام ۾ تعليم کي ترقيءَ جو بنياد قرار ڏئي ٿو: {{اقتباس|دارومدار آهي ترقي جو علم تي ان ڏي نه آ ٿو جه مسلم جي ٻار کي |}} هنن شعرن ۾ شاعر پنهنجي دور جي مسلمان سماج بابت فڪر، تعليم جي ضرورت ۽ اجتماعي سڌاري جو پيغام پيش ڪري ٿو. === غربت، قرض ۽ معاشي تڪليف === مجموعي جي آخري حصي ۾ ''مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن'' عنوان سان ڪلام شامل آهي، جنهن ۾ شاعر قرض، معاشي پريشاني ۽ گذران جي ڏکيائين کي موضوع بڻائي ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> {{اقتباس|يا خدا مقروض آهيان دانهن هي آيس کڻي تو سوا ڪوناه مالڪ تو سوا ناهي ڌڻي |}} هن ڪلام ۾ قرض جي بار، معاشي بي وسي ۽ خدا کان مدد جي درخواست جو اظهار موجود آهي. ان کي شاعر جي ڪلام ۾ ذاتي ۽ سماجي تڪليف جي نمائندگي ڪندڙ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو. == فني ۽ اسلوبي خصوصيتون == === غزل جي روايتي هيئت === شيدا جي شاعريءَ ۾ غزل جي روايتي هيئت، قافيي ۽ رديف جو استعمال نمايان آهي. شاعر عشق، فراق، محبوب جي ديدار، ساقي، ميڪدي، بلبل، گل، چمن ۽ خزان جهڙين روايتي علامتن کي استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پڻ شيدا جي غزلن جي فارسي ترڪيبن ۽ بندشن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhianaDiwan"/> === فارسي ۽ عربي لفظن جو استعمال === شيدا جي شاعريءَ ۾ سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ عربي لفظن جو گهڻو استعمال آهي. انهن ۾ ''پير مغان''، ''ساغر''، ''ميڪدو''، ''جلوه''، ''فرقت''، ''وصال''، ''شريعت''، ''طريقت''، ''حقيقت''، ''محشر'' ۽ ''يوم الجزا'' جهڙا اصطلاح شامل آهن. اهڙي لغوي بناوت شاعر جي مذهبي تعليم ۽ فارسي غزل جي روايت سان سندس تعلق کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="DiwanSheeda"/><ref name="SindhianaPoet"/> === تشبيهون ۽ استعارا === شاعر درد کي بيماري، محبوب جي ديدار کي دوا، فراق کي باهه، وصال کي راحت، دل کي چمن ۽ محبوب جي حسن کي نور سان تشبيهه ڏئي ٿو. هڪ نعت ۾ شاعر پنهنجي جسم کي تنبوري ۽ رڳن کي تارن سان تشبيهه ڏئي ٿو: {{اقتباس| هيءُ تن تنبورو ٿي ويو هر رڳ ٿي تار آ ويٺو وڄايان عشق توهان جي جو مان رباب |}} هن تصوير ۾ جسم، موسيقي ۽ عقيدت کي هڪ ئي استعاري ۾ گڏ ڪيو ويو آهي.<ref name="DiwanSheeda"/> === سنڌي ۽ فارسي شعري روايتن جو ميلاپ === شيدا جي غزلن ۾ فارسي غزل جون علامتون ۽ سنڌي لوڪ ادب جا ڪردار گڏ ملن ٿا. پنهل، مارئي ۽ مومل جهڙن ڪردارن جو استعمال سنڌي ثقافتي پسمنظر سان سندس تعلق ظاهر ڪري ٿو. انهيءَ لحاظ کان سندس شاعريءَ ۾ ڪلاسيڪي غزل جي فني روايت ۽ مقامي سنڌي شعري اظهار جو ميلاپ نظر اچي ٿو. == موضوعاتي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | موضوع ! style="background:#245779;color:white;" | اهم خصوصيت ! style="background:#245779;color:white;" | متن ۾ مثال |- | نعت | عقيدت، شفاعت ۽ مديني جي محبت | شروعاتي نعتون |- | ڪربلا | شهادت، قرباني ۽ حق تي ثابت قدمي | ڪربلا بابت سلام |- | عشق | فراق، وصال، درد ۽ ديدار | عشقيه غزل |- | تصوف | باطني محبت ۽ روحاني معرفت | پير مغان ۽ ساقيءَ واريون علامتون |- | وطن دوستي | سنڌ سان محبت ۽ محروميءَ جو احساس | سنڌ بابت احتجاجي غزل |- | لوڪ روايتون | پنهل، مارئي ۽ مومل جا اشارا | مارن جي اڪير وارو ڪلام |- | سماجي اصلاح | تعليم، سجاڳي ۽ اجتماعي ترقي | مسلمانن جي بيداريءَ بابت ڪلام |- | معاشي زندگي | قرض، غربت ۽ گذران جون ڏکيائيون | مفلسي جي دانهن رزاق ڏانهن |} <ref name="DiwanSheeda"/> == ادبي اهميت == ''ديوان شيدا'' جي دستياب متن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مولوي محمد عظيم شيدا جي شاعري رڳو روايتي عشقيه غزل تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ مذهبي عقيدت، روحاني فڪر، سنڌ سان محبت، سماجي احتجاج ۽ قومي اصلاح جا موضوع پڻ شامل آهن. مجموعي ۾ فارسي ۽ عربي لغت سان گڏ سنڌي لوڪ داستانن جي علامتن جو استعمال سندس شاعريءَ جي اهم خصوصيت آهي. شاعر روايتي غزل جي ٻوليءَ کي ڪڏهن مذهبي عقيدت، ڪڏهن ذاتي درد ۽ ڪڏهن اجتماعي مسئلن جي اظهار لاءِ استعمال ڪري ٿو.<ref name="DiwanSheeda"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڊاڪٽر اياز قادريءَ جي حوالي سان شيدا کي سنڌ جي عالمن ۽ شاعرن ۾ شمار ڪندي سندس غزل گوئي ۽ مشاعرن سان تعلق جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan"/> == متن ۽ اشاعت بابت نوٽ == ''ديوان شيدا'' جو هڪ 73 صفحن تي مشتمل برقي متن دستياب آهي، جنهن جي عنواني صفحي تي مولوي محمد عظيم شيدا ۽ نصيرآباد لاڙڪاڻو ڄاڻايل آهي. ان متن ۾ ناشر، اصل ڇاپي جو سال ۽ مرتب جو نالو واضح طور درج نه آهن. برقي متن ۾ ڪجهه لفظن جي صورت، سٽن جي ترتيب ۽ اکرن ۾ ٽائپنگ يا متن جي منتقليءَ جون غلطيون نظر اچن ٿيون. تنهنڪري تنقيدي ڇاپي يا اصل قلمي نسخي سان ڀيٽ ڪرڻ کان سواءِ سڀني شعرن جي آخري صورت مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[مولوي محمد عظيم شيدا سولنگي]] * [[سنڌي غزل]] * [[سنڌي شاعري]] * [[نعت]] * [[تصوف]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[ڪربلا جي جنگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=قادري |first=اياز حسين |title=سنڌي غزل جي اوسر |language=sd }} * {{cite encyclopedia |title=ديوان شيدا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=5 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }} [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي غزل]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي نعت]] fbwcatwqgvs3728rn6qcbg9b8lf7y4d 0 105585 429536 2026-11-07T22:40:26Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox person | name = جوئندو | native_name = جوئندو | other_names = جوگندو، يوگندو، يوگيندو | occupation = شاعر، جين مذهبي مفڪر | known_for = پرماتما پرڪاش، يوگ سار | language = [[اپڀرنش ٻولي]] | religion = [[جين مت]] | era = ابتدائي وچيون دور | notable_works = پرماتما پرڪاش، يوگ سار }} '''جوئندو''' (رومن صورتون: ''Joindu''، ''Jogind... 429536 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = جوئندو | native_name = جوئندو | other_names = جوگندو، يوگندو، يوگيندو | occupation = شاعر، جين مذهبي مفڪر | known_for = پرماتما پرڪاش، يوگ سار | language = [[اپڀرنش ٻولي]] | religion = [[جين مت]] | era = ابتدائي وچيون دور | notable_works = پرماتما پرڪاش، يوگ سار }} '''جوئندو''' (رومن صورتون: ''Joindu''، ''Jogindu''، ''Yogīndu'') قديم هندستان جو [[اپڀرنش ٻولي|اپڀرنش]] ٻوليءَ ۾ لکندڙ شاعر ۽ [[جين مت|جين]] روحاني مفڪر هو. سندس زماني بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. ڪن محققن کيس ڇهين صدي عيسويءَ جو مفڪر قرار ڏنو آهي، جڏهن ته ٻين موجب هو غالباً اٺين صديءَ ۾ ٿي گذريو. سندس مشهور تصنيف ''پرماتما پرڪاش'' ۾ روح جي حقيقي سڃاڻپ، روحاني آزادي ۽ موڪش بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="JainpediaYogindu">{{cite web |last=Petit |first=Jérôme |title=Yogīndu |url=https://jainpedia.org/article/themes/principles/sects/digambara/yogindu/ |website=Jainpedia |language=en }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ جوئندوءَ کي اٺين صديءَ جو اپڀرنش شاعر ڄاڻايو آهي. جوتواڻيءَ موجب، سندس تصنيف ''پرماتما پرڪاش'' ۾ روح، اعليٰ روحاني حقيقت ۽ ڪائنات بابت 445 بيت شامل آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> جديد تحقيقي ايڊيشنن ۾ هن تصنيف جا 345 بيت ڄاڻايا وڃن ٿا. قلمي نسخن جي اختلاف ۽ پوءِ شامل ٿيل بيتن سبب متن جي تعداد ۾ فرق پيدا ٿيو آهي.<ref name="JainpediaYogindu"/><ref name="UpadhyeEdition">{{cite book |last=Upadhye |first=A. N. |title=Śrī Yogīndudeva's Paramātmaprakāśa (Paramappapayāsu): An Apabhraṃśa Work on Jaina Mysticism |language=en }}</ref> == نالو ۽ زمانو == جوئندوءَ جو نالو مختلف صورتن ۾ لکيو ويو آهي، جن ۾ جوئندو، جوگندو، يوگندو ۽ يوگيندو شامل آهن. سنسڪرت ۾ سندس نالي جي ''يوگيندر'' صورت پڻ استعمال ٿي آهي، پر آ. ن. اپاڌيئيءَ جي تحقيق موجب ''يوگندو'' نالي جي وڌيڪ مناسب صورت آهي.<ref name="UpadhyeEdition"/> سندس زندگيءَ بابت تاريخي معلومات تمام محدود آهي. سندس ڄمڻ جي هنڌ، خاندان ۽ وفات جي سال بابت پڪي شاهدي موجود نه آهي. آ. ن. اپاڌيئيءَ کيس ڇهين صديءَ سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته ٻين عالمن اٺين صديءَ جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. 1988ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي موجب، لسانياتي بنيادن تي اٺين يا نائين صديءَ جو زمانو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي.<ref name="JainpediaYogindu"/><ref name="JoinduStudy1988">{{cite journal |last=प्रचण्डिया |first=आदित्य |title=कविश्री जोइन्दु व्यक्तित्व और कृतित्व |journal=प्राकृत विद्या |year=1988 |pages=15–20 |url=https://aryanculture.org/records/7479 |language=hi }}</ref> == مذهبي ۽ فلسفيانه پسمنظر == جوئندوءَ جو تعلق [[ديگمبر]] جين فڪري روايت سان هو. سندس فلسفي تي جين آچاريه [[ڪندڪند]] جي فڪر جو اثر نمايان آهي.<ref name="JainpediaYogindu"/> جوئندوءَ جي فڪر جو بنيادي موضوع روح جي حقيقي فطرت جي سڃاڻپ آهي. جين فلسفي موجب، روح پنهنجي اصل حالت ۾ شعور ۽ علم سان لاڳاپيل آهي، پر ڪرمن جي اثر سبب جنم ۽ موت جي چڪر ۾ ڦاٿل رهي ٿو. جوئندو روحاني آزاديءَ لاءِ خودشناسي، ڌيان ۽ باطني پاڪيزگيءَ تي زور ڏئي ٿو. سندس تعليم ۾ رڳو ظاهري مذهبي عملن جي ڀيٽ ۾ روح جي سڃاڻپ کي وڌيڪ اهميت حاصل آهي.<ref name="JainpediaYogindu"/> == تصنيفون == جوئندوءَ جي نالي سان ڪيترين تصنيفن جو ذڪر ملي ٿو، پر محققن موجب سندس ٻن ڪتابن جي نسبت وڌيڪ مستند آهي. === پرماتما پرڪاش === '''پرماتما پرڪاش''' (سنسڪرت: ''Paramātma-prakāśa''؛ اپڀرنش: ''Paramappapayāsu'') جوئندوءَ جي مشهور فلسفيانه شاعري آهي. ان جي عنوان جي معنيٰ اعليٰ روح جي روشني يا اعليٰ روح بابت روشني آهي.<ref name="JainpediaYogindu"/> هن تصنيف ۾ استاد ۽ شاگرد جي وچ ۾ سوال جواب جي صورت اختيار ڪئي وئي آهي. شاگرد ڀٽ پربھاڪر روح جي حقيقت بابت سوال ڪري ٿو ۽ جوئندو انهن جا فلسفيانه جواب ڏئي ٿو. موجوده تحقيقي روايت موجب، ڪتاب 345 بيتن تي مشتمل آهي ۽ ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: * پهريون حصو: 126 بيت. * ٻيو حصو: 219 بيت. ڪتاب ۾ روح جي حقيقي سڃاڻپ، ڪرمن جي بندش، ڌيان، خودشناسي ۽ موڪش بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="JainpediaYogindu"/> === يوگ سار === '''يوگ سار''' (''Yoga-sāra'') جوئندوءَ جي ٻي مشهور تصنيف آهي. هي 108 بيتن تي مشتمل مختصر روحاني متن آهي، جنهن ۾ روح جي فطرت ۽ آزاديءَ جي رستي بابت تعليم ڏني وئي آهي.<ref name="JainpediaYogindu"/> ان جي شاعريءَ ۾ دوهي جي صنف استعمال ڪئي وئي آهي. مختصر ۽ متوازن بيتن جي ذريعي پيچيده روحاني تصورن کي عام فهم انداز ۾ بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. == پرماتما پرڪاش جو فڪر == === روح ۽ اعليٰ روح === جوئندوءَ جي فڪر ۾ روح جي حقيقي سڃاڻپ بنيادي حيثيت رکي ٿي. سندس تعليم موجب، روح کي پنهنجي اصل پاڪ حالت ۾ سڃاڻڻ ضروري آهي. جين فلسفي جي هن روايت ۾ روح جي عام حالت ۽ سندس مڪمل پاڪ حالت جي وچ ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو. روح ڪرمن جي اثر کان آزاد ٿي پنهنجي حقيقي علم ۽ شعور واري حالت حاصل ڪري سگهي ٿو.<ref name="JainpediaYogindu"/> === ظاهري عبادت ۽ باطني معرفت === جوئندوءَ جي تعليم ۾ رڳو مندرن، مورتين ۽ ظاهري مذهبي عملن کي روحاني آزاديءَ لاءِ ڪافي نٿو سمجهيو وڃي. موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب، جوئندوءَ جي هڪ بيت ۾ اعليٰ روحاني حقيقت کي مندر، مورتي يا تصوير ۾ ڳولڻ بدران متوازن ۽ غيردوئي شعوري حالت ۾ سڃاڻڻ تي زور ڏنو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هن بيان کي جين مت جي خودشناسيءَ واري فلسفي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي. ان مان جوئندوءَ جي هر قسم جي مذهبي رسم يا عبادت جي مڪمل مخالفت جو نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. === ڪرمن کان آزادي === جوئندوءَ جي فڪر موجب، روحاني آزاديءَ لاءِ ڪرمن جي بندشن کان ڇوٽڪارو ضروري آهي. ڌيان، روحاني ضبط ۽ حقيقي علم کي انهيءَ مقصد سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="JainpediaYogindu"/> هو مذهبي زيارتن ۽ ظاهري عملن جي ڀيٽ ۾ روح جي حقيقت جي سڃاڻپ تي زور ڏئي ٿو. سندس فڪر ۾ خودشناسي موڪش جي رستي جو اهم جزو آهي. == شاعريءَ جون خصوصيتون == جوئندوءَ اپڀرنش ٻوليءَ ۾ فلسفيانه شاعري ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ دوهي جي مختصر هيئت استعمال ڪئي وئي آهي، جنهن جي ذريعي روح، علم، ڌيان ۽ آزاديءَ جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="JainpediaYogindu"/> سندس لکڻين ۾ سوال جواب جو طريقو پڻ استعمال ٿيو آهي. ''پرماتما پرڪاش'' ۾ استاد ۽ شاگرد جي گفتگو پيچيده فلسفيانه تصورن کي سمجهائڻ جو ذريعو بڻجي ٿي. جوئندوءَ جي شاعريءَ ۾ روحاني فڪر ۽ ادبي اظهار گڏ ملن ٿا. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون جين فلسفي سان گڏ اپڀرنش ادب جي تاريخ ۾ پڻ اهميت رکن ٿيون. == ادبي اثر == جوئندوءَ جي شاعريءَ جو اثر پوءِ جي جين روحاني ادب تي پيو. خاص طور يارهين صديءَ جي شاعر رام سنگهه منيءَ جي ''دوها پاهڊ'' ۾ جوئندوءَ جي شاعريءَ ۽ فڪر سان مشابهتون ملن ٿيون.<ref name="JainpediaYogindu"/> جوئندوءَ جي تصنيف ''پرماتما پرڪاش'' تي پوءِ سنسڪرت ۽ ٻين ٻولين ۾ شرحون لکيون ويون. برهم ديو جي سنسڪرت شرح ۽ دولت رام جي هندي تشريح هن متن جي بعد واري مطالعي ۾ اهم رهيون آهن.<ref name="JainpediaYogindu"/> == متن جا مختلف نسخا == ''پرماتما پرڪاش'' جي قلمي نسخن ۾ بيتن جي تعداد ۽ متن جي ترتيب بابت اختلاف موجود آهن. آ. ن. اپاڌيئيءَ جي تحقيقي مطالعي موجب، وقت سان گڏ ڪجهه اضافي بيت متن ۾ شامل ٿيا، جنهن سبب مختلف نسخن ۾ تعداد وڌيو.<ref name="UpadhyeEdition"/> موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ 445 بيت ڄاڻايل آهن، جڏهن ته جين ادب جي جديد تحقيقي بيانن موجب 345 بيتن واري ترتيب مڃيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="JainpediaYogindu"/> == اهم تصنيفن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | تصنيف ! style="background:#245779;color:white;" | ٻولي ! style="background:#245779;color:white;" | بيت ! style="background:#245779;color:white;" | بنيادي موضوع |- | پرماتما پرڪاش | اپڀرنش | 345، مڃيل متن موجب | روح، خودشناسي، ڪرمن کان آزادي |- | يوگ سار | اپڀرنش | 108 | روحاني ضبط، ڌيان ۽ موڪش |} <ref name="JainpediaYogindu"/> == پڻ ڏسو == * [[اپڀرنش ٻولي]] * [[جين مت]] * [[ديگمبر]] * [[ڪندڪند]] * [[دوهو]] * [[موڪش]] * [[ڪرما]] * [[هندستاني ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite book |author=Yogīndudeva |title=Paramātmaprakāśa: Paramappapayāsu |editor=Manish Modi |publisher=Hindi Granth Karyalay |location=Mumbai |year=2007 |isbn=9788188769094 |language=hi }} * {{cite book |author=Yogindu Deva |title=Spiritual Enlightenment: Paramatma Prakash |publisher=Radiant Publishers |location=New Delhi |year=2000 |isbn=8170272416 |language=en }} [[زمرو:جين مت]] [[زمرو:هندستاني شاعر]] [[زمرو:اپڀرنش ادب]] [[زمرو:قديم هندستاني ادب]] [[زمرو:هندستاني فلسفي]] 6ct5a8csv0zthyke0pkintadhdozefz 0 105586 429537 2026-11-07T22:47:04Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox magazine | title = جوت | language = [[سنڌي ٻولي]]، انگريزي | category = ادبي، سماجي ۽ اخلاقي رسالو | frequency = پندرهن روزه؛ ذريعن ۾ اختلاف | founded = 1896ع | firstdate = 1896ع | finaldate = غيريقيني؛ 1942ع يا 1947ع | editor = [[پرمانند ميوارام]]، ن. ف. ڪوٽواڻي | country = برطانوي هندستان | based = [[سنڌ]] }} '''جوت''' (انگريزي: '... 429537 wikitext text/x-wiki {{Infobox magazine | title = جوت | language = [[سنڌي ٻولي]]، انگريزي | category = ادبي، سماجي ۽ اخلاقي رسالو | frequency = پندرهن روزه؛ ذريعن ۾ اختلاف | founded = 1896ع | firstdate = 1896ع | finaldate = غيريقيني؛ 1942ع يا 1947ع | editor = [[پرمانند ميوارام]]، ن. ف. ڪوٽواڻي | country = برطانوي هندستان | based = [[سنڌ]] }} '''جوت''' (انگريزي: ''Jot'' يا ''Jote'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ اوائلي ادبي ۽ صحافتي رسالو هو، جيڪو 1896ع ۾ شروع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ان کي سنڌي ٻوليءَ جو پهريون مڪمل ادبي رسالو قرار ڏنو آهي. رسالي سنڌي نثر، مضمون نويسي، سماجي سجاڳي ۽ ادبي اظهار جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhianaEssays">{{cite encyclopedia |title=سنڌي ادب ۾ مضمون نگاري |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ادب+۾+مضمون+نگاري |language=sd }}</ref> [[پرمانند ميوارام]] جي ادارت هيٺ ''جوت'' سنڌي ادب ۽ سماجي زندگيءَ جي مختلف موضوعن بابت مضمونن جو اهم ذريعو بڻيو. 1938ع ۾ پرمانند جي وفات کان پوءِ ن. ف. ڪوٽواڻيءَ ان جي ادارت سنڀالي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaEssays"/> == تاريخ == === قيام ۽ شروعاتي دور === ''جوت'' 1896ع ۾ سنڌ ۾ جاري ٿيو. صحافت جي تاريخدان شيخ عزيز پنهنجي ڪتاب ''Notes on Sindh'' ۾ لکي ٿو ته آڪٽوبر 1896ع ۾ بابو بنرجي هن رسالي جو بنياد وڌو. سندس بيان موجب، رسالي ۾ مذهبي مواد سان گڏ تاريخ، اخلاق ۽ ثقافت بابت مضمون شايع ٿيندا هئا.<ref name="AzizNotes">{{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=Notes on Sindh |year=2009 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Notes_On_Sindh-Shaikh_Aziz-2009-cs.pdf }}</ref> ''جوت'' جي شروعاتي ادارت بابت ذريعن ۾ اختلاف آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، پرمانند ميوارام 1899ع کان رسالي جو ايڊيٽر ٿيو، جڏهن ته ٻين تاريخي ۽ تحقيقي ذريعن ۾ 1900ع ڄاڻايل آهي. ڪي ذريعا 1896ع کان ئي سندس شروعاتي اداري واري وابستگي بيان ڪن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Karoonghar2017">{{cite journal |title=پرمانند ميوارام جي ادبي، صحافتي ۽ لغوي خدمتن جو جائزو |journal=کارونجهر |volume=17 |year=2017 |publisher=وفاقي اردو يونيورسٽي |url=https://fuuast.edu.pk/wp-content/uploads/2018/01/Karoonghar-Vol-17-December-2017.pdf |language=sd }}</ref> === پرمانند ميوارام جو دور === [[پرمانند ميوارام]] (1866ع–1938ع) سنڌي نثر نويس، مترجم، لغت نويس ۽ صحافي هو. هن پنهنجي ادارت هيٺ ''جوت'' کي سنڌي ٻوليءَ جي ادبي ۽ سماجي اظهار جو اهم ذريعو بڻايو.<ref name="SindhianaParmanand">{{cite encyclopedia |title=پرمانند ميوارام |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پرمانند+ميوارام |language=sd }}</ref> پرمانند ميوارام پنهنجي مضمونن ۾ اخلاقي تربيت، سماجي اصلاح، تاريخ، ثقافت، روزمرهه جي زندگيءَ ۽ علمي موضوعن تي لکندو هو. سندس نثر جي سادگي ۽ روانيءَ سبب ''جوت'' سنڌي پڙهندڙن ۾ مقبول ٿيو.<ref name="Karoonghar2017"/> سنڌي ادبي تاريخ ۾ پرمانند کي مضمون نويسيءَ جي اهم شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. سندس ادارت ۾ رسالي ڪيترن ئي مضمون نگارن کي لکڻ ۽ پنهنجا خيال پيش ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="SindhianaEssays"/> === پرمانند جي وفات کان پوءِ === پرمانند ميوارام 19 نومبر 1938ع تي حيدرآباد ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ ن. ف. ڪوٽواڻيءَ ''جوت'' جي ادارت سنڀالي.<ref name="SindhianaParmanand"/><ref name="Jotwani1996"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، ڪوٽواڻيءَ رسالي جي ادبي معيار کي برقرار رکڻ سان گڏ ان ۾ نوان سڌارا پڻ آندا. هن جي دور ۾ 1946ع ۾ ''جوت'' جو پنجاهه سالا خاص شمارو شايع ٿيو.<ref name="SindhianaEssays"/> == ادبي ۽ صحافتي مواد == === مضمون نويسي === ''جوت'' سنڌي مضمون نويسيءَ جي واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ان ۾ ادبي، تاريخي، سماجي، اخلاقي ۽ علمي موضوعن بابت مضمون شايع ٿيندا هئا.<ref name="SindhianaEssays"/> پرمانند ميوارام جي مشهور مضمونن ۾ ''سپ''، ''برهمڻ آباد''، ''سر چارلس نيپيئر''، ''نئون سال''، ''راڳ''، ''ماڪوڙيون''، ''پليگ''، ''مان به ڪي آهيان''، ''اڳوڻو ۽ هاڻوڪو سمو''، ''ڪاهوءَ جو دڙو''، ''سچي پريم جو لڇڻ'' ۽ ''ريل کان اڳ مسافري'' شامل آهن.<ref name="SindhianaEssays"/> انهن مضمونن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رسالي جو دائرو رڳو ادبي تخليق تائين محدود نه هو، پر ان ۾ تاريخ، سائنس، سماجي زندگي، اخلاق ۽ ثقافتي موضوعن کي پڻ جاءِ ڏني ويندي هئي. === سماجي ۽ اخلاقي موضوع === ''جوت'' ۾ سماجي اصلاح ۽ اخلاقي تربيت سان لاڳاپيل مضمونن کي اهميت حاصل هئي. پرمانند ميوارام جي لکڻين ۾ انساني اخلاق، روزمرهه جي زندگي، سماجي روين ۽ علمي شعور بابت بحث ملن ٿا.<ref name="Karoonghar2017"/> رسالي ۾ مذهبي مواد پڻ شايع ٿيندو هو. شيخ عزيز موجب، شروعاتي دور ۾ عيسائيت جي تبليغ ان جي مقصدن مان هڪ هئي، پر ساڳئي وقت تاريخ، ثقافت ۽ اخلاق بابت مواد پڻ ڇپبو هو.<ref name="AzizNotes"/> === سنڌي نثر جي ترقي === ''جوت'' سنڌي نثر جي جديد صورتن جي واڌاري سان لاڳاپيل هو. ان ۾ مضمون نويسي، ترجمي ۽ اخلاقي ڪهاڻين ذريعي سنڌي ٻوليءَ جي نثري اظهار کي هٿي ملي.<ref name="SindhianaEssays"/> ''The Cultural Heritage of India'' جي پنجين جلد ۾ پرمانند ميوارام جي ادارت هيٺ ''جوت'' کي سنڌي ادبي صلاحيتن جي سڃاڻپ ۽ واڌاري جو اهم وسيلو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="CulturalHeritage">{{cite book |title=The Cultural Heritage of India |volume=5 |chapter=Sindhi Literature |publisher=Ramakrishna Mission Institute of Culture |language=en |url=https://estudantedavedanta.net/Cultural_Heritage_Vol_V.pdf }}</ref> == مضمون نگار ۽ ليکڪ == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، ''جوت'' ۾ پرمانند ميوارام سان گڏ ڪيترن ئي سنڌي مضمون نگارن جون لکڻيون شايع ٿينديون هيون. انهن ۾ [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]، نارائڻداس ملڪاڻي، پرڀداس ڀيرومل ۽ آسودي مل گدواڻي شامل هئا.<ref name="SindhianaEssays"/> ٻين مضمون نگارن ۾ ڪنول سنگهه پوهومل، اڌارام چانڊومل، ريواچند آڏواڻي، هوتچند ڏيئل مل، هيمنداس واڌواڻي، واڌو مل گنگارام ۽ شامداس چولياڻيءَ جا نالا پڻ ملن ٿا.<ref name="SindhianaEssays"/> انهن ليکڪن جا مضمون تاريخ، سفر، سماجي زندگي، طنز، مزاح، اخلاق ۽ ثقافتي موضوعن تي مشتمل هئا. == جوت مان مرتب ٿيل ڪتاب == === گل ڦل === ''گل ڦل'' پرمانند ميوارام جي انهن مضمونن جو مجموعو آهي، جيڪي ''جوت'' ۾ شايع ٿيا هئا. هي ڪتاب ٻن ڀاڱن ۾ شايع ٿيو.<ref name="SindhianaEssays"/> ''The Cultural Heritage of India'' موجب، ''گل ڦل'' جا ٻه ڀاڱا 1925ع ۽ 1936ع ۾ شايع ٿيا. ٻين ذريعن ۾ ٻئي ڀاڱي لاءِ 1935ع پڻ ڄاڻايل آهي.<ref name="CulturalHeritage"/> ''گل ڦل'' ۾ اخلاقي درس، طنز، مزاح، فطرت، سماجي زندگيءَ ۽ ٻين موضوعن بابت مضمون شامل آهن. انهن مجموعن ذريعي ''جوت'' ۾ شايع ٿيل مواد ڪتابي صورت ۾ محفوظ ٿيو.<ref name="SindhianaEssays"/> === دل بهار === پرمانند ميوارام جي مضمونن ۽ ترجمن سان لاڳاپيل ٻيو مجموعو ''دل بهار'' آهي، جيڪو چئن ڀاڱن ۾ شايع ٿيو. ان ۾ اخلاقي آکاڻيون، قصا ۽ مختلف موضوعن بابت نثري مواد شامل آهي.<ref name="Karoonghar2017"/> == پنجاهه سالا خاص شمارو == 1946ع ۾ ''جوت'' جي قيام کي پنجاهه سال پورا ٿيڻ جي موقعي تي هڪ خاص شمارو شايع ڪيو ويو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، هن شماري ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي مشهور اديبن ۽ عالمن جا مضمون شامل هئا.<ref name="SindhianaEssays"/> انهن ليکڪن ۾ ڏيارام وسڻ مل، لعلسنگهه اجواڻي، سوڀراج نرملداس، ڄيٺمل پرسرام، لعلچند امرڏنيمل، شيوڪرام ڀوڄراج، منوهر داس ڪوڙيمل، هيرانند ڪرمچند، جڳترام ايسرداس، ڪلياڻ آڏواڻي ۽ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي شامل هئا.<ref name="SindhianaEssays"/> اهو خاص شمارو رسالي جي ڊگهي ادبي ۽ صحافتي تاريخ جو اهم دستاويزي حوالو آهي. == تاريخي ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | سال ! style="background:#245779;color:white;" | واقعو |- | 1896ع | ''جوت'' جي شروعات |- | 1899ع يا 1900ع | پرمانند ميوارام جي باقاعده ادارت جي شروعات بابت مختلف روايتون |- | 1925ع | ''گل ڦل'' جي پهرئين ڀاڱي جي اشاعت |- | 1935ع يا 1936ع | ''گل ڦل'' جي ٻئي ڀاڱي جي اشاعت بابت مختلف تاريخون |- | 1938ع | پرمانند ميوارام جي وفات ۽ ن. ف. ڪوٽواڻيءَ جي ادارت |- | 1946ع | پنجاهه سالا خاص شماري جي اشاعت |- | 1942ع يا 1947ع | آخري اشاعت بابت تاريخي اختلاف |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaEssays"/><ref name="AzizNotes"/> == آخري اشاعت بابت اختلاف == ''جوت'' جي آخري اشاعت جي سال بابت ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ رسالي جي مدت 1896ع کان 1947ع تائين ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> شيخ عزيز جي ڪتاب ''Notes on Sindh'' موجب، رسالو 1942ع ۾ بند ٿيو. البت، ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۽ 2017ع جي هڪ تحقيقي مقالي ۾ 1946ع جي پنجاهه سالا خاص شماري جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AzizNotes"/><ref name="SindhianaEssays"/><ref name="Karoonghar2017"/> انهن اختلافن جي قطعي حل لاءِ رسالي جي اصل شمارن، خاص ڪري 1942ع کان 1947ع واري عرصي جي شمارن، جي ڪتابياتي ۽ آرڪائيوي تصديق ضروري آهي. == ادبي اهميت == ''جوت'' سنڌي ٻوليءَ جي جديد مضمون نويسيءَ، ادبي صحافت ۽ نثر جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. پرمانند ميوارام جي ادارت هيٺ رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ، ثقافت، سماجي زندگي، اخلاق، تعليم ۽ ادبي موضوعن بابت مواد شايع ٿيندو رهيو.<ref name="SindhianaEssays"/><ref name="CulturalHeritage"/> رسالي ڪيترن ئي ليکڪن کي مضمون نويسيءَ جو موقعو ڏنو ۽ سنڌي نثر جي مختلف موضوعاتي صورتن کي هٿي ڏني. ''گل ڦل'' جهڙن مجموعن ذريعي رسالي جو چونڊ مواد پوءِ ڪتابي صورت ۾ محفوظ ٿيو. == پڻ ڏسو == * [[پرمانند ميوارام]] * [[سنڌي صحافت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي نثر]] * [[سنڌي مضمون نويسي]] * [[گل ڦل]] * [[سنڌ ۾ ڇپائيءَ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=Notes on Sindh |year=2009 |language=en }} [[زمرو:سنڌي رسالا]] [[زمرو:سنڌي صحافت]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:1896ع ۾ قائم ٿيل رسالا]] [[زمرو:برطانوي هندستان جا رسالا]] r623cgn4vbb917unsre8dd2cw66pe7b 0 105587 429538 2026-11-07T22:49:19Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox writer | name = جيوت گوگيا | pseudonym = جوت | native_name = جيوت گوگيا «جوت» | birth_date = 1929ع | death_date = 1995ع | occupation = ليکڪ، ٻاراڻي ادب جو ڪهاڻيڪار | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[ٻاراڻو ادب]]، [[ٻاراڻي ڪهاڻي]] | notableworks = ڏاڏيءَ جون آکاڻيون، پرين جون آکاڻيون، آکاڻيون ئي آکاڻيون }} '''جيوت گوگيا... 429538 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = جيوت گوگيا | pseudonym = جوت | native_name = جيوت گوگيا «جوت» | birth_date = 1929ع | death_date = 1995ع | occupation = ليکڪ، ٻاراڻي ادب جو ڪهاڻيڪار | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[ٻاراڻو ادب]]، [[ٻاراڻي ڪهاڻي]] | notableworks = ڏاڏيءَ جون آکاڻيون، پرين جون آکاڻيون، آکاڻيون ئي آکاڻيون }} '''جيوت گوگيا «جوت»''' (رومن صورت: ''Jeevat Gogia ‘Jot’''؛ 1929ع–1995ع) سنڌي ٻوليءَ جو ٻاراڻي ادب سان لاڳاپيل ڪهاڻيڪار هو. هن ٻارن لاءِ ڪهاڻين جا ڪيترائي مجموعا لکيا، جن ۾ ''ڏاڏيءَ جون آکاڻيون''، ''پرين جون آکاڻيون'' ۽ ''آکاڻيون ئي آکاڻيون'' شامل آهن. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ کيس ٻارن لاءِ لکڻ وارن نمايان سنڌي اديبن ۾ شمار ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ڀارت ۾ ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ٻاراڻي ادب جي تاريخ بابت تحقيقي مطالعي ۾ جيوت گوگيا کي ٻارن جي ڪهاڻين جو اهم ليکڪ ڄاڻايو ويو آهي. سندس ڪهاڻين ۾ جانورن ۽ پکين کي ڪردار بڻائڻ، ٻارن جي دلچسپيءَ مطابق قصا پيش ڪرڻ ۽ تفريح ذريعي اخلاقي قدرن جي آگاهي ڏيڻ جهڙيون خصوصيتون بيان ڪيون ويون آهن.<ref name="Garwani2019">{{cite journal |last=गरवानी |first=खीमा |title=भारत में स्वतंत्रता के बाद का सिन्धी बाल साहित्य |journal=International Journal of Professional Development |volume=8 |issue=1 |year=2019 |pages=95–97 |url=https://www.ijpd.co.in/Back%20Vol.%20Papers/Jan-June%202019.pdf |language=hi }}</ref> == زندگي == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب، جيوت گوگيا «جوت» 1929ع ۾ ڄائو ۽ 1995ع ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Jotwani1996"/> سندس ڄمڻ جي هنڌ، والدين، ابتدائي تعليم، رهائش ۽ ذاتي زندگيءَ بابت وڌيڪ تصديق ٿيل سوانحي معلومات محدود آهي. == ادبي خدمتون == جيوت گوگيا سنڌي ٻاراڻي ڪهاڻيءَ جي صنف سان خاص وابستگي رکندڙ اديب هو. سندس لکڻين جو بنيادي مخاطب ٻار هئا ۽ هن مختلف موضوعن تي ٻارن لاءِ آکاڻيون لکيون.<ref name="Garwani2019"/> سنڌي ٻاراڻي ادب بابت هڪ تعليمي مطالعي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته جيوت گوگيا پنهنجي ادبي سرگرمين کي ٻارن جي ڪهاڻين لاءِ وقف ڪيو. ان مطالعي موجب، سندس آکاڻيون ٻارن جي تخيل ۽ دلچسپيءَ مطابق ترتيب ڏنل آهن.<ref name="IGNOUChildLit">{{cite report |title=MTTP-004 Project: Sindhi Translation Studies |institution=Indira Gandhi National Open University |year=2024 |url=https://webservices.ignou.ac.in/assignments/PG-Diploma/PGDSHST/2024/MTTP-004-Project%20%282024%29.pdf |language=hi }}</ref> === جانورن ۽ پکين تي ٻڌل ڪهاڻيون === جيوت گوگيا جي ڪهاڻين جي هڪ نمايان خصوصيت جانورن ۽ پکين کي ڪردارن طور استعمال ڪرڻ آهي. تعليمي مطالعي موجب، ٻلي ۽ ڪوئو سندس پسنديده ڪردارن مان هئا.<ref name="IGNOUChildLit"/> جانورن تي ٻڌل آکاڻين ذريعي ٻارن لاءِ دلچسپ واقعا، گفتگو ۽ ڪردارن جي وچ ۾ لاڳاپا پيش ڪيا ويندا آهن. جيوت گوگيا جي ڪهاڻين ۾ به اهڙي ڪردارنگاريءَ جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. === ٻاراڻي تخيل ۽ تفريح === جيوت گوگيا جي آکاڻين ۾ ٻارن جي تخيل، تجسس ۽ تفريح کي اهميت حاصل هئي. سندس ڪهاڻين بابت تحقيقي مطالعي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اهي ٻارن جي ضرورتن ۽ ذهني دنيا کي نظر ۾ رکي لکيون ويون هيون.<ref name="IGNOUChildLit"/> سندس ڪهاڻين جي فني جوڙجڪ، بيان جي انداز ۽ مخصوص اخلاقي نتيجن بابت تفصيلي تنقيدي راءِ قائم ڪرڻ لاءِ اصل مجموعن جو مطالعو ضروري آهي. == تصنيفون == === ڏاڏيءَ جون آکاڻيون === '''ڏاڏيءَ جون آکاڻيون''' (رومن صورت: ''D'aadee-a joon Aakhaaniyoon'') جيوت گوگيا جي ٻارن لاءِ لکيل آکاڻين جو مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هي ڪتاب 1960ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته ڀارت ۾ سنڌي ٻاراڻي ادب بابت تحقيقي مطالعي ۾ ان جي اشاعت 1961ع ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Garwani2019"/> ان کي ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ شايع ٿيل سنڌي ٻاراڻي ڪهاڻين جي اوائلي مجموعن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Garwani2019"/> === پرين جون آکاڻيون === '''پرين جون آکاڻيون''' (رومن صورت: ''Pariyun joon Aakhaaniyoon'') جيوت گوگيا جو ٻاراڻين ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو 1968ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="IGNOUChildLit"/> ڪتاب جو عنوان پري ڪهاڻين سان لاڳاپيل آهي. تعليمي مطالعي موجب، هن مجموعي جون ڪهاڻيون ٻارن جي تخيل ۽ دلچسپيءَ کي نظر ۾ رکي ترتيب ڏنل آهن.<ref name="IGNOUChildLit"/> === آکاڻيون ئي آکاڻيون === '''آکاڻيون ئي آکاڻيون''' (رومن صورت: ''Aakhaaniyoon ee Aakhaaniyoon'') جيوت گوگيا جو ٻاراڻين آکاڻين جو مجموعو آهي. جوتواڻيءَ جي لغت موجب، هي ڪتاب 1979ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته هڪ تعليمي مطالعي ۾ 1981ع ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="IGNOUChildLit"/> === رنگ برنگي آکاڻيون === '''رنگ برنگي آکاڻيون''' جيوت گوگيا جي ٻاراڻين ڪهاڻين جو ٻيو مجموعو آهي. سنڌي ٻاراڻي ادب بابت تعليمي مطالعي ۾ هن ڪتاب جي اشاعت 1980ع ڄاڻايل آهي.<ref name="IGNOUChildLit"/> === ٻليءَ ۽ ڪوئي جون آکاڻيون === '''ٻليءَ ۽ ڪوئي جون آکاڻيون''' جيوت گوگيا جي نالي سان ڄاڻايل ٻاراڻين ڪهاڻين جو مجموعو آهي. هن عنوان جو ذڪر سنڌي ٻاراڻي ادب بابت تعليمي مطالعي ۾ ملي ٿو، پر اشاعت جو سال واضح نه آهي.<ref name="IGNOUChildLit"/> == ڪتابن جي فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#245779;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#245779;color:white;" | اشاعت ! style="background:#245779;color:white;" | صنف |- | ڏاڏيءَ جون آکاڻيون | 1960ع يا 1961ع | ٻاراڻيون ڪهاڻيون |- | پرين جون آکاڻيون | 1968ع | ٻاراڻيون ڪهاڻيون |- | آکاڻيون ئي آکاڻيون | 1979ع يا 1981ع | ٻاراڻيون ڪهاڻيون |- | رنگ برنگي آکاڻيون | 1980ع | ٻاراڻيون ڪهاڻيون |- | ٻليءَ ۽ ڪوئي جون آکاڻيون | غيرتصديق ٿيل | ٻاراڻيون ڪهاڻيون |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="Garwani2019"/><ref name="IGNOUChildLit"/> == سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ حيثيت == ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ٻاراڻي ادب جي ترقيءَ ۾ ڪيترن ئي اديبن حصو ورتو. انهن ۾ جيوت گوگيا، هزاري رام بلواڻي، گوورڌن ڀارتي ۽ ٻين ليکڪن جا نالا ملن ٿا.<ref name="Garwani2019"/> جيوت گوگيا جو خاص ڪردار ٻارن لاءِ ڪهاڻين جا مجموعا لکڻ هو. سندس ڪتابن ۾ پري ڪهاڻين، روايتي آکاڻين ۽ جانورن تي ٻڌل قصن سان لاڳاپيل موضوع ملن ٿا.<ref name="IGNOUChildLit"/> سنڌي ٻاراڻي ادب بابت ڊاڪٽر کيما گروانيءَ جي مطالعي ۾ جيوت گوگيا کي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ٻاراڻي ڪهاڻيءَ جي اهم ليکڪن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Garwani2019"/> == اشاعتي سالن بابت اختلاف == جيوت گوگيا جي ٻن ڪتابن جي اشاعتي سالن بابت موجود ذريعن ۾ اختلاف آهي. ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''ڏاڏيءَ جون آکاڻيون'' لاءِ 1960ع ۽ ''آکاڻيون ئي آکاڻيون'' لاءِ 1979ع ڄاڻايل آهن. ٻئي طرف سنڌي ٻاراڻي ادب بابت تحقيقي ۽ تعليمي مواد ۾ ترتيبوار 1961ع ۽ 1981ع ڄاڻايل آهن.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Garwani2019"/><ref name="IGNOUChildLit"/> انهن اختلافن جي قطعي تصديق لاءِ ڪتابن جي اصل عنواني صفحن، اشاعتي رڪارڊن يا لائبريري فهرستن سان ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ٻاراڻو ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[ٻاراڻي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[پري ڪهاڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite journal |last=गरवानी |first=खीमा |title=भारत में स्वतंत्रता के बाद का सिन्धी बाल साहित्य |journal=International Journal of Professional Development |volume=8 |issue=1 |year=2019 |language=hi }} [[زمرو:1929ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1995ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] kfpvf0nfq90ows4l3zrwmhwqsayaqwq 0 105588 429541 2026-11-07T22:59:47Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox writer | name = واڌومل ڪيمترام جوتواڻي | native_name = واڌومل ڪيمترام جوتواڻي | birth_date = 1914ع | death_date = 1976ع | occupation = ليکڪ، ناٽڪ نويس، شاعر، مضمون نگار، سماجي ڪارڪن | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[ناٽڪ]]، [[شاعري]]، [[مضمون]]، ڪردار نگاري | notableworks = پريم جي پياس، گيتا گيان، اندر جا امنگ،... 429541 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = واڌومل ڪيمترام جوتواڻي | native_name = واڌومل ڪيمترام جوتواڻي | birth_date = 1914ع | death_date = 1976ع | occupation = ليکڪ، ناٽڪ نويس، شاعر، مضمون نگار، سماجي ڪارڪن | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[ناٽڪ]]، [[شاعري]]، [[مضمون]]، ڪردار نگاري | notableworks = پريم جي پياس، گيتا گيان، اندر جا امنگ، دروپدي | known_for = سنڌ ۾ هندي ٻوليءَ جي تعليم کي فروغ ڏيڻ }} '''واڌومل ڪيمترام جوتواڻي''' (انگريزي: ''Wadhumal Kimatram Jotwani''؛ 1914ع – 1976ع) سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ، ناٽڪ نويس، شاعر، مضمون نگار ۽ سماجي ڪارڪن هو. هن سنڌ ۾ [[هندي ٻولي]]ءَ جي تعليم کي فروغ ڏيڻ لاءِ ڪم ڪيو. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''پريم جي پياس'' (1932ع)، ''گيتا گيان'' (1933ع)، ''اندر جا امنگ'' (1934ع) ۽ ''دروپدي'' (1941ع) شامل آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> == زندگيءَ جو احوال == واڌومل ڪيمترام جوتواڻيءَ جو جنم 1914ع ۾ ٿيو. هو سنڌي ادب ۽ سماجي سرگرمين سان وابسته رهيو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ کيس ليکڪ ۽ سماجي ڪارڪن طور متعارف ڪرايو ويو آهي. سندس جنم جي هنڌ، ابتدائي تعليم ۽ زندگيءَ جي ٻين تفصيلن بابت وڌيڪ مستند سوانحي معلومات جي ضرورت آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سندس ادبي سرگرمين جو رڪارڊ گهٽ ۾ گهٽ 1932ع کان 1941ع تائين ملي ٿو. ان عرصي ۾ سندس ناٽڪ، شاعري، مختصر مضمون ۽ ڪردار جي مطالعي تي ٻڌل تصنيفون شايع ٿيون.<ref name="Jotwani1996"/> == تعليمي ۽ سماجي خدمتون == واڌومل جوتواڻيءَ جي سماجي خدمتن جو هڪ اهم پهلو سنڌ ۾ هندي ٻوليءَ جي تعليم کي اڳتي وڌائڻ هو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب، هن سنڌ ۾ هندي تعليم جي مقصد کي هٿي ڏيڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="Jotwani1996"/> انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل تعليمي ادارن، تنظيمن، تدريس جي عرصي ۽ انتظامي ذميوارين بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق جي ضرورت آهي. == ادبي خدمتون == واڌومل جوتواڻيءَ مختلف ادبي صنفن ۾ لکيو. سندس ڄاڻايل تصنيفن ۾ ناٽڪ، شاعري، مختصر مضمون ۽ هڪ ڪردار جو مطالعو شامل آهن. اهي ڪتاب 1932ع کان 1941ع جي وچ ۾ شايع ٿيا.<ref name="Jotwani1996"/> === ناٽڪ نويسي === سندس ناٽڪ ''پريم جي پياس'' 1932ع ۾ شايع ٿيو. هي سندس ڄاڻايل ابتدائي تصنيفن مان هڪ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ هن ڪتاب کي ناٽڪ جي صنف ۾ درج ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ناٽڪ جي ڪهاڻي، ڪردارن، مڪالمن ۽ اسٽيج تي پيش ٿيڻ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ اصل متن يا همعصر ادبي تبصرن جي ضرورت آهي. === شاعري === واڌومل جوتواڻيءَ جو شاعريءَ جو ڪتاب ''گيتا گيان'' 1933ع ۾ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ هن تصنيف کي شاعريءَ جي صنف سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي عنوان مان ڀڳوت گيتا سان موضوعاتي لاڳاپي جو امڪان ظاهر ٿئي ٿو، پر ان جي اصل مواد جي تصديق کان سواءِ ان جي مذهبي يا فلسفياڻي تشريح قطعي طور نٿي ڪري سگهجي. === مضمون نگاري === سندس ڪتاب ''اندر جا امنگ'' 1934ع ۾ شايع ٿيو. هن تصنيف کي مختصر مضمونن جو مجموعو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هن مجموعي جي مضمونن جي عنوانن، موضوعن ۽ ادبي اسلوب بابت تفصيلي معلومات لاءِ اصل ڪتاب جو مطالعو ضروري آهي. === ڪردار نگاري === واڌومل جوتواڻيءَ جي تصنيف ''دروپدي'' 1941ع ۾ شايع ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت موجب، هي ڪتاب هڪ ڪردار جو مطالعو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> [[دروپدي]] هندستان جي قديم رزميي [[مهاڀارت]] جو هڪ اهم ڪردار آهي. تنهن هوندي به واڌومل جوتواڻيءَ جي ڪتاب ۾ هن ڪردار جي ڪهڙن پهلوئن جو مطالعو ڪيو ويو آهي، تنهن بابت اصل متن کان سواءِ قطعي راءِ قائم نٿي ڪري سگهجي. == تصنيفون == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#245779;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#245779;color:white;" | سال ! style="background:#245779;color:white;" | ادبي صنف |- | ''پريم جي پياس'' | 1932ع | ناٽڪ |- | ''گيتا گيان'' | 1933ع | شاعري |- | ''اندر جا امنگ'' | 1934ع | مختصر مضمون |- | ''دروپدي'' | 1941ع | ڪردار جو مطالعو |} <ref name="Jotwani1996"/> == ادبي ۽ تاريخي پسمنظر == واڌومل جوتواڻيءَ جون ڄاڻايل تصنيفون برطانوي هندستان جي دور ۾ شايع ٿيون. هن دور ۾ سنڌي ادب ۾ ناٽڪ، شاعري، مضمون نگاري ۽ ٻين نثري صنفن ۾ لکڻ جو سلسلو جاري هو. سندس ادبي سرگرمين سان گڏ هندي ٻوليءَ جي تعليم کي فروغ ڏيڻ وارو ڪم سندس سوانحي سڃاڻپ جو هڪ اهم حصو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == وفات == واڌومل ڪيمترام جوتواڻي 1976ع ۾ وفات ڪئي. سندس وفات جي ڏينهن، مهيني ۽ هنڌ بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ تفصيل درج نه آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي مضمون نويسي]] * [[هندي ٻولي]] * [[مهاڀارت]] * [[دروپدي]] * [[موتي لال جوتواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} [[زمرو:1914ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1976ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ نويس]] [[زمرو:سنڌي مضمون نگار]] [[زمرو:سنڌي سماجي ڪارڪن]] jo6cewwjik86jyiyiik4t7dave00gny 0 105589 429542 2026-11-07T23:25:49Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox person | name = مولوي عطا محمد عطائي | native_name = مولوي عطا محمد تونيو | birth_date = 1880ع | birth_place = ڳوٺ محبوب تونيو، [[ميروخان]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = 1958ع | death_place = ڳوٺ محبوب تونيو، سنڌ | resting_place = ڳوٺ محبوب تونيو جو قبرستان | father = فقير يامين تونيو | occupation = [[حڪيم]]، عا... 429542 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = مولوي عطا محمد عطائي | native_name = مولوي عطا محمد تونيو | birth_date = 1880ع | birth_place = ڳوٺ محبوب تونيو، [[ميروخان]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = 1958ع | death_place = ڳوٺ محبوب تونيو، سنڌ | resting_place = ڳوٺ محبوب تونيو جو قبرستان | father = فقير يامين تونيو | occupation = [[حڪيم]]، عالم دين، شاعر، ليکڪ، استاد | known_for = ديني تعليم، طب، مدرسن ۽ شفاخانن جو قيام | education = ديني علوم ۽ طب | alma_mater = ڪنڊياري جو مدرسو | other_names = عطائي | religion = اسلام }} '''مولوي عطا محمد عطائي''' (1890ع – 1958ع) ميروخان تعلقي جو عالم دين، حڪيم، شاعر، ليکڪ ۽ تعليمدان هو. سندس اصل نالو عطا محمد تونيو هو ۽ ''عطائي'' سندس ادبي تخلص هو. سندس تعلق ڳوٺ محبوب تونيو، تعلقي [[ميروخان]] سان هو. مقامي سوانحي روايت موجب، هن [[ڪنڊيارو|ڪنڊياري]] ۾ ديني ۽ طبي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ ديني تدريس ۽ طبابت جون خدمتون سرانجام ڏنيون. مولوي عطائيءَ ڳوٺ محبوب تونيو ۾ مدرسو ۽ شفاخانو قائم ڪيو. 1942ع جي وڏي ٻوڏ کان پوءِ هن [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي پراڻي لاهوري محلي ۾ پڻ شفاخانو کوليو. سندس علمي ۽ طبي سرگرمين جو هڪ تحريري ذڪر شاعر ۽ حڪيم [[نواز علي نياز جعفري]] جي سوانحي احوال ۾ ملي ٿو، جنهن موجب نياز جعفريءَ مولوي عطائيءَ جي صحبت ۾ طب جي ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="NiazJafri">{{حوالو_ويب |url=https://sindhsalamat.com/threads/19742/ |title=روايتي ۽ جديد شاعريءَ جو سنگم: نواز علي نياز جعفري |author=سجاد جعفري |website=سنڌ سلامت فورم |date=2012-11-13 |language=sd }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ خاندان == مقامي سوانحي معلومات موجب، مولوي عطا محمد عطائي 1890ع ۾ ڳوٺ محبوب تونيو، تعلقي ميروخان ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو فقير يامين تونيو هو. سندس خاندان جو تعلق تونيا برادريءَ جي بخشاڻي پاڙي سان هو. سندس ننڍپڻ ۽ ابتدائي تعليم بابت تفصيلي دستاويزي رڪارڊ اڃا دستياب نه آهي. تنهن هوندي به سندس بعد واري زندگيءَ ۾ ديني تعليم، طبابت ۽ شاعريءَ سان وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. == ديني ۽ طبي تعليم == مولوي عطا محمد عطائيءَ ديني علوم ۽ طب جي تعليم ڪنڊياري جي هڪ مدرسي مان حاصل ڪئي. مقامي روايت موجب، هن مدرسي ۾ ديني تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ عالم جي حيثيت سان دستاربندي حاصل ڪئي. سندس تعليم ۾ ديني علمن سان گڏ طب پڻ شامل هئي. ان دور ۾ سنڌ جي ڪيترن مدرسن ۾ ديني علمن سان گڏ منطق، حڪمت ۽ طب جي تعليم پڻ ڏني ويندي هئي. مولوي عطائيءَ جي مدرسي جي نالي، استادن ۽ دستاربنديءَ جي سال بابت وڌيڪ مستند معلومات جي ضرورت آهي. == تدريسي خدمتون == ديني تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ مولوي عطا محمد عطائي تعلقي [[قمبر]] جي ڳوٺ حني ۾ هڪ مدرسي ۾ معلم مقرر ٿيو. اتي هن ديني تعليم ۽ تدريس جون خدمتون سرانجام ڏنيون. ڪجهه عرصي کان پوءِ هو پنهنجي اباڻي ڳوٺ محبوب تونيو موٽي آيو. هن ڳوٺ ۾ مدرسو قائم ڪيو، جتي شاگردن کي ديني تعليم ڏني ويندي هئي. سندس مدرسي جي قيام جو سال، شاگردن جو تعداد ۽ نصاب بابت تفصيلي دستاويزي معلومات اڃا دستياب نه آهي. == طب ۽ حڪمت == مولوي عطا محمد عطائيءَ جي سڃاڻپ جو هڪ اهم پهلو طبابت هو. هن ديني تعليم سان گڏ طب جي تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ حڪيم طور ڪم ڪيو. مقامي سوانحي روايت موجب، هن ڳوٺ محبوب تونيو ۾ شفاخانو قائم ڪيو، جتي مقامي ماڻهن کي طبي سهولتون فراهم ڪندو هو. سندس طبابت جو سلسلو تدريسي خدمتن سان گڏ جاري رهيو. === طبي تحقيق ۽ دوائون === مقامي روايت موجب، مولوي عطائيءَ طب جي مختلف نسخن تي تحقيق ڪئي ۽ پنهنجي تجربي جي بنياد تي ڪجهه دوائون تيار ڪيون. انهن ۾ ''حب شافي''، ''صفوف مفرح'' ۽ ''حب سرخ'' جا نالا ڄاڻايا وڃن ٿا. انهن دوائن جي اصل ترڪيبن، استعمال، تاريخي نسخن ۽ طبي اثرن بابت آزاد تحقيقي يا دواسازيءَ جا رڪارڊ اڃا دستياب نه آهن. تنهنڪري انهن جي اثرائتي هجڻ بابت ڪا طبي دعويٰ نٿي ڪري سگهجي. == 1942ع جي ٻوڏ ۽ لاڙڪاڻي ۾ شفاخانو == 1942ع ۾ سنڌ ۾ وڏي ٻوڏ آئي، جنهن اتر سنڌ جي ڪيترن علائقن کي متاثر ڪيو. سنڌ جي صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ اٿارٽيءَ جي تاريخي رڪارڊ ۾ 1942ع کي وڏي ٻوڏ وارن سالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="PDMAFlood">{{cite web |title=Rain and Flood |url=https://pdma.gos.pk/rain-flood/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |language=en }}</ref> تاريخدان ايڇ. ٽي. ليمبرڪ پنهنجي ڪتاب ''Sindh: A General Introduction'' ۾ 1942ع دوران سکر کان مٿئين علائقي ۾ بندن جي ڀڄڻ ۽ اتر سنڌ جي هيٺاهن علائقن ۾ ٻوڏ جي پاڻيءَ جي پکڙجڻ جو احوال ڏنو آهي.<ref name="LambrickSindh">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh: A General Introduction |year=1986 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindh_A_General_Introduction_%28HoSS_Vol_I%29-H_T_Lambrick.%281986%29_cs.pdf }}</ref> مقامي سوانحي روايت موجب، ان ٻوڏ کان پوءِ مولوي عطا محمد عطائي لاڙڪاڻي شهر ڏانهن ويو ۽ پراڻي لاهوري محلي ۾ شفاخانو قائم ڪيو. اتي هن ماڻهن کي طبي سهولتون فراهم ڪيون. ڪجهه سالن کان پوءِ مولوي عطائي پنهنجي اباڻي ڳوٺ محبوب تونيو موٽي آيو ۽ اتي اڳ قائم ڪيل شفاخانو ٻيهر بحال ڪيو. == نواز علي نياز جعفريءَ سان علمي تعلق == مولوي عطا محمد عطائيءَ جو نالو لاڙڪاڻي جي شاعر ۽ حڪيم نواز علي نياز جعفريءَ جي سوانحي احوال ۾ ملي ٿو. سجاد جعفريءَ جي مضمون ''روايتي ۽ جديد شاعريءَ جو سنگم: نواز علي نياز جعفري'' موجب، نياز جعفريءَ مهراج ٽيڪچند ۽ مولوي عطا محمد عطائيءَ جي صحبت ۾ طب جي ڄاڻ حاصل ڪئي.<ref name="NiazJafri"/> هي تحريري حوالو مولوي عطائيءَ جي طبي علم ۽ علمي صحبت بابت اهم شاهدي آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس طب بابت ڄاڻ ٻين علم دوست شخصيتن تائين پڻ پهتي. نواز علي نياز جعفريءَ جي سوانحي احوال ۾ يوناني، آيرويدڪ ۽ بايوڪيمڪ دوائن جو ذڪر نياز جعفريءَ جي پنهنجي طبي عمل سان لاڳاپيل آهي؛ انهن تفصيلن کي مولوي عطائيءَ جي علاج جي طريقن سان سڌيءَ طرح منسوب نٿو ڪري سگهجي. == شاعري ۽ ادبي خدمتون == مولوي عطا محمد عطائيءَ کي شاعريءَ سان پڻ دلچسپي هئي. ''عطائي'' سندس ادبي تخلص هو. مقامي سوانحي روايت موجب، هن شاعري ۽ نثر ۾ پڻ طبع آزمائي ڪئي. سندس شاعريءَ جي موضوعن، ادبي صنفن، ڇپيل يا اڻڇپيل تصنيفن ۽ ڪلام جي نمونن بابت وڌيڪ تحقيقي مواد جي ضرورت آهي. سندس اصل ڪلام يا قلمي نسخا دستياب ٿيڻ سان سندس ادبي اسلوب ۽ سنڌي شاعريءَ ۾ حيثيت بابت تفصيلي مطالعو ممڪن ٿي سگهي ٿو. == روحاني وابستگي == مقامي سوانحي روايت موجب، مولوي عطا محمد عطائيءَ جو مرشد [[شهدادڪوٽ]] جو [[ميان غلام صديق ميڪڻ]] هو. سندس روحاني وابستگيءَ جي سلسلي، بيعت جي تاريخ ۽ مرشد جي سوانحي تفصيلن بابت وڌيڪ تحريري ثبوت گهربل آهن. == اهم سوانحي واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#245779;color:white;" | سال يا دور ! style="background:#245779;color:white;" | واقعو ! style="background:#245779;color:white;" | معلومات جو بنياد |- | 1880ع | ڳوٺ محبوب تونيو ۾ جنم | مقامي سوانحي روايت |- | سال نامعلوم | ڪنڊياري ۾ ديني ۽ طبي تعليم | مقامي سوانحي روايت |- | سال نامعلوم | عالم جي حيثيت سان دستاربندي | مقامي سوانحي روايت |- | سال نامعلوم | ڳوٺ حني، تعلقي قمبر ۾ تدريس | مقامي سوانحي روايت |- | سال نامعلوم | ڳوٺ محبوب تونيو ۾ مدرسو ۽ شفاخانو قائم ڪرڻ | مقامي سوانحي روايت |- | 1942ع کان پوءِ | لاڙڪاڻي جي پراڻي لاهوري محلي ۾ شفاخانو قائم ڪرڻ | مقامي سوانحي روايت؛ ٻوڏ جي تاريخي وقوع جي آزاد تصديق |- | سال نامعلوم | محبوب تونيو ۾ شفاخانو ٻيهر بحال ڪرڻ | مقامي سوانحي روايت |- | 1958ع | وفات ۽ ڳوٺ محبوب تونيو ۾ تدفين | مقامي سوانحي روايت |} == وفات == مقامي سوانحي روايت موجب، مولوي عطا محمد عطائي 1958ع ۾ وفات ڪئي. کيس سندس اباڻي ڳوٺ محبوب تونيو جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. == تاريخي ۽ علمي حيثيت == مولوي عطا محمد عطائيءَ جي سوانحي احوال ۾ ديني تعليم، طبابت، شاعري ۽ سماجي خدمت جا پهلو گڏ ملن ٿا. سندس طبي علم بابت نواز علي نياز جعفريءَ جي سوانحي احوال ۾ هڪ تحريري شاهدي موجود آهي، جڏهن ته سندس مدرسن، شفاخانن، دوائن، شاعريءَ ۽ روحاني وابستگيءَ بابت تفصيل مقامي روايتن مان ملن ٿا. انهن روايتن جي وڌيڪ دستاويزي تصديق سان سندس زندگيءَ ۽ خدمتن بابت مڪمل تاريخي سوانح مرتب ڪري سگهجي ٿي. == پڻ ڏسو == * [[ميروخان]] * [[قمبر]] * [[ڪنڊيارو]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[شهدادڪوٽ]] * [[نواز علي نياز جعفري]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[يوناني طب]] * [[برطانوي هندستان]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1890ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1958ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي حڪيم]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:سنڌ جا عالم دين]] [[زمرو:سنڌي تعليمدان]] pqfa9p9e4eowkhlhaic6f50errx5t7d 0 105590 429543 2026-11-07T23:27:46Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox play | name = جوهوءَ جي ڪناري | writer = [[گوبند مالهي]] | original_language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[هڪ فصلي ناٽڪ]]، سماجي ناٽڪ | setting = [[جوهو سمنڊ ڪنارو]]، [[ممبئي]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]] | characters = ٻه | premiere = | published_in = رابيل، دهلي | publication_date = 1965ع }} '''جوهوءَ جي ڪناري''' (رومن سنڌي: ''Juhu-a je Kinaare'')... 429543 wikitext text/x-wiki {{Infobox play | name = جوهوءَ جي ڪناري | writer = [[گوبند مالهي]] | original_language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[هڪ فصلي ناٽڪ]]، سماجي ناٽڪ | setting = [[جوهو سمنڊ ڪنارو]]، [[ممبئي]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]] | characters = ٻه | premiere = | published_in = رابيل، دهلي | publication_date = 1965ع }} '''جوهوءَ جي ڪناري''' (رومن سنڌي: ''Juhu-a je Kinaare'') سنڌي اديب ۽ ناٽڪ نويس [[گوبند مالهي]] جو هڪ فصلي سماجي ناٽڪ آهي، جيڪو 1965ع ۾ دهليءَ مان شايع ٿيندڙ ادبي رسالي ''رابيل'' ۾ پهريون ڀيرو ڇپيو. هي مختصر ناٽڪ ''نڪڙ ناٽڪ''، يعني گهٽيءَ يا عوامي هنڌ تي پيش ٿيندڙ مختصر ناٽڪ، جي نوعيت سان لاڳاپيل آهي. ناٽڪ ۾ ٻه ڪردار آهن ۽ ان جو بنيادي موضوع شهري وچولي طبقي جي معاشي تنگي، مهانگائي ۽ گهريلو زندگيءَ تي ان جي اثرن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> گوبند مالهيءَ جي ادبي ويب سائيٽ تي پڻ ''Juhu Je Kinare'' کي سندس اهم هڪ فصلي ناٽڪن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="GobindMalhiOfficial">{{cite web |title=Gobind Malhi |url=https://gobindmalhi.com/ |website=Gobind Malhi |language=en }}</ref> == اشاعت == ''جوهوءَ جي ڪناري'' پهريون ڀيرو 1965ع ۾ دهليءَ جي ادبي رسالي ''رابيل'' ۾ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ناٽڪ جي پهرين اشاعت، ليکڪ، صنف، ڪردارن ۽ ڪهاڻيءَ جو مختصر احوال ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ناٽڪ جي پهرين اشاعت واري رسالي جو شمارو، صفحا ۽ پوءِ جي ڇاپن جا تفصيل وڌيڪ ڪتابياتي تصديق گهرن ٿا. == ڪهاڻي == ناٽڪ جي ڪهاڻي ممبئيءَ ۾ رهندڙ وچولي طبقي جي هڪ گهرواري شخص جي معاشي مسئلن جي چوڌاري ڦري ٿي. شهر ۾ وڌندڙ مهانگائيءَ سبب سندس گهريلو خرچن تي دٻاءُ وڌي ٿو ۽ هو پنهنجي زال ۽ ٻارن کي [[جوهو سمنڊ ڪنارو|جوهوءَ جي سمنڊ ڪناري]] تي ڀيل پوري کارائڻ جيتري معمولي خواهش به پوري نٿو ڪري سگهي.<ref name="Jotwani1996"/> ان معاشي تنگيءَ سبب سندس اعتماد ۽ حوصلو متاثر ٿين ٿا. ناٽڪ جو ٻيو ڪردار سنتوش آهي، جيڪو سندس ڪمزور ٿيندڙ خوداعتماديءَ کي بحال ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> اهڙيءَ طرح ناٽڪ هڪ عام شهري خاندان جي مالي پريشانين ۽ انساني همدرديءَ کي مختصر واقعي وسيلي پيش ڪري ٿو. == ڪردار == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب، ناٽڪ ۾ صرف ٻه ڪردار آهن.<ref name="Jotwani1996"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#245779;color:white;" | ڪردار ! style="background:#245779;color:white;" | ڪهاڻيءَ ۾ ڪردار |- | وچولي طبقي جو گهرواري شخص | ناٽڪ جو مرڪزي ڪردار، جيڪو مهانگائي ۽ محدود آمدنيءَ سبب پنهنجي خاندان جون معمولي خواهشون به پوريون ڪرڻ ۾ ڏکيائي محسوس ڪري ٿو. |- | سنتوش | ٻيو ڪردار، جيڪو مرڪزي ڪردار جي ڪمزور ٿيندڙ اعتماد کي بحال ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو. |} مرڪزي ڪردار جو ذاتي نالو مهيا ڪيل ڪتابي احوال ۾ درج نه آهي. سندس زال ۽ ٻار ڪهاڻيءَ ۾ ذڪر ٿين ٿا، پر انهن کي اسٽيج تي ظاهر ٿيندڙ الڳ ڪردارن ۾ شمار نٿو ڪري سگهجي. == موضوع ۽ فڪري پهلو == === مهانگائي ۽ معاشي تنگي === ''جوهوءَ جي ڪناري'' جو بنيادي موضوع وڌندڙ مهانگائي ۽ وچولي طبقي جي مالي مسئلن سان لاڳاپيل آهي. ناٽڪ ۾ ڀيل پوري جهڙي معمولي کاڌي جي خريداريءَ ۾ ناڪامي، گهريلو معاشي دٻاءَ جي هڪ مثال طور پيش ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> === شهري وچولو طبقو === ناٽڪ جو مرڪزي ڪردار هڪ اهڙو گهرواري شخص آهي، جيڪو وڏي شهر ۾ رهندي محدود مالي وسيلن سبب پنهنجي خاندان جون خواهشون پوريون نٿو ڪري سگهي. هي موضوع گوبند مالهيءَ جي ٻين تخليقن ۾ ملندڙ شهري ۽ هيٺئين وچولي طبقي جي سماجي مسئلن سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="SindhCourierMalhi">{{cite web |title=Gobind Malhi – A High Priest of Progressive Sindhi Literature |url=https://sindhcourier.com/gobind-malhi-a-high-priest-of-progressive-sindhi-literature/ |website=Sindh Courier |date=2021-02-13 |language=en }}</ref> === خوداعتمادي ۽ انساني همدردي === ناٽڪ ۾ سنتوش جو ڪردار مرڪزي شخص جي ڪمزور ٿيندڙ اعتماد کي بحال ڪري ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ناٽڪ ۾ معاشي مسئلن سان گڏ انساني همدرديءَ ۽ حوصلي جي بحاليءَ کي پڻ اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي صنف ۽ بناوت == ''جوهوءَ جي ڪناري'' هڪ مختصر، هڪ فصلي ناٽڪ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ ان کي ''نڪڙ ناٽڪ'' جي نوعيت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. نڪڙ ناٽڪ عام طور تي عوامي هنڌن تي مختصر انداز ۾ پيش ٿيندڙ ڊرامائي صنف آهي، جنهن ۾ سماجي مسئلن کي سڌيءَ طرح ناظرين آڏو آندو ويندو آهي. هن ناٽڪ ۾ صرف ٻن ڪردارن جي موجودگي ۽ هڪ گهريلو معاشي مسئلي تي ڌيان ڏيڻ ان جي مختصر ڊرامائي بناوت جون اهم خصوصيتون آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == گوبند مالهيءَ جي ناٽڪ نويسيءَ ۾ حيثيت == گوبند مالهي سنڌي ترقي پسند ادب جو ناول نگار، ڪهاڻيڪار ۽ ناٽڪ نويس هو. هن پنهنجي تخليقن ۾ سماجي حقيقتن، انساني لاڳاپن ۽ وچولي طبقي جي زندگيءَ جي مسئلن کي نمايان ڪيو.<ref name="SindhCourierMalhi"/> گوبند مالهيءَ جي ادبي ويب سائيٽ موجب، هن ڪيترائي هڪ فصلي ناٽڪ لکيا ۽ انهن مان ڪجهه جي هدايتڪاري ۽ اسٽيج تي پيشڪش پڻ ڪئي. سندس ڄاڻايل ناٽڪن ۾ ''ڪفن''، ''گستاخي معاف''، ''مهمان''، ''جوهوءَ جي ڪناري''، ''سسئي پنهون'' ۽ ''مان موٽي ايندس'' شامل آهن.<ref name="GobindMalhiOfficial"/> سنڌي رنگ منچ جي ترقيءَ ۾ مالهيءَ جي ڪردار جو ذڪر ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پڻ ملي ٿو. سندس ناٽڪن جي مجموعي ''سنڌوءَ جو سوڳند'' بابت داخلا موجب، هن سنڌي ناٽڪن جي لکڻ ۽ اسٽيج تي پيش ڪرڻ جي سرگرمين ۾ اهم حصو ورتو.<ref name="SindhianaSindhuSaugandh">{{cite encyclopedia |title=سنڌوءَ جو سوڳند |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌوءَ+جو+سوڳند |language=sd }}</ref> ''جوهوءَ جي ڪناري'' گوبند مالهيءَ جي انهن ناٽڪن مان آهي، جن ۾ روزمرهه جي سماجي مسئلن کي مختصر ڊرامائي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. == ثقافتي ۽ جاگرافيائي پسمنظر == ناٽڪ جي ڪهاڻيءَ ۾ ممبئيءَ جو جوهو سمنڊ ڪنارو اهم هنڌ آهي. [[جوهو سمنڊ ڪنارو]] ممبئيءَ جي مشهور ساحلي علائقن مان هڪ آهي. ڪهاڻيءَ ۾ ڀيل پوريءَ جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ممبئيءَ جي گهٽيءَ وارن کاڌن مان هڪ آهي. ناٽڪ ۾ هن معمولي کاڌي کي خريد ڪرڻ جي سگهه نه هجڻ، مرڪزي ڪردار جي مالي تنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي اهميت == ''جوهوءَ جي ڪناري'' ۾ هڪ محدود گهريلو واقعي وسيلي شهري وچولي طبقي جي معاشي مسئلن کي پيش ڪيو ويو آهي. ناٽڪ جي مختصر بناوت، ٻن ڪردارن ۽ روزمرهه جي زندگيءَ سان لاڳاپيل موضوع سبب اهو گوبند مالهيءَ جي سماجي حقيقت نگاريءَ جو هڪ مثال آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhCourierMalhi"/> گوبند مالهيءَ جي ٻين تخليقن وانگر هن ناٽڪ ۾ پڻ انساني مسئلن کي ادبي اظهار جو موضوع بڻايو ويو آهي. == پڻ ڏسو == * [[گوبند مالهي]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[سنڌي ادب]] * [[هڪ فصلي ناٽڪ]] * [[ترقي پسند ادب]] * [[جوهو سمنڊ ڪنارو]] * [[ممبئي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} [[زمرو:1965ع جا ناٽڪ]] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ]] [[زمرو:گوبند مالهي جون تخليقون]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:هڪ فصلي ناٽڪ]] 7boj2ypx39gpq4tioxtfgqv9wgg66ym 0 105591 429544 2026-11-07T23:30:13Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox person | name = مدن جماڻي | native_name = مدن رامچند جماڻي | birth_date = {{Birth date|1934|12|21|df=yes}} | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = {{Death date and age|2017|1|30|1934|12|21|df=yes}} | occupation = ناٽڪ نويس، اداڪار، هدايتڪار، پروڊيوسر | known_for = سنڌي رنگمنچ، ريڊيو ناٽڪ ۽ سنڌي فلم | notable_works = ڪاڪو ڪل... 429544 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = مدن جماڻي | native_name = مدن رامچند جماڻي | birth_date = {{Birth date|1934|12|21|df=yes}} | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = {{Death date and age|2017|1|30|1934|12|21|df=yes}} | occupation = ناٽڪ نويس، اداڪار، هدايتڪار، پروڊيوسر | known_for = سنڌي رنگمنچ، ريڊيو ناٽڪ ۽ سنڌي فلم | notable_works = ڪاڪو ڪلو مل، گهر گروءَ جو در، هل ته ڀڄي هلون | language = [[سنڌي ٻولي]] | years_active = ويهين صديءَ جي وچ کان 2017ع کان اڳ تائين }} '''مدن رامچند جماڻي''' (21 ڊسمبر 1934ع – 30 جنوري 2017ع) سنڌي ٻوليءَ جو ناٽڪ نويس، اداڪار، هدايتڪار ۽ پروڊيوسر هو. هن هندستان ۾ سنڌي رنگمنچ، ريڊيو، ٽيليويزن ۽ فلم جي شعبن ۾ ڪم ڪيو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ڄاڻايو آهي ته جماڻي ريڊيو لاءِ هڪ سؤ کان وڌيڪ هڪ ائڪٽ وارا ناٽڪ ۽ اسٽيج لاءِ پنجاهه کان وڌيڪ ٽن ائڪٽن وارا ناٽڪ پيش ڪيا هئا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |page=68 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref> ==زندگي ۽ شروعاتي دور== مدن رامچند جماڻي 21 ڊسمبر 1934ع تي ڪراچيءَ ۾ پيدا ٿيو. سندس جنم وقت سنڌ برطانوي هندستان جو حصو هئي. اڳتي هلي هن ممبئيءَ ۾ رهندي سنڌي ناٽڪن، فلم ۽ ٽيليويزن جي دنيا ۾ ڪم ڪيو. سندس وفات 30 جنوري 2017ع تي ٿي.<ref name="Kalakar">{{cite web |title=Madan Jumani |url=https://sindhikalakar.com/artist/Madan%20Jumani |website=Sindhi Kalakar |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref><ref name="Sangat">{{cite web |title=(Late) Madan Ramchand Jumani |url=https://sindhisangat.com/promoters/madan-ramchand-jumani/ |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> ==سنڌي رنگمنچ ۾ خدمتون== هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي رنگمنچ کي نئين سر منظم ڪرڻ ۾ ڪيترن ئي سنڌي اديبن ۽ فنڪارن حصو ورتو. انهن ۾ [[گووند مالهي]]، ڀڳونتي ناواڻي، ايشور ناواڻي ۽ مدن جماڻي شامل هئا. گووند مالهيءَ 1951ع ۾ سنڌي ثقافتي سرگرمين لاءِ «ڪلاڪار منڊل» قائم ڪيو، جنهن سان مدن جماڻي پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="Malhi">{{cite web |title=Welcome to Gobind Malhi Website |url=https://gobindmalhi.com/ |website=Gobind Malhi |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> سنڌي رنگمنچ جي تاريخ بابت هڪ مضمون موجب 1958ع ۾ اداڪار بلراج ساهنيءَ مدن جماڻيءَ کي سنڌي ناٽڪن ۾ سرگرم حصو وٺڻ جي ترغيب ڏني. ان واقعي کان پوءِ جماڻيءَ ٻين سنڌي فنڪارن سان گڏجي سنڌي رنگمنچ جي سرگرمين ۾ وڌيڪ حصو ورتو.<ref name="Revival">{{cite web |title=Staging Revival |url=https://sindhishaan.com/article/revival/revi_01_00c.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ موجب جماڻيءَ پنجاهه سالن کان وڌيڪ عرصي دوران آل انڊيا ريڊيو، اسٽيج ۽ ٽيليويزن لاءِ 120 کان وڌيڪ ناٽڪ لکيا، پيش ڪيا يا انهن جي هدايتڪاري ڪئي. هي انگ مختلف ميڊيا ۾ سندس گڏيل ڪم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته موتي لال جوتواڻيءَ ريڊيو ۽ اسٽيج جي ناٽڪن جا الڳ انگ ڏنا آهن.<ref name="Sangat"/><ref name="Jotwani1996"/> ==ادبي ۽ ناٽڪي تخليقون== مدن جماڻيءَ جي ناٽڪن ۾ سماجي زندگي، انساني لاڳاپن ۽ طنز ۽ مزاح سان لاڳاپيل موضوع ملن ٿا. سندس مشهور ناٽڪن ۾ «هڪ ٻه ٽي»، «ڪاڪو ڪلو مل»، «گهر گروءَ جو در»، «پلؤ پالي» ۽ «هيءَ باهه ڪڏهن وسامندي» شامل آهن. هن وليم شيڪسپيئر جي ناٽڪ «اوٿيلو» ۽ منشي پريم چند جي ڪهاڻي «ڪفن» کي پڻ سنڌي رنگمنچ لاءِ اختيار ڪيو.<ref name="Sangat"/> ===ڪاڪو ڪلو مل=== «ڪاڪو ڪلو مل» مدن جماڻيءَ جو هڪ ڪردار تي ٻڌل ناٽڪ آهي، جيڪو 1990ع ۾ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ ان کي سنڌي ٻوليءَ جو پهريون هڪ ڪردار وارو ناٽڪ ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب هن ناٽڪ جي خاص خوبي طنزيه ۽ مزاحيه مڪالما آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ===ٻيون تصنيفون=== سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ ۾ «گهر گروءَ جو در» کي مڪمل ناٽڪ، «ڪاڪو ڪلو مل» کي ناٽڪي تصنيف، «هل ته ڀڄي هلون» کي فلمي اسڪرپٽ ۽ «جيئي اسان جي جيجل سنڌ» کي سفرنامي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Sangat"/> ==فلم ۽ ٽيليويزن== مدن جماڻيءَ سنڌي فلم «هل ته ڀڄي هلون» جي ڪهاڻيءَ کي فلمي صورت ڏيڻ ۽ ان جي هدايتڪاريءَ ۾ حصو ورتو. فلم جي ڪريڊٽ موجب هو ان جو ليکڪ ۽ هدايتڪار هو، جڏهن ته سترام روهڙا پروڊيوسر ۽ سي. ارجن موسيقار هو.<ref name="Film">{{cite web |title=Hal Ta Bhaji Haloon Movie |url=https://sindhiwiki.org/index.php/Hal_Ta_Bhaji_Haloon_Movie |website=Encyclopedia of Sindhi |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> هن ٽيليويزن سيريلن جي هدايتڪاري ۽ ٻين تخليقي سرگرمين ۾ پڻ حصو ورتو. سنڌي ثقافتي رسالي «سنڌي شان» جي بانيءَ جي بيان موجب 2002ع ۾ دوردرشن تان نشر ٿيندڙ تيرهن قسطن واري سنڌي سيريل «سنڌين جا ميلا» جي تياريءَ ۾ پڻ مدن جماڻيءَ سهڪار ڪيو هو.<ref name="Genesis">{{cite web |title=Genesis |url=https://sindhishaan.com/genesis.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> ==چونڊ ناٽڪ ۽ تصنيفون== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#176b87;color:white;" | تخليق ! style="background:#176b87;color:white;" | صنف يا نوعيت ! style="background:#176b87;color:white;" | تفصيل |- | '''ڪاڪو ڪلو مل''' | هڪ ڪردار وارو ناٽڪ | 1990ع ۾ شايع ٿيل؛ طنزيه ۽ مزاحيه مڪالمن تي ٻڌل.<ref name="Jotwani1996"/> |- | '''گهر گروءَ جو در''' | مڪمل ناٽڪ | جماڻيءَ جي ناٽڪي تصنيفن مان هڪ.<ref name="Sangat"/> |- | '''هڪ ٻه ٽي''' | اسٽيج ناٽڪ | سندس پيش ڪيل مشهور ناٽڪن ۾ شامل.<ref name="Sangat"/> |- | '''اوٿيلو''' | سنڌي ناٽڪي موافقت | [[وليم شيڪسپيئر]] جي ناٽڪ تان ورتل.<ref name="Sangat"/> |- | '''ڪفن''' | سنڌي ناٽڪي موافقت | [[منشي پريم چند]] جي تخليق تان ورتل.<ref name="Sangat"/> |- | '''پلؤ پالي''' | اسٽيج ناٽڪ | شاديءَ ۽ سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل ناٽڪ.<ref name="Sangat"/> |- | '''هيءَ باهه ڪڏهن وسامندي''' | ناٽڪ | سندس مشهور ناٽڪي تخليقن مان هڪ.<ref name="Sangat"/> |- | '''هل ته ڀڄي هلون''' | فلمي اسڪرپٽ ۽ هدايتڪاري | سنڌي فلم.<ref name="Film"/> |- | '''جيئي اسان جي جيجل سنڌ''' | سفرنامو | سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ ۾ درج.<ref name="Sangat"/> |} ==اعزاز ۽ مڃتا== سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ موجب مدن جماڻيءَ کي سندس ناٽڪي ۽ فني سرگرمين تي مختلف تنظيمن پاران اعزاز ڏنا ويا. انهن ۾ 1964ع جو هدايتڪاري ۽ اداڪاريءَ سان لاڳاپيل اعزاز، 1998ع جو حياتيءَ جي خدمتن وارو اعزاز ۽ 2001ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ سنڌي ساهتيه اڪيڊميءَ پاران پرفارمنگ آرٽس ۾ حياتيءَ جي خدمتن جو اعزاز شامل آهن. ساڳئي رڪارڊ ۾ سندس ريڊيو ناٽڪن لاءِ آڪاشواڻيءَ پاران مليل انعامن جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="Sangat"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#176b87;color:white;" | سال ! style="background:#176b87;color:white;" | اعزاز يا مڃتا ! style="background:#176b87;color:white;" | ادارو يا تفصيل |- | 1964ع | هدايتڪاري ۽ اداڪاريءَ سان لاڳاپيل اعزاز | ناٽيه اڪيڊمي، ممبئي؛ سوانحي رڪارڊ ۾ هوبرٽ مارشل ڪپ طور ڄاڻايل |- | 1989ع | ريڊيو ناٽڪ جو انعام | «هيءَ باهه ڪڏهن وسامندي»؛ آڪاشواڻي |- | 1998ع | حياتيءَ جي خدمتن جو اعزاز | اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا |- | 1999ع | ريڊيو ناٽڪ جو انعام | «لو اسٽوري»؛ آڪاشواڻي |- | 2000ع | ريڊيو ناٽڪ جو انعام | «سهاڳ رات»؛ آڪاشواڻي |- | 2001ع | پرفارمنگ آرٽس ۾ حياتيءَ جي خدمتن جو اعزاز | مهاراشٽر اسٽيٽ سنڌي ساهتيه اڪيڊمي |} <small>مٿين اعزازن جا تفصيل سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ تان ورتل آهن؛ سڀني اعزازن جي اصل سرڪاري سندن جي الڳ تصديق گهربل آهي.</small><ref name="Sangat"/> ==تعليمي نصاب ۾ شموليت== دهلي يونيورسٽيءَ جي 2025ع واري بي اي پروگرام جي سنڌي مضمون جي چوٿين سيمسٽر جي نصاب ۾ «سنڌي ناٽڪ» جي مطالعي هيٺ مدن جماڻيءَ جي زندگي ۽ لکڻين کي شامل ڪيو ويو آهي. نصاب ۾ سندس ناٽڪ «ڪاڪو ڪلو مل» جي پڙهڻ ۽ تنقيدي تجزيي لاءِ پڻ الڳ حصو مقرر آهي.<ref name="DelhiUniversity">{{cite web |title=Discipline Specific Core Course 3: Sindhi Drama |url=https://www.du.ac.in/uploads/new-web/31072025-ugcf-BA%20prog%20sindhi%20as%20minor.pdf |publisher=University of Delhi |year=2025 |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> ==لاڳاپيل مضمون== * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[گووند مالهي]] * [[ڀڳونتي ناواڻي]] * [[موتي لال جوتواڻي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://sindhisangat.com/promoters/madan-ramchand-jumani/ مدن رامچند جماڻيءَ جو سوانحي رڪارڊ] * [https://sindhikalakar.com/artist/Madan%20Jumani مدن جماڻيءَ جو فنڪاراڻو تعارف] * [https://gobindmalhi.com/ گووند مالهي ۽ ڪلاڪار منڊل بابت مواد] {{DEFAULTSORT:جماڻي، مدن}} [[زمرو:سنڌي ناٽڪ نويس]] [[زمرو:سنڌي اداڪار]] [[زمرو:سنڌي هدايتڪار]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:1934ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2017ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ڪراچيءَ ۾ ڄاول ماڻهو]] 0xmh89ihg65b86eafjhtjlks366zcki 429549 429544 2026-11-07T23:44:08Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[مدن رامچند جماڻي]] کي [[مدن جماڻي]] ڏانھن چوريو 429544 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = مدن جماڻي | native_name = مدن رامچند جماڻي | birth_date = {{Birth date|1934|12|21|df=yes}} | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = {{Death date and age|2017|1|30|1934|12|21|df=yes}} | occupation = ناٽڪ نويس، اداڪار، هدايتڪار، پروڊيوسر | known_for = سنڌي رنگمنچ، ريڊيو ناٽڪ ۽ سنڌي فلم | notable_works = ڪاڪو ڪلو مل، گهر گروءَ جو در، هل ته ڀڄي هلون | language = [[سنڌي ٻولي]] | years_active = ويهين صديءَ جي وچ کان 2017ع کان اڳ تائين }} '''مدن رامچند جماڻي''' (21 ڊسمبر 1934ع – 30 جنوري 2017ع) سنڌي ٻوليءَ جو ناٽڪ نويس، اداڪار، هدايتڪار ۽ پروڊيوسر هو. هن هندستان ۾ سنڌي رنگمنچ، ريڊيو، ٽيليويزن ۽ فلم جي شعبن ۾ ڪم ڪيو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ڄاڻايو آهي ته جماڻي ريڊيو لاءِ هڪ سؤ کان وڌيڪ هڪ ائڪٽ وارا ناٽڪ ۽ اسٽيج لاءِ پنجاهه کان وڌيڪ ٽن ائڪٽن وارا ناٽڪ پيش ڪيا هئا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |page=68 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref> ==زندگي ۽ شروعاتي دور== مدن رامچند جماڻي 21 ڊسمبر 1934ع تي ڪراچيءَ ۾ پيدا ٿيو. سندس جنم وقت سنڌ برطانوي هندستان جو حصو هئي. اڳتي هلي هن ممبئيءَ ۾ رهندي سنڌي ناٽڪن، فلم ۽ ٽيليويزن جي دنيا ۾ ڪم ڪيو. سندس وفات 30 جنوري 2017ع تي ٿي.<ref name="Kalakar">{{cite web |title=Madan Jumani |url=https://sindhikalakar.com/artist/Madan%20Jumani |website=Sindhi Kalakar |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref><ref name="Sangat">{{cite web |title=(Late) Madan Ramchand Jumani |url=https://sindhisangat.com/promoters/madan-ramchand-jumani/ |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> ==سنڌي رنگمنچ ۾ خدمتون== هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي رنگمنچ کي نئين سر منظم ڪرڻ ۾ ڪيترن ئي سنڌي اديبن ۽ فنڪارن حصو ورتو. انهن ۾ [[گووند مالهي]]، ڀڳونتي ناواڻي، ايشور ناواڻي ۽ مدن جماڻي شامل هئا. گووند مالهيءَ 1951ع ۾ سنڌي ثقافتي سرگرمين لاءِ «ڪلاڪار منڊل» قائم ڪيو، جنهن سان مدن جماڻي پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="Malhi">{{cite web |title=Welcome to Gobind Malhi Website |url=https://gobindmalhi.com/ |website=Gobind Malhi |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> سنڌي رنگمنچ جي تاريخ بابت هڪ مضمون موجب 1958ع ۾ اداڪار بلراج ساهنيءَ مدن جماڻيءَ کي سنڌي ناٽڪن ۾ سرگرم حصو وٺڻ جي ترغيب ڏني. ان واقعي کان پوءِ جماڻيءَ ٻين سنڌي فنڪارن سان گڏجي سنڌي رنگمنچ جي سرگرمين ۾ وڌيڪ حصو ورتو.<ref name="Revival">{{cite web |title=Staging Revival |url=https://sindhishaan.com/article/revival/revi_01_00c.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ موجب جماڻيءَ پنجاهه سالن کان وڌيڪ عرصي دوران آل انڊيا ريڊيو، اسٽيج ۽ ٽيليويزن لاءِ 120 کان وڌيڪ ناٽڪ لکيا، پيش ڪيا يا انهن جي هدايتڪاري ڪئي. هي انگ مختلف ميڊيا ۾ سندس گڏيل ڪم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته موتي لال جوتواڻيءَ ريڊيو ۽ اسٽيج جي ناٽڪن جا الڳ انگ ڏنا آهن.<ref name="Sangat"/><ref name="Jotwani1996"/> ==ادبي ۽ ناٽڪي تخليقون== مدن جماڻيءَ جي ناٽڪن ۾ سماجي زندگي، انساني لاڳاپن ۽ طنز ۽ مزاح سان لاڳاپيل موضوع ملن ٿا. سندس مشهور ناٽڪن ۾ «هڪ ٻه ٽي»، «ڪاڪو ڪلو مل»، «گهر گروءَ جو در»، «پلؤ پالي» ۽ «هيءَ باهه ڪڏهن وسامندي» شامل آهن. هن وليم شيڪسپيئر جي ناٽڪ «اوٿيلو» ۽ منشي پريم چند جي ڪهاڻي «ڪفن» کي پڻ سنڌي رنگمنچ لاءِ اختيار ڪيو.<ref name="Sangat"/> ===ڪاڪو ڪلو مل=== «ڪاڪو ڪلو مل» مدن جماڻيءَ جو هڪ ڪردار تي ٻڌل ناٽڪ آهي، جيڪو 1990ع ۾ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ ان کي سنڌي ٻوليءَ جو پهريون هڪ ڪردار وارو ناٽڪ ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب هن ناٽڪ جي خاص خوبي طنزيه ۽ مزاحيه مڪالما آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ===ٻيون تصنيفون=== سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ ۾ «گهر گروءَ جو در» کي مڪمل ناٽڪ، «ڪاڪو ڪلو مل» کي ناٽڪي تصنيف، «هل ته ڀڄي هلون» کي فلمي اسڪرپٽ ۽ «جيئي اسان جي جيجل سنڌ» کي سفرنامي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Sangat"/> ==فلم ۽ ٽيليويزن== مدن جماڻيءَ سنڌي فلم «هل ته ڀڄي هلون» جي ڪهاڻيءَ کي فلمي صورت ڏيڻ ۽ ان جي هدايتڪاريءَ ۾ حصو ورتو. فلم جي ڪريڊٽ موجب هو ان جو ليکڪ ۽ هدايتڪار هو، جڏهن ته سترام روهڙا پروڊيوسر ۽ سي. ارجن موسيقار هو.<ref name="Film">{{cite web |title=Hal Ta Bhaji Haloon Movie |url=https://sindhiwiki.org/index.php/Hal_Ta_Bhaji_Haloon_Movie |website=Encyclopedia of Sindhi |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> هن ٽيليويزن سيريلن جي هدايتڪاري ۽ ٻين تخليقي سرگرمين ۾ پڻ حصو ورتو. سنڌي ثقافتي رسالي «سنڌي شان» جي بانيءَ جي بيان موجب 2002ع ۾ دوردرشن تان نشر ٿيندڙ تيرهن قسطن واري سنڌي سيريل «سنڌين جا ميلا» جي تياريءَ ۾ پڻ مدن جماڻيءَ سهڪار ڪيو هو.<ref name="Genesis">{{cite web |title=Genesis |url=https://sindhishaan.com/genesis.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> ==چونڊ ناٽڪ ۽ تصنيفون== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#176b87;color:white;" | تخليق ! style="background:#176b87;color:white;" | صنف يا نوعيت ! style="background:#176b87;color:white;" | تفصيل |- | '''ڪاڪو ڪلو مل''' | هڪ ڪردار وارو ناٽڪ | 1990ع ۾ شايع ٿيل؛ طنزيه ۽ مزاحيه مڪالمن تي ٻڌل.<ref name="Jotwani1996"/> |- | '''گهر گروءَ جو در''' | مڪمل ناٽڪ | جماڻيءَ جي ناٽڪي تصنيفن مان هڪ.<ref name="Sangat"/> |- | '''هڪ ٻه ٽي''' | اسٽيج ناٽڪ | سندس پيش ڪيل مشهور ناٽڪن ۾ شامل.<ref name="Sangat"/> |- | '''اوٿيلو''' | سنڌي ناٽڪي موافقت | [[وليم شيڪسپيئر]] جي ناٽڪ تان ورتل.<ref name="Sangat"/> |- | '''ڪفن''' | سنڌي ناٽڪي موافقت | [[منشي پريم چند]] جي تخليق تان ورتل.<ref name="Sangat"/> |- | '''پلؤ پالي''' | اسٽيج ناٽڪ | شاديءَ ۽ سماجي لاڳاپن سان لاڳاپيل ناٽڪ.<ref name="Sangat"/> |- | '''هيءَ باهه ڪڏهن وسامندي''' | ناٽڪ | سندس مشهور ناٽڪي تخليقن مان هڪ.<ref name="Sangat"/> |- | '''هل ته ڀڄي هلون''' | فلمي اسڪرپٽ ۽ هدايتڪاري | سنڌي فلم.<ref name="Film"/> |- | '''جيئي اسان جي جيجل سنڌ''' | سفرنامو | سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ ۾ درج.<ref name="Sangat"/> |} ==اعزاز ۽ مڃتا== سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ موجب مدن جماڻيءَ کي سندس ناٽڪي ۽ فني سرگرمين تي مختلف تنظيمن پاران اعزاز ڏنا ويا. انهن ۾ 1964ع جو هدايتڪاري ۽ اداڪاريءَ سان لاڳاپيل اعزاز، 1998ع جو حياتيءَ جي خدمتن وارو اعزاز ۽ 2001ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ سنڌي ساهتيه اڪيڊميءَ پاران پرفارمنگ آرٽس ۾ حياتيءَ جي خدمتن جو اعزاز شامل آهن. ساڳئي رڪارڊ ۾ سندس ريڊيو ناٽڪن لاءِ آڪاشواڻيءَ پاران مليل انعامن جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="Sangat"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#176b87;color:white;" | سال ! style="background:#176b87;color:white;" | اعزاز يا مڃتا ! style="background:#176b87;color:white;" | ادارو يا تفصيل |- | 1964ع | هدايتڪاري ۽ اداڪاريءَ سان لاڳاپيل اعزاز | ناٽيه اڪيڊمي، ممبئي؛ سوانحي رڪارڊ ۾ هوبرٽ مارشل ڪپ طور ڄاڻايل |- | 1989ع | ريڊيو ناٽڪ جو انعام | «هيءَ باهه ڪڏهن وسامندي»؛ آڪاشواڻي |- | 1998ع | حياتيءَ جي خدمتن جو اعزاز | اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا |- | 1999ع | ريڊيو ناٽڪ جو انعام | «لو اسٽوري»؛ آڪاشواڻي |- | 2000ع | ريڊيو ناٽڪ جو انعام | «سهاڳ رات»؛ آڪاشواڻي |- | 2001ع | پرفارمنگ آرٽس ۾ حياتيءَ جي خدمتن جو اعزاز | مهاراشٽر اسٽيٽ سنڌي ساهتيه اڪيڊمي |} <small>مٿين اعزازن جا تفصيل سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ تان ورتل آهن؛ سڀني اعزازن جي اصل سرڪاري سندن جي الڳ تصديق گهربل آهي.</small><ref name="Sangat"/> ==تعليمي نصاب ۾ شموليت== دهلي يونيورسٽيءَ جي 2025ع واري بي اي پروگرام جي سنڌي مضمون جي چوٿين سيمسٽر جي نصاب ۾ «سنڌي ناٽڪ» جي مطالعي هيٺ مدن جماڻيءَ جي زندگي ۽ لکڻين کي شامل ڪيو ويو آهي. نصاب ۾ سندس ناٽڪ «ڪاڪو ڪلو مل» جي پڙهڻ ۽ تنقيدي تجزيي لاءِ پڻ الڳ حصو مقرر آهي.<ref name="DelhiUniversity">{{cite web |title=Discipline Specific Core Course 3: Sindhi Drama |url=https://www.du.ac.in/uploads/new-web/31072025-ugcf-BA%20prog%20sindhi%20as%20minor.pdf |publisher=University of Delhi |year=2025 |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> ==لاڳاپيل مضمون== * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[گووند مالهي]] * [[ڀڳونتي ناواڻي]] * [[موتي لال جوتواڻي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://sindhisangat.com/promoters/madan-ramchand-jumani/ مدن رامچند جماڻيءَ جو سوانحي رڪارڊ] * [https://sindhikalakar.com/artist/Madan%20Jumani مدن جماڻيءَ جو فنڪاراڻو تعارف] * [https://gobindmalhi.com/ گووند مالهي ۽ ڪلاڪار منڊل بابت مواد] {{DEFAULTSORT:جماڻي، مدن}} [[زمرو:سنڌي ناٽڪ نويس]] [[زمرو:سنڌي اداڪار]] [[زمرو:سنڌي هدايتڪار]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:1934ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2017ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ڪراچيءَ ۾ ڄاول ماڻهو]] 0xmh89ihg65b86eafjhtjlks366zcki 0 105592 429546 2026-11-07T23:40:32Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = جڙيل جن سان جند | title_orig = جڙيل جن سان جند | author = [[هري موٽواڻي]] | country = [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[سفرنامو]] | published = 1988ع | subject = سنڌ جو سفر، وطن سان وابستگي، ورهاڱو ۽ سنڌي ثقافت }} '''جڙيل جن سان جند''' (1988ع) سنڌي اديب، ناول نگار، ڪهاڻيڪار... 429546 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = جڙيل جن سان جند | title_orig = جڙيل جن سان جند | author = [[هري موٽواڻي]] | country = [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[سفرنامو]] | published = 1988ع | subject = سنڌ جو سفر، وطن سان وابستگي، ورهاڱو ۽ سنڌي ثقافت }} '''جڙيل جن سان جند''' (1988ع) سنڌي اديب، ناول نگار، ڪهاڻيڪار ۽ صحافي [[هري موٽواڻي]] جو لکيل [[سنڌي ادب|سنڌي ادبي]] [[سفرنامو]] آهي، جيڪو سندس 1987ع ۾ ڪيل [[سنڌ]] جي سفر تي ٻڌل آهي. ڪتاب 1988ع ۾ سنڌ ۾ شايع ٿيو. هن سفرنامي ۾ ليکڪ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان لڳ ڀڳ چاليهه سال پوءِ پنهنجي جنم ڀومي سنڌ ڏانهن موٽڻ، اتي جي ماڻهن سان ملاقاتن ۽ مختلف هنڌن جي مشاهدي کي بيان ڪيو آهي.<ref name="SindhSalamatMotwani">{{cite web |title=هري موٽواڻي |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1006 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-08}}</ref><ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |page=68}}</ref> == پسمنظر == [[هري موٽواڻي]] جو جنم 30 نومبر 1929ع تي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]]، سنڌ ۾ ٿيو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو هندستان ۾ وڃي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي [[ممبئي]] ۾ ادبي ۽ اشاعتي سرگرمين سان وابسته رهيو. هو سنڌي رسالي ''[[ڪونج (رسالو)|ڪونج]]'' جي ادارت ۽ سنڌي ڪتابن جي اشاعت سبب پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="SindhSalamatMotwani"/><ref name="SindhiSangatMotwani">{{cite web |title=Hari N. Motwani |url=https://sindhisangat.com/promoters/hari-n-motwani/ |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ کان پري رهڻ باوجود موٽواڻيءَ جو پنهنجي جنم ڀوميءَ سان جذباتي ۽ ثقافتي لاڳاپو برقرار رهيو. سندس 1987ع جي سنڌ ياترا ان وابستگيءَ جي ادبي اظهار جو بنياد بڻي. انهيءَ سفر جو احوال پوءِ ''جڙيل جن سان جند'' جي صورت ۾ شايع ٿيو.<ref name="SindhSalamatMotwani"/> == سفرنامي جو موضوع == ''جڙيل جن سان جند'' ۾ ليکڪ سنڌ جي سفر دوران ڏٺل ماڳن ۽ ملاقات ڪيل ماڻهن جو احوال سچائيءَ، سادگيءَ ۽ درستگيءَ سان پيش ڪيو آهي. سفرنامي ۾ وطن کان وڇوڙي، پراڻين يادگيرين، پنهنجي ڌرتيءَ ڏانهن واپسيءَ ۽ سنڌي سماج سان لاڳاپي جا موضوع نمايان آهن.<ref name="Jotwani1996"/> موتي لال جوتواڻيءَ جي تشريح موجب هي سفر هڪ خواب کان حقيقت ڏانهن سفر آهي. موٽواڻي ورهاڱي کان پوءِ پنهنجي رهائش واري ملڪ هندستان کي هڪ غيرحقيقي خواب وانگر ڏسي ٿو، جڏهن ته پنهنجي جنم ڀومي سنڌ کي حقيقت سمجهي ٿو. انهيءَ تشريح ۾ سنڌ ڏانهن واپسي رڳو جاگرافيائي سفر نه، پر پنهنجي اصل سڃاڻپ ۽ ماضيءَ سان ٻيهر ڳانڍاپي جو تجربو پڻ آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي ٻولي ۽ گڏيل ثقافتي سڃاڻپ == سفرنامي جو هڪ اهم موضوع [[سنڌي ٻولي]] وسيلي مختلف مذهبي برادرين جي وچ ۾ موجود ثقافتي لاڳاپو آهي. جوتواڻيءَ موجب ڪتاب انهيءَ ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿو ته گڏيل سنڌي ٻولي [[سنڌي هندو|سنڌي هندن]] ۽ [[سنڌي مسلمان|سنڌي مسلمانن]] کي هڪٻئي سان ڳنڍي رکي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي انهيءَ موضوع ۾ ٻوليءَ کي مذهبي ۽ سياسي ورهاست کان مٿانهين گڏيل ثقافتي سڃاڻپ جي اظهار طور پيش ڪيو ويو آهي. سنڌ سان ليکڪ جي وابستگي سندس جنم ڀوميءَ، يادگيرين ۽ سنڌي ڳالهائيندڙ ماڻهن سان لاڳاپي ۾ ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي خصوصيتون == موتي لال جوتواڻيءَ ''جڙيل جن سان جند'' جي بيان ۾ سچائي، سادگي ۽ درستگيءَ کي نمايان خصوصيتن طور ڄاڻايو آهي. سندس جائزي موجب ليکڪ پنهنجي سفر ۾ ڏٺل ماڻهن ۽ ماڳن کي انهن خصوصيتن سان بيان ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> سفرنامي ۾ وطن ڏانهن واپسيءَ جو تجربو ۽ ورهاڱي کان پوءِ به قائم رهندڙ لساني ۽ ثقافتي رشتا بنيادي اهميت رکن ٿا. ان لحاظ کان ڪتاب سنڌ سان وابستگيءَ ۽ وڇوڙي جي تجربن بابت سنڌي سفرنامي جي هڪ مثال طور سامهون اچي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == ليکڪ جون ٻيون تصنيفون == هري موٽواڻيءَ سفرنامي کان سواءِ ناول، ڪهاڻيون ۽ آتم ڪهاڻي پڻ لکي. سندس ڄاتل تصنيفن ۾ ''ابو'' (1988ع)، ''اجهو'' (1990ع)، ''خوددار'' (1991ع) ۽ ''آخري پنا'' (1997ع) شامل آهن.<ref name="SindhSalamatMotwani"/><ref name="SindhiSangatMotwani"/> == پڻ ڏسو == * [[هري موٽواڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي سفرنامو]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي هندو]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/author/1006 سنڌ سلامت ڪتاب گهر — هري موٽواڻي] * [https://sindhisangat.com/promoters/hari-n-motwani/ سنڌي سنگت — هري موٽواڻي] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي سفرناما]] [[زمرو:1988ع جا ڪتاب]] 6tyggl91fj43gdrtf4sgntxro13jj4j 0 105593 429547 2026-11-07T23:42:06Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = ڪاڪ ڇڏي ويا ڪنڌ تي | title_orig = ڪاڪ ڇڏي ويا ڪنڌ تي | editor = [[لڇمڻ ڀاٽيا ڪومل]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = خراجِ عقيدت، يادگاري مضمون | published = 1986ع | subject = [[هيمراج ناگواڻي]] جي ادبي ۽ ناٽڪي خدمتن بابت خراجِ عقيدت }} '''ڪاڪ ڇڏي ويا ڪنڌ تي''' (1986ع؛ عنوان جي اصل سنڌي ص... 429547 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ڪاڪ ڇڏي ويا ڪنڌ تي | title_orig = ڪاڪ ڇڏي ويا ڪنڌ تي | editor = [[لڇمڻ ڀاٽيا ڪومل]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = خراجِ عقيدت، يادگاري مضمون | published = 1986ع | subject = [[هيمراج ناگواڻي]] جي ادبي ۽ ناٽڪي خدمتن بابت خراجِ عقيدت }} '''ڪاڪ ڇڏي ويا ڪنڌ تي''' (1986ع؛ عنوان جي اصل سنڌي صورت جي تصديق گهربل) سنڌي اديب ۽ اسٽيج فنڪار [[هيمراج ناگواڻي]] جي ياد ۾ اديبن ۽ فنڪارن جي خراجِ عقيدت تي مشتمل ڪتاب آهي. هن مجموعي جو مرتب [[لڇمڻ ڀاٽيا ڪومل]] هو. ڪتاب جو ذڪر [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي تصنيف ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=68 |language=en }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ڪاڪ ڇڏي ويا ڪنڌ تي'' هڪ يادگاري مجموعو آهي، جنهن ۾ مختلف اديبن ۽ فنڪارن [[هيمراج ناگواڻي]] کي خراجِ عقيدت پيش ڪيو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب ناگواڻي هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ اسٽيج فنڪار هو. ڪتاب جي ترتيب لڇمڻ ڀاٽيا ڪومل ڪئي هئي.<ref name="Jotwani1996"/> == هيمراج ناگواڻي == هيمراج گوڪلداس ناگواڻي، جيڪو هيم ناگواڻيءَ جي نالي سان پڻ مشهور هو، 3 فيبروري 1931ع تي [[نوشهرو فيروز]]، سنڌ ۾ ڄائو. هو سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ، شاعر، اداڪار ۽ ناٽڪ نويس هو. سندس ادبي ۽ ناٽڪي سرگرميون خاص طور [[نئين دهلي]] جي سنڌي ثقافتي ماحول سان لاڳاپيل رهيون.<ref name="SindhiSangatHem">{{cite web |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |publisher=Sindhi Sangat |page=236 |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> ناگواڻيءَ سنڌي ناٽڪن جي تاريخ ۽ شاعريءَ ۾ پڻ ڪم ڪيو. سندس تصنيفن ۾ ''مور نچندا رهن''، جيڪا دهليءَ ۾ 1950ع کان 1970ع تائين سنڌي ناٽڪي سرگرمين جو جائزو پيش ڪري ٿي، ۽ 1986ع ۾ شايع ٿيل شاعريءَ جو مجموعو ''سرل ريکائون'' شامل آهن.<ref name="SindhiSangatHem"/> == ناٽڪي خدمتون == هيمراج ناگواڻيءَ ٻارهن هڪ ايڪٽ وارا ناٽڪ ۽ ٻه مڪمل ناٽڪ لکيا يا ترتيب ڏنا ۽ انهن جي هدايتڪاري ڪئي. سندس ناٽڪي ڪم ۾ ''ڪاڪو بهلاڻيءَ وارو'' (1954ع)، ''گمتو ڊاڪٽر'' (1956ع)، ''صبح نه آيو'' (1977ع) ۽ ''سورج جي آخري ڪرڻ تائين'' (1978ع) شامل آهن.<ref name="SindhiSangatHem"/> هو هڪ سؤ کان وڌيڪ سنڌي ناٽڪن ۾ اداڪاري ڪري چڪو هو. مزاحيه ڪردار سندس اداڪاريءَ جي نمايان خصوصيت هئا. کيس آل انڊيا سنڌي ناٽڪ مقابلن ۾ اداڪاريءَ تي انعام پڻ مليا.<ref name="SindhiSangatHem"/> == مرتب == ڪتاب جو مرتب [[لڇمڻ ڀاٽيا ڪومل]] سنڌي ادب سان لاڳاپيل اديب ۽ ثقافتي شخصيت هو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب جي مرتب طور سندس نالو ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي اهميت == هي ڪتاب هيمراج ناگواڻيءَ بابت سنڌي اديبن ۽ فنڪارن جي خراجِ عقيدت جو مجموعو آهي. ان لحاظ کان اهو سنڌي ادبي ۽ ناٽڪي دنيا سان لاڳاپيل هڪ شخصيت جي يادگيريءَ تي ٻڌل تصنيف آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[هيمراج ناگواڻي]] * [[لڇمڻ ڀاٽيا ڪومل]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[سنڌي ٻولي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf سنڌي ادب جي لغت — موتي لال جوتواڻي] * [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf سنڌيت جا سرواڻ ۽ محافظ — سنڌي سنگت] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:1986ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] 7os8zhp6xsv5e2klxhiffgnlf5m8xqn 0 105594 429548 2026-11-07T23:43:14Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox play | name = ڪاڪو ڪلو مل | writer = [[مدن جماڻي]] | orig_lang = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[مزاحيه ناٽڪ]]، [[طنز]]، هڪ ڪرداري ناٽڪ | published = 1990ع | publisher = ليکڪ پاڻ | country = [[ڀارت]] }} '''ڪاڪو ڪلو مل''' (1990ع) سنڌي ناٽڪ نويس، اداڪار ۽ هدايتڪار [[مدن جماڻي]] جو لکيل هڪ ڪرداري [[سنڌي ناٽڪ]] آهي. ادبي م... 429548 wikitext text/x-wiki {{Infobox play | name = ڪاڪو ڪلو مل | writer = [[مدن جماڻي]] | orig_lang = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[مزاحيه ناٽڪ]]، [[طنز]]، هڪ ڪرداري ناٽڪ | published = 1990ع | publisher = ليکڪ پاڻ | country = [[ڀارت]] }} '''ڪاڪو ڪلو مل''' (1990ع) سنڌي ناٽڪ نويس، اداڪار ۽ هدايتڪار [[مدن جماڻي]] جو لکيل هڪ ڪرداري [[سنڌي ناٽڪ]] آهي. ادبي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن کي سنڌي ٻوليءَ جو پهريون هڪ ڪرداري ناٽڪ ڄاڻايو آهي. سندس جائزي موجب ناٽڪ جي بنيادي قوت ان جا مڪالما آهن، جن ۾ مزاح ۽ طنز گڏيل صورت ۾ موجود آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> دهلي يونيورسٽيءَ جي سنڌي ادب جي نصاب ۾ پڻ ''ڪاڪو ڪلو مل'' کي مدن جماڻيءَ جو ناٽڪ ڄاڻايو ويو آهي. يونيورسٽيءَ جي 2019ع واري نصابي دستاويز موجب اهو 1990ع ۾ ممبئيءَ جي ڪانديولي علائقي مان ليکڪ پاڻ شايع ڪيو هو.<ref name="Delhi2019">{{cite web |title=Sindhi Syllabus for Undergraduate Courses |url=https://www.du.ac.in/uploads/executive_council/30082019/21072019/annexures/Annexure-151.%20%28Sindhi%20Syllabus%20for%20UG%20Courses%29.pdf |publisher=University of Delhi |year=2019 |page=21 |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == ناٽڪ جو تعارف == ''ڪاڪو ڪلو مل'' هڪ ڪرداري ناٽڪ جي صنف سان واسطو رکي ٿو. هڪ ڪرداري ناٽڪ ۾ ڊرامائي اظهار جو بنيادي بار هڪ ئي اداڪار يا ڪردار تي هوندو آهي. اهڙي ناٽڪي صورت ۾ مڪالمن، آواز جي اُتار چڙهاءَ، اداڪاريءَ ۽ ڪردار جي پيشڪش کي خاص اهميت حاصل هوندي آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''ڪاڪو ڪلو مل'' جي نمايان خصوصيت ان جا مزاحيه ۽ طنزيه مڪالما آهن. جوتواڻيءَ جي اها راءِ ناٽڪ جي ادبي انداز بابت آهي؛ ناٽڪ جي مڪمل ڪهاڻي ۽ ڪردارن جي تفصيل لاءِ اصل متن جي مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ليکڪ == [[مدن جماڻي]] سنڌي ٻوليءَ جو ناٽڪ نويس، اداڪار، هدايتڪار ۽ ناٽڪن جو پيشڪار هو. سندس جنم 31 ڊسمبر 1934ع تي [[ڪراچي]] ۾ ٿيو. هن شروعات ۾ هندي ناٽڪن سان ڪم ڪيو ۽ پوءِ [[گوبند مالهي]] ۽ [[ڀڳونتي ناواڻي]] سان گڏ سنڌي ناٽڪ جي ميدان ۾ سرگرم ٿيو.<ref name="SindhianaMadan">{{cite web |title=جماڻي مدن |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AC%D9%85%D8%A7%DA%BB%D9%8A+%D9%85%D8%AF%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd |access-date=2026-11-08 }}</ref> مدن جماڻيءَ سنڌي اسٽيج، ريڊيو ۽ ٽيليويزن لاءِ ڪيترائي ناٽڪ لکيا ۽ انهن جي هدايتڪاري ڪئي. سندس ناٽڪي سرگرميون ڀارت جي مختلف شهرن سان گڏ ٻين ملڪن تائين پڻ پهتيون. ''ڪاڪو ڪلو مل'' سندس ڄاتل ناٽڪن مان هڪ آهي.<ref name="SindhianaMadan"/> == مزاح ۽ طنز == ''ڪاڪو ڪلو مل'' جي ادبي سڃاڻپ ۾ مزاح ۽ طنز اهم حيثيت رکن ٿا. موتي لال جوتواڻيءَ خاص طور ناٽڪ جي مڪالمن کي ان جي قوت قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب انهن مڪالمن ۾ مزاحيه ۽ طنزيه انداز هڪٻئي سان گڏ موجود آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == اشاعت == دهلي يونيورسٽيءَ جي 2019ع واري سنڌي نصاب ۾ ناٽڪ جي اشاعت جو سال 1990ع ۽ اشاعت جو هنڌ ڪانديولي، ممبئي ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي دستاويز موجب ڪتاب ليکڪ پاڻ شايع ڪيو هو.<ref name="Delhi2019"/> == تعليمي اهميت == ''ڪاڪو ڪلو مل'' کي دهلي يونيورسٽيءَ جي سنڌي ادب جي نصاب ۾ پڙهائيءَ لاءِ چونڊيو ويو آهي. يونيورسٽيءَ جي اڳوڻي نصاب ۾ هي ناٽڪ سنڌيءَ جي هڪ فصلي ناٽڪ طور شامل هو.<ref name="Delhi2011">{{cite web |title=B.Com. Semester Course |url=https://www.du.ac.in/uploads/old-ug-courses/BCom/2652011_B.com.pdf |publisher=University of Delhi |page=63 |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> يونيورسٽيءَ جي 2025ع واري سنڌي ناٽڪ جي نصاب ۾ مدن جماڻيءَ جي زندگيءَ ۽ لکڻين لاءِ الڳ تدريسي حصو رکيو ويو آهي، جڏهن ته ''ڪاڪو ڪلو مل'' جي مطالعي ۽ تنقيدي تجزيي کي پڻ نصاب ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="Delhi2025">{{cite web |title=B.A. Programmes with Sindhi as Minor Discipline: Sindhi Drama |url=https://www.du.ac.in/uploads/new-web/31072025-ugcf-BA%20prog%20sindhi%20as%20minor.pdf |publisher=University of Delhi |year=2025 |page=3 |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[مدن جماڻي]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[سنڌي ادب]] * [[مزاح]] * [[طنز]] * [[گوبند مالهي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AC%D9%85%D8%A7%DA%BB%D9%8A+%D9%85%D8%AF%D9%86 مدن جماڻي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://www.du.ac.in/uploads/new-web/31072025-ugcf-BA%20prog%20sindhi%20as%20minor.pdf دهلي يونيورسٽيءَ جو سنڌي ناٽڪ بابت نصاب] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:1990ع جا ناٽڪ]] [[زمرو:مزاحيه ناٽڪ]] bdu9tf7f3y7umwve3p82pl58h43aub8 0 105595 429550 2026-11-07T23:44:09Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[مدن رامچند جماڻي]] کي [[مدن جماڻي]] ڏانھن چوريو 429550 wikitext text/x-wiki #چوريو [[مدن جماڻي]] c02vfxuqvs1aoqqn63k6r1i8clm98vc 0 105596 429551 2026-11-07T23:46:49Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = ڪامل جو ڪلام | title_orig = ڪامل جو ڪلام | editor = جهمٽ مل خوبچند ڀاوناڻي | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[شاعري]]، چونڊ ڪلام | subject = [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جي موضوعاتي چونڊ | published = 1954ع | pub_place = [[ممبئي|بمبئي]] }} '''ڪامل جو ڪلام''' (1954ع) شاهه ع... 429551 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ڪامل جو ڪلام | title_orig = ڪامل جو ڪلام | editor = جهمٽ مل خوبچند ڀاوناڻي | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[شاعري]]، چونڊ ڪلام | subject = [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جي موضوعاتي چونڊ | published = 1954ع | pub_place = [[ممبئي|بمبئي]] }} '''ڪامل جو ڪلام''' (1954ع) [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شعري مجموعي ''[[شاهه جو رسالو]]'' مان موضوعن جي لحاظ کان چونڊيل ڪلام تي مشتمل سنڌي ڪتاب آهي، جنهن کي '''جهمٽ مل خوبچند ڀاوناڻي''' ترتيب ڏنو. ڪتاب ۾ شاهه جي شاعريءَ کي مختلف موضوعن جي بنياد تي پيش ڪيو ويو آهي. مثال طور، الف جي موضوع هيٺ حرف الف کي الله سان منسوب ڪري ان جي معنوي تشريح ڪئي وئي آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ڪتاب جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي تصنيف ''Shah Abdul Latif: His Life and Work'' جي ڪتابيات ۾ پڻ ڪيو آهي. انهيءَ ڪتابيات ۾ مرتب جو نالو جهمٽ مل خوبچند ڀاوناڻي، اشاعت جو هنڌ بمبئي ۽ سال 1954ع ڄاڻايل آهي.<ref name="JotwaniLatif">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=Shah Abdul Latif: His Life and Work |year=2006 |language=en |at=Bibliography, p. 151 }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ڪامل جو ڪلام'' شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ جو مڪمل رسالو نه، پر ان مان چونڊيل ڪلام جو موضوعاتي مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڪتاب ۾ رسالي مان چونڊ ڪلام مختلف موضوعن جي ترتيب سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> موضوعاتي ترتيب جو هڪ مثال الف بابت ڏنل آهي، جنهن ۾ الف جي حرف کي الله جي علامت طور بيان ڪيو ويو آهي. هي مثال شاهه جي شاعريءَ جي روحاني مفهوم سان واسطو رکي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == شاهه جو رسالو ۽ موضوعاتي ترتيب == ''[[شاهه جو رسالو]]'' سنڌي صوفي شاعر [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو مجموعو آهي. رسالي ۾ روحاني، اخلاقي، عشقيه ۽ انساني تجربن سان لاڳاپيل موضوع ملن ٿا. ''ڪامل جو ڪلام'' جي مرتب انهن موضوعن مان چونڊ ڪري ڪلام کي موضوعاتي صورت ۾ پيش ڪيو. اهڙي ترتيب سان پڙهندڙ ڪنهن مخصوص موضوع سان لاڳاپيل بيتن ۽ شعري خيالن جو مطالعو ڪري سگهي ٿو. ڪتاب جي مڪمل موضوعاتي فهرست ۽ چونڊ جي اصولن جي تصديق لاءِ اصل ڇاپو گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == الف جي معنوي تشريح == ڪتاب جي موضوعاتي ترتيب بابت موتي لال جوتواڻيءَ جو ڏنل مثال حرف الف سان تعلق رکي ٿو. سندس بيان موجب الف جو حقيقي مفهوم الله ڏانهن اشارو ڪري ٿو. اهڙيءَ طرح هڪ اکر کي روحاني معنيٰ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == مرتب == ڪتاب جو مرتب '''جهمٽ مل خوبچند ڀاوناڻي''' هو. شاهه عبداللطيف بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتابيات ۾ سندس نالو ''ڪامل جو ڪلام'' جي مرتب طور درج آهي.<ref name="JotwaniLatif"/> ڀاوناڻيءَ جو نالو سنڌي شاعريءَ جي ڇند وديا بابت تصنيف ''سنڌي شعر (ڇند وديا)'' سان پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن جي اشاعت 1953ع ۾ اجمير مان ڄاڻايل آهي.<ref name="JotwaniLatif"/> == اشاعت جو سال == موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتابيات موجب ''ڪامل جو ڪلام'' 1954ع ۾ بمبئيءَ مان شايع ٿيو.<ref name="JotwaniLatif"/> البت غلام علي الانا جي تصنيف ''Selections from the Risalo'' جي ڪتابيات ۾ ساڳئي ڪتاب جو اشاعتي سال 1953ع ڏنل آهي. انهيءَ اختلاف جي حتمي وضاحت لاءِ ڪتاب جي اصل عنوان واري صفحي يا پهرئين ڇاپي جي اشاعتي تفصيلن جي ضرورت آهي.<ref name="AllanaSelections">{{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=Selections from the Risalo |language=en |at=Bibliography, p. 155 }}</ref> == ادبي نوعيت == ''ڪامل جو ڪلام'' شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ مان موضوعاتي چونڊ جو مجموعو آهي. ان جي بنيادي خصوصيت رسالي جي چونڊ ڪلام کي مخصوص معنوي عنوانن هيٺ ترتيب ڏيڻ آهي. ڪتاب جي هن نوعيت جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي سنڌي ادب بابت لغت ۾ ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[شاهه جو رسالو]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي ادب]] * [[تصوف]] * [[موتي لال جوتواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Shah_Abdul_Latif_His_Life_and_Work-Motilal_Jotwani-2006-cs.pdf شاهه عبداللطيف: سندس زندگي ۽ ڪم — موتي لال جوتواڻي] * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Selections_from_the_Risalo-G_Allana-2012-Cs.pdf شاهه جي رسالي مان چونڊ — غلام علي الانا] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] [[زمرو:1954ع جا ڪتاب]] csbzfg7afssgmnq2oda1lowdzp1h12o 0 105597 429552 2026-11-07T23:48:30Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox short story | name = ڪانئرو | author = [[وشنو ڀاٽيا]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]] | published_in = [[ڪونج (رسالو)|ڪونج]] | publication_type = ادبي رسالو | pub_date = 1968ع | setting = [[ممبئي|بمبئي]] }} '''ڪانئرو''' (1968ع) سنڌي ڪهاڻيڪار [[وشنو ڀاٽيا]] جي هڪ مشهور سنڌي ڪهاڻي|مختصر ڪه... 429552 wikitext text/x-wiki {{Infobox short story | name = ڪانئرو | author = [[وشنو ڀاٽيا]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]] | published_in = [[ڪونج (رسالو)|ڪونج]] | publication_type = ادبي رسالو | pub_date = 1968ع | setting = [[ممبئي|بمبئي]] }} '''ڪانئرو''' (1968ع) سنڌي ڪهاڻيڪار [[وشنو ڀاٽيا]] جي هڪ مشهور [[سنڌي ڪهاڻي|مختصر ڪهاڻي]] آهي، جيڪا سنڌي ادبي رسالي ''[[ڪونج (رسالو)|ڪونج]]'' ۾ شايع ٿي. ڪهاڻيءَ جو عنوان بزدل يا ڊڄڻي ماڻهوءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ان ۾ روزگار جي ڳولا ۾ بمبئي پهتل هڪ نوجوان جي زندگي، شهري ماحول سان سندس واسطي ۽ سندس اڳيان پيدا ٿيندڙ اخلاقي چونڊن کي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=68 |language=en }}</ref><ref name="SindhiShaanMasterpieces">{{cite web |title=Some Masterpieces II |url=https://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == ڪهاڻيءَ جو پسمنظر == ''ڪانئرو'' سنڌي ادب ۾ ورهاڱي کان پوءِ اُڀرندڙ نئين ڪهاڻيءَ واري ادبي ماحول سان لاڳاپيل آهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ وشنو ڀاٽيا، ايشور چندر ۽ شيام جئسنگهاڻيءَ جهڙن ڪهاڻيڪارن جديد شهري زندگيءَ، صنعتي ترقيءَ، سماجي تبديلين ۽ فرد جي نفسياتي تجربن کي پنهنجي ڪهاڻين جو موضوع بڻايو.<ref name="UPRTOUShortStory">{{cite web |title=Short Story-II |url=https://www.uprtou.ac.in/other_pdf/MAEN_05N.pdf |publisher=Uttar Pradesh Rajarshi Tandon Open University |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == ڪهاڻيءَ جو خلاصو == ڪهاڻيءَ جو مرڪزي ڪردار '''رام پرساد''' روزگار جي ڳولا ۾ [[ممبئي|بمبئي]] اچي ٿو. اتي سندس ملاقات '''ڪالي چرن''' سان ٿئي ٿي، جيڪو اڳ ئي بمبئيءَ جي شهري زندگيءَ جي طور طريقن سان پاڻ کي هم آهنگ ڪري چڪو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> رام پرساد ۽ ڪالي چرن شهر جي گهٽين ۾ گاڏن تي ڀيل پوري، مونگ ڦليون ۽ ڀڳل چڻا وڪڻي روزگار ڪمائين ٿا. نئين شهري ماحول ۾ رهندي رام پرساد پنهنجي مستقبل بابت اميدون رکي ٿو ۽ هڪ سٺي ۽ خوشگوار شادي شده زندگيءَ جو خواهشمند آهي.<ref name="UPRTOUShortStory"/> ڪالي چرن جي زندگيءَ جو انداز رام پرساد جي اميدن ۽ قدرن کان مختلف آهي. ڪالي چرن شهري ماحول جا اهڙا طور طريقا اختيار ڪري چڪو آهي، جيڪي رام پرساد جي اڳوڻي زندگيءَ ۽ اخلاقي تصورن سان ٽڪراءَ ۾ اچن ٿا. ڪهاڻيءَ ۾ انهن ٻنهي ڪردارن جي زندگيءَ وسيلي شهري ماحول جي فرد تي پوندڙ اثرن کي ظاهر ڪيو ويو آهي.<ref name="UPRTOUShortStory"/> ڪهاڻيءَ جي پڄاڻي کليل آهي. پڙهندڙ ان سوال سان رهجي وڃي ٿو ته ڇا رام پرساد به شهر جي ٻين ڪيترن ماڻهن وانگر ڪالي چرن جي روش اختيار ڪندو ۽ شهر جي ڳاڙهي بتيءَ واري علائقي ۾ واقع قحبہ خانن ڏانهن ويندو، يا پنهنجي اڳوڻن اخلاقي قدرن تي قائم رهندو. ڪهاڻي ان سوال جو قطعي جواب نٿي ڏئي.<ref name="Jotwani1996"/> == مرڪزي ڪردار == '''رام پرساد:''' ڪهاڻيءَ جو مرڪزي ڪردار، جيڪو روزگار جي تلاش ۾ بمبئي اچي ٿو. هو نئين ماحول ۾ پنهنجي زندگي قائم ڪرڻ ۽ خوشگوار ازدواجي مستقبل جو خواهشمند آهي.<ref name="Jotwani1996"/> '''ڪالي چرن:''' بمبئيءَ جي شهري زندگيءَ سان اڳ ئي هم آهنگ ٿيل شخص، جنهن سان رام پرساد جي ملاقات ٿئي ٿي. سندس زندگيءَ جو انداز رام پرساد جي اخلاقي ۽ ذاتي اميدن لاءِ هڪ چئلينج بڻجي ٿو.<ref name="UPRTOUShortStory"/> == موضوع ۽ ادبي تجزيو == === شهري زندگي ۽ سماجي تبديلي === ڪهاڻيءَ ۾ بمبئيءَ جي شهري زندگيءَ کي اهڙي ماحول طور پيش ڪيو ويو آهي، جتي تيز سماجي ۽ معاشي تبديلين جو اثر فرد جي زندگيءَ تي پوي ٿو. اتر پرديش راجرشي ٽنڊن اوپن يونيورسٽيءَ جي ادبي مطالعي موجب، هن ڪهاڻيءَ ۾ وڏي شهر جي زندگيءَ جا انسانيت کي متاثر ڪندڙ پهلو نمايان ٿين ٿا.<ref name="UPRTOUShortStory"/> === اخلاقي تضاد === رام پرساد جي خوشگوار شادي شده زندگيءَ جي خواهش ۽ ڪالي چرن جي اختيار ڪيل زندگيءَ جي روش وچ ۾ تضاد ڪهاڻيءَ جو اهم پهلو آهي. انهيءَ تضاد وسيلي فرد جي ذاتي قدرن ۽ شهري ماحول جي اثرن جو سوال اڀري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> === کليل پڄاڻي === ڪهاڻيءَ جي پڄاڻيءَ ۾ رام پرساد جي ايندڙ فيصلي کي واضح نه ڪيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب پڙهندڙ انهيءَ غيريقينيت ۾ رهجي وڃي ٿو ته رام پرساد به ڪالي چرن جي نقش قدم تي هلندو يا نه.<ref name="Jotwani1996"/> == ليکڪ == [[وشنو ڀاٽيا]] 21 اپريل 1941ع تي [[ڪراچي]]، [[سنڌ]] ۾ ڄائو. هو سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار، ناول نگار ۽ صحافي هو. سندس ادبي ڪم ۾ ڪهاڻين جا مجموعا، ناول ۽ ريڊيو ناٽڪ شامل آهن. هن ''هندستان'' روزاني ۽ ''هندواسي'' هفتيوار سميت مختلف سنڌي اخبارن ۽ رسالن سان صحافتي وابستگي پڻ رکي.<ref name="SindhiSangatVishnu">{{cite web |title=Vishnu Bhatia |url=https://sindhisangat.com/promoters/vishnu-bhatia/ |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> وشنو ڀاٽيا سنڌيءَ جي جديد مختصر ڪهاڻيءَ جي انهن ليکڪن ۾ شمار ٿئي ٿو، جن 1960ع واري ڏهاڪي ۾ جديد شهري زندگيءَ ۽ سماجي تبديلين کي پنهنجي تخليقن جو موضوع بڻايو.<ref name="UPRTOUShortStory"/> == ترجمو ۽ ادبي چونڊ == ''ڪانئرو'' جو انگريزي ترجمو '''A Coward''' جي عنوان سان [[پرم ابيچنداڻي]] ڪيو. اهو ترجمو 1985ع ۾ نئين دهليءَ مان وڪاس پبلشرز جي شايع ڪيل ''Sindhi Short Stories'' سان منسوب آهي.<ref name="SindhiShaanMasterpieces"/> ڪهاڻيءَ جو انگريزي ترجمو ''Indian Literature'' جي سنڌي ادب بابت خاص شماري ۾ پڻ شامل ڪيو ويو، جنهن جي فهرست ۾ وشنو ڀاٽيا جي تصنيف ''A Coward'' درج آهي.<ref name="IndianLiterature187">{{cite web |title=Indian Literature, Vol. 187: Accent on Sindhi Literature |url=https://indiaclub.com/products/12144-indian-literature-vol-187-accent-on-sindhi-literature |website=India Club |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[وشنو ڀاٽيا]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[ڪونج (رسالو)]] * [[ممبئي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html سنڌي ادب جون چونڊ ڪهاڻيون] * [https://www.uprtou.ac.in/other_pdf/MAEN_05N.pdf مختصر ڪهاڻيءَ جو ادبي مطالعو] * [https://sindhisangat.com/promoters/vishnu-bhatia/ وشنو ڀاٽيا جي سوانح] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيون]] [[زمرو:1968ع جون ڪهاڻيون]] [[زمرو:سنڌي ادب]] dltl9uc920mqk6xj3q4zvvp14qwgy9p 0 105598 429553 2026-11-07T23:50:11Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = ڪانتا | title_orig = कांता | author = [[گجانن تريمبڪ ماڊکولڪر]] | translator = نانڪ هنگوراڻي | country = [[برطانوي هندستان]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | orig_lang_code = mr | genre = [[ناول]]، [[ترجمو]] | subject = سياسي ۽ سماجي موضوع | published = 1946ع (سنڌي ترجمو) | pub_date = 1939ع (اصل مراٺي ناول) }} '''ڪانتا'''... 429553 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ڪانتا | title_orig = कांता | author = [[گجانن تريمبڪ ماڊکولڪر]] | translator = نانڪ هنگوراڻي | country = [[برطانوي هندستان]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | orig_lang_code = mr | genre = [[ناول]]، [[ترجمو]] | subject = سياسي ۽ سماجي موضوع | published = 1946ع (سنڌي ترجمو) | pub_date = 1939ع (اصل مراٺي ناول) }} '''ڪانتا''' (1946ع) سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿيل هڪ ناول آهي، جنهن جو ترجمو '''نانڪ هنگوراڻيءَ''' ڪيو. هي ڪتاب مراٺي ليکڪ [[گجانن تريمبڪ ماڊکولڪر]] جي ساڳئي نالي واري مراٺي ناول ''ڪانتا'' جو ترجمو آهي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي تصنيف ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن سنڌي ترجمي جو اشاعتي سال 1946ع ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |page=68 }}</ref> اصل مراٺي ناول ''ڪانتا'' 1939ع ۾ لکيو ويو هو. مراٺي ادبي ذريعن موجب اهو سياسي ۽ سماجي مسئلن تي بحث ڪندڙ ناول آهي، جنهن کي پنهنجي دور ۾ مقبوليت حاصل ٿي.<ref name="MahaMTB2024">{{cite web |title=द्रष्टा साहित्यिक, प्रखर राष्ट्रवादी पत्रकार : ग. त्र्यं. माडखोलकर |url=https://www.mahamtb.com/Encyc/2024/12/27/g-t-madkholkar.html |website=मुंबई तरुण भारत |date=2024-12-27 |language=mr |access-date=2026-11-08 }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ڪانتا'' اصل ۾ مراٺي ٻوليءَ جو ناول آهي، جنهن کي سنڌيءَ ۾ نانڪ هنگوراڻيءَ ترجمو ڪيو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب سنڌي ترجمو 1946ع ۾ شايع ٿيو. انهيءَ ڪتابياتي شاهديءَ ۾ ناول جو نالو، اصل ليکڪ، مترجم ۽ اشاعت جو سال ڄاڻايل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> اصل ناول جو عنوان مراٺي لپيءَ ۾ ''कांता'' آهي. مراٺي ادبي تاريخ بابت ذريعن ۾ هن ناول کي ماڊکولڪر جي مشهور تصنيفن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="MarathiSrushti">{{cite web |title=ग. त्र्यं. माडखोलकर |url=https://www.marathisrushti.com/articles/ga-tryam-madkholkar/ |website=मराठीसृष्टी |date=2017-12-28 |language=mr |access-date=2026-11-08 }}</ref> == اصل مراٺي ناول == گجانن تريمبڪ ماڊکولڪر جو ناول ''ڪانتا'' 1939ع ۾ لکيو ويو. مراٺي اخبار ''ممبئي ترون ڀارت'' ۾ شايع ٿيل ادبي مضمون موجب هن ناول ۾ سياست ۽ سماج سان لاڳاپيل مسئلن تي سنجيده بحث ڪيو ويو آهي. ساڳئي ذريعي موجب ناول کي پنهنجي دور ۾ وڏي مقبوليت حاصل ٿي.<ref name="MahaMTB2024"/> ناول جي اصل ڪهاڻي، ڪردارن ۽ واقعن بابت تفصيلي معلومات سنڌي ترجمي جي موجود ڪتابياتي اندراج ۾ نه ڏني وئي آهي. انهن تفصيلن لاءِ اصل مراٺي متن يا سنڌي ترجمي جو مڪمل نسخو گهربل آهي. == سنڌي ترجمو == ''ڪانتا'' جو سنڌي ترجمو نانڪ هنگوراڻيءَ ڪيو. موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت ۾ ترجمي جو سال 1946ع ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ترجمي جي ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ ڇاپي بابت وڌيڪ تفصيل موجود ڪتابياتي شاهديءَ مان معلوم نٿا ٿين. == اصل ليکڪ == [[گجانن تريمبڪ ماڊکولڪر]] (28 ڊسمبر 1899ع – 27 نومبر 1976ع) مراٺي ٻوليءَ جو ناول نگار، ادبي نقاد ۽ صحافي هو. هن پنهنجي ادبي زندگيءَ ۾ شاعري، تنقيد، ناول نگاري ۽ صحافت جي شعبن ۾ ڪم ڪيو.<ref name="MarathiSrushti"/> سندس مشهور ناولن ۾ ''مڪتاتما''، ''ڀنگليل ديئول''، ''شاپ''، ''ڪانتا''، ''دوهيري جيون'' ۽ ''مکَوٽي'' شامل آهن. هن 1944ع کان ناگپور جي روزاني اخبار ''ترون ڀارت'' جي ادارت ڪئي ۽ 1946ع ۾ بيلگام ۾ منعقد ٿيل مراٺي ساهتيه سميلن جي صدارت ڪئي.<ref name="MarathiSrushti"/> == ادبي پسمنظر == ماڊکولڪر جي ناول نگاريءَ ۾ سياسي، سماجي ۽ انساني لاڳاپن سان واسطو رکندڙ موضوع ملن ٿا. ''ڪانتا'' بابت مراٺي ادبي ذريعن ۾ خاص طور سياسي ۽ سماجي مسئلن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="MahaMTB2024"/> سنڌي ترجمي جي موجودگيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته هي مراٺي ناول سنڌي ٻوليءَ ۾ پڻ منتقل ٿيو. تنهن هوندي به سنڌي ترجمي جي ادبي قبوليت، وڪري يا تنقيدي اثر بابت الڳ شاهدي دستياب نه هجڻ سبب انهن موضوعن تي قطعي دعويٰ نٿي ڪري سگهجي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناول]] * [[مراٺي ادب]] * [[ادبي ترجمو]] * [[گجانن تريمبڪ ماڊکولڪر]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf سنڌي ادب جي لغت — موتي لال جوتواڻي] * [https://www.mahamtb.com/Encyc/2024/12/27/g-t-madkholkar.html گجانن تريمبڪ ماڊکولڪر بابت مراٺي ادبي مضمون] * [https://www.marathisrushti.com/articles/ga-tryam-madkholkar/ ماڊکولڪر جو ادبي تعارف] [[زمرو:سنڌي ناول]] [[زمرو:سنڌي ترجما]] [[زمرو:1946ع جا ڪتاب]] [[زمرو:مراٺي ادب]] mfaki2v0tjl3bpn6982a6gqmisqysij 0 105599 429554 2026-11-07T23:51:29Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = ڪاٺ جي سانچي ۾ | title_orig = ڪاٺ جي سانچي ۾ | author = ڪي. ايس. بالاڻي | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي|مختصر ڪهاڻين جو مجموعو]] | published = 1971ع | subject = نسلن جو اختلاف، روايتي قدر ۽ سماجي تبديلي | pages = | publisher = }} '''ڪاٺ جي سانچي ۾''' (1971ع) سنڌي ڪهاڻيڪار '''ڪي. ايس.... 429554 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ڪاٺ جي سانچي ۾ | title_orig = ڪاٺ جي سانچي ۾ | author = ڪي. ايس. بالاڻي | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي|مختصر ڪهاڻين جو مجموعو]] | published = 1971ع | subject = نسلن جو اختلاف، روايتي قدر ۽ سماجي تبديلي | pages = | publisher = }} '''ڪاٺ جي سانچي ۾''' (1971ع) سنڌي ڪهاڻيڪار '''ڪي. ايس. بالاڻي''' جي پنجن [[مختصر ڪهاڻي|مختصر ڪهاڻين]] تي مشتمل مجموعو آهي، جيڪو ليکڪ جي وفات کان پوءِ شايع ٿيو. هن مجموعي ۾ پراڻي ۽ نئين نسل جي وچ ۾ روايتي قدرن، سماجي سوچ ۽ زندگيءَ جي بدلجندڙ تصورن بابت وڌندڙ اختلاف کي موضوع بڻايو ويو آهي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن مجموعي جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ڪاٺ جي سانچي ۾'' پنجن ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جنهن جي اشاعت 1971ع ۾ ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هي مجموعو ڪي. ايس. بالاڻيءَ جي وفات کان پوءِ شايع ٿيو. جوتواڻيءَ بالاڻيءَ کي اهڙو باصلاحيت ليکڪ قرار ڏنو آهي، جنهن جي ننڍي عمر ۾ وفات سبب سندس ادبي صلاحيتن کي وڌيڪ اُسرڻ جو موقعو نه ملي سگهيو.<ref name="Jotwani1996"/> مجموعي جون ڪهاڻيون ٻن نسلن جي وچ ۾ وڌندڙ ذهني ۽ سماجي وڇوٽي کي اجاگر ڪن ٿيون. هڪ پاسي پراڻو نسل آهي، جيڪو روايتي قدرن تي عقيدت ۽ محبت سان يقين رکي ٿو، جڏهن ته ٻئي پاسي نوجوان نسل آهي، جيڪو انهن قدرن کي وقت سان اڻ ٺهڪندڙ ۽ پراڻو سمجهي رد ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == مرڪزي موضوع == === نسلن جي وچ ۾ اختلاف === مجموعي جو بنيادي موضوع پراڻي ۽ نئين نسل جي وچ ۾ وڌندڙ اختلاف آهي. ڪهاڻين ۾ ٻنهي نسلن جي سوچ ۽ روايتي قدرن بابت مختلف روين کي نمايان ڪيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، اهو اختلاف وقت گذرڻ سان وڌيڪ وسيع ٿيندو وڃي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> === روايتي قدر === مجموعي ۾ پراڻي نسل کي اهڙي سماجي گروهه طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو رائج رسمن، رواجن ۽ ورثي ۾ مليل قدرن سان وابستگي رکي ٿو. اهي قدر ان نسل جي زندگيءَ ۽ سوچ جو اهم حصو آهن.<ref name="Jotwani1996"/> === نوجوان نسل جو رويو === ڪهاڻين ۾ نوجوان نسل روايتي قدرن کي پنهنجي زماني جي ضرورتن سان اڻ ٺهڪندڙ سمجهي ٿو. انهيءَ ڪري اهو نسل انهن قدرن کي قبول ڪرڻ بدران رد ڪري ٿو. پراڻي نسل جي وابستگي ۽ نوجوان نسل جي انڪار وچ ۾ پيدا ٿيندڙ تضاد مجموعي جو اهم موضوع آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي جائزو == موتي لال جوتواڻيءَ جي جائزي موجب، ''ڪاٺ جي سانچي ۾'' جون پنجئي ڪهاڻيون نسلن جي وچ ۾ وڌندڙ وڇوٽي کي اجاگر ڪن ٿيون. هن مجموعي جي ادبي سڃاڻپ ان جي سماجي موضوع سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ روايتن سان وابستگي ۽ انهن کان انڪار جي وچ ۾ اختلاف پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ ليکڪ جي ننڍي عمر ۾ وفات جو ذڪر ڪندي سندس اڻپوري رهجي ويل ادبي امڪانن ڏانهن پڻ اشارو ڪيو آهي. انهيءَ لحاظ کان هي مجموعو بالاڻيءَ جي وفات کان پوءِ شايع ٿيل سندس ڪهاڻين جو دستاويزي مجموعو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ليکڪ == '''ڪي. ايس. بالاڻي''' سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار هو. سندس ڪهاڻين جو مجموعو ''ڪاٺ جي سانچي ۾'' 1971ع ۾ سندس وفات کان پوءِ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ کيس هڪ اهڙو باصلاحيت ليکڪ ڄاڻايو آهي، جيڪو ننڍي عمر ۾ وفات ڪري ويو.<ref name="Jotwani1996"/> ليکڪ جي مڪمل نالي، جنم ۽ وفات جي تاريخن ۽ ٻين تصنيفن بابت وڌيڪ مستند ڪتابياتي معلومات جي ضرورت آهي. == اشاعت == ''ڪاٺ جي سانچي ۾'' جي اشاعت جو سال 1971ع آهي. مجموعي ۾ پنج مختصر ڪهاڻيون شامل آهن ۽ اهو ليکڪ جي وفات کان پوءِ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ پنجن ڪهاڻين جي عنوانن جي تصديق لاءِ اصل ڇاپي يا معتبر ڪتابي فهرست جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[مختصر ڪهاڻي]] * [[سماجي تبديلي]] * [[نسلن جو اختلاف]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf سنڌي ادب جي لغت — موتي لال جوتواڻي] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]] [[زمرو:1971ع جا ڪتاب]] 7kl9fuaw6rmj08kyu5igpndnneoaoy9 0 105600 429555 2026-11-07T23:53:14Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = ڪچا ڌاڳا | title_orig = ڪچا ڌاڳا | author = [[شيام جئسنگھاڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[ناول]]، رومانوي ۽ نفسياتي افسانوي ادب | published = 1966ع | subject = محبت، انساني لاڳاپا ۽ زندگيءَ جون حقيقتون }} '''ڪچا ڌاڳا''' (1966ع) سنڌي ناول نگار، ڪهاڻيڪار، شاعر ۽ نقا... 429555 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ڪچا ڌاڳا | title_orig = ڪچا ڌاڳا | author = [[شيام جئسنگھاڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[ناول]]، رومانوي ۽ نفسياتي افسانوي ادب | published = 1966ع | subject = محبت، انساني لاڳاپا ۽ زندگيءَ جون حقيقتون }} '''ڪچا ڌاڳا''' (1966ع) سنڌي ناول نگار، ڪهاڻيڪار، شاعر ۽ نقاد [[شيام جئسنگھاڻي]] جو پهريون [[ناول]] آهي. هن ناول ۾ ڊائرين جي ورقن ۽ ذاتي خطن جي اقتباسن وسيلي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته رومانوي واقعا ان جي مختلف حصن کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿا. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ناول جي انهيءَ فني بناوت جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ناول جي مرڪزي ڪردارن ۾ '''سوما''' ۽ '''روي''' شامل آهن، جيڪي هڪٻئي سان گهري محبت ڪن ٿا. ٻئي حساس ۽ مهذب شخصيتن جا مالڪ آهن، پر زندگيءَ جي سخت حقيقتن کي منهن ڏيندي تجربي جي کوٽ سبب مشڪلاتن ۾ ڦاسي پون ٿا. ناول جي موضوع، اسلوب، فني ترتيب ۽ بناوت کي روايتي سنڌي ناول کان مختلف قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="SindhologicalStudies2009">{{cite journal |title=Sindhological Studies |journal=Sindhological Studies |volume=25 |year=2009 |page=86 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%282009_Vol_25%29-Muhammad_Qasim_Maka-2009-cs.pdf }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ڪچا ڌاڳا'' شيام جئسنگهاڻيءَ جي ناول نگاريءَ جي شروعاتي تصنيف آهي. هي ناول 1966ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان جي ادبي سڃاڻپ خاص طور ڪهاڻي بيان ڪرڻ جي غيرروايتي طريقي سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaShyam">{{cite web |title=جئسنگهاڻي شيام |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جئسنگهاڻي شيام |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd |access-date=2026-11-08 }}</ref> ناول ۾ واقعا سڌي ۽ مسلسل روايتي بيانيي بدران ڊائريءَ جي ورقن ۽ ذاتي خطن جي اقتباسن وسيلي پيش ڪيا ويا آهن. انهن تحريرن ۾ ڪردارن جا ذاتي تجربا، احساس ۽ رومانوي لاڳاپا ڪهاڻيءَ جي واڌ ويجهه جو بنياد بڻجن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhologicalStudies2009"/> == ڪهاڻيءَ جو خلاصو == ''ڪچا ڌاڳا'' جي ڪهاڻي ٻن مرڪزي ڪردارن، سوما ۽ روي، جي محبت جي چوڌاري ڦري ٿي. ٻئي هڪٻئي سان گهري محبت ڪن ٿا ۽ حساس طبيعت رکن ٿا. سندن شخصيتن ۾ تهذيب ۽ نزاڪت موجود آهي، پر زندگيءَ جي عملي مسئلن کي منهن ڏيڻ جو تجربو محدود آهي.<ref name="SindhologicalStudies2009"/> محبت جي جذباتي دنيا ۽ زندگيءَ جي سخت حقيقتن جي وچ ۾ موجود فرق ٻنهي ڪردارن لاءِ مشڪلاتون پيدا ڪري ٿو. سندن ناتجربيڪاري انهن حالتن کي منهن ڏيڻ ۾ رڪاوٽ بڻجي ٿي. اهڙيءَ طرح ناول ۾ رومانوي وابستگيءَ سان گڏ انساني تجربي ۽ عملي زندگيءَ جي پيچيدگين کي پڻ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhologicalStudies2009"/> == مرڪزي ڪردار == === سوما === '''سوما''' ناول جي ٻن مرڪزي ڪردارن مان هڪ آهي. هوءَ روي سان گهري محبت رکي ٿي. ادبي جائزي موجب سوما حساس ۽ مهذب شخصيت جي مالڪ آهي، پر زندگيءَ جي سخت حقيقتن کي منهن ڏيڻ ۾ تجربي جي کوٽ سبب مشڪلاتن ۾ ڦاسي پوي ٿي.<ref name="SindhologicalStudies2009"/> === روي === '''روي''' ناول جو ٻيو مرڪزي ڪردار آهي. هو سوما سان محبت ڪري ٿو. سندس شخصيت ۾ حساسيت ۽ تهذيب موجود آهي، پر زندگيءَ جي عملي تجربن جي کوٽ سبب هو پڻ مشڪل حالتن کي منهن ڏئي ٿو.<ref name="SindhologicalStudies2009"/> == فني بناوت ۽ اسلوب == === ڊائري ۽ خطن جو استعمال === ''ڪچا ڌاڳا'' جي نمايان فني خصوصيت ڊائرين ۽ ذاتي خطن جي اقتباسن وسيلي ڪهاڻيءَ جي پيشڪش آهي. انهيءَ طريقي سان ڪردارن جا ذاتي احساس ۽ تجربا ڪهاڻيءَ جي بيان جو حصو بڻجن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> ''سنڌالاجيڪل اسٽڊيز'' ۾ شايع ٿيل ادبي جائزي موجب ناول ۾ سوما ۽ روي جي ڊائرين جي ورقن ۽ ذاتي خطن جا اقتباس استعمال ڪيا ويا آهن. انهيءَ جائزي ۾ ناول جي فني صورت، موضوع، اسلوب، بناوت ۽ ترتيب کي پراڻن روايتي ناولن کان مختلف قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="SindhologicalStudies2009"/> === رومانوي واقعا === ناول جي مختلف حصن کي رومانوي واقعن وسيلي هڪٻئي سان ڳنڍيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب اهي واقعا ناول جي ڊائريءَ ۽ خطن تي ٻڌل بيانيي کي گڏيل صورت ڏين ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> === نفسياتي ۽ سماجي پهلو === ناول ۾ محبت سان گڏ حساس شخصيتن جي عملي زندگيءَ سان ٽڪراءَ کي پيش ڪيو ويو آهي. سوما ۽ روي جي تجربي جي کوٽ ۽ زندگيءَ جي سخت حقيقتن سان سندن واسطو ڪهاڻيءَ جي اهم موضوعن مان آهن.<ref name="SindhologicalStudies2009"/> == ادبي جائزو == ''سنڌالاجيڪل اسٽڊيز'' جي 2009ع واري شماري ۾ ''ڪچا ڌاڳا'' جي فني صورت ۽ موضوعاتي بناوت کي روايتي سنڌي ناولن کان مختلف ڄاڻايو ويو آهي. جائزي ۾ خاص طور ڪردارن جي ذاتي خطن ۽ ڊائرين ذريعي ڪهاڻي بيان ڪرڻ واري طريقي تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref name="SindhologicalStudies2009"/> سنڌي ادب بابت هڪ ٻئي جائزي ۾ شيام جئسنگهاڻيءَ جي ناول نگاريءَ کي پڙهيل لکيل مٿئين وچولي طبقي جي ڪردارن ۽ سندن لاڳاپن سان ڳنڍيو ويو آهي. انهيءَ جائزي ۾ خانداني وفادارين، ماءُ ۽ زال سان لاڳاپن ۽ انهن مان پيدا ٿيندڙ ڇڪتاڻ کي ناول جي موضوعاتي پسمنظر طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhiLiteratureGlance">{{cite web |title=Sindhi Literature - A Glance |url=https://www.sindhisangat.com/images/sindhiliterature_mohangehani.pdf |publisher=Sindhi Sangat |page=12 |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == ليکڪ == [[شيام جئسنگهاڻي]] 12 فيبروري 1937ع تي [[ڪوئيٽا]]، [[بلوچستان]] ۾ ڄائو. ورهاڱي کان پوءِ هو هندستان لڏي ويو. هن اقتصاديات ۾ بي. اي آنرز ڪئي ۽ فوٽوگرافي ۽ سول ڊرافٽس مين شپ ۾ ڊپلوما حاصل ڪيا. هو [[ساهتيه اڪادمي]] سان ادبي ۽ ادارتي طور پڻ وابسته رهيو.<ref name="SindhianaShyam"/><ref name="SindhiSangatShyam">{{cite web |title=Shyam Sanwaldas Jaisinghani |url=https://sindhisangat.com/promoters/shyam-sanwaldas-jaisinghani/ |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> شيام جئسنگهاڻيءَ ناول، مختصر ڪهاڻي، شاعري، ناٽڪ ۽ ادبي تنقيد ۾ ڪم ڪيو. سندس تصنيفن ۾ ''ڪچا ڌاڳا'' (1966ع)، ''ننگو آسمان'' (1967ع)، ''کاهيءَ جي چؤطرف'' (1976ع)، ''وڇوٽيون''، ''هڪ ٻيو ڏينهن'' (1988ع) ۽ ''زلزلو'' (1992ع) شامل آهن.<ref name="SindhianaShyam"/> هن کي ''چاني'' جي ترجمي تي 1995ع ۾ ساهتيه اڪادميءَ جو ترجمو انعام ۽ ''زلزلو'' تي 1998ع ۾ ساهتيه اڪادمي انعام مليو.<ref name="SindhiSangatShyam"/> == ڪتابياتي رڪارڊ == ''ڪچا ڌاڳا'' جو نالو سنڌي ڪتابن جي دستاويزي فهرست ''سنڌي سنچيه'' ۾ پڻ شيام جئسنگهاڻيءَ جي تصنيف طور درج آهي. انهيءَ فهرست ۾ ڪتاب جي رومن عنوان جون مختلف صورتون موجود آهن.<ref name="SindhiSanchayaShyam">{{cite web |title=Shyam Jaisinghani |url=https://sindhisanchaya.online/authors/Shyam%20Jaisinghani |website=Sindhi Sanchaya |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[شيام جئسنگهاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناول]] * [[رومانوي ادب]] * [[خط]] * [[ڊائري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جئسنگهاڻي شيام شيام جئسنگهاڻي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://sindhisanchaya.online/authors/Shyam%20Jaisinghani شيام جئسنگهاڻيءَ جا ڪتاب — سنڌي سنچيه] * [https://sindhisangat.com/promoters/shyam-sanwaldas-jaisinghani/ شيام جئسنگهاڻي — سنڌي سنگت] [[زمرو:سنڌي ناول]] [[زمرو:1966ع جا ناول]] [[زمرو:سنڌي ادب]] gozl4yh8kzrvu2w9jczvmmekcigxnwy 0 105601 429556 2026-11-07T23:54:30Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = ڪڇي لفظاولي | title_orig = કચ્છી શબ્દાવલિ | author = شانتي ڀائي پرشوتم آچاريه | language = [[ڪڇي ٻولي]]، [[گجراتي ٻولي]]، [[انگريزي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[لغت]]، [[لغت نويسي]] | publisher = نوجيون ٽرسٽ | pub_place = [[احمد آباد]] | published = 1966ع | subject = ڪڇي ٻوليءَ جي لفظن ۽ انهن جي... 429556 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ڪڇي لفظاولي | title_orig = કચ્છી શબ્દાવલિ | author = شانتي ڀائي پرشوتم آچاريه | language = [[ڪڇي ٻولي]]، [[گجراتي ٻولي]]، [[انگريزي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[لغت]]، [[لغت نويسي]] | publisher = نوجيون ٽرسٽ | pub_place = [[احمد آباد]] | published = 1966ع | subject = ڪڇي ٻوليءَ جي لفظن ۽ انهن جي معنائن جو لغوي مطالعو }} '''ڪڇي لفظاولي''' (1966ع) ڪڇي، گجراتي ۽ انگريزي ٻولين جي هڪ لغت آهي، جنهن جو مرتب ۽ مصنف '''شانتي ڀائي پرشوتم آچاريه''' هو. ڪتاب جو اصل عنوان گجراتي لپيءَ ۾ ''કચ્છી શબ્દાવલિ'' آهي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي تصنيف ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ڪتاب کي ڪڇي، گجراتي ۽ انگريزي ٻولين جي لغت طور درج ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ڪتاب 1966ع ۾ [[احمد آباد]] جي نوجيون ٽرسٽ مان شايع ٿيو. ان جو ڪتابياتي حوالو ڪڇي ٻوليءَ جي لغوي اندراجن ۾ پڻ ملي ٿو، جتي ڪتاب جي مخصوص صفحن ۽ ڪالمن جا حوالا ڏنا ويا آهن.<ref name="AcharyaWiktionary">{{cite web |title=Template:R:kfr:Acharya:1966a |url=https://en.wiktionary.org/wiki/Template:R:kfr:Acharya:1966a |website=Wiktionary |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ڪڇي لفظاولي'' ڪڇي ٻوليءَ جي لفظي ذخيري بابت هڪ لغوي تصنيف آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن ڪتاب ۾ ڪڇي، گجراتي ۽ انگريزي ٻولين جو لغوي تعلق پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي گجراتي عنوان ۾ لفظ ''شبدآولي'' جو مطلب لفظن جو مجموعو يا لفظاولي آهي. ڪڇي لفظن بابت بعد وارن لغوي حوالن ۾ هن تصنيف جا مخصوص صفحا ۽ ڪالم ڄاڻايل آهن، جنهن مان ڪتاب جي لفظي اندراجن تي ٻڌل هجڻ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="AcharyaWiktionary"/> == اشاعت == ''ڪڇي لفظاولي'' 1966ع ۾ شايع ٿي. ڪتاب جي ناشر طور نوجيون ٽرسٽ ۽ اشاعت جي هنڌ طور احمد آباد جو نالو لغوي حوالن ۾ درج آهي.<ref name="AcharyaWiktionary"/> گجرات جي لغت نويسيءَ بابت هڪ تاريخي جائزي ۾ شانتي ڀائي آچاريه جي ''ڪڇي لفظاولي'' کي سندس ٻين ٻولين بابت لغوي تصنيفن سان گڏ ذڪر ڪيو ويو آهي. انهيءَ جائزي موجب آچاريه ڪڇيءَ کان سواءِ ڀيلي ۽ چوڌري ٻولين جي لفظي ذخيري تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="GujaratiDictionaries">{{cite report |title=Monolingual and Bilingual Dictionaries in Gujarat |url=https://www.mavjibhai.com/EBOOKS/Monolingual%20and%20Bilingual%20Dictionaries%20in%20Gujarat.pdf |language=en |page=9 }}</ref> == لغوي مواد == ڪتاب ۾ ڪڇي لفظن جا اندراج موجود آهن. بعد وارن لغوي حوالن ۾ ان جا مخصوص مثال ملن ٿا، جن ۾ ڪڇي لفظ ''ڪَن'' ۽ ''سَپ'' جا اندراج پڻ شامل آهن.<ref name="KachchhiKan">{{cite web |title=કન |url=https://en.wiktionary.org/wiki/કન |website=Wiktionary |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref><ref name="KachchhiSap">{{cite web |title=સપ |url=https://en.wiktionary.org/wiki/સપ |website=Wiktionary |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ ڪڇي لفظاوليءَ جا بعد وارن لغوي حوالن ۾ درج ٿيل مثال ! ڪڇي لفظ ! معنيٰ ! اصل ڪتاب جو حوالو |- | ڪَن | ڪن، ٻڌڻ جو عضوو | صفحو 13، ڪالم 2 |- | سَپ | نانگ | صفحو 86، ڪالم 2 |} اهي مثال ڪتاب جي بعد وارن لغوي حوالن تي ٻڌل آهن؛ اصل ڪتاب جي مڪمل متن سان سندن مقابلو اڃا گهربل آهي.<ref name="KachchhiKan"/><ref name="KachchhiSap"/> == ڪڇي ٻوليءَ سان تعلق == [[ڪڇي ٻولي]] خاص طور [[ڪڇ]] ۽ [[سوراشٽر]] جي علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي سنڌي ادب بابت لغت ۾ ڪڇيءَ کي سنڌي ٻوليءَ جي لهجن مان هڪ ڄاڻايو آهي ۽ ٻنهي جي صوتياتي خصوصيتن ۾ مشابهت بيان ڪئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪڇيءَ جي درجابنديءَ ۽ ٻين هند آريائي ٻولين سان ان جي لاڳاپن بابت لسانياتي تحقيق موجود آهي. شانتي ڀائي آچاريه جي 1966ع واري تصنيف ''Segmental Phonemes of Kacchi'' پڻ ڪڇي ٻوليءَ جي صوتيات بابت هڪ الڳ تحقيقي ڪم آهي.<ref name="AcharyaPhonemes">{{cite book |last=Acharya |first=Shantibhai |title=Segmental Phonemes of Kacchi |publisher=Gujarat University |location=Ahmedabad |year=1966 |pages=54 |language=en }}</ref> == مصنف == '''شانتي ڀائي پرشوتم آچاريه''' هندستان جو ٻوليءَ جو محقق ۽ لغت نويس هو. هن ڪڇي، ڀيلي، چوڌري ۽ گجراتي ٻولين بابت لغوي ۽ لسانياتي ڪم ڪيو. گجرات وديـاپيٺ جي علمي رسالي ۾ سندس لسانيات بابت مضمون پڻ شايع ٿيا.<ref name="AcharyaLanguageClassification">{{cite journal |last=Acharya |first=Shantibhai |title=ભાષાઓનું વર્ગીકરણ |journal=Vidyapith |volume=52 |issue=1 |year=2014 |pages=62–73 |url=https://journal.gujaratvidyapith.org/index.php/vp/article/view/190 |language=gu }}</ref> گجرات وديـاپيٺ جي هڪ ٻئي علمي رڪارڊ ۾ کيس لسانيات جي ريڊر طور ڄاڻايو ويو آهي. سندس 1982ع واري مضمون جو موضوع اتر گجرات جي گجراتي ٻوليءَ جو صوتياتي نظام هو.<ref name="AcharyaGujaratiPhonology">{{cite journal |last=Acharya |first=Shantibhai |title=ઉત્તર ગુજરાતની ગુજરાતી ભાષાનું ધ્વનિતંત્ર |journal=Vidyapith |volume=20 |issue=1 |year=1982 |pages=7–23 |url=https://journal.gujaratvidyapith.org/index.php/vp/article/view/1153 |language=gu }}</ref> == لاڳاپيل تصنيفون == شانتي ڀائي آچاريه جي لسانياتي ۽ لغوي ڪم ۾ ''ڪڇي لفظاولي'' کان سواءِ ''ڀيلي-گجراتي لفظاولي'' (1965ع)، ''چوڌريو ۽ چوڌري لفظاولي'' (1969ع) ۽ ''Segmental Phonemes of Kacchi'' (1966ع) شامل آهن.<ref name="GujaratiDictionaries"/><ref name="BharatavaniBhili">{{cite web |title=ભીલી-ગુજરાતી શબ્દાવલિ |url=https://bharatavani.in/home/book?id=ભીલી-ગુજરાતી%20શબ્દાવલિ%20%7C%20Bhili-Gujarati%20Shabdawali&post_category=book |website=Bharatavani |publisher=Central Institute of Indian Languages |language=gu }}</ref><ref name="AcharyaPhonemes"/> == لغت نويسيءَ ۾ جڳهه == گجرات جي لغتن بابت تاريخي جائزي ۾ آچاريه جي ''ڪڇي لفظاولي'' کي علائقائي ٻولين جي لفظن کي گڏ ڪرڻ وارن جديد ڪمن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. ان کان اڳ 1886ع ۾ پرڀوداس رنڇوڊجي پانڊيا جي ''ڪڇي لفظاولي'' نالي هڪ ٻي تصنيف جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اها 1966ع واري شانتي ڀائي آچاريه جي تصنيف کان الڳ ڪتاب آهي.<ref name="GujaratiDictionaries"/> == پڻ ڏسو == * [[ڪڇي ٻولي]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[گجراتي ٻولي]] * [[لغت]] * [[لغت نويسي]] * [[لسانيات]] * [[ڪڇ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf سنڌي ادب جي لغت — موتي لال جوتواڻي] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA7915921X ڪڇيءَ جي صوتيات بابت آچاريه جي تصنيف جو ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://journal.gujaratvidyapith.org/index.php/vp/article/view/190 شانتي ڀائي آچاريه جو لسانياتي مضمون] [[زمرو:لغتون]] [[زمرو:ڪڇي ٻولي]] [[زمرو:گجراتي ادب]] [[زمرو:1966ع جا ڪتاب]] [[زمرو:هندستان جا ڪتاب]] ofigt12eokpj1tn5f5ygku4l7mn6fqk 429557 429556 2026-11-07T23:55:57Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ڪڇي لفظاولي]] کي [[ڪڇي شبداولي]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 429556 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ڪڇي لفظاولي | title_orig = કચ્છી શબ્દાવલિ | author = شانتي ڀائي پرشوتم آچاريه | language = [[ڪڇي ٻولي]]، [[گجراتي ٻولي]]، [[انگريزي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[لغت]]، [[لغت نويسي]] | publisher = نوجيون ٽرسٽ | pub_place = [[احمد آباد]] | published = 1966ع | subject = ڪڇي ٻوليءَ جي لفظن ۽ انهن جي معنائن جو لغوي مطالعو }} '''ڪڇي لفظاولي''' (1966ع) ڪڇي، گجراتي ۽ انگريزي ٻولين جي هڪ لغت آهي، جنهن جو مرتب ۽ مصنف '''شانتي ڀائي پرشوتم آچاريه''' هو. ڪتاب جو اصل عنوان گجراتي لپيءَ ۾ ''કચ્છી શબ્દાવલિ'' آهي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي تصنيف ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ڪتاب کي ڪڇي، گجراتي ۽ انگريزي ٻولين جي لغت طور درج ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ڪتاب 1966ع ۾ [[احمد آباد]] جي نوجيون ٽرسٽ مان شايع ٿيو. ان جو ڪتابياتي حوالو ڪڇي ٻوليءَ جي لغوي اندراجن ۾ پڻ ملي ٿو، جتي ڪتاب جي مخصوص صفحن ۽ ڪالمن جا حوالا ڏنا ويا آهن.<ref name="AcharyaWiktionary">{{cite web |title=Template:R:kfr:Acharya:1966a |url=https://en.wiktionary.org/wiki/Template:R:kfr:Acharya:1966a |website=Wiktionary |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ڪڇي لفظاولي'' ڪڇي ٻوليءَ جي لفظي ذخيري بابت هڪ لغوي تصنيف آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن ڪتاب ۾ ڪڇي، گجراتي ۽ انگريزي ٻولين جو لغوي تعلق پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي گجراتي عنوان ۾ لفظ ''شبدآولي'' جو مطلب لفظن جو مجموعو يا لفظاولي آهي. ڪڇي لفظن بابت بعد وارن لغوي حوالن ۾ هن تصنيف جا مخصوص صفحا ۽ ڪالم ڄاڻايل آهن، جنهن مان ڪتاب جي لفظي اندراجن تي ٻڌل هجڻ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="AcharyaWiktionary"/> == اشاعت == ''ڪڇي لفظاولي'' 1966ع ۾ شايع ٿي. ڪتاب جي ناشر طور نوجيون ٽرسٽ ۽ اشاعت جي هنڌ طور احمد آباد جو نالو لغوي حوالن ۾ درج آهي.<ref name="AcharyaWiktionary"/> گجرات جي لغت نويسيءَ بابت هڪ تاريخي جائزي ۾ شانتي ڀائي آچاريه جي ''ڪڇي لفظاولي'' کي سندس ٻين ٻولين بابت لغوي تصنيفن سان گڏ ذڪر ڪيو ويو آهي. انهيءَ جائزي موجب آچاريه ڪڇيءَ کان سواءِ ڀيلي ۽ چوڌري ٻولين جي لفظي ذخيري تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="GujaratiDictionaries">{{cite report |title=Monolingual and Bilingual Dictionaries in Gujarat |url=https://www.mavjibhai.com/EBOOKS/Monolingual%20and%20Bilingual%20Dictionaries%20in%20Gujarat.pdf |language=en |page=9 }}</ref> == لغوي مواد == ڪتاب ۾ ڪڇي لفظن جا اندراج موجود آهن. بعد وارن لغوي حوالن ۾ ان جا مخصوص مثال ملن ٿا، جن ۾ ڪڇي لفظ ''ڪَن'' ۽ ''سَپ'' جا اندراج پڻ شامل آهن.<ref name="KachchhiKan">{{cite web |title=કન |url=https://en.wiktionary.org/wiki/કન |website=Wiktionary |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref><ref name="KachchhiSap">{{cite web |title=સપ |url=https://en.wiktionary.org/wiki/સપ |website=Wiktionary |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ ڪڇي لفظاوليءَ جا بعد وارن لغوي حوالن ۾ درج ٿيل مثال ! ڪڇي لفظ ! معنيٰ ! اصل ڪتاب جو حوالو |- | ڪَن | ڪن، ٻڌڻ جو عضوو | صفحو 13، ڪالم 2 |- | سَپ | نانگ | صفحو 86، ڪالم 2 |} اهي مثال ڪتاب جي بعد وارن لغوي حوالن تي ٻڌل آهن؛ اصل ڪتاب جي مڪمل متن سان سندن مقابلو اڃا گهربل آهي.<ref name="KachchhiKan"/><ref name="KachchhiSap"/> == ڪڇي ٻوليءَ سان تعلق == [[ڪڇي ٻولي]] خاص طور [[ڪڇ]] ۽ [[سوراشٽر]] جي علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي سنڌي ادب بابت لغت ۾ ڪڇيءَ کي سنڌي ٻوليءَ جي لهجن مان هڪ ڄاڻايو آهي ۽ ٻنهي جي صوتياتي خصوصيتن ۾ مشابهت بيان ڪئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪڇيءَ جي درجابنديءَ ۽ ٻين هند آريائي ٻولين سان ان جي لاڳاپن بابت لسانياتي تحقيق موجود آهي. شانتي ڀائي آچاريه جي 1966ع واري تصنيف ''Segmental Phonemes of Kacchi'' پڻ ڪڇي ٻوليءَ جي صوتيات بابت هڪ الڳ تحقيقي ڪم آهي.<ref name="AcharyaPhonemes">{{cite book |last=Acharya |first=Shantibhai |title=Segmental Phonemes of Kacchi |publisher=Gujarat University |location=Ahmedabad |year=1966 |pages=54 |language=en }}</ref> == مصنف == '''شانتي ڀائي پرشوتم آچاريه''' هندستان جو ٻوليءَ جو محقق ۽ لغت نويس هو. هن ڪڇي، ڀيلي، چوڌري ۽ گجراتي ٻولين بابت لغوي ۽ لسانياتي ڪم ڪيو. گجرات وديـاپيٺ جي علمي رسالي ۾ سندس لسانيات بابت مضمون پڻ شايع ٿيا.<ref name="AcharyaLanguageClassification">{{cite journal |last=Acharya |first=Shantibhai |title=ભાષાઓનું વર્ગીકરણ |journal=Vidyapith |volume=52 |issue=1 |year=2014 |pages=62–73 |url=https://journal.gujaratvidyapith.org/index.php/vp/article/view/190 |language=gu }}</ref> گجرات وديـاپيٺ جي هڪ ٻئي علمي رڪارڊ ۾ کيس لسانيات جي ريڊر طور ڄاڻايو ويو آهي. سندس 1982ع واري مضمون جو موضوع اتر گجرات جي گجراتي ٻوليءَ جو صوتياتي نظام هو.<ref name="AcharyaGujaratiPhonology">{{cite journal |last=Acharya |first=Shantibhai |title=ઉત્તર ગુજરાતની ગુજરાતી ભાષાનું ધ્વનિતંત્ર |journal=Vidyapith |volume=20 |issue=1 |year=1982 |pages=7–23 |url=https://journal.gujaratvidyapith.org/index.php/vp/article/view/1153 |language=gu }}</ref> == لاڳاپيل تصنيفون == شانتي ڀائي آچاريه جي لسانياتي ۽ لغوي ڪم ۾ ''ڪڇي لفظاولي'' کان سواءِ ''ڀيلي-گجراتي لفظاولي'' (1965ع)، ''چوڌريو ۽ چوڌري لفظاولي'' (1969ع) ۽ ''Segmental Phonemes of Kacchi'' (1966ع) شامل آهن.<ref name="GujaratiDictionaries"/><ref name="BharatavaniBhili">{{cite web |title=ભીલી-ગુજરાતી શબ્દાવલિ |url=https://bharatavani.in/home/book?id=ભીલી-ગુજરાતી%20શબ્દાવલિ%20%7C%20Bhili-Gujarati%20Shabdawali&post_category=book |website=Bharatavani |publisher=Central Institute of Indian Languages |language=gu }}</ref><ref name="AcharyaPhonemes"/> == لغت نويسيءَ ۾ جڳهه == گجرات جي لغتن بابت تاريخي جائزي ۾ آچاريه جي ''ڪڇي لفظاولي'' کي علائقائي ٻولين جي لفظن کي گڏ ڪرڻ وارن جديد ڪمن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. ان کان اڳ 1886ع ۾ پرڀوداس رنڇوڊجي پانڊيا جي ''ڪڇي لفظاولي'' نالي هڪ ٻي تصنيف جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اها 1966ع واري شانتي ڀائي آچاريه جي تصنيف کان الڳ ڪتاب آهي.<ref name="GujaratiDictionaries"/> == پڻ ڏسو == * [[ڪڇي ٻولي]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[گجراتي ٻولي]] * [[لغت]] * [[لغت نويسي]] * [[لسانيات]] * [[ڪڇ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf سنڌي ادب جي لغت — موتي لال جوتواڻي] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA7915921X ڪڇيءَ جي صوتيات بابت آچاريه جي تصنيف جو ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://journal.gujaratvidyapith.org/index.php/vp/article/view/190 شانتي ڀائي آچاريه جو لسانياتي مضمون] [[زمرو:لغتون]] [[زمرو:ڪڇي ٻولي]] [[زمرو:گجراتي ادب]] [[زمرو:1966ع جا ڪتاب]] [[زمرو:هندستان جا ڪتاب]] ofigt12eokpj1tn5f5ygku4l7mn6fqk 429559 429557 2026-11-07T23:56:51Z Intisar Ali 8681 /* */ 429559 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ڪڇي شبداولي | title_orig = કચ્છી શબ્દાવલિ | author = شانتي ڀائي پرشوتم آچاريه | language = [[ڪڇي ٻولي]]، [[گجراتي ٻولي]]، [[انگريزي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[لغت]]، [[لغت نويسي]] | publisher = نوجيون ٽرسٽ | pub_place = [[احمد آباد]] | published = 1966ع | subject = ڪڇي ٻوليءَ جي لفظن ۽ انهن جي معنائن جو لغوي مطالعو }} '''ڪڇي شبداولي''' يا '''ڪڇي لفظاولي''' (1966ع) ڪڇي، گجراتي ۽ انگريزي ٻولين جي هڪ لغت آهي، جنهن جو مرتب ۽ مصنف '''شانتي ڀائي پرشوتم آچاريه''' هو. ڪتاب جو اصل عنوان گجراتي لپيءَ ۾ ''કચ્છી શબ્દાવલિ'' آهي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي تصنيف ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ڪتاب کي ڪڇي، گجراتي ۽ انگريزي ٻولين جي لغت طور درج ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ڪتاب 1966ع ۾ [[احمد آباد]] جي نوجيون ٽرسٽ مان شايع ٿيو. ان جو ڪتابياتي حوالو ڪڇي ٻوليءَ جي لغوي اندراجن ۾ پڻ ملي ٿو، جتي ڪتاب جي مخصوص صفحن ۽ ڪالمن جا حوالا ڏنا ويا آهن.<ref name="AcharyaWiktionary">{{cite web |title=Template:R:kfr:Acharya:1966a |url=https://en.wiktionary.org/wiki/Template:R:kfr:Acharya:1966a |website=Wiktionary |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ڪڇي لفظاولي'' ڪڇي ٻوليءَ جي لفظي ذخيري بابت هڪ لغوي تصنيف آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن ڪتاب ۾ ڪڇي، گجراتي ۽ انگريزي ٻولين جو لغوي تعلق پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي گجراتي عنوان ۾ لفظ ''شبدآولي'' جو مطلب لفظن جو مجموعو يا لفظاولي آهي. ڪڇي لفظن بابت بعد وارن لغوي حوالن ۾ هن تصنيف جا مخصوص صفحا ۽ ڪالم ڄاڻايل آهن، جنهن مان ڪتاب جي لفظي اندراجن تي ٻڌل هجڻ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="AcharyaWiktionary"/> == اشاعت == ''ڪڇي لفظاولي'' 1966ع ۾ شايع ٿي. ڪتاب جي ناشر طور نوجيون ٽرسٽ ۽ اشاعت جي هنڌ طور احمد آباد جو نالو لغوي حوالن ۾ درج آهي.<ref name="AcharyaWiktionary"/> گجرات جي لغت نويسيءَ بابت هڪ تاريخي جائزي ۾ شانتي ڀائي آچاريه جي ''ڪڇي لفظاولي'' کي سندس ٻين ٻولين بابت لغوي تصنيفن سان گڏ ذڪر ڪيو ويو آهي. انهيءَ جائزي موجب آچاريه ڪڇيءَ کان سواءِ ڀيلي ۽ چوڌري ٻولين جي لفظي ذخيري تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="GujaratiDictionaries">{{cite report |title=Monolingual and Bilingual Dictionaries in Gujarat |url=https://www.mavjibhai.com/EBOOKS/Monolingual%20and%20Bilingual%20Dictionaries%20in%20Gujarat.pdf |language=en |page=9 }}</ref> == لغوي مواد == ڪتاب ۾ ڪڇي لفظن جا اندراج موجود آهن. بعد وارن لغوي حوالن ۾ ان جا مخصوص مثال ملن ٿا، جن ۾ ڪڇي لفظ ''ڪَن'' ۽ ''سَپ'' جا اندراج پڻ شامل آهن.<ref name="KachchhiKan">{{cite web |title=કન |url=https://en.wiktionary.org/wiki/કન |website=Wiktionary |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref><ref name="KachchhiSap">{{cite web |title=સપ |url=https://en.wiktionary.org/wiki/સપ |website=Wiktionary |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ ڪڇي لفظاوليءَ جا بعد وارن لغوي حوالن ۾ درج ٿيل مثال ! ڪڇي لفظ ! معنيٰ ! اصل ڪتاب جو حوالو |- | ڪَن | ڪن، ٻڌڻ جو عضوو | صفحو 13، ڪالم 2 |- | سَپ | نانگ | صفحو 86، ڪالم 2 |} اهي مثال ڪتاب جي بعد وارن لغوي حوالن تي ٻڌل آهن؛ اصل ڪتاب جي مڪمل متن سان سندن مقابلو اڃا گهربل آهي.<ref name="KachchhiKan"/><ref name="KachchhiSap"/> == ڪڇي ٻوليءَ سان تعلق == [[ڪڇي ٻولي]] خاص طور [[ڪڇ]] ۽ [[سوراشٽر]] جي علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي سنڌي ادب بابت لغت ۾ ڪڇيءَ کي سنڌي ٻوليءَ جي لهجن مان هڪ ڄاڻايو آهي ۽ ٻنهي جي صوتياتي خصوصيتن ۾ مشابهت بيان ڪئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪڇيءَ جي درجابنديءَ ۽ ٻين هند آريائي ٻولين سان ان جي لاڳاپن بابت لسانياتي تحقيق موجود آهي. شانتي ڀائي آچاريه جي 1966ع واري تصنيف ''Segmental Phonemes of Kacchi'' پڻ ڪڇي ٻوليءَ جي صوتيات بابت هڪ الڳ تحقيقي ڪم آهي.<ref name="AcharyaPhonemes">{{cite book |last=Acharya |first=Shantibhai |title=Segmental Phonemes of Kacchi |publisher=Gujarat University |location=Ahmedabad |year=1966 |pages=54 |language=en }}</ref> == مصنف == '''شانتي ڀائي پرشوتم آچاريه''' هندستان جو ٻوليءَ جو محقق ۽ لغت نويس هو. هن ڪڇي، ڀيلي، چوڌري ۽ گجراتي ٻولين بابت لغوي ۽ لسانياتي ڪم ڪيو. گجرات وديـاپيٺ جي علمي رسالي ۾ سندس لسانيات بابت مضمون پڻ شايع ٿيا.<ref name="AcharyaLanguageClassification">{{cite journal |last=Acharya |first=Shantibhai |title=ભાષાઓનું વર્ગીકરણ |journal=Vidyapith |volume=52 |issue=1 |year=2014 |pages=62–73 |url=https://journal.gujaratvidyapith.org/index.php/vp/article/view/190 |language=gu }}</ref> گجرات وديـاپيٺ جي هڪ ٻئي علمي رڪارڊ ۾ کيس لسانيات جي ريڊر طور ڄاڻايو ويو آهي. سندس 1982ع واري مضمون جو موضوع اتر گجرات جي گجراتي ٻوليءَ جو صوتياتي نظام هو.<ref name="AcharyaGujaratiPhonology">{{cite journal |last=Acharya |first=Shantibhai |title=ઉત્તર ગુજરાતની ગુજરાતી ભાષાનું ધ્વનિતંત્ર |journal=Vidyapith |volume=20 |issue=1 |year=1982 |pages=7–23 |url=https://journal.gujaratvidyapith.org/index.php/vp/article/view/1153 |language=gu }}</ref> == لاڳاپيل تصنيفون == شانتي ڀائي آچاريه جي لسانياتي ۽ لغوي ڪم ۾ ''ڪڇي لفظاولي'' کان سواءِ ''ڀيلي-گجراتي لفظاولي'' (1965ع)، ''چوڌريو ۽ چوڌري لفظاولي'' (1969ع) ۽ ''Segmental Phonemes of Kacchi'' (1966ع) شامل آهن.<ref name="GujaratiDictionaries"/><ref name="BharatavaniBhili">{{cite web |title=ભીલી-ગુજરાતી શબ્દાવલિ |url=https://bharatavani.in/home/book?id=ભીલી-ગુજરાતી%20શબ્દાવલિ%20%7C%20Bhili-Gujarati%20Shabdawali&post_category=book |website=Bharatavani |publisher=Central Institute of Indian Languages |language=gu }}</ref><ref name="AcharyaPhonemes"/> == لغت نويسيءَ ۾ جڳهه == گجرات جي لغتن بابت تاريخي جائزي ۾ آچاريه جي ''ڪڇي لفظاولي'' کي علائقائي ٻولين جي لفظن کي گڏ ڪرڻ وارن جديد ڪمن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. ان کان اڳ 1886ع ۾ پرڀوداس رنڇوڊجي پانڊيا جي ''ڪڇي لفظاولي'' نالي هڪ ٻي تصنيف جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اها 1966ع واري شانتي ڀائي آچاريه جي تصنيف کان الڳ ڪتاب آهي.<ref name="GujaratiDictionaries"/> == پڻ ڏسو == * [[ڪڇي ٻولي]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[گجراتي ٻولي]] * [[لغت]] * [[لغت نويسي]] * [[لسانيات]] * [[ڪڇ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf سنڌي ادب جي لغت — موتي لال جوتواڻي] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA7915921X ڪڇيءَ جي صوتيات بابت آچاريه جي تصنيف جو ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://journal.gujaratvidyapith.org/index.php/vp/article/view/190 شانتي ڀائي آچاريه جو لسانياتي مضمون] [[زمرو:لغتون]] [[زمرو:ڪڇي ٻولي]] [[زمرو:گجراتي ادب]] [[زمرو:1966ع جا ڪتاب]] [[زمرو:هندستان جا ڪتاب]] szl1ia1njgtzp1q7nf13mw1qlk2h9je 0 105602 429558 2026-11-07T23:55:58Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ڪڇي لفظاولي]] کي [[ڪڇي شبداولي]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 429558 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڪڇي شبداولي]] 7dbr9vfun19f070cic9nkate8w9q3r1 0 105603 429560 2026-11-07T23:59:01Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox magazine | title = ڪهاڻي | category = [[ادبي رسالو]]، [[افسانوي ادب]] | editor = [[جڳت آڏواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | firstdate = 1939ع | country = [[برطانوي هندستان]] | based = [[سنڌ]] | subject = اصلوڪيون، ترجمو ڪيل ۽ موافقت ڪيل ڪهاڻيون }} '''ڪهاڻي''' سنڌي ٻوليءَ جو هڪ ادبي رسالو هو، جنهن جي شروعات 1939ع ۾... 429560 wikitext text/x-wiki {{Infobox magazine | title = ڪهاڻي | category = [[ادبي رسالو]]، [[افسانوي ادب]] | editor = [[جڳت آڏواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | firstdate = 1939ع | country = [[برطانوي هندستان]] | based = [[سنڌ]] | subject = اصلوڪيون، ترجمو ڪيل ۽ موافقت ڪيل ڪهاڻيون }} '''ڪهاڻي''' سنڌي ٻوليءَ جو هڪ ادبي رسالو هو، جنهن جي شروعات 1939ع ۾ ٿي. رسالي جو ايڊيٽر [[جڳت آڏواڻي]] هو. رسالي ۾ سنڌي ٻوليءَ جون اصلوڪيون افسانوي تخليقون ۽ ٻين ٻولين مان ترجمو ڪيل يا سنڌيءَ ۾ موافقت ڪيل افسانوي ادب شايع ڪيو ويندو هو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي تصنيف ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ رسالي کي افسانوي ادب جي اشاعت سان مخصوص ادبي رسالي طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |page=69 }}</ref> ''ڪهاڻي'' جي اشاعتي سرگرمين سان '''ڪهاڻي ساهتيه منڊل''' جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. ادبي محقق موهن گيهاڻيءَ موجب جڳت آڏواڻيءَ 1939ع ۾ سنڌ ۾ ڪهاڻي ساهتيه منڊل قائم ڪيو، جنهن هيٺ افسانوي ادب جا 17 ڪتاب شايع ڪيا ويا. ورهاڱي کان پوءِ آڏواڻيءَ 1949ع ۾ بمبئيءَ مان اشاعتي سرگرميون ٻيهر شروع ڪيون.<ref name="GehaniPublishing">{{cite web |last=Gehani |first=Mohan |title=Publishing scenario in Sindhi Language (Historically & Now) |url=https://mohangehani.com/articles/publishing-scenario-in-sindhi-language-historically-now/ |website=Mohan Gehani |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == تاريخ == === شروعات === ''ڪهاڻي'' رسالي جي شروعات 1939ع ۾ ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب ان جي ادارت جڳت آڏواڻيءَ ڪئي. رسالي جو بنيادي مقصد افسانوي ادب کي سنڌي ٻوليءَ ۾ شايع ڪرڻ هو، جنهن ۾ اصلوڪين تخليقن سان گڏ ترجمن ۽ موافقت ڪيل ڪهاڻين کي پڻ جاءِ ڏني ويندي هئي.<ref name="Jotwani1996"/> موهن گيهاڻيءَ جي سنڌي اشاعتن بابت تاريخي جائزي موجب جڳت آڏواڻيءَ ساڳئي سال سنڌ ۾ ''ڪهاڻي ساهتيه منڊل'' قائم ڪيو. انهيءَ اداري افسانوي ادب جا 17 ڪتاب شايع ڪيا، جن مان گهڻا آڏواڻيءَ جا ترجما هئا.<ref name="GehaniPublishing"/> === ورهاڱي کان اڳ ادبي سرگرميون === سنڌي ادب جي تاريخدان شيخ عزيز موجب ''ڪهاڻي'' رسالي ۾ ادبي تنقيد پڻ شايع ٿيندي هئي. سندس ڪتاب ''History of Sindhi Literature'' ۾ ڄاڻايل آهي ته رسالي 1944ع ۾ بنگالي ليکڪ شرت چندر چٽوپاڌيايا جي هڪ ناول جي سنڌي ترجمي تي تنقيدي جائزو شايع ڪيو. اهو ترجمو ميلارام منگهترام ڪيو هو.<ref name="ShaikhAziz2008">{{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008 |language=en |page=275 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf }}</ref> انهيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته رسالي ۾ افسانوي ادب جي اشاعت سان گڏ ادبي تنقيد کي پڻ جاءِ ملندي هئي.<ref name="ShaikhAziz2008"/> === ورهاڱي کان پوءِ === 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب جي اشاعت ۽ ورڇ جون حالتون تبديل ٿيون. موهن گيهاڻيءَ موجب جڳت آڏواڻيءَ 1949ع ۾ [[ممبئي|بمبئي]] مان پنهنجي اشاعتي ڪم کي ٻيهر شروع ڪيو. هن مختلف ٻولين مان سنڌيءَ ۾ وڏي تعداد ۾ ڪتاب ترجمو ڪيا ۽ هندي ادب جي ليکڪن جون تخليقون سنڌي پڙهندڙن تائين پهچايون.<ref name="GehaniPublishing"/> سنڌي ادب جي ورهاڱي کان پوءِ واري تاريخ بابت سهاپيڊيا جي هڪ تحقيقي مضمون ۾ ''ڪهاڻي'' کي انهن ادبي رسالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي، جن هندستان ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ادبي سرگرمين کي جاري رکڻ ۾ حصو ورتو. انهيءَ جائزي ۾ ''ڪهاڻي''، ''نئين دنيا'' ۽ ''ڪونج'' کي ٽماهي رسالن طور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SahapediaSindhi">{{cite web |title=Post-Partition Sindhi Literature in India: A Historical Overview |url=https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview |website=Sahapedia |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == ادبي مواد == === اصلوڪيون ڪهاڻيون === ''ڪهاڻي'' رسالي ۾ سنڌي ٻوليءَ جون اصلوڪيون افسانوي تخليقون شايع ٿينديون هيون. موتي لال جوتواڻيءَ رسالي جي بنيادي ادبي سڃاڻپ افسانوي ادب جي اشاعت سان ڳنڍي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ترجمو ڪيل ۽ موافقت ڪيل ادب === رسالي ۾ ٻين ٻولين مان سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيل ۽ موافقت ڪيل افسانوي تخليقون پڻ شامل ٿينديون هيون. ترجمو ۽ موافقت رسالي جي اشاعتي دائري جا اهم حصا هئا.<ref name="Jotwani1996"/> جڳت آڏواڻيءَ جي اشاعتي ڪم بابت موهن گيهاڻيءَ ڄاڻايو آهي ته هن لڳ ڀڳ 60 ڪتاب ترجمو ڪيا. هن هندي ادب جي ڌرم وير ڀارتي ۽ اگييہ جهڙن ليکڪن کي سنڌي ادب ۾ متعارف ڪرائڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="GehaniPublishing"/> === ادبي تنقيد === رسالي ۾ افسانوي ادب بابت تنقيدي مواد پڻ شايع ٿيندو هو. شيخ عزيز جي تاريخي جائزي ۾ 1944ع دوران ''ڪهاڻي'' ۾ شايع ٿيل هڪ ناول جي سنڌي ترجمي تي تنقيد جو ذڪر موجود آهي.<ref name="ShaikhAziz2008"/> == جڳت آڏواڻي == '''جڳت آڏواڻي''' سنڌي ٻوليءَ جو مترجم، ايڊيٽر ۽ ناشر هو. هن 1939ع ۾ سنڌ اندر ''ڪهاڻي ساهتيه منڊل'' قائم ڪيو. موهن گيهاڻيءَ موجب انهيءَ اداري 17 افسانوي ڪتاب شايع ڪيا، جن مان گهڻا سندس ترجما هئا. ورهاڱي کان پوءِ هن 1949ع ۾ بمبئيءَ مان اشاعتي ڪم ٻيهر شروع ڪيو.<ref name="GehaniPublishing"/> آڏواڻيءَ هندي ۽ ٻين ٻولين جي ادب کي سنڌيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جو ڪم ڪيو. هن [[ساهتيه اڪادمي]] لاءِ پڻ ڪتاب ترجمو ڪيا. ساهتيه اڪادميءَ جي سنڌي ڪتابن جي فهرست ۾ سندس ترجمو ڪيل ''ست يوگوسلاويائي آکاڻيون'' 1978ع جي پهرين ڇاپي طور درج آهي.<ref name="SahityaAkademiSindhi">{{cite web |title=Sindhi Publications |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf |publisher=Sahitya Akademi |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == سنڌي اشاعتي تاريخ ۾ جڳهه == ورهاڱي کان اڳ سنڌ ۾ سنڌي ادب جي اشاعت لاءِ ڪيترائي ادارا سرگرم هئا. انهن ۾ ''سندر ساهتيه''، ''ڪؤڙو مل سنڌي ساهتيه منڊل''، ''ڀارت جيون''، ''رتن ساهتيه منڊل'' ۽ ''ڪهاڻي'' جا نالا ملن ٿا. سنڌي اشاعتن جي تاريخ بابت هڪ جائزي ۾ ''ڪهاڻي'' کي 1939ع ۾ شروع ٿيل ادبي اشاعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="PublishingSindhi">{{cite web |title=Publishing in Sindhi |url=https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ |website=Sindh Courier |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي رسالن ٻوليءَ ۽ ادب جي تسلسل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سهاپيڊيا جي تاريخي جائزي ۾ ''ڪهاڻي'' کي انهيءَ دور جي سنڌي ادبي رسالن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="SahapediaSindhi"/> == رسالي ۽ اشاعتي اداري ۾ فرق == موتي لال جوتواڻيءَ ''ڪهاڻي'' کي ادبي رسالي طور بيان ڪيو آهي، جڏهن ته موهن گيهاڻيءَ جي تاريخي جائزي ۾ ''ڪهاڻي ساهتيه منڊل'' هڪ اشاعتي اداري طور ذڪر ٿيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="GehaniPublishing"/> ٻنهي جو تعلق جڳت آڏواڻيءَ جي ادبي سرگرمين سان آهي، پر رسالي جي اشاعتي تسلسل، ادارتي انتظام ۽ اشاعتي اداري سان قانوني يا تنظيمي لاڳاپي جي مڪمل تصديق لاءِ اصل شمارن ۽ اداري جي ڪتابياتي رڪارڊ جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[ادبي رسالو]] * [[سنڌي صحافت]] * [[ادبي ترجمو]] * [[ورهاڱو]] * [[ڪونج (رسالو)]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://mohangehani.com/articles/publishing-scenario-in-sindhi-language-historically-now/ سنڌي ٻوليءَ جي اشاعتي تاريخ — موهن گيهاڻي] * [https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي ادب] * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf سنڌي ادب جي تاريخ — شيخ عزيز] * [https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf ساهتيه اڪادميءَ جي سنڌي ڪتابن جي فهرست] [[زمرو:سنڌي ادبي رسالا]] [[زمرو:سنڌي صحافت]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:1939ع ۾ قائم ٿيل رسالا]] o5jowpenqdho9j4c3df54sv35qwwnyo 429561 429560 2026-11-07T23:59:29Z Intisar Ali 8681 429561 wikitext text/x-wiki {{Infobox magazine | title = ڪهاڻي | category = [[ادبي رسالو]]، [[افسانوي ادب]] | editor = [[جڳت آڏواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | firstdate = 1939ع | country = [[برطانوي هندستان]] | based = [[سنڌ]] | subject = اصلوڪيون، ترجمو ڪيل ۽ موافقت ڪيل ڪهاڻيون }} '''ڪهاڻي''' سنڌي ٻوليءَ جو هڪ ادبي رسالو هو، جنهن جي شروعات 1939ع ۾ ٿي. رسالي جو ايڊيٽر [[جڳت آڏواڻي]] هو. رسالي ۾ سنڌي ٻوليءَ جون اصلوڪيون افسانوي تخليقون ۽ ٻين ٻولين مان ترجمو ڪيل يا سنڌيءَ ۾ موافقت ڪيل افسانوي ادب شايع ڪيو ويندو هو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي تصنيف ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ رسالي کي افسانوي ادب جي اشاعت سان مخصوص ادبي رسالي طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |page=69 }}</ref> ''ڪهاڻي'' جي اشاعتي سرگرمين سان '''ڪهاڻي ساهتيه منڊل''' جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. ادبي محقق موهن گيهاڻيءَ موجب جڳت آڏواڻيءَ 1939ع ۾ سنڌ ۾ ڪهاڻي ساهتيه منڊل قائم ڪيو، جنهن هيٺ افسانوي ادب جا 17 ڪتاب شايع ڪيا ويا. ورهاڱي کان پوءِ آڏواڻيءَ 1949ع ۾ بمبئيءَ مان اشاعتي سرگرميون ٻيهر شروع ڪيون.<ref name="GehaniPublishing">{{cite web |last=Gehani |first=Mohan |title=Publishing scenario in Sindhi Language (Historically & Now) |url=https://mohangehani.com/articles/publishing-scenario-in-sindhi-language-historically-now/ |website=Mohan Gehani |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == تاريخ == === شروعات === ''ڪهاڻي'' رسالي جي شروعات 1939ع ۾ ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب ان جي ادارت جڳت آڏواڻيءَ ڪئي. رسالي جو بنيادي مقصد افسانوي ادب کي سنڌي ٻوليءَ ۾ شايع ڪرڻ هو، جنهن ۾ اصلوڪين تخليقن سان گڏ ترجمن ۽ موافقت ڪيل ڪهاڻين کي پڻ جاءِ ڏني ويندي هئي.<ref name="Jotwani1996"/> موهن گيهاڻيءَ جي سنڌي اشاعتن بابت تاريخي جائزي موجب جڳت آڏواڻيءَ ساڳئي سال سنڌ ۾ ''ڪهاڻي ساهتيه منڊل'' قائم ڪيو. انهيءَ اداري افسانوي ادب جا 17 ڪتاب شايع ڪيا، جن مان گهڻا آڏواڻيءَ جا ترجما هئا.<ref name="GehaniPublishing"/> === ورهاڱي کان اڳ ادبي سرگرميون === سنڌي ادب جي تاريخدان شيخ عزيز موجب ''ڪهاڻي'' رسالي ۾ ادبي تنقيد پڻ شايع ٿيندي هئي. سندس ڪتاب ''History of Sindhi Literature'' ۾ ڄاڻايل آهي ته رسالي 1944ع ۾ بنگالي ليکڪ شرت چندر چٽوپاڌيايا جي هڪ ناول جي سنڌي ترجمي تي تنقيدي جائزو شايع ڪيو. اهو ترجمو ميلارام منگهترام ڪيو هو.<ref name="ShaikhAziz2008">{{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008 |language=en |page=275 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf }}</ref> انهيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته رسالي ۾ افسانوي ادب جي اشاعت سان گڏ ادبي تنقيد کي پڻ جاءِ ملندي هئي.<ref name="ShaikhAziz2008"/> === ورهاڱي کان پوءِ === 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب جي اشاعت ۽ ورڇ جون حالتون تبديل ٿيون. موهن گيهاڻيءَ موجب جڳت آڏواڻيءَ 1949ع ۾ [[ممبئي|بمبئي]] مان پنهنجي اشاعتي ڪم کي ٻيهر شروع ڪيو. هن مختلف ٻولين مان سنڌيءَ ۾ وڏي تعداد ۾ ڪتاب ترجمو ڪيا ۽ هندي ادب جي ليکڪن جون تخليقون سنڌي پڙهندڙن تائين پهچايون.<ref name="GehaniPublishing"/> سنڌي ادب جي ورهاڱي کان پوءِ واري تاريخ بابت سهاپيڊيا جي هڪ تحقيقي مضمون ۾ ''ڪهاڻي'' کي انهن ادبي رسالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي، جن هندستان ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ادبي سرگرمين کي جاري رکڻ ۾ حصو ورتو. انهيءَ جائزي ۾ ''ڪهاڻي''، ''نئين دنيا'' ۽ ''ڪونج'' کي ٽماهي رسالن طور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SahapediaSindhi">{{cite web |title=Post-Partition Sindhi Literature in India: A Historical Overview |url=https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview |website=Sahapedia |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == ادبي مواد == === اصلوڪيون ڪهاڻيون === ''ڪهاڻي'' رسالي ۾ سنڌي ٻوليءَ جون اصلوڪيون افسانوي تخليقون شايع ٿينديون هيون. موتي لال جوتواڻيءَ رسالي جي بنيادي ادبي سڃاڻپ افسانوي ادب جي اشاعت سان ڳنڍي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ترجمو ڪيل ۽ موافقت ڪيل ادب === رسالي ۾ ٻين ٻولين مان سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيل ۽ موافقت ڪيل افسانوي تخليقون پڻ شامل ٿينديون هيون. ترجمو ۽ موافقت رسالي جي اشاعتي دائري جا اهم حصا هئا.<ref name="Jotwani1996"/> جڳت آڏواڻيءَ جي اشاعتي ڪم بابت موهن گيهاڻيءَ ڄاڻايو آهي ته هن لڳ ڀڳ 60 ڪتاب ترجمو ڪيا. هن هندي ادب جي ڌرم وير ڀارتي ۽ اگييہ جهڙن ليکڪن کي سنڌي ادب ۾ متعارف ڪرائڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="GehaniPublishing"/> === ادبي تنقيد === رسالي ۾ افسانوي ادب بابت تنقيدي مواد پڻ شايع ٿيندو هو. شيخ عزيز جي تاريخي جائزي ۾ 1944ع دوران ''ڪهاڻي'' ۾ شايع ٿيل هڪ ناول جي سنڌي ترجمي تي تنقيد جو ذڪر موجود آهي.<ref name="ShaikhAziz2008"/> == جڳت آڏواڻي == '''جڳت آڏواڻي''' سنڌي ٻوليءَ جو مترجم، ايڊيٽر ۽ ناشر هو. هن 1939ع ۾ سنڌ اندر ''ڪهاڻي ساهتيه منڊل'' قائم ڪيو. موهن گيهاڻيءَ موجب انهيءَ اداري 17 افسانوي ڪتاب شايع ڪيا، جن مان گهڻا سندس ترجما هئا. ورهاڱي کان پوءِ هن 1949ع ۾ بمبئيءَ مان اشاعتي ڪم ٻيهر شروع ڪيو.<ref name="GehaniPublishing"/> آڏواڻيءَ هندي ۽ ٻين ٻولين جي ادب کي سنڌيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جو ڪم ڪيو. هن [[ساهتيه اڪادمي]] لاءِ پڻ ڪتاب ترجمو ڪيا. ساهتيه اڪادميءَ جي سنڌي ڪتابن جي فهرست ۾ سندس ترجمو ڪيل ''ست يوگوسلاويائي آکاڻيون'' 1978ع جي پهرين ڇاپي طور درج آهي.<ref name="SahityaAkademiSindhi">{{cite web |title=Sindhi Publications |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf |publisher=Sahitya Akademi |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == سنڌي اشاعتي تاريخ ۾ جڳهه == ورهاڱي کان اڳ سنڌ ۾ سنڌي ادب جي اشاعت لاءِ ڪيترائي ادارا سرگرم هئا. انهن ۾ ''سندر ساهتيه''، ''ڪؤڙو مل سنڌي ساهتيه منڊل''، ''ڀارت جيون''، ''رتن ساهتيه منڊل'' ۽ ''ڪهاڻي'' جا نالا ملن ٿا. سنڌي اشاعتن جي تاريخ بابت هڪ جائزي ۾ ''ڪهاڻي'' کي 1939ع ۾ شروع ٿيل ادبي اشاعتي سرگرمين ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="PublishingSindhi">{{cite web |title=Publishing in Sindhi |url=https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ |website=Sindh Courier |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي رسالن ٻوليءَ ۽ ادب جي تسلسل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سهاپيڊيا جي تاريخي جائزي ۾ ''ڪهاڻي'' کي انهيءَ دور جي سنڌي ادبي رسالن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="SahapediaSindhi"/> == رسالي ۽ اشاعتي اداري ۾ فرق == موتي لال جوتواڻيءَ ''ڪهاڻي'' کي ادبي رسالي طور بيان ڪيو آهي، جڏهن ته موهن گيهاڻيءَ جي تاريخي جائزي ۾ ''ڪهاڻي ساهتيه منڊل'' هڪ اشاعتي اداري طور ذڪر ٿيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="GehaniPublishing"/> ٻنهي جو تعلق جڳت آڏواڻيءَ جي ادبي سرگرمين سان آهي، پر رسالي جي اشاعتي تسلسل، ادارتي انتظام ۽ اشاعتي اداري سان قانوني يا تنظيمي لاڳاپي جي مڪمل تصديق لاءِ اصل شمارن ۽ اداري جي ڪتابياتي رڪارڊ جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪھاڻي]] * [[ادبي رسالو]] * [[سنڌي صحافت]] * [[ادبي ترجمو]] * [[ورهاڱو]] * [[ڪونج (رسالو)]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://mohangehani.com/articles/publishing-scenario-in-sindhi-language-historically-now/ سنڌي ٻوليءَ جي اشاعتي تاريخ — موهن گيهاڻي] * [https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي ادب] * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf سنڌي ادب جي تاريخ — شيخ عزيز] * [https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf ساهتيه اڪادميءَ جي سنڌي ڪتابن جي فهرست] [[زمرو:سنڌي ادبي رسالا]] [[زمرو:سنڌي صحافت]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:1939ع ۾ قائم ٿيل رسالا]] pd0mm1uq5m3fjxm4ytl18yxccb0rcgl 0 105604 429562 2026-11-08T00:08:12Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox short story | name = ڪهاڻيءَ جي ڳولا ۾ | author = [[لال پشپ]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]] | published_in = نرگس | publication_type = ماهوار ادبي رسالو | pub_date = 1957ع | pub_place = [[پوني]] | subject = تخليقي لکڻ، انساني تجربو، همدردي ۽ ازدواجي لاڳاپا }} '''ڪهاڻيءَ جي ڳولا ۾''' (1957... 429562 wikitext text/x-wiki {{Infobox short story | name = ڪهاڻيءَ جي ڳولا ۾ | author = [[لال پشپ]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]] | published_in = نرگس | publication_type = ماهوار ادبي رسالو | pub_date = 1957ع | pub_place = [[پوني]] | subject = تخليقي لکڻ، انساني تجربو، همدردي ۽ ازدواجي لاڳاپا }} '''ڪهاڻيءَ جي ڳولا ۾''' (1957ع) سنڌي اديب [[لال پشپ]] جي هڪ مختصر ڪهاڻي آهي، جيڪا [[پوني]] مان شايع ٿيندڙ ماهوار ادبي رسالي ''نرگس'' ۾ ڇپي. ڪهاڻيءَ ۾ هڪ نوجوان جي ڪهاڻيڪار بڻجڻ جي خواهش ۽ سندس پيءُ پاران کيس انساني زندگيءَ جي تجربن مان سکڻ جي تلقين کي پيش ڪيو ويو آهي. ڪهاڻيءَ جو مرڪزي خيال اهو آهي ته سٺي تخليقي لکڻ لاءِ ماڻهن سان واسطو رکڻ ضروري آهي، جڏهن ته وڌيڪ اثرائتي لکڻ لاءِ انهن سان محبت ۽ همدرديءَ جو جذبو پڻ گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhishaanMasterpieces">{{cite web |title=Some Masterpieces II |url=https://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == اشاعت ۽ پسمنظر == ''ڪهاڻيءَ جي ڳولا ۾'' پهريون ڀيرو 1957ع ۾ ماهوار رسالي ''نرگس'' ۾ شايع ٿي، جيڪو پوني مان نڪرندو هو. هن ڪهاڻيءَ جو ذڪر سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhishaanMasterpieces"/> ڪهاڻي سنڌي ادب جي انهيءَ دور سان واسطو رکي ٿي، جنهن ۾ ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي ڪهاڻيءَ جي نون موضوعن ۽ فني تجربن ڏانهن لاڙو وڌي رهيو هو. ادبي تاريخ بابت سهاپيڊيا جي هڪ جائزي موجب، لال پشپ، موهن ڪلپنا ۽ گنو سامتاڻيءَ جهڙن ليکڪن انساني لاڳاپن، محبت ۽ فرد جي نفسياتي تجربن کي پنهنجي ڪهاڻين جو موضوع بڻايو.<ref name="SahapediaShortStory">{{cite web |title=The Post-Partition Sindhi Short Story |url=https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story |website=Sahapedia |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == ڪهاڻيءَ جو خلاصو == ڪهاڻيءَ ۾ هڪ نوجوان پنهنجي پيءُ کي ٻڌائي ٿو ته هو مختصر ڪهاڻيون لکڻ چاهي ٿو. سندس پيءُ پٽ جي خواهش کي سمجهندي کيس تخليقي لکڻ جي بنيادي ضرورتن بابت رهنمائي ڪري ٿو. هو پٽ کي ٻڌائي ٿو ته سٺي ڪهاڻي لکڻ لاءِ ماڻهن سان ملڻ ۽ سندن زندگيءَ کي ويجهڙائيءَ سان ڏسڻ گهرجي، جڏهن ته تمام سٺي ڪهاڻي لکڻ لاءِ ماڻهن سان محبت ڪرڻ پڻ ضروري آهي.<ref name="Jotwani1996"/> پنهنجي ڳالهه کي عملي صورت ۾ سمجهائڻ لاءِ پيءُ نوجوان جي ملاقات هڪ اهڙي اجنبي شخص سان ڪرائي ٿو، جنهن کي سندس زال ڇڏي وئي آهي. نوجوان ان شخص جي زندگيءَ بابت ڄاڻي ٿو ۽ سندس ازدواجي لاڳاپن جي ناڪاميءَ مان انساني روين بابت هڪ نئون تجربو حاصل ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> اجنبي شخص جي زندگيءَ وسيلي نوجوان کي اهو خيال سامهون اچي ٿو ته هڪ عورت پنهنجي مڙس سان محبت نٿي ڪري سگهي، جيڪڏهن مڙس اهي ڪم يا ڪردار اختيار ڪري، جيڪي سماجي روايتن موجب زال سان منسوب ڪيا ويندا آهن. ڪهاڻيءَ ۾ اهو خيال اجنبي شخص جي ازدواجي تجربي سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي عورتن يا ازدواجي لاڳاپن بابت ڪنهن عام سماجي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.<ref name="Jotwani1996"/> اهڙيءَ طرح نوجوان لاءِ ڪهاڻيءَ جي ڳولا رڳو ڪنهن واقعي جي تلاش نه رهي ٿي، پر اها انساني زندگيءَ، احساسن ۽ لاڳاپن کي سمجهڻ جو تجربو بڻجي وڃي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> == مرڪزي ڪردار == === نوجوان === ڪهاڻيءَ جو مرڪزي ڪردار هڪ نوجوان آهي، جيڪو مختصر ڪهاڻيون لکڻ چاهي ٿو. هو پنهنجي پيءُ کان تخليقي لکڻ بابت رهنمائي حاصل ڪري ٿو ۽ هڪ اجنبي شخص جي زندگيءَ جي تجربي مان انساني لاڳاپن بابت سکڻ جو موقعو ماڻي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> === پيءُ === نوجوان جو پيءُ سمجهدار ۽ همدرد شخص طور پيش ڪيو ويو آهي. هو پٽ جي ادبي خواهش کي رد ڪرڻ بدران کيس ماڻهن سان واسطو رکڻ ۽ انهن سان محبت ڪرڻ جي اهميت سمجهائي ٿو. هو پنهنجي ڳالهه واضح ڪرڻ لاءِ پٽ جي ملاقات هڪ اجنبي شخص سان ڪرائي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> === اجنبي شخص === اجنبي شخص جي زال کيس ڇڏي وئي آهي. سندس زندگيءَ جو تجربو نوجوان لاءِ انساني لاڳاپن ۽ ازدواجي اميدن بابت سکيا جو ذريعو بڻجي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == موضوع ۽ ادبي جائزو == === تخليقي لکڻ ۽ انساني تجربو === ''ڪهاڻيءَ جي ڳولا ۾'' جو هڪ اهم موضوع تخليقي لکڻ ۽ انساني تجربي جو تعلق آهي. پيءُ جي رهنمائيءَ وسيلي اهو خيال پيش ٿئي ٿو ته ڪهاڻيڪار کي ماڻهن جي زندگيءَ، سندن احساسن ۽ ذاتي حالتن سان واقفيت حاصل ڪرڻ گهرجي.<ref name="Jotwani1996"/> === محبت ۽ همدردي === ڪهاڻيءَ ۾ پيءُ سٺي لکڻ ۽ وڌيڪ اثرائتي لکڻ جي وچ ۾ فرق بيان ڪري ٿو. سندس خيال موجب ماڻهن سان رڳو رابطو رکڻ کان اڳتي وڌي انهن سان محبت ڪرڻ به ضروري آهي. هي خيال ڪهاڻيءَ جي تخليقي ۽ اخلاقي موضوع جو بنياد آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ازدواجي لاڳاپا ۽ صنفي ڪردار === اجنبي شخص جي ازدواجي تجربي وسيلي مڙس ۽ زال جي ڪردارن بابت روايتي سماجي اميدن جو سوال سامهون اچي ٿو. موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب نوجوان انهيءَ تجربي مان زال ۽ مڙس جي ڪردارن بابت هڪ مخصوص نتيجي تائين پهچي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> انهيءَ خيال کي ڪهاڻيءَ جي ڪردارن ۽ سندن سماجي تصور جي تناظر ۾ سمجهڻ گهرجي. ڪهاڻيءَ جو مڪمل اصل متن دستياب نه هجڻ سبب ليکڪ جي آخري موقف بابت وڌيڪ قطعي تشريح نٿي ڪري سگهجي. === ڪهاڻي لکڻ بابت ڪهاڻي === هن تخليق ۾ مرڪزي ڪردار پاڻ ڪهاڻيڪار بڻجڻ چاهي ٿو. انهيءَ ڪري ڪهاڻيءَ جو موضوع ڪهاڻي لکڻ جو عمل پڻ آهي. پيءُ ۽ پٽ جي ڳالهه ٻولهه ۽ اجنبي شخص سان ملاقات وسيلي تخليقي ادب لاءِ مشاهدي ۽ انساني تجربي جي اهميت بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == انگريزي ترجمو == ''ڪهاڻيءَ جي ڳولا ۾'' جو انگريزي ترجمو '''In the Pursuit of Short Story''' جي عنوان سان موتي لال جوتواڻيءَ ڪيو. اهو ترجمو 1985ع ۾ نئين دهليءَ جي وڪاس پبلشرز پاران شايع ٿيل ڪتاب ''Sindhi Short Stories'' ۾ شامل ٿيو.<ref name="SindhishaanMasterpieces"/> == ليکڪ == [[لال پشپ]] جو اصل نالو '''لال ڀڳوانداس رجهواڻي''' هو. هو پهرين جنوري 1935ع تي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]]، سنڌ ۾ ڄائو. ورهاڱي کان پوءِ سندس خاندان هندستان لڏي ويو. هن انگريزي ادب ۾ بي. اي ڪئي ۽ سنڌي ادب ۾ ڪهاڻيڪار، ناول نگار، نقاد ۽ صحافي طور ڪم ڪيو.<ref name="SindhiSangatLal">{{cite web |title=(Late) Lal Bhagwandas Rijhwani |url=https://sindhisangat.com/promoters/lal-bhagwandas-rijhwani/ |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> لال پشپ جي مشهور تصنيفن ۾ ''دائرو''، ''هن جي آتم جو موت'' ۽ ''گڏيل تنقيد'' شامل آهن. هن ''پرھ ڦٽي'' رسالي جي ادارت پڻ ڪئي. سندس ناول ''هن جي آتم جو موت'' کي 1974ع جو [[ساهتيه اڪادمي انعام]] مليو.<ref name="SindhiSangatLal"/><ref name="SindhuWorldLal">{{cite web |title=Lal Pushp |url=https://thesindhuworld.com/lal-pushp/ |website=The Sindhu World |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> لال پشپ جي ڪهاڻين ۾ انساني لاڳاپن ۽ فرد جي نفسياتي حالتن کي اهميت ڏني وئي آهي. اتر پرديش راجرشي ٽنڊن اوپن يونيورسٽيءَ جي تدريسي مواد موجب، سندس افسانوي ادب ۾ انساني نفسيات ۽ ڪردارن جي عملن جي پويان موجود محرڪن جي ڇنڊڇاڻ نمايان آهي.<ref name="UPRTOUShortStory">{{cite web |title=Short Story-II |url=https://www.uprtou.ac.in/other_pdf/MAEN_05N.pdf |publisher=Uttar Pradesh Rajarshi Tandon Open University |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[لال پشپ]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[تخليقي لکڻ]] * [[ادبي تنقيد]] * [[انساني نفسيات]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html سنڌي ڪهاڻين جو تعارف ۽ انگريزي ترجمي جا تفصيل] * [https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story ورهاڱي کان پوءِ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جو تاريخي جائزو] * [https://sindhisangat.com/promoters/lal-bhagwandas-rijhwani/ لال پشپ جو سوانحي تعارف] * [https://www.uprtou.ac.in/other_pdf/MAEN_05N.pdf سنڌي ڪهاڻيءَ بابت يونيورسٽيءَ جو تدريسي مواد] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيون]] [[زمرو:1957ع جون ڪهاڻيون]] [[زمرو:سنڌي ادب]] ebre8tat2480a015nq4dhp3oloon1xf 0 105605 429563 2026-11-08T00:09:54Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = ڪهاڻي هڪ ڪامل جي | title_orig = ڪهاڻي هڪ ڪامل جي | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[سوانح عمري]]، مذهبي ۽ روحاني ادب | subject = سوامي پرمانند جي زندگي ۽ فڪر | published = 1980ع }} '''ڪهاڻي هڪ ڪامل جي''' (1980ع) سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ سوانحي ڪتاب آهي، جنهن جو موضوع '''سوامي پرمانند'''... 429563 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ڪهاڻي هڪ ڪامل جي | title_orig = ڪهاڻي هڪ ڪامل جي | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[سوانح عمري]]، مذهبي ۽ روحاني ادب | subject = سوامي پرمانند جي زندگي ۽ فڪر | published = 1980ع }} '''ڪهاڻي هڪ ڪامل جي''' (1980ع) سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ سوانحي ڪتاب آهي، جنهن جو موضوع '''سوامي پرمانند''' جي زندگي آهي. سوامي پرمانند پنهنجي شاعريءَ ۾ [[ويدانت]] ۽ [[تصوف]] جي فڪري اثرن سبب سڃاتو وڃي ٿو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي تصنيف ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ڪتاب کي سوامي پرمانند جي مشهور سوانح عمريءَ طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ڪهاڻي هڪ ڪامل جي'' جي اشاعت جو سال 1980ع آهي. ڪتاب جو موضوع سوامي پرمانند جي زندگي آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، پرمانند جي شاعريءَ ۾ ويدانتي ۽ صوفيانه فڪر جا اثر موجود آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي مصنف، ناشر، اشاعت جي هنڌ ۽ صفحن جي تعداد بابت موجود ڪتابياتي اندراج ۾ تفصيل نه ڏنا ويا آهن. == سوانح جو موضوع == === سوامي پرمانند === سوامي پرمانند 1898ع ۾ ڄائو ۽ [[شڪارپور]]، [[سنڌ]] سان تعلق رکندڙ ويدانتي سنت هو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب، هن سنڌي ۽ هندي ٻولين ۾ 60 کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref name="Jotwani1996"/> سوامي پرمانند هندستان ۾ مختلف هنڌن تي ''پرمانند ڀنڊار'' قائم ڪيا، جن ۾ [[ممبئي]] جي کار واري علائقي ۽ [[هريدوار]] جا مرڪز پڻ شامل هئا. سندس تصنيفن ۾ ''لک نه'' ۽ ''نشڪام سڌي'' شامل آهن، جيڪي 1979ع ۾ شايع ٿيون.<ref name="Jotwani1996"/> == فڪري پسمنظر == === ويدانت === [[ويدانت]] هندستان جي فلسفيانه روايتن مان هڪ آهي، جنهن جو تعلق خاص طور [[اپنشد]] جي فڪر سان آهي. موتي لال جوتواڻيءَ سوامي پرمانند کي ويدانتي سنت طور بيان ڪيو آهي ۽ سندس شاعريءَ ۾ ويدانتي فڪر جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === تصوف === [[تصوف]] روحاني فڪر ۽ عمل جي هڪ روايت آهي، جنهن ۾ باطني سڌاري، محبت ۽ روحاني تجربي کي اهميت ڏني ويندي آهي. سنڌي ادب ۾ صوفيانه فڪر جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي. جوتواڻيءَ موجب سوامي پرمانند جي شاعريءَ ۾ صوفيانه فڪر جا اثر پڻ نمايان آهن.<ref name="Jotwani1996"/> === ويدانتي ۽ صوفيانه فڪر جو تعلق === سوامي پرمانند جي شاعريءَ بابت جوتواڻيءَ جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس ادبي سڃاڻپ ٻنهي روحاني روايتن سان لاڳاپيل هئي. البت ''ڪهاڻي هڪ ڪامل جي'' جو اصل متن دستياب نه هجڻ سبب ڪتاب ۾ انهن فڪري روايتن جي تشريح يا بحث جي تفصيل بابت قطعي دعويٰ نٿي ڪري سگهجي.<ref name="Jotwani1996"/> == سوامي پرمانند جون تصنيفون == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ سوامي پرمانند جي ٻن تصنيفن جا نالا ۽ اشاعت جا سال ڄاڻايل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ سوامي پرمانند جون ڄاڻايل تصنيفون ! تصنيف ! اشاعت جو سال ! حوالو |- | ''لک نه'' | 1979ع | موتي لال جوتواڻي |- | ''نشڪام سڌي'' | 1979ع | موتي لال جوتواڻي |} جوتواڻيءَ موجب سوامي پرمانند سنڌي ۽ هنديءَ ۾ 60 کان وڌيڪ ڪتاب لکيا. انهن سڀني تصنيفن جي مڪمل فهرست موجود اندراج ۾ شامل نه آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي اهميت == ''ڪهاڻي هڪ ڪامل جي'' سنڌي ٻوليءَ ۾ هڪ اهڙي روحاني شخصيت جي سوانح عمري آهي، جنهن جي شاعريءَ ۾ ويدانت ۽ تصوف جا اثر بيان ڪيا ويا آهن. ڪتاب جي اهميت جو بنيادي تعلق سوامي پرمانند جي زندگيءَ جي سوانحي دستاويز سان آهي.<ref name="Jotwani1996"/> موتي لال جوتواڻيءَ هن ڪتاب کي مشهور سوانح عمري قرار ڏنو آهي. ڪتاب جي مقبوليت، ڇاپن جي تعداد ۽ ادبي قبوليت بابت وڌيڪ آزاد شاهديءَ جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[سوانح عمري]] * [[سنڌي ادب]] * [[ويدانت]] * [[تصوف]] * [[شڪارپور]] * [[سنڌي شاعري]] * [[موتي لال جوتواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf سنڌي ادب جي لغت — موتي لال جوتواڻي] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي سوانح عمريون]] [[زمرو:1980ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي مذهبي ادب]] 8imxfaoxxjblr4u1fgy9vn7bcku9e6s 0 105606 429564 2026-11-08T00:11:00Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = ڪهاڻي ڪلا جو وڪاس | author = [[لعل پشپ]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[ادبي تنقيد]] | subject = سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي فن ۽ ارتقا جو مطالعو | published = 1972ع }} '''ڪهاڻي ڪلا جو وڪاس''' (1972ع) سنڌي اديب ۽ نقاد [[لعل پشپ]] جو ادبي تنقيد بابت ڪتاب آهي. هن تصنيف ۾ سنڌي... 429564 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ڪهاڻي ڪلا جو وڪاس | author = [[لعل پشپ]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[ادبي تنقيد]] | subject = سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي فن ۽ ارتقا جو مطالعو | published = 1972ع }} '''ڪهاڻي ڪلا جو وڪاس''' (1972ع) سنڌي اديب ۽ نقاد [[لعل پشپ]] جو ادبي تنقيد بابت ڪتاب آهي. هن تصنيف ۾ سنڌي [[مختصر ڪهاڻي]] جي فن ۽ ارتقا جو دنيا جي اهم مختصر ڪهاڻين جي پسمنظر ۾ مطالعو ڪيو ويو آهي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن تصنيف کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي عالمي ڪهاڻي ادب جي حوالي سان ڪيل مطالعي طور بيان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سنڌي ادب ۾ تنقيدنگاريءَ بابت مضمون موجب، ''ڪهاڻي ڪلا جو وڪاس'' 1972ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان ۾ سنڌي ڪهاڻيءَ بابت تنقيدي مواد شامل آهي.<ref name="SindhianaCriticism">{{cite web |title=سنڌي ادب ۾ تنقيدنگاري |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ادب+۾+تنقيدنگاري |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd |access-date=2026-11-08 }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ڪهاڻي ڪلا جو وڪاس'' جو موضوع سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جو فن ۽ ان جي ترقي آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڪتاب ۾ سنڌي ڪهاڻيءَ کي دنيا جي اهم ڪهاڻين جي تناظر ۾ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب سنڌي ادبي تنقيد جي انهيءَ شعبي سان تعلق رکي ٿو، جنهن ۾ افسانوي ادب جي فني خصوصيتن، ادبي رجحانن ۽ تاريخي ارتقا جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' هن ڪتاب کي سنڌي ڪهاڻيءَ بابت تنقيدي تصنيفن ۾ شامل ڪيو آهي.<ref name="SindhianaCriticism"/> == اشاعت == ''ڪهاڻي ڪلا جو وڪاس'' 1972ع ۾ شايع ٿيو. ساڳئي سال لعل پشپ جو هڪ ٻيو تنقيدي ڪتاب ''درشٽي ۽ درسني'' پڻ شايع ٿيو. ٻنهي ڪتابن جو ذڪر ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سنڌي تنقيدنگاريءَ بابت تاريخي جائزي ۾ موجود آهي.<ref name="SindhianaCriticism"/> ڪتاب جي پهرئين ڇاپي جي ناشر، اشاعت جي شهر، مجموعي صفحن ۽ ڇاپن جي تعداد بابت وڌيڪ ڪتابياتي تصديق گهربل آهي. == موضوع ۽ تنقيدي دائرو == === سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جو مطالعو === ڪتاب جو بنيادي موضوع سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي فن ۽ ارتقا جو جائزو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هن مطالعي ۾ سنڌي ڪهاڻيءَ کي دنيا جي اهم مختصر ڪهاڻين جي پسمنظر ۾ رکيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> اهڙي تنقيدي دائري ۾ سنڌي ڪهاڻيءَ جي ادبي حيثيت کي عالمي افسانوي ادب سان لاڳاپيل ڪري ڏسڻ جو تصور شامل آهي. البت ڪتاب ۾ ڪهڙن عالمي ڪهاڻيڪارن يا مخصوص تخليقن جو تجزيو ڪيو ويو آهي، تنهن جي مڪمل فهرست اصل متن کان سواءِ تصديق نٿي ڪري سگهجي. === جديد دور ۽ ادب === ڪتاب جي آخري باب جو عنوان '''«1914 ۽ ان کان پوءِ»''' آهي. اديب اخلاق انصاريءَ 2014ع ۾ لعل پشپ بابت لکيل مقالي ۾ انهيءَ باب جي آخري پيراگراف جو حوالو ڏنو آهي.<ref name="AkhlaqAnsari2014">{{cite web |last=انصاري |first=اخلاق |title=لعل پشپ: هڪ جديد ڪهاڻيڪار |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2014/10/blog-post_1.html |website=سنڌي شخصيتون |date=2014-10-27 |language=sd |access-date=2026-11-08 }}</ref> انهيءَ حوالي موجب لعل پشپ جديد ٽيڪنالاجيءَ جي انساني زندگيءَ تي اثرن بابت بحث ڪري ٿو. سندس خيال موجب ٽيڪنالاجي نه رڳو مادي ضرورتون پوريون ڪري ٿي، پر نيون مادي ضرورتون پڻ پيدا ڪري ٿي، جنهن سان انسان جي باطني سڃاڻپ ۽ روحاني زندگيءَ تي اثر پئجي سگهن ٿا.<ref name="AkhlaqAnsari2014"/> انصاريءَ جي پيش ڪيل اقتباس ۾ جديد فن ۽ ادب کي انسان جي انهيءَ باطني صورتحال سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي.<ref name="AkhlaqAnsari2014"/> === ڪهاڻيءَ جو فن ۽ انساني تجربو === اخلاق انصاريءَ جي ادبي جائزي ۾ لعل پشپ جي ڪهاڻيءَ بابت تصور جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انصاريءَ موجب لعل پشپ ڪهاڻيءَ کي انساني جذبن جي اظهار سان ڳنڍي ٿو. اهو خيال سندس افسانوي ادب بابت تنقيدي سوچ جي پسمنظر کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref name="AkhlaqAnsari2014"/> بهرحال، انهيءَ تصور کي ''ڪهاڻي ڪلا جو وڪاس'' جي ڪنهن مخصوص باب يا صفحي سان منسوب ڪرڻ لاءِ اصل ڪتاب جي تصديق ضروري آهي. == ڪتاب جو آخري باب == اخلاق انصاريءَ جي 2014ع واري مقالي ۾ ''ڪهاڻي ڪلا جو وڪاس'' جي آخري باب '''«1914 ۽ ان کان پوءِ»''' جو ذڪر موجود آهي. انصاريءَ انهيءَ باب جي آخري حصي مان جديد ٽيڪنالاجي، مادي ضرورتن ۽ انسان جي باطني زندگيءَ بابت لعل پشپ جي خيالن کي نقل ڪيو آهي.<ref name="AkhlaqAnsari2014"/> انهيءَ حوالي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪتاب ۾ جديد دور جي سماجي ۽ فڪري تبديلين کي ادب جي بحث سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪتاب جي ٻين بابن جا عنوان ۽ ترتيب اڃا تصديق طلب آهن. == ليکڪ == [[لعل پشپ]] سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار، ناول نگار ۽ ادبي نقاد هو. هن جديد سنڌي ڪهاڻيءَ جي تخليق سان گڏ ان جي فني ۽ تنقيدي مطالعي ۾ پڻ حصو ورتو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سندس ٻه تنقيدي ڪتاب ''ڪهاڻي ڪلا جو وڪاس'' ۽ ''درشٽي ۽ درسني'' 1972ع ۾ شايع ٿيا.<ref name="SindhianaCriticism"/> اخلاق انصاريءَ پنهنجي مقالي ''لعل پشپ: هڪ جديد ڪهاڻيڪار'' ۾ لعل پشپ کي جديد سنڌي ڪهاڻيءَ جي اهم ليکڪن مان شمار ڪيو آهي. هن لعل پشپ جي ڪهاڻي ''بوريت جو احساس'' جو پڻ جائزو ورتو آهي.<ref name="AkhlaqAnsari2014"/> == سنڌي تنقيدنگاريءَ ۾ جڳهه == ''ڪهاڻي ڪلا جو وڪاس'' سنڌي ڪهاڻيءَ بابت تنقيدي ادب جي تاريخ ۾ 1972ع جي تصنيف طور درج آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي تاريخي جائزي ۾ هن ڪتاب جو ذڪر ان دور جي ٻين تنقيدي تصنيفن سان گڏ ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaCriticism"/> ڪتاب جي موضوعاتي دائري ۾ سنڌي ڪهاڻيءَ جي عالمي افسانوي ادب سان ڀيٽ شامل آهي، جڏهن ته ان جي آخري باب بابت موجود حوالو جديد سماج، ٽيڪنالاجي ۽ انساني باطني زندگيءَ سان لاڳاپيل ادبي فڪر کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="AkhlaqAnsari2014"/> == لاڳاپيل ڪتاب == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ لعل پشپ جون 1972ع ۾ شايع ٿيل تنقيدي تصنيفون ! ڪتاب ! سال ! نوعيت |- | '''ڪهاڻي ڪلا جو وڪاس''' | 1972ع | سنڌي ڪهاڻيءَ بابت تنقيدي مطالعو |- | '''درشٽي ۽ درسني''' | 1972ع | ادبي تنقيد |} <ref name="SindhianaCriticism"/> == پڻ ڏسو == * [[لعل پشپ]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[ادبي تنقيد]] * [[مختصر ڪهاڻي]] * [[سنڌي تنقيدنگاري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ادب+۾+تنقيدنگاري سنڌي ادب ۾ تنقيدنگاري — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://sindhipeoples.blogspot.com/2014/10/blog-post_1.html لعل پشپ: هڪ جديد ڪهاڻيڪار — اخلاق انصاري] [[زمرو:سنڌي ادبي تنقيد]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:1972ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻي]] 60mtpc01xdsurw10d6v0tnpuidmjjru 0 105607 429565 2026-11-08T00:12:23Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = ڪهاڻي ڪرميوگيءَ جي | author = [[هري دلگير]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[سوانح عمري]] | subject = ڪاڪا پريبهداس ٽولاڻيءَ جي زندگي ۽ سماجي خدمتون | published = 1975ع }} '''ڪهاڻي ڪرميوگيءَ جي''' (1975ع) سنڌي شاعر، اديب ۽ تعليمدان [[هري دلگير]] جو سوانحي ڪتاب آهي،... 429565 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ڪهاڻي ڪرميوگيءَ جي | author = [[هري دلگير]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[سوانح عمري]] | subject = ڪاڪا پريبهداس ٽولاڻيءَ جي زندگي ۽ سماجي خدمتون | published = 1975ع }} '''ڪهاڻي ڪرميوگيءَ جي''' (1975ع) سنڌي شاعر، اديب ۽ تعليمدان [[هري دلگير]] جو سوانحي ڪتاب آهي، جنهن جو موضوع '''ڪاڪا پريبهداس ٽولاڻي''' جي زندگي آهي. ٽولاڻي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] سان تعلق رکندڙ واپاري، سماجي خدمتگار ۽ تعليمي ادارن جو باني هو. هن هندستان جي [[گجرات]] رياست جي [[ڪڇ]] ضلعي ۾، خاص طور [[اديپور]] ۽ [[گانڌيڌام]] ۾، اعليٰ تعليم جي ادارن جي قيام ۽ ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن تصنيف کي پريبهداس ٽولاڻيءَ جي سوانح عمري طور درج ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ڪهاڻي ڪرميوگيءَ جي'' 1975ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب جو موضوع پريبهداس ٽولاڻيءَ جي زندگي ۽ سندس سماجي خدمتون آهن. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ٽولاڻي هڪ مخير شخص ۽ تعليمي ادارن جو باني هو.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جو عنوان ٽولاڻيءَ جي عملي خدمت ۽ سماجي سرگرمين ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ''ڪرميوگي'' هندستاني فڪري روايت ۾ اهڙي شخص لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪو عمل ۽ فرض جي ادائگيءَ کي اهميت ڏئي ٿو. ڪتاب ۾ انهيءَ اصطلاح جي مخصوص تشريح جي تصديق لاءِ اصل متن جي ضرورت آهي. == سوانح جو موضوع == === پريبهداس ٽولاڻي === '''پريبهداس سکاوت راءِ ٽولاڻي''' 25 آگسٽ 1893ع تي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]]، سنڌ ۾ ڄائو. هو عام طور '''ڪاڪا پريبهداس''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. هن بي. اي جي تعليم حاصل ڪئي ۽ لاڙڪاڻي جي زميندار خاندان سان تعلق رکندو هو. هن لاڙڪاڻي ميونسپلٽيءَ جي صدر طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="SindhiSangatTolani">{{cite web |title=(Late) Pribhdas Tolani |url=https://sindhisangat.com/promoters/pribhdas-tolani/ |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ ٽولاڻيءَ جي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. ٽولاڻي خاندان جي اداري موجب هن سنڌ ۾ پنهنجي ملڪيت جو وڏو حصو وڃايو، هندستان لڏي ويو ۽ پوءِ واپار وسيلي پنهنجي معاشي حيثيت ٻيهر قائم ڪئي.<ref name="TolaniGroup">{{cite web |title=Social Initiatives |url=https://tolanigroup.com/social-initiatives |website=Tolani Group |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> سنڌالاجيءَ جي 2013ع واري بليٽن موجب، ٽولاڻي هندستان ۾ تعميراتي ۽ سامونڊي جهاز رانيءَ جي ڪاروبار سان وابسته ٿيو. هن پنهنجي وسيلن جو هڪ حصو تعليم ۽ سماجي ڀلائيءَ لاءِ وقف ڪيو.<ref name="Sindhology2013">{{cite journal |title=Tolani Vidya Mandir: An Oasis of Knowledge in the Desert of Kutch |journal=Sindhology |volume=12 |issue=46–47 |year=2013 |publisher=Indian Institute of Sindhology |url=https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/july-dec13.pdf |language=en }}</ref> == تعليمي خدمتون == === گانڌيڌام ڪاليجيئيٽ بورڊ === ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان لڏي آيل ڪيترائي خاندان گجرات جي ڪڇ علائقي ۾ آباد ٿيا. اديپور ۽ گانڌيڌام جي نون آبادين ۾ اعليٰ تعليم جي سهولتن جي ضرورت هئي. ٽولاڻي انهن علائقن ۾ تعليمي ادارن جي ترقيءَ لاءِ ڪم ڪيو.<ref name="Sindhology2013"/> ٽولاڻي وديامندر جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب، ٽولاڻي چيريٽيبل ٽرسٽ 12 نومبر 1960ع تي قائم ٿيو، جنهن جو نالو 1969ع ۾ ''ٽولاڻي فائونڊيشن'' رکيو ويو. گانڌيڌام ڪاليجيئيٽ بورڊ اعليٰ تعليم جي ادارن جي ترقيءَ لاءِ قائم ڪيل تنظيم هئي، جنهن جو باني صدر پريبهداس ٽولاڻي هو.<ref name="TolaniVidyamandir">{{cite web |title=Tolani Vidya Mandir |url=https://tolani.ac.in/default.aspx |website=Tolani Vidya Mandir |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> === تعليمي ادارن جو قيام === ٽولاڻيءَ جي تعليمي سرگرمين ۾ آرٽس، سائنس، ڪامرس، انجنيئرنگ، پوليٽيڪنڪ ۽ ٻين شعبن جا ادارا شامل هئا. سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ موجب، هن شاگردن لاءِ هاسٽلن، استادن جي رهائش، راندين جي ميدانن ۽ ثقافتي سرگرمين جي سهولتن جي ترقيءَ ۾ پڻ حصو ورتو.<ref name="SindhiSangatTolani"/> ''سنڌالاجي'' جي 2013ع واري بليٽن موجب، ٽولاڻيءَ 1962ع ۾ گانڌيڌام جي موجود تعليمي ادارن جي ذميواري سنڀالي ۽ پوءِ انهن جي توسيع ڪئي. 1967ع ۾ پوليٽيڪنڪ تعليم جي شعبن ۾ واڌارو ڪيو ويو، جڏهن ته 1969ع ۾ سائنس جي تعليم کي پڻ وڌايو ويو.<ref name="Sindhology2013"/> == سماجي ڀلائي == تعليم کان سواءِ پريبهداس ٽولاڻيءَ صحت جي سهولتن ۾ پڻ حصو ورتو. ٽولاڻي گروپ جي تاريخي رڪارڊ موجب، هن اديپور ۾ تعليمي ادارن سان گڏ اکين جي علاج لاءِ اسپتال قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="TolaniGroup"/> ''سنڌالاجي'' جي 2013ع واري بليٽن موجب، ٽولاڻي آئي هاسپيٽل اينڊ ريسرچ سينٽر 1982ع ۾ قائم ٿيو. هي ادارو اکين جي بيمارين جي علاج ۽ طبي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Sindhology2013"/> == هري دلگير ۽ پريبهداس ٽولاڻيءَ جو تعلق == ''ڪهاڻي ڪرميوگيءَ جي'' جو مصنف هري دلگير پاڻ تعليمي شعبي سان لاڳاپيل هو. سندس اصل نالو '''هري گوردنومل درياڻي''' هو. هو 15 جون 1916ع تي لاڙڪاڻي ۾ ڄائو ۽ بعد ۾ اديپور ۾ ٽولاڻي پوليٽيڪنڪ ڪاليج جو پرنسپال رهيو.<ref name="SindhiSangatDilgir">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |publisher=Sindhi Sangat |page=56 |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |language=en }}</ref> ''سنڌالاجي'' جي 2013ع واري بليٽن موجب، هري دلگير ۽ هوندراج دکايل، پريبهداس ٽولاڻيءَ کي ڪڇ ۾ اعليٰ تعليم جي ترقيءَ لاءِ دعوت ڏيڻ وارن شخصن مان هئا.<ref name="Sindhology2013"/> اهڙيءَ طرح ڪتاب جي مصنف جو سوانح جي موضوع سان تعليمي ۽ سماجي سرگرمين جي حوالي سان سڌو تعلق موجود هو. البت ڪتاب جي اصل متن کان سواءِ اهو طئي نٿو ڪري سگهجي ته هري دلگير پنهنجا ذاتي مشاهدا ڪهڙي حد تائين سوانح ۾ شامل ڪيا. == مصنف == '''هري دلگير''' سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، اديب ۽ تعليمدان هو. سندس اصل نالو هري گوردنومل درياڻي هو. هن سائنس ۽ سول انجنيئرنگ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ تعليمي انتظاميا سان وابسته رهيو.<ref name="SindhiSangatDilgir"/> سندس تصنيفن ۾ ''موج ڪئي مهراڻ'' (1966ع)، ''پل پل جو پڙلاءُ'' (1977ع)، ''امر گيت'' (1981ع)، ''مزيدار گيت'' (1983ع)، ''چولو منهنجو چڪ ۾'' (1987ع) ۽ ''صبح جو سهاڳ'' (2001ع) شامل آهن. کيس ''پل پل جو پڙلاءُ'' تي 1979ع ۾ [[ساهتيه اڪادمي انعام]] مليو.<ref name="SindhiSangatDilgir"/> == تاريخي پسمنظر == 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ ڪڇ جي اديپور ۽ گانڌيڌام وارن علائقن ۾ سنڌي لڏپلاڻ ڪندڙ خاندانن جي آبادڪاريءَ جو عمل شروع ٿيو. انهن آبادين ۾ تعليم، روزگار ۽ ٻين سماجي سهولتن جي ترقي اهم ضرورت هئي.<ref name="Sindhology2013"/> پريبهداس ٽولاڻيءَ جي تعليمي سرگرمين کي انهيءَ پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. هن گانڌيڌام ڪاليجيئيٽ بورڊ ۽ ٻين ادارن جي مدد سان ڪڇ ۾ اعليٰ تعليم جي سهولتن کي وڌائڻ لاءِ ڪم ڪيو.<ref name="TolaniVidyamandir"/><ref name="SindhiSangatTolani"/> == ادبي حيثيت == ''ڪهاڻي ڪرميوگيءَ جي'' سنڌي سوانحي ادب سان لاڳاپيل ڪتاب آهي، جنهن ۾ هڪ تعليمدان ۽ سماجي خدمتگار جي زندگيءَ کي موضوع بڻايو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ هن ڪتاب کي پنهنجي سنڌي ادب بابت لغت ۾ درج ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي ادبي اسلوب، بابن جي ترتيب، استعمال ڪيل دستاويزن ۽ مصنف جي سوانح نگاريءَ جي طريقي بابت تفصيلي جائزي لاءِ اصل ڪتاب جو مطالعو ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[هري دلگير]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي سوانح عمري]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[ڪڇ]] * [[گانڌيڌام]] * [[تعليم]] * [[سماجي ڀلائي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisangat.com/promoters/pribhdas-tolani/ پريبهداس ٽولاڻي — سنڌي سنگت] * [https://tolani.ac.in/default.aspx ٽولاڻي وديامندر] * [https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/july-dec13.pdf سنڌالاجي بليٽن، 2013ع] * [https://tolanigroup.com/social-initiatives ٽولاڻي گروپ جون سماجي سرگرميون] [[زمرو:سنڌي سوانح عمريون]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:1975ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] hxgpkpu3ud95hbkf79i9ewdyo8fpi25 0 105608 429566 2026-11-08T00:13:52Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox poem | name = ڪهاڻي ڪويتا | author = [[کيئلداس فاني]] | original_title = ڪهاڻي ڪويتا | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[ڀارت]] | genre = داستاني ۽ تمثيلي نظم | published_in = خزان جي خوشبوءِ، پيلا پن | publication_date = 1994ع | publisher = ڪلاڪار منڊل | publication_place = [[ڀوپال]] | subject = حقيقت، عڪس، وهم ۽ مايا }} '''ڪهاڻ... 429566 wikitext text/x-wiki {{Infobox poem | name = ڪهاڻي ڪويتا | author = [[کيئلداس فاني]] | original_title = ڪهاڻي ڪويتا | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[ڀارت]] | genre = داستاني ۽ تمثيلي نظم | published_in = خزان جي خوشبوءِ، پيلا پن | publication_date = 1994ع | publisher = ڪلاڪار منڊل | publication_place = [[ڀوپال]] | subject = حقيقت، عڪس، وهم ۽ مايا }} '''ڪهاڻي ڪويتا''' سنڌي شاعر [[کيئلداس فاني]] جو هڪ داستاني ۽ تمثيلي نظم آهي، جيڪو سندس شعري مجموعي ''خزان جي خوشبوءِ، پيلا پن'' ۾ شامل آهي. نظم ۾ روپ نگر جي هڪ شهزاديءَ جي گم ٿيل هار جو قصو بيان ڪيو ويو آهي. هن واقعي وسيلي ظاهري عڪس ۽ حقيقي وجود جي فرق کي واضح ڪندي [[مايا (فلسفو)|مايا]] جي تصور کي پيش ڪيو ويو آهي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن نظم جي ڪهاڻي ۽ فڪري نتيجي جو تفصيلي احوال ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == نظم جو تعارف == ''ڪهاڻي ڪويتا'' هڪ داستاني نظم آهي، جنهن ۾ واقعن جي تسلسل وسيلي هڪ فلسفيانه خيال بيان ڪيو ويو آهي. نظم جي ڪهاڻيءَ جو مرڪزي واقعو روپ نگر جي شهزاديءَ جو هار گم ٿيڻ ۽ پوءِ ان جي حقيقي جاءِ معلوم ٿيڻ آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هي نظم کيئلداس فانيءَ جي شعري مجموعي ''خزان جي خوشبوءِ، پيلا پن'' ۾ شامل آهي. ڪتاب جي ڪتابياتي رڪارڊ موجب اهو مجموعو 1994ع ۾ ڀوپال جي ڪلاڪار منڊل مان شايع ٿيو.<ref name="Fani1994">{{cite book |last=بيگواڻي |first=کيئلداس |author-link=کيئلداس فاني |title=خزان جي خوشبوءِ، پيلا پن |publisher=ڪلاڪار منڊل |location=ڀوپال |year=1994 |language=sd |oclc=32855355 }}</ref> == نظم جو داستان == === شهزاديءَ جو هار === نظم جي ڪهاڻي روپ نگر جي هڪ شهزاديءَ سان شروع ٿئي ٿي. شهزادي ويجهي درياهه جي ڪناري تي هڪ نويڪلي هنڌ وهنجڻ لاءِ وڃي ٿي. وهنجڻ کان اڳ هوءَ پنهنجو هار لاهي رکي ٿي. انهيءَ دوران هڪ هنس پکي هار کڻي وڻ تي وڃي ويهي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> شهزاديءَ جي هار گم ٿيڻ جي خبر بادشاهه تائين پهچي ٿي. بادشاهه کي ٻڌايو وڃي ٿو ته هار درياهه ۾ گم ٿي ويو آهي. هو پنهنجي ٽوٻن کي حڪم ڏئي ٿو ته پاڻيءَ مان هار ڳولي ڪڍن.<ref name="Jotwani1996"/> === ٽوٻن جي ناڪام ڳولا === بادشاهه جا ٽوٻا درياهه جي پاڻيءَ ۾ هار ڏسن ٿا ۽ ان کي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. پر هر ڀيري ڪوشش ناڪام ٿئي ٿي. هو جنهن هار کي پاڻيءَ ۾ موجود سمجهن ٿا، اهو حقيقت ۾ پاڻيءَ جي سطح تي نظر ايندڙ هڪ عڪس آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ٽوٻن جي بار بار ناڪاميءَ جو سبب اهو آهي ته هو اصل هار بدران ان جي عڪس کي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن.<ref name="Jotwani1996"/> === ٻڪرار جي رهنمائي === انهيءَ دوران اتان هڪ ٻڪرار لنگهي ٿو. هو ٽوٻن کي ٻڌائي ٿو ته پاڻيءَ ۾ نظر ايندڙ هار اصل هار نه، پر ان جو عڪس آهي. حقيقي هار وڻ جي ٽاريءَ تي موجود آهي، جتي هڪ پکي ان کي ڇڏي ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ٻڪرار جي ڳالهه مان ٽوٻن کي پنهنجي غلطيءَ جي خبر پوي ٿي. کين معلوم ٿئي ٿو ته هو پاڻيءَ ۾ موجود ظاهري تصوير کي اصل شيءِ سمجهي رهيا هئا.<ref name="Jotwani1996"/> === حقيقت جو انڪشاف === نظم جي پڄاڻيءَ ۾ عڪس ۽ حقيقت جو فرق واضح ٿئي ٿو. ٽوٻن کي محسوس ٿئي ٿو ته جنهن شيءِ کي هو اصل هار سمجهي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا، اها رڳو هڪ ظاهري تصوير هئي. انهيءَ واقعي وسيلي نظم ۾ مايا، يعني ظاهري فريب ۽ وهم، جو تصور پيش ٿئي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == مرڪزي ڪردار == === شهزادي === روپ نگر جي شهزادي نظم جي ڪهاڻيءَ جو شروعاتي ڪردار آهي. سندس هار گم ٿيڻ سان واقعا شروع ٿين ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> === بادشاهه === بادشاهه شهزاديءَ جو هار ڳولڻ لاءِ ٽوٻن کي درياهه ۾ موڪلي ٿو. سندس حڪم کان پوءِ هار جي ڳولا شروع ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> === ٽوٻا === ٽوٻا پاڻيءَ ۾ هار جو عڪس ڏسن ٿا ۽ ان کي حقيقي هار سمجهي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. سندن ناڪامي نظم جي تمثيلي خيال کي واضح ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> === ٻڪرار === ٻڪرار نظم ۾ حقيقت جي سڃاڻپ ڪرائيندڙ ڪردار آهي. هو ٽوٻن کي ٻڌائي ٿو ته اصل هار پاڻيءَ ۾ نه، پر وڻ جي ٽاريءَ تي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == موضوع ۽ فڪري پهلو == === حقيقت ۽ عڪس === نظم جو بنيادي موضوع حقيقي شيءِ ۽ ان جي عڪس جي وچ ۾ فرق آهي. پاڻيءَ ۾ هار جو عڪس ڏسڻ ۾ اصل هار جهڙو آهي، پر ان جو وجود پاڻيءَ ۾ نه آهي. ٽوٻا انهيءَ فرق کي نه سمجهڻ سبب بار بار ناڪام ٿين ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> === مايا جو تصور === نظم جي فڪري نتيجي ۾ ''مايا'' جو تصور سامهون اچي ٿو. هتي مايا کي ظاهري صورت کي حقيقت سمجهڻ واري فريب سان ڳنڍيو ويو آهي. ٽوٻن جي غلطي انهيءَ تصور جي تمثيلي وضاحت ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> === ظاهري ڄاڻ ۽ سڃاڻپ === نظم ۾ ٽوٻا هار جو عڪس ڏسن ٿا، پر ان جي حقيقي جاءِ نٿا سڃاڻن. ٻڪرار سندن ڌيان پاڻيءَ کان هٽائي وڻ ڏانهن ڇڪائي ٿو. اهڙيءَ طرح ڪهاڻيءَ ۾ رڳو ڏسڻ ۽ حقيقت کي سڃاڻڻ جي وچ ۾ فرق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي بناوت == ''ڪهاڻي ڪويتا'' ۾ هڪ مختصر داستان وسيلي فڪري نتيجو پيش ڪيو ويو آهي. ڪهاڻيءَ جي شروعات هار گم ٿيڻ سان ٿئي ٿي، پوءِ ان جي ڳولا، ٽوٻن جي ناڪامي ۽ ٻڪرار جي وضاحت ذريعي واقعا اڳتي وڌن ٿا. آخر ۾ ظاهري عڪس ۽ اصل هار جي فرق مان نظم جو تمثيلي مفهوم سامهون اچي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> نظم جي اصل متن جي مڪمل ڇنڊڇاڻ کان سواءِ ان جي بحر، قافيي، بندن جي ترتيب يا مخصوص شعري صنعتن بابت قطعي راءِ نٿي ڏئي سگهجي. == شاعر == '''کيئلداس فاني''' جو پورو نالو کيئلداس وليرام بيگواڻي هو. سندس جنم 4 اپريل 1914ع تي [[شڪارپور]] ضلعي جي ميان جي ڳوٺ ۾ ٿيو. هو سنڌي شاعر، ڪهاڻيڪار، مترجم ۽ استاد هو. هن شڪارپور جي نيو ايرا هاءِ اسڪول ۾ پڙهايو ۽ پوءِ سي. اينڊ ايس ڪاليج ۾ سنڌيءَ جو ليڪچرار ٿيو.<ref name="SindhianaFani">{{cite web |title=کيئلداس فاني |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=کيئلداس%20فاني |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ هو هندستان لڏي ويو ۽ ڀوپال ۾ تدريسي ۽ ادبي سرگرمين سان وابسته رهيو. هن مڌيه پرديش سنڌي ساهتيه اڪادميءَ جي نائب چيئرمين طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="SindhiSangatFani">{{cite web |title=Late Khialdas Valiram Begwani |url=https://www.sindhisangat.com/promoters/khialdas-valiram-begwani/ |website=Sindhi Sangat |language=en }}</ref> فانيءَ جي شاعريءَ ۾ بيت، گيت، ڪافي، غزل، نظم، مسدس، مربع ۽ رباعي جهڙيون صنفون شامل آهن. سندس شاعريءَ جو مجموعو ''سمنڊ سمايو بوند ۾'' سنڌي ادبي بورڊ پاران شايع ڪيو ويو.<ref name="SindhianaFani"/> == شعري مجموعو == ''ڪهاڻي ڪويتا'' کيئلداس فانيءَ جي شعري مجموعي ''خزان جي خوشبوءِ، پيلا پن'' ۾ شامل آهي. هن ڪتاب جي اشاعت 1994ع ۾ ڀوپال مان ٿي.<ref name="Fani1994"/><ref name="SindhiSangatFani"/> فانيءَ جي ٻين شعري مجموعن ۾ ''سامونڊي لهرون'' (1951ع) ۽ ''سڪ، سوز ۽ ساز'' (1983ع) شامل آهن.<ref name="SindhiSangatFani"/> == پڻ ڏسو == * [[کيئلداس فاني]] * [[سنڌي شاعري]] * [[نظم]] * [[تمثيل]] * [[مايا (فلسفو)]] * [[سنڌي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=کيئلداس%20فاني کيئلداس فاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://www.sindhisangat.com/promoters/khialdas-valiram-begwani/ کيئلداس فاني — سنڌي سنگت] [[زمرو:سنڌي نظم]] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:تمثيلي شاعري]] tbb8w50q9hvyeaakh2hrmvi14j0e4zn 0 105609 429568 2026-11-08T00:20:16Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox person | name = ديانند ايل. ڪاڪا | native_name = ديانند ايل. ڪاڪا | birth_date = 1917ع | occupation = شاعر، عالم، مرتب | language = [[سنڌي ٻولي]]، [[فارسي ٻولي]] | known_for = سنڌي غزلن جي ترتيب ۽ تدوين | notable_works = سنڌي غزلن جو گلدستو }} '''ديانند ايل. ڪاڪا''' (جنم: 1917ع) سنڌي شاعر، فارسي ۽ سنڌي ٻولين جو عالم ۽... 429568 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ديانند ايل. ڪاڪا | native_name = ديانند ايل. ڪاڪا | birth_date = 1917ع | occupation = شاعر، عالم، مرتب | language = [[سنڌي ٻولي]]، [[فارسي ٻولي]] | known_for = سنڌي غزلن جي ترتيب ۽ تدوين | notable_works = سنڌي غزلن جو گلدستو }} '''ديانند ايل. ڪاڪا''' (جنم: 1917ع) سنڌي شاعر، فارسي ۽ سنڌي ٻولين جو عالم ۽ سنڌي غزلن جو مرتب هو. هن فارسي ٻوليءَ جي تعليم نامياري عالم [[هوتچند مولچند گربخشاڻي]] وٽ حاصل ڪئي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ سندس علمي ۽ ادبي خدمتن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == زندگي ۽ تعليم == موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ديانند ايل. ڪاڪا 1917ع ۾ ڄائو. هو فارسي ۽ سنڌي ٻولين جي علم سان لاڳاپيل هو ۽ سنڌي ٻوليءَ ۾ شاعري پڻ ڪندو هو.<ref name="Jotwani1996"/> هن فارسي ٻوليءَ جي تعليم ڊاڪٽر هوتچند مولچند گربخشاڻيءَ وٽ حاصل ڪئي، جيڪو سنڌي ادب، تحقيق ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ جي مطالعي سان لاڳاپيل ناميارو عالم هو.<ref name="Jotwani1996"/> ڪاڪا جي جنم جي هنڌ، والدين، ابتدائي تعليم ۽ وفات بابت مستند تفصيل اڃا دستياب نه ٿيا آهن. == ادبي خدمتون == === سنڌي شاعري === ديانند ايل. ڪاڪا سنڌي ٻوليءَ ۾ شاعري ڪندو هو. موتي لال جوتواڻيءَ کيس سنڌي شاعر ۽ فارسي توڙي سنڌي ٻولين جي عالم طور متعارف ڪرايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سندس شاعريءَ جي مجموعن، مخصوص غزلن ۽ شاعراڻي اسلوب بابت وڌيڪ معلومات لاءِ اصل تصنيفن يا مستند ادبي جائزي جي ضرورت آهي. === سنڌي غزلن جي ترتيب === ڪاڪا جي ادبي خدمتن ۾ چونڊ سنڌي غزلن جو مجموعو مرتب ڪرڻ شامل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ سندس انهيءَ ڪم جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> دهلي يونيورسٽيءَ جي مرڪزي لائبريريءَ جي ڪتابياتي فهرست ۾ سندس نالي سان ''سنڌي غزلن جو گلدستو'' درج آهي. هي ڪتاب 1995ع ۾ دهلي سنڌي اڪادميءَ، نئين دهليءَ مان شايع ڪيو. ڪتاب 154 صفحن تي مشتمل آهي.<ref name="DelhiUniversity">{{cite report |title=New Additions to the Central Library |publisher=University of Delhi, Central Library |url=https://crl.du.ac.in/new%20additions/New%20Additions%20CL.pdf |language=en }}</ref> لائبريريءَ جي فهرست ۾ ڪتاب جو عنوان رومن صورت ۾ ''Sindhi ghazalan jo ghuncho'' ڏنل آهي. اصل سنڌي ڇاپي مان عنوان جي هِجي جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي. == تصنيفون ۽ ترتيب ڏنل ڪتاب == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ ديانند ايل. ڪاڪا جي ڄاڻايل ڪتابياتي ڪم ! ڪتاب ! سال ! ناشر ! صفحا ! نوعيت |- | ''سنڌي غزلن جو گلدستو'' | 1995ع | دهلي سنڌي اڪادمي، نئين دهلي | 154 | چونڊ سنڌي غزلن جو مجموعو |} <ref name="DelhiUniversity"/> == علمي پسمنظر == ديانند ايل. ڪاڪا جي فارسي تعليم جو تعلق ڊاڪٽر هوتچند مولچند گربخشاڻيءَ سان هو. گربخشاڻي سنڌي ادب جي تحقيق، خاص طور [[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]] جي تدوين ۽ مطالعي جي حوالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> ڪاڪا جي سنڌي شاعريءَ ۽ غزلن جي ترتيب واري ڪم کي سنڌي ۽ فارسي ادبي روايتن جي مطالعي جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. البت سندس پنهنجي شاعريءَ تي فارسي ادب جي مخصوص اثرن بابت مستند تنقيدي شاهديءَ کان سواءِ قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == سنڌي ادب ۾ حصو == ديانند ايل. ڪاڪا جي ڄاڻايل ادبي خدمتن ۾ سنڌي شاعري ۽ چونڊ سنڌي غزلن جي ترتيب شامل آهن. موتي لال جوتواڻيءَ سندس علمي سڃاڻپ ۽ غزلن جي ترتيب جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته دهلي يونيورسٽيءَ جي ڪتابياتي رڪارڊ مان سندس مرتب ڪيل مجموعي جي اشاعت جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="DelhiUniversity"/> سندس ادبي اثر، غزلن جي چونڊ جا معيار ۽ ترتيب ڏنل شاعريءَ جي تاريخي اهميت بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[غزل]] * [[فارسي ادب]] * [[هوتچند مولچند گربخشاڻي]] * [[شاهه جو رسالو]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://crl.du.ac.in/new%20additions/New%20Additions%20CL.pdf دهلي يونيورسٽيءَ جي مرڪزي لائبريريءَ جي ڪتابياتي فهرست] * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf سنڌي ادب جي لغت — موتي لال جوتواڻي] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:1917ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي غزل]] i029ph23q5cgc7btf71x24t95bhvbgv 0 105610 429569 2026-11-08T00:22:21Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = ڪک ۽ ڪانا | author = [[هرومل سدارنگاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[مضمون (ادب)|مضمونن جو مجموعو]] | published = 1966ع | subject = سنڌي نثر ۽ مضمون نگاري }} '''ڪک ۽ ڪانا''' (1966ع) سنڌي ۽ فارسي ٻولين جي عالم، شاعر، محقق ۽ نثرنگار هرومل سدارنگاڻي|ڊاڪٽر هرومل ا... 429569 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ڪک ۽ ڪانا | author = [[هرومل سدارنگاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[مضمون (ادب)|مضمونن جو مجموعو]] | published = 1966ع | subject = سنڌي نثر ۽ مضمون نگاري }} '''ڪک ۽ ڪانا''' (1966ع) سنڌي ۽ فارسي ٻولين جي عالم، شاعر، محقق ۽ نثرنگار [[هرومل سدارنگاڻي|ڊاڪٽر هرومل ايسرداس سدارنگاڻي «خادم»]] جو سنڌي مضمونن جو مجموعو آهي. ڪتاب کي ڪاليجن ۾ گريجوئيشن جي سطح تي سنڌي نثر جي پڙهائيءَ لاءِ نصابي ڪتاب طور استعمال ڪيو ويو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ان کي انڊرگريجوئيٽ شاگردن لاءِ گهڻو مقرر ٿيندڙ مضمونن جو ڪتاب ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ڪک ۽ ڪانا'' هرومل سدارنگاڻيءَ جي نثري تصنيف آهي، جنهن ۾ سنڌي مضمون شامل آهن. هي ڪتاب 1966ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان کي ڪاليجن ۾ سنڌي نثر جي تعليم لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Jotwani1996"/> موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هي مجموعو گريجوئيشن جي سطح تي پڙهندڙ شاگردن لاءِ گهڻو مقرر ٿيندڙ درسي ڪتاب هو. انهيءَ حوالي سان ڪتاب جي اهميت رڳو هڪ ادبي تصنيف تائين محدود نه رهي، پر ان جو استعمال سنڌي ٻوليءَ جي اعليٰ تعليم سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="Jotwani1996"/> == نصابي حيثيت == === ڪاليجي تعليم ۾ استعمال === ''ڪک ۽ ڪانا'' جي نصابي استعمال جي تصديق دهلي يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل ديش بندھو ڪاليج جي 1980ع–1982ع واري نصابي دستاويز مان ٿئي ٿي. ان دستاويز ۾ سنڌي ٻوليءَ جي نصاب هيٺ غيرافسانوي نثر لاءِ هرومل سدارنگاڻيءَ جو ڪتاب ''Kakha ain Kana'' مقرر ڪيل آهي.<ref name="DeshbandhuSyllabus">{{cite web |title=B.A. and B.Sc. (Honours) Mathematics, 1980–1982 |url=https://deshbandhucollege.ac.in/old-syllabus/B.A.%20%26%20B.Sc.%20%28Hons.%29%20Mathematics%201980-1982.pdf |publisher=Deshbandhu College, University of Delhi |language=en |format=PDF |access-date=2026-11-08 }}</ref> ساڳئي نصابي دستاويز ۾ سنڌي نثر جي ٻين صنفن لاءِ لوڪناٿ جي ڪهاڻين ۽ سندري اتمچنداڻيءَ جي ناول جو پڻ ذڪر آهي. انهيءَ ترتيب مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''ڪک ۽ ڪانا'' کي غيرافسانوي سنڌي نثر جي مطالعي لاءِ چونڊيو ويو هو.<ref name="DeshbandhuSyllabus"/> === مضمون نگاريءَ جي تدريس === ڪتاب جي نصابي حيثيت مان معلوم ٿئي ٿو ته ان کي سنڌي مضمونن جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. جوتواڻيءَ جو بيان ۽ 1980ع–1982ع جو نصابي رڪارڊ انهيءَ استعمال جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="DeshbandhuSyllabus"/> بهرحال، ڪتاب جي اصل متن ۽ مضمونن جي فهرست کان سواءِ ان ۾ شامل مضمونن جا موضوع، ترتيب، تعداد ۽ مخصوص ادبي اسلوب قطعي طور بيان نٿا ڪري سگهجن. == ليکڪ == === هرومل ايسرداس سدارنگاڻي === '''هرومل ايسرداس سدارنگاڻي'''، ادبي نالي '''خادم''' سان سڃاتو ويندڙ، سنڌي ۽ فارسي ٻولين جو عالم، شاعر، محقق، مترجم ۽ نثرنگار هو. سندس جنم 22 آڪٽوبر 1913ع تي [[شهدادپور]]، سنڌ ۾ ٿيو ۽ 7 ڊسمبر 1992ع تي [[نئين دهلي]] ۾ وفات ڪيائين.<ref name="JotwaniSadarangani">{{cite web |last=Jotwani |first=Motilal |title=In My Study: Harumal Isardas Sadarangani |url=https://sindhishaan.com/article/wethesindhis/weth_06_03.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-08 }}</ref> سدارنگاڻيءَ سنڌي ۽ فارسي ادب ۾ تحقيق، شاعري، ترجمي ۽ تدوين جو ڪم ڪيو. سندس مشهور تحقيقي تصنيف ''Persian Poets of Sind'' سنڌي ادبي بورڊ 1956ع ۾ شايع ڪئي. هي ڪتاب سنڌ جي فارسي شاعرن جي ادبي تاريخ بابت آهي.<ref name="PersianPoets">{{cite book |last=Sadarangani |first=H. I. |title=Persian Poets of Sind |publisher=Sindhi Adabi Board |location=Hyderabad |year=1956 |language=en }}</ref> جاپان جي علمي ڪتابياتي نظام ''CiNii Books'' ۾ پڻ هرومل سدارنگاڻيءَ جي نالي سان ''Persian Poets of Sind'' جي 1956ع واري ڇاپي ۽ 1987ع واري ٻئي ڇاپي جا اندراج موجود آهن.<ref name="CiNii">{{cite web |title=Sadārangānī, Harūmal |url=https://ci.nii.ac.jp/author/DA14766621 |website=CiNii Books |language=ja |access-date=2026-11-08 }}</ref> == سدارنگاڻيءَ جون نثري تصنيفون == موتي لال جوتواڻيءَ جي هڪ ادبي جائزي موجب، سدارنگاڻيءَ جي سنڌي نثري تصنيفن ۾ ''ڪک ۽ ڪانا'' (1966ع) ۽ ''ڪنور پارون پاتار ۾'' (1984ع) شامل آهن.<ref name="JotwaniSadarangani"/> سندس علمي ۽ ادبي سرگرميون شاعري، نثر، فارسي ادب جي تحقيق، ترجمي ۽ چونڊ ادبي متنن جي ترتيب تائين پکڙيل هيون.<ref name="JotwaniSadarangani"/> == ادبي ۽ تعليمي اهميت == ''ڪک ۽ ڪانا'' سنڌي مضمون نگاريءَ سان لاڳاپيل تصنيف آهي. ان جي ادبي سڃاڻپ سان گڏ ڪاليجي تعليم ۾ استعمال پڻ دستاويزي طور ثابت ٿيل آهي. جوتواڻيءَ ان جي نصابي مقبوليت جو ذڪر ڪيو، جڏهن ته ديش بندھو ڪاليج جي نصابي دستاويز مان 1980ع–1982ع دوران ان جي مقرر ڪتاب هجڻ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="DeshbandhuSyllabus"/> ڪتاب جي مضمونن جي موضوعاتي ورڇ، نثري اسلوب، تنقيدي استقبال ۽ مختلف ڇاپن بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ اصل ڪتاب ۽ ان جا ڪتابياتي رڪارڊ گهربل آهن. == پڻ ڏسو == * [[هرومل سدارنگاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي نثر]] * [[مضمون (ادب)]] * [[فارسي ادب]] * [[سنڌي ادبي بورڊ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhishaan.com/article/wethesindhis/weth_06_03.html هرومل سدارنگاڻيءَ جي زندگي ۽ ادبي خدمتن بابت موتي لال جوتواڻيءَ جو مضمون] * [https://deshbandhucollege.ac.in/old-syllabus/B.A.%20%26%20B.Sc.%20%28Hons.%29%20Mathematics%201980-1982.pdf ديش بندھو ڪاليج جو 1980ع–1982ع وارو نصابي دستاويز] * [https://ci.nii.ac.jp/author/DA14766621 هرومل سدارنگاڻيءَ جو ڪتابياتي رڪارڊ] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي نثر]] [[زمرو:سنڌي مضمون نگاري]] [[زمرو:1966ع جا ڪتاب]] lyd1a5o1txxy8qcstiftg8f37p2n7e3 0 105611 429570 2026-11-08T00:23:47Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = ڪلا جڳت | author = گهنشيام «ساگر» | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[فنون لطيفه]] جي تاريخ | published = 1981ع | subject = [[مصوري]]، [[مجسمه سازي]] ۽ [[عمارت سازي]] }} '''ڪلا جڳت''' (1981ع) سنڌي ليکڪ '''گهنشيام «ساگر»''' جو فنون لطيفه جي تاريخ بابت ڪتاب آهي. هن تصنيف جو مو... 429570 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ڪلا جڳت | author = گهنشيام «ساگر» | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[فنون لطيفه]] جي تاريخ | published = 1981ع | subject = [[مصوري]]، [[مجسمه سازي]] ۽ [[عمارت سازي]] }} '''ڪلا جڳت''' (1981ع) سنڌي ليکڪ '''گهنشيام «ساگر»''' جو فنون لطيفه جي تاريخ بابت ڪتاب آهي. هن تصنيف جو موضوع مصوري، مجسمه سازي ۽ عمارت سازيءَ جي تاريخ آهي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ڪتاب ۽ ان جي مصنف جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ڪلا جڳت'' 1981ع ۾ شايع ٿيل سنڌي تصنيف آهي، جنهن جو مصنف گهنشيام «ساگر» آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ڪتاب ۾ مصوري، مجسمه سازي ۽ عمارت سازيءَ جي تاريخ جو مطالعو پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هن ڪتاب جو تعلق [[فن جي تاريخ]] سان آهي. ان ۾ شامل ٽنهي شعبن جو واسطو بصري فنن سان آهي، جن ۾ تصويرن، مجسمن ۽ عمارتن وسيلي انساني تخليق ۽ جمالياتي اظهار جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ڪتاب جي اصل متن جي عدم دستيابيءَ سبب ان جي بابن، تاريخي دورن جي ترتيب، مخصوص فنڪارن، فن پارن ۽ مصنف جي تنقيدي موقف بابت تفصيل جي تصديق نه ٿي سگهي آهي. == موضوع == === مصوري === [[مصوري]] بصري فن جي هڪ صنف آهي، جنهن ۾ رنگن ۽ ٻين ذريعن سان مختلف سطحن تي تصويرون تخليق ڪيون وينديون آهن. مصوريءَ جي تاريخ ۾ تصويري اظهار جي طريقن، رنگن جي استعمال، فني روايتن ۽ مختلف دورن جي مصورانه اندازن جو مطالعو شامل هوندو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتابياتي تعارف موجب، مصوريءَ جي تاريخ ''ڪلا جڳت'' جي بنيادي موضوعن مان هڪ آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === مجسمه سازي === [[مجسمه سازي]] بصري فن جي اها صنف آهي، جنهن ۾ پٿر، ڪاٺ، ڌاتو، مٽيءَ ۽ ٻين مواد مان ٽي طرفيون شڪليون ۽ مجسما ٺاهيا ويندا آهن. مجسمه سازيءَ جي تاريخ ۾ مختلف تهذيبن جي فني روايتن، مواد، تعميراتي طريقن ۽ مجسمن جي جمالياتي خاصيتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ''ڪلا جڳت'' ۾ مجسمه سازيءَ جي تاريخ کي پڻ موضوع بڻايو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === عمارت سازي === [[عمارت سازي]] عمارتن ۽ ٻين اڏاوتن جي رٿابندي، جوڙجڪ ۽ تعمير سان لاڳاپيل فن آهي. عمارت سازيءَ جي تاريخ ۾ مختلف تهذيبن جي رهائشي، مذهبي، سرڪاري ۽ ٻين اڏاوتن جي طرز، مواد ۽ جمالياتي خاصيتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، عمارت سازيءَ جي تاريخ ''ڪلا جڳت'' جي ٽئين بنيادي موضوع طور شامل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == مصنف == '''گهنشيام «ساگر»''' سنڌي ليکڪ هو، جنهن جو نالو ''ڪلا جڳت'' (1981ع) جي مصنف طور موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ درج آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سندس مڪمل نالي، جنم ۽ وفات، تعليم، پيشه ورانه سرگرمين ۽ ٻين تصنيفن بابت وڌيڪ مستند سوانحي معلومات جي ضرورت آهي. == ڪتاب جي اهميت == ''ڪلا جڳت'' جو موضوع سنڌي ٻوليءَ ۾ فنون لطيفه جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. ڪتاب ۾ مصوري، مجسمه سازي ۽ عمارت سازيءَ جي تاريخ کي موضوع بڻايو ويو آهي، جنهن سبب ان کي سنڌي ٻوليءَ جي فن بابت لکيل تصنيفن ۾ شمار ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> بهرحال، ڪتاب جي علمي استقبال، تدريسي استعمال، تحقيقي اثر يا فني تاريخ نگاريءَ ۾ مخصوص حيثيت بابت آزاد شاهدي موجود نه هجڻ سبب انهن معاملن تي قطعي دعويٰ نٿي ڪري سگهجي. == ڪتابياتي معلومات == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ ڪلا جڳت بابت ڄاڻايل معلومات ! تفصيل ! معلومات |- | ڪتاب جو نالو | ڪلا جڳت |- | مصنف | گهنشيام «ساگر» |- | اشاعت جو سال | 1981ع |- | ٻولي | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |- | موضوع | فنون لطيفه جي تاريخ |- | اهم شعبا | مصوري، مجسمه سازي ۽ عمارت سازي |- | بنيادي ڪتابياتي حوالو | موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature''، 1996ع |} <ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[فن جي تاريخ]] * [[فنون لطيفه]] * [[مصوري]] * [[مجسمه سازي]] * [[عمارت سازي]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:1981ع جا ڪتاب]] [[زمرو:فن جي تاريخ]] [[زمرو:فنون لطيفه]] mazufcl7yjrsiz4y2lb6tjfmajlzse5 0 105612 429571 2026-11-08T00:27:13Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox | title = ڪلام | headerstyle = background:#345b78;color:white;text-align:center | labelstyle = background:#eaf1f6 | image = Bhitt Shah sindh pakistan.jpg | caption = ڀٽ شاهه ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ جي ڳائڻ جي روايت | label1 = اصطلاح | data1 = ڪلام | label2 = اصل ٻولي | data2 = [[عربي ٻولي]] | label3 = سنڌي معنيٰ | data3 = شاعري، شاعر جا ٻول، شعر... 429571 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = ڪلام | headerstyle = background:#345b78;color:white;text-align:center | labelstyle = background:#eaf1f6 | image = Bhitt Shah sindh pakistan.jpg | caption = ڀٽ شاهه ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ جي ڳائڻ جي روايت | label1 = اصطلاح | data1 = ڪلام | label2 = اصل ٻولي | data2 = [[عربي ٻولي]] | label3 = سنڌي معنيٰ | data3 = شاعري، شاعر جا ٻول، شعر، ڳالهه | label4 = ادبي شعبو | data4 = [[سنڌي ادب]]، [[شاعري]] | label5 = لاڳاپيل روايت | data5 = [[صوفي شاعري]] | label6 = لاڳاپيل صنفون | data6 = [[بيت]]، [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]]، [[غزل]] | label7 = لاڳاپيل فن | data7 = [[صوفي موسيقي]] }} '''ڪلام''' سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب ۾ شاعري، شاعر جي ٻولن، شعر يا منظوم تخليق لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي. لفظ جي عام لغوي معنائن ۾ ڳالهه، گفتگو، قول، سخن، تصنيف ۽ بيان پڻ شامل آهن. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''ڪلام'' جي معنيٰ شاعري ڄاڻائي آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> [[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري]] جي آن لائين ''جامع سنڌي لغات'' موجب، ڪلام جي معنائن ۾ شاعر جا ٻول، شعر ۽ ڪافي پڻ شامل آهن. ان ڪري ڪلام جو استعمال رڳو هڪ مخصوص شعري صنف تائين محدود نه آهي.<ref name="SindhiDictionary">{{cite web |title=ڪَلامُ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=ڪَلامُ |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-11-08 }}</ref> == لفظ جي معنيٰ ۽ بڻ == ''ڪلام'' عربي ٻوليءَ مان سنڌيءَ ۾ آيل لفظ آهي. سنڌيءَ ۾ ان جو جمع ''ڪلامَ'' آهي. ''جامع سنڌي لغات'' ۾ هن لفظ جون معنائون ڳالهه، گفتگو، قول، وچن، تصنيف، مضمون، شعر ۽ شاعر جا ٻول ڄاڻايل آهن.<ref name="SindhiDictionary"/> ادبي استعمال ۾ ڪلام مان مراد شاعر جي هڪ تخليق، سندس منظوم ٻول يا شاعريءَ جو مجموعي مواد ٿي سگهي ٿو. انهيءَ معنيٰ ۾ لفظ جو استعمال مذهبي، صوفياڻي ۽ ٻين شعري روايتن ۾ ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiDictionary"/> == سنڌي ادب ۾ ڪلام == سنڌي ادب ۾ ڪلام جو لفظ شاعرن جي منظوم تخليقن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. خاص طور سنڌ جي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ شاعرن جي بيتن، ڪافين ۽ ٻين منظوم ٻولن کي سندن ڪلام چيو ويندو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' جي سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيقي مضمون موجب، سنڌي ڪلاسيڪي ادب ۾ صوفي شاعريءَ کي نمايان حيثيت حاصل آهي. انهيءَ روايت ۾ بيت هڪ اهم شعري صورت رهيو آهي، جڏهن ته پوءِ فارسي شاعريءَ جي روايتن جا اثر پڻ وڌيا.<ref name="IranicaSindhi">{{cite encyclopedia |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ |language=en }}</ref> == صوفياڻو ڪلام == '''صوفياڻو ڪلام''' اهڙي شاعريءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جنهن ۾ صوفياڻي فڪر، روحاني محبت، انساني وجود، معرفت ۽ خدا سان تعلق جهڙا موضوع بيان ٿيندا آهن. سنڌي صوفياڻي شاعريءَ جي روايت ۾ [[قاضي قادن]]، [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو]]، [[شاهه عنايت رضوي]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[روحَل فقير]] ۽ ٻين شاعرن جا نالا اهم آهن.<ref name="IranicaSindhi"/><ref name="ClassicalPoetry">{{cite web |title=سنڌي اساسي شاعريءَ جو فلسفو: مختصر جائزو |url=https://sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-12-a-short-analysis-of-philosophy-of-classical-sindhi-poetry |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-11-08 }}</ref> صوفياڻي ڪلام ۾ محبت، انسان دوستي، روحاني جستجو ۽ اخلاقي قدرن کي اهميت ڏني ويندي آهي. سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ بابت تحقيق ۾ انهن موضوعن جو مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="BhaktiPoetry">{{cite journal |title=Impact of Bhagti Movement on Sindhi Classical Poetry |journal=Sindhi Boli Research Journal |volume=16 |issue=1 |year=2024 |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/30 |language=en }}</ref> === شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو ڪلام === [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] سنڌي ڪلاسيڪي ۽ صوفياڻي شاعريءَ جو اهم شاعر آهي. سندس شاعريءَ جو مشهور مجموعو ''[[شاهه جو رسالو]]'' آهي، جنهن ۾ مختلف سرن هيٺ منظوم تخليقون ملن ٿيون. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانیڪا'' موجب، سنڌي صوفياڻي شاعريءَ جي ڪلاسيڪي روايت شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي رسالي ۾ پنهنجي اهم ترين صورتن مان هڪ تائين پهتي.<ref name="IranicaSindhi"/> شاهه جي ڪلام ۾ سنڌ جي لوڪ داستانن، انساني تجربن ۽ روحاني علامتن کي شاعراڻي اظهار جو ذريعو بڻايو ويو آهي.<ref name="IranicaSindhi"/> === سچل سرمست جو ڪلام === [[سچل سرمست]] سنڌ جي صوفياڻي شاعريءَ جي اهم شاعرن مان هڪ آهي. سندس ڪلام سنڌي صوفي ادب جي مطالعي ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref name="ClassicalPoetry"/> سچل جي ڪلام کي ڳائڻ جي روايت پڻ موجود آهي. سنڌي شاعريءَ جي تدريسي مواد ۾ سندس ڪلام کي موسيقيءَ سان لاڳاپيل شاعريءَ جي مثال طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="LearnSindhi">{{cite web |title=Poetry - Kalam |url=https://learnsindhi.com/html5/Literature/Poetry/3 |website=Learn Sindhi Language |language=sd |access-date=2026-11-08 }}</ref> == ڪلام ۽ شاعريءَ جون صنفون == ڪلام هڪ وسيع ادبي اصطلاح آهي، جڏهن ته بيت، ڪافي ۽ غزل شاعريءَ جون الڳ سڃاڻپ رکندڙ صنفون آهن. سنڌي ادب ۾ ڪلام جو لفظ انهن صنفن ۾ لکيل منظوم تخليقن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref name="SindhiDictionary"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ ڪلام سان لاڳاپيل شعري اصطلاح ! اصطلاح ! ادبي معنيٰ ! ڪلام سان تعلق |- | [[بيت]] | سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي هڪ صنف | شاعر جي بيتن کي سندس ڪلام ۾ شمار ڪري سگهجي ٿو |- | [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]] | سنڌي ۽ علائقائي صوفياڻي شاعريءَ جي هڪ صنف | ڳائجندڙ صوفياڻي ڪلام جي اهم صورت |- | [[غزل]] | مقرر شعري جوڙجڪ رکندڙ صنف | غزل شاعر جي مجموعي ڪلام جو حصو ٿي سگهي ٿو |- | صوفياڻو ڪلام | صوفياڻي فڪر سان لاڳاپيل شاعري | موضوع ۽ ادبي روايت جي بنياد تي ڪلام جو استعمال |} <ref name="SindhiDictionary"/><ref name="IranicaSindhi"/> == ڪلام ۽ موسيقي == سنڌي صوفياڻي روايت ۾ ڪلام جو موسيقيءَ سان ويجهو تعلق آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ کي سرن سان ڳائڻ ۽ ڪافيءَ جي صورت ۾ صوفياڻي شاعري پيش ڪرڻ جون روايتون موجود آهن. صوفياڻي موسيقيءَ بابت تحقيقي مطالعي موجب، ڪافيءَ جي پيشڪش ۾ ڪڏهن پهرين بيت ڳايو ويندو آهي، جنهن کان پوءِ بنيادي ڳائجندڙ متن، يعني ڪلام، پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="Bond2022">{{cite journal |title=Manuel Bond |journal=IAWM Journal |volume=10 |issue=2 |year=2022 |url=https://journal.iftawm.org/previous/2022-volume-10-no-2/manuel_bond/ |language=en }}</ref> انهيءَ استعمال ۾ ڪلام جو لفظ موسيقيءَ ۾ ڳائجندڙ شاعراڻي متن لاءِ پڻ ڪم اچي ٿو.<ref name="Bond2022"/> == ڪلام جا ٻيا استعمال == ادبي معنيٰ کان سواءِ ڪلام جو لفظ عام گفتگو، قول، بيان ۽ مذهبي متن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ''جامع سنڌي لغات'' ۾ ''ڪلام الله''، ''آسماني ڪلام''، ''اهل ڪلام'' ۽ ''طرز ڪلام'' جهڙا لاڳاپيل اصطلاح پڻ درج آهن.<ref name="SindhiDictionary"/> انهن استعمالن کي ادبي معنيٰ کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته هر ڪلام شاعري نه هوندو آهي، جيتوڻيڪ شاعر جي منظوم تخليق کي ڪلام چيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[شاعري]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي ادب]] * [[صوفي شاعري]] * [[بيت]] * [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]] * [[غزل]] * [[شاهه جو رسالو]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سچل سرمست]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=ڪَلامُ سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي لغت ۾ ڪلام] * [https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ سنڌي ٻولي ۽ ادب بابت علمي جائزو] * [https://sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-12-a-short-analysis-of-philosophy-of-classical-sindhi-poetry سنڌي اساسي شاعريءَ جو فلسفو] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:ادبي اصطلاح]] [[زمرو:صوفي شاعري]] 9jlqpc73z9h3bdg617hhg47xzoplpey 429572 429571 2026-11-08T00:28:06Z Intisar Ali 8681 /* */ 429572 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = ڪلام | headerstyle = background:#345b78;color:white;text-align:center | labelstyle = background:#eaf1f6 | image = [[File:Bhitt Shah sindh pakistan.jpg]] | caption = ڀٽ شاهه ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ جي ڳائڻ جي روايت | label1 = اصطلاح | data1 = ڪلام | label2 = اصل ٻولي | data2 = [[عربي ٻولي]] | label3 = سنڌي معنيٰ | data3 = شاعري، شاعر جا ٻول، شعر، ڳالهه | label4 = ادبي شعبو | data4 = [[سنڌي ادب]]، [[شاعري]] | label5 = لاڳاپيل روايت | data5 = [[صوفي شاعري]] | label6 = لاڳاپيل صنفون | data6 = [[بيت]]، [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]]، [[غزل]] | label7 = لاڳاپيل فن | data7 = [[صوفي موسيقي]] }} '''ڪلام''' سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب ۾ شاعري، شاعر جي ٻولن، شعر يا منظوم تخليق لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي. لفظ جي عام لغوي معنائن ۾ ڳالهه، گفتگو، قول، سخن، تصنيف ۽ بيان پڻ شامل آهن. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''ڪلام'' جي معنيٰ شاعري ڄاڻائي آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> [[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري]] جي آن لائين ''جامع سنڌي لغات'' موجب، ڪلام جي معنائن ۾ شاعر جا ٻول، شعر ۽ ڪافي پڻ شامل آهن. ان ڪري ڪلام جو استعمال رڳو هڪ مخصوص شعري صنف تائين محدود نه آهي.<ref name="SindhiDictionary">{{cite web |title=ڪَلامُ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=ڪَلامُ |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-11-08 }}</ref> == لفظ جي معنيٰ ۽ بڻ == ''ڪلام'' عربي ٻوليءَ مان سنڌيءَ ۾ آيل لفظ آهي. سنڌيءَ ۾ ان جو جمع ''ڪلامَ'' آهي. ''جامع سنڌي لغات'' ۾ هن لفظ جون معنائون ڳالهه، گفتگو، قول، وچن، تصنيف، مضمون، شعر ۽ شاعر جا ٻول ڄاڻايل آهن.<ref name="SindhiDictionary"/> ادبي استعمال ۾ ڪلام مان مراد شاعر جي هڪ تخليق، سندس منظوم ٻول يا شاعريءَ جو مجموعي مواد ٿي سگهي ٿو. انهيءَ معنيٰ ۾ لفظ جو استعمال مذهبي، صوفياڻي ۽ ٻين شعري روايتن ۾ ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiDictionary"/> == سنڌي ادب ۾ ڪلام == سنڌي ادب ۾ ڪلام جو لفظ شاعرن جي منظوم تخليقن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. خاص طور سنڌ جي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ شاعرن جي بيتن، ڪافين ۽ ٻين منظوم ٻولن کي سندن ڪلام چيو ويندو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' جي سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيقي مضمون موجب، سنڌي ڪلاسيڪي ادب ۾ صوفي شاعريءَ کي نمايان حيثيت حاصل آهي. انهيءَ روايت ۾ بيت هڪ اهم شعري صورت رهيو آهي، جڏهن ته پوءِ فارسي شاعريءَ جي روايتن جا اثر پڻ وڌيا.<ref name="IranicaSindhi">{{cite encyclopedia |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ |language=en }}</ref> == صوفياڻو ڪلام == '''صوفياڻو ڪلام''' اهڙي شاعريءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جنهن ۾ صوفياڻي فڪر، روحاني محبت، انساني وجود، معرفت ۽ خدا سان تعلق جهڙا موضوع بيان ٿيندا آهن. سنڌي صوفياڻي شاعريءَ جي روايت ۾ [[قاضي قادن]]، [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو]]، [[شاهه عنايت رضوي]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[روحَل فقير]] ۽ ٻين شاعرن جا نالا اهم آهن.<ref name="IranicaSindhi"/><ref name="ClassicalPoetry">{{cite web |title=سنڌي اساسي شاعريءَ جو فلسفو: مختصر جائزو |url=https://sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-12-a-short-analysis-of-philosophy-of-classical-sindhi-poetry |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-11-08 }}</ref> صوفياڻي ڪلام ۾ محبت، انسان دوستي، روحاني جستجو ۽ اخلاقي قدرن کي اهميت ڏني ويندي آهي. سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ بابت تحقيق ۾ انهن موضوعن جو مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="BhaktiPoetry">{{cite journal |title=Impact of Bhagti Movement on Sindhi Classical Poetry |journal=Sindhi Boli Research Journal |volume=16 |issue=1 |year=2024 |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/30 |language=en }}</ref> === شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو ڪلام === [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] سنڌي ڪلاسيڪي ۽ صوفياڻي شاعريءَ جو اهم شاعر آهي. سندس شاعريءَ جو مشهور مجموعو ''[[شاهه جو رسالو]]'' آهي، جنهن ۾ مختلف سرن هيٺ منظوم تخليقون ملن ٿيون. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانیڪا'' موجب، سنڌي صوفياڻي شاعريءَ جي ڪلاسيڪي روايت شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي رسالي ۾ پنهنجي اهم ترين صورتن مان هڪ تائين پهتي.<ref name="IranicaSindhi"/> شاهه جي ڪلام ۾ سنڌ جي لوڪ داستانن، انساني تجربن ۽ روحاني علامتن کي شاعراڻي اظهار جو ذريعو بڻايو ويو آهي.<ref name="IranicaSindhi"/> === سچل سرمست جو ڪلام === [[سچل سرمست]] سنڌ جي صوفياڻي شاعريءَ جي اهم شاعرن مان هڪ آهي. سندس ڪلام سنڌي صوفي ادب جي مطالعي ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref name="ClassicalPoetry"/> سچل جي ڪلام کي ڳائڻ جي روايت پڻ موجود آهي. سنڌي شاعريءَ جي تدريسي مواد ۾ سندس ڪلام کي موسيقيءَ سان لاڳاپيل شاعريءَ جي مثال طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="LearnSindhi">{{cite web |title=Poetry - Kalam |url=https://learnsindhi.com/html5/Literature/Poetry/3 |website=Learn Sindhi Language |language=sd |access-date=2026-11-08 }}</ref> == ڪلام ۽ شاعريءَ جون صنفون == ڪلام هڪ وسيع ادبي اصطلاح آهي، جڏهن ته بيت، ڪافي ۽ غزل شاعريءَ جون الڳ سڃاڻپ رکندڙ صنفون آهن. سنڌي ادب ۾ ڪلام جو لفظ انهن صنفن ۾ لکيل منظوم تخليقن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref name="SindhiDictionary"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ ڪلام سان لاڳاپيل شعري اصطلاح ! اصطلاح ! ادبي معنيٰ ! ڪلام سان تعلق |- | [[بيت]] | سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي هڪ صنف | شاعر جي بيتن کي سندس ڪلام ۾ شمار ڪري سگهجي ٿو |- | [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]] | سنڌي ۽ علائقائي صوفياڻي شاعريءَ جي هڪ صنف | ڳائجندڙ صوفياڻي ڪلام جي اهم صورت |- | [[غزل]] | مقرر شعري جوڙجڪ رکندڙ صنف | غزل شاعر جي مجموعي ڪلام جو حصو ٿي سگهي ٿو |- | صوفياڻو ڪلام | صوفياڻي فڪر سان لاڳاپيل شاعري | موضوع ۽ ادبي روايت جي بنياد تي ڪلام جو استعمال |} <ref name="SindhiDictionary"/><ref name="IranicaSindhi"/> == ڪلام ۽ موسيقي == سنڌي صوفياڻي روايت ۾ ڪلام جو موسيقيءَ سان ويجهو تعلق آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ کي سرن سان ڳائڻ ۽ ڪافيءَ جي صورت ۾ صوفياڻي شاعري پيش ڪرڻ جون روايتون موجود آهن. صوفياڻي موسيقيءَ بابت تحقيقي مطالعي موجب، ڪافيءَ جي پيشڪش ۾ ڪڏهن پهرين بيت ڳايو ويندو آهي، جنهن کان پوءِ بنيادي ڳائجندڙ متن، يعني ڪلام، پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="Bond2022">{{cite journal |title=Manuel Bond |journal=IAWM Journal |volume=10 |issue=2 |year=2022 |url=https://journal.iftawm.org/previous/2022-volume-10-no-2/manuel_bond/ |language=en }}</ref> انهيءَ استعمال ۾ ڪلام جو لفظ موسيقيءَ ۾ ڳائجندڙ شاعراڻي متن لاءِ پڻ ڪم اچي ٿو.<ref name="Bond2022"/> == ڪلام جا ٻيا استعمال == ادبي معنيٰ کان سواءِ ڪلام جو لفظ عام گفتگو، قول، بيان ۽ مذهبي متن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ''جامع سنڌي لغات'' ۾ ''ڪلام الله''، ''آسماني ڪلام''، ''اهل ڪلام'' ۽ ''طرز ڪلام'' جهڙا لاڳاپيل اصطلاح پڻ درج آهن.<ref name="SindhiDictionary"/> انهن استعمالن کي ادبي معنيٰ کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته هر ڪلام شاعري نه هوندو آهي، جيتوڻيڪ شاعر جي منظوم تخليق کي ڪلام چيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[شاعري]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي ادب]] * [[صوفي شاعري]] * [[بيت]] * [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]] * [[غزل]] * [[شاهه جو رسالو]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سچل سرمست]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=ڪَلامُ سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي لغت ۾ ڪلام] * [https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ سنڌي ٻولي ۽ ادب بابت علمي جائزو] * [https://sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-12-a-short-analysis-of-philosophy-of-classical-sindhi-poetry سنڌي اساسي شاعريءَ جو فلسفو] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:ادبي اصطلاح]] [[زمرو:صوفي شاعري]] izfzgu2upvvqraufnnzpdn099fjdfia 429573 429572 2026-11-08T00:30:11Z Intisar Ali 8681 /* */ 429573 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = ڪلام | headerstyle = background:#345b78;color:white;text-align:center | labelstyle = background:#eaf1f6 | image = [[File:Bhitt Shah sindh pakistan.jpg|280px]] | caption = ڀٽ شاهه ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ جي ڳائڻ جي روايت | label1 = اصطلاح | data1 = ڪلام | label2 = اصل ٻولي | data2 = [[عربي ٻولي]] | label3 = سنڌي معنيٰ | data3 = شاعري، شاعر جا ٻول، شعر، ڳالهه | label4 = ادبي شعبو | data4 = [[سنڌي ادب]]، [[شاعري]] | label5 = لاڳاپيل روايت | data5 = [[صوفي شاعري]] | label6 = لاڳاپيل صنفون | data6 = [[بيت]]، [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]]، [[غزل]] | label7 = لاڳاپيل فن | data7 = [[صوفي موسيقي]] }} '''ڪلام''' سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب ۾ شاعري، شاعر جي ٻولن، شعر يا منظوم تخليق لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي. لفظ جي عام لغوي معنائن ۾ ڳالهه، گفتگو، قول، سخن، تصنيف ۽ بيان پڻ شامل آهن. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''ڪلام'' جي معنيٰ شاعري ڄاڻائي آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> [[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري]] جي آن لائين ''جامع سنڌي لغات'' موجب، ڪلام جي معنائن ۾ شاعر جا ٻول، شعر ۽ ڪافي پڻ شامل آهن. ان ڪري ڪلام جو استعمال رڳو هڪ مخصوص شعري صنف تائين محدود نه آهي.<ref name="SindhiDictionary">{{cite web |title=ڪَلامُ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=ڪَلامُ |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-11-08 }}</ref> == لفظ جي معنيٰ ۽ بڻ == ''ڪلام'' عربي ٻوليءَ مان سنڌيءَ ۾ آيل لفظ آهي. سنڌيءَ ۾ ان جو جمع ''ڪلامَ'' آهي. ''جامع سنڌي لغات'' ۾ هن لفظ جون معنائون ڳالهه، گفتگو، قول، وچن، تصنيف، مضمون، شعر ۽ شاعر جا ٻول ڄاڻايل آهن.<ref name="SindhiDictionary"/> ادبي استعمال ۾ ڪلام مان مراد شاعر جي هڪ تخليق، سندس منظوم ٻول يا شاعريءَ جو مجموعي مواد ٿي سگهي ٿو. انهيءَ معنيٰ ۾ لفظ جو استعمال مذهبي، صوفياڻي ۽ ٻين شعري روايتن ۾ ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiDictionary"/> == سنڌي ادب ۾ ڪلام == سنڌي ادب ۾ ڪلام جو لفظ شاعرن جي منظوم تخليقن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. خاص طور سنڌ جي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ شاعرن جي بيتن، ڪافين ۽ ٻين منظوم ٻولن کي سندن ڪلام چيو ويندو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' جي سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيقي مضمون موجب، سنڌي ڪلاسيڪي ادب ۾ صوفي شاعريءَ کي نمايان حيثيت حاصل آهي. انهيءَ روايت ۾ بيت هڪ اهم شعري صورت رهيو آهي، جڏهن ته پوءِ فارسي شاعريءَ جي روايتن جا اثر پڻ وڌيا.<ref name="IranicaSindhi">{{cite encyclopedia |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ |language=en }}</ref> == صوفياڻو ڪلام == '''صوفياڻو ڪلام''' اهڙي شاعريءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جنهن ۾ صوفياڻي فڪر، روحاني محبت، انساني وجود، معرفت ۽ خدا سان تعلق جهڙا موضوع بيان ٿيندا آهن. سنڌي صوفياڻي شاعريءَ جي روايت ۾ [[قاضي قادن]]، [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو]]، [[شاهه عنايت رضوي]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[روحَل فقير]] ۽ ٻين شاعرن جا نالا اهم آهن.<ref name="IranicaSindhi"/><ref name="ClassicalPoetry">{{cite web |title=سنڌي اساسي شاعريءَ جو فلسفو: مختصر جائزو |url=https://sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-12-a-short-analysis-of-philosophy-of-classical-sindhi-poetry |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-11-08 }}</ref> صوفياڻي ڪلام ۾ محبت، انسان دوستي، روحاني جستجو ۽ اخلاقي قدرن کي اهميت ڏني ويندي آهي. سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ بابت تحقيق ۾ انهن موضوعن جو مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="BhaktiPoetry">{{cite journal |title=Impact of Bhagti Movement on Sindhi Classical Poetry |journal=Sindhi Boli Research Journal |volume=16 |issue=1 |year=2024 |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/30 |language=en }}</ref> === شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو ڪلام === [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] سنڌي ڪلاسيڪي ۽ صوفياڻي شاعريءَ جو اهم شاعر آهي. سندس شاعريءَ جو مشهور مجموعو ''[[شاهه جو رسالو]]'' آهي، جنهن ۾ مختلف سرن هيٺ منظوم تخليقون ملن ٿيون. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانیڪا'' موجب، سنڌي صوفياڻي شاعريءَ جي ڪلاسيڪي روايت شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي رسالي ۾ پنهنجي اهم ترين صورتن مان هڪ تائين پهتي.<ref name="IranicaSindhi"/> شاهه جي ڪلام ۾ سنڌ جي لوڪ داستانن، انساني تجربن ۽ روحاني علامتن کي شاعراڻي اظهار جو ذريعو بڻايو ويو آهي.<ref name="IranicaSindhi"/> === سچل سرمست جو ڪلام === [[سچل سرمست]] سنڌ جي صوفياڻي شاعريءَ جي اهم شاعرن مان هڪ آهي. سندس ڪلام سنڌي صوفي ادب جي مطالعي ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref name="ClassicalPoetry"/> سچل جي ڪلام کي ڳائڻ جي روايت پڻ موجود آهي. سنڌي شاعريءَ جي تدريسي مواد ۾ سندس ڪلام کي موسيقيءَ سان لاڳاپيل شاعريءَ جي مثال طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="LearnSindhi">{{cite web |title=Poetry - Kalam |url=https://learnsindhi.com/html5/Literature/Poetry/3 |website=Learn Sindhi Language |language=sd |access-date=2026-11-08 }}</ref> == ڪلام ۽ شاعريءَ جون صنفون == ڪلام هڪ وسيع ادبي اصطلاح آهي، جڏهن ته بيت، ڪافي ۽ غزل شاعريءَ جون الڳ سڃاڻپ رکندڙ صنفون آهن. سنڌي ادب ۾ ڪلام جو لفظ انهن صنفن ۾ لکيل منظوم تخليقن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref name="SindhiDictionary"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ ڪلام سان لاڳاپيل شعري اصطلاح ! اصطلاح ! ادبي معنيٰ ! ڪلام سان تعلق |- | [[بيت]] | سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي هڪ صنف | شاعر جي بيتن کي سندس ڪلام ۾ شمار ڪري سگهجي ٿو |- | [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]] | سنڌي ۽ علائقائي صوفياڻي شاعريءَ جي هڪ صنف | ڳائجندڙ صوفياڻي ڪلام جي اهم صورت |- | [[غزل]] | مقرر شعري جوڙجڪ رکندڙ صنف | غزل شاعر جي مجموعي ڪلام جو حصو ٿي سگهي ٿو |- | صوفياڻو ڪلام | صوفياڻي فڪر سان لاڳاپيل شاعري | موضوع ۽ ادبي روايت جي بنياد تي ڪلام جو استعمال |} <ref name="SindhiDictionary"/><ref name="IranicaSindhi"/> == ڪلام ۽ موسيقي == سنڌي صوفياڻي روايت ۾ ڪلام جو موسيقيءَ سان ويجهو تعلق آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ کي سرن سان ڳائڻ ۽ ڪافيءَ جي صورت ۾ صوفياڻي شاعري پيش ڪرڻ جون روايتون موجود آهن. صوفياڻي موسيقيءَ بابت تحقيقي مطالعي موجب، ڪافيءَ جي پيشڪش ۾ ڪڏهن پهرين بيت ڳايو ويندو آهي، جنهن کان پوءِ بنيادي ڳائجندڙ متن، يعني ڪلام، پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="Bond2022">{{cite journal |title=Manuel Bond |journal=IAWM Journal |volume=10 |issue=2 |year=2022 |url=https://journal.iftawm.org/previous/2022-volume-10-no-2/manuel_bond/ |language=en }}</ref> انهيءَ استعمال ۾ ڪلام جو لفظ موسيقيءَ ۾ ڳائجندڙ شاعراڻي متن لاءِ پڻ ڪم اچي ٿو.<ref name="Bond2022"/> == ڪلام جا ٻيا استعمال == ادبي معنيٰ کان سواءِ ڪلام جو لفظ عام گفتگو، قول، بيان ۽ مذهبي متن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ''جامع سنڌي لغات'' ۾ ''ڪلام الله''، ''آسماني ڪلام''، ''اهل ڪلام'' ۽ ''طرز ڪلام'' جهڙا لاڳاپيل اصطلاح پڻ درج آهن.<ref name="SindhiDictionary"/> انهن استعمالن کي ادبي معنيٰ کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته هر ڪلام شاعري نه هوندو آهي، جيتوڻيڪ شاعر جي منظوم تخليق کي ڪلام چيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[شاعري]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي ادب]] * [[صوفي شاعري]] * [[بيت]] * [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]] * [[غزل]] * [[شاهه جو رسالو]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سچل سرمست]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=ڪَلامُ سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي لغت ۾ ڪلام] * [https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ سنڌي ٻولي ۽ ادب بابت علمي جائزو] * [https://sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-12-a-short-analysis-of-philosophy-of-classical-sindhi-poetry سنڌي اساسي شاعريءَ جو فلسفو] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:ادبي اصطلاح]] [[زمرو:صوفي شاعري]] a0ixyt1doiru0p3ymma5g2l2210qqgg 10 105613 429577 2026-11-08T00:49:39Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Sidebar with collapsible lists | name = Allah | class = hlist | basestyle = | pretitle = [[زمرو:الله|الله بابت مضمونن جي سلسلي]] جو حصو، [[اسلام]] ۾ | title = [[اسلام ۾ خدا|اسلام ۾ الله]] | imagestyle = padding:0.6em; | image = [[File:Istanbul, Hagia Sophia, Allah.jpg|185px|عربي خطاطيءَ ۾ لفظ «الله»]] | caption = ''[[الله]]، [[جل جلاله]]''، [[اسلامي خطاطي]] ۾ | hea... 429577 wikitext text/x-wiki {{Sidebar with collapsible lists | name = Allah | class = hlist | basestyle = | pretitle = [[زمرو:الله|الله بابت مضمونن جي سلسلي]] جو حصو، [[اسلام]] ۾ | title = [[اسلام ۾ خدا|اسلام ۾ الله]] | imagestyle = padding:0.6em; | image = [[File:Istanbul, Hagia Sophia, Allah.jpg|185px|عربي خطاطيءَ ۾ لفظ «الله»]] | caption = ''[[الله]]، [[جل جلاله]]''، [[اسلامي خطاطي]] ۾ | headingstyle = border-bottom:5px solid #efefef;font-size:130%;white-space:nowrap; | contentstyle = padding:2px 0px; | listtitlestyle = background:;padding:0.1em 0.2em;text-align:center; | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} <!-- عقيدا ۽ علم الڪلام --> | list1name = Theology | list1title = [[عقيدو (اسلام)|عقيدا ۽ الٰهيات]] | list1style = border-bottom:1px solid #aaa; | list1 = * [[اسلام ۾ الله جا نالا|الله جا نالا]] ** ''[[الله]]'' * [[اسلام ۾ الله جون صفتون|الله جون صفتون]] * [[عرش الٰهي]] * [[صوفي مابعدالطبيعات]] * [[اسلامي علم الڪلام جا مڪتب|اسلامي الٰهيات جا مڪتب]] * [[توحيد]] * [[علم الڪلام]] * [[اسلام ۾ تشبيه ۽ تجسيم|تشبيه ۽ تجسيم]] <!-- مذهبي اظهار ۽ جملا --> | list2name = Expressions and phrase | list2title = مذهبي اظهار ۽ جملا | list2style = border-bottom:1px solid #aaa; | list2 = * [[تسبيح]] — سبحان الله * [[تڪبير]] — الله اڪبر * [[حمد]] — الله جي ساراهه * [[شهادت جو ڪلمو]] * [[بسمله]] — بسم الله الرحمن الرحيم * [[حوقله]] — لا حول ولا قوة إلا بالله * [[تعوذ]] — أعوذ بالله من الشيطان الرجيم * [[استرجاع]] — إنا لله وإنا إليه راجعون * [[اللهم]] * [[ڪن فيڪون]] <!-- مذهبي ۽ عقيدتي اصطلاح --> | list3name = Terms | list3title = مذهبي ۽ عقيدتي اصطلاح | list3style = border-bottom:1px solid #aaa; | list3 = * [[شرڪ (اسلام)|شرڪ]] — الله سان شريڪ ٺهرائڻ * [[ايمان (اسلام)|ايمان]] — عقيدو ۽ يقين * [[احسان (اسلام)|احسان]] — عبادت ۽ اخلاق ۾ ڪمال * [[منافق|نفاق]] — منافقت * [[ڪفر (اسلام)|ڪفر]] — انڪار يا حق کي نه مڃڻ * [[تعطيل (علم عقائد)|تعطيل]] — الٰهي صفتن جي نفي * [[تنزيه]] — الله کي مخلوق جي صفتن کان پاڪ سمجهڻ * [[توڪل]] — الله تي ڀروسو * [[بلا ڪيف]] — ڪيفيت بيان ڪرڻ کان سواءِ مڃڻ * [[تفويض (علم عقائد)|تفويض]] — حقيقت يا ڪيفيت جو علم الله ڏانهن موٽائڻ <!-- مقدس نصوص --> | list4name = Scripture | list4title = مقدس نصوص | list4style = border-bottom:1px solid #aaa; | list4 = * [[قرآن]] ** [[سورت الاخلاص]] ** [[آيت الڪرسي]] ** [[سورت البقره جون آيتون 285 ۽ 286|عرش جي خزاني مان ٻه آيتون]] ** [[آيت النور]] ** [[معوذتين]] * [[حديث قدسي]] <!-- ٻيا لاڳاپيل موضوع --> | list5name = Others | list5title = ٻيا لاڳاپيل موضوع | list5style = border-bottom:1px solid #aaa; | list5 = * [[ان شاء الله]] * [[ما شاء الله]] * [[الحمد لله]] * [[جزاڪ الله]] * [[استغفار]] * [[في سبيل الله]] * [[اسم اعظم]] * [[ذڪر (اسلام)|ذڪر]] * [[غيب]] * [[الٰه]] | belowstyle = border-top:1px solid #ddd;border-bottom:1px solid #ddd;padding-bottom:0.4em; | below = {{portal-inline|Islam|size=tiny}} &bull; [[:زمرو:الله|زمرو: الله]] }}<noinclude> {{documentation|content= == پاڻمرادو بند ٿيڻ جو اختيار == {{collapsible option}} == فهرستن کي کولڻ ۽ بند ڪرڻ == {{collapsible lists option |listnames=Theology,Expressions and phrase,Terms,Scripture,Others}} == پڻ ڏسو == * {{tl|God in Christianity}} }} [[زمرو:اسلام بابت پاسي وارا سانچا]] </noinclude> 7ru3nnt6jxkftibyclytcknbsxvfuip 0 105614 429579 2026-11-08T01:00:56Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox modren | name = ڪالا وڀاجن | above = ڪال ورهاڱو (ادبي دوربندي) | image = Shah Abdul Latif Bhitai.jpg | imagewidth = 260px | caption = شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو مجسمو؛ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي دور جي نمائندگي | label1 = اصل اصطلاح | data1 = ڪال ورهاڱو (Kala-vibhajana) | label2 = انگريزي اصطلاح | data2 = Periodisation | label3 = موضوع | data3 = ... 429579 wikitext text/x-wiki {{Infobox modren | name = ڪالا وڀاجن | above = ڪال ورهاڱو (ادبي دوربندي) | image = Shah Abdul Latif Bhitai.jpg | imagewidth = 260px | caption = شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو مجسمو؛ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي دور جي نمائندگي | label1 = اصل اصطلاح | data1 = ڪال ورهاڱو (Kala-vibhajana) | label2 = انگريزي اصطلاح | data2 = Periodisation | label3 = موضوع | data3 = [[ادبي تاريخ]] ۽ [[ادبي تنقيد]] | label4 = لاڳاپيل ٻولي | data4 = [[سنڌي ٻولي]] | label5 = بنيادي دور | data5 = آدي ڪال، مڌيه ڪال، آڌونڪ ڪال | label6 = پهريون دور | data6 = پهرين صدي عيسويءَ کان 1000ع | label7 = ٻيون دور | data7 = 1001ع کان 1850ع | label8 = ٽيون دور | data8 = 1850ع کان موجوده زماني تائين | label9 = بنيادي ماخذ | data9 = ''A Dictionary of Sindhi Literature'' | label10 = مرتب | data10 = [[موتي لال جوتواڻي]] | label11 = اشاعت | data11 = 1996ع، نئين دهلي }} '''ڪالا وڀاجن''' يا '''ڪال ورهاڱو''' (انگريزي: ''Periodisation''؛ رومن صورت: ''Kala-vibhajana'') ادب، ٻوليءَ ۽ ثقافتي تاريخ جي ارتقا کي مختلف تاريخي دورن ۾ ورهائڻ واري علمي طريقي کي چيو ويندو آهي. ادبي دوربنديءَ جو مقصد ڪنهن ٻوليءَ جي ادبي ترقيءَ، لساني تبديلين، ادبي صنفن، فڪري رجحانن ۽ سماجي پسمنظر کي تاريخي ترتيب ۾ سمجهڻ آهي. [[سنڌي ادب]] جي تاريخ ۾ پڻ مختلف عالمن ادبي ارتقا کي جدا جدا دورن ۾ بيان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=70 |isbn=81-85190-11-3 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref><ref name="Mallah">{{cite journal |last=Mallah |first=Mukhtiar Ahmed |title=The first ever Educational and Literary Movement in Sindhi Literature |journal=سنڌي ٻولي |publisher=Sindhi Language Authority |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/85}}</ref> سنڌي اديب ۽ محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''kala-vibhajana'' جي عنوان هيٺ سنڌي ۽ ٻين جديد هندستاني ٻولين جي تاريخ کي ٽن وڏن دورن ۾ ورهائڻ جو ذڪر ڪيو آهي. هن اها دوربندي 1995ع جي تصنيف ''Sindhi aur Hindi: Aadaan-Pradaan'' سان منسوب ڪئي آهي. اهي دور آدي ڪال، مڌيه ڪال ۽ آڌونڪ ڪال آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪال ورهاڱي جو تصور == ادبي تاريخ ۾ دوربندي هڪ تحقيقي وسيلو آهي، جنهن جي مدد سان ادب جي ڊگهي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ ان جا اهم مرحلا مقرر ڪيا ويندا آهن. دورن جي تعين لاءِ ٻوليءَ جي صورت، ادبي صنفن، سماجي ۽ سياسي حالتن، مذهبي ۽ فڪري تحريڪن، ڇپائيءَ جي ترقيءَ ۽ ادبي ادارن جي ڪردار کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. تاريخي دورن جون حدون هر حالت ۾ قطعي نه هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته هڪ دور جون ادبي روايتون ٻئي دور ۾ به جاري رهي سگهن ٿيون. سنڌي ادب جي دوربنديءَ بابت مختلف علمي طريقا موجود آهن. ڪجهه محقق لساني ارتقا کي بنياد بڻائين ٿا، جڏهن ته ٻيا سياسي حڪومتن، اهم شاعرن، صوفيانه تحريڪن يا جديد ادبي صنفن جي ظهور کي تاريخي مرحلن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪن ٿا.<ref name="Mallah"/> == موتي لال جوتواڻيءَ جي دوربندي == جوتواڻيءَ جي بيان ڪيل ورهاست موجب سنڌي ۽ ٻين جديد هندستاني ٻولين جي تاريخ جا ٽي بنيادي مرحلا هيٺيان آهن.<ref name="Jotwani1996"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border:1px solid #a2a9b1;" ! style="background:#174b72;color:white;" | دور ! style="background:#174b72;color:white;" | تاريخي عرصو ! style="background:#174b72;color:white;" | بنيادي خصوصيت |- | style="background:#e8f2fa;" | '''آدي ڪال''' | پهرين صدي عيسويءَ کان 1000ع | پراڪرت ۽ اپڀرنش ٻولين جي واڌ ويجهه |- | style="background:#edf7ed;" | '''مڌيه ڪال''' | 1001ع کان 1850ع | جديد هندستاني ٻولين جو اڳوڻين لساني صورتن مان اڀرڻ ۽ ترقي ڪرڻ |- | style="background:#fff3df;" | '''آڌونڪ ڪال''' | 1850ع کان موجوده زماني تائين | جديد ٻولين ۽ ادب جو نئون تاريخي مرحلو |} === آدي ڪال: ابتدائي دور === '''آدي ڪال''' (''Adi-kala'') جي شروعات پهرين صدي عيسويءَ کان شمار ڪئي وڃي ٿي ۽ ان جي پڄاڻي 1000ع تي رکي وئي آهي. جوتواڻيءَ جي پيش ڪيل لساني دوربنديءَ موجب هن عرصي ۾ [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرنش]] ٻولين جي اهميت هئي. اهي لساني صورتون هند آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻوليءَ جي ابتدائي تاريخ بابت تحقيق ۾ لساني بناوت، قديم لفظن، صوتياتي خصوصيتن ۽ علائقائي ٻولين جي لاڳاپن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. قديم سنڌيءَ جي لکيل مواد جي محدود دستيابي سبب ابتدائي تاريخ جي تعمير ۾ لساني تحقيق ۽ تاريخي شاهدن کي خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ |language=en}}</ref> === مڌيه ڪال: وچيون دور === '''مڌيه ڪال''' (''Madhya-kala'') جو عرصو 1001ع کان 1850ع تائين مقرر ڪيو ويو آهي. جوتواڻيءَ موجب هن دور ۾ جديد هندستاني ٻوليون پنهنجي اڳوڻين اپڀرنش صورتن مان اڀري وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ادب جي تاريخ ۾ هن ڊگهي عرصي دوران لوڪ ادب، داستاني شاعري، مذهبي تحريرن ۽ صوفيانه ڪلام جي اهميت وڌي. سومرن ۽ سمن جي دور سان لاڳاپيل لوڪ روايتن کان پوءِ قاضي قادن، شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ وارو، شاهه عنايت رضوي ۽ ٻين شاعرن سنڌي شاعريءَ جي ڪلاسيڪي روايت کي اڳتي وڌايو.<ref name="Goethe">{{cite web |title=Down the Ages: An Introduction to Sindhi Poetry |website=Goethe-Institut |url=https://www.goethe.de/ins/in/lp/prj/ptp/mag/en15282411.htm |language=en}}</ref> سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ سنڌي ادب کي نئين فڪري ۽ فني بلندي عطا ڪئي. سندس ڪلام ۾ لوڪ داستان، انساني محبت، روحانيت، فطرت ۽ سماجي زندگيءَ جا موضوع نمايان آهن. ان کان پوءِ [[سچل سرمست]] ۽ [[سامي (شاعر)|سامي]] سنڌي شاعريءَ جي صوفيانه ۽ فڪري روايت کي وڌيڪ وسعت ڏني.<ref name="ShahPeriod">{{cite web |title=The Period of Shah Latif |website=Sindhi Virtual Library |publisher=Sindhi Language Authority |url=https://www.library.sindhila.org/book/44/read/1305 |language=en}}</ref><ref name="SachalPeriod">{{cite web |title=The Period of Sachal Sarmast and Sami |website=Sindhi Virtual Library |publisher=Sindhi Language Authority |url=https://library.sindhila.org/book/44/read/1306 |language=en}}</ref> [[File:Shah Abdul Latif Bhitai.jpg|thumb|left|230px|شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو مجسمو؛ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي تاريخ سان لاڳاپيل.]] === آڌونڪ ڪال: جديد دور === '''آڌونڪ ڪال''' (''Adhunika-kala'') جي شروعات جوتواڻيءَ جي دوربنديءَ موجب 1850ع کان ٿئي ٿي. هي جديد ادبي ۽ لساني ترقيءَ جو دور آهي، جنهن ۾ تعليم، ڇپائي، صحافت، نثر، ناول، افسانو، ڊرامو ۽ جديد شاعريءَ جي واڌ ويجهه کي اهميت حاصل ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌي ٻوليءَ جي رسم الخط کي تعليمي ۽ انتظامي استعمال لاءِ معياري بڻائڻ سان ڇپيل ادب جي ترقيءَ کي هٿي ملي. ان کان پوءِ سنڌي نثر ۾ نوان موضوع ۽ ادبي صنفون نمايان ٿيون. [[مرزا قليچ بيگ]] جديد سنڌي نثر جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="LiteratureOverview">{{cite web |title=Sindhi Literature |website=Learn Sindhi Language |url=https://learnsindhi.com/html5/LifeAndCulture/sindhiliterature |language=en}}</ref> 1947ع جي [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌي ادب پاڪستان ۽ هندستان ٻنهي ملڪن ۾ مختلف سماجي ۽ ثقافتي حالتن هيٺ ترقي ڪندو رهيو. هندستان ۾ لڏپلاڻ، سڃاڻپ، ٻوليءَ جي تحفظ ۽ ثقافتي يادگيرين جهڙا موضوع اهم بڻيا، جڏهن ته سنڌ ۾ به جديد شاعري، افسانوي ادب ۽ ادبي تنقيد جا نوان لاڙا اڀريا.<ref name="Sahapedia">{{cite web |title=Post-Partition Sindhi Literature in India: A Historical Overview |website=Sahapedia |url=https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview |language=en}}</ref> == سنڌي ادب جي ٻين دوربندين سان ڀيٽ == جوتواڻيءَ جي دوربنديءَ ۾ لساني ارتقا کي اهميت حاصل آهي، جڏهن ته سنڌي ادب جا ٻيا مؤرخ ادبي تحريڪن، شاعرن ۽ سياسي دورن کي پڻ بنياد بڻائين ٿا. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري ۾ شايع ٿيل مختيار احمد ملاح جي تحقيق ۾ 1500ع کان 1843ع تائين واري عرصي کي سنڌي ادب جو ڪلاسيڪي دور قرار ڏنو ويو آهي. ان دور ۾ قاضي قادن، شاهه عبدالڪريم، شاهه عبداللطيف ۽ سچل سرمست جهڙن شاعرن جي مرڪزي حيثيت بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Mallah"/> سنڌي ادب بابت هڪ ٻي تاريخي ورهاست ۾ سورهين صديءَ کان اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين صوفيانه يا روحاني دور، اوڻيهين صديءَ جي وچ کان ويهين صديءَ جي وچ تائين سماجي ۽ قومي بيداريءَ جو دور، ۽ ان کان پوءِ جديد ادبي مرحلو بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="LiteratureOverview"/> انهن ورهاستن جي ڀيٽ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ادبي دوربنديءَ ۾ تحقيق جي مقصد ۽ استعمال ڪيل معيار موجب فرق ٿي سگهي ٿو. لساني ارتقا، ادبي صنفن ۽ سماجي تاريخ جي بنياد تي مقرر ڪيل دور هڪ ٻئي سان جزوي طور هم آهنگ ٿي سگهن ٿا، پر سندن تاريخي حدون لازمي طور هڪجهڙيون نه هونديون آهن. == سنڌي ادب جي تاريخ ۾ اهميت == ڪال ورهاڱي جو تصور سنڌي ادب جي تاريخي مطالعي کي منظم ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. ان جي وسيلي قديم لساني صورتن، ڪلاسيڪي شاعريءَ، صوفيانه فڪر، جديد نثر ۽ معاصر ادبي رجحانن کي جدا جدا تاريخي پسمنظرن ۾ سمجهي سگهجي ٿو. هي طريقو سنڌي ادب جي ٻين هند آريائي ٻولين جي ادب سان تقابلي مطالعي لاءِ پڻ ڪارائتو آهي.<ref name="Iranica"/><ref name="Jotwani1996"/> ادبي تاريخ جي تحقيق ۾ دوربنديءَ کي حتمي ۽ اڻمٽ سرحدن بدران تجزياتي ترتيب طور استعمال ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي، ڇاڪاڻ ته ادبي روايتن جي تسلسل ۽ تبديليءَ جا عمل گهڻو ڪري هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Shah Abdul Latif Bhitai.jpg|شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو مجسمو File:Bhitt Shah sindh pakistan.jpg|ڀٽ شاهه ۾ شاعريءَ جي روايت File:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي مزار </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ادب جي تاريخ]] * [[پراڪرت]] * [[اپڀرنش]] * [[صوفي شاعري]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سچل سرمست]] * [[موتي لال جوتواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * Jotwani, Motilal (1996). ''A Dictionary of Sindhi Literature''. New Delhi: Sampark Prakashan. * Schimmel, Annemarie (1974). ''Sindhi Literature''. Wiesbaden. * Ajwani, L. H. (1970). ''History of Sindhi Literature''. New Delhi. * Allana, G. (1983). ''Four Classical Poets of Sind''. Institute of Sindhology, University of Sind. * Sorley, H. T. (1940). ''Shah Abdul Latif of Bhit''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتاب جو ڊجيٽل نسخو] * [https://library.sindhila.org/ سنڌي ورچوئل لائبريري] * [https://www.dic.sindhila.edu.pk/ سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جون آن لائين لغتون] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:ادبي تاريخ]] [[زمرو:ادبي تنقيد]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] t5z0pbaja738fnjugg66i062outj8d0 429580 429579 2026-11-08T01:01:58Z Intisar Ali 8681 /* */ 429580 wikitext text/x-wiki {{Infobox modren | name = ڪالا وڀاجن | above = ڪال ورهاڱو (ادبي دوربندي) | image =[[File:Shah Abdul Latif Bhitai.jpg|280px]] | imagewidth = 260px | caption = شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو مجسمو؛ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي دور جي نمائندگي | label1 = اصل اصطلاح | data1 = ڪال ورهاڱو (Kala-vibhajana) | label2 = انگريزي اصطلاح | data2 = Periodisation | label3 = موضوع | data3 = [[ادبي تاريخ]] ۽ [[ادبي تنقيد]] | label4 = لاڳاپيل ٻولي | data4 = [[سنڌي ٻولي]] | label5 = بنيادي دور | data5 = آدي ڪال، مڌيه ڪال، آڌونڪ ڪال | label6 = پهريون دور | data6 = پهرين صدي عيسويءَ کان 1000ع | label7 = ٻيون دور | data7 = 1001ع کان 1850ع | label8 = ٽيون دور | data8 = 1850ع کان موجوده زماني تائين | label9 = بنيادي ماخذ | data9 = ''A Dictionary of Sindhi Literature'' | label10 = مرتب | data10 = [[موتي لال جوتواڻي]] | label11 = اشاعت | data11 = 1996ع، نئين دهلي }} '''ڪالا وڀاجن''' يا '''ڪال ورهاڱو''' (انگريزي: ''Periodisation''؛ رومن صورت: ''Kala-vibhajana'') ادب، ٻوليءَ ۽ ثقافتي تاريخ جي ارتقا کي مختلف تاريخي دورن ۾ ورهائڻ واري علمي طريقي کي چيو ويندو آهي. ادبي دوربنديءَ جو مقصد ڪنهن ٻوليءَ جي ادبي ترقيءَ، لساني تبديلين، ادبي صنفن، فڪري رجحانن ۽ سماجي پسمنظر کي تاريخي ترتيب ۾ سمجهڻ آهي. [[سنڌي ادب]] جي تاريخ ۾ پڻ مختلف عالمن ادبي ارتقا کي جدا جدا دورن ۾ بيان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=70 |isbn=81-85190-11-3 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref><ref name="Mallah">{{cite journal |last=Mallah |first=Mukhtiar Ahmed |title=The first ever Educational and Literary Movement in Sindhi Literature |journal=سنڌي ٻولي |publisher=Sindhi Language Authority |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/85}}</ref> سنڌي اديب ۽ محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''kala-vibhajana'' جي عنوان هيٺ سنڌي ۽ ٻين جديد هندستاني ٻولين جي تاريخ کي ٽن وڏن دورن ۾ ورهائڻ جو ذڪر ڪيو آهي. هن اها دوربندي 1995ع جي تصنيف ''Sindhi aur Hindi: Aadaan-Pradaan'' سان منسوب ڪئي آهي. اهي دور آدي ڪال، مڌيه ڪال ۽ آڌونڪ ڪال آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪال ورهاڱي جو تصور == ادبي تاريخ ۾ دوربندي هڪ تحقيقي وسيلو آهي، جنهن جي مدد سان ادب جي ڊگهي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ ان جا اهم مرحلا مقرر ڪيا ويندا آهن. دورن جي تعين لاءِ ٻوليءَ جي صورت، ادبي صنفن، سماجي ۽ سياسي حالتن، مذهبي ۽ فڪري تحريڪن، ڇپائيءَ جي ترقيءَ ۽ ادبي ادارن جي ڪردار کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. تاريخي دورن جون حدون هر حالت ۾ قطعي نه هونديون آهن، ڇاڪاڻ ته هڪ دور جون ادبي روايتون ٻئي دور ۾ به جاري رهي سگهن ٿيون. سنڌي ادب جي دوربنديءَ بابت مختلف علمي طريقا موجود آهن. ڪجهه محقق لساني ارتقا کي بنياد بڻائين ٿا، جڏهن ته ٻيا سياسي حڪومتن، اهم شاعرن، صوفيانه تحريڪن يا جديد ادبي صنفن جي ظهور کي تاريخي مرحلن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪن ٿا.<ref name="Mallah"/> == موتي لال جوتواڻيءَ جي دوربندي == جوتواڻيءَ جي بيان ڪيل ورهاست موجب سنڌي ۽ ٻين جديد هندستاني ٻولين جي تاريخ جا ٽي بنيادي مرحلا هيٺيان آهن.<ref name="Jotwani1996"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border:1px solid #a2a9b1;" ! style="background:#174b72;color:white;" | دور ! style="background:#174b72;color:white;" | تاريخي عرصو ! style="background:#174b72;color:white;" | بنيادي خصوصيت |- | style="background:#e8f2fa;" | '''آدي ڪال''' | پهرين صدي عيسويءَ کان 1000ع | پراڪرت ۽ اپڀرنش ٻولين جي واڌ ويجهه |- | style="background:#edf7ed;" | '''مڌيه ڪال''' | 1001ع کان 1850ع | جديد هندستاني ٻولين جو اڳوڻين لساني صورتن مان اڀرڻ ۽ ترقي ڪرڻ |- | style="background:#fff3df;" | '''آڌونڪ ڪال''' | 1850ع کان موجوده زماني تائين | جديد ٻولين ۽ ادب جو نئون تاريخي مرحلو |} === آدي ڪال: ابتدائي دور === '''آدي ڪال''' (''Adi-kala'') جي شروعات پهرين صدي عيسويءَ کان شمار ڪئي وڃي ٿي ۽ ان جي پڄاڻي 1000ع تي رکي وئي آهي. جوتواڻيءَ جي پيش ڪيل لساني دوربنديءَ موجب هن عرصي ۾ [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرنش]] ٻولين جي اهميت هئي. اهي لساني صورتون هند آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻوليءَ جي ابتدائي تاريخ بابت تحقيق ۾ لساني بناوت، قديم لفظن، صوتياتي خصوصيتن ۽ علائقائي ٻولين جي لاڳاپن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. قديم سنڌيءَ جي لکيل مواد جي محدود دستيابي سبب ابتدائي تاريخ جي تعمير ۾ لساني تحقيق ۽ تاريخي شاهدن کي خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ |language=en}}</ref> === مڌيه ڪال: وچيون دور === '''مڌيه ڪال''' (''Madhya-kala'') جو عرصو 1001ع کان 1850ع تائين مقرر ڪيو ويو آهي. جوتواڻيءَ موجب هن دور ۾ جديد هندستاني ٻوليون پنهنجي اڳوڻين اپڀرنش صورتن مان اڀري وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ادب جي تاريخ ۾ هن ڊگهي عرصي دوران لوڪ ادب، داستاني شاعري، مذهبي تحريرن ۽ صوفيانه ڪلام جي اهميت وڌي. سومرن ۽ سمن جي دور سان لاڳاپيل لوڪ روايتن کان پوءِ قاضي قادن، شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ وارو، شاهه عنايت رضوي ۽ ٻين شاعرن سنڌي شاعريءَ جي ڪلاسيڪي روايت کي اڳتي وڌايو.<ref name="Goethe">{{cite web |title=Down the Ages: An Introduction to Sindhi Poetry |website=Goethe-Institut |url=https://www.goethe.de/ins/in/lp/prj/ptp/mag/en15282411.htm |language=en}}</ref> سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ سنڌي ادب کي نئين فڪري ۽ فني بلندي عطا ڪئي. سندس ڪلام ۾ لوڪ داستان، انساني محبت، روحانيت، فطرت ۽ سماجي زندگيءَ جا موضوع نمايان آهن. ان کان پوءِ [[سچل سرمست]] ۽ [[سامي (شاعر)|سامي]] سنڌي شاعريءَ جي صوفيانه ۽ فڪري روايت کي وڌيڪ وسعت ڏني.<ref name="ShahPeriod">{{cite web |title=The Period of Shah Latif |website=Sindhi Virtual Library |publisher=Sindhi Language Authority |url=https://www.library.sindhila.org/book/44/read/1305 |language=en}}</ref><ref name="SachalPeriod">{{cite web |title=The Period of Sachal Sarmast and Sami |website=Sindhi Virtual Library |publisher=Sindhi Language Authority |url=https://library.sindhila.org/book/44/read/1306 |language=en}}</ref> [[File:Shah Abdul Latif Bhitai.jpg|thumb|left|230px|شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو مجسمو؛ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي تاريخ سان لاڳاپيل.]] === آڌونڪ ڪال: جديد دور === '''آڌونڪ ڪال''' (''Adhunika-kala'') جي شروعات جوتواڻيءَ جي دوربنديءَ موجب 1850ع کان ٿئي ٿي. هي جديد ادبي ۽ لساني ترقيءَ جو دور آهي، جنهن ۾ تعليم، ڇپائي، صحافت، نثر، ناول، افسانو، ڊرامو ۽ جديد شاعريءَ جي واڌ ويجهه کي اهميت حاصل ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌي ٻوليءَ جي رسم الخط کي تعليمي ۽ انتظامي استعمال لاءِ معياري بڻائڻ سان ڇپيل ادب جي ترقيءَ کي هٿي ملي. ان کان پوءِ سنڌي نثر ۾ نوان موضوع ۽ ادبي صنفون نمايان ٿيون. [[مرزا قليچ بيگ]] جديد سنڌي نثر جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="LiteratureOverview">{{cite web |title=Sindhi Literature |website=Learn Sindhi Language |url=https://learnsindhi.com/html5/LifeAndCulture/sindhiliterature |language=en}}</ref> 1947ع جي [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌي ادب پاڪستان ۽ هندستان ٻنهي ملڪن ۾ مختلف سماجي ۽ ثقافتي حالتن هيٺ ترقي ڪندو رهيو. هندستان ۾ لڏپلاڻ، سڃاڻپ، ٻوليءَ جي تحفظ ۽ ثقافتي يادگيرين جهڙا موضوع اهم بڻيا، جڏهن ته سنڌ ۾ به جديد شاعري، افسانوي ادب ۽ ادبي تنقيد جا نوان لاڙا اڀريا.<ref name="Sahapedia">{{cite web |title=Post-Partition Sindhi Literature in India: A Historical Overview |website=Sahapedia |url=https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview |language=en}}</ref> == سنڌي ادب جي ٻين دوربندين سان ڀيٽ == جوتواڻيءَ جي دوربنديءَ ۾ لساني ارتقا کي اهميت حاصل آهي، جڏهن ته سنڌي ادب جا ٻيا مؤرخ ادبي تحريڪن، شاعرن ۽ سياسي دورن کي پڻ بنياد بڻائين ٿا. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري ۾ شايع ٿيل مختيار احمد ملاح جي تحقيق ۾ 1500ع کان 1843ع تائين واري عرصي کي سنڌي ادب جو ڪلاسيڪي دور قرار ڏنو ويو آهي. ان دور ۾ قاضي قادن، شاهه عبدالڪريم، شاهه عبداللطيف ۽ سچل سرمست جهڙن شاعرن جي مرڪزي حيثيت بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Mallah"/> سنڌي ادب بابت هڪ ٻي تاريخي ورهاست ۾ سورهين صديءَ کان اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين صوفيانه يا روحاني دور، اوڻيهين صديءَ جي وچ کان ويهين صديءَ جي وچ تائين سماجي ۽ قومي بيداريءَ جو دور، ۽ ان کان پوءِ جديد ادبي مرحلو بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="LiteratureOverview"/> انهن ورهاستن جي ڀيٽ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ادبي دوربنديءَ ۾ تحقيق جي مقصد ۽ استعمال ڪيل معيار موجب فرق ٿي سگهي ٿو. لساني ارتقا، ادبي صنفن ۽ سماجي تاريخ جي بنياد تي مقرر ڪيل دور هڪ ٻئي سان جزوي طور هم آهنگ ٿي سگهن ٿا، پر سندن تاريخي حدون لازمي طور هڪجهڙيون نه هونديون آهن. == سنڌي ادب جي تاريخ ۾ اهميت == ڪال ورهاڱي جو تصور سنڌي ادب جي تاريخي مطالعي کي منظم ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. ان جي وسيلي قديم لساني صورتن، ڪلاسيڪي شاعريءَ، صوفيانه فڪر، جديد نثر ۽ معاصر ادبي رجحانن کي جدا جدا تاريخي پسمنظرن ۾ سمجهي سگهجي ٿو. هي طريقو سنڌي ادب جي ٻين هند آريائي ٻولين جي ادب سان تقابلي مطالعي لاءِ پڻ ڪارائتو آهي.<ref name="Iranica"/><ref name="Jotwani1996"/> ادبي تاريخ جي تحقيق ۾ دوربنديءَ کي حتمي ۽ اڻمٽ سرحدن بدران تجزياتي ترتيب طور استعمال ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي، ڇاڪاڻ ته ادبي روايتن جي تسلسل ۽ تبديليءَ جا عمل گهڻو ڪري هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Shah Abdul Latif Bhitai.jpg|شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو مجسمو File:Bhitt Shah sindh pakistan.jpg|ڀٽ شاهه ۾ شاعريءَ جي روايت File:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي مزار </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ادب جي تاريخ]] * [[پراڪرت]] * [[اپڀرنش]] * [[صوفي شاعري]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سچل سرمست]] * [[موتي لال جوتواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * Jotwani, Motilal (1996). ''A Dictionary of Sindhi Literature''. New Delhi: Sampark Prakashan. * Schimmel, Annemarie (1974). ''Sindhi Literature''. Wiesbaden. * Ajwani, L. H. (1970). ''History of Sindhi Literature''. New Delhi. * Allana, G. (1983). ''Four Classical Poets of Sind''. Institute of Sindhology, University of Sind. * Sorley, H. T. (1940). ''Shah Abdul Latif of Bhit''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتاب جو ڊجيٽل نسخو] * [https://library.sindhila.org/ سنڌي ورچوئل لائبريري] * [https://www.dic.sindhila.edu.pk/ سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جون آن لائين لغتون] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:ادبي تاريخ]] [[زمرو:ادبي تنقيد]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] fitpcdnw9rz1qilz4yvo9m2ss26ph6q 0 105615 429581 2026-11-08T01:10:51Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|تاريخ کي مطالعي ۽ تجزيي لاءِ مختلف نالي وارن دورن ۾ ورهائڻ جو طريقو}} {{Infobox modren | name = دؤربندي | above = تاريخي دؤربندي | image = Timeline of World History.png | imagewidth = 290px | caption = عالمي تاريخ جي مختلف دورن ۽ تهذيبن جو زماني وار خاڪو | label1 = انگريزي نالو | data1 = Periodization | label2 = ٻيا... 429581 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|تاريخ کي مطالعي ۽ تجزيي لاءِ مختلف نالي وارن دورن ۾ ورهائڻ جو طريقو}} {{Infobox modren | name = دؤربندي | above = تاريخي دؤربندي | image = Timeline of World History.png | imagewidth = 290px | caption = عالمي تاريخ جي مختلف دورن ۽ تهذيبن جو زماني وار خاڪو | label1 = انگريزي نالو | data1 = Periodization | label2 = ٻيا سنڌي نالا | data2 = ڪال ورهاڱو، زمانابندي | label3 = علمي شعبو | data3 = [[تاريخ نگاري]] | label4 = بنيادي مقصد | data4 = تاريخي واقعن ۽ عملن کي دورن ۾ ترتيب ڏيڻ | label5 = بنيادي طريقا | data5 = تاريخي، ثقافتي، سياسي، سماجي ۽ ٽيڪنيڪي | label6 = قديم مثال | data6 = سونهري، چانديءَ، ٽامي ۽ لوهه جا دور | label7 = آثار قديمه جا دور | data7 = پٿر، ڪنجهي ۽ لوهه جا دور | label8 = مشهور تاريخي ورهاست | data8 = قديم، وچيون ۽ جديد دور | label9 = لاڳاپيل مضمون | data9 = [[تاريخ]]، [[آثار قديمه]]، [[ادبي تاريخ]] }} '''تاريخي دوربندي''' (انگريزي: ''Periodization'') [[تاريخ نگاري]] ۾ ماضيءَ جي واقعن، سماجي تبديلين ۽ تاريخي عملن کي مطالعي، تحقيق ۽ تجزيي جي مقصد سان مخصوص نالن ۽ زماني وار حدن رکندڙ دورن ۾ ورهائڻ جي عمل يا طريقي کي چيو ويندو آهي. ان جي مدد سان تاريخدان مختلف دورن جي خصوصيتن، انهن جي وچ ۾ تسلسل ۽ تبديليءَ، ۽ تاريخي واقعن جي سببن ۽ نتيجن جو مطالعو ڪندا آهن.<ref name="Rabinowitz2014">{{cite web |last=Rabinowitz |first=Adam |title=It's About Time: Historical Periodization and Linked Ancient World Data |publisher=Institute for the Study of the Ancient World |year=2014 |url=http://dlib.nyu.edu/awdl/isaw/isaw-papers/7/rabinowitz/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170717171738/http://dlib.nyu.edu/awdl/isaw/isaw-papers/7/rabinowitz/ |archive-date=17 July 2017 |language=en}}</ref><ref name="Lang2015">{{cite book |last=Lang |first=Michael |chapter=Evolution, Rupture, and Periodization |title=The Cambridge World History |editor=David Christian |publisher=Cambridge University Press |year=2015 |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-world-history/evolution-rupture-and-periodization/899A014B84081C607FAC6B0D0FDC02D7 |language=en}}</ref> تاريخي دوربنديءَ ۾ ڪنهن زماني جي شروعات ۽ پڄاڻيءَ لاءِ سياسي انقلابن، حڪمران گهراڻن، جنگين، مذهبي تحريڪن، اقتصادي تبديلين، علمي ترقيءَ ۽ ثقافتي رجحانن کي بنياد بڻايو ويندو آهي. اهڙي ورهاست تاريخ جي مطالعي کي آسان بڻائي ٿي، پر تاريخي دورن جون حدون هميشه قطعي يا عالمگير نه هونديون آهن. مختلف علائقن ۽ تهذيبن ۾ ساڳئي وقت مختلف تاريخي حالتون موجود ٿي سگهن ٿيون.<ref name="PeriodO2016">{{cite journal |last1=Rabinowitz |first1=Adam |last2=Shaw |first2=Ryan |last3=Buchanan |first3=Sarah |last4=Golden |first4=Patrick |last5=Kansa |first5=Eric |title=Making Sense of the Ways We Make Sense of the Past: The PeriodO Project |year=2016 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.2041-5370.2016.12037.x |language=en}}</ref> == تاريخي پسمنظر == تاريخ کي مختلف دورن ۾ ورهائڻ جي روايت قديم تهذيبن ۾ ملي ٿي. قديم ميسوپوٽيميا جي سوميري ۽ اڪادي تهذيبن ۾ حڪمرانن جي سلسلن ۽ بادشاهتن جي بنياد تي ماضيءَ کي سمجهڻ جا طريقا موجود هئا. [[سوميري بادشاهن جي فهرست]] حڪمران گهراڻن جي ترتيب جو هڪ مشهور مثال آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ ڏندڪٿائي مواد پڻ شامل آهي ۽ ان جا سمورا بيان تاريخي طور درست نٿا سمجهيا وڃن.<ref name="Dassow2012">{{cite journal |last=von Dassow |first=Eva |title=Temporality and Periodization in Ancient Near Eastern History |journal=Social Science History |volume=36 |issue=1 |pages=113–143 |year=2012 |doi=10.1215/01455532-1461686 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/social-science-history/article/abs/temporality-and-periodization-in-ancient-near-eastern-history/6F92B9009BC39FD831817660ACACFFD3 |language=en}}</ref> قديم يوناني شاعر [[هيسيئڊ]] پنهنجي تصنيف ''ڪم ۽ ڏينهن'' ۾ انساني تاريخ کي پنجن نسلن يا دورن ۾ بيان ڪيو. انهن ۾ سونهري دور، چانديءَ جو دور، ٽامي جو دور، بهادرن جو دور ۽ لوهه جو دور شامل آهن. هيءَ ورهاست تاريخي تحقيق بدران اخلاقي ۽ ڏندڪٿائي تصور تي ٻڌل هئي، پر تاريخي دورن جي فڪري تصور جي ارتقا ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.<ref name="PeriodO2016"/><ref name="BritannicaAge">{{cite encyclopedia |title=Age |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |edition=9th |url=https://en.wikisource.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica,_Ninth_Edition/Age |language=en}}</ref> === مذهبي تاريخي دوربندي === وچئين دور جي عيسائي عالمن تاريخ کي مذهبي واقعن ۽ عقيدن جي بنياد تي مختلف زمانن ۾ ورهايو. هڪ مشهور تصور موجب انساني تاريخ کي حضرت موسيٰ کان اڳ واري دور، موسوي شريعت جي دور ۽ مسيحي فضل جي دور ۾ ورهايو ويو. ان کان سواءِ دنيا جي ڇهن دورن وارو تصور پڻ عيسائي تاريخ نگاريءَ ۾ اثرائتو رهيو.<ref name="Alexander2008">{{cite book |last=Alexander |first=David C. |title=Augustine's Early Theology of the Church: Emergence and Implications, 386–391 |publisher=Peter Lang |year=2008 |page=219 |isbn=9781433101038 |url=https://books.google.com/books?id=8ZWCL9Vw0LsC |language=en}}</ref> انهن مذهبي دوربندين جو مقصد تاريخي واقعن کي عقيدي ۽ مذهبي تصور جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ هو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ انهن کي مخصوص فڪري ۽ تاريخي روايتن جي نمائندگي ڪندڙ نمونن طور ڏٺو ويندو آهي. == دوربنديءَ جا بنيادي اصول == تاريخي دوربنديءَ لاءِ ڪنهن هڪ عالمگير اصول بدران مختلف معيار استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ تاريخي تسلسل، تبديليءَ جي نوعيت، جغرافيائي دائرو، سماجي ۽ اقتصادي ڍانچو، ثقافتي سڃاڻپ ۽ ٽيڪنيڪي ترقي شامل آهن.<ref name="Lang2015"/><ref name="Hirschler2014">{{cite journal |last1=Hirschler |first1=Konrad |last2=Savant |first2=Sarah Bowen |title=Introduction—What Is in a Period? Arabic Historiography and Periodization |journal=Der Islam |volume=91 |issue=1 |pages=6–19 |year=2014 |doi=10.1515/islam-2014-0002 |url=https://scholars.aku.edu/en/publications/introduction-what-is-in-a-period-arabic-historiography-and-period/ |language=en}}</ref> === تاريخي تسلسل ۽ تبديلي === تاريخي دورن جي سڃاڻپ لاءِ ڏٺو ويندو آهي ته ڪنهن زماني ۾ ڪهڙيون خصوصيتون نسبتاً مستقل رهيون ۽ ڪهڙين تبديلين نئين تاريخي مرحلي کي جنم ڏنو. مثال طور، صنعتي انقلاب پيداوار، مزدوري، شهري آبادي ۽ اقتصادي لاڳاپن ۾ وڏيون تبديليون آنديون، تنهنڪري ان کي ڪيترين تاريخي ورهاستن ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي. === جغرافيائي خصوصيت === ڪنهن هڪ خطي جي دوربندي لازمي طور ٻين علائقن تي لاڳو نٿي ٿئي. يورپ جي وچئين دور جي تاريخي حدن کي ڏکڻ ايشيا، چين يا آفريڪا جي تاريخ تي بنا تنقيدي جائزي جي لاڳو ڪرڻ سان مقامي تاريخي خصوصيتون نظرانداز ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Hirschler2014"/> === تاريخي حدن جي لچڪ === دورن جي شروعات ۽ پڄاڻيءَ جون تاريخون تحقيق جي مقصد موجب بدلجي سگهن ٿيون. ڪنهن سياسي تبديليءَ جو اثر هڪدم ظاهر ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته سماجي، ادبي ۽ ثقافتي تبديليون ڪيترن ڏهاڪن يا صدين تائين جاري رهي سگهن ٿيون.<ref name="PeriodO2016"/> == دوربنديءَ جا قسم == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#194c70;color:white;" | قسم ! style="background:#194c70;color:white;" | بنياد ! style="background:#194c70;color:white;" | مثال |- | style="background:#eaf2fa;" | '''سياسي دوربندي''' | حڪومتن، سلطنتن ۽ انقلابن جون تبديليون | مغل دور، برطانوي راڄ |- | style="background:#eef7ed;" | '''ثقافتي دوربندي''' | فن، ادب، فڪر ۽ سماجي قدر | رينيسانس، رومانوي دور |- | style="background:#fff3df;" | '''آثار قديمه جي دوربندي''' | اوزارن ۽ مادي ثقافت ۾ تبديلي | پٿر، ڪنجهي ۽ لوهه جا دور |- | style="background:#f2edfa;" | '''اقتصادي دوربندي''' | پيداوار ۽ معاشي نظام | زرعي ۽ صنعتي دور |- | style="background:#fceeee;" | '''ادبي دوربندي''' | ادبي صنفون، ٻولي ۽ فڪري تحريڪون | ڪلاسيڪي، رومانوي ۽ جديد ادب |- | style="background:#e9f5f4;" | '''مذهبي دوربندي''' | مذهبي تحريڪون ۽ عقيدن جون تبديليون | قبل از اسلام ۽ اسلامي دور |} == آثار قديمه ۾ ٽن دورن وارو نظام == [[آثار قديمه]] ۾ انساني ماضيءَ جي مطالعي لاءِ ٽن دورن وارو نظام (''Three-age system'') مشهور آهي. هن نظام ۾ اوزارن ۽ مادي ثقافت جي بنياد تي پٿر جي دور، ڪنجهي جي دور ۽ لوهه جي دور جي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي. اهو نظام خاص طور يورپ ۽ ويجهن علائقن جي آثار قديمه جي تاريخ ۾ اثرائتو رهيو، پر سموري دنيا ۾ انهن دورن جون تاريخون هڪجهڙيون ناهن. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#42576a;color:white;" | دور ! style="background:#42576a;color:white;" | اهم خصوصيت |- | style="background:#ececec;" | '''پٿر جو دور''' | پٿر جي اوزارن جو نمايان استعمال |- | style="background:#f5e7d5;" | '''ڪنجهي جو دور''' | ڪنجهي جي ڌاتوءَ ۽ ان مان ٺهيل اوزارن جو استعمال |- | style="background:#e1e8ef;" | '''لوهه جو دور''' | لوهه جي اوزارن ۽ هٿيارن جي وڌندڙ اهميت |} اڻويهين صديءَ ۾ [[جان لبڪ]] پٿر جي دور جي وڌيڪ درجابنديءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم پٿر جو دور ۽ نئون پٿر جو دور آثار قديمه جي اصطلاحن ۾ نمايان ٿيا، جڏهن ته وچئين پٿر جي دور جي اصطلاح جو استعمال پڻ ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Lubbock1865">{{cite web |title=John Lubbock's Pre-Historic Times Is Published (1865) |website=History of Information |url=http://www.historyofinformation.com/expanded.php?id=2556 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170612125923/http://historyofinformation.com/expanded.php?id=2556 |archive-date=12 June 2017 |language=en}}</ref> == يورپي تاريخ جي دوربندي == يورپي تاريخ نگاريءَ ۾ قديم، وچئين ۽ جديد دورن واري ورهاست گهڻي مشهور رهي آهي. ان جو بنياد يورپ جي سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي تبديلين تي آهي، تنهنڪري ان کي سڄي دنيا جي تاريخ جو قطعي معيار سمجهڻ مناسب ناهي. === قديم دور === قديم دور ۾ يوناني ۽ رومي تهذيبن سميت انهن کان اڳ وارين ڪيترين تهذيبن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. قديم دور جون حدون تاريخدانن جي موضوع ۽ جغرافيائي دائري موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون. === وچيون دور === وچئين دور جو اصطلاح خاص طور يورپ جي تاريخ ۾ رومي سلطنت جي اولهه واري حصي جي زوال کان پوءِ جي ڪيترين صدين لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ان کي ابتدائي، عروج واري ۽ پوئين وچئين دور ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي. === جديد دور === جديد دور جي شروعات لاءِ رينيسانس، مذهبي اصلاح، سامونڊي ڳولا، سائنسي انقلاب ۽ ٻين تاريخي تبديلين کي اهميت ڏني ويندي آهي. تاريخدانن وٽ ان جي شروعات بابت هڪجهڙي راءِ ناهي.<ref name="Lang2015"/> == رينيسانس ۽ تاريخي دوربندي == [[رينيسانس]] (''Renaissance'') يورپ جي ثقافتي ۽ علمي تاريخ ۾ هڪ مشهور دوربنديءَ وارو اصطلاح آهي. ان جو لفظي مفهوم ٻيهر جنم يا نئين سر جاڳرتا آهي. اطالوي شاعر [[پيٽرارڪ]] قديم رومي علم ۽ پنهنجي زماني جي وچ ۾ فرق کي نمايان ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ قديم، وچئين ۽ جديد دورن واري تاريخي تصور جي ترقيءَ ۾ اهڙن فڪري رجحانن اثر وڌو. رينيسانس جو اصطلاح خاص طور اطالوي فن، ادب ۽ علمي سرگرمين جي حوالي سان مشهور ٿيو. تنهن هوندي به اقتصادي، سياسي ۽ سماجي تاريخ جا ماهر ساڳئي دور کي مختلف زاويَن سان ڏسن ٿا. انهيءَ ڪري ڪنهن ثقافتي دور جو نالو لازمي طور سموري سماجي تاريخ تي هڪجهڙي نموني لاڳو نٿو ٿئي. == ڊگها ۽ مختصر تاريخي دور == تاريخدان ڪڏهن روايتي صدين جي حدن بدران تاريخي واقعن جي تسلسل کي بنياد بڻائين ٿا. ان سبب ڊگهي اوڻيهين صدي ۽ مختصر ويهين صدي جهڙا اصطلاح استعمال ٿين ٿا. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#174b72;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#174b72;color:white;" | تاريخي عرصو ! style="background:#174b72;color:white;" | بنيادي خيال |- | style="background:#eaf2fa;" | '''ڊگهي اوڻيهين صدي''' | 1789ع–1914ع | فرانسيسي انقلاب کان پهرين عالمي جنگ تائين تاريخي تسلسل |- | style="background:#edf7ed;" | '''مختصر ويهين صدي''' | 1914ع–1991ع | پهرين عالمي جنگ کان سرد جنگ جي خاتمي تائين |} اهي تاريخي اصطلاح خاص طور [[ايرڪ هابسبام]] جي تاريخي تجزيي سان لاڳاپيل آهن. انهن جو مقصد روايتي ڪئلينڊري صدين کان مختلف تاريخي تبديلين جي بامعنيٰ حدبندي ڪرڻ آهي. == عالمي تاريخ جي دوربندي == عالمي تاريخ ۾ ڪيترائي مؤرخ قبل از تاريخ، قديم تاريخ، پوئين قدامت، قديم دور کان پوءِ وارو زمانو، ابتدائي جديد دور، جديد دور ۽ معاصر تاريخ جهڙا مرحلا استعمال ڪندا آهن. انهن اصطلاحن جي ترتيب ۽ تاريخي حدن بابت مختلف علمي روايتون موجود آهن.<ref name="Stearns2017">{{cite book |last=Stearns |first=Peter N. |chapter=Periodization in World History: Challenges and Opportunities |title=21st-Century Narratives of World History: Global and Multidisciplinary Perspectives |editor=Weller, R. Charles |publisher=Palgrave Macmillan |year=2017 |isbn=9783319620770 |language=en}}</ref> [[File:Timeline of World History.png|thumb|center|750px|عالمي تاريخ جي دوربنديءَ جو هڪ مثال، جنهن ۾ مختلف تهذيبن ۽ تاريخي واقعن جي زماني وار ترتيب ڏيکاريل آهي.]] تاريخي دورن جي اهڙي ورهاست تدريس ۽ تقابلي تحقيق لاءِ مددگار آهي، پر دنيا جي مختلف تهذيبن جي ترقيءَ جا مرحلا هڪجهڙا نه رهيا آهن. ان ڪري جديد عالمي تاريخ نگاريءَ ۾ مقامي ۽ علائقائي تاريخن کي عالمي تاريخي عملن سان ڳنڍڻ تي وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Stearns2017"/> == ڏکڻ ايشيا جي تاريخي دوربندي == ڏکڻ ايشيا جي تاريخ نگاريءَ ۾ قديم، وچئين ۽ جديد دورن جي ورهاست عام رهي آهي. نوآبادياتي تاريخ نگاريءَ ۾ ڪڏهن تاريخ کي حڪمرانن جي مذهبي سڃاڻپ سان پڻ ڳنڍيو ويو، جنهن تي جديد محققن تنقيد ڪئي آهي. تاريخدان ميڪيلگليلمو توري اهڙي دوربنديءَ جي محدوديتن تي بحث ڪندي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ کي وسيع عالمي سماجي ۽ اقتصادي عملن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي تجويز ڏني آهي.<ref name="Torri2014">{{cite journal |last=Torri |first=Michelguglielmo |title=For a New Periodization of Indian History: The History of India as Part of the History of the World |year=2014 |doi=10.1177/0257643014520737 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0257643014520737 |language=en}}</ref> انهيءَ نقطه نظر موجب تاريخي دورن جي سڃاڻپ رڳو حڪمران گهراڻن يا مذهبي تبديلين سان ڪرڻ بدران معاشي ڍانچن، سماجي لاڳاپن، علمي ترقيءَ ۽ ثقافتي عملن کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي. == سنڌ جي تاريخ ۽ دوربندي == [[سنڌ جي تاريخ]] جي مطالعي ۾ آثار قديمه، حڪمران گهراڻن، سياسي تبديلين، مذهبي ۽ ثقافتي تحريڪن ۽ جديد رياستي ادارن جي بنياد تي مختلف تاريخي مرحلا سڃاتا ويندا آهن. قديم سنڌو تهذيب، عرب دور، سومرا، سما، ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا، ٽالپر، برطانوي راڄ ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ وارو دور تاريخي ترتيب ۾ استعمال ٿيندڙ اهم عنوان آهن. اهڙي حڪمران گهراڻن تي ٻڌل ورهاست سياسي تاريخ لاءِ مددگار آهي، پر سماجي ۽ ثقافتي تاريخ جي تسلسل کي مڪمل طور ظاهر نٿي ڪري. مثال طور، ڪنهن نئين حڪومت جي قيام سان ٻولي، ادب، زراعت ۽ سماجي روايتون لازمي طور هڪدم تبديل نٿيون ٿين. تنهنڪري سنڌ جي تاريخ جي جامع مطالعي ۾ مختلف قسمن جي دوربندين کي گڏ استعمال ڪرڻ وڌيڪ ڪارائتو ٿي سگهي ٿو. == سنڌي ادب ۾ ڪال ورهاڱو == سنڌي ادبي تاريخ ۾ دوربنديءَ لاءِ '''ڪال ورهاڱو''' يا '''ڪالا وڀاجن''' (''Kala-vibhajana'') جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيو آهي. [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن اصطلاح جي تشريح ڪندي سنڌي ۽ ٻين جديد هندستاني ٻولين جي لساني ۽ ادبي ارتقا کي ٽن دورن ۾ بيان ڪيو آهي. هن ورهاست جو حوالو 1995ع جي تصنيف ''Sindhi aur Hindi: Aadaan-Pradaan'' سان ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |isbn=8185190113 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#195b80;color:white;" | ادبي دور ! style="background:#195b80;color:white;" | تاريخي عرصو ! style="background:#195b80;color:white;" | اهم خصوصيت |- | style="background:#e8f2fa;" | '''آدي ڪال''' | پهرين صدي عيسويءَ کان 1000ع | پراڪرت ۽ اپڀرنش ٻولين جي ترقي |- | style="background:#eef7ed;" | '''مڌيه ڪال''' | 1001ع کان 1850ع | جديد هندستاني ٻولين جو اڳوڻين لساني صورتن مان اڀرڻ |- | style="background:#fff2dd;" | '''آڌونڪ ڪال''' | 1850ع کان اڳتي | جديد لساني ۽ ادبي ترقيءَ جو دور |} هيءَ ورهاست خاص طور لساني ۽ ادبي ارتقا جي تشريح لاءِ پيش ڪئي وئي آهي؛ ان کي سنڌ جي سياسي تاريخ جي دوربنديءَ سان هڪجهڙو نٿو سمجهي سگهجي. سنڌي ادب جي ٻين تاريخي ورهاستن ۾ مختلف حدون پڻ استعمال ٿين ٿيون. مختيار احمد ملاح جي تحقيق موجب 1500ع کان 1843ع تائين وارو عرصو سنڌي ادب جو ڪلاسيڪي دور شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن ۾ قاضي قادن، شاهه عبدالڪريم، شاهه عبداللطيف ۽ سچل سرمست جهڙن شاعرن جي مرڪزي اهميت آهي.<ref name="Mallah">{{cite journal |last=Mallah |first=Mukhtiar Ahmed |title=The First Ever Educational and Literary Movement in Sindhi Literature |journal=سنڌي ٻولي |publisher=Sindhi Language Authority |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-203-the-first-ever-educational-and-literary-movement-in-sindhi-literature |language=en}}</ref> ٻين ادبي تاريخي طريقن ۾ صوفيانه دور، سماجي ۽ قومي بيداريءَ جو دور ۽ جديد ادبي دور جهڙيون ورهاستون پڻ استعمال ڪيون ويون آهن. اهي ورهاستون تحقيق جي معيار ۽ مقصد موجب هڪ ٻئي کان مختلف آهن.<ref name="SindhiLiterature">{{cite web |title=Sindhi Literature |website=Learn Sindhi Language |url=https://learnsindhi.com/html5/LifeAndCulture/sindhiliterature |language=en}}</ref> == دوربنديءَ تي تنقيد == تاريخي دوربنديءَ جي افاديت باوجود ان تي ڪيترائي علمي اعتراض پڻ ڪيا ويا آهن. ڪنهن تاريخي دور جي شروعات ۽ پڄاڻيءَ کي قطعي قرار ڏيڻ سان انهن سماجي ۽ ثقافتي عملن جو تسلسل نظرانداز ٿي سگهي ٿو، جيڪي هڪ دور کان ٻئي دور تائين جاري رهن ٿا. === يورپ مرڪزيت === يورپي تاريخ جي دورن کي عالمي تاريخ جو عام معيار بڻائڻ سان ٻين تهذيبن جي مخصوص تاريخي تجربن کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو پيدا ٿئي ٿو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ اهڙي يورپ مرڪزي طريقي تي تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref name="Torri2014"/><ref name="Hirschler2014"/> === تاريخي نالن جا قدرائتا مفهوم === سونهري دور، اونداهو دور، زوال ۽ نئين سر جاڳرتا جهڙا اصطلاح صرف زماني جي نشاندهي نٿا ڪن، پر ڪڏهن مثبت يا منفي قدرن کي پڻ ظاهر ڪن ٿا. ان ڪري اهڙن اصطلاحن جي استعمال ۾ تاريخي پسمنظر ۽ علمي احتياط ضروري آهي. === دورن جي هڪ ٻئي سان هم پوشي === مختلف تاريخي دور هڪ ٻئي سان هم پوشي ڪري سگهن ٿا. سياسي تبديليءَ جي تاريخ، ادبي تبديليءَ جي تاريخ ۽ اقتصادي تبديليءَ جي تاريخ هڪجهڙي هجڻ ضروري ناهي. تاريخي دوربنديءَ کي هڪ تجزياتي وسيلو سمجهڻ گهرجي، نه ته تاريخ جي فطري ۽ اڻمٽ ورهاست.<ref name="PeriodO2016"/><ref name="Lang2015"/> == جديد تحقيق ۾ اهميت == جديد تاريخ نگاريءَ ۾ دوربندي تدريس، تاريخي ڊيٽابيسن، ڊجيٽل انسانيات، آثار قديمه ۽ تقابلي تاريخ جي مطالعي ۾ استعمال ٿئي ٿي. ڊجيٽل تحقيق ۾ تاريخي دورن جا نالا، انهن جون تاريخي حدون ۽ لاڳاپيل جغرافيائي علائقا منظم صورت ۾ محفوظ ڪرڻ سان مختلف تحقيقن جي معلومات کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ آسان ٿئي ٿو. ''PeriodO'' منصوبي ۾ تاريخي دورن جي مختلف علمي تعريفن کي منظم ڊيٽا جي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، جنهن سان تاريخي اصطلاحن جي اختلافن ۽ انهن جي جغرافيائي ۽ زماني وار حدن کي وڌيڪ واضح ڪري سگهجي ٿو.<ref name="PeriodO2016"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Timeline of World History.png|عالمي تاريخ جو زماني وار خاڪو File:Historical Timeline of the World.jpg|1780ع ۾ شايع ٿيل تاريخي زماني وارو نقشو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[تاريخ]] * [[تاريخ نگاري]] * [[عالمي تاريخ]] * [[قديم تاريخ]] * [[وچيون دور]] * [[جديد تاريخ]] * [[آثار قديمه]] * [[پٿر جو دور]] * [[ڪنجهي جو دور]] * [[لوهه جو دور]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌي ادب]] * [[ادبي تاريخ]] * [[موتي لال جوتواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * Besserman, Lawrence (ed.). ''The Challenge of Periodization: Old Paradigms and New Perspectives''. 1996. * Bentley, Jerry H. “Cross-Cultural Interaction and Periodization in World History.” ''The American Historical Review'', 1996. * Stearns, Peter N. “Periodization in World History: Challenges and Opportunities.” 2017. * Jotwani, Motilal. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. New Delhi: Sampark Prakashan, 1996. * Alexander, David C. ''Augustine's Early Theology of the Church''. Peter Lang, 2008. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://perio.do/ تاريخي دورن بابت PeriodO منصوبو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Periodization وڪيميڊيا ڪامنز ۾ دوربنديءَ جون تصويرون] * [https://library.sindhila.org/ سنڌي ورچوئل لائبريري] [[زمرو:تاريخ نگاري]] [[زمرو:تاريخي دور]] [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:تاريخي زمانابندي]] sbnos34rd3guu5kgyuvyjmrodsb8t1v 0 105616 429582 2026-11-08T01:13:20Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ڪئناڊا جي برٽش ڪولمبيا صوبي ۾ هڪ آبادي}} {{Infobox settlement | name = ڪوڪسائلا | native_name = Koksilah | other_name = Xwulqw’selu | settlement_type = غير ميونسپل آبادي | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Canada British Columbia | pushpin_map_caption = برٽش ڪولمبيا ۾ ڪوڪسائلا جو هنڌ | coordinates = {{coord|48|45|40|N|123|41|10|W|display=inline,title}}... 429582 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪئناڊا جي برٽش ڪولمبيا صوبي ۾ هڪ آبادي}} {{Infobox settlement | name = ڪوڪسائلا | native_name = Koksilah | other_name = Xwulqw’selu | settlement_type = غير ميونسپل آبادي | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Canada British Columbia | pushpin_map_caption = برٽش ڪولمبيا ۾ ڪوڪسائلا جو هنڌ | coordinates = {{coord|48|45|40|N|123|41|10|W|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[ڪئناڊا]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[برٽش ڪولمبيا]] | subdivision_type2 = علائقائي ضلعو | subdivision_name2 = [[ڪاوچن وادي علائقائي ضلعو]] | subdivision_type3 = ٻيٽ | subdivision_name3 = [[وينڪوور ٻيٽ]] | population_total = | population_as_of = | timezone = پئسفڪ وقت | utc_offset = -8 | timezone_DST = پئسفڪ اونهاري جو وقت | utc_offset_DST = -7 | blank_name = سرڪاري جاگرافيائي سڃاڻپ | blank_info = BC Geographical Names }} '''ڪوڪسائلا''' (انگريزي: ''Koksilah''؛ مقامي نالو: ''Xwulqw’selu'') [[ڪئناڊا]] جي [[برٽش ڪولمبيا]] صوبي ۾ [[وينڪوور ٻيٽ]] تي واقع هڪ غير ميونسپل آبادي آهي. هيءَ آبادي [[ڊنڪن، برٽش ڪولمبيا|ڊنڪن]] شهر جي ڏکڻ اوڀر طرف، [[ڪاوچن وادي علائقائي ضلعو|ڪاوچن واديءَ جي علائقائي ضلعي]] ۾ واقع آهي. برٽش ڪولمبيا جي سرڪاري جاگرافيائي نالن واري اداري موجب ڪوڪسائلا هڪ سرڪاري طور تسليم ٿيل آباديءَ جو نالو آهي.<ref name="BCNamesKoksilah">{{cite web |title=Koksilah |website=BC Geographical Names |publisher=Government of British Columbia |url=https://apps.gov.bc.ca/pub/bcgnws/names/6231.html |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> ڪوڪسائلا جو نالو مقامي [[ڪاوچن قبيلا|ڪاوچن]] اصلوڪن رهواسين جي تاريخ ۽ [[ڪوڪسائلا درياهه]] سان لاڳاپيل آهي. ''Xwulqw’selu'' مقامي ''Hul’q’umi’num’'' ٻوليءَ جو نالو آهي، جنهن جي انگريزي صورت ''Koksilah'' رائج ٿي. ڪاوچن قبيلن جي روايتي تاريخ ۾ ڪوڪسائلا هڪ قديم ڳوٺ ۽ ثقافتي سڃاڻپ طور بيان ٿيل آهي.<ref name="CowichanHistory">{{cite web |title=Pre-European Contact |website=Cowichan Tribes |url=https://cowichantribes.com/about-cowichan-tribes/history/pre-european-contact |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref><ref name="UVic">{{cite web |title=Xwulqw’selu Connections |publisher=University of Victoria |url=https://onlineacademiccommunity.uvic.ca/xwulqwselu/ |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == ڪوڪسائلا ڏاکڻي وينڪوور ٻيٽ جي ڪاوچن واديءَ ۾ واقع آهي. هن آباديءَ جو جاگرافيائي لاڳاپو ڊنڪن شهر، ڪوڪسائلا درياهه ۽ ڪاوچن خليج جي ڀرپاسي وارن علائقن سان آهي. سرڪاري جاگرافيائي رڪارڊ موجب آباديءَ جي لڳ ڀڳ مرڪزي بيهڪ 48°45′40″ اتر ۽ 123°41′10″ اولهه آهي.<ref name="BCNamesKoksilah"/> ڪوڪسائلا جي ڀرپاسي وارو علائقو درياهي نظام، زرعي زمينن، ٻيلن ۽ ننڍين آبادين تي مشتمل آهي. ڪوڪسائلا درياهه اتر اوڀر طرف وهي ڪاوچن خليج ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref name="BCNamesRiver">{{cite web |title=Koksilah River |website=BC Geographical Names |publisher=Government of British Columbia |url=https://apps.gov.bc.ca/pub/bcgnws/names/6233.html |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> == نالي جي تاريخ ۽ اصل == '''ڪوڪسائلا''' جو نالو مقامي اصلوڪن رهواسين جي ٻوليءَ ۽ درياهه جي نالي مان نڪتل آهي. برٽش ڪولمبيا جي سرڪاري جاگرافيائي رڪارڊ موجب ''Koksilah (Station)'' جو نالو 31 مارچ 1924ع تي ڪئناڊا جي جاگرافيائي بورڊ جي ارڙهين رپورٽ ۾ اختيار ڪيو ويو. 1953ع جي برٽش ڪولمبيا گزيٽيئر ۾ ان کي پوسٽ آفيس طور درج ڪيو ويو، جڏهن ته 14 جنوري 1983ع تي نالي جي درجابندي بدلائي ''Koksilah (community)'' ڪئي وئي.<ref name="BCNamesKoksilah"/> ڪوڪسائلا درياهه جي نالي بابت تاريخي رڪارڊن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن ۾ درياهه ۾ ٻيڙيءَ کي لٺ سان اڳتي وڌائڻ، ڪاٺ جي رڪاوٽن واري هنڌ ۽ گهوڙن جي واڙي سان لاڳاپيل روايتون شامل آهن. سرڪاري جاگرافيائي اداري انهن کي مختلف تاريخي ماخذن مان گڏ ڪيو آهي، تنهنڪري انهن مان ڪنهن هڪ تشريح کي قطعي لساني معنيٰ قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="BCNamesRiver"/> مقامي ٻوليءَ جي تحفظ ۽ تحقيق ۾ ''Xwulqw’selu'' جي صورت استعمال ڪئي وڃي ٿي. [[يونيورسٽي آف وڪٽوريا]] سان لاڳاپيل تحقيقي منصوبي موجب هي مقامي ''Hul’q’umi’num’'' ٻوليءَ جو نالو آهي، جنهن جي انگريزي صورت ''Koksilah'' آهي.<ref name="UVic"/> == اصلوڪا رهواسي ۽ ثقافتي تاريخ == ڪوڪسائلا جو علائقو [[ڪوسٽ سيليش]] ثقافتي ۽ لساني روايتن سان لاڳاپيل آهي. ڪاوچن قبيلن جي پنهنجي تاريخي بيان موجب سندن روايتي علائقن ۾ ڪاوچن ۽ ڪوڪسائلا درياهن جون واديون، ڪاوچن خليج ۽ وينڪوور ٻيٽ جا ٻيا حصا شامل آهن.<ref name="CowichanOrigins">{{cite web |title=Origins |website=Cowichan Tribes |url=https://cowichantribes.com/about-cowichan-tribes/history/origins |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> ڪاوچن قبيلن جي روايتي ڳوٺن ۾ ڪليمڪليمالٽس، ڪوميئڪن، خينيپسن، ڪلپاهلاس، ڪوڪسائلا، ڪواميچن ۽ سومينوس شامل هئا. انهن ڳوٺن جا رهواسي پنهنجي سماجي، خانداني ۽ ثقافتي روايتن سان ڳنڍيل هئا. موجوده ڪاوچن قبيلن جي تنظيم ۾ انهن تاريخي برادرين جي اولاد شامل آهي.<ref name="CowichanHistory"/><ref name="CowichanOrigins"/> ڪاوچن قبيلن جي زباني روايتن موجب سندن پهريون جد سِيالُتسا ڪوڪسائلا رِج جي ڀرسان زمين تي لٿو هو، جڏهن ته سندس ننڍو ڀاءُ اسٽٽسن مائونٽ پريووسٽ تي لٿو. هيءَ روايت ڪاوچن ماڻهن جي ثقافتي ۽ روحاني تاريخ جو حصو آهي.<ref name="CowichanHistory"/> ڪاوچن ماڻهن لاءِ درياهه، جبل، ٻيلن ۽ روايتي زمينن جي اهميت صرف معاشي نه، پر ثقافتي ۽ روحاني پڻ آهي. مقامي ٻوليءَ جا جاگرافيائي نالا سندن تاريخي يادگيرين ۽ سڃاڻپ کي محفوظ رکڻ جو اهم ذريعو آهن.<ref name="UVic"/> == ڪوڪسائلا درياهه == '''ڪوڪسائلا درياهه''' (''Koksilah River''؛ مقامي نالو: ''Xwulqw’selu Sta’lo’'') ڪوڪسائلا جي علائقي جو اهم قدرتي آبي وهڪرو آهي. هي درياهه ڪاوچن واديءَ جي ڏاکڻي حصي مان وهي ڪاوچن خليج ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جو نالو 30 جون 1915ع تي ڪئناڊا جي جاگرافيائي بورڊ جي چوڏهين رپورٽ ۾ سرڪاري طور منظور ڪيو ويو.<ref name="BCNamesRiver"/> درياهه جو آبي نظام مقامي مڇين، آبي حياتيات، ٻيلن، زراعت ۽ رهواسين لاءِ اهميت رکي ٿو. ڪاوچن واٽرشيڊ بورڊ موجب اونهاري ۾ درياهه جي وهڪري ۾ غيرمعمولي گهٽتائي ۽ سياري ۾ ٻوڏ جا وڌندڙ مسئلا ماحولياتي انتظام لاءِ اهم چئلينج آهن.<ref name="WatershedBoard">{{cite web |title=Koksilah Watershed |website=Cowichan Watershed Board |url=https://cowichanwaterboard.b-cdn.net/koksilah-watershed/ |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> == ماحوليات ۽ آبي وسيلن جو تحفظ == ڪوڪسائلا درياهه جي آبي نظام ۾ مڇين جا مختلف قسم، آبي جاندار، ٻوٽا ۽ ٻيلن سان لاڳاپيل حياتياتي نظام موجود آهن. هي علائقو مقامي رهواسين جي پاڻيءَ جي ضرورتن، زرعي سرگرمين ۽ روايتي خوراڪ جي وسيلن لاءِ اهم آهي.<ref name="WatershedPlan">{{cite web |title=Xwulqw’selu (Koksilah) Watershed and Water Sustainability Plan |publisher=Government of British Columbia |url=https://engage.gov.bc.ca/govtogetherbc/engagement/xwulqwselu-koksilah-watershed-plan/ |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> ڪاوچن قبيلا ۽ برٽش ڪولمبيا جي صوبائي حڪومت گڏيل طور ڪوڪسائلا درياهه جي پاڻيءَ جي پائيدار انتظام لاءِ رٿابنديءَ ۾ حصو وٺن ٿا. هن عمل ۾ مقامي برادرين جا قدر، ماحولياتي تحفظ، آبي وسيلن جي ورڇ ۽ اصلوڪن رهواسين جي روايتي ڄاڻ کي اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref name="WatershedPlan"/> ڪوڪسائلا واٽرشيڊ جي انتظام بابت تحقيق ۾ پاڻيءَ جي گهٽتائي، زميني استعمال، ٻوڏ، مڇين جي رهائشگاهن ۽ درياهي ماحول جي بحاليءَ جهڙن موضوعن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref name="WatershedBoard"/> == ڪوڪسائلا درياهه وارو پارڪ == '''ڪوڪسائلا درياهه پارڪ''' (''Koksilah River Park'') ڏاکڻي وينڪوور ٻيٽ تي شانِيگن ڍنڍ جي اولهه طرف واقع هڪ قدرتي پارڪ آهي. پارڪ ڪوڪسائلا درياهه سان لڳو لڳ واقع آهي ۽ جابلو سير، مڇي مارڻ، ترڻ ۽ قدرتي منظرن جي مشاهدي لاءِ مشهور آهي.<ref name="BCParks">{{cite web |title=Koksilah River Park |publisher=BC Parks, Government of British Columbia |url=https://bcparks.ca/koksilah-river-park/ |language=en |access-date=2026-11-08}}</ref> پارڪ ۾ مڪمل طور تي ترقي يافته پيادل رستا موجود ناهن، پر قدرتي رستا درياهه ۽ ٻيلن ڏانهن وڃن ٿا. پارڪ ۾ ڪئمپ لڳائڻ ۽ باهه ٻارڻ تي پابندي آهي. پارڪ ڪوڪسائلا آباديءَ کان الڳ جاگرافيائي هنڌ آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي جو نالو ساڳئي درياهه سان لاڳاپيل آهي.<ref name="BCParks"/> == تاريخي ۽ انتظامي سڃاڻپ == ڪوڪسائلا هڪ غير ميونسپل آبادي آهي. برٽش ڪولمبيا جي جاگرافيائي نالن واري اداري وٽ ان جي درجابندي ''Community'' آهي. اها درجابندي ان کي هڪ سڃاتل آباديءَ طور ظاهر ڪري ٿي، نه ته هڪ آزاد شهر يا الڳ ميونسپل حڪومت طور.<ref name="BCNamesKoksilah"/> هن علائقي جي تاريخي سڃاڻپ اصلوڪن رهواسين جي روايتي زمينن، نوآبادياتي دور جي جاگرافيائي نالن ۽ موجوده مقامي انتظامي نظام سان ڳنڍيل آهي. ڪاوچن قبيلن موجب سندن موجوده تنظيم تاريخي ڪاوچن قوم جي انهن برادرين جي تسلسل جي نمائندگي ڪري ٿي، جن جا سياري جا ڳوٺ ڪاوچن ۽ ڪوڪسائلا درياهن ۽ ڪاوچن خليج جي ڀرسان واقع هئا.<ref name="CowichanOrigins"/> == اهم معلومات == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#20557a;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#20557a;color:white;" | تفصيل |- | style="background:#e9f2f9;" | '''نالو''' | ڪوڪسائلا (Koksilah) |- | style="background:#eef7ed;" | '''مقامي نالو''' | Xwulqw’selu |- | style="background:#fff3df;" | '''ملڪ''' | ڪئناڊا |- | style="background:#edf0fa;" | '''صوبو''' | برٽش ڪولمبيا |- | style="background:#f9eeee;" | '''علائقائي ضلعو''' | ڪاوچن وادي |- | style="background:#e9f5f4;" | '''ويجهو شهر''' | ڊنڪن |- | style="background:#e9f2f9;" | '''آباديءَ جو قسم''' | غير ميونسپل آبادي |- | style="background:#eef7ed;" | '''مقامي ثقافتي لاڳاپو''' | ڪاوچن قبيلا ۽ ڪوسٽ سيليش |- | style="background:#fff3df;" | '''سرڪاري نالي جي تاريخ''' | 31 مارچ 1924ع؛ موجوده درجابندي 14 جنوري 1983ع |- | style="background:#edf0fa;" | '''جاگرافيائي محدد''' | 48°45′40″N، 123°41′10″W |} == پڻ ڏسو == * [[ڪوڪسائلا درياهه]] * [[ڪوڪسائلا درياهه صوبائي پارڪ]] * [[ڊنڪن، برٽش ڪولمبيا]] * [[وينڪوور ٻيٽ]] * [[برٽش ڪولمبيا]] * [[ڪاوچن قبيلا]] * [[ڪوسٽ سيليش]] * [[ڪئناڊا]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://apps.gov.bc.ca/pub/bcgnws/names/6231.html برٽش ڪولمبيا جي سرڪاري جاگرافيائي نالن ۾ ڪوڪسائلا] * [https://cowichantribes.com/ ڪاوچن قبيلن جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://bcparks.ca/koksilah-river-park/ ڪوڪسائلا درياهه پارڪ] * [https://onlineacademiccommunity.uvic.ca/xwulqwselu/ Xwulqw’selu تحقيقي منصوبو] {{coord|48|45|40|N|123|41|10|W|display=title}} [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جون آباديون]] [[زمرو:وينڪوور ٻيٽ]] [[زمرو:ڪاوچن وادي علائقائي ضلعو]] [[زمرو:ڪئناڊا جي جاگرافي]] n4mb20r3qto7w1cpbj2eoy6d05a54ix 0 105617 429583 2026-11-08T01:16:17Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|انگريزي اداڪار، اسٽيج مئنيجر ۽ ٿيٽر هدايتڪار (1830ع–1908ع)}} {{Infobox person | name = رابرٽ سوٽر | native_name = Robert Soutar | image = Robert Soutar 1870.jpg | image_size = 250px | caption = رابرٽ سوٽر، 1870ع | birth_date = 1830ع | birth_place = [[لنڊن]]، [[انگلينڊ]] | death_date = {{death date and age|1908|9|28|1830}} | death_place = [[لنڊن]]، انگلينڊ | rest... 429583 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|انگريزي اداڪار، اسٽيج مئنيجر ۽ ٿيٽر هدايتڪار (1830ع–1908ع)}} {{Infobox person | name = رابرٽ سوٽر | native_name = Robert Soutar | image = Robert Soutar 1870.jpg | image_size = 250px | caption = رابرٽ سوٽر، 1870ع | birth_date = 1830ع | birth_place = [[لنڊن]]، [[انگلينڊ]] | death_date = {{death date and age|1908|9|28|1830}} | death_place = [[لنڊن]]، انگلينڊ | resting_place = [[برامپٽن قبرستان]]، لنڊن | nationality = انگريز | occupation = اداڪار، مزاحيه فنڪار، اسٽيج مئنيجر، ڊراما نگار ۽ هدايتڪار | years_active = 1852ع–1890ع واري ڏهاڪي تائين | spouse = [[نيلي فيرن]] (شادي 1867ع؛ وفات 1904ع) | children = هينري رابرٽ سوٽر، جوزف فيرن سوٽر | father = رابرٽ سوٽر | mother = سوزن سوٽر | known_for = گيئٽي ٿيٽر، ''ٿيسپس'' ۽ وڪٽورين مزاحيه ٿيٽر }} '''رابرٽ سوٽر''' (انگريزي: ''Robert Soutar''؛ 1830ع – 28 سيپٽمبر 1908ع) هڪ [[انگلينڊ|انگريز]] [[اداڪار]]، مزاحيه فنڪار، [[اسٽيج مئنيجر]]، [[ڊراما نگار]] ۽ [[ٿيٽر هدايتڪار]] هو. هن پنهنجي پيشوراڻي زندگيءَ جي شروعات صحافت سان ڪئي، پر پوءِ ٿيٽر جي دنيا ۾ داخل ٿيو. هو [[وڪٽورين دور]] جي لنڊن جي ٿيٽر سان لاڳاپيل اهم فنڪارن مان هڪ هو، جنهن اداڪاريءَ سان گڏ اسٽيج جي انتظام، ڊرامن جي هدايتڪاري ۽ مزاحيه تحريرن ۾ پڻ ڪم ڪيو.<ref name="Stewart2003">{{cite journal |last=Stewart |first=Maurice |title=The Spark That Lit the Bonfire |journal=Gilbert and Sullivan News |location=London |date=Spring 2003 |language=en}}</ref><ref name="DNB">{{cite DNB12 |wstitle=Farren, Ellen |volume=2 |pages=12–14}}</ref> سوٽر 1868ع کان لنڊن جي مشهور گيئٽي ٿيٽر سان لاڳاپيل رهيو، جتي هن اداڪار، اسٽيج مئنيجر ۽ ليکڪ جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس زال [[نيلي فيرن]] ان ٿيٽر جي مشهور اداڪارا هئي، جيڪا موسيقيءَ واري مزاحيه ڊرامن ۾ مرد نوجوان ڪردارن جي اداڪاريءَ سبب خاص شهرت رکندڙ هئي. سوٽر جو پٽ جوزف فيرن سوٽر پڻ اداڪار ۽ ڳائڻو بڻيو.<ref name="Parker2004">{{cite encyclopedia |last=Parker |first=J. |editor-last=Derrick |editor-first=Patty S. |title=Farren, Ellen (1848–1904) |encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |year=2004 |url=https://www.oxforddnb.com/view/article/33089 |language=en}}</ref> == شروعاتي زندگي == رابرٽ سوٽر 1830ع ۾ [[لنڊن]] ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ رابرٽ سوٽر (1796ع–1866ع) ۽ ماءُ سوزن سوٽر هئا. سندس پيءُ ڪيترن سالن تائين لنڊن جي اخبار ''مارننگ ايڊورٽائيزر'' (''Morning Advertiser'') سان ايڊيٽر جي حيثيت ۾ لاڳاپيل رهيو. سوٽر به شروعات ۾ صحافت جي تربيت حاصل ڪئي ۽ ڪجهه وقت ساڳئي اخبار ۾ ڪم ڪيو.<ref name="Census1851">{{cite web |title=Robert Soutar, 1851 England Census |website=Ancestry |url=https://www.ancestry.co.uk/interactive/8860/MDXHO107_1511_1512-0404/2693989 |language=en |subscription=yes}}</ref><ref name="Stewart2003"/> صحافت سان لاڳاپيل هجڻ باوجود سوٽر کي اسٽيج ۽ اداڪاريءَ ۾ دلچسپي هئي. هن 1852ع ۾ شوقيه اداڪار طور ٿيٽر سان پنهنجو تعلق شروع ڪيو. پوءِ سندس دلچسپي پيشوراڻي اداڪاريءَ ڏانهن وڌي ۽ هن ٿيٽر کي پنهنجي فني زندگيءَ جو مرڪزي شعبو بڻايو.<ref name="DNB"/> == اداڪاريءَ جي شروعات == سوٽر پنهنجي شروعاتي فني زندگيءَ ۾ برائٽن ٿيٽر سان لاڳاپيل رهيو. 1863ع ۾ هن لنڊن جي اولمپڪ ٿيٽر ۾ ''ٽيمنگ اَ ٽروئنٽ'' (''Taming a Truant'') نالي ڊرامي ۾ ڪئپٽن پرٽيناڪس جو ڪردار ادا ڪيو. هن ڊرامي جي پيشڪش بابت 11 اپريل 1863ع جي ''دي اسپورٽنگ گزيٽ'' ۾ پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="Sporting1863">{{cite web |title=Revival of Olympic Theatre |website=Footlight Notes |date=11 April 1863 |url=http://footlightnotes.tumblr.com/post/48915558768/a-carte-de-visite-photograph-of-miss-raynham |language=en}}</ref> اولمپڪ ٿيٽر ۾ ڪم ڪرڻ دوران سوٽر جي ملاقات اداڪارا [[نيلي فيرن]] سان ٿي. ٻنهي 8 ڊسمبر 1867ع تي شادي ڪئي. ان کان پوءِ سندن فني ۽ گهريلو زندگي گهڻي عرصي تائين هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهي.<ref name="DNB"/><ref name="Marriage1867">{{cite web |title=Robert Soutar and Nellie Farren, Marriage Registration, 1867 |website=England and Wales FreeBMD Marriage Index |publisher=Ancestry |language=en |subscription=yes}}</ref> == گيئٽي ٿيٽر ۾ فني زندگي == 21 ڊسمبر 1868ع تي رابرٽ سوٽر ۽ نيلي فيرن لنڊن جي گيئٽي ٿيٽر جي نئين انتظام هيٺ قائم ٿيندڙ ڪمپنيءَ ۾ شامل ٿيا. ان وقت ٿيٽر جو انتظام [[جان هالنگشيڊ]] جي هٿ ۾ هو. سوٽر اتي لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين اسٽيج مئنيجر، اداڪار ۽ ليکڪ طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="Parker2004"/><ref name="Hollingshead">{{cite book |last=Hollingshead |first=John |title=Gaiety Chronicles |page=39 |language=en}}</ref> گيئٽي ٿيٽر وڪٽورين دور جي موسيقيءَ واري مزاحيه ڊرامي ۽ برلسڪ جي اهم مرڪزن مان هڪ هو. سوٽر ان جي مختلف پيشڪشن ۾ اداڪاري ڪرڻ کان سواءِ اسٽيج جي انتظام ۽ ڊرامن جي تياريءَ ۾ پڻ حصو ورتو. سندس زال نيلي فيرن خاص طور ''پرنسپل بواءِ'' جي ڪردارن ۾ مشهور ٿي، جن ۾ عورت اداڪارا نوجوان مرد ڪردار ادا ڪندي هئي.<ref name="Parker2004"/> 1868ع ۾ سوٽر [[ڊبليو ايس گلبرٽ]] جي موسيقيءَ واري مزاحيه ڊرامي ''رابرٽ دي ڊيول'' (''Robert the Devil'') ۾ اولڊ بيلي جو ڪردار ادا ڪيو. اهو ڪردار موم جي هڪ مجسمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو هو، جيڪو خوفناڪ شين جي نمائش واري تصور سان لاڳاپيل هو.<ref name="Gilbert1868">{{cite book |last=Gilbert |first=W. S. |title=Robert the Devil |year=1868 |type=Libretto |language=en}}</ref> 1870ع ۾ سوٽر گيئٽي ٿيٽر ۾ پيش ڪيل ''دي پرنسيس آف ٽريبيزونڊ'' (''The Princess of Trebizonde'') ۾ شهزادي ڪاسيمير جو ڪردار ادا ڪيو. هن پيشڪش سان لاڳاپيل سندس تصوير [[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]] جي ٿيٽر تصويرن واري مجموعي ۾ محفوظ آهي.<ref name="VAMuseum">{{cite web |title=Guy Little Theatrical Photographs: Robert Soutar in The Princess of Trebizonde |publisher=Victoria and Albert Museum |url=https://collections.vam.ac.uk/item/O142237/guy-little-theatrical-photographs-photograph-london-stereoscopic-company/ |language=en}}</ref> == ڊراما نگاري ۽ هدايتڪاري == سوٽر اداڪاريءَ کان علاوه ڊرامن جي تحرير ۽ هدايتڪاريءَ ۾ پڻ سرگرم رهيو. 1868ع ۾ سندس هڪ پردي وارو مزاحيه ڊرامو ''دي فاسٽ ڪوچ'' (''The Fast Coach'')، جيڪو هن سي جي ڪلاريج سان گڏ لکيو هو، لنڊن جي ايڊيلفي ٿيٽر ۾ پيش ڪيو ويو. ساڳئي ٿيٽر ۾ هن [[ٽام ٽيلر]] جي مشهور ڊرامي ''دي ٽڪيٽ آف ليو مين'' (''The Ticket-of-Leave Man'') ۾ گرين جونز جو ڪردار ادا ڪيو.<ref name="AdelphiCalendar">{{cite web |last=Lee |first=Alfrida |title=The Adelphi Theatre Calendar, 1867–1868 |website=The London Stage 1800–1900 |publisher=The Adelphi Calendar Project |url=http://www.umass.edu/AdelphiTheatreCalendar/m67d.htm |language=en}}</ref> 1871ع ۾ سوٽر ''ٿيسپس'' (''Thespis'') نالي موسيقيءَ واري ڊرامي ۾ ٽپسيئن جو ڪردار ادا ڪيو. هيءَ [[گلبرٽ ۽ سليوان]] جي گڏيل تخليقي ڪم جي پهرين اوپيرا هئي. سوٽر هن پيشڪش جي هدايتڪاري پڻ ڪئي.<ref name="Rees1964">{{cite book |last=Rees |first=Terence |title=Thespis – A Gilbert & Sullivan Enigma |publisher=Dillon's University Bookshop |location=London |year=1964 |pages=12–18 |language=en}}</ref> 1878ع ۾ سوٽر ''دي فارٽي ٿيوز'' (''The Forty Thieves'') جي هڪ شوقيه پيشڪش جي هدايت ڪئي. هي ڊرامو رابرٽ ريس، ڊبليو ايس گلبرٽ، ايف سي برننڊ ۽ هينري جي بائرن سان لاڳاپيل هو ۽ لنڊن جي بيف اسٽيڪ ڪلب لاءِ تيار ڪيو ويو. 1882ع ۾ سندس مزاحيه ڊرامو ''بلائنڊ فولڊ'' (''Blindfold'') گيئٽي ٿيٽر ۾ پيش ٿيو. ساڳئي سال آڪٽوبر ۾ سندس اڳوڻو ڊرامو ''دي فاسٽ ڪوچ'' ٻيهر اسٽيج ڪيو ويو.<ref name="FootlightNotes">{{cite web |title=Kate Vaughan on Tour in England, 1890 |website=Footlight Notes |url=http://footlightnotes.tripod.com/20030823home.html |language=en}}</ref> == اهم فني ڪردار ۽ پيشڪشون == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#194f75;color:white;" | سال ! style="background:#194f75;color:white;" | ڊرامو يا پيشڪش ! style="background:#194f75;color:white;" | ڪردار يا ذميواري |- | style="background:#eaf2fa;" | '''1863ع''' | ''Taming a Truant'' | ڪئپٽن پرٽيناڪس |- | style="background:#eef7ed;" | '''1868ع''' | ''The Fast Coach'' | گڏيل ڊراما نگار |- | style="background:#fff3df;" | '''1868ع''' | ''The Ticket-of-Leave Man'' | گرين جونز |- | style="background:#f1ecfa;" | '''1868ع''' | ''Robert the Devil'' | اولڊ بيلي |- | style="background:#e9f5f4;" | '''1870ع''' | ''The Princess of Trebizonde'' | شهزادو ڪاسيمير |- | style="background:#fceeee;" | '''1871ع''' | ''Thespis'' | ٽپسيئن ۽ هدايتڪار |- | style="background:#eaf2fa;" | '''1878ع''' | ''The Forty Thieves'' | هدايتڪار |- | style="background:#eef7ed;" | '''1882ع''' | ''Blindfold'' | ڊراما نگار |- | style="background:#fff3df;" | '''1884ع''' | ''Just in Time'' | لينوئر |- | style="background:#f1ecfa;" | '''1885ع''' | ''The Ticket-of-Leave Man'' | گرين جونز |- | style="background:#e9f5f4;" | '''1891ع''' | ''The Rocket'' | اداڪار |} == پوئين فني زندگي == 1884ع ۾ سوٽر ايف سي برننڊ جي ڊرامي ''جسٽ اِن ٽائيم'' (''Just in Time'') ۾ لينوئر جو ڪردار ادا ڪيو. 1885ع ۾ هن ''دي ٽڪيٽ آف ليو مين'' ۾ ٻيهر گرين جونز جو ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته سندس زال نيلي فيرن سام جو ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sporting1884">{{cite journal |title=Just in Time |journal=The Illustrated Sporting and Dramatic News |volume=2 |date=29 November 1884 |page=359 |language=en}}</ref> 1890ع ۾ سوٽر ايڊيلفي ٿيٽر ۾ اسٽيج مئنيجر طور ڪم ڪري رهيو هو. مئي 1891ع ۾ هن [[آرٿر ونگ پينيرو]] جي مزاحيه ڊرامي ''دي راڪيٽ'' (''The Rocket'') ۾ اداڪاري ڪئي. ساڳئي سال گيئٽي ٿيٽر ۾ سندس اعزاز ۾ ٿيل خاص پيشڪش دوران هن ٻيهر گرين جونز جو ڪردار ادا ڪيو.<ref name="AdelphiManagement">{{cite web |title=The Adelphi Theatre 1806–1900: Theatre Management |url=http://www.emich.edu/public/english/adelphi_calendar/mgmt.htm |language=en}}</ref><ref name="Colonies1891">{{cite news |title=Dramatic and Musical Intelligence |newspaper=The Colonies and India |date=14 November 1891 |page=18 |url=https://www.newspapers.com/newspage/35681964/ |language=en}}</ref> 1892ع ۾ سوٽر جوزف اي ڪيو جي ٿيٽر بابت يادگيرين جي ڪتاب ''اي جوبلي آف ڊراميٽڪ لائيف اينڊ اِنسيڊنٽ'' (''A Jubilee of Dramatic Life and Incident'') جي تدوين ڪئي. ان ڪم مان سندس ٿيٽر جي تاريخ ۽ فني تجربن جي دستاويزي اهميت ۾ دلچسپي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="DickensJournals">{{cite web |title=Robert Soutar |website=Dickens Journals Online |url=http://www.djo.org.uk/indexes/authors/soutar.html |language=en}}</ref> 1901ع جي انگلينڊ جي آدمشماريءَ ۾ سوٽر کي رٽائرڊ اداڪار طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="Census1901">{{cite web |title=Robert Soutar, 1901 England Census |website=Ancestry |url=https://search.ancestry.co.uk/cgi-bin/sse.dll?indiv=1&dbid=7814&h=3665355 |language=en |subscription=yes}}</ref> == گهريلو زندگي == رابرٽ سوٽر 8 ڊسمبر 1867ع تي اداڪارا [[نيلي فيرن]] سان شادي ڪئي. نيلي فيرن وڪٽورين دور جي لنڊن جي گيئٽي ٿيٽر جي نمايان فنڪارن مان هڪ هئي. ٻنهي گڏجي ڪيترن ئي ڊرامن ۾ ڪم ڪيو ۽ ٿيٽر جي فني سرگرمين ۾ هڪ ٻئي جا ساٿي رهيا.<ref name="DNB"/><ref name="Parker2004"/> سندن ٻن پٽن مان هينري رابرٽ سوٽر (1868ع–1928ع) شروعات ۾ اداڪاري ڪئي ۽ بعد ۾ عام مزدوريءَ سان لاڳاپيل رهيو. ٻيو پٽ جوزف فيرن سوٽر، جيڪو فني دنيا ۾ فيرن سوٽر جي نالي سان مشهور ٿيو، اداڪار ۽ ڳائڻو هو.<ref name="DNB"/> == وفات == رابرٽ سوٽر 28 سيپٽمبر 1908ع تي لنڊن ۾ وفات ڪئي. سندس زال نيلي فيرن چار سال اڳ، 1904ع ۾ وفات ڪري چڪي هئي. سوٽر کي لنڊن جي [[برامپٽن قبرستان]] ۾ پنهنجي زال جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.<ref name="TheatricalDeaths">{{cite web |title=Theatrical and Musical Deaths, N–S |website=The Longmore Pages |url=http://www.msheppard.com/tdeaths5.htm |language=en}}</ref> [[File:Nellie Farren Grave Brompton.jpg|thumb|center|220px|لنڊن جي برامپٽن قبرستان ۾ نيلي فيرن ۽ رابرٽ سوٽر جي قبر.]] == فني اهميت == رابرٽ سوٽر جي فني زندگي وڪٽورين دور جي ٿيٽر جي ان روايت جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن ۾ هڪ ئي فنڪار اداڪاري، ڊراما نگاري، اسٽيج جي انتظام ۽ هدايتڪاريءَ جون ذميواريون سنڀاليندو هو. سندس گيئٽي ٿيٽر سان ڊگهو تعلق، گلبرٽ ۽ سليوان جي پهرين اوپيرا ''ٿيسپس'' ۾ شرڪت ۽ مختلف مزاحيه ڊرامن ۾ ڪم سندس ٿيٽر جي تاريخ ۾ اهم حيثيت جا بنيادي سبب آهن.<ref name="Rees1964"/><ref name="Hollingshead"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Robert Soutar 1870.jpg|رابرٽ سوٽر، 1870ع File:Nellie Farren Grave Brompton.jpg|برامپٽن قبرستان ۾ سوٽر ۽ نيلي فيرن جي قبر </gallery> == پڻ ڏسو == * [[نيلي فيرن]] * [[گلبرٽ ۽ سليوان]] * [[ڊبليو ايس گلبرٽ]] * [[وڪٽورين دور]] * [[لنڊن]] * [[ٿيٽر]] * [[برامپٽن قبرستان]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * Hollingshead, John. ''Gaiety Chronicles''. * Rees, Terence. ''Thespis – A Gilbert & Sullivan Enigma''. London, 1964. * Parker, J. “Farren, Ellen (1848–1904).” ''Oxford Dictionary of National Biography''. Oxford University Press, 2004. * Stewart, Maurice. “The Spark That Lit the Bonfire.” ''Gilbert and Sullivan News'', 2003. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://collections.vam.ac.uk/item/O142237/ وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم ۾ رابرٽ سوٽر جي تصوير] * [https://www.djo.org.uk/indexes/authors/soutar.html ڊڪنز جرنلز آن لائين ۾ رابرٽ سوٽر] {{اختياري ڪنٽرول}} {{DEFAULTSORT:Soutar, Robert}} [[زمرو:1830ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1908ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:انگريز اداڪار]] [[زمرو:انگريز ٿيٽر هدايتڪار]] [[زمرو:انگريز ڊراما نگار]] [[زمرو:انگريز صحافي]] [[زمرو:وڪٽورين دور جا اداڪار]] fazped1zkol777isnu1680c4yakg60r 429584 429583 2026-11-08T01:18:43Z Intisar Ali 8681 429584 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|انگريزي اداڪار، ڊراما نگار ۽ ٿيٽر جو اسٽيج مئنيجر (وفات 1908ع)}} {{Infobox person | name = رابرٽ سوٽر | native_name = Robert Soutar | image = Robert Soutar 1870.jpg | image_size = 250px | caption = رابرٽ سوٽر، 1870ع | birth_date = لڳ ڀڳ 1830ع | birth_place = [[لنڊن]]، [[انگلينڊ]] | death_date = 28 سيپٽمبر 1908ع | death_place = [[لنڊن]]، انگلينڊ | resting_place = [[برامپٽن قبرستان]]، لنڊن | nationality = انگريز | occupation = اداڪار، مزاحيه فنڪار، اسٽيج مئنيجر، ڊراما نگار ۽ ٿيٽر هدايتڪار | years_active = 1852ع–1890ع واري ڏهاڪي تائين | spouse = [[نيلي فيرن]] (شادي 1867ع؛ وفات 1904ع) | children = هينري رابرٽ سوٽر، جوزف فيرن سوٽر | father = رابرٽ سوٽر | mother = سوزن سوٽر | known_for = گيئٽي ٿيٽر، ''ٿيسپس'' ۽ وڪٽورين مزاحيه ٿيٽر }} '''رابرٽ سوٽر''' (انگريزي: ''Robert Soutar''؛ لڳ ڀڳ 1830ع – 28 سيپٽمبر 1908ع) [[انگلينڊ]] جو [[اداڪار]]، مزاحيه فنڪار، [[اسٽيج مئنيجر]]، [[ڊراما نگار]] ۽ [[ٿيٽر هدايتڪار]] هو. هن پنهنجي پيشوراڻي زندگيءَ جي شروعات صحافت سان ڪئي، پر پوءِ اداڪاري ۽ ٿيٽر جي انتظام کي پنهنجي بنيادي پيشي طور اختيار ڪيو. هو اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ لنڊن جي وڪٽورين ٿيٽر سان لاڳاپيل رهيو ۽ خاص طور گيئٽي ٿيٽر ۽ ايڊيلفي ٿيٽر ۾ پنهنجي فني سرگرمين سبب سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="AdelphiBio">{{cite web |title=Soutar, Robert (1830–1908): Actor, comedian |website=The Adelphi Theatre Calendar |publisher=University of Massachusetts Amherst |url=https://www.umass.edu/AdelphiTheatreCalendar/m67d.htm |language=en |access-date=8 November 2026}}</ref><ref name="GlasgowSoutar">{{cite web |title=Robert Soutar, ca 1830– |website=The Correspondence of James McNeill Whistler |publisher=University of Glasgow |url=https://www.whistler.arts.gla.ac.uk/correspondence/people/biog/?bid=Sout_1&initial= |language=en |access-date=8 November 2026}}</ref> 1867ع ۾ هن مشهور اداڪارا [[نيلي فيرن]] سان شادي ڪئي. ٻئي 1868ع ۾ گيئٽي ٿيٽر جي نئين ڪمپنيءَ ۾ شامل ٿيا، جتي سوٽر اسٽيج مئنيجر، ليکڪ ۽ اداڪار طور ڪم ڪيو. نيلي فيرن موسيقيءَ وارن مزاحيه ڊرامن ۾ نوجوان مرد ڪردارن، يعني ''پرنسپل بواءِ''، جي اداڪاريءَ سبب مشهور ٿي. سندن پٽ جوزف فيرن سوٽر پڻ اداڪار، ڳائڻو ۽ اسٽيج مئنيجر بڻيو.<ref name="NPGFarren">{{cite web |title=Ellen ('Nellie') Farren |website=National Portrait Gallery |url=https://www.npg.org.uk/collections/search/person/mp01541/ellen-nellie-farren |language=en |access-date=8 November 2026}}</ref><ref name="GlasgowFarren">{{cite web |title=Nellie Farren |website=Whistler Paintings: Catalogue Raisonné |publisher=University of Glasgow |url=https://www.whistlerpaintings.gla.ac.uk/catalogue/biog/?nid=Farren |language=en |access-date=8 November 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ صحافت == رابرٽ سوٽر لنڊن ۾ پيدا ٿيو. سندس والدين جا نالا رابرٽ سوٽر ۽ سوزن سوٽر هئا. سندس پيءُ، جيڪو 1796ع ۾ ڄائو ۽ 1866ع ۾ وفات ڪري ويو، ڪيترن سالن تائين لنڊن جي اخبار ''مارننگ ايڊورٽائيزر'' (''Morning Advertiser'') سان ايڊيٽر طور لاڳاپيل رهيو. نوجوان سوٽر صحافت جي تربيت حاصل ڪئي ۽ ڪجهه عرصو انهيءَ اخبار ۾ ڪم ڪيو.<ref name="Stewart2003">{{cite journal |last=Stewart |first=Maurice |title=The Spark That Lit the Bonfire |journal=Gilbert and Sullivan News |location=London |date=Spring 2003 |language=en}}</ref> سوٽر جي ڄمڻ جي سال بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. يونيورسٽي آف ميساچوسٽس جي ايڊيلفي ٿيٽر ڪئلينڊر ۾ سندس ڄمڻ جو سال 1830ع ڏنل آهي، جڏهن ته ''ڊڪشنري آف نيشنل بايوگرافي'' جي 1912ع واري ضميمي ۾ نيلي فيرن جي سوانح اندر سندس ڄمڻ جو سال 1827ع ڄاڻايل آهي. يونيورسٽي آف گلاسگو جو سوانحي رڪارڊ پڻ سندس ڄمڻ جو سال لڳ ڀڳ 1830ع ڄاڻائي ٿو.<ref name="AdelphiBio"/><ref name="DNBFarren">{{cite encyclopedia |title=Farren, Ellen |encyclopedia=Dictionary of National Biography, 1912 Supplement |volume=2 |pages=12–14 |year=1912 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1912_supplement/Farren,_Ellen |language=en |access-date=8 November 2026}}</ref><ref name="GlasgowSoutar"/> هن 1852ع ۾ شوقيه اداڪار طور ٿيٽر سان پنهنجو تعلق شروع ڪيو. پوءِ برائٽن ۽ لنڊن جي مختلف ٿيٽرن ۾ ڪم ڪندي پيشوراڻي اداڪاريءَ ڏانهن وڌيو.<ref name="Stewart2003"/> == اداڪاريءَ جي شروعات == سوٽر پنهنجي شروعاتي فني زندگيءَ ۾ برائٽن ٿيٽر سان لاڳاپيل رهيو. 1863ع ۾ هن لنڊن جي اولمپڪ ٿيٽر ۾ ''ٽيمنگ اَ ٽروئنٽ'' (''Taming a Truant'') نالي ڊرامي ۾ ڪئپٽن پرٽيناڪس جو ڪردار ادا ڪيو. هن پيشڪش بابت 11 اپريل 1863ع جي ''دي اسپورٽنگ گزيٽ'' ۾ ذڪر ملي ٿو.<ref name="Sporting1863">{{cite news |title=Revival of Olympic Theatre |newspaper=The Sporting Gazette |date=11 April 1863 |page=383 |language=en}}</ref> اولمپڪ ٿيٽر ۾ ڪم ڪرڻ دوران سوٽر جي ملاقات اداڪارا نيلي فيرن سان ٿي. ٻنهي 8 ڊسمبر 1867ع تي شادي ڪئي. هن شاديءَ جو ذڪر ''ڊڪشنري آف نيشنل بايوگرافي'' ۽ نيلي فيرن جي ٻين سوانحي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="DNBFarren"/><ref name="NPGFarren"/> 1868ع ۾ سوٽر جو هڪ پردي وارو مزاحيه ڊرامو ''دي فاسٽ ڪوچ'' (''The Fast Coach'') لنڊن جي ايڊيلفي ٿيٽر ۾ پيش ٿيو. اهو ڊرامو هن سي جي ڪلاريج سان گڏ لکيو هو. ساڳئي سال هن ٽام ٽيلر جي ڊرامي ''دي ٽڪيٽ آف ليو مين'' (''The Ticket-of-Leave Man'') ۾ گرين جونز جو ڪردار ادا ڪيو.<ref name="AdelphiBio"/><ref name="AdelphiCalendar">{{cite web |title=The Adelphi Theatre Calendar, 1867–1868 |website=The Adelphi Theatre Calendar |publisher=University of Massachusetts Amherst |url=https://www.umass.edu/AdelphiTheatreCalendar/m67d.htm |language=en |access-date=8 November 2026}}</ref> ايڊيلفي ٿيٽر جي تاريخي رڪارڊ موجب سوٽر 9 سيپٽمبر 1868ع ۽ 14 جون 1887ع تي خاص اعزازي پيشڪشن ۾ پڻ اسٽيج تي ظاهر ٿيو. 1890ع ۾ هو ٻيهر ايڊيلفي ٿيٽر سان هڪ موسم لاءِ اسٽيج مئنيجر طور لاڳاپيل ٿيو.<ref name="AdelphiBio"/> == گيئٽي ٿيٽر سان وابستگي == 21 ڊسمبر 1868ع تي لنڊن جي گيئٽي ٿيٽر نئين انتظام هيٺ پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون. ٿيٽر جو انتظام جان هالنگشيڊ وٽ هو. ان موقعي تي سوٽر کي اسٽيج مئنيجر مقرر ڪيو ويو ۽ نيلي فيرن پڻ ٿيٽر جي اداڪارن واري ڪمپنيءَ ۾ شامل هئي.<ref name="Era1868">{{cite news |title=The Opening of the Gaiety Theatre |newspaper=The Era |date=13 December 1868 |url=https://arthurlloyd.co.uk/GaietyTheatreLondon/Opening.htm |language=en |access-date=8 November 2026}}</ref> 13 ڊسمبر 1868ع جي ''دي ايرا'' اخبار ۾ شايع ٿيل اعلان موجب گيئٽي ٿيٽر جي افتتاحي پيشڪشن ۾ ''دي ٽو هارليڪئنز''، ''آن دي ڪارڊز'' ۽ ڊبليو ايس گلبرٽ جو موسيقيءَ وارو مزاحيه ڊرامو ''رابرٽ لي ڊيابل'' شامل هئا. ساڳئي اعلان ۾ سوٽر جو نالو اسٽيج مئنيجر طور ڏنل هو.<ref name="Era1868"/> سوٽر لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين گيئٽي ٿيٽر ۾ اداڪاري، اسٽيج انتظام ۽ لکڻ جي ڪمن سان لاڳاپيل رهيو. ٿيٽر ۾ سندس زال نيلي فيرن جي مقبوليت پڻ وڌندي وئي. فيرن خاص طور وڪٽورين برلسڪ جي انهن ڪردارن ۾ مشهور ٿي، جن ۾ عورت اداڪارا نوجوان مرد جو ڪردار ادا ڪندي هئي.<ref name="Hollingshead">{{cite book |last=Hollingshead |first=John |title=Gaiety Chronicles |year=1898 |page=39 |language=en}}</ref><ref name="NPGFarren"/> 1868ع ۾ سوٽر گلبرٽ جي مزاحيه پيشڪش ''رابرٽ دي ڊيول'' (''Robert the Devil'') ۾ اولڊ بيلي جو ڪردار ادا ڪيو. 1870ع ۾ هن ''دي پرنسيس آف ٽريبيزونڊ'' (''The Princess of Trebizonde'') ۾ شهزادي ڪاسيمير جو ڪردار ادا ڪيو. هن دور جي سوٽر جي هڪ تاريخي تصوير وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم جي ٿيٽر تصويرن واري مجموعي سان لاڳاپيل آهي.<ref name="VAMuseum">{{cite web |title=Guy Little Theatrical Photographs |website=Victoria and Albert Museum Collections |publisher=Victoria and Albert Museum |url=https://collections.vam.ac.uk/item/O142237/guy-little-theatrical-photographs-photograph-london-stereoscopic-company/ |language=en |access-date=8 November 2026}}</ref> == گلبرٽ ۽ سليوان جي اوپيرا ٿيسپس == 1871ع ۾ سوٽر ''ٿيسپس'' (''Thespis; or, The Gods Grown Old'') نالي مزاحيه اوپيرا جي اصل پيشڪش ۾ حصو ورتو. هيءَ ڊبليو ايس گلبرٽ ۽ آرٿر سليوان جي گڏيل تخليقي ڪم جي پهرين اوپيرا هئي، جيڪا گيئٽي ٿيٽر ۾ ڊسمبر 1871ع ۾ پيش ڪئي وئي.<ref name="MorganThespis">{{cite web |title=Thespis, or, The Gods Grown Old: An Entirely Original Grotesque Opera, in Two Acts |website=The Morgan Library & Museum |url=https://www.themorgan.org/music-manuscripts-and-printed-music/67296 |language=en |access-date=8 November 2026}}</ref> سوٽر هن اوپيرا ۾ ٽپسيئن (''Tipseion'') جو ڪردار ادا ڪيو. اصل ڪاسٽ جي رڪارڊ ۾ سندس نالو هن ڪردار سان درج آهي. هو پيشڪش جي اسٽيج انتظام سان پڻ لاڳاپيل هو، جڏهن ته سندس زال نيلي فيرن مرڪيوري جو ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ThespisCast">{{cite web |title=Thespis: Original Cast |website=The Gilbert and Sullivan Archive |url=https://www.gsarchive.net/thespis/html/cast.html |language=en |access-date=8 November 2026}}</ref><ref name="EraThespis">{{cite news |title=Thespis: Review |newspaper=The Era |date=31 December 1871 |url=https://gsarchive.net/thespis/reviews/era.html |language=en |access-date=8 November 2026}}</ref> ''دي ايرا'' جي 31 ڊسمبر 1871ع واري جائزي ۾ سوٽر جي ڪردار جو ذڪر ملي ٿو. هن اوپيرا جي اصل پيشڪش جو مواد ۽ ان جي تاريخي اهميت گلبرٽ ۽ سليوان جي ٿيٽر بابت تحقيق ۾ محفوظ آهي.<ref name="EraThespis"/><ref name="Rees1964">{{cite book |last=Rees |first=Terence |title=Thespis – A Gilbert & Sullivan Enigma |publisher=Dillon's University Bookshop |location=London |year=1964 |pages=12–18 |language=en}}</ref> == ڊراما نگاري ۽ هدايتڪاري == سوٽر اداڪاريءَ کان علاوه ڊراما نگاري ۽ ٿيٽر جي هدايتڪاريءَ ۾ پڻ ڪم ڪيو. سندس ابتدائي تحريرن ۾ ''دي فاسٽ ڪوچ'' شامل آهي، جيڪو 1868ع ۾ ايڊيلفي ٿيٽر ۾ پيش ٿيو. 1882ع ۾ هن ڊرامي جي ٻيهر پيشڪش پڻ ٿي.<ref name="AdelphiCalendar"/> 1878ع ۾ سوٽر ''دي فارٽي ٿيوز'' (''The Forty Thieves'') جي هڪ شوقيه پيشڪش جي هدايت ڪئي. هيءَ پيشڪش لنڊن جي بيف اسٽيڪ ڪلب لاءِ تيار ڪئي وئي هئي ۽ ان جو متن رابرٽ ريس، ڊبليو ايس گلبرٽ، ايف سي برننڊ ۽ هينري جي بائرن سان لاڳاپيل هو.<ref name="Hollingshead"/> 1882ع ۾ سندس مزاحيه ڊرامو ''بلائنڊ فولڊ'' (''Blindfold'') گيئٽي ٿيٽر ۾ پيش ٿيو. ان کان سواءِ هن وڪٽورين دور جي مزاحيه ڊرامن، فارسن ۽ پينٽومائيم جي تياريءَ ۾ حصو ورتو.<ref name="Stewart2003"/> == اهم فني ڪردار ۽ پيشڪشون == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#214e73;color:white;" | سال ! style="background:#214e73;color:white;" | ڊرامو يا پيشڪش ! style="background:#214e73;color:white;" | ڪردار يا ذميواري |- | style="background:#eaf2fa;" | '''1863ع''' | ''Taming a Truant'' | ڪئپٽن پرٽيناڪس |- | style="background:#eef7ed;" | '''1868ع''' | ''The Fast Coach'' | گڏيل ڊراما نگار |- | style="background:#fff3df;" | '''1868ع''' | ''The Ticket-of-Leave Man'' | گرين جونز |- | style="background:#f0ecfa;" | '''1868ع''' | ''Robert the Devil'' | اولڊ بيلي |- | style="background:#e9f5f4;" | '''1870ع''' | ''The Princess of Trebizonde'' | شهزادو ڪاسيمير |- | style="background:#fceeee;" | '''1871ع''' | ''Thespis'' | ٽپسيئن؛ اسٽيج انتظام |- | style="background:#eaf2fa;" | '''1878ع''' | ''The Forty Thieves'' | هدايتڪار |- | style="background:#eef7ed;" | '''1882ع''' | ''Blindfold'' | ڊراما نگار |- | style="background:#fff3df;" | '''1884ع''' | ''Just in Time'' | لينوئر |- | style="background:#f0ecfa;" | '''1885ع''' | ''The Ticket-of-Leave Man'' | گرين جونز |- | style="background:#e9f5f4;" | '''1891ع''' | ''The Rocket'' | اداڪار |} <ref name="AdelphiBio"/><ref name="ThespisCast"/><ref name="Rees1964"/> == پوئين فني زندگي == 1884ع ۾ سوٽر ايف سي برننڊ جي ڊرامي ''جسٽ اِن ٽائيم'' (''Just in Time'') ۾ لينوئر جو ڪردار ادا ڪيو. 1885ع ۾ هن ''دي ٽڪيٽ آف ليو مين'' ۾ ٻيهر گرين جونز جو ڪردار ادا ڪيو. هن پيشڪش ۾ نيلي فيرن سام جو ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sporting1884">{{cite news |title=Just in Time |newspaper=The Illustrated Sporting and Dramatic News |volume=2 |date=29 November 1884 |page=359 |language=en}}</ref> 1890ع ۾ سوٽر ايڊيلفي ٿيٽر ۾ اسٽيج مئنيجر طور ڪم ڪيو. مئي 1891ع ۾ هو آرٿر ونگ پينيرو جي مزاحيه ڊرامي ''دي راڪيٽ'' (''The Rocket'') ۾ ظاهر ٿيو. ساڳئي سال گيئٽي ٿيٽر ۾ سندس اعزاز ۾ هڪ خاص پيشڪش ٿي، جنهن ۾ هن گرين جونز جو ڪردار ٻيهر ادا ڪيو.<ref name="GlasgowSoutar"/><ref name="Colonies1891">{{cite news |title=Dramatic and Musical Intelligence |newspaper=The Colonies and India |date=14 November 1891 |page=18 |url=https://www.newspapers.com/newspage/35681964/ |language=en}}</ref> 1892ع ۾ سوٽر جوزف اي ڪيو جي ٿيٽر بابت يادگيرين واري ڪتاب ''اي جوبلي آف ڊراميٽڪ لائيف اينڊ اِنسيڊنٽ'' (''A Jubilee of Dramatic Life and Incident'') جي تدوين ڪئي. 1901ع جي انگلينڊ جي آدمشماريءَ ۾ کيس رٽائرڊ اداڪار طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="Census1901">{{cite web |title=Robert Soutar, 1901 England Census |website=Ancestry |url=https://search.ancestry.co.uk/cgi-bin/sse.dll?indiv=1&dbid=7814&h=3665355 |language=en |subscription=yes}}</ref> == گهريلو زندگي == سوٽر 8 ڊسمبر 1867ع تي نيلي فيرن سان شادي ڪئي. نيلي فيرن اڻويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ لنڊن جي مزاحيه ٿيٽر جي مشهور اداڪارائن مان هڪ هئي. سندس اداڪاري خاص طور گيئٽي ٿيٽر ۽ ''پرنسپل بواءِ'' جي ڪردارن سان لاڳاپيل رهي.<ref name="DNBFarren"/><ref name="NPGFarren"/> سوٽر ۽ فيرن کي ٻه پٽ هئا. وڏو پٽ هينري رابرٽ سوٽر (1868ع–1928ع) ڪجهه وقت اداڪاريءَ سان لاڳاپيل رهيو، جڏهن ته جوزف فيرن سوٽر اداڪار، ڳائڻو ۽ اسٽيج مئنيجر بڻيو. جوزف فيرن سوٽر پنهنجي والدين جي فني روايت کي اڳتي وڌايو.<ref name="NPGFarren"/><ref name="GlasgowFarren"/> يونيورسٽي آف گلاسگو جي جيمس ميڪنيل وسلر بابت خط و ڪتابت جي رڪارڊ موجب سوٽر 1879ع ۾ مصور [[جيمس ميڪنيل وسلر]] سان رابطي ۾ هو. ساڳئي سال مارچ جي شروعات ۾ سوٽر ۽ سندس زال کي وسلر وٽ ناشتي جي دعوت پڻ ملي هئي.<ref name="GlasgowSoutar"/> == وفات ۽ تدفين == رابرٽ سوٽر 28 سيپٽمبر 1908ع تي لنڊن ۾ وفات ڪئي. سندس زال نيلي فيرن 1904ع ۾ وفات ڪري چڪي هئي. سوٽر کي لنڊن جي برامپٽن قبرستان ۾ سندس زال جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.<ref name="TheatricalDeaths">{{cite web |title=Theatrical and Musical Deaths, N–S |website=The Longmore Pages |url=http://www.msheppard.com/tdeaths5.htm |language=en}}</ref> [[File:Nellie Farren Grave Brompton.jpg|thumb|center|220px|برامپٽن قبرستان ۾ نيلي فيرن ۽ رابرٽ سوٽر سان لاڳاپيل قبر.]] == فني اهميت == رابرٽ سوٽر جي فني زندگي وڪٽورين دور جي لنڊن جي ٿيٽر جي انهن روايتن سان لاڳاپيل هئي، جن ۾ اداڪار اسٽيج جي انتظام، ڊراما نگاري ۽ پيشڪشن جي تياريءَ جون ذميواريون پڻ سنڀاليندا هئا. گيئٽي ٿيٽر جي شروعاتي انتظام ۾ سندس شموليت، ايڊيلفي ٿيٽر سان لاڳاپو ۽ گلبرٽ ۽ سليوان جي پهرين اوپيرا ''ٿيسپس'' ۾ سندس اداڪاري سندس فني زندگيءَ جا نمايان پهلو آهن.<ref name="Era1868"/><ref name="AdelphiBio"/><ref name="ThespisCast"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Robert Soutar 1870.jpg|رابرٽ سوٽر، 1870ع File:Nellie Farren Grave Brompton.jpg|برامپٽن قبرستان ۾ نيلي فيرن ۽ رابرٽ سوٽر سان لاڳاپيل قبر </gallery> == پڻ ڏسو == * [[نيلي فيرن]] * [[گلبرٽ ۽ سليوان]] * [[ڊبليو ايس گلبرٽ]] * [[وڪٽورين دور]] * [[لنڊن]] * [[ٿيٽر]] * [[برامپٽن قبرستان]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * Hollingshead, John. ''Gaiety Chronicles''. 1898. * Rees, Terence. ''Thespis – A Gilbert & Sullivan Enigma''. London: Dillon's University Bookshop, 1964. * Stewart, Maurice. “The Spark That Lit the Bonfire.” ''Gilbert and Sullivan News'', Spring 2003. * ''Dictionary of National Biography, 1912 Supplement''. Vol. 2, pp. 12–14. * ''The Illustrated Sporting and Dramatic News''. 29 November 1884. * ''The Colonies and India''. 14 November 1891. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.umass.edu/AdelphiTheatreCalendar/m67d.htm ايڊيلفي ٿيٽر جي تاريخي ڪئلينڊر ۾ رابرٽ سوٽر] * [https://www.whistler.arts.gla.ac.uk/correspondence/people/biog/?bid=Sout_1&initial= يونيورسٽي آف گلاسگو ۾ رابرٽ سوٽر جو سوانحي رڪارڊ] * [https://collections.vam.ac.uk/item/O142237/ وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم ۾ تاريخي تصوير] * [https://www.gsarchive.net/thespis/html/cast.html ٿيسپس جي اصل اداڪارن جي فهرست] * [https://www.themorgan.org/music-manuscripts-and-printed-music/67296 ٿيسپس جو تاريخي ڇاپو] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Soutar, Robert}} [[زمرو:1830ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1908ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:انگريز اداڪار]] [[زمرو:انگريز ٿيٽر هدايتڪار]] [[زمرو:انگريز ڊراما نگار]] [[زمرو:انگريز صحافي]] [[زمرو:وڪٽورين دور جا اداڪار]] h8t086qyx02iaxidulgmuszpy0l6a65 0 105618 429585 2026-11-08T01:23:40Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سامونڊي پکيءَ جو هڪ قسم}} {{Speciesbox | name = ڪيپ ورڊي طوفاني پيٽرل | image = Hydrobates jabejabe - Charlotte Kirchner - 333452293.jpeg | image_caption = ڪيپ ورڊي طوفاني پيٽرل | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="IUCN2018">{{cite iucn |author=BirdLife International |year=2018 |title=Hydrobates jabejabe |article-number=e.T132434704A132434879 |doi=10.2305/IUCN.UK.2... 429585 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سامونڊي پکيءَ جو هڪ قسم}} {{Speciesbox | name = ڪيپ ورڊي طوفاني پيٽرل | image = Hydrobates jabejabe - Charlotte Kirchner - 333452293.jpeg | image_caption = ڪيپ ورڊي طوفاني پيٽرل | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="IUCN2018">{{cite iucn |author=BirdLife International |year=2018 |title=Hydrobates jabejabe |article-number=e.T132434704A132434879 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T132434704A132434879.en}}</ref> | genus = Hydrobates | species = jabejabe | authority = ([[جوزي ويسينٽي باربوسا دو بوڪاجي|باربوسا دو بوڪاجي]]، 1875) | synonyms = ''Oceanodroma jabejabe'' }} '''ڪيپ ورڊي طوفاني پيٽرل''' (انگريزي: ''Cape Verde storm petrel''؛ سائنسي نالو: ''Hydrobates jabejabe''، سنڌي اچار: '''هائيڊروبيٽيز جابي جابي''') [[سامونڊي پکي|سامونڊي پکين]] جو هڪ قسم آهي، جيڪو [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ۾، خاص طور [[ڪيپ ورڊي]] جي ٻيٽن جي چوڌاري ملي ٿو. هي پکي طوفاني پيٽرلن جي خاندان [[هائيڊروبيٽيڊي]] (''Hydrobatidae'') سان تعلق رکي ٿو.<ref name="IUCN2018"/> ماضيءَ ۾ هن پکيءَ کي [[پٽي دار پٺيءَ وارو طوفاني پيٽرل]] (''Band-rumped storm petrel'') جو هڪ ذيلي قسم سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي [[بين الاقوامي پکين جي علمي ڪانگريس]] ۽ ٻين پکين جي درجابندي ڪندڙ ادارن طرفان ان کي هڪ الڳ قسم طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref name="IOC">{{cite web |title=Petrels, albatrosses – IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/petrels/ |website=IOC World Bird List |language=en |access-date=29 July 2021}}</ref><ref name="UK400">{{cite web |title=UK400 Club Online |url=http://www.uk400clubonline.co.uk/index.php?s=Oceanodroma+jabejabe |archive-url=https://web.archive.org/web/20141103173534/http://www.uk400clubonline.co.uk/index.php?s=Oceanodroma+jabejabe |archive-date=3 November 2014 |language=en |access-date=5 May 2010}}</ref><ref name="RNBWS">{{cite web |title=Royal Naval Birdwatching Society |url=http://www.rnbws.org.uk/news.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316131929/http://www.rnbws.org.uk/news.php |archive-date=16 March 2009 |language=en |access-date=10 March 2022}}</ref> == درجابندي == ڪيپ ورڊي طوفاني پيٽرل جو سائنسي نالو ''Hydrobates jabejabe'' آهي، جنهن جو سنڌي اچار '''هائيڊروبيٽيز جابي جابي''' آهي. هن قسم جي سائنسي وضاحت 1875ع ۾ پرتگالي فطرت دان [[جوزي ويسينٽي باربوسا دو بوڪاجي]] ڪئي هئي. ان جو هڪ اڳوڻو سائنسي نالو ''Oceanodroma jabejabe'' (سنڌي اچار: '''اوشيانوڊروما جابي جابي''') پڻ آهي.<ref name="WorldBirdNames">{{cite web |title=Worldbirdnames.org: Taxonomic Updates |url=http://www.worldbirdnames.org/updates-PS.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618055751/http://www.worldbirdnames.org/updates-PS.html |archive-date=18 June 2010 |language=en |access-date=10 March 2022}}</ref> هن پکيءَ جي درجابنديءَ ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن. اڳ ۾ ان کي پٽي دار پٺيءَ واري طوفاني پيٽرل جو ذيلي قسم قرار ڏنو ويندو هو، پر جديد پکين جي درجابنديءَ ۾ ان کي هڪ الڳ قسم جي حيثيت حاصل آهي.<ref name="IOC"/> == رهائش ۽ ورڇ == هي پکي ائٽلانٽڪ سمنڊ ۾ رهندو آهي ۽ خاص طور ڪيپ ورڊي جي ٻيٽن جي چوڌاري سامونڊي علائقن سان لاڳاپيل آهي. اهو کليل سمنڊ ۾ زندگي گذاريندڙ پکي آهي ۽ پنهنجي نسل وڌائڻ لاءِ ٻيٽن ڏانهن موٽندو آهي.<ref name="IUCN2018"/> ڪيپ ورڊي طوفاني پيٽرل گهڻو ڪري رات جي وقت سرگرم رهندو آهي. ان جي رات واري سرگرمي ۽ نسل وڌائڻ جي موسمي نمونن بابت سائنسي تحقيق پڻ ڪئي وئي آهي.<ref name="Medrano2022">{{cite journal |last1=Medrano |first1=Fernando |last2=Militão |first2=Teresa |last3=Gomes |first3=Ivandra |last4=Sardà-Serra |first4=Mariona |last5=de la Fuente |first5=Mònica |last6=Dinis |first6=Herculano A. |last7=González-Solís |first7=Jacob |title=Phenological divergence, population connectivity and ecological differentiation in two allochronic seabird populations |journal=Frontiers in Marine Science |volume=9 |date=4 November 2022 |doi=10.3389/fmars.2022.975716 |hdl=2445/218867 |doi-access=free |language=en}}</ref> == جسماني بناوت == ڪيپ ورڊي طوفاني پيٽرل جي کنڀن جو رنگ نسبتاً گهرو هوندو آهي. هن جي پٺيءَ جي پوئين حصي تي موجود اڇو نشان، [[ليچ جو طوفاني پيٽرل|ليچ جي طوفاني پيٽرل]] جي ڀيٽ ۾ گهٽ نمايان هوندو آهي.<ref name="BirdingReport">{{cite web |title=Report of a Birding Trip to the Cape Verde Islands from 20th March to 27th March 2009 |url=http://www.xs4all.nl/~jnvdlaan/Cape_Verde_2009.pdf |language=en |access-date=10 March 2022}}</ref> انهن خاصيتن جي مدد سان هن پکيءَ کي ٻين طوفاني پيٽرلن کان سڃاڻڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي، جيتوڻيڪ ويجهن لاڳاپيل قسمن جي سڃاڻپ لاءِ وڌيڪ خصوصيتن جو جائزو وٺڻ ضروري ٿي سگهي ٿو. == نسل وڌائڻ == ڪيپ ورڊي طوفاني پيٽرل سال جي مختلف حصن ۾ نسل وڌائيندو آهي، پر ان جا گهڻا آکيرا سياري جي موسم ۾ هوندا آهن.<ref name="Robb2008">{{cite book |last1=Robb |first1=Magnus |last2=Mullarney |first2=Killian |title=Petrels Night and Day: A Sound Approach Guide |publisher=The Sound Approach |location=Dorset, United Kingdom |year=2008 |language=en}}</ref> 2022ع ۾ شايع ٿيل هڪ سائنسي مطالعي ۾ مختلف موسمن ۾ نسل وڌائيندڙ سامونڊي پکين جي آبادين جي نسلي وقتن، آبادين جي وچ ۾ رابطن ۽ ماحولياتي فرقن جو جائزو ورتو ويو. اهڙي تحقيق ڪيپ ورڊي جي طوفاني پيٽرلن جي نسل وڌائڻ جي نمونن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.<ref name="Medrano2022"/> == تحفظ جي حالت == [[بين الاقوامي اتحاد براءِ تحفظ فطرت]] جي ڳاڙهي فهرست ۾ ڪيپ ورڊي طوفاني پيٽرل کي '''گهٽ ڳڻتيءَ جوڳو''' (''Least Concern'') قرار ڏنو ويو آهي. هيءَ درجابندي 2018ع جي جائزي تي ٻڌل آهي.<ref name="IUCN2018"/> گهٽ ڳڻتيءَ واري درجابنديءَ جو مطلب اهو آهي ته لاڳاپيل جائزي موجب هي قسم ان وقت عالمي سطح تي وڌيڪ خطري وارين درجابندين ۾ شامل نه هو. تنهن هوندي به اها درجابندي مستقبل ۾ آباديءَ يا ماحولياتي حالتن جي تبديليءَ کان مڪمل تحفظ جي ضمانت نٿي ڏئي. == پڻ ڏسو == * [[ڪيپ ورڊي]] * [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] * [[سامونڊي پکي]] * [[طوفاني پيٽرل]] * [[ليچ جو طوفاني پيٽرل]] * [[پکين جي درجابندي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.zoonomen.net/avtax/proc.html دنيا جي پکين جي سائنسي درجابنديءَ جي فهرست] * [https://www.worldbirdnames.org/new/bow/petrels/ بين الاقوامي پکين جي فهرست ۾ پيٽرل ۽ الباٽراس] * [https://doi.org/10.3389/fmars.2022.975716 نسل وڌائڻ جي موسمن ۽ ماحولياتي فرقن بابت سائنسي تحقيق] {{Taxonbar|from1=Q60895939|from2=Q1267681}} [[زمرو:هائيڊروبيٽيڊي]] [[زمرو:ڪيپ ورڊي جا مقامي پکي]] [[زمرو:1875ع ۾ بيان ڪيل پکي]] 3f36zxo4u6rufilatck80qxgwy1p5oh 0 105619 429586 2026-11-08T01:30:27Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سامونڊي پکين جو هڪ جنس ۽ خاندان}} {{Automatic taxobox | name = اتر وارا طوفاني پيٽرل | image = European Storm Petrel From The Crossley ID Guide Eastern Birds.jpg | image_caption = [[يورپي طوفاني پيٽرل]] | parent_authority = [[گريگوري ميٿيوز|ميٿيوز]]، 1912 | taxon = Hydrobates | authority = [[فريڊرڪ بوئي|ايف. بوئي]]، 1822 | type_species = ''Procellaria... 429586 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سامونڊي پکين جو هڪ جنس ۽ خاندان}} {{Automatic taxobox | name = اتر وارا طوفاني پيٽرل | image = European Storm Petrel From The Crossley ID Guide Eastern Birds.jpg | image_caption = [[يورپي طوفاني پيٽرل]] | parent_authority = [[گريگوري ميٿيوز|ميٿيوز]]، 1912 | taxon = Hydrobates | authority = [[فريڊرڪ بوئي|ايف. بوئي]]، 1822 | type_species = ''Procellaria pelagica'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيوس|لينيوس]]، 1758 | subdivision_ranks = قسم | subdivision = متن ڏسو | synonyms = ''Oceanodroma'' Reichenbach، 1853 ''Thalassidroma'' Vigors، 1825 ''Zalochelidon'' Billberg، 1828 ''Cymochorea'' Coues، 1864 ''Halocyptena'' Coues، 1864 ''Pacificodroma'' Bianchi، 1913 ''Bannermania'' Mathews ۽ Iredale، 1915 ''Tethysia'' Mathews، 1933 ''Loomelania'' Mathews، 1934 ''Bianchoma'' Mathews، 1943 ''Stonowa'' Mathews، 1943 ''Thalobata'' Mathews، 1943 Hydrobatinae (Mathews، 1912) }} '''اتر وارا طوفاني پيٽرل''' (انگريزي: ''Northern storm petrels'') [[سامونڊي پکي|سامونڊي پکين]] جو هڪ گروهه آهي، جيڪو '''هائيڊروبيٽيز''' (''Hydrobates'') جنس ۽ '''هائيڊروبيٽيڊي''' (''Hydrobatidae'') خاندان سان تعلق رکي ٿو. هي خاندان [[پروسيلاريفارميز]] (''Procellariiformes'') ترتيب ۾ شامل آهي. ماضيءَ ۾ اتر وارن طوفاني پيٽرلن کي ڏاکڻن طوفاني پيٽرلن سان گڏ هڪ ئي خاندان ۾ رکيو ويندو هو، پر بعد ۾ ارتقائي تحقيق مان معلوم ٿيو ته اهي ٻئي گروهه ويجها ارتقائي مائٽ ناهن. انهيءَ ڪري انهن کي الڳ خاندانن ۾ ورهايو ويو.<ref name="Carboneras1992">{{cite book |last=Carboneras |first=C. |chapter=Family Hydrobatidae (Storm Petrels) |title=Handbook of the Birds of the World |volume=1 |publisher=Lynx Edicions |location=Barcelona |year=1992 |pages=258–265 |isbn=84-87334-10-5}}</ref> اهي سامونڊي پکين جي ننڍڙن قسمن مان آهن. سندن خوراڪ ۾ [[پلانڪٽن]] سان لاڳاپيل ننڍڙا [[ڪرسٽيشين]] ۽ ننڍيون مڇيون شامل آهن، جن کي هو سمنڊ جي سطح تان کڻندا آهن. خوراڪ حاصل ڪرڻ وقت اڪثر پاڻيءَ مٿان هڪ هنڌ پر ڦڙڪائيندي اڏامندا آهن. سندن اڏام تيز ڦڙڦڙاهٽ واري ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[چمڙو|چمڙي]] جي اڏام جهڙي محسوس ٿيندي آهي.<ref name="Brooke2004">{{cite book |last=Brooke |first=Michael |title=Albatrosses and Petrels Across the World |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2004 |isbn=0-19-850125-0}}</ref> اتر وارا طوفاني پيٽرل گهڻو ڪري [[اتر اڌ گولو|اتر اڌ گولي]] ۾ ملن ٿا، جيتوڻيڪ خط استوا جي ويجهو رهندڙ ڪجهه قسم ڏاکڻي اڌ گولي تائين به پهچن ٿا. اهي کليل سمنڊ جا پکي آهن ۽ عام طور رڳو نسل وڌائڻ لاءِ خشڪيءَ تي ايندا آهن. گهڻن قسمن جي سمنڊ اندر رهڻي ڪهڻي ۽ ورڇ بابت معلومات محدود آهي، ڇاڪاڻ ته کليل سمنڊ ۾ انهن کي ڳولڻ ۽ هڪ ٻئي کان سڃاڻڻ ڏکيو هوندو آهي.<ref name="Brooke2004"/> اهي پکي گڏيل آبادين ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن ۽ پنهنجي ڄمڻ واري آباديءَ يا اڳوڻي آکيري ڏانهن موٽڻ جو مضبوط لاڙو رکندا آهن. گهڻا قسم زمين اندر ٻرن يا پٿرن جي ڏارن ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن. هڪ قسم کان سواءِ ٻيا سڀ نسل وڌائڻ واري هنڌ تي گهڻو ڪري رات جو ايندا آهن. نر ۽ مادي ڊگهي عرصي جا جوڙا ٺاهيندا آهن ۽ آني تي ويهڻ توڙي ٻچي کي خوراڪ کارائڻ جون ذميواريون ورهائيندا آهن. آني مان ٻچو نڪرڻ ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 50 ڏينهن ۽ ٻچي کي اڏامڻ جي قابل ٿيڻ ۾ وڌيڪ 50 کان 70 ڏينهن لڳي سگهن ٿا.<ref name="SchreiberBurger2001">{{cite book |editor-last1=Schreiber |editor-first1=Elizabeth A. |editor-last2=Burger |editor-first2=Joanne |title=Biology of Marine Birds |publisher=CRC Press |location=Boca Raton |year=2001 |isbn=0-8493-9882-7}}</ref> طوفاني پيٽرلن جا ڪيترائي قسم انساني سرگرمين سبب خطرن کي منهن ڏئي رهيا آهن. گواڊالوپي طوفاني پيٽرل کي ممڪن طور ناپيد سمجهيو وڃي ٿو. انهن پکين لاءِ وڏن خطرن ۾ نسل وڌائڻ وارن ٻيٽن تي ٻاهران آندل جانور، خاص طور [[ڪوئو|ڪوئا]] ۽ جهنگلي ٻليون شامل آهن. ڪيترائي طوفاني پيٽرل اهڙن ڌار ٿلڳ ٻيٽن تي آکيرا ٺاهيندا آهن، جتي تاريخي طور زميني ٿڻائتا شڪاري موجود نه هئا؛ تنهنڪري نون شڪارين کان بچاءَ جون سندن صلاحيتون محدود هونديون آهن.<ref name="Carboneras1992"/> == درجابندي == هائيڊروبيٽيڊي خاندان کي 1912ع ۾ آسٽريليا ۾ ڄاول پکين جي ماهر [[گريگوري ميٿيوز]]، هائيڊروبيٽيز کي نمونياتي جنس قرار ڏيندي، سائنسي درجابنديءَ ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="Mathews1912">{{cite book |last=Mathews |first=Gregory M. |title=The Birds of Australia |volume=2 |publisher=Witherby |location=London |year=1912 |page=45 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/49617577}}</ref> هن خاندان جي نالي جي تاريخ پيچيده آهي. 1849ع ۾ فرانسيسي حيوانيات دان [[ڪوم ڊاميان ڊيگلان]]، ''Hydrobata'' (هائيڊروباٽا) کي نمونياتي جنس قرار ڏيندي، هائيڊروبيٽيڊي نالو استعمال ڪيو هو.<ref name="Degland1849">{{cite book |last=Degland |first=Côme-Damien |title=Ornithologie Européenne, ou Catalogue Analytique et Raisonné des Oiseaux Observés en Europe |volume=1 |publisher=Libraire Encyclopédique de Robert |location=Paris |year=1849 |page=445 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14421613 |language=fr}}</ref> پر ''Hydrobata'' نالي جنس 1816ع ۾ فرانسيسي پکين جي ماهر [[لوئي پيئر وييو]] طرفان [[سنڪليڊي]] (''Cinclidae'') خاندان جي پکين لاءِ قائم ڪئي وئي هئي.<ref name="Vieillot1816">{{cite book |last=Vieillot |first=Louis Pierre |title=Analyse d'une Nouvelle Ornithologie Élémentaire |publisher=Deterville |location=Paris |year=1816 |page=42 |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9745205x/f48.image |language=fr}}</ref> 1992ع ۾ [[حيوانياتي نالن بابت بين الاقوامي ڪميشن]]، يعني آءِ سي زيڊ اين، 1816ع واري ''Hydrobata'' نالي کي رد ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ 1849ع واري خانداني نالي جي حيثيت متاثر ٿي ۽ ميٿيوز طرفان 1912ع ۾ متعارف ڪرايل هائيڊروبيٽيڊي نالي کي محفوظ رکيو ويو.<ref name="ICZN1992">{{cite journal |author=International Commission on Zoological Nomenclature |title=Opinion 1696: Hydrobatidae Mathews, 1912 (1865) (Aves: Procellariiformes): conserved |journal=Bulletin of Zoological Nomenclature |volume=49 |issue=3 |pages=250–251 |year=1992 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12231317}}</ref> هائيڊروبيٽيز جنس 1822ع ۾ جرمن حيوانيات دان [[فريڊرڪ بوئي]] قائم ڪئي. هن ٻه قسم درج ڪيا، پر ڪنهن هڪ کي نمونياتي قسم مقرر نه ڪيو.<ref name="Boie1822">{{cite journal |last=Boie |first=Friedrich |title=Ueber Classification, insonderheit der europäischen Vogel |journal=Isis von Oken |volume=1822 |year=1822 |pages=545–564 |at=ستون 562 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/27515512 |language=de}}</ref> 1884ع ۾ [[اسپينسر فلرٽن بيئرڊ]]، [[ٿامس مايو بريور]] ۽ [[رابرٽ رِجوي]] يورپي طوفاني پيٽرل کي هن جنس جو نمونياتي قسم مقرر ڪيو.<ref name="Baird1884">{{cite book |last1=Baird |first1=Spencer F. |last2=Brewer |first2=Thomas M. |last3=Ridgway |first3=Robert |title=The Water Birds of North America |volume=2 |publisher=Little, Brown and Company |location=Boston |year=1884 |page=403 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30736416}}</ref><ref name="Mayr1979">{{cite book |editor-last1=Mayr |editor-first1=Ernst |editor-last2=Cottrell |editor-first2=G. William |title=Check-List of Birds of the World |volume=1 |edition=2 |publisher=Museum of Comparative Zoology |location=Cambridge, Massachusetts |year=1979 |page=111 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/16108751}}</ref> هائيڊروبيٽيز (''Hydrobates'') نالو قديم يوناني لفظن ''هائيڊرو''، جنهن جي معنيٰ پاڻي آهي، ۽ ''باٽيس''، جنهن جي معنيٰ هلندڙ يا پنڌ ڪندڙ آهي، مان ٺهيو آهي. اهو نالو انهن پکين جي پاڻيءَ جي مٿاڇري تي هلڻ جهڙي حرڪت ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Jobling2010">{{cite book |last=Jobling |first=James A. |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |publisher=Christopher Helm |location=London |year=2010 |page=196 |isbn=978-1-4081-2501-4}}</ref> === خاندانن جي الڳ درجابندي === ماضيءَ ۾ طوفاني پيٽرلن جي گڏيل خاندان اندر ٻه ذيلي خاندان تسليم ڪيا ويندا هئا: هائيڊروبيٽيني (''Hydrobatinae'') ۽ اوشيانيٽيني (''Oceanitinae''). بعد ۾ ڏاکڻن طوفاني پيٽرلن کي اوشيانيٽيڊي (''Oceanitidae'') نالي الڳ خاندان جو درجو ڏنو ويو.<ref name="Carboneras1992"/> اوشيانيٽيڊي جا پکي گهڻو ڪري ڏاکڻن سمنڊن ۾ ملن ٿا، جيتوڻيڪ ولسن جو طوفاني پيٽرل باقاعدي اتر اڌ گولي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندو آهي. ان جي ابتڙ هائيڊروبيٽيڊي جا پکي گهڻو ڪري اتر اڌ گولي تائين محدود آهن، پر ڪجهه قسم خط استوا کان ٿورو ڏکڻ طرف به وڃن ٿا يا نسل وڌائين ٿا.<ref name="Brooke2004"/> هائيڊروبيٽيڊي خاندان ۾ اڳ ۾ هائيڊروبيٽيز (''Hydrobates'') ۽ اوشيانوڊروما (''Oceanodroma'') نالي ٻه جنس شامل هيون. مائيٽوڪانڊريائي ڊي اين اي جي سائٽوڪروم بي جين جي تجزيي مان ظاهر ٿيو ته اڳوڻي وسيع خاندان جا سڀ ميمبر هڪ ئي ويجهي ارتقائي شاخ جا نه هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ٻن الڳ خاندانن ۾ رکڻ وڌيڪ مناسب سمجهيو ويو.<ref name="Nunn1998">{{cite journal |last1=Nunn |first1=G. B. |last2=Stanley |first2=S. E. |title=Body Size Effects and Rates of Cytochrome b Evolution in Tube-Nosed Seabirds |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=15 |issue=10 |pages=1360–1371 |year=1998 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025864 |pmid=9787440}}</ref> طوفاني پيٽرلن جا ڪجهه [[فوسل]] پڻ مليا آهن، جن مان سڀ کان پراڻا ڄاتل فوسل مٿئين [[مائيوسين دور]] سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Carboneras1992"/> 2021ع ۾ پکين جي بين الاقوامي علمي اتحاد، آءِ او سي، هائيڊروبيٽيز ۽ اوشيانوڊروما کي هڪ ئي هائيڊروبيٽيز جنس ۾ گڏ ڪيو. ان تبديليءَ جو مقصد ارتقائي لاڳاپن جي بنياد تي جنس جي درجابنديءَ کي وڌيڪ درست بڻائڻ هو.<ref name="IOC2021">{{cite web |editor-last1=Gill |editor-first1=Frank |editor-last2=Donsker |editor-first2=David |editor-last3=Rasmussen |editor-first3=Pamela |title=Petrels, Albatrosses |work=IOC World Bird List |version=11.2 |publisher=International Ornithologists' Union |date=July 2021 |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/petrels/ |access-date=15 January 2022}}</ref> === ارتقائي لاڳاپا === 2017ع ۾ والس ۽ سندس ساٿين هائيڊروبيٽيني جي پکين بابت ارتقائي تجزيو پيش ڪيو، جنهن ۾ مختلف قسمن جي وچ ۾ جينياتي لاڳاپن جو جائزو ورتو ويو.<ref name="Wallace2017">{{cite journal |last1=Wallace |first1=S. J. |last2=Morris-Pocock |first2=J. A. |last3=González-Solís |first3=J. |last4=Quillfeldt |first4=P. |last5=Friesen |first5=V. L. |title=A Phylogenetic Test of Sympatric Speciation in the Hydrobatinae (Aves: Procellariiformes) |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=107 |pages=39–47 |year=2017 |doi=10.1016/j.ympev.2016.09.025 |pmid=27693526}}</ref> هيٺ ڏنل ارتقائي وڻ ان مطالعي ۾ ڄاڻايل قسمن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪري ٿو. سائنسي نالا اصل صورت ۾ رکيا ويا آهن، جڏهن ته پکين جا عام نالا سنڌيءَ ۾ ڏنا ويا آهن. {{clade|{{clade |1={{clade |1={{clade |1=[[ڪيپ ورڊي طوفاني پيٽرل]] (''H. jabejabe'') |2=[[مونٽيرو جو طوفاني پيٽرل]] (''H. monteiroi'') }} |2={{clade |1={{clade |1=[[ماتسودائرا جو طوفاني پيٽرل]] (''H. matsudairae'') |2=[[سوينهو جو طوفاني پيٽرل]] (''H. monorhis'') }} |2={{clade |1=[[ٽرسٽرام جو طوفاني پيٽرل]] (''H. tristrami'') |2={{clade |1={{clade |1=[[ليچ جو طوفاني پيٽرل]] (''H. leucorhous'') |2=[[حلقيدار طوفاني پيٽرل]] (''H. hornbyi'') }} |2=[[رک جهڙو طوفاني پيٽرل]] (''H. homochroa'') }} }} }} }} |2={{clade |1={{clade |1={{clade |1=[[ڪارو طوفاني پيٽرل]] (''H. melania'') |2=[[مارڪهم جو طوفاني پيٽرل]] (''H. markhami'') }} |2={{clade |1=[[سڀ کان ننڍو طوفاني پيٽرل]] (''H. microsoma'') |2=[[پچر جهڙي پٺيءَ وارو طوفاني پيٽرل]] (''H. tethys'') }} }} |2={{clade |1=[[يورپي طوفاني پيٽرل]] (''H. pelagicus'') |2=[[ٻه شاخي پڇ وارو طوفاني پيٽرل]] (''H. furcatus'') }} }} }}|label1=''Hydrobates''}} == قسم == هائيڊروبيٽيز جنس ۾ هيٺيان قسم شامل آهن. جدول ۾ سائنسي نالا اصل لاطيني صورت ۾ رکيا ويا آهن ته جيئن انهن جي عالمي سائنسي سڃاڻپ برقرار رهي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#205579;color:white;" | عام سنڌي نالو ! style="background:#205579;color:white;" | سائنسي نالو ! style="background:#205579;color:white;" | حالت |- | [[يورپي طوفاني پيٽرل]] | ''Hydrobates pelagicus'' | موجود |- | [[ٻه شاخي پڇ وارو طوفاني پيٽرل]] | ''Hydrobates furcatus'' | موجود |- | [[حلقيدار طوفاني پيٽرل]] | ''Hydrobates hornbyi'' | موجود |- | [[سوينهو جو طوفاني پيٽرل]] | ''Hydrobates monorhis'' | موجود |- | [[ماتسودائرا جو طوفاني پيٽرل]] | ''Hydrobates matsudairae'' | موجود |- | [[ليچ جو طوفاني پيٽرل]] | ''Hydrobates leucorhous'' | موجود |- | [[ٽائونسينڊ جو طوفاني پيٽرل]] | ''Hydrobates socorroensis'' | موجود |- | [[اينلي جو طوفاني پيٽرل]] | ''Hydrobates cheimomnestes'' | موجود |- | [[رک جهڙو طوفاني پيٽرل]] | ''Hydrobates homochroa'' | موجود |- | [[پٽي دار پٺيءَ وارو طوفاني پيٽرل]] | ''Hydrobates castro'' | موجود |- | [[مونٽيرو جو طوفاني پيٽرل]] | ''Hydrobates monteiroi'' | موجود |- | [[ڪيپ ورڊي طوفاني پيٽرل]] | ''Hydrobates jabejabe'' | موجود |- | [[پچر جهڙي پٺيءَ وارو طوفاني پيٽرل]] | ''Hydrobates tethys'' | موجود |- | [[ڪارو طوفاني پيٽرل]] | ''Hydrobates melania'' | موجود |- | [[گواڊالوپي طوفاني پيٽرل]] | ''Hydrobates macrodactylus'' | ممڪن طور ناپيد |- | [[مارڪهم جو طوفاني پيٽرل]] | ''Hydrobates markhami'' | موجود |- | [[ٽرسٽرام جو طوفاني پيٽرل]] | ''Hydrobates tristrami'' | موجود |- | [[سڀ کان ننڍو طوفاني پيٽرل]] | ''Hydrobates microsoma'' | موجود |} گواڊالوپي طوفاني پيٽرل (''Hydrobates macrodactylus'') کي ممڪن طور ناپيد سمجهيو وڃي ٿو. 2010ع ۾ آءِ او سي، بولٽن ۽ سندس ساٿين جي 2007ع واري تحقيق جي بنياد تي، ڪيپ ورڊي طوفاني پيٽرل کي الڳ قسم طور قبول ڪيو. ان کي اڳ ۾ پٽي دار پٺيءَ واري طوفاني پيٽرل جو حصو سمجهيو ويندو هو.<ref name="Bolton2007">{{cite journal |last=Bolton |first=Mark |title=Playback Experiments Indicate Absence of Vocal Recognition among Temporally and Geographically Separated Populations of Madeiran Storm-Petrels Oceanodroma castro |journal=Ibis |volume=149 |issue=2 |pages=255–263 |year=2007 |doi=10.1111/j.1474-919X.2006.00624.x}}</ref> 2016ع ۾ آءِ او سي ٽائونسينڊ ۽ اينلي جي طوفاني پيٽرلن کي به الڳ قسمن طور قبول ڪيو. اهي اڳ ۾ ليچ جي طوفاني پيٽرل جي ذيلي قسمن ۾ شامل هئا.<ref name="IOC2021"/> == جسماني بناوت ۽ اڏام == [[File:Oceanodroma furcata1.jpg|thumb|ساڄو|ٻه شاخي پڇ واري طوفاني پيٽرل جا کنڀ غيرمعمولي طور مڪمل سرمائي رنگ جا هوندا آهن.]] اتر وارا طوفاني پيٽرل سامونڊي پکين جي ننڍڙن قسمن مان آهن. انهن جي جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 13 کان 25 سينٽي ميٽر هوندي آهي. ڏاکڻن طوفاني پيٽرلن جي ڀيٽ ۾ انهن جا پر ڊگها، پڇ ٻه شاخي يا پچر جهڙو ۽ ٽنگون نسبتاً ننڍيون هونديون آهن. جيتوڻيڪ طوفاني پيٽرلن جون ٽنگون پروسيلاريفارميز ترتيب جي ٻين پکين جي ڀيٽ ۾ تناسب جي لحاظ کان ڊگهيون هونديون آهن، پر اهي ڪمزور هونديون آهن ۽ پکيءَ جو وزن ڪجهه قدمن کان وڌيڪ سنڀالي نه سگهنديون آهن.<ref name="Carboneras1992"/> هائيڊروبيٽيڊي جي گهڻن قسمن جا کنڀ گهري رنگ جا هوندا آهن ۽ پٺيءَ جي پوئين حصي تي اڇي رنگ جا نشان مختلف مقدار ۾ موجود هوندا آهن. ٻه قسم انهن کان نمايان طور مختلف آهن: حلقيدار طوفاني پيٽرل، جنهن جي جسم جي هيٺئين حصي ۽ منهن تي اڇا نشان هوندا آهن، ۽ ٻه شاخي پڇ وارو طوفاني پيٽرل، جنهن جا کنڀ هلڪي سرمائي رنگ جا هوندا آهن.<ref name="Harrison1983">{{cite book |last=Harrison |first=Peter |title=Seabirds: An Identification Guide |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston |year=1983 |isbn=0-395-33253-2}}</ref> کليل سمنڊ ۾ هنن پکين جي سڃاڻپ ڏاڍي ڏکي آهي. آنلي ۽ اسڪوفيلڊ پنهنجي 2007ع واري ڪتاب ۾ لکيو ته شايع ٿيل معلومات جو هڪ وڏو حصو غلط آهي ۽ سامونڊي پکين بابت ڪيترن ڪتابن ۽ ويب سائيٽن ۾ تصويرن کي غلط قسمن سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن موجب ڪجهه ملڪن جي پکين وارين فهرستن ۾ پڻ غلط سڃاڻپ يا اڻپوري ثبوت جي بنياد تي قسم شامل ڪيا ويا آهن.<ref name="Onley2007">{{cite book |last1=Onley |first1=Derek |last2=Scofield |first2=Paul |title=Albatrosses, Petrels and Shearwaters of the World |publisher=Christopher Helm |year=2007 |isbn=978-0-7136-4332-9}}</ref> طوفاني پيٽرل اڏامڻ لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪندا آهن. گهڻا قسم ڪڏهن ڪڏهن پاڻيءَ جي مٿاڇري تي پير هڻندي خوراڪ حاصل ڪندا آهن. ان دوران هو پاڻيءَ مٿان هڪ هنڌ اڏامندا رهندا آهن ۽ پنهنجا پير پاڻيءَ جي سطح تي هلائيندا آهن. هو تيزيءَ سان پر ڦڙڪائي يا هوا جي مدد سان پنهنجي جاءِ برقرار رکندا آهن.<ref name="Withers1979">{{cite journal |last=Withers |first=P. C. |title=Aerodynamics and Hydrodynamics of the Hovering Flight of Wilson's Storm Petrel |journal=Journal of Experimental Biology |volume=80 |pages=83–91 |year=1979 |doi=10.1242/jeb.80.1.83}}</ref> اهڙو طريقو ڏاکڻن طوفاني پيٽرلن ۾ وڌيڪ عام آهي. اتر وارا طوفاني پيٽرل لهرن جي مٿان هوا جي رفتار ۾ عمودي فرق مان توانائي حاصل ڪندي ترندڙ اڏام پڻ ڪندا آهن. هن طريقي کي متحرڪ ترندڙ اڏام چيو ويندو آهي.<ref name="Pennycuick1982">{{cite journal |last=Pennycuick |first=C. J. |title=The Flight of Petrels and Albatrosses (Procellariiformes), Observed in South Georgia and Its Vicinity |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London B |volume=300 |issue=1098 |pages=75–106 |year=1982 |doi=10.1098/rstb.1982.0158}}</ref> == خوراڪ == طوفاني پيٽرلن جي ڪيترن قسمن جي خوراڪ بابت ڄاڻ محدود آهي، ڇاڪاڻ ته کليل سمنڊ ۾ انهن تي تحقيق ڪرڻ ڏکيو آهي. مجموعي طور هن خاندان جا پکي گهڻو ڪري ننڍڙن ڪرسٽيشين تي ڀاڙين ٿا. ڪيترائي قسم ننڍيون مڇيون، تيل جا ڦڙا ۽ [[نرم جسم وارا جانور]] پڻ کائيندا آهن.<ref name="Brooke2004"/> ڪجهه قسم خاص خوراڪ کي ترجيح ڏيندا آهن. مثال طور سرمائي پٺيءَ وارو طوفاني پيٽرل گهڻو ڪري گوز بارنيڪل نالي سامونڊي جانورن جي لارون تي خوراڪ حاصل ڪندو آهي. لڳ ڀڳ سڀ قسم کليل سامونڊي علائقن ۾ خوراڪ ڳوليندا آهن. جيتوڻيڪ طوفاني پيٽرل چڱيءَ طرح تري سگهن ٿا ۽ ڪڏهن پاڻيءَ جي سطح تي گڏجي ويهندا آهن، پر عام طور خوراڪ اڏامندي حاصل ڪندا آهن. اهي پاڻيءَ مٿان ڦڙڪائيندي يا سطح تي پير هڻندي ننڍڙا شڪار کڻندا آهن. ڪڏهن ڪڏهن پاڻيءَ جي سطح هيٺ ٿورو ٽٻي هڻي به شڪار حاصل ڪندا آهن.<ref name="Carboneras1992"/> ٻين سامونڊي پکين وانگر طوفاني پيٽرل به خوراڪ حاصل ڪرڻ لاءِ ٻين پکين ۽ سامونڊي ٿڻائتن جانورن جي سرگرمين مان فائدو وٺندا آهن. [[سيل]] ۽ [[پينگوئن]] جهڙا ٽٻيون هڻندڙ شڪاري جڏهن شڪار کي پاڻيءَ جي سطح ڏانهن ڌڪيندا آهن ته طوفاني پيٽرلن لاءِ ان تائين پهچڻ آسان ٿي ويندو آهي.<ref name="Harrison1991">{{cite journal |last1=Harrison |first1=N. |last2=Whitehouse |first2=M. |last3=Heinemann |first3=D. |last4=Prince |first4=P. |last5=Hunt |first5=G. |last6=Veit |first6=R. |title=Observations of Multispecies Seabird Flocks around South Georgia |journal=The Auk |volume=108 |issue=4 |pages=801–810 |year=1991}}</ref> == ورڇ ۽ لڏپلاڻ == هائيڊروبيٽيڊي خاندان جا پکي گهڻو ڪري اتر اڌ گولي ۾ ملن ٿا.<ref name="Brooke2004"/> اتر وارن طوفاني پيٽرلن جا ڪيترائي قسم نسل وڌائڻ واري موسم کان پوءِ مختلف فاصلن تائين لڏپلاڻ ڪندا آهن. مثال طور سوينهو جو طوفاني پيٽرل اولهه پئسفڪ سمنڊ ۾ نسل وڌائيندو آهي ۽ پوءِ اولهه [[هندي سمنڊ]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندو آهي.<ref name="VanDenBerg1990">{{cite journal |last1=Van den Berg |first1=A. B. |last2=Smeenk |first2=C. |last3=Bosman |first3=C. A. W. |last4=Haase |first4=B. J. M. |last5=Van der Niet |first5=A. M. |last6=Cadée |first6=G. C. |title=Barau's Petrel, Jouanin's Petrel and Other Seabirds in the Northern Indian Ocean in June–July 1984 and 1985 |journal=Ardea |volume=79 |pages=1–14 |year=1990}}</ref> ڪارو طوفاني پيٽرل ڏاکڻي [[ڪيليفورنيا]] ۾ آکيرا ٺاهيندو آهي ۽ پوءِ [[وچ آمريڪا]] جي سامونڊي ڪناري سان ڏکڻ طرف [[ڪولمبيا]] تائين لڏپلاڻ ڪندو آهي.<ref name="Ainley2001">{{cite book |last1=Ainley |first1=D. G. |last2=Everett |first2=W. T. |chapter=Black Storm-Petrel |title=The Birds of North America |number=577 |year=2001 |publisher=The Birds of North America, Inc. |location=Philadelphia}}</ref> ڪجهه قسم، جهڙوڪ ٽرسٽرام جو طوفاني پيٽرل، گهڻو ڪري پنهنجي نسل وڌائڻ وارن ٻيٽن جي آس پاس رهندا آهن ۽ انهن ۾ ڊگهي فاصلي واري لڏپلاڻ عام نه سمجهي ويندي آهي. == نسل وڌائڻ == طوفاني پيٽرل گهڻو ڪري ٻيٽن تي گڏيل آبادين ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن. ڪجهه قسم خشڪيءَ جي وڏن علائقن ۾ به نسل وڌائيندا آهن. شڪارين کان بچڻ لاءِ گهڻا قسم رات جو آکيرن ڏانهن ايندا آهن.<ref name="Bretagnolle1990">{{cite journal |last=Bretagnolle |first=V. |title=Effect of Moon on Activity of Petrels from the Selvagen Islands (Portugal) |journal=Canadian Journal of Zoology |volume=68 |issue=7 |pages=1404–1409 |year=1990 |doi=10.1139/z90-209}}</ref> [[گالاپاگوس ٻيٽ]] تي آکيرا ٺاهيندڙ پچر جهڙي پٺيءَ وارا طوفاني پيٽرل هن قاعدي کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي ڏينهن جي وقت به آکيرن تي ايندا آهن.<ref name="Ayala2007">{{cite journal |last1=Ayala |first1=L. |last2=Sanchez-Scaglioni |first2=R. |title=A New Breeding Location for Wedge-rumped Storm Petrels in Peru |journal=Journal of Field Ornithology |volume=78 |issue=3 |pages=303–307 |year=2007 |doi=10.1111/j.1557-9263.2007.00106.x}}</ref> طوفاني پيٽرلن ۾ پنهنجي ڄمڻ واري آباديءَ ڏانهن موٽڻ جو مضبوط لاڙو هوندو آهي. هڪ واقعي ۾ پٽي دار پٺيءَ وارو طوفاني پيٽرل بالغ ٿيڻ کان پوءِ پنهنجي ڄمڻ واري ٻر کان رڳو ٻه ميٽر پري پڪڙيو ويو.<ref name="Harris1979">{{cite journal |last=Harris |first=M. P. |title=Survival and Ages of First Breeding of Galapagos Seabirds |journal=Bird-Banding |volume=50 |issue=1 |pages=56–61 |year=1979 |doi=10.2307/4512409}}</ref> اهي پکي زمين يا واريءَ ۾ کوٽيل ٻرن، پٿرن جي ڏارن ۽ پٿريلي ڍيرن جي خالن ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن. مناسب آکيرن لاءِ مقابلو سخت ٿي سگهي ٿو. ڪجهه هنڌن تي شيئرواٽر نالي سامونڊي پکين طرفان طوفاني پيٽرلن کي ماري سندن ٻرن تي قبضو ڪرڻ جا واقعا پڻ درج ڪيا ويا آهن.<ref name="Ramos1997">{{cite journal |last1=Ramos |first1=J. A. |last2=Monteiro |first2=L. R. |last3=Sola |first3=E. |last4=Moniz |first4=Z. |title=Characteristics and Competition of Nest Cavities in Burrowing Procellariiformes |journal=The Condor |volume=99 |issue=3 |pages=634–641 |year=1997 |doi=10.2307/1370475}}</ref> طوفاني پيٽرلن جون ڪجهه آباديون تمام وڏيون ۽ گهاٽيون هونديون آهن. گالاپاگوس ۾ پٽي دار پٺيءَ وارن طوفاني پيٽرلن جا اٺ جوڙا في چورس ميٽر تائين درج ڪيا ويا آهن، جڏهن ته ليچ جي طوفاني پيٽرل جون 36 لک پکين تائين پهچندڙ آباديون پڻ رڪارڊ ڪيون ويون آهن.<ref name="Carboneras1992"/> === جوڙا ۽ آنا === [[File:Fork-tailchick.jpg|thumb|کاٻو|ٻه شاخي پڇ واري طوفاني پيٽرل جو ٻچو.]] طوفاني پيٽرل عام طور هڪ ئي ساٿيءَ سان ڊگهي عرصي تائين جوڙو قائم رکندا آهن. ڊي اين اي جي نشانن تي ٻڌل تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته ليچ جي طوفاني پيٽرل ۾ جوڙي کان ٻاهر ميلاپ تمام گهٽ ٿيندو آهي.<ref name="Mauck1995">{{cite journal |last1=Mauck |first1=R. A. |last2=Waite |first2=T. A. |last3=Parker |first3=P. G. |title=Monogamy in Leach's Storm-Petrel: DNA-Fingerprinting Evidence |journal=The Auk |volume=112 |issue=2 |pages=473–482 |year=1995 |doi=10.2307/4088735}}</ref> ٻين پروسيلاريفارميز پکين وانگر هڪ جوڙو عام طور هر نسل وڌائڻ واري موسم ۾ هڪ آنو ڏيندو آهي. جيڪڏهن آنو ضايع ٿي وڃي ته اڪثر ٻيهر آنو نه ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهڙا واقعا ڪڏهن ڪڏهن ٿيندا آهن. نر ۽ مادي واري واري سان آني تي ويهندا آهن، ۽ هڪ واري ڇهن ڏينهن تائين ڊگهي ٿي سگهي ٿي. آنو عام طور 40 کان 50 ڏينهن ۾ ڦٽندو آهي. ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ست ڏينهن تائين ٻچي کي مسلسل گرم رکيو ويندو آهي. پوءِ ٻچو ڏينهن جو آکيري ۾ اڪيلو رهندو آهي ۽ رات جو والدين کيس خوراڪ کارائيندا آهن.<ref name="SchreiberBurger2001"/> === ٻچن جي خوراڪ ۽ واڌ ويجهه === ٻچي کي ڏنل هر خوراڪ جو وزن والدين جي جسماني وزن جي لڳ ڀڳ 10 کان 20 سيڪڙو جي برابر ٿي سگهي ٿو. خوراڪ ۾ شڪار جا ننڍڙا حصا ۽ معدي جو تيل شامل هوندو آهي. معدي جو تيل هڪ توانائيءَ سان ڀرپور مادو آهي، جيڪو جزوي طور هضم ٿيل خوراڪ مان اڳئين معدي جي هڪ حصي، يعني پرووينٽريڪيولس، ۾ ٺهندو آهي. ان جي توانائيءَ جي مقدار لڳ ڀڳ 9.6 ڪلوڪيلوري في گرام هوندي آهي.<ref name="Warham1976">{{cite journal |last=Warham |first=J. |title=The Incidence, Function and Ecological Significance of Petrel Stomach Oils |journal=Proceedings of the New Zealand Ecological Society |volume=24 |pages=84–93 |year=1976}}</ref> خوراڪ کي جزوي طور معدي جي تيل ۾ تبديل ڪرڻ سان طوفاني پيٽرل ٻچي تائين وڌيڪ توانائي پهچائي سگهندا آهن. هيءَ صلاحيت انهن ننڍڙن سامونڊي پکين لاءِ فائديمند آهي، جيڪي عام طور هر چوويهن ڪلاڪن ۾ رڳو هڪ ڀيرو رات جو ٻچي کي خوراڪ پهچائيندا آهن.<ref name="Obst1993">{{cite journal |last1=Obst |first1=B. S. |last2=Nagy |first2=K. A. |title=Stomach Oil and the Energy Budget of Wilson's Storm-Petrel Nestlings |journal=The Condor |volume=95 |issue=4 |pages=792–805 |year=1993 |doi=10.2307/1369418}}</ref> ٻچن کي اڏامڻ جي قابل ٿيڻ ۾ قسم جي لحاظ کان 50 کان 70 ڏينهن لڳن ٿا. جسم جي ننڍڙي جسامت جي ڀيٽ ۾ هي عرصو ڊگهو آهي، پر سامونڊي پکين ۾ عام آهي. اهڙا پکي نسبتاً ڊگهي عمر رکن ٿا، دير سان نسل وڌائڻ شروع ڪن ٿا ۽ ٿورن ٻچن جي پرورش تي وڌيڪ توانائي خرچ ڪن ٿا.<ref name="SchreiberBurger2001"/> ٻچا لڳ ڀڳ 62 ڏينهن جي عمر ۾ پنهنجا ٻر ڇڏيندا آهن. هو جلد آزاد ٿي کليل سمنڊ ڏانهن هليا ويندا آهن. عام طور ٻن يا ٽن سالن کان پوءِ پنهنجي اصل آباديءَ ڏانهن موٽندا آهن، پر گهٽ ۾ گهٽ چئن سالن جي عمر کان اڳ نسل وڌائڻ شروع نه ڪندا آهن. ڪجهه طوفاني پيٽرلن جي عمر 30 سالن تائين رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref name="Klimkiewicz2007">{{cite web |last=Klimkiewicz |first=M. K. |title=Longevity Records of North American Birds |publisher=Patuxent Wildlife Research Center |year=2007 |url=https://web.archive.org/web/20110519022957/http://www.pwrc.usgs.gov/BBL/homepage/longvrec.htm}}</ref> == خطرا ۽ تحفظ == [[File:Ashystormpetrel.jpeg|thumb|رک جهڙي طوفاني پيٽرل جي آباديءَ ۾ گهٽتائي ان جي تحفظ بابت ڳڻتي پيدا ڪئي آهي.]] طوفاني پيٽرلن جا ڪيترائي قسم انساني سرگرمين ۽ ماحولياتي تبديلين سبب خطري ۾ آهن. گواڊالوپي طوفاني پيٽرل 1906ع کان پوءِ معتبر طور ڏٺو نه ويو آهي، تنهنڪري ڪيترائي ماهر ان کي ناپيد سمجهن ٿا. رک جهڙي طوفاني پيٽرل بابت 1998ع جي هڪ مطالعي ۾ ڪيليفورنيا جي سائوٿ ايسٽ فيرالون ٻيٽ تي ويهن سالن دوران آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو گهٽتائيءَ جا ثبوت پيش ڪيا ويا. اهڙي گهٽتائي هن قسم جي تحفظ بابت ڳڻتيءَ جو سبب بڻي.<ref name="Sydeman1998">{{cite journal |last1=Sydeman |first1=W. J. |last2=Nurr |first2=N. |last3=McLaren |first3=E. |last4=McChesney |first4=G. J. |title=Status and Trends of the Ashy Storm-Petrel on Southeast Farallon Island, California, Based upon Capture-Recapture Analyses |journal=The Condor |volume=100 |issue=3 |pages=438–447 |year=1998 |doi=10.2307/1369709}}</ref> حلقيدار طوفاني پيٽرل جي نسل وڌائڻ وارين آبادين جي هنڌن بابت پڻ گهڻي عرصي تائين معلومات محدود رهي آهي. ٻين سامونڊي پکين وانگر طوفاني پيٽرلن لاءِ ٻاهران آندل شڪاري جانور وڏو خطرو آهن. گواڊالوپي طوفاني پيٽرل جي زوال جو اهم سبب ٻيٽ تي موجود جهنگلي ٻليون سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="Thayer1908">{{cite journal |last1=Thayer |first1=J. E. |last2=Bangs |first2=O. |title=The Present State of the Ornis of Guadaloupe Island |journal=The Condor |volume=10 |issue=3 |pages=101–106 |year=1908 |doi=10.2307/1360977}}</ref> ٻاهران آندل ٻڪريون ۽ سوئر پڻ آکيرن جي رهائشگاهن کي نقصان پهچائي سگهن ٿا. اهڙي تباهيءَ سان مناسب ٻرن جي کوٽ پيدا ٿئي ٿي ۽ وڌيڪ طاقتور آکيرا ٺاهيندڙ پکين سان مقابلو وڌي سگهي ٿو. == ثقافت ۽ لوڪ روايتن ۾ طوفاني پيٽرل == ''پيٽرل'' نالي کي عام طور ''پيٽر'' جي ننڍڙي صورت سان ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو [[سينٽ پيٽر]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. اهو نالو انهن پکين کي ان ڪري ڏنو ويو جو هو ڪڏهن ڪڏهن پاڻيءَ جي مٿاڇري تي هلندي نظر ايندا آهن. ''طوفاني پيٽرل'' نالي جو تعلق ان روايتي مشاهدي سان پڻ جوڙيو ويندو آهي ته اهي پکي طوفان دوران جهازن جي هوا کان بچيل پاسي پناهه وٺندا آهن.<ref name="Slotterback2002">{{cite book |last=Slotterback |first=J. W. |chapter=Band-rumped Storm-Petrel and Tristram's Storm-Petrel |title=The Birds of North America |number=673 |year=2002 |publisher=The Birds of North America, Inc. |location=Philadelphia}}</ref> قديم سامونڊي ملاحن انهن پکين کي ''مدر ڪيري جون ڪڪڙيون'' پڻ سڏيو، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ اهي ايندڙ طوفان جي اڳواٽ خبر ڏيندا هئا. هن نالي کي لاطيني اصطلاح ''ماتر ڪارا'' سان ڳنڍيو ويندو آهي، جيڪو [[مريم مقدس]] سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Campbell2016">{{cite news |last=Campbell |first=Craig |title=Miraculous St Peter Bird Is Able to Walk on Water |newspaper=The Sunday Post |date=13 September 2016 |url=https://www.sundaypost.com/fp/miraculous-bird-thats-able-to-walk-on-water/}}</ref> انگريزي شاعر [[بيري ڪارنوال]] پنهنجي نظم ''دي اسٽارمي پيٽرل'' ۾ هن پکيءَ جي لهرن ۽ طوفانن وچ ۾ اڏام کي بيان ڪيو. نظم ۾ طوفاني پيٽرل سمنڊ جي سخت حالتن باوجود اڏام جاري رکڻ جي علامت طور پيش ٿئي ٿو.<ref name="Bryant1871">{{cite book |editor-last=Bryant |editor-first=William Cullen |title=A Library of Poetry and Song: Being Choice Selections from the Best Poets |publisher=J. B. Ford and Company |location=New York |year=1871 |page=354 |url=https://books.google.com/books?id=kXd4bRr71a4C&pg=PA354}}</ref> [[بريٽني]] جي لوڪ روايتن موجب طوفاني پيٽرل انهن سامونڊي ڪپتانن جا روح آهن، جن پنهنجي عملي سان خراب سلوڪ ڪيو هو ۽ هاڻي هميشه لاءِ سمنڊ مٿان اڏامڻ جي سزا ڀوڳين ٿا. هڪ ٻي روايت موجب اهي ٻڏي ويل ملاحن جا روح آهن. سامونڊي ملاحن جي وهمن ۾ طوفاني پيٽرل جو ظاهر ٿيڻ خراب موسم جي اڳڪٿي سمجهيو ويندو هو.<ref name="Eyers2011">{{cite book |last=Eyers |first=Jonathan |title=Don't Shoot the Albatross!: Nautical Myths and Superstitions |publisher=A&C Black |location=London |year=2011 |isbn=978-1-4081-3131-2}}</ref> برطانيا ۽ فرانس ۾ انهن پکين لاءِ ڪجهه خوفناڪ نالا پڻ استعمال ٿيندا هئا، جن ۾ واٽر وِچ، سيٽانائيٽ، سيٽانيڪ ۽ ''اوازو دو ڊيابل'' شامل آهن. آخري فرانسيسي اصطلاح جي معنيٰ شيطان جو پکي آهي.<ref name="Armstrong1970">{{cite book |last=Armstrong |first=Edward A. |title=The Folklore of Birds |publisher=Dover |year=1970 |orig-year=1958 |page=213 |isbn=0-486-22145-8}}</ref> === انقلاب جي علامت === طوفاني پيٽرل جي خراب موسم ۽ طوفانن سان وابستگيءَ سبب ان کي انقلابي خيالن جي علامت طور پڻ استعمال ڪيو ويو. مختلف ليکڪن ''طوفاني پيٽرل'' جو لقب اهڙين شخصيتن لاءِ استعمال ڪيو، جيڪي سياسي يا سماجي نظام ۾ اٿل پٿل پيدا ڪندڙ سمجهيون وينديون هيون.<ref name="Ziolkowski1998">{{cite book |last=Ziolkowski |first=Margaret |title=Literary Exorcisms of Stalinism: Russian Writers and the Soviet Past |publisher=Camden House |year=1998 |page=111 |isbn=1571131795}}</ref> اهو لقب قديم رومي سياستدان، ڪيرولائنا جي هڪ پريسبيٽيرين مذهبي اڳواڻ، افغانستان جي هڪ گورنر ۽ آمريڪي رياست آرڪنساس جي هڪ سياستدان لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.<ref name="Abbott1909">{{cite book |last=Abbott |first=Frank Frost |title=Society and Politics in Ancient Rome |publisher=Biblo & Tannen |year=1909 |page=113 |isbn=0819601187}}</ref><ref name="Lynah1934">{{cite book |last=Lynah |first=Mary-Elizabeth |title=Archibald Stobo of Carolina: Presbyterianism's Stormy-Petrel |publisher=American Historical Society |year=1934}}</ref><ref name="Grey1929">{{cite book |last=Grey |first=C. |title=European Adventurers of Northern India, 1785 to 1849 |publisher=Atlantic Publishers |year=1929 |pages=186,190}}</ref> روسي انقلابي ليکڪ [[ميڪسم گورڪي]] کي ''انقلاب جو طوفاني پيٽرل'' سڏيو ويندو هو. هن 1901ع ۾ ''طوفاني پيٽرل جو گيت'' نالي مشهور نظم لکيو، جنهن ۾ ايندڙ طوفان کي انقلاب جي علامت طور پيش ڪيو ويو.<ref name="Levin1965">{{cite book |last=Levin |first=Dan |title=Stormy Petrel: The Life and Work of Maxim Gorky |publisher=Schocken Books |year=1965 |isbn=978-0805207880}}</ref> هن نظم ۾ طوفاني پيٽرل کي اهڙي پکيءَ طور ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو ايندڙ طوفان کان نٿو ڊڄي. نظم کي روسي انقلابي ادب ۾ اهم حيثيت حاصل ٿي ۽ گورڪي لاءِ ''انقلاب جو طوفاني پيٽرل'' وارو لقب مشهور ٿيو.<ref name="Time1965">{{cite magazine |title=A Legend Exhumed |magazine=Time |date=25 June 1965 |url=https://web.archive.org/web/20090224220231/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,833822,00.html}}</ref> روسي لفظ ''بوريويسٽنڪ'' (''буревестник'') جي لغوي معنيٰ طوفان جي خبر ڏيندڙ آهي. جيتوڻيڪ ان لفظ کي انگريزيءَ ۾ ''اسٽارمي پيٽرل'' سان برابر رکڻ پکين جي سائنسي درجابنديءَ جي لحاظ کان هميشه درست ناهي، پر ادبي لحاظ کان اهو ترجمو مناسب سمجهيو ويو آهي. روسي لغتن ۾ هي لفظ مختلف پيٽرلن ۽ ٻين سامونڊي پکين لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.<ref name="DalDictionary">{{cite book |last=Dal |first=Vladimir |title=Толковый словарь живого великорусского языка |publisher=OLMA Media Group |year=2001 |page=172 |isbn=5-224-02354-8 |language=ru}}</ref> گورڪي جي ادبي اهميت سبب سوويت يونين ۾ مختلف ادارن، هنڌن ۽ شين کي ''بوريويسٽنڪ'' جو نالو ڏنو ويو.<ref name="Ziolkowski1998"/> طوفاني پيٽرل جي علامت جو انقلابي انارڪزم سان پڻ ڊگهو لاڳاپو رهيو آهي. مختلف انارڪسٽ گروهن پنهنجي تنظيمن يا رسالن لاءِ هن پکيءَ جو نالو اختيار ڪيو. اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ جرمنيءَ جي هڪ انارڪسٽ اخبار جو نالو ''اسٽارمي پيٽرل'' هو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ سوئٽزرلينڊ ۾ سرگرم روسي جلاوطن انارڪسٽ ڪميونسٽ گروهه پڻ اهو نالو استعمال ڪيو.<ref name="Yaroslansky1937">{{cite web |last=Yaroslansky |first=Emelyan |title=Introduction to Anarchism in Russia |year=1937 |url=http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/worldwidemovements/anarchisminrussia.html}}</ref> 1905ع جي روسي انقلاب جي دور ۾ روس جي انارڪسٽ ڪميونسٽ فيڊريشن جي رسالي جو نالو پڻ ''بوريويسٽنڪ'' هو. برطانيا ۽ آئرلينڊ جي انارڪسٽ فيڊريشن سان لاڳاپيل لنڊن جي هڪ گروهه به ''اسٽارمي پيٽرل'' نالو پنهنجي اشاعتي سرگرمين لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="AFed">{{cite web |title=Anarchist Pamphlets and Booklets |publisher=Anarchist Federation |url=http://www.afed.org.uk/ace/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513174209/http://www.afed.org.uk/ace/ |archive-date=13 May 2013}}</ref> 1936ع ۾ مشهور انارڪسٽ ليکڪا [[ايما گولڊمين]]، اسپيني انقلابي اڳواڻ [[بويناوينتورا دوروتي]] کي انارڪسٽ ۽ انقلابي تحريڪ جو طوفاني پيٽرل قرار ڏنو. == پڻ ڏسو == * [[سامونڊي پکي]] * [[طوفاني پيٽرل]] * [[ڏاکڻا طوفاني پيٽرل]] * [[يورپي طوفاني پيٽرل]] * [[ڪيپ ورڊي طوفاني پيٽرل]] * [[پکين جي لڏپلاڻ]] * [[پکين جي درجابندي]] * [[سامونڊي ماحوليات]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.worldbirdnames.org/bow/petrels/ پکين جي بين الاقوامي فهرست ۾ پيٽرل ۽ الباٽراس] * [https://www.biodiversitylibrary.org/page/49617577 گريگوري ميٿيوز جو اصل سائنسي ڪتاب] * [https://www.biodiversitylibrary.org/page/12231317 حيوانياتي نالن بابت بين الاقوامي ڪميشن جو فيصلو] * [https://doi.org/10.1016/j.ympev.2016.09.025 طوفاني پيٽرلن جي ارتقائي لاڳاپن بابت تحقيق] {{Commons category|Hydrobatidae}} {{Wikispecies|Hydrobatidae}} {{Taxonbar|from=Q193404}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hydrobatidae}} [[زمرو:هائيڊروبيٽيڊي]] [[زمرو:سامونڊي پکي]] [[زمرو:فريڊرڪ بوئي جا بيان ڪيل ٽيڪسا]] ptoukds18iacnmpkpjvrh5wqnoynh7c 0 105620 429592 2026-11-08T01:49:36Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سڪندر اعظم خلاف ملتانين جي تاريخ مزاحمت]] کي [[سڪندر اعظم جي ملتان ۽ سنڌ تي ڪاهه]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 429592 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سڪندر اعظم جي ملتان ۽ سنڌ تي ڪاهه]] tcymfikmn2ys2fui9quj9f1zjvteyb1 0 105621 429594 2026-11-08T01:53:55Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali [[تمل ٻولي]] کي [[تامل ٻولي]] ڏانھن ريڊائريڪٽ مٿان چوريو: غلط ھجي سان عنوان 429594 wikitext text/x-wiki #چوريو [[تامل ٻولي]] f6cg0ggygz48youftbqs4qishgb2qh5 10 105622 429611 2026-11-08T02:18:10Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Side box |class = noprint selfref |text = [[تامل ٻولي|تامل]] ٻولي [[لاطيني رسم الخط]] کان مختلف رسم الخط ۾ لکي ويندي آهي. هن مضمون ۾ استعمال ٿيل تامل متن جي [[لاطيني رسم الخط]] ۾ [[نقل حرفي]] بين الاقوامي معيار [[آءِ ايس او 15919]] (ISO 15919) مطابق ڪئي وئي آهي. |image = [[فائل:Tamil A.svg|40px|class=skin-invert-image]] }}<no... 429611 wikitext text/x-wiki {{Side box |class = noprint selfref |text = [[تامل ٻولي|تامل]] ٻولي [[لاطيني رسم الخط]] کان مختلف رسم الخط ۾ لکي ويندي آهي. هن مضمون ۾ استعمال ٿيل تامل متن جي [[لاطيني رسم الخط]] ۾ [[نقل حرفي]] بين الاقوامي معيار [[آءِ ايس او 15919]] (ISO 15919) مطابق ڪئي وئي آهي. |image = [[فائل:Tamil A.svg|40px|class=skin-invert-image]] }}<noinclude> [[زمرو:دراوڙي ٻولين جي گهڻ لساني سهائتا جا سانچا]] </noinclude> a3670llzzm0yujmhuyxbbhtqb5wtqf6 10 105623 429614 2026-11-08T02:22:00Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{sister-inline |project=wiktionary |short={{#if:{{{lang|}}}|1|}} |list={{{list|}}} |links={{#if:{{{lang|}}} |[https://{{{lang}}}.wiktionary.org/wiki/{{urlencode:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|WIKI}} {{{2|{{{1|{{lc:{{PAGENAME}}}}}}}}}}] جي لغوي وصف {{#language:{{{lang}}}|sd}} وڪي لغت تي ڏسو |[[wikt:<noinclude>Main Page</noinclude><includeonly>{{{1|Special:Search/{{lc:{{PAGENAME}}}}}}}</includeonly>|{{{2|{{{1|{{lc:{{PAGENAME}}}}}}}}}}]] }} |extratext={{{extrat... 429614 wikitext text/x-wiki {{sister-inline |project=wiktionary |short={{#if:{{{lang|}}}|1|}} |list={{{list|}}} |links={{#if:{{{lang|}}} |[https://{{{lang}}}.wiktionary.org/wiki/{{urlencode:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|WIKI}} {{{2|{{{1|{{lc:{{PAGENAME}}}}}}}}}}] جي لغوي وصف {{#language:{{{lang}}}|sd}} وڪي لغت تي ڏسو |[[wikt:<noinclude>Main Page</noinclude><includeonly>{{{1|Special:Search/{{lc:{{PAGENAME}}}}}}}</includeonly>|{{{2|{{{1|{{lc:{{PAGENAME}}}}}}}}}}]] }} |extratext={{{extratext|}}} }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> co259kw5zjeqi7t6lszuwep7tr223bt 10 105624 429616 2026-11-08T02:24:09Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{sister-inline |project=wikibooks |short={{{short|}}} |list={{{list|}}} |links={{{links|{{#if:{{{3|}}} |<!-- خالي جڳهن کي ختم ڪرڻ لاءِ، جيئن سليش "/" جي ٻنهي پاسن تي غير ضروري وٿي نه رهي. -->[[wikibooks:{{#if:x| {{{1}}} }}/{{#if:x| {{{2}}} }}|{{{3}}}]] |{{#if:{{{2|}}} |[[wikibooks:{{#if:x| {{{1}}} }}/{{#if:x| {{{2}}} }}|{{{2}}}]] |{{#if:{{{1|}}} |[[wikibooks:{{{1}}}|{{{1}}}]] |wikibooks:S... 429616 wikitext text/x-wiki {{sister-inline |project=wikibooks |short={{{short|}}} |list={{{list|}}} |links={{{links|{{#if:{{{3|}}} |<!-- خالي جڳهن کي ختم ڪرڻ لاءِ، جيئن سليش "/" جي ٻنهي پاسن تي غير ضروري وٿي نه رهي. -->[[wikibooks:{{#if:x| {{{1}}} }}/{{#if:x| {{{2}}} }}|{{{3}}}]] |{{#if:{{{2|}}} |[[wikibooks:{{#if:x| {{{1}}} }}/{{#if:x| {{{2}}} }}|{{{2}}}]] |{{#if:{{{1|}}} |[[wikibooks:{{{1}}}|{{{1}}}]] |[[wikibooks:Special:Search/{{PAGENAME}}|{{PAGENAME}}]] }} }} }}}}} |extratext={{{extratext|}}} }}<noinclude> {{documentation}} <!-- زمرا ۽ ٻولين جا ڳنڍڻا هن صفحي بدران /doc ذيلي صفحي تي شامل ڪريو. --> </noinclude> f28kbqzfodrtwud6gvll133bfz3xwmq 10 105625 429619 2026-11-08T02:29:48Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#if:{{{1|}}} |[https://www.ethnologue.com/language/{{{1|}}} {{{2|{{PAGENAME}}}}}] بابت ''[[ايٿنولاگ]]'' (28هون ڇاپو، 2025ع) ۾ معلومات ڏسو. {{closed access}} |{{cite book |editor-last1=Eberhard |editor-first1=David M. |editor-last2=Simons |editor-first2=Gary F. |editor-last3=Fennig |editor-first3=Charles D. |year=2025 |title=Ethnologue: Languages of the World |edition=28th |location=Dallas, Texas |publisher=SIL International |... 429619 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{1|}}} |[https://www.ethnologue.com/language/{{{1|}}} {{{2|{{PAGENAME}}}}}] بابت ''[[ايٿنولاگ]]'' (28هون ڇاپو، 2025ع) ۾ معلومات ڏسو. {{closed access}} |{{cite book |editor-last1=Eberhard |editor-first1=David M. |editor-last2=Simons |editor-first2=Gary F. |editor-last3=Fennig |editor-first3=Charles D. |year=2025 |title=Ethnologue: Languages of the World |edition=28th |location=Dallas, Texas |publisher=SIL International |url=https://www.ethnologue.com }} }}<includeonly> [[زمرو:ايٿنولاگ جي 28هين ڇاپي جا حوالا ڏيندڙ ٻولين بابت مضمون]] </includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> p2clz0kq9ok65gmjahj9it9cfexr4de 10 105626 429620 2026-11-08T02:31:27Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <span style="position:relative; top: -2px;">[[File:Closed Access logo transparent.svg|9px|link=Paywall|closed access publication – behind paywall|alt=closed access]]</span><noinclude>{{documentation}}</noinclude> 429620 wikitext text/x-wiki <span style="position:relative; top: -2px;">[[File:Closed Access logo transparent.svg|9px|link=Paywall|closed access publication – behind paywall|alt=closed access]]</span><noinclude>{{documentation}}</noinclude> ps7qlcombw3twinenypso0foy5rq82k 10 105627 429621 2026-11-08T02:33:48Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <includeonly><templatestyles src="Interlinear/styles.css" />{{#invoke:Interlinear|interlinearise}}</includeonly><noinclude><!-- If you came here looking for a way to change one of the links produced by this template, then you're probably looking for: Module:Interlinear/data --> {{Documentation}} {{DEFAULTSORT:Interlinear, script}} </noinclude> 429621 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Interlinear/styles.css" />{{#invoke:Interlinear|interlinearise}}</includeonly><noinclude><!-- If you came here looking for a way to change one of the links produced by this template, then you're probably looking for: Module:Interlinear/data --> {{Documentation}} {{DEFAULTSORT:Interlinear, script}} </noinclude> knux1qf4ul839ffltzqh4qt6s6o72le 10 105628 429622 2026-11-08T02:36:28Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: /* {{pp-template}} ------------------------------------------ -- use in the 'classN' parameter ------------------------------------------ */ .interlinear .bold { font-weight: bold; } /* "font-variant:small-caps;" ignores oddball letters (such as ḥ) "text-transform: uppercase;" handles them */ .interlinear .smallcaps { text-transform: uppercase; font-size: smaller; } 429622 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} ------------------------------------------ -- use in the 'classN' parameter ------------------------------------------ */ .interlinear .bold { font-weight: bold; } /* "font-variant:small-caps;" ignores oddball letters (such as ḥ) "text-transform: uppercase;" handles them */ .interlinear .smallcaps { text-transform: uppercase; font-size: smaller; } f2tgpbpqzrymuz5ysycm5si9klpautl 828 105629 429623 2026-11-08T02:38:21Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: local p = {} local data = mw.loadData( 'Module:Interlinear/data' ) local gloss_override = {} -- for custom gloss abbreviations local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local yesno = require('Module:Yesno') local lang_data = mw.loadData( 'Module:Lang/data' ) -------------------------- -- Almost-global variables -------------------------- local glossing_type, displaying_messages, free_translation, msg, buffer ------------------- -- General settings ------------... 429623 Scribunto text/plain local p = {} local data = mw.loadData( 'Module:Interlinear/data' ) local gloss_override = {} -- for custom gloss abbreviations local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local yesno = require('Module:Yesno') local lang_data = mw.loadData( 'Module:Lang/data' ) -------------------------- -- Almost-global variables -------------------------- local glossing_type, displaying_messages, free_translation, msg, buffer ------------------- -- General settings ------------------- local conf = { --settings WordSeparator = " \n\r\t", -- Don't replace with %s as this would include non-breaking spaces GlossAbbrPattern = "^([Ø0-9A-Z]+)$", -- this isn't a full regex, but a Lua pattern -- NOTE: The following characters must be formatted for use in a pattern set. GlossAbbrBoundary = "-.,;:<>‹›/\\~+=%?%s%[%]()%_\127'", GlossExcludeTable = {I = true,}, --strings not be treated as glossing abbreviations GlossExcludePattern = '^[0-9][0-9]+$', -- excludes strings consisting entirely of digits GlossSmallCapsExclude = "^[AOPS]$", -- glossing abbreviations matching this pattern will not be rendered in small caps GlossingType = "label", -- if set to "label" gloss abbreviations are formatted as an <abbr> with the "label" appearing in a tooltip -- if set to "wikilink" the abbreviation is formatted as a wikilink to the relevant wikipedia article -- if set to "none" abbreviations aren't formatted at all ErrorCategory = "[[Category:Pages with errors in interlinear text]]", AmbiguousGlossCategory = "[[Category:Articles with ambiguous glossing abbreviations]]", MessageGlossingError = "Error(s) in interlinear glossing", combining_gender_numbers = "[0-9][0-9]?$", --e.g. G4 '4th gender' or CL7 'class 7' combining_gender_prefixes = {G = "gender", CL = "class"}, combining_person = {["1"] = "first person", ["2"] = "second person", ["3"] = "third person",}, combining_number = { S = "singular", SG = "singular", P = "plural", PL = "plural", D = "dual", DU = "dual", TRI = "trial", PAU = "paucal", COL = "collective", IN = "inclusive", INC = "inclusive", INCL = "inclusive", EX = "exclusive", EXC = "exclusive", EXCL = "exclusive" }, combining_gender = {F = "feminine", M = "masculine", N = "neuter"}, LowerCaseGlosses = { ["1sg"] = true, ["2sg"] = true, ["3sg"] = true, ["1du"] = true, ["2du"] = true, ["3du"] = true, ["1pl"] = true, ["2pl"] = true, ["3pl"] = true, ["Fsg"] = true, ["Fpl"] = true, ["Msg"] = true, ["Mpl"] = true, }, -- these are the non-all-upper-case strings that will be recognised as glossing abbreviations ErrorHelpLocation = "Template:Interlinear", } --------------------- -- CSS styles and classes --------------------- conf.style = { --CSS styles WordDiv = "float: left; margin-bottom: 0.3em;", WordMargin = "margin-right: 1em;", WordP = "margin: 0px;", -- the style for the word <p> elements GlossAbbr = "font-variant: small-caps; font-variant-numeric: lining-nums; text-transform: lowercase; ", -- won't be applied to gloss abbreviations containing lower-case characters HiddenText = "display: none;", EndDiv = "clear: left; display: block;", -- style of the <div> element at the end of the interlinear display ErrorMessage = "font-size: inherit", } conf.class = { --CSS classes Interlinear = "interlinear", GlossAbbr = "gloss-abbr", GlossAbbrAmb = "gloss-abbr-ambiguous", GlossAbbrError = "gloss-abbr-error", ErrorMessage = "error", } --------------------- -- Section transclusion --------------------- local page_content = nil -- lazy initilization local function get_section(frame, section_name) if page_content == nil then local current_title = mw.title.getCurrentTitle() page_content = current_title:getContent() end if page_content then if mw.ustring.find(page_content, section_name, 1, true) then return frame:preprocess('{{#section:{{FULLPAGENAME}}|' .. section_name .. '}}') end end return '' end --------------------- -- Sundry small functions --------------------- local function normalise(str) return mw.ustring.gsub(str,"[" .. conf.WordSeparator .. "]+"," ") end local function tidyCss(str) str = mw.ustring.gsub(str, '^[\"\']*(.-)[\"\']*$', "%1") -- trims quotation marks if mw.ustring.sub(str, -1) ~= ";" then str = str .. ";" end -- appends ";" if missing return str end local function highlight(text) if text then return '<span style="color:var(--color-error, #bf3c2c);font-weight:bold;">' .. text .. '</span>' else return "" end end local function tone_sup(str) return mw.ustring.gsub(str, "([^%p%s0-9])([0-9]+)", "%1^%2") end local function is_empty(str) -- returns "false" if its argument is a string containing chars other than spaces &c. if not str then return true end if mw.ustring.find(str, "[^" .. conf.WordSeparator .. "]") then return false else return true end end local function help_link (anchor) if anchor then return " ([[" .. conf.ErrorHelpLocation .. "#" .. anchor .. "|help]])" else return "" end end -- the following is part of a trial implementation of automatic transliteration: local function transliterate (str, lang_from, lang_to, scheme) local lookup = {grc = {module = 'Module:Ancient Greek', funct = "transliterate", } } if not lang_from then msg:add("error", "Source language for transliteration is not set") else local t = lookup[lang_from] if t then local module = require(t.module) return module[t.funct](str) else msg:add("error", "Can't find transliterator for language '" .. lang_from .. "'") end end return "" end -- end of trial block -------------------- -- The following two functions update the glossing settings based on the received -- template arguments. set_global_glossing_settings() updates the global settings -- that are valid for all gloss abbreviations. set_glossing_type() -- returns the glossing type, which can vary between the different lines. -------------------- local function set_global_glossing_settings(a) local style = "" if a.style then style = tidyCss(a.style) end if a.underline == "no" then style = style .. "text-decoration: none;" end if a.small_caps == "no" then style = style .. "font-variant:normal; text-transform: none;" end if style ~= "" then conf.style.GlossAbbr = conf.style.GlossAbbr .. style end end local function set_glossing_type(glossing) if glossing then local GlossingType glossing = mw.ustring.lower(mw.text.trim(glossing)) if mw.ustring.find(glossing, 'link') then GlossingType = "wikilink" elseif mw.ustring.find(glossing, 'label') or mw.ustring.find(glossing, 'no link') then GlossingType = 'label' elseif mw.ustring.find(glossing, 'no abbr') then GlossingType = "no abbr" elseif yesno(glossing) == false then GlossingType = nil elseif yesno(glossing) then GlossingType = conf.GlossingType else msg:add('error', 'Glossing type "' .. glossing .. '" not recognised') end return GlossingType else error("set_glossing_type: 'glossing' is nil or false", 2) end end local function set_custom_glosses(list) local abbs = mw.text.split(list, '[;\n\t]') for _,v in pairs(abbs) do local gloss = mw.text.split(v, ':') local a = mw.text.trim(gloss[1]) if a and a ~= "" then gloss_override[a] = {} gloss_override[a].expansion = gloss[2] gloss_override[a].wikipage = gloss[3] end end end --------------------- -- The UserMessages object contains and processes error messages and warnings --------------------- local UserMessages = {errors = {}, warnings = {}, gloss_messages = {}} function UserMessages:add(msgtype, text, gloss) if msgtype == "gloss_message" then self.gloss_messages[gloss] = text elseif msgtype == "warning" then table.insert(self.warnings, text) elseif msgtype == "non-repeating error" then self.errors.nre = text elseif msgtype == "ambiguous gloss" then self.if_ambiguous_glosses = true elseif msgtype == "error" then table.insert(self.errors, text) else return error("UserMessages:add(): unknown message type", 2) end end function UserMessages:print_errors() local out = "" local namespace = mw.title.getCurrentTitle().namespace if next(self.errors) or self.warnings[1] then local err_span = mw.html.create("span") err_span:attr("style", conf.style.ErrorMessage) err_span:addClass(conf.class.ErrorMessage) for _,v in pairs(self.errors) do err_span:wikitext(" " .. v .. ";") end if namespace % 2 == 0 and namespace ~= 2 -- non-talk namespaces, excluding user pages; if modifying please update the description on the category page then err_span:wikitext(conf.ErrorCategory) end out = tostring(err_span) mw.addWarning(conf.MessageGlossingError) end if self.if_ambiguous_glosses then if namespace == 0 -- article namespace then out = out .. conf.AmbiguousGlossCategory -- this category will only track articles end end return out end function UserMessages:print_warnings() local out = "" -- Messages and warnings get displayed only if the page is being viewed in "preview" mode: if displaying_messages and (next(self.gloss_messages) or next(self.warnings)) then local div = mw.html.create("div") div:addClass("interlinear-preview-warning") :cssText('border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); background-color: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); color: inherit; width: 80%; padding: 0.2em;') :wikitext("<i>This message box is shown only in preview:</i>") :newline() for _,v in ipairs(self.warnings) do local p = div:tag("p") p:addClass(conf.class.ErrorMessage) p:attr("style", conf.style.ErrorMessage) p:wikitext(v) end if self.gloss_messages then div:wikitext("<p> To change any of the following default expansions, see [[Template:Interlinear/doc#Custom abbreviations|the template's documentation]]:</p>") end for _,v in pairs(self.gloss_messages) do div:wikitext("<p>" .. v .. "</p>") end out = out .. "\n\n" .. tostring(div) end return out end --------------------- -- gloss_lookup() receives a gloss abbreviation and tries to uncover its meaning. --------------------- local function gloss_lookup(a, label, wikilink) local _label, _wikilink, _lookup, source = nil, nil, nil, nil if gloss_override[a] then _lookup = gloss_override[a] source = "local" elseif data.abbreviations[a] then _lookup = data.abbreviations[a] end if _lookup and _lookup.expansion ~= "" then _label, _wikilink = _lookup.expansion, _lookup.wikipage else local prefix = mw.ustring.sub(a,1,1) local suffix = mw.ustring.sub(a,2) if conf.combining_person[prefix] then -- is it of the form 1PL or 3FS? _label = conf.combining_person[prefix] local _suffix = conf.combining_number[suffix] or conf.combining_gender[suffix] if _suffix then _label = _label .. ", " .. _suffix else local suffix1 = mw.ustring.sub(suffix,1,1) local suffix2 = mw.ustring.sub(suffix,2) if conf.combining_gender[suffix1] and conf.combining_number[suffix2] then _label = _label .. ", " .. conf.combining_gender[suffix1] .. ", " .. conf.combining_number[suffix2] else _label = nil end end elseif mw.ustring.match(suffix,conf.combining_gender_numbers) then -- cases like G4 = gender 4 local _i,_j = mw.ustring.find(a, conf.combining_gender_numbers) local _pre = mw.ustring.sub(a, 1, _i - 1) local _suff = mw.ustring.sub(a, _i) if conf.combining_gender_prefixes[_pre] then _label = conf.combining_gender_prefixes[_pre] .. " " .. _suff end elseif prefix == "N" then -- dealing with cases like NPST = non-past local s = gloss_override[suffix] or data.abbreviations[suffix] if s ~= nil and not s.ExcludeNegation then _label = "non-" .. s.expansion _wikilink = s.wikipage end s = nil end end if _label == "" then _label = nil end if _wikilink == "" then _wikilink = nil end if not label then label = _label end if not wikilink then wikilink = _wikilink end return label, wikilink, source end --------------------- -- format_gloss() calls gloss_lookup() to find the meaning of a gloss -- abbreviation, which it then proceeds to format --------------------- local function format_gloss(gloss, label, wikilink) if string.sub(gloss,1,3) == "000" then -- checks for a common component of exposed strip markers (see [[:mw:Strip marker]]) return gloss end local gloss2 = mw.ustring.gsub(gloss,"<.->","") -- remove any html fluff gloss2 = mw.ustring.gsub(gloss2, "%'%'+", "") -- remove wiki bold/italic formatting gloss2 = mw.text.trim(mw.ustring.upper(gloss2)) if not (label or wikilink) or (not label and glossing_type == "label") or (not wikilink and glossing_type == "wikilink") then if glossing_type ~= "no abbr" then label, wikilink, source = gloss_lookup(gloss2, label, wikilink) end end local gloss_node if glossing_type == "no abbr" then gloss_node = mw.html.create("span") else gloss_node = mw.html.create("abbr") end gloss_node:addClass(conf.class.GlossAbbr) if label or wikilink then if not mw.ustring.match(gloss, "%l") -- excluding glosses that contain lower-case characters and not mw.ustring.match(gloss,conf.GlossSmallCapsExclude) -- and also excluding A, O etc. from rendering in small caps then gloss_node:attr("style", conf.style.GlossAbbr) end local abbr_label if label then abbr_label = label else abbr_label = wikilink end gloss_node:attr("title", abbr_label) if source ~= "local" and data.abbreviations[gloss2] then if data.abbreviations[gloss2].ambiguous then gloss_node:addClass(conf.class.GlossAbbrAmb) msg:add("ambiguous gloss") end end if glossing_type == "wikilink" and wikilink then gloss_node:wikitext("[[", wikilink, "|" , gloss, "]]") else gloss_node:wikitext(gloss) end if source ~= "local" and displaying_messages then -- logging gloss lookups: local message = "" if label then message = "assuming " .. gloss2 .. " means \"" .. abbr_label .. "\";" end if glossing_type == "wikilink" and wikilink then message = message .. " linking to [[" .. wikilink .. "]];" end msg:add("gloss_message", message, gloss) end elseif glossing_type == "no abbr" then gloss_node :attr("style", conf.style.GlossAbbr) :wikitext(gloss) else if displaying_messages then msg:add("warning", "Gloss abbreviation " .. highlight(gloss2) .. " not recognised" .. help_link("gloss abbr")) end msg:add("non-repeating error", "Unknown glossing abbreviation(s)" .. help_link("gloss abbr")) gloss_node :addClass(conf.class.GlossAbbrError) :addClass("error") :css("font-size", "100%") :attr("title", gloss2 .. ": glossing abbreviation not found") :attr("style", conf.style.ErrorMessage) :wikitext(gloss) end return tostring(gloss_node) end --------------------- -- find_gloss() parses a word into morphemes, and it calls format_gloss() -- for anything that looks like a glossing abbreviation. --------------------- local function find_gloss(word) local function scan_gloss(boundary, gloss_abbr) -- checks a morpheme if it is a gloss abbreviation if (mw.ustring.match(gloss_abbr, conf.GlossAbbrPattern) or conf.LowerCaseGlosses[gloss_abbr]) and not (conf.GlossExcludeTable[gloss_abbr] or mw.ustring.match(gloss_abbr, conf.GlossExcludePattern)) then gloss_abbr = format_gloss(gloss_abbr) end return boundary .. gloss_abbr end local word = mw.text.decode(word, true) if word == "I" -- for the case of the English word "I", the 1SG pronoun then return word end local pattern = "([" .. conf.GlossAbbrBoundary .. "]?)([^" .. conf.GlossAbbrBoundary .. "]+)" word = mw.ustring.gsub(word, pattern, scan_gloss) -- splits into morphemes return word end --------------------- -- The main purpose of the bletcherous parse() is to split a line into words and and then for each eligible word -- to call find_gloss(). The parser outputs the individual words (with any gloss abbreviation formatting applied). -- The simple job of splitting at whitespaces has been made complicated by a) the fact that the input can contain -- whitespaces inside the various html elements that are the result of the application of various formatting templates; -- and b) the need to be able to recognise the output of the template that formats custom gloss abbreviations -- (and hence skip passing it on to find_gloss). See talk for a suggestion about its future. --------------------- local function parse(cline, i, tags_found,ifglossing) local function issue_error(message, culprit) UserMessages:add("error", message .. ": ''" .. mw.ustring.sub(cline.whole, 1, i-1) .. "'''" .. culprit .. "'''''") end if i > cline.length then return i end --this will only be triggered if the current line has less words than line 1 local next_step, j, _, chunk local probe = mw.ustring.sub(cline.whole,i,i) if mw.ustring.match(probe,"[" .. conf.WordSeparator .. "]") and tags_found == 0 then next_step = i-1 elseif probe == "[" then --Wikilink? if mw.ustring.sub(cline.whole,i+1,i+1) == "[" then _,j,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(%[%[.-%]%])", i) else chunk = "["; j = i end --not a wikilink then buffer = buffer .. chunk next_step = parse(cline, j+1,tags_found,ifglossing) elseif probe == "{" and tags_found == 0 then --curly brackets enclose a sequence of words to be treated as a single unit _,j,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(.-)(})", i+1) if not chunk then issue_error("Unclosed curly bracket", "{") chunk = highlight("{"); j = i elseif ifglossing==true then chunk = find_gloss(chunk) else if cline.tone_sup then chunk = tone_sup(chunk) end end buffer = buffer .. chunk next_step = parse(cline, j+1,tags_found,ifglossing) elseif probe == "<" then -- We've encountered an HTML tag. What do we do now? local _,j,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(<.->)",i) if not chunk then issue_error("Unclosed angle bracket", "<") chunk = highlight("<"); j = i elseif mw.ustring.sub(cline.whole,i,i+1) == "</" then -- It's a CLOSING tag if cline.glossing and ifglossing==false and mw.ustring.match(chunk,"</abbr>") then ifglossing=true end tags_found = tags_found - 1 elseif not mw.ustring.match(chunk, "/>$") -- It's an OPENING tag, unless it opens a self-closing element (in which case the element is ignored) then if ifglossing == true -- the following checks for the output of {{ggl}}: and mw.ustring.find(chunk, conf.class.GlossAbbr, 1, true) -- it's important that the "find" function uses literal strings and not patterns then ifglossing = false end tags_found = tags_found + 1 end buffer = buffer .. chunk next_step = parse(cline, j+1,tags_found,ifglossing) else -- No HTML tags, so we only need to find where the word ends local _,k,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(..-)([ <[])",i) if k then --ordinary text if ifglossing==true then buffer = buffer .. find_gloss(chunk) else if cline.tone_sup then chunk = tone_sup(chunk) end buffer = buffer .. chunk end next_step = parse(cline, k, tags_found, ifglossing) else -- reached end of string if ifglossing == true then chunk = find_gloss(mw.ustring.sub(cline.whole,i)) else chunk = mw.ustring.sub(cline.whole,i) if cline.tone_sup then chunk = tone_sup(chunk) end end buffer = buffer .. chunk next_step = cline.length end end return next_step end -------------------- -- The following function is called by Template:gcl and is used for formatting an individual glossing abbreviation -------------------- function p.gcl(frame) local args = getArgs(frame,{ trim = true, removeBlanks = false, parentOnly = true, wrappers = {'Template:Grammatical category label'}, }) msg = UserMessages set_global_glossing_settings{style = args.style, underline = args.underline, small_caps = args['small-caps']} if not args.glossing then glossing_type = conf.GlossingType -- a global variable else glossing_type = set_glossing_type(args.glossing) end local gloss, label, wikilink = args[1], args[2], args[3] if not gloss then UserMessages:add("error", "No gloss supplied") return UserMessages:print() end if wikilink and not args.glossing then -- if a wikilink is supplied and glossing isn't set to 'label'... glossing_type = 'wikilink' end -- .. then the wikilink will be formatted as such if label == "" then label = nil end if wikilink == "" then wikilink = nil end local result = format_gloss(gloss, label, wikilink) return result end -------------------- -- The following is the function called by Template:Interlinear. -- It processes the template arguments, then calls parse() to split the input lines into words -- and it then builds the output html. -------------------- function p.interlinearise(frame) --------------------- -- Prepare arguments --------------------- local if_auto_translit = false local args = getArgs(frame, { -- configuration for Module:Arguments trim = true, removeBlanks = false, parentFirst = true, wrappers = {'Template:Interlinear', 'Template:Fs interlinear'}, }) local template_name = frame:getParent():getTitle() if template_name == 'Template:Fs interlinear' then args.italics1 = args.italics1 or "no" args.italics2 = args.italics2 or "yes" args.glossing3 = args.glossing3 or "yes" if args.lang and not args.lang2 then args.lang2 = args.lang .."-Latn" end if args.transl and not args.transl2 then args.transl2 = args.transl end if_auto_translit = true end local revid = frame:preprocess( "{{REVISIONID}}" ) if revid == "" then if not args['display-messages'] or yesno(args['display-messages']) then displaying_messages = true end-- messages will be displayed only in preview mode end msg = UserMessages local line = {} local function set_italics(n) line[n].attr.style = line[n].attr.style .. "font-style: italic;" line[n].tone_sup = true -- single digits are assumed to be tone markers and will hence be superscripted if args['tone-superscripting'] and not yesno(args['tone-superscripting']) then line[n].tone_sup = false end end if args.glossing then -- the glossing= parameter sets the default glossing type local _gl = set_glossing_type(args.glossing) if _gl then conf.GlossingType = _gl end end --this looks for a list of glossing abbreviations on the page that transcludes the template: local _ablist_section = get_section(frame, 'list-of-glossing-abbreviations') if _ablist_section and _ablist_section ~= "" then local _a = mw.ustring.gsub(_ablist_section, '</?div [^\n]*>', '') -- strips off the div tags set_custom_glosses(_a) end --and this looks looks for a list of abbreviations set within the template: local _ablist = args.abbreviations if _ablist and _ablist ~= "" then set_custom_glosses(_ablist) end local _ablist = args.ablist if _ablist and _ablist ~= "" then set_custom_glosses(_ablist) end local _spacing = tonumber(args.spacing) if _spacing and _spacing <= 20 then conf.style.WordDiv = conf.style.WordDiv .. 'margin-right: ' .. _spacing .. 'em;' else conf.style.WordDiv = conf.style.WordDiv .. conf.style.WordMargin end local offset, last_line = 0, 0 for j,v in ipairs(args) do -- iterates over the unnamed parameters from the template last_line = last_line +1 if is_empty(v) then offset = offset + 1 else local i = j - offset line[i] = {} v = normalise(v) -- the following is part of a trial implementation of automatic transliteration: if if_auto_translit and v == "auto" and i > 1 then local source_line = line[i-1] local src_lang = source_line.lang if not src_lang then src_lang = args.lang end if src_lang then v = transliterate(source_line.whole, src_lang) else v = ""; msg:add("error", "No language specified for automatic transliteration") end end -- end of trial block line[i].whole = v line[i].length = mw.ustring.len(v) local _c = args["c" .. i] if _c and _c ~= "" then line.hasComments = true line[i].c = _c end ---prepare style arguments---- line[i].class = "" local _style = args["style" .. i] if not _style then _style = "" else _style = tidyCss(_style) end --line[i].attr holds the attributes for the <p> elements that enclose the words in line i line[i].attr = {style = conf.style.WordP .. _style} local _lang = args["lang" .. i] if _lang and #_lang > 1 then line[i].lang = _lang else _lang = args.lang if _lang and #_lang > 1 and i == 1 then -- if a lang= parameter is supplied, it's assumed to apply to line 1 line[i].lang = _lang end end line[i].attr.lang = line[i].lang --the following emulates the behaviour of {{Bo-textonly}} (see Template talk:Fs interlinear#Tibetan): if template_name == 'Template:Fs interlinear' then if _lang == "bo" and i == 1 then line[1].class = line[1].class .. " uchen" line[1].attr.style = line[1].attr.style .. "font-size:1.25em; word-wrap:break-word;" end end --the following emulates the behaviour of {{Spell-nv}}: if template_name == 'Template:Interlinear' then if _lang == "nv" and i == 1 then line[1].attr.style = line[1].attr.style .. "font-family: Aboriginal Sans, DejaVu Sans, Calibri, Arial Unicode MS, sans-serif;" end end if yesno(args["italics" .. i]) then set_italics(i) end local _transl = args["transl" .. i] if _transl and #_transl > 1 then _transl = mw.ustring.lower(_transl) local _lookup = lang_data.translit_title_table[_transl] if _lookup then if _lang and _lookup[_lang] then _transl = _lookup[_lang] else _transl = _lookup.default end if _transl then line[i].attr.title = _transl end else msg:add("error", "Transliteration scheme '" .. _transl .. "' not recognised") end end local _glossing = args["glossing" .. i] if _glossing then line[i].glossing = set_glossing_type(_glossing) -- Do not treat default glossing settings as custom. if not ((i == 1 and not yesno(_glossing)) or (i == 2 and yesno(_glossing))) then line.HasCustomGlossing = true end end local _ipa = args['ipa' .. i] if yesno(_ipa) then line[i].class = "IPA" end local _class = args['class' .. i] if _class then line[i].class = line[i].class .. " " .. _class end if line[i].class == "" then line[i].class = nil end end -- ends the first if-statement in the loop end -- ends the FOR cycle local line_count = #line if line_count == 0 then msg:add("error", template_name .. ": no lines supplied.") return msg:print_errors() end if line_count > 1 then local _italics = args.italics local n = tonumber(_italics) if n and n > 0 then set_italics(n) elseif not (_italics and not yesno(_italics)) and not (args["italics1"] and not yesno(args["italics1"])) then set_italics(1) -- by default, the first line will get italicised, unless italics=no or italics1=no end -- the last unnamed parameter is assumed to be the free translation: free_translation = args[last_line] if not is_empty(free_translation) then line [line_count] = nil end --... and is thus excluded from interlinearising end -- If glossing isn't specified for any line, then it's chosen by default to occur -- in the second line, unless only a single line has been supplied, in which case -- the assumption is that it is the one containing grammatical glosses if yesno(args.glossing) == false then line.HasCustomGlossing = true end if not line.HasCustomGlossing then if line_count == 1 then line[1].glossing = conf.GlossingType elseif line[2] then line[2].glossing = conf.GlossingType end end set_global_glossing_settings{style = args['glossing-style'], underline = args.underline, small_caps = args['small-caps']} --------------------- -- Segment lines into words --------------------- for i,v in ipairs(line) do local ifglossing = false if line[i].glossing then ifglossing = true -- if true the parser will attempt to format gloss abbreviations in the current line glossing_type = line[i].glossing -- neccessarily a global variable end local wc, n = 1, 1 line[i].words = {} while n <= line[i].length do buffer = "" n = parse(line[i], n, 0, ifglossing)+2 line[i].words[wc] = buffer wc = wc + 1 end end ----Check for mismatches in number of words across lines---- local number_of_words, mismatch_found = 0, false for i,v in ipairs(line) do -- find the maximum number of words in any line local wc = #line[i].words if wc ~= number_of_words then if i ~= 1 and wc ~= 0 then mismatch_found = true end if wc > number_of_words then number_of_words = wc end end end ----Deal with mismatches--- if mismatch_found then local error_text = "Mismatch in the number of words between lines: " for i,v in ipairs(line) do local wc = #line[i].words error_text = error_text .. wc .. " word(s) in line " .. i .. ", " if wc ~= number_of_words then for current_word = wc+1, number_of_words do line[i].words[current_word] = "&nbsp;" end end end if string.sub(error_text, -2) == ", " then error_text = string.sub(error_text, 1, #error_text - 2) .. " " end error_text = error_text .. help_link("mismatch") UserMessages:add("error", error_text) end --------------------- -- Build the HTML --------------------- ---- If just a single line was supplied, format it as inline text if line_count == 1 then local span = mw.html.create('span') span:attr(line[1].attr) for wi = 1, number_of_words do local space if wi < number_of_words then space = " " else space = "" end span:wikitext(line[1].words[wi] .. space) end return tostring(span) end ---- More than one line supplied, so we'll produce interlinear display local div = mw.html.create("div") div:addClass(conf.class.Interlinear) -- For stuff to be displayed in the left margin, like example numbering local number, indent = nil, nil if args.number and args.number ~= "" then number = args.number end if args.indent and args.indent ~="" then indent = args.indent end if indent or number then if not indent then indent = "4" end --default value div:css("margin-left", indent .. 'em') if number then div:tag("div") :css("position", "absolute") :css("left", "1em") :wikitext(args.number) end end if args.box and args.box ~= "" then div:css("background-color", "var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa)") :css("color", "inherit") :css("border", "1px solid var(--background-color-neutral, #eaecf0)") :css("padding", "1em") end if args.top and args.top ~= "" then --lines to display above the interlinear block div:tag("div") :wikitext(args.top) end -- Producing the interlinear block for wi = 1, number_of_words do local div2 = div:tag("div") :attr("style", conf.style.WordDiv) for i,_ in ipairs (line) do if line[i].whole ~= "" then -- skipping empty lines local p = div2:tag("p") p:attr(line[i].attr) if line[i].class then p:addClass(line[i].class) end local _text = line[i].words[wi] if _text == "" or _text == " " then _text = "&nbsp;" end -- <p> elements without content mess up the interlinear display p:wikitext(_text) end end end --- If any "comments" have been specified, add them at the end of each line if line.hasComments then local divc = div:tag("div") :attr("style", conf.style.WordDiv) for i,_ in ipairs (line) do local p = divc:tag("p") p:attr("style", conf.style.WordP) if line[i].c then p:wikitext(line[i].c) else p:wikitext("&nbsp;") end end end --Add hidden lines containing the content of each line of interlinear text: this is for accessibility for i,v in ipairs(line) do local hidden_line = div:tag("p") hidden_line:attr("style", conf.style.HiddenText) :wikitext(v.whole) end -- Format the free translation local ft_line = div:tag("p") if free_translation and free_translation ~= "" then ft_line:attr("style", "clear: left;") ft_line:wikitext(free_translation) end if args.bottom and args.bottom ~= "" then local bottom = div:tag('p') bottom:css('margin-top', '0') bottom:wikitext(args.bottom) end ft_line:node(msg:print_errors()) -- for error messages local end_div = div:tag("div") end_div:attr("style", conf.style.EndDiv) div:newline() local temp_track = "" if last_line == 2 then temp_track = "[[Category:Pages with interlinear glosses using two unnamed parameters]]" end if last_line > 3 and template_name ~= 'Template:Fs interlinear' then temp_track = "[[Category:Pages with interlinear glosses using more than three unnamed parameters]]" end return tostring(div) .. temp_track .. msg:print_warnings() end return p gj9grgiyakrz940b5hqbf7fusl5rxul 429625 429623 2026-11-08T02:48:46Z Intisar Ali 8681 429625 Scribunto text/plain local p = {} local data = require('ماڊيول:Interlinear/data') local gloss_override = {} -- for custom gloss abbreviations local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local yesno = require('Module:Yesno') local lang_data = mw.loadData( 'Module:Lang/data' ) -------------------------- -- Almost-global variables -------------------------- local glossing_type, displaying_messages, free_translation, msg, buffer ------------------- -- General settings ------------------- local conf = { --settings WordSeparator = " \n\r\t", -- Don't replace with %s as this would include non-breaking spaces GlossAbbrPattern = "^([Ø0-9A-Z]+)$", -- this isn't a full regex, but a Lua pattern -- NOTE: The following characters must be formatted for use in a pattern set. GlossAbbrBoundary = "-.,;:<>‹›/\\~+=%?%s%[%]()%_\127'", GlossExcludeTable = {I = true,}, --strings not be treated as glossing abbreviations GlossExcludePattern = '^[0-9][0-9]+$', -- excludes strings consisting entirely of digits GlossSmallCapsExclude = "^[AOPS]$", -- glossing abbreviations matching this pattern will not be rendered in small caps GlossingType = "label", -- if set to "label" gloss abbreviations are formatted as an <abbr> with the "label" appearing in a tooltip -- if set to "wikilink" the abbreviation is formatted as a wikilink to the relevant wikipedia article -- if set to "none" abbreviations aren't formatted at all ErrorCategory = "[[Category:Pages with errors in interlinear text]]", AmbiguousGlossCategory = "[[Category:Articles with ambiguous glossing abbreviations]]", MessageGlossingError = "Error(s) in interlinear glossing", combining_gender_numbers = "[0-9][0-9]?$", --e.g. G4 '4th gender' or CL7 'class 7' combining_gender_prefixes = {G = "gender", CL = "class"}, combining_person = {["1"] = "first person", ["2"] = "second person", ["3"] = "third person",}, combining_number = { S = "singular", SG = "singular", P = "plural", PL = "plural", D = "dual", DU = "dual", TRI = "trial", PAU = "paucal", COL = "collective", IN = "inclusive", INC = "inclusive", INCL = "inclusive", EX = "exclusive", EXC = "exclusive", EXCL = "exclusive" }, combining_gender = {F = "feminine", M = "masculine", N = "neuter"}, LowerCaseGlosses = { ["1sg"] = true, ["2sg"] = true, ["3sg"] = true, ["1du"] = true, ["2du"] = true, ["3du"] = true, ["1pl"] = true, ["2pl"] = true, ["3pl"] = true, ["Fsg"] = true, ["Fpl"] = true, ["Msg"] = true, ["Mpl"] = true, }, -- these are the non-all-upper-case strings that will be recognised as glossing abbreviations ErrorHelpLocation = "Template:Interlinear", } --------------------- -- CSS styles and classes --------------------- conf.style = { --CSS styles WordDiv = "float: left; margin-bottom: 0.3em;", WordMargin = "margin-right: 1em;", WordP = "margin: 0px;", -- the style for the word <p> elements GlossAbbr = "font-variant: small-caps; font-variant-numeric: lining-nums; text-transform: lowercase; ", -- won't be applied to gloss abbreviations containing lower-case characters HiddenText = "display: none;", EndDiv = "clear: left; display: block;", -- style of the <div> element at the end of the interlinear display ErrorMessage = "font-size: inherit", } conf.class = { --CSS classes Interlinear = "interlinear", GlossAbbr = "gloss-abbr", GlossAbbrAmb = "gloss-abbr-ambiguous", GlossAbbrError = "gloss-abbr-error", ErrorMessage = "error", } --------------------- -- Section transclusion --------------------- local page_content = nil -- lazy initilization local function get_section(frame, section_name) if page_content == nil then local current_title = mw.title.getCurrentTitle() page_content = current_title:getContent() end if page_content then if mw.ustring.find(page_content, section_name, 1, true) then return frame:preprocess('{{#section:{{FULLPAGENAME}}|' .. section_name .. '}}') end end return '' end --------------------- -- Sundry small functions --------------------- local function normalise(str) return mw.ustring.gsub(str,"[" .. conf.WordSeparator .. "]+"," ") end local function tidyCss(str) str = mw.ustring.gsub(str, '^[\"\']*(.-)[\"\']*$', "%1") -- trims quotation marks if mw.ustring.sub(str, -1) ~= ";" then str = str .. ";" end -- appends ";" if missing return str end local function highlight(text) if text then return '<span style="color:var(--color-error, #bf3c2c);font-weight:bold;">' .. text .. '</span>' else return "" end end local function tone_sup(str) return mw.ustring.gsub(str, "([^%p%s0-9])([0-9]+)", "%1^%2") end local function is_empty(str) -- returns "false" if its argument is a string containing chars other than spaces &c. if not str then return true end if mw.ustring.find(str, "[^" .. conf.WordSeparator .. "]") then return false else return true end end local function help_link (anchor) if anchor then return " ([[" .. conf.ErrorHelpLocation .. "#" .. anchor .. "|help]])" else return "" end end -- the following is part of a trial implementation of automatic transliteration: local function transliterate (str, lang_from, lang_to, scheme) local lookup = {grc = {module = 'Module:Ancient Greek', funct = "transliterate", } } if not lang_from then msg:add("error", "Source language for transliteration is not set") else local t = lookup[lang_from] if t then local module = require(t.module) return module[t.funct](str) else msg:add("error", "Can't find transliterator for language '" .. lang_from .. "'") end end return "" end -- end of trial block -------------------- -- The following two functions update the glossing settings based on the received -- template arguments. set_global_glossing_settings() updates the global settings -- that are valid for all gloss abbreviations. set_glossing_type() -- returns the glossing type, which can vary between the different lines. -------------------- local function set_global_glossing_settings(a) local style = "" if a.style then style = tidyCss(a.style) end if a.underline == "no" then style = style .. "text-decoration: none;" end if a.small_caps == "no" then style = style .. "font-variant:normal; text-transform: none;" end if style ~= "" then conf.style.GlossAbbr = conf.style.GlossAbbr .. style end end local function set_glossing_type(glossing) if glossing then local GlossingType glossing = mw.ustring.lower(mw.text.trim(glossing)) if mw.ustring.find(glossing, 'link') then GlossingType = "wikilink" elseif mw.ustring.find(glossing, 'label') or mw.ustring.find(glossing, 'no link') then GlossingType = 'label' elseif mw.ustring.find(glossing, 'no abbr') then GlossingType = "no abbr" elseif yesno(glossing) == false then GlossingType = nil elseif yesno(glossing) then GlossingType = conf.GlossingType else msg:add('error', 'Glossing type "' .. glossing .. '" not recognised') end return GlossingType else error("set_glossing_type: 'glossing' is nil or false", 2) end end local function set_custom_glosses(list) local abbs = mw.text.split(list, '[;\n\t]') for _,v in pairs(abbs) do local gloss = mw.text.split(v, ':') local a = mw.text.trim(gloss[1]) if a and a ~= "" then gloss_override[a] = {} gloss_override[a].expansion = gloss[2] gloss_override[a].wikipage = gloss[3] end end end --------------------- -- The UserMessages object contains and processes error messages and warnings --------------------- local UserMessages = {errors = {}, warnings = {}, gloss_messages = {}} function UserMessages:add(msgtype, text, gloss) if msgtype == "gloss_message" then self.gloss_messages[gloss] = text elseif msgtype == "warning" then table.insert(self.warnings, text) elseif msgtype == "non-repeating error" then self.errors.nre = text elseif msgtype == "ambiguous gloss" then self.if_ambiguous_glosses = true elseif msgtype == "error" then table.insert(self.errors, text) else return error("UserMessages:add(): unknown message type", 2) end end function UserMessages:print_errors() local out = "" local namespace = mw.title.getCurrentTitle().namespace if next(self.errors) or self.warnings[1] then local err_span = mw.html.create("span") err_span:attr("style", conf.style.ErrorMessage) err_span:addClass(conf.class.ErrorMessage) for _,v in pairs(self.errors) do err_span:wikitext(" " .. v .. ";") end if namespace % 2 == 0 and namespace ~= 2 -- non-talk namespaces, excluding user pages; if modifying please update the description on the category page then err_span:wikitext(conf.ErrorCategory) end out = tostring(err_span) mw.addWarning(conf.MessageGlossingError) end if self.if_ambiguous_glosses then if namespace == 0 -- article namespace then out = out .. conf.AmbiguousGlossCategory -- this category will only track articles end end return out end function UserMessages:print_warnings() local out = "" -- Messages and warnings get displayed only if the page is being viewed in "preview" mode: if displaying_messages and (next(self.gloss_messages) or next(self.warnings)) then local div = mw.html.create("div") div:addClass("interlinear-preview-warning") :cssText('border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); background-color: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); color: inherit; width: 80%; padding: 0.2em;') :wikitext("<i>This message box is shown only in preview:</i>") :newline() for _,v in ipairs(self.warnings) do local p = div:tag("p") p:addClass(conf.class.ErrorMessage) p:attr("style", conf.style.ErrorMessage) p:wikitext(v) end if self.gloss_messages then div:wikitext("<p> To change any of the following default expansions, see [[Template:Interlinear/doc#Custom abbreviations|the template's documentation]]:</p>") end for _,v in pairs(self.gloss_messages) do div:wikitext("<p>" .. v .. "</p>") end out = out .. "\n\n" .. tostring(div) end return out end --------------------- -- gloss_lookup() receives a gloss abbreviation and tries to uncover its meaning. --------------------- local function gloss_lookup(a, label, wikilink) local _label, _wikilink, _lookup, source = nil, nil, nil, nil if gloss_override[a] then _lookup = gloss_override[a] source = "local" elseif data.abbreviations[a] then _lookup = data.abbreviations[a] end if _lookup and _lookup.expansion ~= "" then _label, _wikilink = _lookup.expansion, _lookup.wikipage else local prefix = mw.ustring.sub(a,1,1) local suffix = mw.ustring.sub(a,2) if conf.combining_person[prefix] then -- is it of the form 1PL or 3FS? _label = conf.combining_person[prefix] local _suffix = conf.combining_number[suffix] or conf.combining_gender[suffix] if _suffix then _label = _label .. ", " .. _suffix else local suffix1 = mw.ustring.sub(suffix,1,1) local suffix2 = mw.ustring.sub(suffix,2) if conf.combining_gender[suffix1] and conf.combining_number[suffix2] then _label = _label .. ", " .. conf.combining_gender[suffix1] .. ", " .. conf.combining_number[suffix2] else _label = nil end end elseif mw.ustring.match(suffix,conf.combining_gender_numbers) then -- cases like G4 = gender 4 local _i,_j = mw.ustring.find(a, conf.combining_gender_numbers) local _pre = mw.ustring.sub(a, 1, _i - 1) local _suff = mw.ustring.sub(a, _i) if conf.combining_gender_prefixes[_pre] then _label = conf.combining_gender_prefixes[_pre] .. " " .. _suff end elseif prefix == "N" then -- dealing with cases like NPST = non-past local s = gloss_override[suffix] or data.abbreviations[suffix] if s ~= nil and not s.ExcludeNegation then _label = "non-" .. s.expansion _wikilink = s.wikipage end s = nil end end if _label == "" then _label = nil end if _wikilink == "" then _wikilink = nil end if not label then label = _label end if not wikilink then wikilink = _wikilink end return label, wikilink, source end --------------------- -- format_gloss() calls gloss_lookup() to find the meaning of a gloss -- abbreviation, which it then proceeds to format --------------------- local function format_gloss(gloss, label, wikilink) if string.sub(gloss,1,3) == "000" then -- checks for a common component of exposed strip markers (see [[:mw:Strip marker]]) return gloss end local gloss2 = mw.ustring.gsub(gloss,"<.->","") -- remove any html fluff gloss2 = mw.ustring.gsub(gloss2, "%'%'+", "") -- remove wiki bold/italic formatting gloss2 = mw.text.trim(mw.ustring.upper(gloss2)) if not (label or wikilink) or (not label and glossing_type == "label") or (not wikilink and glossing_type == "wikilink") then if glossing_type ~= "no abbr" then label, wikilink, source = gloss_lookup(gloss2, label, wikilink) end end local gloss_node if glossing_type == "no abbr" then gloss_node = mw.html.create("span") else gloss_node = mw.html.create("abbr") end gloss_node:addClass(conf.class.GlossAbbr) if label or wikilink then if not mw.ustring.match(gloss, "%l") -- excluding glosses that contain lower-case characters and not mw.ustring.match(gloss,conf.GlossSmallCapsExclude) -- and also excluding A, O etc. from rendering in small caps then gloss_node:attr("style", conf.style.GlossAbbr) end local abbr_label if label then abbr_label = label else abbr_label = wikilink end gloss_node:attr("title", abbr_label) if source ~= "local" and data.abbreviations[gloss2] then if data.abbreviations[gloss2].ambiguous then gloss_node:addClass(conf.class.GlossAbbrAmb) msg:add("ambiguous gloss") end end if glossing_type == "wikilink" and wikilink then gloss_node:wikitext("[[", wikilink, "|" , gloss, "]]") else gloss_node:wikitext(gloss) end if source ~= "local" and displaying_messages then -- logging gloss lookups: local message = "" if label then message = "assuming " .. gloss2 .. " means \"" .. abbr_label .. "\";" end if glossing_type == "wikilink" and wikilink then message = message .. " linking to [[" .. wikilink .. "]];" end msg:add("gloss_message", message, gloss) end elseif glossing_type == "no abbr" then gloss_node :attr("style", conf.style.GlossAbbr) :wikitext(gloss) else if displaying_messages then msg:add("warning", "Gloss abbreviation " .. highlight(gloss2) .. " not recognised" .. help_link("gloss abbr")) end msg:add("non-repeating error", "Unknown glossing abbreviation(s)" .. help_link("gloss abbr")) gloss_node :addClass(conf.class.GlossAbbrError) :addClass("error") :css("font-size", "100%") :attr("title", gloss2 .. ": glossing abbreviation not found") :attr("style", conf.style.ErrorMessage) :wikitext(gloss) end return tostring(gloss_node) end --------------------- -- find_gloss() parses a word into morphemes, and it calls format_gloss() -- for anything that looks like a glossing abbreviation. --------------------- local function find_gloss(word) local function scan_gloss(boundary, gloss_abbr) -- checks a morpheme if it is a gloss abbreviation if (mw.ustring.match(gloss_abbr, conf.GlossAbbrPattern) or conf.LowerCaseGlosses[gloss_abbr]) and not (conf.GlossExcludeTable[gloss_abbr] or mw.ustring.match(gloss_abbr, conf.GlossExcludePattern)) then gloss_abbr = format_gloss(gloss_abbr) end return boundary .. gloss_abbr end local word = mw.text.decode(word, true) if word == "I" -- for the case of the English word "I", the 1SG pronoun then return word end local pattern = "([" .. conf.GlossAbbrBoundary .. "]?)([^" .. conf.GlossAbbrBoundary .. "]+)" word = mw.ustring.gsub(word, pattern, scan_gloss) -- splits into morphemes return word end --------------------- -- The main purpose of the bletcherous parse() is to split a line into words and and then for each eligible word -- to call find_gloss(). The parser outputs the individual words (with any gloss abbreviation formatting applied). -- The simple job of splitting at whitespaces has been made complicated by a) the fact that the input can contain -- whitespaces inside the various html elements that are the result of the application of various formatting templates; -- and b) the need to be able to recognise the output of the template that formats custom gloss abbreviations -- (and hence skip passing it on to find_gloss). See talk for a suggestion about its future. --------------------- local function parse(cline, i, tags_found,ifglossing) local function issue_error(message, culprit) UserMessages:add("error", message .. ": ''" .. mw.ustring.sub(cline.whole, 1, i-1) .. "'''" .. culprit .. "'''''") end if i > cline.length then return i end --this will only be triggered if the current line has less words than line 1 local next_step, j, _, chunk local probe = mw.ustring.sub(cline.whole,i,i) if mw.ustring.match(probe,"[" .. conf.WordSeparator .. "]") and tags_found == 0 then next_step = i-1 elseif probe == "[" then --Wikilink? if mw.ustring.sub(cline.whole,i+1,i+1) == "[" then _,j,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(%[%[.-%]%])", i) else chunk = "["; j = i end --not a wikilink then buffer = buffer .. chunk next_step = parse(cline, j+1,tags_found,ifglossing) elseif probe == "{" and tags_found == 0 then --curly brackets enclose a sequence of words to be treated as a single unit _,j,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(.-)(})", i+1) if not chunk then issue_error("Unclosed curly bracket", "{") chunk = highlight("{"); j = i elseif ifglossing==true then chunk = find_gloss(chunk) else if cline.tone_sup then chunk = tone_sup(chunk) end end buffer = buffer .. chunk next_step = parse(cline, j+1,tags_found,ifglossing) elseif probe == "<" then -- We've encountered an HTML tag. What do we do now? local _,j,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(<.->)",i) if not chunk then issue_error("Unclosed angle bracket", "<") chunk = highlight("<"); j = i elseif mw.ustring.sub(cline.whole,i,i+1) == "</" then -- It's a CLOSING tag if cline.glossing and ifglossing==false and mw.ustring.match(chunk,"</abbr>") then ifglossing=true end tags_found = tags_found - 1 elseif not mw.ustring.match(chunk, "/>$") -- It's an OPENING tag, unless it opens a self-closing element (in which case the element is ignored) then if ifglossing == true -- the following checks for the output of {{ggl}}: and mw.ustring.find(chunk, conf.class.GlossAbbr, 1, true) -- it's important that the "find" function uses literal strings and not patterns then ifglossing = false end tags_found = tags_found + 1 end buffer = buffer .. chunk next_step = parse(cline, j+1,tags_found,ifglossing) else -- No HTML tags, so we only need to find where the word ends local _,k,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(..-)([ <[])",i) if k then --ordinary text if ifglossing==true then buffer = buffer .. find_gloss(chunk) else if cline.tone_sup then chunk = tone_sup(chunk) end buffer = buffer .. chunk end next_step = parse(cline, k, tags_found, ifglossing) else -- reached end of string if ifglossing == true then chunk = find_gloss(mw.ustring.sub(cline.whole,i)) else chunk = mw.ustring.sub(cline.whole,i) if cline.tone_sup then chunk = tone_sup(chunk) end end buffer = buffer .. chunk next_step = cline.length end end return next_step end -------------------- -- The following function is called by Template:gcl and is used for formatting an individual glossing abbreviation -------------------- function p.gcl(frame) local args = getArgs(frame,{ trim = true, removeBlanks = false, parentOnly = true, wrappers = {'Template:Grammatical category label'}, }) msg = UserMessages set_global_glossing_settings{style = args.style, underline = args.underline, small_caps = args['small-caps']} if not args.glossing then glossing_type = conf.GlossingType -- a global variable else glossing_type = set_glossing_type(args.glossing) end local gloss, label, wikilink = args[1], args[2], args[3] if not gloss then UserMessages:add("error", "No gloss supplied") return UserMessages:print() end if wikilink and not args.glossing then -- if a wikilink is supplied and glossing isn't set to 'label'... glossing_type = 'wikilink' end -- .. then the wikilink will be formatted as such if label == "" then label = nil end if wikilink == "" then wikilink = nil end local result = format_gloss(gloss, label, wikilink) return result end -------------------- -- The following is the function called by Template:Interlinear. -- It processes the template arguments, then calls parse() to split the input lines into words -- and it then builds the output html. -------------------- function p.interlinearise(frame) --------------------- -- Prepare arguments --------------------- local if_auto_translit = false local args = getArgs(frame, { -- configuration for Module:Arguments trim = true, removeBlanks = false, parentFirst = true, wrappers = {'Template:Interlinear', 'Template:Fs interlinear'}, }) local template_name = frame:getParent():getTitle() if template_name == 'Template:Fs interlinear' then args.italics1 = args.italics1 or "no" args.italics2 = args.italics2 or "yes" args.glossing3 = args.glossing3 or "yes" if args.lang and not args.lang2 then args.lang2 = args.lang .."-Latn" end if args.transl and not args.transl2 then args.transl2 = args.transl end if_auto_translit = true end local revid = frame:preprocess( "{{REVISIONID}}" ) if revid == "" then if not args['display-messages'] or yesno(args['display-messages']) then displaying_messages = true end-- messages will be displayed only in preview mode end msg = UserMessages local line = {} local function set_italics(n) line[n].attr.style = line[n].attr.style .. "font-style: italic;" line[n].tone_sup = true -- single digits are assumed to be tone markers and will hence be superscripted if args['tone-superscripting'] and not yesno(args['tone-superscripting']) then line[n].tone_sup = false end end if args.glossing then -- the glossing= parameter sets the default glossing type local _gl = set_glossing_type(args.glossing) if _gl then conf.GlossingType = _gl end end --this looks for a list of glossing abbreviations on the page that transcludes the template: local _ablist_section = get_section(frame, 'list-of-glossing-abbreviations') if _ablist_section and _ablist_section ~= "" then local _a = mw.ustring.gsub(_ablist_section, '</?div [^\n]*>', '') -- strips off the div tags set_custom_glosses(_a) end --and this looks looks for a list of abbreviations set within the template: local _ablist = args.abbreviations if _ablist and _ablist ~= "" then set_custom_glosses(_ablist) end local _ablist = args.ablist if _ablist and _ablist ~= "" then set_custom_glosses(_ablist) end local _spacing = tonumber(args.spacing) if _spacing and _spacing <= 20 then conf.style.WordDiv = conf.style.WordDiv .. 'margin-right: ' .. _spacing .. 'em;' else conf.style.WordDiv = conf.style.WordDiv .. conf.style.WordMargin end local offset, last_line = 0, 0 for j,v in ipairs(args) do -- iterates over the unnamed parameters from the template last_line = last_line +1 if is_empty(v) then offset = offset + 1 else local i = j - offset line[i] = {} v = normalise(v) -- the following is part of a trial implementation of automatic transliteration: if if_auto_translit and v == "auto" and i > 1 then local source_line = line[i-1] local src_lang = source_line.lang if not src_lang then src_lang = args.lang end if src_lang then v = transliterate(source_line.whole, src_lang) else v = ""; msg:add("error", "No language specified for automatic transliteration") end end -- end of trial block line[i].whole = v line[i].length = mw.ustring.len(v) local _c = args["c" .. i] if _c and _c ~= "" then line.hasComments = true line[i].c = _c end ---prepare style arguments---- line[i].class = "" local _style = args["style" .. i] if not _style then _style = "" else _style = tidyCss(_style) end --line[i].attr holds the attributes for the <p> elements that enclose the words in line i line[i].attr = {style = conf.style.WordP .. _style} local _lang = args["lang" .. i] if _lang and #_lang > 1 then line[i].lang = _lang else _lang = args.lang if _lang and #_lang > 1 and i == 1 then -- if a lang= parameter is supplied, it's assumed to apply to line 1 line[i].lang = _lang end end line[i].attr.lang = line[i].lang --the following emulates the behaviour of {{Bo-textonly}} (see Template talk:Fs interlinear#Tibetan): if template_name == 'Template:Fs interlinear' then if _lang == "bo" and i == 1 then line[1].class = line[1].class .. " uchen" line[1].attr.style = line[1].attr.style .. "font-size:1.25em; word-wrap:break-word;" end end --the following emulates the behaviour of {{Spell-nv}}: if template_name == 'Template:Interlinear' then if _lang == "nv" and i == 1 then line[1].attr.style = line[1].attr.style .. "font-family: Aboriginal Sans, DejaVu Sans, Calibri, Arial Unicode MS, sans-serif;" end end if yesno(args["italics" .. i]) then set_italics(i) end local _transl = args["transl" .. i] if _transl and #_transl > 1 then _transl = mw.ustring.lower(_transl) local _lookup = lang_data.translit_title_table[_transl] if _lookup then if _lang and _lookup[_lang] then _transl = _lookup[_lang] else _transl = _lookup.default end if _transl then line[i].attr.title = _transl end else msg:add("error", "Transliteration scheme '" .. _transl .. "' not recognised") end end local _glossing = args["glossing" .. i] if _glossing then line[i].glossing = set_glossing_type(_glossing) -- Do not treat default glossing settings as custom. if not ((i == 1 and not yesno(_glossing)) or (i == 2 and yesno(_glossing))) then line.HasCustomGlossing = true end end local _ipa = args['ipa' .. i] if yesno(_ipa) then line[i].class = "IPA" end local _class = args['class' .. i] if _class then line[i].class = line[i].class .. " " .. _class end if line[i].class == "" then line[i].class = nil end end -- ends the first if-statement in the loop end -- ends the FOR cycle local line_count = #line if line_count == 0 then msg:add("error", template_name .. ": no lines supplied.") return msg:print_errors() end if line_count > 1 then local _italics = args.italics local n = tonumber(_italics) if n and n > 0 then set_italics(n) elseif not (_italics and not yesno(_italics)) and not (args["italics1"] and not yesno(args["italics1"])) then set_italics(1) -- by default, the first line will get italicised, unless italics=no or italics1=no end -- the last unnamed parameter is assumed to be the free translation: free_translation = args[last_line] if not is_empty(free_translation) then line [line_count] = nil end --... and is thus excluded from interlinearising end -- If glossing isn't specified for any line, then it's chosen by default to occur -- in the second line, unless only a single line has been supplied, in which case -- the assumption is that it is the one containing grammatical glosses if yesno(args.glossing) == false then line.HasCustomGlossing = true end if not line.HasCustomGlossing then if line_count == 1 then line[1].glossing = conf.GlossingType elseif line[2] then line[2].glossing = conf.GlossingType end end set_global_glossing_settings{style = args['glossing-style'], underline = args.underline, small_caps = args['small-caps']} --------------------- -- Segment lines into words --------------------- for i,v in ipairs(line) do local ifglossing = false if line[i].glossing then ifglossing = true -- if true the parser will attempt to format gloss abbreviations in the current line glossing_type = line[i].glossing -- neccessarily a global variable end local wc, n = 1, 1 line[i].words = {} while n <= line[i].length do buffer = "" n = parse(line[i], n, 0, ifglossing)+2 line[i].words[wc] = buffer wc = wc + 1 end end ----Check for mismatches in number of words across lines---- local number_of_words, mismatch_found = 0, false for i,v in ipairs(line) do -- find the maximum number of words in any line local wc = #line[i].words if wc ~= number_of_words then if i ~= 1 and wc ~= 0 then mismatch_found = true end if wc > number_of_words then number_of_words = wc end end end ----Deal with mismatches--- if mismatch_found then local error_text = "Mismatch in the number of words between lines: " for i,v in ipairs(line) do local wc = #line[i].words error_text = error_text .. wc .. " word(s) in line " .. i .. ", " if wc ~= number_of_words then for current_word = wc+1, number_of_words do line[i].words[current_word] = "&nbsp;" end end end if string.sub(error_text, -2) == ", " then error_text = string.sub(error_text, 1, #error_text - 2) .. " " end error_text = error_text .. help_link("mismatch") UserMessages:add("error", error_text) end --------------------- -- Build the HTML --------------------- ---- If just a single line was supplied, format it as inline text if line_count == 1 then local span = mw.html.create('span') span:attr(line[1].attr) for wi = 1, number_of_words do local space if wi < number_of_words then space = " " else space = "" end span:wikitext(line[1].words[wi] .. space) end return tostring(span) end ---- More than one line supplied, so we'll produce interlinear display local div = mw.html.create("div") div:addClass(conf.class.Interlinear) -- For stuff to be displayed in the left margin, like example numbering local number, indent = nil, nil if args.number and args.number ~= "" then number = args.number end if args.indent and args.indent ~="" then indent = args.indent end if indent or number then if not indent then indent = "4" end --default value div:css("margin-left", indent .. 'em') if number then div:tag("div") :css("position", "absolute") :css("left", "1em") :wikitext(args.number) end end if args.box and args.box ~= "" then div:css("background-color", "var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa)") :css("color", "inherit") :css("border", "1px solid var(--background-color-neutral, #eaecf0)") :css("padding", "1em") end if args.top and args.top ~= "" then --lines to display above the interlinear block div:tag("div") :wikitext(args.top) end -- Producing the interlinear block for wi = 1, number_of_words do local div2 = div:tag("div") :attr("style", conf.style.WordDiv) for i,_ in ipairs (line) do if line[i].whole ~= "" then -- skipping empty lines local p = div2:tag("p") p:attr(line[i].attr) if line[i].class then p:addClass(line[i].class) end local _text = line[i].words[wi] if _text == "" or _text == " " then _text = "&nbsp;" end -- <p> elements without content mess up the interlinear display p:wikitext(_text) end end end --- If any "comments" have been specified, add them at the end of each line if line.hasComments then local divc = div:tag("div") :attr("style", conf.style.WordDiv) for i,_ in ipairs (line) do local p = divc:tag("p") p:attr("style", conf.style.WordP) if line[i].c then p:wikitext(line[i].c) else p:wikitext("&nbsp;") end end end --Add hidden lines containing the content of each line of interlinear text: this is for accessibility for i,v in ipairs(line) do local hidden_line = div:tag("p") hidden_line:attr("style", conf.style.HiddenText) :wikitext(v.whole) end -- Format the free translation local ft_line = div:tag("p") if free_translation and free_translation ~= "" then ft_line:attr("style", "clear: left;") ft_line:wikitext(free_translation) end if args.bottom and args.bottom ~= "" then local bottom = div:tag('p') bottom:css('margin-top', '0') bottom:wikitext(args.bottom) end ft_line:node(msg:print_errors()) -- for error messages local end_div = div:tag("div") end_div:attr("style", conf.style.EndDiv) div:newline() local temp_track = "" if last_line == 2 then temp_track = "[[Category:Pages with interlinear glosses using two unnamed parameters]]" end if last_line > 3 and template_name ~= 'Template:Fs interlinear' then temp_track = "[[Category:Pages with interlinear glosses using more than three unnamed parameters]]" end return tostring(div) .. temp_track .. msg:print_warnings() end return p 0lvmawhl1tea3ohrygwiw51j1m9z5qs 429627 429625 2026-11-08T03:01:14Z Intisar Ali 8681 429627 Scribunto text/plain local p = {} local data = mw.loadData( 'Module:Interlinear/data' ) local gloss_override = {} -- for custom gloss abbreviations local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local yesno = require('Module:Yesno') local lang_data = mw.loadData( 'Module:Lang/data' ) -------------------------- -- Almost-global variables -------------------------- local glossing_type, displaying_messages, free_translation, msg, buffer ------------------- -- General settings ------------------- local conf = { --settings WordSeparator = " \n\r\t", -- Don't replace with %s as this would include non-breaking spaces GlossAbbrPattern = "^([Ø0-9A-Z]+)$", -- this isn't a full regex, but a Lua pattern -- NOTE: The following characters must be formatted for use in a pattern set. GlossAbbrBoundary = "-.,;:<>‹›/\\~+=%?%s%[%]()%_\127'", GlossExcludeTable = {I = true,}, --strings not be treated as glossing abbreviations GlossExcludePattern = '^[0-9][0-9]+$', -- excludes strings consisting entirely of digits GlossSmallCapsExclude = "^[AOPS]$", -- glossing abbreviations matching this pattern will not be rendered in small caps GlossingType = "label", -- if set to "label" gloss abbreviations are formatted as an <abbr> with the "label" appearing in a tooltip -- if set to "wikilink" the abbreviation is formatted as a wikilink to the relevant wikipedia article -- if set to "none" abbreviations aren't formatted at all ErrorCategory = "[[Category:Pages with errors in interlinear text]]", AmbiguousGlossCategory = "[[Category:Articles with ambiguous glossing abbreviations]]", MessageGlossingError = "Error(s) in interlinear glossing", combining_gender_numbers = "[0-9][0-9]?$", --e.g. G4 '4th gender' or CL7 'class 7' combining_gender_prefixes = {G = "gender", CL = "class"}, combining_person = {["1"] = "first person", ["2"] = "second person", ["3"] = "third person",}, combining_number = { S = "singular", SG = "singular", P = "plural", PL = "plural", D = "dual", DU = "dual", TRI = "trial", PAU = "paucal", COL = "collective", IN = "inclusive", INC = "inclusive", INCL = "inclusive", EX = "exclusive", EXC = "exclusive", EXCL = "exclusive" }, combining_gender = {F = "feminine", M = "masculine", N = "neuter"}, LowerCaseGlosses = { ["1sg"] = true, ["2sg"] = true, ["3sg"] = true, ["1du"] = true, ["2du"] = true, ["3du"] = true, ["1pl"] = true, ["2pl"] = true, ["3pl"] = true, ["Fsg"] = true, ["Fpl"] = true, ["Msg"] = true, ["Mpl"] = true, }, -- these are the non-all-upper-case strings that will be recognised as glossing abbreviations ErrorHelpLocation = "Template:Interlinear", } --------------------- -- CSS styles and classes --------------------- conf.style = { --CSS styles WordDiv = "float: left; margin-bottom: 0.3em;", WordMargin = "margin-right: 1em;", WordP = "margin: 0px;", -- the style for the word <p> elements GlossAbbr = "font-variant: small-caps; font-variant-numeric: lining-nums; text-transform: lowercase; ", -- won't be applied to gloss abbreviations containing lower-case characters HiddenText = "display: none;", EndDiv = "clear: left; display: block;", -- style of the <div> element at the end of the interlinear display ErrorMessage = "font-size: inherit", } conf.class = { --CSS classes Interlinear = "interlinear", GlossAbbr = "gloss-abbr", GlossAbbrAmb = "gloss-abbr-ambiguous", GlossAbbrError = "gloss-abbr-error", ErrorMessage = "error", } --------------------- -- Section transclusion --------------------- local page_content = nil -- lazy initilization local function get_section(frame, section_name) if page_content == nil then local current_title = mw.title.getCurrentTitle() page_content = current_title:getContent() end if page_content then if mw.ustring.find(page_content, section_name, 1, true) then return frame:preprocess('{{#section:{{FULLPAGENAME}}|' .. section_name .. '}}') end end return '' end --------------------- -- Sundry small functions --------------------- local function normalise(str) return mw.ustring.gsub(str,"[" .. conf.WordSeparator .. "]+"," ") end local function tidyCss(str) str = mw.ustring.gsub(str, '^[\"\']*(.-)[\"\']*$', "%1") -- trims quotation marks if mw.ustring.sub(str, -1) ~= ";" then str = str .. ";" end -- appends ";" if missing return str end local function highlight(text) if text then return '<span style="color:var(--color-error, #bf3c2c);font-weight:bold;">' .. text .. '</span>' else return "" end end local function tone_sup(str) return mw.ustring.gsub(str, "([^%p%s0-9])([0-9]+)", "%1^%2") end local function is_empty(str) -- returns "false" if its argument is a string containing chars other than spaces &c. if not str then return true end if mw.ustring.find(str, "[^" .. conf.WordSeparator .. "]") then return false else return true end end local function help_link (anchor) if anchor then return " ([[" .. conf.ErrorHelpLocation .. "#" .. anchor .. "|help]])" else return "" end end -- the following is part of a trial implementation of automatic transliteration: local function transliterate (str, lang_from, lang_to, scheme) local lookup = {grc = {module = 'Module:Ancient Greek', funct = "transliterate", } } if not lang_from then msg:add("error", "Source language for transliteration is not set") else local t = lookup[lang_from] if t then local module = require(t.module) return module[t.funct](str) else msg:add("error", "Can't find transliterator for language '" .. lang_from .. "'") end end return "" end -- end of trial block -------------------- -- The following two functions update the glossing settings based on the received -- template arguments. set_global_glossing_settings() updates the global settings -- that are valid for all gloss abbreviations. set_glossing_type() -- returns the glossing type, which can vary between the different lines. -------------------- local function set_global_glossing_settings(a) local style = "" if a.style then style = tidyCss(a.style) end if a.underline == "no" then style = style .. "text-decoration: none;" end if a.small_caps == "no" then style = style .. "font-variant:normal; text-transform: none;" end if style ~= "" then conf.style.GlossAbbr = conf.style.GlossAbbr .. style end end local function set_glossing_type(glossing) if glossing then local GlossingType glossing = mw.ustring.lower(mw.text.trim(glossing)) if mw.ustring.find(glossing, 'link') then GlossingType = "wikilink" elseif mw.ustring.find(glossing, 'label') or mw.ustring.find(glossing, 'no link') then GlossingType = 'label' elseif mw.ustring.find(glossing, 'no abbr') then GlossingType = "no abbr" elseif yesno(glossing) == false then GlossingType = nil elseif yesno(glossing) then GlossingType = conf.GlossingType else msg:add('error', 'Glossing type "' .. glossing .. '" not recognised') end return GlossingType else error("set_glossing_type: 'glossing' is nil or false", 2) end end local function set_custom_glosses(list) local abbs = mw.text.split(list, '[;\n\t]') for _,v in pairs(abbs) do local gloss = mw.text.split(v, ':') local a = mw.text.trim(gloss[1]) if a and a ~= "" then gloss_override[a] = {} gloss_override[a].expansion = gloss[2] gloss_override[a].wikipage = gloss[3] end end end --------------------- -- The UserMessages object contains and processes error messages and warnings --------------------- local UserMessages = {errors = {}, warnings = {}, gloss_messages = {}} function UserMessages:add(msgtype, text, gloss) if msgtype == "gloss_message" then self.gloss_messages[gloss] = text elseif msgtype == "warning" then table.insert(self.warnings, text) elseif msgtype == "non-repeating error" then self.errors.nre = text elseif msgtype == "ambiguous gloss" then self.if_ambiguous_glosses = true elseif msgtype == "error" then table.insert(self.errors, text) else return error("UserMessages:add(): unknown message type", 2) end end function UserMessages:print_errors() local out = "" local namespace = mw.title.getCurrentTitle().namespace if next(self.errors) or self.warnings[1] then local err_span = mw.html.create("span") err_span:attr("style", conf.style.ErrorMessage) err_span:addClass(conf.class.ErrorMessage) for _,v in pairs(self.errors) do err_span:wikitext(" " .. v .. ";") end if namespace % 2 == 0 and namespace ~= 2 -- non-talk namespaces, excluding user pages; if modifying please update the description on the category page then err_span:wikitext(conf.ErrorCategory) end out = tostring(err_span) mw.addWarning(conf.MessageGlossingError) end if self.if_ambiguous_glosses then if namespace == 0 -- article namespace then out = out .. conf.AmbiguousGlossCategory -- this category will only track articles end end return out end function UserMessages:print_warnings() local out = "" -- Messages and warnings get displayed only if the page is being viewed in "preview" mode: if displaying_messages and (next(self.gloss_messages) or next(self.warnings)) then local div = mw.html.create("div") div:addClass("interlinear-preview-warning") :cssText('border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); background-color: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); color: inherit; width: 80%; padding: 0.2em;') :wikitext("<i>This message box is shown only in preview:</i>") :newline() for _,v in ipairs(self.warnings) do local p = div:tag("p") p:addClass(conf.class.ErrorMessage) p:attr("style", conf.style.ErrorMessage) p:wikitext(v) end if self.gloss_messages then div:wikitext("<p> To change any of the following default expansions, see [[Template:Interlinear/doc#Custom abbreviations|the template's documentation]]:</p>") end for _,v in pairs(self.gloss_messages) do div:wikitext("<p>" .. v .. "</p>") end out = out .. "\n\n" .. tostring(div) end return out end --------------------- -- gloss_lookup() receives a gloss abbreviation and tries to uncover its meaning. --------------------- local function gloss_lookup(a, label, wikilink) local _label, _wikilink, _lookup, source = nil, nil, nil, nil if gloss_override[a] then _lookup = gloss_override[a] source = "local" elseif data.abbreviations[a] then _lookup = data.abbreviations[a] end if _lookup and _lookup.expansion ~= "" then _label, _wikilink = _lookup.expansion, _lookup.wikipage else local prefix = mw.ustring.sub(a,1,1) local suffix = mw.ustring.sub(a,2) if conf.combining_person[prefix] then -- is it of the form 1PL or 3FS? _label = conf.combining_person[prefix] local _suffix = conf.combining_number[suffix] or conf.combining_gender[suffix] if _suffix then _label = _label .. ", " .. _suffix else local suffix1 = mw.ustring.sub(suffix,1,1) local suffix2 = mw.ustring.sub(suffix,2) if conf.combining_gender[suffix1] and conf.combining_number[suffix2] then _label = _label .. ", " .. conf.combining_gender[suffix1] .. ", " .. conf.combining_number[suffix2] else _label = nil end end elseif mw.ustring.match(suffix,conf.combining_gender_numbers) then -- cases like G4 = gender 4 local _i,_j = mw.ustring.find(a, conf.combining_gender_numbers) local _pre = mw.ustring.sub(a, 1, _i - 1) local _suff = mw.ustring.sub(a, _i) if conf.combining_gender_prefixes[_pre] then _label = conf.combining_gender_prefixes[_pre] .. " " .. _suff end elseif prefix == "N" then -- dealing with cases like NPST = non-past local s = gloss_override[suffix] or data.abbreviations[suffix] if s ~= nil and not s.ExcludeNegation then _label = "non-" .. s.expansion _wikilink = s.wikipage end s = nil end end if _label == "" then _label = nil end if _wikilink == "" then _wikilink = nil end if not label then label = _label end if not wikilink then wikilink = _wikilink end return label, wikilink, source end --------------------- -- format_gloss() calls gloss_lookup() to find the meaning of a gloss -- abbreviation, which it then proceeds to format --------------------- local function format_gloss(gloss, label, wikilink) if string.sub(gloss,1,3) == "000" then -- checks for a common component of exposed strip markers (see [[:mw:Strip marker]]) return gloss end local gloss2 = mw.ustring.gsub(gloss,"<.->","") -- remove any html fluff gloss2 = mw.ustring.gsub(gloss2, "%'%'+", "") -- remove wiki bold/italic formatting gloss2 = mw.text.trim(mw.ustring.upper(gloss2)) if not (label or wikilink) or (not label and glossing_type == "label") or (not wikilink and glossing_type == "wikilink") then if glossing_type ~= "no abbr" then label, wikilink, source = gloss_lookup(gloss2, label, wikilink) end end local gloss_node if glossing_type == "no abbr" then gloss_node = mw.html.create("span") else gloss_node = mw.html.create("abbr") end gloss_node:addClass(conf.class.GlossAbbr) if label or wikilink then if not mw.ustring.match(gloss, "%l") -- excluding glosses that contain lower-case characters and not mw.ustring.match(gloss,conf.GlossSmallCapsExclude) -- and also excluding A, O etc. from rendering in small caps then gloss_node:attr("style", conf.style.GlossAbbr) end local abbr_label if label then abbr_label = label else abbr_label = wikilink end gloss_node:attr("title", abbr_label) if source ~= "local" and data.abbreviations[gloss2] then if data.abbreviations[gloss2].ambiguous then gloss_node:addClass(conf.class.GlossAbbrAmb) msg:add("ambiguous gloss") end end if glossing_type == "wikilink" and wikilink then gloss_node:wikitext("[[", wikilink, "|" , gloss, "]]") else gloss_node:wikitext(gloss) end if source ~= "local" and displaying_messages then -- logging gloss lookups: local message = "" if label then message = "assuming " .. gloss2 .. " means \"" .. abbr_label .. "\";" end if glossing_type == "wikilink" and wikilink then message = message .. " linking to [[" .. wikilink .. "]];" end msg:add("gloss_message", message, gloss) end elseif glossing_type == "no abbr" then gloss_node :attr("style", conf.style.GlossAbbr) :wikitext(gloss) else if displaying_messages then msg:add("warning", "Gloss abbreviation " .. highlight(gloss2) .. " not recognised" .. help_link("gloss abbr")) end msg:add("non-repeating error", "Unknown glossing abbreviation(s)" .. help_link("gloss abbr")) gloss_node :addClass(conf.class.GlossAbbrError) :addClass("error") :css("font-size", "100%") :attr("title", gloss2 .. ": glossing abbreviation not found") :attr("style", conf.style.ErrorMessage) :wikitext(gloss) end return tostring(gloss_node) end --------------------- -- find_gloss() parses a word into morphemes, and it calls format_gloss() -- for anything that looks like a glossing abbreviation. --------------------- local function find_gloss(word) local function scan_gloss(boundary, gloss_abbr) -- checks a morpheme if it is a gloss abbreviation if (mw.ustring.match(gloss_abbr, conf.GlossAbbrPattern) or conf.LowerCaseGlosses[gloss_abbr]) and not (conf.GlossExcludeTable[gloss_abbr] or mw.ustring.match(gloss_abbr, conf.GlossExcludePattern)) then gloss_abbr = format_gloss(gloss_abbr) end return boundary .. gloss_abbr end local word = mw.text.decode(word, true) if word == "I" -- for the case of the English word "I", the 1SG pronoun then return word end local pattern = "([" .. conf.GlossAbbrBoundary .. "]?)([^" .. conf.GlossAbbrBoundary .. "]+)" word = mw.ustring.gsub(word, pattern, scan_gloss) -- splits into morphemes return word end --------------------- -- The main purpose of the bletcherous parse() is to split a line into words and and then for each eligible word -- to call find_gloss(). The parser outputs the individual words (with any gloss abbreviation formatting applied). -- The simple job of splitting at whitespaces has been made complicated by a) the fact that the input can contain -- whitespaces inside the various html elements that are the result of the application of various formatting templates; -- and b) the need to be able to recognise the output of the template that formats custom gloss abbreviations -- (and hence skip passing it on to find_gloss). See talk for a suggestion about its future. --------------------- local function parse(cline, i, tags_found,ifglossing) local function issue_error(message, culprit) UserMessages:add("error", message .. ": ''" .. mw.ustring.sub(cline.whole, 1, i-1) .. "'''" .. culprit .. "'''''") end if i > cline.length then return i end --this will only be triggered if the current line has less words than line 1 local next_step, j, _, chunk local probe = mw.ustring.sub(cline.whole,i,i) if mw.ustring.match(probe,"[" .. conf.WordSeparator .. "]") and tags_found == 0 then next_step = i-1 elseif probe == "[" then --Wikilink? if mw.ustring.sub(cline.whole,i+1,i+1) == "[" then _,j,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(%[%[.-%]%])", i) else chunk = "["; j = i end --not a wikilink then buffer = buffer .. chunk next_step = parse(cline, j+1,tags_found,ifglossing) elseif probe == "{" and tags_found == 0 then --curly brackets enclose a sequence of words to be treated as a single unit _,j,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(.-)(})", i+1) if not chunk then issue_error("Unclosed curly bracket", "{") chunk = highlight("{"); j = i elseif ifglossing==true then chunk = find_gloss(chunk) else if cline.tone_sup then chunk = tone_sup(chunk) end end buffer = buffer .. chunk next_step = parse(cline, j+1,tags_found,ifglossing) elseif probe == "<" then -- We've encountered an HTML tag. What do we do now? local _,j,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(<.->)",i) if not chunk then issue_error("Unclosed angle bracket", "<") chunk = highlight("<"); j = i elseif mw.ustring.sub(cline.whole,i,i+1) == "</" then -- It's a CLOSING tag if cline.glossing and ifglossing==false and mw.ustring.match(chunk,"</abbr>") then ifglossing=true end tags_found = tags_found - 1 elseif not mw.ustring.match(chunk, "/>$") -- It's an OPENING tag, unless it opens a self-closing element (in which case the element is ignored) then if ifglossing == true -- the following checks for the output of {{ggl}}: and mw.ustring.find(chunk, conf.class.GlossAbbr, 1, true) -- it's important that the "find" function uses literal strings and not patterns then ifglossing = false end tags_found = tags_found + 1 end buffer = buffer .. chunk next_step = parse(cline, j+1,tags_found,ifglossing) else -- No HTML tags, so we only need to find where the word ends local _,k,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(..-)([ <[])",i) if k then --ordinary text if ifglossing==true then buffer = buffer .. find_gloss(chunk) else if cline.tone_sup then chunk = tone_sup(chunk) end buffer = buffer .. chunk end next_step = parse(cline, k, tags_found, ifglossing) else -- reached end of string if ifglossing == true then chunk = find_gloss(mw.ustring.sub(cline.whole,i)) else chunk = mw.ustring.sub(cline.whole,i) if cline.tone_sup then chunk = tone_sup(chunk) end end buffer = buffer .. chunk next_step = cline.length end end return next_step end -------------------- -- The following function is called by Template:gcl and is used for formatting an individual glossing abbreviation -------------------- function p.gcl(frame) local args = getArgs(frame,{ trim = true, removeBlanks = false, parentOnly = true, wrappers = {'Template:Grammatical category label'}, }) msg = UserMessages set_global_glossing_settings{style = args.style, underline = args.underline, small_caps = args['small-caps']} if not args.glossing then glossing_type = conf.GlossingType -- a global variable else glossing_type = set_glossing_type(args.glossing) end local gloss, label, wikilink = args[1], args[2], args[3] if not gloss then UserMessages:add("error", "No gloss supplied") return UserMessages:print() end if wikilink and not args.glossing then -- if a wikilink is supplied and glossing isn't set to 'label'... glossing_type = 'wikilink' end -- .. then the wikilink will be formatted as such if label == "" then label = nil end if wikilink == "" then wikilink = nil end local result = format_gloss(gloss, label, wikilink) return result end -------------------- -- The following is the function called by Template:Interlinear. -- It processes the template arguments, then calls parse() to split the input lines into words -- and it then builds the output html. -------------------- function p.interlinearise(frame) --------------------- -- Prepare arguments --------------------- local if_auto_translit = false local args = getArgs(frame, { -- configuration for Module:Arguments trim = true, removeBlanks = false, parentFirst = true, wrappers = {'Template:Interlinear', 'Template:Fs interlinear'}, }) local template_name = frame:getParent():getTitle() if template_name == 'Template:Fs interlinear' then args.italics1 = args.italics1 or "no" args.italics2 = args.italics2 or "yes" args.glossing3 = args.glossing3 or "yes" if args.lang and not args.lang2 then args.lang2 = args.lang .."-Latn" end if args.transl and not args.transl2 then args.transl2 = args.transl end if_auto_translit = true end local revid = frame:preprocess( "{{REVISIONID}}" ) if revid == "" then if not args['display-messages'] or yesno(args['display-messages']) then displaying_messages = true end-- messages will be displayed only in preview mode end msg = UserMessages local line = {} local function set_italics(n) line[n].attr.style = line[n].attr.style .. "font-style: italic;" line[n].tone_sup = true -- single digits are assumed to be tone markers and will hence be superscripted if args['tone-superscripting'] and not yesno(args['tone-superscripting']) then line[n].tone_sup = false end end if args.glossing then -- the glossing= parameter sets the default glossing type local _gl = set_glossing_type(args.glossing) if _gl then conf.GlossingType = _gl end end --this looks for a list of glossing abbreviations on the page that transcludes the template: local _ablist_section = get_section(frame, 'list-of-glossing-abbreviations') if _ablist_section and _ablist_section ~= "" then local _a = mw.ustring.gsub(_ablist_section, '</?div [^\n]*>', '') -- strips off the div tags set_custom_glosses(_a) end --and this looks looks for a list of abbreviations set within the template: local _ablist = args.abbreviations if _ablist and _ablist ~= "" then set_custom_glosses(_ablist) end local _ablist = args.ablist if _ablist and _ablist ~= "" then set_custom_glosses(_ablist) end local _spacing = tonumber(args.spacing) if _spacing and _spacing <= 20 then conf.style.WordDiv = conf.style.WordDiv .. 'margin-right: ' .. _spacing .. 'em;' else conf.style.WordDiv = conf.style.WordDiv .. conf.style.WordMargin end local offset, last_line = 0, 0 for j,v in ipairs(args) do -- iterates over the unnamed parameters from the template last_line = last_line +1 if is_empty(v) then offset = offset + 1 else local i = j - offset line[i] = {} v = normalise(v) -- the following is part of a trial implementation of automatic transliteration: if if_auto_translit and v == "auto" and i > 1 then local source_line = line[i-1] local src_lang = source_line.lang if not src_lang then src_lang = args.lang end if src_lang then v = transliterate(source_line.whole, src_lang) else v = ""; msg:add("error", "No language specified for automatic transliteration") end end -- end of trial block line[i].whole = v line[i].length = mw.ustring.len(v) local _c = args["c" .. i] if _c and _c ~= "" then line.hasComments = true line[i].c = _c end ---prepare style arguments---- line[i].class = "" local _style = args["style" .. i] if not _style then _style = "" else _style = tidyCss(_style) end --line[i].attr holds the attributes for the <p> elements that enclose the words in line i line[i].attr = {style = conf.style.WordP .. _style} local _lang = args["lang" .. i] if _lang and #_lang > 1 then line[i].lang = _lang else _lang = args.lang if _lang and #_lang > 1 and i == 1 then -- if a lang= parameter is supplied, it's assumed to apply to line 1 line[i].lang = _lang end end line[i].attr.lang = line[i].lang --the following emulates the behaviour of {{Bo-textonly}} (see Template talk:Fs interlinear#Tibetan): if template_name == 'Template:Fs interlinear' then if _lang == "bo" and i == 1 then line[1].class = line[1].class .. " uchen" line[1].attr.style = line[1].attr.style .. "font-size:1.25em; word-wrap:break-word;" end end --the following emulates the behaviour of {{Spell-nv}}: if template_name == 'Template:Interlinear' then if _lang == "nv" and i == 1 then line[1].attr.style = line[1].attr.style .. "font-family: Aboriginal Sans, DejaVu Sans, Calibri, Arial Unicode MS, sans-serif;" end end if yesno(args["italics" .. i]) then set_italics(i) end local _transl = args["transl" .. i] if _transl and #_transl > 1 then _transl = mw.ustring.lower(_transl) local _lookup = lang_data.translit_title_table[_transl] if _lookup then if _lang and _lookup[_lang] then _transl = _lookup[_lang] else _transl = _lookup.default end if _transl then line[i].attr.title = _transl end else msg:add("error", "Transliteration scheme '" .. _transl .. "' not recognised") end end local _glossing = args["glossing" .. i] if _glossing then line[i].glossing = set_glossing_type(_glossing) -- Do not treat default glossing settings as custom. if not ((i == 1 and not yesno(_glossing)) or (i == 2 and yesno(_glossing))) then line.HasCustomGlossing = true end end local _ipa = args['ipa' .. i] if yesno(_ipa) then line[i].class = "IPA" end local _class = args['class' .. i] if _class then line[i].class = line[i].class .. " " .. _class end if line[i].class == "" then line[i].class = nil end end -- ends the first if-statement in the loop end -- ends the FOR cycle local line_count = #line if line_count == 0 then msg:add("error", template_name .. ": no lines supplied.") return msg:print_errors() end if line_count > 1 then local _italics = args.italics local n = tonumber(_italics) if n and n > 0 then set_italics(n) elseif not (_italics and not yesno(_italics)) and not (args["italics1"] and not yesno(args["italics1"])) then set_italics(1) -- by default, the first line will get italicised, unless italics=no or italics1=no end -- the last unnamed parameter is assumed to be the free translation: free_translation = args[last_line] if not is_empty(free_translation) then line [line_count] = nil end --... and is thus excluded from interlinearising end -- If glossing isn't specified for any line, then it's chosen by default to occur -- in the second line, unless only a single line has been supplied, in which case -- the assumption is that it is the one containing grammatical glosses if yesno(args.glossing) == false then line.HasCustomGlossing = true end if not line.HasCustomGlossing then if line_count == 1 then line[1].glossing = conf.GlossingType elseif line[2] then line[2].glossing = conf.GlossingType end end set_global_glossing_settings{style = args['glossing-style'], underline = args.underline, small_caps = args['small-caps']} --------------------- -- Segment lines into words --------------------- for i,v in ipairs(line) do local ifglossing = false if line[i].glossing then ifglossing = true -- if true the parser will attempt to format gloss abbreviations in the current line glossing_type = line[i].glossing -- neccessarily a global variable end local wc, n = 1, 1 line[i].words = {} while n <= line[i].length do buffer = "" n = parse(line[i], n, 0, ifglossing)+2 line[i].words[wc] = buffer wc = wc + 1 end end ----Check for mismatches in number of words across lines---- local number_of_words, mismatch_found = 0, false for i,v in ipairs(line) do -- find the maximum number of words in any line local wc = #line[i].words if wc ~= number_of_words then if i ~= 1 and wc ~= 0 then mismatch_found = true end if wc > number_of_words then number_of_words = wc end end end ----Deal with mismatches--- if mismatch_found then local error_text = "Mismatch in the number of words between lines: " for i,v in ipairs(line) do local wc = #line[i].words error_text = error_text .. wc .. " word(s) in line " .. i .. ", " if wc ~= number_of_words then for current_word = wc+1, number_of_words do line[i].words[current_word] = "&nbsp;" end end end if string.sub(error_text, -2) == ", " then error_text = string.sub(error_text, 1, #error_text - 2) .. " " end error_text = error_text .. help_link("mismatch") UserMessages:add("error", error_text) end --------------------- -- Build the HTML --------------------- ---- If just a single line was supplied, format it as inline text if line_count == 1 then local span = mw.html.create('span') span:attr(line[1].attr) for wi = 1, number_of_words do local space if wi < number_of_words then space = " " else space = "" end span:wikitext(line[1].words[wi] .. space) end return tostring(span) end ---- More than one line supplied, so we'll produce interlinear display local div = mw.html.create("div") div:addClass(conf.class.Interlinear) -- For stuff to be displayed in the left margin, like example numbering local number, indent = nil, nil if args.number and args.number ~= "" then number = args.number end if args.indent and args.indent ~="" then indent = args.indent end if indent or number then if not indent then indent = "4" end --default value div:css("margin-left", indent .. 'em') if number then div:tag("div") :css("position", "absolute") :css("left", "1em") :wikitext(args.number) end end if args.box and args.box ~= "" then div:css("background-color", "var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa)") :css("color", "inherit") :css("border", "1px solid var(--background-color-neutral, #eaecf0)") :css("padding", "1em") end if args.top and args.top ~= "" then --lines to display above the interlinear block div:tag("div") :wikitext(args.top) end -- Producing the interlinear block for wi = 1, number_of_words do local div2 = div:tag("div") :attr("style", conf.style.WordDiv) for i,_ in ipairs (line) do if line[i].whole ~= "" then -- skipping empty lines local p = div2:tag("p") p:attr(line[i].attr) if line[i].class then p:addClass(line[i].class) end local _text = line[i].words[wi] if _text == "" or _text == " " then _text = "&nbsp;" end -- <p> elements without content mess up the interlinear display p:wikitext(_text) end end end --- If any "comments" have been specified, add them at the end of each line if line.hasComments then local divc = div:tag("div") :attr("style", conf.style.WordDiv) for i,_ in ipairs (line) do local p = divc:tag("p") p:attr("style", conf.style.WordP) if line[i].c then p:wikitext(line[i].c) else p:wikitext("&nbsp;") end end end --Add hidden lines containing the content of each line of interlinear text: this is for accessibility for i,v in ipairs(line) do local hidden_line = div:tag("p") hidden_line:attr("style", conf.style.HiddenText) :wikitext(v.whole) end -- Format the free translation local ft_line = div:tag("p") if free_translation and free_translation ~= "" then ft_line:attr("style", "clear: left;") ft_line:wikitext(free_translation) end if args.bottom and args.bottom ~= "" then local bottom = div:tag('p') bottom:css('margin-top', '0') bottom:wikitext(args.bottom) end ft_line:node(msg:print_errors()) -- for error messages local end_div = div:tag("div") end_div:attr("style", conf.style.EndDiv) div:newline() local temp_track = "" if last_line == 2 then temp_track = "[[Category:Pages with interlinear glosses using two unnamed parameters]]" end if last_line > 3 and template_name ~= 'Template:Fs interlinear' then temp_track = "[[Category:Pages with interlinear glosses using more than three unnamed parameters]]" end return tostring(div) .. temp_track .. msg:print_warnings() end return p gj9grgiyakrz940b5hqbf7fusl5rxul 429628 429627 2026-11-08T03:06:41Z Intisar Ali 8681 429628 Scribunto text/plain local p = {} -- سنڌي وڪيپيڊيا تي ماڊيولن جي درآمد local data = mw.loadData('ماڊيول:Interlinear/data') -- گرامري اختصارن جون مقامي وصفون local gloss_override = {} -- معاون ماڊيول local getArgs = require('ماڊيول:Arguments').getArgs local yesno = require('ماڊيول:Yesno') -- ٻولين ۽ نقل حرفي بابت معلومات local lang_data = mw.loadData('ماڊيول:Lang/data') -------------------------- -- Almost-global variables -------------------------- local glossing_type, displaying_messages, free_translation, msg, buffer ------------------- -- General settings ------------------- local conf = { --settings WordSeparator = " \n\r\t", -- Don't replace with %s as this would include non-breaking spaces GlossAbbrPattern = "^([Ø0-9A-Z]+)$", -- this isn't a full regex, but a Lua pattern -- NOTE: The following characters must be formatted for use in a pattern set. GlossAbbrBoundary = "-.,;:<>‹›/\\~+=%?%s%[%]()%_\127'", GlossExcludeTable = {I = true,}, --strings not be treated as glossing abbreviations GlossExcludePattern = '^[0-9][0-9]+$', -- excludes strings consisting entirely of digits GlossSmallCapsExclude = "^[AOPS]$", -- glossing abbreviations matching this pattern will not be rendered in small caps GlossingType = "label", -- if set to "label" gloss abbreviations are formatted as an <abbr> with the "label" appearing in a tooltip -- if set to "wikilink" the abbreviation is formatted as a wikilink to the relevant wikipedia article -- if set to "none" abbreviations aren't formatted at all ErrorCategory = "[[Category:Pages with errors in interlinear text]]", AmbiguousGlossCategory = "[[Category:Articles with ambiguous glossing abbreviations]]", MessageGlossingError = "Error(s) in interlinear glossing", combining_gender_numbers = "[0-9][0-9]?$", --e.g. G4 '4th gender' or CL7 'class 7' combining_gender_prefixes = {G = "gender", CL = "class"}, combining_person = {["1"] = "first person", ["2"] = "second person", ["3"] = "third person",}, combining_number = { S = "singular", SG = "singular", P = "plural", PL = "plural", D = "dual", DU = "dual", TRI = "trial", PAU = "paucal", COL = "collective", IN = "inclusive", INC = "inclusive", INCL = "inclusive", EX = "exclusive", EXC = "exclusive", EXCL = "exclusive" }, combining_gender = {F = "feminine", M = "masculine", N = "neuter"}, LowerCaseGlosses = { ["1sg"] = true, ["2sg"] = true, ["3sg"] = true, ["1du"] = true, ["2du"] = true, ["3du"] = true, ["1pl"] = true, ["2pl"] = true, ["3pl"] = true, ["Fsg"] = true, ["Fpl"] = true, ["Msg"] = true, ["Mpl"] = true, }, -- these are the non-all-upper-case strings that will be recognised as glossing abbreviations ErrorHelpLocation = "Template:Interlinear", } --------------------- -- CSS styles and classes --------------------- conf.style = { --CSS styles WordDiv = "float: left; margin-bottom: 0.3em;", WordMargin = "margin-right: 1em;", WordP = "margin: 0px;", -- the style for the word <p> elements GlossAbbr = "font-variant: small-caps; font-variant-numeric: lining-nums; text-transform: lowercase; ", -- won't be applied to gloss abbreviations containing lower-case characters HiddenText = "display: none;", EndDiv = "clear: left; display: block;", -- style of the <div> element at the end of the interlinear display ErrorMessage = "font-size: inherit", } conf.class = { --CSS classes Interlinear = "interlinear", GlossAbbr = "gloss-abbr", GlossAbbrAmb = "gloss-abbr-ambiguous", GlossAbbrError = "gloss-abbr-error", ErrorMessage = "error", } --------------------- -- Section transclusion --------------------- local page_content = nil -- lazy initilization local function get_section(frame, section_name) if page_content == nil then local current_title = mw.title.getCurrentTitle() page_content = current_title:getContent() end if page_content then if mw.ustring.find(page_content, section_name, 1, true) then return frame:preprocess('{{#section:{{FULLPAGENAME}}|' .. section_name .. '}}') end end return '' end --------------------- -- Sundry small functions --------------------- local function normalise(str) return mw.ustring.gsub(str,"[" .. conf.WordSeparator .. "]+"," ") end local function tidyCss(str) str = mw.ustring.gsub(str, '^[\"\']*(.-)[\"\']*$', "%1") -- trims quotation marks if mw.ustring.sub(str, -1) ~= ";" then str = str .. ";" end -- appends ";" if missing return str end local function highlight(text) if text then return '<span style="color:var(--color-error, #bf3c2c);font-weight:bold;">' .. text .. '</span>' else return "" end end local function tone_sup(str) return mw.ustring.gsub(str, "([^%p%s0-9])([0-9]+)", "%1^%2") end local function is_empty(str) -- returns "false" if its argument is a string containing chars other than spaces &c. if not str then return true end if mw.ustring.find(str, "[^" .. conf.WordSeparator .. "]") then return false else return true end end local function help_link (anchor) if anchor then return " ([[" .. conf.ErrorHelpLocation .. "#" .. anchor .. "|help]])" else return "" end end -- the following is part of a trial implementation of automatic transliteration: local function transliterate (str, lang_from, lang_to, scheme) local lookup = {grc = {module = 'Module:Ancient Greek', funct = "transliterate", } } if not lang_from then msg:add("error", "Source language for transliteration is not set") else local t = lookup[lang_from] if t then local module = require(t.module) return module[t.funct](str) else msg:add("error", "Can't find transliterator for language '" .. lang_from .. "'") end end return "" end -- end of trial block -------------------- -- The following two functions update the glossing settings based on the received -- template arguments. set_global_glossing_settings() updates the global settings -- that are valid for all gloss abbreviations. set_glossing_type() -- returns the glossing type, which can vary between the different lines. -------------------- local function set_global_glossing_settings(a) local style = "" if a.style then style = tidyCss(a.style) end if a.underline == "no" then style = style .. "text-decoration: none;" end if a.small_caps == "no" then style = style .. "font-variant:normal; text-transform: none;" end if style ~= "" then conf.style.GlossAbbr = conf.style.GlossAbbr .. style end end local function set_glossing_type(glossing) if glossing then local GlossingType glossing = mw.ustring.lower(mw.text.trim(glossing)) if mw.ustring.find(glossing, 'link') then GlossingType = "wikilink" elseif mw.ustring.find(glossing, 'label') or mw.ustring.find(glossing, 'no link') then GlossingType = 'label' elseif mw.ustring.find(glossing, 'no abbr') then GlossingType = "no abbr" elseif yesno(glossing) == false then GlossingType = nil elseif yesno(glossing) then GlossingType = conf.GlossingType else msg:add('error', 'Glossing type "' .. glossing .. '" not recognised') end return GlossingType else error("set_glossing_type: 'glossing' is nil or false", 2) end end local function set_custom_glosses(list) local abbs = mw.text.split(list, '[;\n\t]') for _,v in pairs(abbs) do local gloss = mw.text.split(v, ':') local a = mw.text.trim(gloss[1]) if a and a ~= "" then gloss_override[a] = {} gloss_override[a].expansion = gloss[2] gloss_override[a].wikipage = gloss[3] end end end --------------------- -- The UserMessages object contains and processes error messages and warnings --------------------- local UserMessages = {errors = {}, warnings = {}, gloss_messages = {}} function UserMessages:add(msgtype, text, gloss) if msgtype == "gloss_message" then self.gloss_messages[gloss] = text elseif msgtype == "warning" then table.insert(self.warnings, text) elseif msgtype == "non-repeating error" then self.errors.nre = text elseif msgtype == "ambiguous gloss" then self.if_ambiguous_glosses = true elseif msgtype == "error" then table.insert(self.errors, text) else return error("UserMessages:add(): unknown message type", 2) end end function UserMessages:print_errors() local out = "" local namespace = mw.title.getCurrentTitle().namespace if next(self.errors) or self.warnings[1] then local err_span = mw.html.create("span") err_span:attr("style", conf.style.ErrorMessage) err_span:addClass(conf.class.ErrorMessage) for _,v in pairs(self.errors) do err_span:wikitext(" " .. v .. ";") end if namespace % 2 == 0 and namespace ~= 2 -- non-talk namespaces, excluding user pages; if modifying please update the description on the category page then err_span:wikitext(conf.ErrorCategory) end out = tostring(err_span) mw.addWarning(conf.MessageGlossingError) end if self.if_ambiguous_glosses then if namespace == 0 -- article namespace then out = out .. conf.AmbiguousGlossCategory -- this category will only track articles end end return out end function UserMessages:print_warnings() local out = "" -- Messages and warnings get displayed only if the page is being viewed in "preview" mode: if displaying_messages and (next(self.gloss_messages) or next(self.warnings)) then local div = mw.html.create("div") div:addClass("interlinear-preview-warning") :cssText('border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); background-color: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); color: inherit; width: 80%; padding: 0.2em;') :wikitext("<i>This message box is shown only in preview:</i>") :newline() for _,v in ipairs(self.warnings) do local p = div:tag("p") p:addClass(conf.class.ErrorMessage) p:attr("style", conf.style.ErrorMessage) p:wikitext(v) end if self.gloss_messages then div:wikitext("<p> To change any of the following default expansions, see [[Template:Interlinear/doc#Custom abbreviations|the template's documentation]]:</p>") end for _,v in pairs(self.gloss_messages) do div:wikitext("<p>" .. v .. "</p>") end out = out .. "\n\n" .. tostring(div) end return out end --------------------- -- gloss_lookup() receives a gloss abbreviation and tries to uncover its meaning. --------------------- local function gloss_lookup(a, label, wikilink) local _label, _wikilink, _lookup, source = nil, nil, nil, nil if gloss_override[a] then _lookup = gloss_override[a] source = "local" elseif data.abbreviations[a] then _lookup = data.abbreviations[a] end if _lookup and _lookup.expansion ~= "" then _label, _wikilink = _lookup.expansion, _lookup.wikipage else local prefix = mw.ustring.sub(a,1,1) local suffix = mw.ustring.sub(a,2) if conf.combining_person[prefix] then -- is it of the form 1PL or 3FS? _label = conf.combining_person[prefix] local _suffix = conf.combining_number[suffix] or conf.combining_gender[suffix] if _suffix then _label = _label .. ", " .. _suffix else local suffix1 = mw.ustring.sub(suffix,1,1) local suffix2 = mw.ustring.sub(suffix,2) if conf.combining_gender[suffix1] and conf.combining_number[suffix2] then _label = _label .. ", " .. conf.combining_gender[suffix1] .. ", " .. conf.combining_number[suffix2] else _label = nil end end elseif mw.ustring.match(suffix,conf.combining_gender_numbers) then -- cases like G4 = gender 4 local _i,_j = mw.ustring.find(a, conf.combining_gender_numbers) local _pre = mw.ustring.sub(a, 1, _i - 1) local _suff = mw.ustring.sub(a, _i) if conf.combining_gender_prefixes[_pre] then _label = conf.combining_gender_prefixes[_pre] .. " " .. _suff end elseif prefix == "N" then -- dealing with cases like NPST = non-past local s = gloss_override[suffix] or data.abbreviations[suffix] if s ~= nil and not s.ExcludeNegation then _label = "non-" .. s.expansion _wikilink = s.wikipage end s = nil end end if _label == "" then _label = nil end if _wikilink == "" then _wikilink = nil end if not label then label = _label end if not wikilink then wikilink = _wikilink end return label, wikilink, source end --------------------- -- format_gloss() calls gloss_lookup() to find the meaning of a gloss -- abbreviation, which it then proceeds to format --------------------- local function format_gloss(gloss, label, wikilink) if string.sub(gloss,1,3) == "000" then -- checks for a common component of exposed strip markers (see [[:mw:Strip marker]]) return gloss end local gloss2 = mw.ustring.gsub(gloss,"<.->","") -- remove any html fluff gloss2 = mw.ustring.gsub(gloss2, "%'%'+", "") -- remove wiki bold/italic formatting gloss2 = mw.text.trim(mw.ustring.upper(gloss2)) if not (label or wikilink) or (not label and glossing_type == "label") or (not wikilink and glossing_type == "wikilink") then if glossing_type ~= "no abbr" then label, wikilink, source = gloss_lookup(gloss2, label, wikilink) end end local gloss_node if glossing_type == "no abbr" then gloss_node = mw.html.create("span") else gloss_node = mw.html.create("abbr") end gloss_node:addClass(conf.class.GlossAbbr) if label or wikilink then if not mw.ustring.match(gloss, "%l") -- excluding glosses that contain lower-case characters and not mw.ustring.match(gloss,conf.GlossSmallCapsExclude) -- and also excluding A, O etc. from rendering in small caps then gloss_node:attr("style", conf.style.GlossAbbr) end local abbr_label if label then abbr_label = label else abbr_label = wikilink end gloss_node:attr("title", abbr_label) if source ~= "local" and data.abbreviations[gloss2] then if data.abbreviations[gloss2].ambiguous then gloss_node:addClass(conf.class.GlossAbbrAmb) msg:add("ambiguous gloss") end end if glossing_type == "wikilink" and wikilink then gloss_node:wikitext("[[", wikilink, "|" , gloss, "]]") else gloss_node:wikitext(gloss) end if source ~= "local" and displaying_messages then -- logging gloss lookups: local message = "" if label then message = "assuming " .. gloss2 .. " means \"" .. abbr_label .. "\";" end if glossing_type == "wikilink" and wikilink then message = message .. " linking to [[" .. wikilink .. "]];" end msg:add("gloss_message", message, gloss) end elseif glossing_type == "no abbr" then gloss_node :attr("style", conf.style.GlossAbbr) :wikitext(gloss) else if displaying_messages then msg:add("warning", "Gloss abbreviation " .. highlight(gloss2) .. " not recognised" .. help_link("gloss abbr")) end msg:add("non-repeating error", "Unknown glossing abbreviation(s)" .. help_link("gloss abbr")) gloss_node :addClass(conf.class.GlossAbbrError) :addClass("error") :css("font-size", "100%") :attr("title", gloss2 .. ": glossing abbreviation not found") :attr("style", conf.style.ErrorMessage) :wikitext(gloss) end return tostring(gloss_node) end --------------------- -- find_gloss() parses a word into morphemes, and it calls format_gloss() -- for anything that looks like a glossing abbreviation. --------------------- local function find_gloss(word) local function scan_gloss(boundary, gloss_abbr) -- checks a morpheme if it is a gloss abbreviation if (mw.ustring.match(gloss_abbr, conf.GlossAbbrPattern) or conf.LowerCaseGlosses[gloss_abbr]) and not (conf.GlossExcludeTable[gloss_abbr] or mw.ustring.match(gloss_abbr, conf.GlossExcludePattern)) then gloss_abbr = format_gloss(gloss_abbr) end return boundary .. gloss_abbr end local word = mw.text.decode(word, true) if word == "I" -- for the case of the English word "I", the 1SG pronoun then return word end local pattern = "([" .. conf.GlossAbbrBoundary .. "]?)([^" .. conf.GlossAbbrBoundary .. "]+)" word = mw.ustring.gsub(word, pattern, scan_gloss) -- splits into morphemes return word end --------------------- -- The main purpose of the bletcherous parse() is to split a line into words and and then for each eligible word -- to call find_gloss(). The parser outputs the individual words (with any gloss abbreviation formatting applied). -- The simple job of splitting at whitespaces has been made complicated by a) the fact that the input can contain -- whitespaces inside the various html elements that are the result of the application of various formatting templates; -- and b) the need to be able to recognise the output of the template that formats custom gloss abbreviations -- (and hence skip passing it on to find_gloss). See talk for a suggestion about its future. --------------------- local function parse(cline, i, tags_found,ifglossing) local function issue_error(message, culprit) UserMessages:add("error", message .. ": ''" .. mw.ustring.sub(cline.whole, 1, i-1) .. "'''" .. culprit .. "'''''") end if i > cline.length then return i end --this will only be triggered if the current line has less words than line 1 local next_step, j, _, chunk local probe = mw.ustring.sub(cline.whole,i,i) if mw.ustring.match(probe,"[" .. conf.WordSeparator .. "]") and tags_found == 0 then next_step = i-1 elseif probe == "[" then --Wikilink? if mw.ustring.sub(cline.whole,i+1,i+1) == "[" then _,j,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(%[%[.-%]%])", i) else chunk = "["; j = i end --not a wikilink then buffer = buffer .. chunk next_step = parse(cline, j+1,tags_found,ifglossing) elseif probe == "{" and tags_found == 0 then --curly brackets enclose a sequence of words to be treated as a single unit _,j,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(.-)(})", i+1) if not chunk then issue_error("Unclosed curly bracket", "{") chunk = highlight("{"); j = i elseif ifglossing==true then chunk = find_gloss(chunk) else if cline.tone_sup then chunk = tone_sup(chunk) end end buffer = buffer .. chunk next_step = parse(cline, j+1,tags_found,ifglossing) elseif probe == "<" then -- We've encountered an HTML tag. What do we do now? local _,j,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(<.->)",i) if not chunk then issue_error("Unclosed angle bracket", "<") chunk = highlight("<"); j = i elseif mw.ustring.sub(cline.whole,i,i+1) == "</" then -- It's a CLOSING tag if cline.glossing and ifglossing==false and mw.ustring.match(chunk,"</abbr>") then ifglossing=true end tags_found = tags_found - 1 elseif not mw.ustring.match(chunk, "/>$") -- It's an OPENING tag, unless it opens a self-closing element (in which case the element is ignored) then if ifglossing == true -- the following checks for the output of {{ggl}}: and mw.ustring.find(chunk, conf.class.GlossAbbr, 1, true) -- it's important that the "find" function uses literal strings and not patterns then ifglossing = false end tags_found = tags_found + 1 end buffer = buffer .. chunk next_step = parse(cline, j+1,tags_found,ifglossing) else -- No HTML tags, so we only need to find where the word ends local _,k,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(..-)([ <[])",i) if k then --ordinary text if ifglossing==true then buffer = buffer .. find_gloss(chunk) else if cline.tone_sup then chunk = tone_sup(chunk) end buffer = buffer .. chunk end next_step = parse(cline, k, tags_found, ifglossing) else -- reached end of string if ifglossing == true then chunk = find_gloss(mw.ustring.sub(cline.whole,i)) else chunk = mw.ustring.sub(cline.whole,i) if cline.tone_sup then chunk = tone_sup(chunk) end end buffer = buffer .. chunk next_step = cline.length end end return next_step end -------------------- -- The following function is called by Template:gcl and is used for formatting an individual glossing abbreviation -------------------- function p.gcl(frame) local args = getArgs(frame,{ trim = true, removeBlanks = false, parentOnly = true, wrappers = {'Template:Grammatical category label'}, }) msg = UserMessages set_global_glossing_settings{style = args.style, underline = args.underline, small_caps = args['small-caps']} if not args.glossing then glossing_type = conf.GlossingType -- a global variable else glossing_type = set_glossing_type(args.glossing) end local gloss, label, wikilink = args[1], args[2], args[3] if not gloss then UserMessages:add("error", "No gloss supplied") return UserMessages:print() end if wikilink and not args.glossing then -- if a wikilink is supplied and glossing isn't set to 'label'... glossing_type = 'wikilink' end -- .. then the wikilink will be formatted as such if label == "" then label = nil end if wikilink == "" then wikilink = nil end local result = format_gloss(gloss, label, wikilink) return result end -------------------- -- The following is the function called by Template:Interlinear. -- It processes the template arguments, then calls parse() to split the input lines into words -- and it then builds the output html. -------------------- function p.interlinearise(frame) --------------------- -- Prepare arguments --------------------- local if_auto_translit = false local args = getArgs(frame, { -- configuration for Module:Arguments trim = true, removeBlanks = false, parentFirst = true, wrappers = {'Template:Interlinear', 'Template:Fs interlinear'}, }) local template_name = frame:getParent():getTitle() if template_name == 'Template:Fs interlinear' then args.italics1 = args.italics1 or "no" args.italics2 = args.italics2 or "yes" args.glossing3 = args.glossing3 or "yes" if args.lang and not args.lang2 then args.lang2 = args.lang .."-Latn" end if args.transl and not args.transl2 then args.transl2 = args.transl end if_auto_translit = true end local revid = frame:preprocess( "{{REVISIONID}}" ) if revid == "" then if not args['display-messages'] or yesno(args['display-messages']) then displaying_messages = true end-- messages will be displayed only in preview mode end msg = UserMessages local line = {} local function set_italics(n) line[n].attr.style = line[n].attr.style .. "font-style: italic;" line[n].tone_sup = true -- single digits are assumed to be tone markers and will hence be superscripted if args['tone-superscripting'] and not yesno(args['tone-superscripting']) then line[n].tone_sup = false end end if args.glossing then -- the glossing= parameter sets the default glossing type local _gl = set_glossing_type(args.glossing) if _gl then conf.GlossingType = _gl end end --this looks for a list of glossing abbreviations on the page that transcludes the template: local _ablist_section = get_section(frame, 'list-of-glossing-abbreviations') if _ablist_section and _ablist_section ~= "" then local _a = mw.ustring.gsub(_ablist_section, '</?div [^\n]*>', '') -- strips off the div tags set_custom_glosses(_a) end --and this looks looks for a list of abbreviations set within the template: local _ablist = args.abbreviations if _ablist and _ablist ~= "" then set_custom_glosses(_ablist) end local _ablist = args.ablist if _ablist and _ablist ~= "" then set_custom_glosses(_ablist) end local _spacing = tonumber(args.spacing) if _spacing and _spacing <= 20 then conf.style.WordDiv = conf.style.WordDiv .. 'margin-right: ' .. _spacing .. 'em;' else conf.style.WordDiv = conf.style.WordDiv .. conf.style.WordMargin end local offset, last_line = 0, 0 for j,v in ipairs(args) do -- iterates over the unnamed parameters from the template last_line = last_line +1 if is_empty(v) then offset = offset + 1 else local i = j - offset line[i] = {} v = normalise(v) -- the following is part of a trial implementation of automatic transliteration: if if_auto_translit and v == "auto" and i > 1 then local source_line = line[i-1] local src_lang = source_line.lang if not src_lang then src_lang = args.lang end if src_lang then v = transliterate(source_line.whole, src_lang) else v = ""; msg:add("error", "No language specified for automatic transliteration") end end -- end of trial block line[i].whole = v line[i].length = mw.ustring.len(v) local _c = args["c" .. i] if _c and _c ~= "" then line.hasComments = true line[i].c = _c end ---prepare style arguments---- line[i].class = "" local _style = args["style" .. i] if not _style then _style = "" else _style = tidyCss(_style) end --line[i].attr holds the attributes for the <p> elements that enclose the words in line i line[i].attr = {style = conf.style.WordP .. _style} local _lang = args["lang" .. i] if _lang and #_lang > 1 then line[i].lang = _lang else _lang = args.lang if _lang and #_lang > 1 and i == 1 then -- if a lang= parameter is supplied, it's assumed to apply to line 1 line[i].lang = _lang end end line[i].attr.lang = line[i].lang --the following emulates the behaviour of {{Bo-textonly}} (see Template talk:Fs interlinear#Tibetan): if template_name == 'Template:Fs interlinear' then if _lang == "bo" and i == 1 then line[1].class = line[1].class .. " uchen" line[1].attr.style = line[1].attr.style .. "font-size:1.25em; word-wrap:break-word;" end end --the following emulates the behaviour of {{Spell-nv}}: if template_name == 'Template:Interlinear' then if _lang == "nv" and i == 1 then line[1].attr.style = line[1].attr.style .. "font-family: Aboriginal Sans, DejaVu Sans, Calibri, Arial Unicode MS, sans-serif;" end end if yesno(args["italics" .. i]) then set_italics(i) end local _transl = args["transl" .. i] if _transl and #_transl > 1 then _transl = mw.ustring.lower(_transl) local _lookup = lang_data.translit_title_table[_transl] if _lookup then if _lang and _lookup[_lang] then _transl = _lookup[_lang] else _transl = _lookup.default end if _transl then line[i].attr.title = _transl end else msg:add("error", "Transliteration scheme '" .. _transl .. "' not recognised") end end local _glossing = args["glossing" .. i] if _glossing then line[i].glossing = set_glossing_type(_glossing) -- Do not treat default glossing settings as custom. if not ((i == 1 and not yesno(_glossing)) or (i == 2 and yesno(_glossing))) then line.HasCustomGlossing = true end end local _ipa = args['ipa' .. i] if yesno(_ipa) then line[i].class = "IPA" end local _class = args['class' .. i] if _class then line[i].class = line[i].class .. " " .. _class end if line[i].class == "" then line[i].class = nil end end -- ends the first if-statement in the loop end -- ends the FOR cycle local line_count = #line if line_count == 0 then msg:add("error", template_name .. ": no lines supplied.") return msg:print_errors() end if line_count > 1 then local _italics = args.italics local n = tonumber(_italics) if n and n > 0 then set_italics(n) elseif not (_italics and not yesno(_italics)) and not (args["italics1"] and not yesno(args["italics1"])) then set_italics(1) -- by default, the first line will get italicised, unless italics=no or italics1=no end -- the last unnamed parameter is assumed to be the free translation: free_translation = args[last_line] if not is_empty(free_translation) then line [line_count] = nil end --... and is thus excluded from interlinearising end -- If glossing isn't specified for any line, then it's chosen by default to occur -- in the second line, unless only a single line has been supplied, in which case -- the assumption is that it is the one containing grammatical glosses if yesno(args.glossing) == false then line.HasCustomGlossing = true end if not line.HasCustomGlossing then if line_count == 1 then line[1].glossing = conf.GlossingType elseif line[2] then line[2].glossing = conf.GlossingType end end set_global_glossing_settings{style = args['glossing-style'], underline = args.underline, small_caps = args['small-caps']} --------------------- -- Segment lines into words --------------------- for i,v in ipairs(line) do local ifglossing = false if line[i].glossing then ifglossing = true -- if true the parser will attempt to format gloss abbreviations in the current line glossing_type = line[i].glossing -- neccessarily a global variable end local wc, n = 1, 1 line[i].words = {} while n <= line[i].length do buffer = "" n = parse(line[i], n, 0, ifglossing)+2 line[i].words[wc] = buffer wc = wc + 1 end end ----Check for mismatches in number of words across lines---- local number_of_words, mismatch_found = 0, false for i,v in ipairs(line) do -- find the maximum number of words in any line local wc = #line[i].words if wc ~= number_of_words then if i ~= 1 and wc ~= 0 then mismatch_found = true end if wc > number_of_words then number_of_words = wc end end end ----Deal with mismatches--- if mismatch_found then local error_text = "Mismatch in the number of words between lines: " for i,v in ipairs(line) do local wc = #line[i].words error_text = error_text .. wc .. " word(s) in line " .. i .. ", " if wc ~= number_of_words then for current_word = wc+1, number_of_words do line[i].words[current_word] = "&nbsp;" end end end if string.sub(error_text, -2) == ", " then error_text = string.sub(error_text, 1, #error_text - 2) .. " " end error_text = error_text .. help_link("mismatch") UserMessages:add("error", error_text) end --------------------- -- Build the HTML --------------------- ---- If just a single line was supplied, format it as inline text if line_count == 1 then local span = mw.html.create('span') span:attr(line[1].attr) for wi = 1, number_of_words do local space if wi < number_of_words then space = " " else space = "" end span:wikitext(line[1].words[wi] .. space) end return tostring(span) end ---- More than one line supplied, so we'll produce interlinear display local div = mw.html.create("div") div:addClass(conf.class.Interlinear) -- For stuff to be displayed in the left margin, like example numbering local number, indent = nil, nil if args.number and args.number ~= "" then number = args.number end if args.indent and args.indent ~="" then indent = args.indent end if indent or number then if not indent then indent = "4" end --default value div:css("margin-left", indent .. 'em') if number then div:tag("div") :css("position", "absolute") :css("left", "1em") :wikitext(args.number) end end if args.box and args.box ~= "" then div:css("background-color", "var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa)") :css("color", "inherit") :css("border", "1px solid var(--background-color-neutral, #eaecf0)") :css("padding", "1em") end if args.top and args.top ~= "" then --lines to display above the interlinear block div:tag("div") :wikitext(args.top) end -- Producing the interlinear block for wi = 1, number_of_words do local div2 = div:tag("div") :attr("style", conf.style.WordDiv) for i,_ in ipairs (line) do if line[i].whole ~= "" then -- skipping empty lines local p = div2:tag("p") p:attr(line[i].attr) if line[i].class then p:addClass(line[i].class) end local _text = line[i].words[wi] if _text == "" or _text == " " then _text = "&nbsp;" end -- <p> elements without content mess up the interlinear display p:wikitext(_text) end end end --- If any "comments" have been specified, add them at the end of each line if line.hasComments then local divc = div:tag("div") :attr("style", conf.style.WordDiv) for i,_ in ipairs (line) do local p = divc:tag("p") p:attr("style", conf.style.WordP) if line[i].c then p:wikitext(line[i].c) else p:wikitext("&nbsp;") end end end --Add hidden lines containing the content of each line of interlinear text: this is for accessibility for i,v in ipairs(line) do local hidden_line = div:tag("p") hidden_line:attr("style", conf.style.HiddenText) :wikitext(v.whole) end -- Format the free translation local ft_line = div:tag("p") if free_translation and free_translation ~= "" then ft_line:attr("style", "clear: left;") ft_line:wikitext(free_translation) end if args.bottom and args.bottom ~= "" then local bottom = div:tag('p') bottom:css('margin-top', '0') bottom:wikitext(args.bottom) end ft_line:node(msg:print_errors()) -- for error messages local end_div = div:tag("div") end_div:attr("style", conf.style.EndDiv) div:newline() local temp_track = "" if last_line == 2 then temp_track = "[[Category:Pages with interlinear glosses using two unnamed parameters]]" end if last_line > 3 and template_name ~= 'Template:Fs interlinear' then temp_track = "[[Category:Pages with interlinear glosses using more than three unnamed parameters]]" end return tostring(div) .. temp_track .. msg:print_warnings() end return p qaogf56bjp0tm6j3fw2b4fe6qi0pxyx 429629 429628 2026-11-08T03:27:12Z Intisar Ali 8681 429629 Scribunto text/plain local p = {} local data = mw.loadData( 'Module:Interlinear/data' ) local gloss_override = {} -- untuk singkatan glosarium kustom local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local yesno = require('Module:Yesno') local lang_data = mw.loadData( 'Module:Lang/data' ) -------------------------- -- Almost-global variables -------------------------- local glossing_type, displaying_messages, free_translation, msg, buffer ------------------- -- General settings ------------------- local conf = { --settings WordSeparator = " \n\r\t", -- Don't replace with %s as this would include non-breaking spaces GlossAbbrPattern = "^([Ø0-9A-Z]+)$", -- this isn't a full regex, but a Lua pattern -- NOTE: The following characters must be formatted for use in a pattern set. GlossAbbrBoundary = "-.,;:<>‹›/\\~+=%?%s%[%]()%_\127'", GlossExcludeTable = {I = true,}, --strings not be treated as glossing abbreviations GlossExcludePattern = '^[0-9][0-9]+$', -- excludes strings consisting entirely of digits GlossSmallCapsExclude = "^[AOPS]$", -- glossing abbreviations matching this pattern will not be rendered in small caps GlossingType = "label", -- if set to "label" gloss abbreviations are formatted as an <abbr> with the "label" appearing in a tooltip -- if set to "wikilink" the abbreviation is formatted as a wikilink to the relevant wikipedia article -- if set to "none" abbreviations aren't formatted at all ErrorCategory = "[[Category:Pages with errors in interlinear text]]", AmbiguousGlossCategory = "[[Category:Articles with ambiguous glossing abbreviations]]", MessageGlossingError = "Error(s) in interlinear glossing", combining_gender_numbers = "[0-9][0-9]?$", --e.g. G4 '4th gender' or CL7 'class 7' combining_gender_prefixes = {G = "gender", CL = "class"}, combining_person = {["1"] = "first person", ["2"] = "second person", ["3"] = "third person",}, combining_number = { S = "singular", SG = "singular", P = "plural", PL = "plural", D = "dual", DU = "dual", TRI = "trial", PAU = "paucal", COL = "collective", IN = "inclusive", INC = "inclusive", INCL = "inclusive", EX = "exclusive", EXC = "exclusive", EXCL = "exclusive" }, combining_gender = {F = "feminine", M = "masculine", N = "neuter"}, LowerCaseGlosses = { ["1sg"] = true, ["2sg"] = true, ["3sg"] = true, ["1du"] = true, ["2du"] = true, ["3du"] = true, ["1pl"] = true, ["2pl"] = true, ["3pl"] = true, ["Fsg"] = true, ["Fpl"] = true, ["Msg"] = true, ["Mpl"] = true, }, -- these are the non-all-upper-case strings that will be recognised as glossing abbreviations ErrorHelpLocation = "Template:Interlinear", } --------------------- -- CSS styles and classes --------------------- conf.style = { --CSS styles WordDiv = "float: left; margin-bottom: 0.3em;", WordMargin = "margin-right: 1em;", WordP = "margin: 0px;", -- the style for the word <p> elements GlossAbbr = "font-variant: small-caps; font-variant-numeric: lining-nums; text-transform: lowercase; ", -- won't be applied to gloss abbreviations containing lower-case characters HiddenText = "display: none;", EndDiv = "clear: left; display: block;", -- style of the <div> element at the end of the interlinear display ErrorMessage = "font-size: inherit", } conf.class = { --CSS classes Interlinear = "interlinear", GlossAbbr = "gloss-abbr", GlossAbbrAmb = "gloss-abbr-ambiguous", GlossAbbrError = "gloss-abbr-error", ErrorMessage = "error", } --------------------- -- Section transclusion --------------------- local page_content = nil -- lazy initilization local function get_section(frame, section_name) if page_content == nil then local current_title = mw.title.getCurrentTitle() page_content = current_title:getContent() end if page_content then if mw.ustring.find(page_content, section_name, 1, true) then return frame:preprocess('{{#section:{{FULLPAGENAME}}|' .. section_name .. '}}') end end return '' end --------------------- -- Sundry small functions --------------------- local function normalise(str) return mw.ustring.gsub(str,"[" .. conf.WordSeparator .. "]+"," ") end local function tidyCss(str) str = mw.ustring.gsub(str, '^[\"\']*(.-)[\"\']*$', "%1") -- trims quotation marks if mw.ustring.sub(str, -1) ~= ";" then str = str .. ";" end -- appends ";" if missing return str end local function highlight(text) if text then return '<span style="color:var(--color-error, #bf3c2c);font-weight:bold;">' .. text .. '</span>' else return "" end end local function tone_sup(str) return mw.ustring.gsub(str, "([^%p%s0-9])([0-9]+)", "%1^%2") end local function is_empty(str) -- returns "false" if its argument is a string containing chars other than spaces &c. if not str then return true end if mw.ustring.find(str, "[^" .. conf.WordSeparator .. "]") then return false else return true end end local function help_link (anchor) if anchor then return " ([[" .. conf.ErrorHelpLocation .. "#" .. anchor .. "|help]])" else return "" end end -- the following is part of a trial implementation of automatic transliteration: local function transliterate (str, lang_from, lang_to, scheme) local lookup = {grc = {module = 'Module:Ancient Greek', funct = "transliterate", } } if not lang_from then msg:add("error", "Source language for transliteration is not set") else local t = lookup[lang_from] if t then local module = require(t.module) return module[t.funct](str) else msg:add("error", "Can't find transliterator for language '" .. lang_from .. "'") end end return "" end -- end of trial block -------------------- -- The following two functions update the glossing settings based on the received -- template arguments. set_global_glossing_settings() updates the global settings -- that are valid for all gloss abbreviations. set_glossing_type() -- returns the glossing type, which can vary between the different lines. -------------------- local function set_global_glossing_settings(a) local style = "" if a.style then style = tidyCss(a.style) end if a.underline == "no" then style = style .. "text-decoration: none;" end if a.small_caps == "no" then style = style .. "font-variant:normal; text-transform: none;" end if style ~= "" then conf.style.GlossAbbr = conf.style.GlossAbbr .. style end end local function set_glossing_type(glossing) if glossing then local GlossingType glossing = mw.ustring.lower(mw.text.trim(glossing)) if mw.ustring.find(glossing, 'link') then GlossingType = "wikilink" elseif mw.ustring.find(glossing, 'label') or mw.ustring.find(glossing, 'no link') then GlossingType = 'label' elseif mw.ustring.find(glossing, 'no abbr') then GlossingType = "no abbr" elseif yesno(glossing) == false then GlossingType = nil elseif yesno(glossing) then GlossingType = conf.GlossingType else msg:add('error', 'Glossing type "' .. glossing .. '" not recognised') end return GlossingType else error("set_glossing_type: 'glossing' is nil or false", 2) end end local function set_custom_glosses(list) local abbs = mw.text.split(list, '[;\n\t]') for _,v in pairs(abbs) do local gloss = mw.text.split(v, ':') local a = mw.text.trim(gloss[1]) if a and a ~= "" then gloss_override[a] = {} gloss_override[a].expansion = gloss[2] gloss_override[a].wikipage = gloss[3] end end end --------------------- -- The UserMessages object contains and processes error messages and warnings --------------------- local UserMessages = {errors = {}, warnings = {}, gloss_messages = {}} function UserMessages:add(msgtype, text, gloss) if msgtype == "gloss_message" then self.gloss_messages[gloss] = text elseif msgtype == "warning" then table.insert(self.warnings, text) elseif msgtype == "non-repeating error" then self.errors.nre = text elseif msgtype == "ambiguous gloss" then self.if_ambiguous_glosses = true elseif msgtype == "error" then table.insert(self.errors, text) else return error("UserMessages:add(): unknown message type", 2) end end function UserMessages:print_errors() local out = "" local namespace = mw.title.getCurrentTitle().namespace if next(self.errors) or self.warnings[1] then local err_span = mw.html.create("span") err_span:attr("style", conf.style.ErrorMessage) err_span:addClass(conf.class.ErrorMessage) for _,v in pairs(self.errors) do err_span:wikitext(" " .. v .. ";") end if namespace % 2 == 0 and namespace ~= 2 -- non-talk namespaces, excluding user pages; if modifying please update the description on the category page then err_span:wikitext(conf.ErrorCategory) end out = tostring(err_span) mw.addWarning(conf.MessageGlossingError) end if self.if_ambiguous_glosses then if namespace == 0 -- article namespace then out = out .. conf.AmbiguousGlossCategory -- this category will only track articles end end return out end function UserMessages:print_warnings() local out = "" -- Messages and warnings get displayed only if the page is being viewed in "preview" mode: if displaying_messages and (next(self.gloss_messages) or next(self.warnings)) then local div = mw.html.create("div") div:addClass("interlinear-preview-warning") :cssText('border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); background-color: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); color: inherit; width: 80%; padding: 0.2em;') :wikitext("<i>This message box is shown only in preview:</i>") :newline() for _,v in ipairs(self.warnings) do local p = div:tag("p") p:addClass(conf.class.ErrorMessage) p:attr("style", conf.style.ErrorMessage) p:wikitext(v) end if self.gloss_messages then div:wikitext("<p> To change any of the following default expansions, see [[Template:Interlinear/doc#Custom abbreviations|the template's documentation]]:</p>") end for _,v in pairs(self.gloss_messages) do div:wikitext("<p>" .. v .. "</p>") end out = out .. "\n\n" .. tostring(div) end return out end --------------------- -- gloss_lookup() receives a gloss abbreviation and tries to uncover its meaning. --------------------- local function gloss_lookup(a, label, wikilink) local _label, _wikilink, _lookup, source = nil, nil, nil, nil if gloss_override[a] then _lookup = gloss_override[a] source = "local" elseif data.abbreviations[a] then _lookup = data.abbreviations[a] end if _lookup and _lookup.expansion ~= "" then _label, _wikilink = _lookup.expansion, _lookup.wikipage else local prefix = mw.ustring.sub(a,1,1) local suffix = mw.ustring.sub(a,2) if conf.combining_person[prefix] then -- is it of the form 1PL or 3FS? _label = conf.combining_person[prefix] local _suffix = conf.combining_number[suffix] or conf.combining_gender[suffix] if _suffix then _label = _label .. ", " .. _suffix else local suffix1 = mw.ustring.sub(suffix,1,1) local suffix2 = mw.ustring.sub(suffix,2) if conf.combining_gender[suffix1] and conf.combining_number[suffix2] then _label = _label .. ", " .. conf.combining_gender[suffix1] .. ", " .. conf.combining_number[suffix2] else _label = nil end end elseif mw.ustring.match(suffix,conf.combining_gender_numbers) then -- cases like G4 = gender 4 local _i,_j = mw.ustring.find(a, conf.combining_gender_numbers) local _pre = mw.ustring.sub(a, 1, _i - 1) local _suff = mw.ustring.sub(a, _i) if conf.combining_gender_prefixes[_pre] then _label = conf.combining_gender_prefixes[_pre] .. " " .. _suff end elseif prefix == "N" then -- dealing with cases like NPST = non-past local s = gloss_override[suffix] or data.abbreviations[suffix] if s ~= nil and not s.ExcludeNegation then _label = "non-" .. s.expansion _wikilink = s.wikipage end s = nil end end if _label == "" then _label = nil end if _wikilink == "" then _wikilink = nil end if not label then label = _label end if not wikilink then wikilink = _wikilink end return label, wikilink, source end --------------------- -- format_gloss() calls gloss_lookup() to find the meaning of a gloss -- abbreviation, which it then proceeds to format --------------------- local function format_gloss(gloss, label, wikilink) if string.sub(gloss,1,3) == "000" then -- checks for a common component of exposed strip markers (see [[:mw:Strip marker]]) return gloss end local gloss2 = mw.ustring.gsub(gloss,"<.->","") -- remove any html fluff gloss2 = mw.ustring.gsub(gloss2, "%'%'+", "") -- remove wiki bold/italic formatting gloss2 = mw.text.trim(mw.ustring.upper(gloss2)) if not (label or wikilink) or (not label and glossing_type == "label") or (not wikilink and glossing_type == "wikilink") then if glossing_type ~= "no abbr" then label, wikilink, source = gloss_lookup(gloss2, label, wikilink) end end local gloss_node if glossing_type == "no abbr" then gloss_node = mw.html.create("span") else gloss_node = mw.html.create("abbr") end gloss_node:addClass(conf.class.GlossAbbr) if label or wikilink then if not mw.ustring.match(gloss, "%l") -- excluding glosses that contain lower-case characters and not mw.ustring.match(gloss,conf.GlossSmallCapsExclude) -- and also excluding A, O etc. from rendering in small caps then gloss_node:attr("style", conf.style.GlossAbbr) end local abbr_label if label then abbr_label = label else abbr_label = wikilink end gloss_node:attr("title", abbr_label) if source ~= "local" and data.abbreviations[gloss2] then if data.abbreviations[gloss2].ambiguous then gloss_node:addClass(conf.class.GlossAbbrAmb) msg:add("ambiguous gloss") end end if glossing_type == "wikilink" and wikilink then gloss_node:wikitext("[[", wikilink, "|" , gloss, "]]") else gloss_node:wikitext(gloss) end if source ~= "local" and displaying_messages then -- logging gloss lookups: local message = "" if label then message = "assuming " .. gloss2 .. " means \"" .. abbr_label .. "\";" end if glossing_type == "wikilink" and wikilink then message = message .. " linking to [[" .. wikilink .. "]];" end msg:add("gloss_message", message, gloss) end elseif glossing_type == "no abbr" then gloss_node :attr("style", conf.style.GlossAbbr) :wikitext(gloss) else if displaying_messages then msg:add("warning", "Gloss abbreviation " .. highlight(gloss2) .. " not recognised" .. help_link("gloss abbr")) end msg:add("non-repeating error", "Unknown glossing abbreviation(s)" .. help_link("gloss abbr")) gloss_node :addClass(conf.class.GlossAbbrError) :addClass("error") :css("font-size", "100%") :attr("title", gloss2 .. ": glossing abbreviation not found") :attr("style", conf.style.ErrorMessage) :wikitext(gloss) end return tostring(gloss_node) end --------------------- -- find_gloss() parses a word into morphemes, and it calls format_gloss() -- for anything that looks like a glossing abbreviation. --------------------- local function find_gloss(word) local function scan_gloss(boundary, gloss_abbr) -- checks a morpheme if it is a gloss abbreviation if (mw.ustring.match(gloss_abbr, conf.GlossAbbrPattern) or conf.LowerCaseGlosses[gloss_abbr]) and not (conf.GlossExcludeTable[gloss_abbr] or mw.ustring.match(gloss_abbr, conf.GlossExcludePattern)) then gloss_abbr = format_gloss(gloss_abbr) end return boundary .. gloss_abbr end local word = mw.text.decode(word, true) if word == "I" -- for the case of the English word "I", the 1SG pronoun then return word end local pattern = "([" .. conf.GlossAbbrBoundary .. "]?)([^" .. conf.GlossAbbrBoundary .. "]+)" word = mw.ustring.gsub(word, pattern, scan_gloss) -- splits into morphemes return word end --------------------- -- The main purpose of the bletcherous parse() is to split a line into words and and then for each eligible word -- to call find_gloss(). The parser outputs the individual words (with any gloss abbreviation formatting applied). -- The simple job of splitting at whitespaces has been made complicated by a) the fact that the input can contain -- whitespaces inside the various html elements that are the result of the application of various formatting templates; -- and b) the need to be able to recognise the output of the template that formats custom gloss abbreviations -- (and hence skip passing it on to find_gloss). See talk for a suggestion about its future. --------------------- local function parse(cline, i, tags_found,ifglossing) local function issue_error(message, culprit) UserMessages:add("error", message .. ": ''" .. mw.ustring.sub(cline.whole, 1, i-1) .. "'''" .. culprit .. "'''''") end if i > cline.length then return i end --this will only be triggered if the current line has less words than line 1 local next_step, j, _, chunk local probe = mw.ustring.sub(cline.whole,i,i) if mw.ustring.match(probe,"[" .. conf.WordSeparator .. "]") and tags_found == 0 then next_step = i-1 elseif probe == "[" then --Wikilink? if mw.ustring.sub(cline.whole,i+1,i+1) == "[" then _,j,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(%[%[.-%]%])", i) else chunk = "["; j = i end --not a wikilink then buffer = buffer .. chunk next_step = parse(cline, j+1,tags_found,ifglossing) elseif probe == "{" and tags_found == 0 then --curly brackets enclose a sequence of words to be treated as a single unit _,j,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(.-)(})", i+1) if not chunk then issue_error("Unclosed curly bracket", "{") chunk = highlight("{"); j = i elseif ifglossing==true then chunk = find_gloss(chunk) else if cline.tone_sup then chunk = tone_sup(chunk) end end buffer = buffer .. chunk next_step = parse(cline, j+1,tags_found,ifglossing) elseif probe == "<" then -- We've encountered an HTML tag. What do we do now? local _,j,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(<.->)",i) if not chunk then issue_error("Unclosed angle bracket", "<") chunk = highlight("<"); j = i elseif mw.ustring.sub(cline.whole,i,i+1) == "</" then -- It's a CLOSING tag if cline.glossing and ifglossing==false and mw.ustring.match(chunk,"</abbr>") then ifglossing=true end tags_found = tags_found - 1 elseif not mw.ustring.match(chunk, "/>$") -- It's an OPENING tag, unless it opens a self-closing element (in which case the element is ignored) then if ifglossing == true -- the following checks for the output of {{ggl}}: and mw.ustring.find(chunk, conf.class.GlossAbbr, 1, true) -- it's important that the "find" function uses literal strings and not patterns then ifglossing = false end tags_found = tags_found + 1 end buffer = buffer .. chunk next_step = parse(cline, j+1,tags_found,ifglossing) else -- No HTML tags, so we only need to find where the word ends local _,k,chunk = mw.ustring.find(cline.whole,"(..-)([ <[])",i) if k then --ordinary text if ifglossing==true then buffer = buffer .. find_gloss(chunk) else if cline.tone_sup then chunk = tone_sup(chunk) end buffer = buffer .. chunk end next_step = parse(cline, k, tags_found, ifglossing) else -- reached end of string if ifglossing == true then chunk = find_gloss(mw.ustring.sub(cline.whole,i)) else chunk = mw.ustring.sub(cline.whole,i) if cline.tone_sup then chunk = tone_sup(chunk) end end buffer = buffer .. chunk next_step = cline.length end end return next_step end -------------------- -- The following function is called by Template:gcl and is used for formatting an individual glossing abbreviation -------------------- function p.gcl(frame) local args = getArgs(frame,{ trim = true, removeBlanks = false, parentOnly = true, wrappers = {'Template:Grammatical category label'}, }) msg = UserMessages set_global_glossing_settings{style = args.style, underline = args.underline, small_caps = args['small-caps']} if not args.glossing then glossing_type = conf.GlossingType -- a global variable else glossing_type = set_glossing_type(args.glossing) end local gloss, label, wikilink = args[1], args[2], args[3] if not gloss then UserMessages:add("error", "No gloss supplied") return UserMessages:print() end if wikilink and not args.glossing then -- if a wikilink is supplied and glossing isn't set to 'label'... glossing_type = 'wikilink' end -- .. then the wikilink will be formatted as such if label == "" then label = nil end if wikilink == "" then wikilink = nil end local result = format_gloss(gloss, label, wikilink) return result end -------------------- -- The following is the function called by Template:Interlinear. -- It processes the template arguments, then calls parse() to split the input lines into words -- and it then builds the output html. -------------------- function p.interlinearise(frame) --------------------- -- Prepare arguments --------------------- local if_auto_translit = false local args = getArgs(frame, { -- configuration for Module:Arguments trim = true, removeBlanks = false, parentFirst = true, wrappers = {'Template:Interlinear', 'Template:Fs interlinear'}, }) local template_name = frame:getParent():getTitle() if template_name == 'Template:Fs interlinear' then args.italics1 = args.italics1 or "no" args.italics2 = args.italics2 or "yes" args.glossing3 = args.glossing3 or "yes" if args.lang and not args.lang2 then args.lang2 = args.lang .."-Latn" end if args.transl and not args.transl2 then args.transl2 = args.transl end if_auto_translit = true end local revid = frame:preprocess( "{{REVISIONID}}" ) if revid == "" then if not args['display-messages'] or yesno(args['display-messages']) then displaying_messages = true end-- messages will be displayed only in preview mode end msg = UserMessages local line = {} local function set_italics(n) line[n].attr.style = line[n].attr.style .. "font-style: italic;" line[n].tone_sup = true -- single digits are assumed to be tone markers and will hence be superscripted if args['tone-superscripting'] and not yesno(args['tone-superscripting']) then line[n].tone_sup = false end end if args.glossing then -- the glossing= parameter sets the default glossing type local _gl = set_glossing_type(args.glossing) if _gl then conf.GlossingType = _gl end end --this looks for a list of glossing abbreviations on the page that transcludes the template: local _ablist_section = get_section(frame, 'list-of-glossing-abbreviations') if _ablist_section and _ablist_section ~= "" then local _a = mw.ustring.gsub(_ablist_section, '</?div [^\n]*>', '') -- strips off the div tags set_custom_glosses(_a) end --and this looks looks for a list of abbreviations set within the template: local _ablist = args.abbreviations if _ablist and _ablist ~= "" then set_custom_glosses(_ablist) end local _ablist = args.ablist if _ablist and _ablist ~= "" then set_custom_glosses(_ablist) end local _spacing = tonumber(args.spacing) if _spacing and _spacing <= 20 then conf.style.WordDiv = conf.style.WordDiv .. 'margin-right: ' .. _spacing .. 'em;' else conf.style.WordDiv = conf.style.WordDiv .. conf.style.WordMargin end local offset, last_line = 0, 0 for j,v in ipairs(args) do -- iterates over the unnamed parameters from the template last_line = last_line +1 if is_empty(v) then offset = offset + 1 else local i = j - offset line[i] = {} v = normalise(v) -- the following is part of a trial implementation of automatic transliteration: if if_auto_translit and v == "auto" and i > 1 then local source_line = line[i-1] local src_lang = source_line.lang if not src_lang then src_lang = args.lang end if src_lang then v = transliterate(source_line.whole, src_lang) else v = ""; msg:add("error", "No language specified for automatic transliteration") end end -- end of trial block line[i].whole = v line[i].length = mw.ustring.len(v) local _c = args["c" .. i] if _c and _c ~= "" then line.hasComments = true line[i].c = _c end ---prepare style arguments---- line[i].class = "" local _style = args["style" .. i] if not _style then _style = "" else _style = tidyCss(_style) end --line[i].attr holds the attributes for the <p> elements that enclose the words in line i line[i].attr = {style = conf.style.WordP .. _style} local _lang = args["lang" .. i] if _lang and #_lang > 1 then line[i].lang = _lang else _lang = args.lang if _lang and #_lang > 1 and i == 1 then -- if a lang= parameter is supplied, it's assumed to apply to line 1 line[i].lang = _lang end end line[i].attr.lang = line[i].lang --the following emulates the behaviour of {{Bo-textonly}} (see Template talk:Fs interlinear#Tibetan): if template_name == 'Template:Fs interlinear' then if _lang == "bo" and i == 1 then line[1].class = line[1].class .. " uchen" line[1].attr.style = line[1].attr.style .. "font-size:1.25em; word-wrap:break-word;" end end --the following emulates the behaviour of {{Spell-nv}}: if template_name == 'Template:Interlinear' then if _lang == "nv" and i == 1 then line[1].attr.style = line[1].attr.style .. "font-family: Aboriginal Sans, DejaVu Sans, Calibri, Arial Unicode MS, sans-serif;" end end if yesno(args["italics" .. i]) then set_italics(i) end local _transl = args["transl" .. i] if _transl and #_transl > 1 then _transl = mw.ustring.lower(_transl) local _lookup = lang_data.translit_title_table[_transl] if _lookup then if _lang and _lookup[_lang] then _transl = _lookup[_lang] else _transl = _lookup.default end if _transl then line[i].attr.title = _transl end else msg:add("error", "Transliteration scheme '" .. _transl .. "' not recognised") end end local _glossing = args["glossing" .. i] if _glossing then line[i].glossing = set_glossing_type(_glossing) -- Do not treat default glossing settings as custom. if not ((i == 1 and not yesno(_glossing)) or (i == 2 and yesno(_glossing))) then line.HasCustomGlossing = true end end local _ipa = args['ipa' .. i] if yesno(_ipa) then line[i].class = "IPA" end local _class = args['class' .. i] if _class then line[i].class = line[i].class .. " " .. _class end if line[i].class == "" then line[i].class = nil end end -- ends the first if-statement in the loop end -- ends the FOR cycle local line_count = #line if line_count == 0 then msg:add("error", template_name .. ": no lines supplied.") return msg:print_errors() end if line_count > 1 then local _italics = args.italics local n = tonumber(_italics) if n and n > 0 then set_italics(n) elseif not (_italics and not yesno(_italics)) and not (args["italics1"] and not yesno(args["italics1"])) then set_italics(1) -- by default, the first line will get italicised, unless italics=no or italics1=no end -- the last unnamed parameter is assumed to be the free translation: free_translation = args[last_line] if not is_empty(free_translation) then line [line_count] = nil end --... and is thus excluded from interlinearising end -- If glossing isn't specified for any line, then it's chosen by default to occur -- in the second line, unless only a single line has been supplied, in which case -- the assumption is that it is the one containing grammatical glosses if yesno(args.glossing) == false then line.HasCustomGlossing = true end if not line.HasCustomGlossing then if line_count == 1 then line[1].glossing = conf.GlossingType elseif line[2] then line[2].glossing = conf.GlossingType end end set_global_glossing_settings{style = args['glossing-style'], underline = args.underline, small_caps = args['small-caps']} --------------------- -- Segment lines into words --------------------- for i,v in ipairs(line) do local ifglossing = false if line[i].glossing then ifglossing = true -- if true the parser will attempt to format gloss abbreviations in the current line glossing_type = line[i].glossing -- neccessarily a global variable end local wc, n = 1, 1 line[i].words = {} while n <= line[i].length do buffer = "" n = parse(line[i], n, 0, ifglossing)+2 line[i].words[wc] = buffer wc = wc + 1 end end ----Check for mismatches in number of words across lines---- local number_of_words, mismatch_found = 0, false for i,v in ipairs(line) do -- find the maximum number of words in any line local wc = #line[i].words if wc ~= number_of_words then if i ~= 1 and wc ~= 0 then mismatch_found = true end if wc > number_of_words then number_of_words = wc end end end ----Deal with mismatches--- if mismatch_found then local error_text = "Mismatch in the number of words between lines: " for i,v in ipairs(line) do local wc = #line[i].words error_text = error_text .. wc .. " word(s) in line " .. i .. ", " if wc ~= number_of_words then for current_word = wc+1, number_of_words do line[i].words[current_word] = "&nbsp;" end end end if string.sub(error_text, -2) == ", " then error_text = string.sub(error_text, 1, #error_text - 2) .. " " end error_text = error_text .. help_link("mismatch") UserMessages:add("error", error_text) end --------------------- -- Build the HTML --------------------- ---- If just a single line was supplied, format it as inline text if line_count == 1 then local span = mw.html.create('span') span:attr(line[1].attr) for wi = 1, number_of_words do local space if wi < number_of_words then space = " " else space = "" end span:wikitext(line[1].words[wi] .. space) end return tostring(span) end ---- More than one line supplied, so we'll produce interlinear display local div = mw.html.create("div") div:addClass(conf.class.Interlinear) -- For stuff to be displayed in the left margin, like example numbering local number, indent = nil, nil if args.number and args.number ~= "" then number = args.number end if args.indent and args.indent ~="" then indent = args.indent end if indent or number then if not indent then indent = "4" end --default value div:css("margin-left", indent .. 'em') if number then div:tag("div") :css("position", "absolute") :css("left", "1em") :wikitext(args.number) end end if args.box and args.box ~= "" then div:css("background-color", "var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa)") :css("color", "inherit") :css("border", "1px solid var(--background-color-neutral, #eaecf0)") :css("padding", "1em") end if args.top and args.top ~= "" then --lines to display above the interlinear block div:tag("div") :wikitext(args.top) end -- Producing the interlinear block for wi = 1, number_of_words do local div2 = div:tag("div") :attr("style", conf.style.WordDiv) for i,_ in ipairs (line) do if line[i].whole ~= "" then -- skipping empty lines local p = div2:tag("p") p:attr(line[i].attr) if line[i].class then p:addClass(line[i].class) end local _text = line[i].words[wi] if _text == "" or _text == " " then _text = "&nbsp;" end -- <p> elements without content mess up the interlinear display p:wikitext(_text) end end end --- If any "comments" have been specified, add them at the end of each line if line.hasComments then local divc = div:tag("div") :attr("style", conf.style.WordDiv) for i,_ in ipairs (line) do local p = divc:tag("p") p:attr("style", conf.style.WordP) if line[i].c then p:wikitext(line[i].c) else p:wikitext("&nbsp;") end end end --Add hidden lines containing the content of each line of interlinear text: this is for accessibility for i,v in ipairs(line) do local hidden_line = div:tag("p") hidden_line:attr("style", conf.style.HiddenText) :wikitext(v.whole) end -- Format the free translation local ft_line = div:tag("p") if free_translation and free_translation ~= "" then ft_line:attr("style", "clear: left;") ft_line:wikitext(free_translation) end if args.bottom and args.bottom ~= "" then local bottom = div:tag('p') bottom:css('margin-top', '0') bottom:wikitext(args.bottom) end ft_line:node(msg:print_errors()) -- for error messages local end_div = div:tag("div") end_div:attr("style", conf.style.EndDiv) div:newline() local temp_track = "" if last_line == 2 then temp_track = "[[Category:Pages with interlinear glosses using two unnamed parameters]]" end if last_line > 3 and template_name ~= 'Template:Fs interlinear' then temp_track = "[[Category:Pages with interlinear glosses using more than three unnamed parameters]]" end return tostring(div) .. temp_track .. msg:print_warnings() end return p 78stmk7azidw4t1qktg3ofd26b7zaae 828 105630 429624 2026-11-08T02:43:20Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: --[[The table here is traversed by the function that expands glossing abbreviations. If the abbreviation isn't found in this list and it begins with an "N" then the function will discard the "N" and search again, returning the result prefixed with "non-" (ex. "NFUT" is not found, so it will search for "FUT" and return "non-future"). A few abbreviations are exempt from this behaviour and they're marked by the ExcludeNegation key.]]-- local abbreviations = { ["0"] = {expans... 429624 Scribunto text/plain --[[The table here is traversed by the function that expands glossing abbreviations. If the abbreviation isn't found in this list and it begins with an "N" then the function will discard the "N" and search again, returning the result prefixed with "non-" (ex. "NFUT" is not found, so it will search for "FUT" and return "non-future"). A few abbreviations are exempt from this behaviour and they're marked by the ExcludeNegation key.]]-- local abbreviations = { ["0"] = {expansion = "", wikipage = ""}, ["1"] = {expansion = "first person", wikipage = "Grammatical person"}, ["2"] = {expansion = "second person", wikipage = "Grammatical person"}, ["3"] = {expansion = "third person", wikipage = "grammatical person"}, ["3OBV"] = {expansion = "third person obviative", wikipage = "Obviative"}, ["A"] = {expansion = "agent-like argument of canonical transitive verb", wikipage = "A (glossing abbreviation)", ExcludeNegation = true}, ["ABE"] = {expansion = "abessive case ('without')", wikipage = "abessive case"}, ["ABL"] = {expansion = "ablative case", wikipage = "ablative case"}, ["ABS"] = {expansion = "absolutive case", wikipage = "absolutive case"}, ["ACC"] = {expansion = "accusative case", wikipage = "accusative case"}, ["ACCOM"] = {expansion = "accompanier", wikipage = ""}, ["ACT"] = {expansion = "active/actor", wikipage = "active voice", ambiguous = true}, ["ADJ"] = {expansion = "adjective", wikipage = "adjective"}, ["ADJZ"] = {expansion = "adjectivizer", wikipage = ""}, ["ADJR"] = {expansion = "adjectivizer", wikipage = ""}, ["ADE"] = {expansion = "adessive case", wikipage = "adessive case"}, ["ADM"] = {expansion = "admonitive mood (warning)", wikipage = "Admonitive mood", ambiguous = true}, -- admonitive or admirative? ["ADMON"] = {expansion = "admonitive mood (warning)", wikipage = "Admonitive mood"}, ["ADV"] = {expansion = "adverb(ial)", wikipage = "adverbial", ambiguous = true}, ["AFF"] = {expansion = "affirmative", wikipage = "affirmative (linguistics)"}, ["AG"] = {expansion = "agentive case", wikipage = "agent (grammar)"}, ["AGT"] = {expansion = "agentive case", wikipage = "agentive case"}, ["AGR"] = {expansion = "agreement", wikipage = "agreement (grammar)"}, ["ALL"] = {expansion = "allative case ('to')", wikipage = "allative case"}, ["AL"] = {expansion = "allocutive agreement", wikipage = "allocutive agreement"}, ["ALLOC"] = {expansion = "allocutive agreement", wikipage = "allocutive agreement"}, ["ALIEN"] = {expansion = "alienable possession", wikipage = "alienable possession"}, ["AN"] = {expansion = "animate", wikipage = "animacy"}, ["ANAPH"] = {expansion = "anaphora/anaphoric", wikipage = "Anaphora (linguistics)"}, ["AND"] = {expansion = "andative ('going towards')", wikipage = "andative"}, ["ANIM"] = {expansion = "animate", wikipage = "animacy"}, ["ANT"] = {expansion = "anterior tense", wikipage = "anterior tense"}, ["ANTE"] = {expansion = "antessive case ('before')", wikipage = "antessive case"}, ["ANTIC"] = {expansion = "anticausative", wikipage = "anticausative"}, ["ANTIP"] = {expansion = "antipassive voice", wikipage = "antipassive voice"}, ["AP"] = {expansion = "antipassive voice", wikipage = "antipassive voice"}, ["AOR"] = {expansion = "aorist", wikipage = "aorist"}, ["APP"] = {expansion = "apposition", wikipage = "apposition"}, ["APL"] = {expansion = "applicative voice", wikipage = "applicative voice"}, ["APPL"] = {expansion = "applicative voice", wikipage = "applicative voice"}, ["APPR"] = {expansion = "apprehensive mood", wikipage = "apprehensive mood"}, ["APRX"] = {expansion = "approximative", wikipage = "approximative"}, ["ART"] = {expansion = "article", wikipage = "article (grammar)"}, ["ASP"] = {expansion = "aspect", wikipage = "aspect (grammar)"}, ["ASS"] = {expansion = "associative case", wikipage = "associative case", ambiguous = true}, ["AT"] = {expansion = "agent trigger", wikipage = "austronesian alignment"}, ["ATTR"] = {expansion = "attributive", wikipage = "Attributive"}, ["ATT"] = {expansion = "attenuative", wikipage = "attenuative", ambiguous = true}, ["AUD"] = {expansion = "auditory evidential", wikipage = "evidentiality"}, ["AUG"] = {expansion = "augmentative", wikipage = "augmentative"}, ["AUX"] = {expansion = "auxiliary verb", wikipage = "auxiliary verb"}, ["AV"] = {expansion = "agent voice", wikipage = "agent voice"}, ["B"] = {expansion = "core benefactive", wikipage = "benefactive case", ambiguous = true}, ["BE"] = {expansion = "'be' verb", wikipage = "be verb"}, ["BEN"] = {expansion = "benefactive case ('for')", wikipage = "benefactive case", ambiguous = true}, -- benefactive case or benedictive mood? ["BEND"] = {expansion = "benedictive mood", wikipage = "Benedictive"}, ["BENF"] = {expansion = "benefactive case ('for')", wikipage = "benefactive case"}, ["C"] = {expansion = "common gender", wikipage = "common gender"}, ["CAP"] = {expansion = "capability", wikipage = ""}, ["CAU"] = {expansion = "causative", wikipage = "causative"}, ["CAUS"] = {expansion = "causative", wikipage = "causative"}, ["CENT"] = {expansion = "centric case", wikipage = "centric case"}, ["CF"] = {expansion = "counterfactual conditional", wikipage = "counterfactual conditional"}, ["CIRC"] = {expansion = "circumfix", wikipage = "circumfix"}, ["CIT"] = {expansion = "citation form", wikipage = "citation form"}, ["CL"] = {expansion = "classifier", wikipage = "classifier (linguistics)"}, ["CLF"] = {expansion = "classifier", wikipage = "classifier (linguistics)"}, ["CNJ"] = {expansion = "conjunction", wikipage = "conjunction (grammar)"}, ["CNSQ"] = {expansion = "consequential mood", wikipage = "consequential mood"}, ["COL"] = {expansion = "collective number", wikipage = "collective number"}, ["COLL"] = {expansion = "colloquial", wikipage = "Vernacular"}, ["COM"] = {expansion = "comitative case ('together with')", wikipage = "comitative case"}, ["COMP"] = {expansion = "comparative", wikipage = "comparative", ambiguous = true}, ["COMPL"] = {expansion = "completive aspect", wikipage = "completive aspect"}, ["CPL"] = {expansion = "completive aspect", wikipage = "completive aspect"}, ["CONC"] = {expansion = "concessive mood", wikipage = "Concessive mood"}, ["COND"] = {expansion = "conditional mood", wikipage = "conditional mood"}, ["CONJ"] = {expansion = "conjunction", wikipage = "conjunction (grammar)"}, ["CONN"] = {expansion = "connective", wikipage = "connective particle"}, ["CONT"] = {expansion = "continuous aspect", wikipage = "continuous aspect", ambiguous = true}, ["CTN"] = {expansion = "continuous aspect", wikipage = "continuous aspect", ambiguous = true}, ["CNTR"] = {expansion = "contrastive", wikipage = "contrast (linguistics)"}, ["COP"] = {expansion = "copula", wikipage = "copula (linguistics)"}, ["COR"] = {expansion = "coreference", wikipage = "coreference"}, ["CRAS"] = {expansion = "crastinal tense ('tomorrow')", wikipage = "crastinal tense"}, ["CRS"] = {expansion = "current relevance marker", wikipage = "current relevance (grammar)"}, ["CVB"] = {expansion = "converb", wikipage = "converb"}, ["D"] = {expansion = "core dative case", wikipage = "dative case", ambiguous = true}, ["DAT"] = {expansion = "dative case", wikipage = "dative case"}, ["DE"] = {expansion = "different event", wikipage = ""}, ["DEC"] = {expansion = "declarative mood", wikipage = "declarative mood"}, ["DECL"] = {expansion = "declarative mood", wikipage = "declarative mood"}, ["DEF"] = {expansion = "definite", wikipage = "definite"}, ["DEI"] = {expansion = "deictic", wikipage = "deictic"}, ["DEIX"] = {expansion = "deictic", wikipage = "deictic"}, ["DEL"] = {expansion = "delative case ('off of')", wikipage = "delative case", ambiguous = true}, ["DEM"] = {expansion = "demonstrative", wikipage = "demonstrative"}, ["DEO"] = {expansion = "deontic mood", wikipage = "deontic mood"}, ["DEP"] = {expansion = "dependent", wikipage = ""}, ["DES"] = {expansion = "desiderative mood", wikipage = "desiderative mood"}, ["DESI"] = {expansion = "desiderative mood", wikipage = "desiderative mood"}, ["DESM"] = {expansion = "desiderative mood", wikipage = "desiderative mood"}, ["DEST"] = {expansion = "destinative aspect", wikipage = "destinative aspect"}, ["DET"] = {expansion = "determiner", wikipage = "determiner"}, ["DETR"] = {expansion = "detransitive", wikipage = "detransitive"}, ["DH"] = {expansion = "motion downhill, seaward", wikipage = ""}, ["DIM"] = {expansion = "diminutive", wikipage = "diminutive"}, ["DIR"] = { ambiguous = true}, --direct case? direct speech? directional? ["DISJ"] = {expansion = "disjunction", wikipage = "disjunction"}, ["DIST"] = {expansion = "distal", wikipage = "distal demonstrative"}, ["DISTR"] = {expansion = "distributive case", wikipage = "distributive case"}, ["DITR"] = {expansion = "ditransitive", wikipage = "ditransitive"}, ["DLM"] = {expansion = "delimited", wikipage = ""}, ["DM"] = {expansion = "discourse marker", wikipage = "discourse marker"}, ["DO"] = {expansion = "direct object", wikipage = "direct object"}, ["DR"] = {expansion = "motion downriver", wikipage = ""}, ["DS"] = {expansion = "different-subject", wikipage = "switch-reference"}, ["DU"] = {expansion = "dual number", wikipage = "Dual (grammatical number)"}, ["DUB"] = {expansion = "dubitative mood", wikipage = "dubitative mood"}, ["DUR"] = {expansion = "durative aspect", wikipage = "durative aspect"}, ["DY"] = {expansion = "dyadic", wikipage = "dyadic kinship term"}, ["DYAD"] = {expansion = "dyadic", wikipage = "dyadic kinship term"}, ["DYN"] = {expansion = "dynamic aspect", wikipage = "dynamic aspect"}, ["E"] = {expansion = "epenthetic morpheme", wikipage = "epenthesis"}, ["ELA"] = {expansion = "elative case ('out of')", wikipage = "elative case"}, ["EMP"] = {expansion = "emphatic", wikipage = ""}, ["EMPH"] = {expansion = "emphatic", wikipage = ""}, ["EPIS"] = {expansion = "epistemic mood/modality", wikipage = "epistemic modality"}, ["ERG"] = {expansion = "ergative case", wikipage = "ergative case"}, ["ESS"] = {expansion = "essive case", wikipage = "essive case"}, ["EV"] = {expansion = "evidential", wikipage = "evidential"}, ["EVID"] = {expansion = "evidential", wikipage = "evidential"}, ["EVIT"] = {expansion = "evitative case", wikipage = "evitative case"}, ["EVM"] = {expansion = "eventive mood", wikipage = "Eventive mood"}, ["EX"] = {expansion = "exclusive person", wikipage = "clusivity"}, ["EXCL"] = {expansion = "exclusive person", wikipage = "clusivity"}, ["EXCLAM"] = {expansion = "exclamative", wikipage = "exclamative"}, ["EXESS"] = {expansion = "exessive case", wikipage = "exessive case"}, ["EXH"] = {expansion = "exhortative", wikipage = "exhortative"}, ["EXIST"] = {expansion = "existential ('there is')", wikipage = "existential clause"}, ["EXO"] = {expansion = "exocentric", wikipage = "exocentric case"}, ["EXP"] = {expansion = "experiential, or experiencer", wikipage = "", ambiguous = true}, --experiental evidential, experiential aspect, experiencer --["EXPER"] = {expansion = "experiential evidential", wikipage = "evidentiality"}, ["EXPL"] = {expansion = "expletive/dummy", wikipage = "Syntactic expletive"}, ["F"] = {expansion = "feminine gender", wikipage = "feminine gender"}, ["FEM"] = {expansion = "feminine gender", wikipage = "feminine gender"}, ["FACT"] = {expansion = "factive evidential", wikipage = "evidentiality"}, ["FAM"] = {expansion = "familiar register", wikipage = ""}, ["FIN"] = {expansion = "finite", wikipage = "finite verb"}, ["FOC"] = {expansion = "focus", wikipage = "focus (grammar)"}, ["FORM"] = {expansion = "formal register", wikipage = ""}, ["FP"] = {expansion = "final particle", wikipage = ""}, ["FR"] = {expansion = "frequentative", wikipage = "frequentative"}, ["FREQ"] = {expansion = "frequentative", wikipage = "frequentative"}, ["FMR"] = {expansion = "former, deceased", wikipage = ""}, ["FPL"] = {expansion = "feminine plural", wikipage = ""}, ["FSG"] = {expansion = "feminine singular", wikipage = ""}, ["FUT"] = {expansion = "future tense", wikipage = "future tense"}, ["GEN"] = {expansion = "genitive case", wikipage = "genitive case"}, ["GER"] = {expansion = "gerund", wikipage = "gerund"}, ["GNO"] = {expansion = "gnomic aspect", wikipage = "Gnomic aspect"}, ["GT"] = {expansion = "goal trigger", wikipage = "austronesian alignment"}, ["HAB"] = {expansion = "habitual aspect", wikipage = "habitual aspect"}, ["HBL"] = {expansion = "humble register", wikipage = ""}, ["HEST"] = {expansion = "hesternal tense ('yesterday')", wikipage = "hesternal tense"}, ["HIST"] = {expansion = "hitorical", wikipage = ""}, ["HOD"] = {expansion = "hodiernal tense ('today')", wikipage = "hodiernal tense"}, ["HON"] = {expansion = "honorific", wikipage = "honorifics (linguistics)"}, ["HORT"] = {expansion = "hortative", wikipage = "hortative"}, ["HSY"] = {expansion = "hearsay", wikipage = ""}, ["HUM"] = {expansion = "human/anthropic gender", wikipage = "", ambiguous = true}, ["HYP"] = {expansion = "hypothetical mood", wikipage = "hypothetical mood"}, ["I"] = {expansion = "", wikipage = "", ambiguous = true}, -- "inflected" or "class I"? ["ID"] = {expansion = "identical", wikipage = ""}, ["IDENTIF"] = {expansion = "identifiable", wikipage = ""}, ["IDEO"] = {expansion = "ideophone", wikipage = "ideophone"}, ["IGNOR"] = {expansion = "ignorative", wikipage = "ignorative"}, ["II"] = {expansion = "class II", wikipage = "Noun class"}, ["III"] = {expansion = "class III", wikipage = "Noun class"}, ["ILL"] = {expansion = "illative case ('into')", wikipage = "illative case"}, ["IMM"] = {expansion = "immediate", wikipage = ""}, ["IMP"] = {expansion = "imperative mood", wikipage = "imperative mood"}, ["IMPERF"] = {expansion = "imperfect", wikipage = "imperfect"}, ["IMPR"] = {expansion = "imprecative mood", wikipage = "imprecative mood"}, ["IMPREC"] = {expansion = "imprecative mood", wikipage = "imprecative mood"}, ["IMPRS"] = {expansion = "impersonal", wikipage = "impersonal"}, ["IN"] = {expansion = "inclusive person", wikipage = "clusivity"}, ["INCL"] = {expansion = "inclusive person", wikipage = "clusivity"}, ["INAL"] = {expansion = "inalienable possession", wikipage = "inalienable possession"}, ["INAN"] = {expansion = "inanimate gender", wikipage = "inanimate gender"}, ["INCH"] = {expansion = "inchoative aspect", wikipage = "inchoative aspect"}, ["INCHO"] = {expansion = "inchoative aspect", wikipage = "inchoative aspect"}, ["INCEP"] = {expansion = "inceptive aspect", wikipage = "inceptive aspect"}, ["INCL"] = {expansion = "inclusive person", wikipage = "clusivity"}, ["IND"] = {expansion = "indicative mood", wikipage = "indicative mood"}, ["INDF"] = {expansion = "indefinite", wikipage = "definiteness"}, ["INDEF"] = {expansion = "indefinite", wikipage = "definiteness"}, ["INE"] = {expansion = "inessive case ('in')", wikipage = "inessive case"}, ["INF"] = {expansion = "infinitive", wikipage = "infinitive"}, ["INFER"] = {expansion = "inferential mood", wikipage = "inferential mood"}, ["INFR"] = {expansion = "inferential mood", wikipage = "inferential mood"}, ["INEL"] = {expansion = "inelative case ('from within')", wikipage = "inelative case"}, ["INS"] = {expansion = "instrument(al)", wikipage = ""}, --instrument, instrumental case, instrumental marking on verb? ["INST"] = {expansion = "instrument(al)", wikipage = ""}, ["INSTR"] = {expansion = "instrument(al)", wikipage = ""}, ["INT"] = {expansion = "intensifier", wikipage = "intensifier", ambiguous = true}, ["INTEN"] = {expansion = "intentional", wikipage = ""}, ["INTERR"] = {expansion = "interrogative mood", wikipage = "interrogative"}, ["INTR"] = {expansion = "intransitive", wikipage = "intransitive", ambiguous = true}, ["NTR"] = {expansion = "intransitive", wikipage = "intransitive", ambiguous = true}, ["INV"] = {expansion = "inverse", wikipage = "inversion (linguistics)"}, ["IO"] = {expansion = "indirect object", wikipage = "indirect object"}, ["IPFV"] = {expansion = "imperfective aspect", wikipage = "imperfective aspect"}, ["IRR"] = {expansion = "irrealis mood", wikipage = "irrealis mood"}, ["IS"] = {expansion = "indirect speech", wikipage = "indirect speech"}, ["IT"] = {expansion = "instrument trigger", wikipage = "Austronesian alignment"}, ["ITER"] = {expansion = "iterative aspect", wikipage = "iterative aspect"}, ["IV"] = {expansion = "class IV", wikipage = "Noun class"}, ["IX"] = {expansion = "class IX", wikipage = "Noun class"}, ["JUS"] = {expansion = "jussive mood", wikipage = "jussive mood"}, ["JUSIV"] = {expansion = "jussive mood", wikipage = "jussive mood"}, ["L2"] = {expansion = "second language", wikipage = ""}, ["LAT"] = {expansion = "lative case", wikipage = "lative case"}, ["LD"] = {expansion = "locative case + directional", wikipage = ""}, ["LIT"] = {expansion = "literary", wikipage = "Literary language"}, ["LK"] = {expansion = "linker", wikipage = ""}, ["LOC"] = {expansion = "locative case", wikipage = "locative case"}, ["LOG"] = {expansion = "logophoric", wikipage = "logophoric"}, ["LT"] = {expansion = "locative trigger", wikipage = "Austronesian alignment"}, ["M"] = {expansion = "masculine gender", wikipage = "masculine gender"}, ["MASC"] = {expansion = "masculine gender", wikipage = "masculine gender"}, ["MAN"] = {expansion = "manner", wikipage = ""}, ["MID"] = {expansion = "middle voice", wikipage = "middle voice"}, ["MIM"] = {expansion = "mimetic", wikipage = "Linguistic mimesis"}, ["MIR"] = {expansion = "mirative mood", wikipage = "mirative"}, ["MLT"] = {expansion = "multiplicative case", wikipage = "multiplicative case"}, ["MLTP"] = {expansion = "multiplicative case", wikipage = "multiplicative case"}, ["MOD"] = {expansion = "mood/modal(ity)", wikipage = "Linguistic modality", ambiguous = true}, ["MOM"] = {expansion = "single action verb", wikipage = ""}, ["MPL"] = {expansion = "masculine plural", wikipage = ""}, ["MSG"] = {expansion = "masculine singular", wikipage = ""}, ["MVMT"] = {expansion = "movement", wikipage = ""}, ["MVT"] = {expansion = "movement", wikipage = ""}, ["MW"] = {expansion = "measure word", wikipage = "Measure word"}, ["N"] = {expansion = "neuter gender", wikipage = "neuter gender"}, ["NARR"] = {expansion = "narrative tense", wikipage = ""}, ["NEC"] = {expansion = "necessitative mood", wikipage = "Necessitative mood"}, ["NEUT"] = {expansion = "neuter gender", wikipage = "neuter gender"}, ["NEG"] = {expansion = "negation/negative", wikipage = "Negative (linguistics)"}, ["NF"] = {expansion = "non-finite", wikipage = "nonfinite verb"}, ["NH"] = {expansion = "non-human", wikipage = "grammatical gender"}, ["NMLZ"] = {expansion = "nominalizer/nominalization", wikipage = "nominalization"}, ["NMZ"] = {expansion = "nominalizer/nominalization", wikipage = "nominalization"}, ["NZ"] = {expansion = "nominalizer/nominalization", wikipage = "nominalization"}, ["NOMI"] = {expansion = "nominalizer/nominalization", wikipage = "nominalization"}, ["NOM"] = {expansion = "nominative case", wikipage = "nominative case"}, ["NS"] = {expansion = "non-subject", wikipage = "", ambiguous = true}, --can also mean "neuter, singular" ["NTR"] = {expansion = "intransitive", wikipage = "intransitive (disambiguation)"}, ["INTR"] = {expansion = "intransitive", wikipage = "intransitive (disambiguation)"}, ["NUM"] = {expansion = "numeral", wikipage = "numeral (linguistics)"}, ["O"] = {expansion = "patient-like argument (object) of canonical transitive verb", wikipage = "O (grammar)", ExcludeNegation = true}, ["OBJ"] = {expansion = "object(ive)", wikipage = "object (grammar)", ambiguous = true}, ["OB"] = {expansion = "object(ive)", wikipage = "object (grammar)", ambiguous = true}, ["OBL"] = {expansion = "oblique case", wikipage = "oblique case"}, ["OBV"] = {expansion = "obviative", wikipage = "obviative"}, ["OPT"] = {expansion = "optative mood", wikipage = "optative mood"}, ["P"] = {expansion = "patient-like argument of canonical transitive verb", wikipage = "P (grammar)", ExcludeNegation = true}, ["PAS"] = {expansion = "passive voice", wikipage = "passive voice"}, ["PASS"] = {expansion = "passive voice", wikipage = "passive voice"}, ["PAST"] = {expansion = "past tense", wikipage = "past tense"}, ["PAT"] = {expansion = "patient(ive)", wikipage = "Patient (grammar)"}, ["PA"] = {expansion = "paucal number", wikipage = "paucal number"}, ["PAU"] = {expansion = "paucal number", wikipage = "paucal number"}, ["PEG"] = {expansion = "pegative case", wikipage = "pegative case"}, ["PER"] = {expansion = "perlative case ('per', 'using')", wikipage = "perlative case"}, ["PERF"] = {expansion = "perfect", wikipage = "perfect (grammar)"}, ["PERM"] = {expansion = "permissive mood", wikipage = "Permissive mood"}, ["PRF"] = {expansion = "perfect", wikipage = "perfect (grammar)"}, ["PERS"] = {expansion = "personal", wikipage = ""}, ["PFV"] = {expansion = "perfective aspect", wikipage = "perfective aspect"}, ["PL"] = {expansion = "plural number", wikipage = "plural number"}, ["PN"] = {expansion = "pronoun", wikipage = "pronoun"}, ["PRO"] = {expansion = "pronoun", wikipage = "pronoun"}, ["PO"] = {expansion = "primary object", wikipage = "primary object"}, ["POL"] = {expansion = "polite register", wikipage = ""}, ["POS"] = {expansion = "possessive marker", wikipage = "possessive"}, ["POSS"] = {expansion = "possessive marker", wikipage = "possessive"}, ["POST"] = {expansion = "postposition, postpositional case", wikipage = ""}, ["POSTE"] = {expansion = "postessive case ('after')", wikipage = "postessive case"}, ["POT"] = {expansion = "potential mood", wikipage = "potential mood"}, ["PP"] = {expansion = "past/passive participle", wikipage = "participle"}, ["PPP"] = {expansion = "past passive participle", wikipage = "past passive participle"}, ["PPFV"] = {expansion = "past perfective", wikipage = "past perfective"}, ["PR"] = {expansion = "proper noun", wikipage = "proper noun"}, ["PRED"] = {expansion = "predicate/predicative", wikipage = "predicate (grammar)"}, ["PREC"] = {expansion = "precative mood", wikipage = "precative mood"}, ["PREP"] = {expansion = "preposition, prepositional case", wikipage = ""}, ["PRESCR"] = {expansion = "prescriptive mood", wikipage = "Prescriptive mood"}, ["PRESP"] = {expansion = "present participle", wikipage = "present participle"}, ["PRET"] = {expansion = "preterite", wikipage = "preterite"}, ["PRT"] = {expansion = "preterite", wikipage = "preterite"}, ["PRIV"] = {expansion = "privative case", wikipage = "privative case"}, ["PRS"] = {expansion = "present tense", wikipage = "present tense"}, ["PRES"] = {expansion = "present tense", wikipage = "present tense"}, ["PRESM"] = {expansion = "presumptive mood", wikipage = "Presumptive mood"}, ["PROB"] = {expansion = "probabilitative mood", wikipage = ""}, ["PROG"] = {expansion = "progressive aspect", wikipage = "progressive aspect"}, ["PROH"] = {expansion = "prohibitive mood", wikipage = "prohibitive mood"}, ["PROL"] = {expansion = "prolative case ('via')", wikipage = "prolative case"}, ["PROP"] = {expansion = "propositive mood", wikipage = "propositive mood"}, ["PROS"] = {expansion = "prosecutive case", wikipage = "prosecutive case"}, ["PROSP"] = {expansion = "prospective aspect", wikipage = "prospective aspect"}, ["PRSP"] = {expansion = "prospective aspect", wikipage = "prospective aspect"}, ["PROT"] = {expansion = "protasis", wikipage = "protasis (linguistics)"}, ["PROX"] = {expansion = "", wikipage = "", ambiguous = true}, --proximal or proximative? ["PST"] = {expansion = "past tense", wikipage = "past tense"}, ["PT"] = {expansion = "patient trigger", wikipage = "Austronesian alignment"}, ["PTCL"] = {expansion = "particle", wikipage = "particle (grammar)"}, ["PTC"] = {expansion = "particle", wikipage = "particle (grammar)"}, ["PTCP"] = {expansion = "participle", wikipage = "participle"}, ["PCP"] = {expansion = "participle", wikipage = "participle"}, ["PRTC"] = {expansion = "participle", wikipage = "participle"}, ["PTV"] = {expansion = "partitive case ('some of')", wikipage = "partitive case"}, ["PUR"] = {expansion = "purposive", wikipage = "Purposive case", ambiguous = true}, -- mood or case? ["PURP"] = {expansion = "purposive", wikipage = "Purposive case", ambiguous = true}, -- mood or case? ["PV"] = {expansion = "patient voice", wikipage = "Patient voice"}, ["Q"] = {expansion = "question word", wikipage = "question word"}, ["QUOT"] = {expansion = "quotative", wikipage = "quotative"}, ["R"] = {expansion = "", wikipage = "", ambiguous = true}, ["REAL"] = {expansion = "realis mood", wikipage = "realis mood"}, ["REC"] = {expansion = "recent past tense", wikipage = "recent past tense"}, ["RECP"] = {expansion = "reciprocal voice", wikipage = "reciprocal voice"}, ["REDUP"] = {expansion = "reduplication", wikipage = "Reduplication"}, ["REF"] = {expansion = "referential", wikipage = "referential"}, ["REFL"] = {expansion = "reflexive", wikipage = "reflexive pronoun", ambiguous = true}, ["REL"] = {expansion = "relative(izer)", wikipage = "relativizer"}, ["REM"] = {expansion = "remote past tense", wikipage = "remote past tense"}, ["RES"] = {expansion = "", wikipage = "", ambiguous = true}, -- resultative. resumptive ["RET"] = {expansion = "retrospective", wikipage = "Retrospective (grammar)"}, ["RFR"] = {expansion = "referential", wikipage = "referential"}, ["S"] = {expansion = "single argument of canonical intransitive verb", wikipage = "S (grammar)"}, ["SBJ"] = {expansion = "subject", wikipage = "subject (grammar)"}, ["SUB"] = {expansion = "subject", wikipage = "subject (grammar)"}, ["SU"] = {expansion = "subject", wikipage = "subject (grammar)"}, ["SBJV"] = {expansion = "subjunctive mood", wikipage = "subjunctive mood"}, ["SUBJ"] = {expansion = "subject", wikipage = "subject (grammar)"}, ["SJV"] = {expansion = "subjunctive mood", wikipage = "subjunctive mood"}, ["SE"] = {expansion = "same event", wikipage = ""}, ["SEM"] = {expansion = "semelfactive aspect ('once')", wikipage = "semelfactive aspect"}, ["SENS"] = {expansion = "sensory evidential", wikipage = "Sensory evidential"}, ["SEQ"] = {expansion = "sequential", wikipage = ""}, ["SG"] = {expansion = "singular number", wikipage = "Singular number", ExcludeNegation = true}, ["SGV"] = {expansion = "singulative number", wikipage = "singulative number"}, ["SS"] = {expansion = "same subject", wikipage = "Switch-reference"}, ["STAT"] = {expansion = "stative", wikipage = "stative"}, ["STV"] = {expansion = "stative", wikipage = "stative"}, ["SUBR"] = {expansion = "subordinator", wikipage = "subordination (linguistics)"}, ["SUBORD"] = {expansion = "subordinator", wikipage = "subordination (linguistics)"}, ["SBRD"] = {expansion = "subordinator", wikipage = "subordination (linguistics)"}, ["SR"] = {ambiguous = true}, -- ambiguous between "subordinator" and "switch reference" ["SUBE"] = {expansion = "subessive case ('under')", wikipage = "subessive case"}, ["SUBL"] = {expansion = "sublative case ('onto', 'down onto')", wikipage = "sublative case"}, ["SUC"] = {expansion = "successive", wikipage = ""}, ["SUPE"] = {expansion = "superessive case ('on')", wikipage = "superessive case"}, ["TAM"] = {expansion = "tense, aspect, or mood", wikipage = "tense–aspect–mood"}, ["TEL"] = {expansion = "telic aspect", wikipage = "telic aspect"}, ["TEMP"] = {expansion = "temporal case", wikipage = "temporal case"}, ["TERM"] = {expansion = "terminative case", wikipage = "terminative case"}, ["TNS"] = {expansion = "tense", wikipage = "Grammatical tense"}, ["TOP"] = {expansion = "topic", wikipage = "topic (linguistics)"}, ["TOT"] = {expansion = "totalitive", wikipage = "totalitive"}, ["TR"] = {expansion = "transitive", wikipage = "Transitivity (grammar)"}, ["TRANSL"] = {expansion = "translative case ('becoming')", wikipage = "translative case"}, ["TRI"] = {expansion = "trial number", wikipage = "trial number"}, ["TRN"] = {expansion = "transnumeral", wikipage = "transnumeral"}, ["TVF"] = {expansion = "truth-value focus", wikipage = "truth-value focus"}, ["U"] = {ambiguous = true}, -- uninflected, unmarked, undergoer, etc. ["UH"] = {expansion = "motion uphill, inland ", wikipage = ""}, ["UND"] = {expansion = "undergoer", wikipage = ""}, ["UR"] = {expansion = "motion upriver", wikipage = ""}, ["USIT"] = {expansion = "usitative (for usual or typical events)", wikipage = ""}, ["V"] = {expansion = "verb(al)", wikipage = "", ambiguous = true}, ["VB"] = {expansion = "verb(al)", wikipage = ""}, ["VBZ"] = {expansion = "verbalizer", wikipage = "verbalizer"}, ["VBLZ"] = {expansion = "verbalizer", wikipage = "verbalizer"}, ["VD"] = {expansion = "verb, ditransitive", wikipage = "ditransitive verb"}, ["VEN"] = {expansion = "venitive (coming towards)", wikipage = "andative and venitive"}, ["VER"] = {expansion = "veridical", wikipage = "veridical", ambiguous = true}, ["VET"] = {expansion = "vetitive mood", wikipage = "Vetitive mood"}, ["VIA"] = {expansion = "vialis case", wikipage = "vialis case"}, ["VIS"] = {expansion = "visible, visual", wikipage = ""}, ["VI"] = {expansion = "verb, intransitive", wikipage = "intransitive verb"}, ["VII"] = {expansion = "class VII", wikipage = "Noun class"}, ["VIII"] = {expansion = "class VIII", wikipage = "Noun class"}, ["VN"] = {expansion = "verbal noun", wikipage = "verbal noun"}, ["VOC"] = {expansion = "vocative case", wikipage = "vocative case"}, ["VOL"] = {expansion = "volitive mood", wikipage = "volitive mood"}, ["VT"] = {expansion = "verb, transitive", wikipage = "transitive verb"}, ["WH.Q"] = {expansion = "wh-question", wikipage = "wh-question"}, ["WH"] = {expansion = "wh-question", wikipage = "wh-question"}, ["ZO"] = {expansion = "zoic gender", wikipage = "zoic gender"}, } return {abbreviations = abbreviations} 4zuzor1wwv19pk77wnqs218ydftzepl 10 105631 429626 2026-11-08T02:55:55Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <includeonly><templatestyles src="Interlinear/styles.css" />{{#invoke:Interlinear|interlinearise}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using interlinear with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Interlinear]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|<!--all supported parameters should be listed here: --> | regexp1 = [1-9][%d]* | abbreviations | bottom | box | regexp2 = c[... 429626 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Interlinear/styles.css" />{{#invoke:Interlinear|interlinearise}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using interlinear with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Interlinear]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|<!--all supported parameters should be listed here: --> | regexp1 = [1-9][%d]* | abbreviations | bottom | box | regexp2 = c[1-9][%d]* | regexp3 = class[1-9][%d]* | display-messages | glossing-style | glossing | regexp4 = glossing[1-9][%d]* | indent | regexp5 = ipa[1-9][%d]* | regexp6 = italics[1-9][%d]* | lang | regexp7 = lang[1-9][%d]* | number | small-caps | spacing | regexp8 = style[1-9][%d]* | tone-superscripting | top | regexp9 = transl[1-9][%d]* | underline }}<noinclude> <!-- If you came here looking for a way to change one of the links produced by this template, then all you need to know is in the "Glossing abbreviations" section of the documentation. Though probably you're better off simply asking for help on the talk page. --> {{Documentation}} </noinclude> kd0mtuwmr8cxut3pgbptn0dcab6n9cb 0 105632 429631 2026-11-08T06:58:53Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1366153959|Great Living Chola Temples]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 429631 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|Image=A collage of Great living Chola temples UNESCO heritage site.jpg|ID=250bis|Coordinates={{coord|10|46|59|N|79|07|57|E|region:IN|display=title, inline|format=dms}}|Year=1986|Extension=2004|Name=چولا مندر<br> Great Living Chola Temples|Criteria={{UNESCO WHS type|(i), (ii), (iii), (iv)}}(i), (ii), (iii), (iv)}} '''چولا مندر''' (Great Living Chola Temples) هندستان جي رياست [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] ۾ ٽن چولا خاندان جي دور جي [[مندر|هندو مندرن]] جي هڪ گروپ لاءِ [[يونيسڪو|يونيسڪو جي]] [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي واري جڳهه]] جو نالو آهي. ٿانجاور جي مندر کي شال 1987 ۾ فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ٻيا ٻه مندر شال 2004 ۾ شامل ڪيا ويا. <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=6 November 2010}}</ref> 11هين ۽ 12هين صدي عيسوي جي شروعات ۾ مڪمل ٿيل، يادگارن ۾ شامل آهن: <ref>{{حوالو ويب|quote=6 November 2010}}</ref> * ٿانجاور ۾ [[برهديشور مندر|برهديشوارا مندر]]، راجاراجا اول تعمير ڪرايو. * برهديشورا مندر، گنگاڪنڊا چولاپورم راجندر چولا I پاران تعمير ڪيو ويو. * ايرواتسوارا مندر، دراسورام راجا راجا II پاران تعمير ڪيو ويو. sqoh5hhpzhtnh1qz2x56icbwambsoos 429633 429631 2026-11-08T07:04:24Z Memon2025 21315 /* */ 429633 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|Image=A collage of Great living Chola temples UNESCO heritage site.jpg|ID=250bis|Coordinates={{coord|10|46|59|N|79|07|57|E|region:IN|display=title, inline|format=dms}}|Year=1986|Extension=2004|Name=چولا مندر<br> Great Living Chola Temples|Criteria={{UNESCO WHS type|(i), (ii), (iii), (iv)}}(i), (ii), (iii), (iv)}} '''چولا مندر''' (Great Living Chola Temples) هندستان جي رياست [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] ۾ ٽن چولا خاندان جي دور جي [[مندر|هندو مندرن]] جي هڪ گروپ لاءِ [[يونيسڪو|يونيسڪو جي]] [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي واري جڳهه]] جو نالو آهي. ٿانجاور جي مندر کي شال 1987 ۾ فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ٻيا ٻه مندر شال 2004 ۾ شامل ڪيا ويا.<ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=6 November 2010}}</ref> 11هين ۽ 12هين صدي عيسوي جي شروعات ۾ مڪمل ٿيل، يادگارن ۾ شامل آهن:<ref>{{حوالو ويب|quote=6 November 2010}}</ref> * ٿانجاور ۾ [[برهديشور مندر|برهديشوارا مندر]]، راجاراجا اول تعمير ڪرايو. * برهديشورا مندر، گنگاڪنڊا چولاپورم راجندر چولا I پاران تعمير ڪيو ويو. * ايرواتسوارا مندر، دراسورام راجا راجا II پاران تعمير ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ڀارت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] 5fdoo73vyiztqgcqr08gy2b6v0jgus8 14 105633 429639 2026-11-08T07:43:33Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:هندو مندر]] [[زمرو:ڀارت ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 429639 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هندو مندر]] [[زمرو:ڀارت ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 916u3gs1bd3ujdarc25m2ocsiz17red 14 105634 429640 2026-11-08T07:44:38Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ٿنجاوور]] 429640 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٿنجاوور]] 0raxrl23gcltvbn7oq1d6abdoabjosp 14 105635 429641 2026-11-08T07:45:53Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:تمل ناڊو]] 429641 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تمل ناڊو]] 84cikzcmewb4ggywzawioyj72owl9vu 14 105636 429642 2026-11-08T07:48:00Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:هندو فن تعمير]] 429642 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هندو فن تعمير]] t6zhn6aoe25j246hy06ygtjdd53hzbx 14 105637 429643 2026-11-08T07:48:54Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:دراوڙي طرز تعمير]] 429643 wikitext text/x-wiki [[زمرو:دراوڙي طرز تعمير]] rp16zu7rj6dqrkwm9wot4iforbb65jb 0 105638 429644 2026-11-08T08:22:57Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1366822423|Jama Mosque, Delanipur]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 429644 wikitext text/x-wiki {{For|similarly named mosques|List of grand mosques}} '''ڊيلاني پور مسجد''' يا (Jama Mosque, Delanipur)، هڪ جامع مسجد آهي جيڪا [[ڀارت]] ۾ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ پورٽ بليئر جي ڊيلاني پور علائقي ۾ واقع آهي. هي مسجد مقامي مسلمان برادري پاران [[عيد الفطر]] ۽ [[عيدالاضحيٰ|عيد الاضحيٰ]] جي تهوارن دوران جشن جو هنڌ آهي. مسجد ۾ هر روز جماعٿ سان نماز ٿيندي آهي. k1f6n4t328qisne2lj134a0mkk5ljkq 429645 429644 2026-11-08T08:26:00Z Memon2025 21315 /* */ 429645 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mosque in Andaman and Nicobar Islands, India}} {{for|similarly named mosques|List of grand mosques}} {{Infobox religious building | name = Jama Mosque | image = | image_upright = 1.4 | caption = | location = Delanipur, [[Port Blair]], [[Andaman and Nicobar Islands]] | country = [[India]] | religious_affiliation = [[Islam]] | rite = | pushpin_map = India Andaman and Nicobar Islands | pushpin_map_size = 250 | pushpin_relief = 1 | pushpin_caption = Location of the mosque in the [[Andaman and Nicobar Islands]] | coordinates = {{coord|11.667|92.726|region:IN_type:building|format=dms|display=title,inline}} | consecration_year = | status = [[Congregational mosque|Friday mosque]] | functional_status = Active | leadership= | website= | architect= | architecture_type = {{nowrap|[[Mosque architecture]]}} | architecture_style =[[Islamic architecture|Islamic]] | facade_direction= | completed= | construction_cost= | capacity= | length= | width= | width_nave= | height_max= | dome_quantity = One | dome_height_outer= | dome_height_inner= | dome_dia_outer= | dome_dia_inner= | minaret_quantity = Two | minaret_height= | spire_quantity= | spire_height= | materials= }} '''ڊيلاني پور مسجد''' يا (Jama Mosque, Delanipur)، هڪ جامع مسجد آهي جيڪا [[ڀارت]] ۾ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ پورٽ بليئر جي ڊيلاني پور علائقي ۾ واقع آهي. هي مسجد مقامي مسلمان برادري پاران [[عيد الفطر]] ۽ [[عيدالاضحيٰ|عيد الاضحيٰ]] جي تهوارن دوران جشن جو هنڌ آهي. مسجد ۾ هر روز جماعٿ سان نماز ٿيندي آهي. The '''Jama Mosque''', also known as '''Delanipur Mosque''' or '''Jama Masjid''', is a [[congregational mosque|Friday mosque]] located in the Delanipur area of [[Port Blair]] in [[Andaman and Nicobar Islands]] in the [[India]].<ref>{{cite web|url=http://wikimapia.org/742589/Delanipur-Mosque|title=Wikimap of Delanipur Mosque|publisher=}}</ref> The mosque is a venue of celebration during festivals of Id-Ul-Fitr and Id-Ul-Zuha, by the local Muslim community. The mosque holds prayer sessions every day.<ref>{{cite web|url=http://islamicfinder.org/phone/getitWorld_phone.php?id=101033|title=Delanipur Masjid|publisher=}}</ref> osvk4ex9a7aa85yobyeew92zftbf979 429646 429645 2026-11-08T08:26:50Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[جامع مسجد، ديلانيپور]] کي [[جامع مسجد، ڊيلاني پور]] ڏانھن چوريو 429645 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mosque in Andaman and Nicobar Islands, India}} {{for|similarly named mosques|List of grand mosques}} {{Infobox religious building | name = Jama Mosque | image = | image_upright = 1.4 | caption = | location = Delanipur, [[Port Blair]], [[Andaman and Nicobar Islands]] | country = [[India]] | religious_affiliation = [[Islam]] | rite = | pushpin_map = India Andaman and Nicobar Islands | pushpin_map_size = 250 | pushpin_relief = 1 | pushpin_caption = Location of the mosque in the [[Andaman and Nicobar Islands]] | coordinates = {{coord|11.667|92.726|region:IN_type:building|format=dms|display=title,inline}} | consecration_year = | status = [[Congregational mosque|Friday mosque]] | functional_status = Active | leadership= | website= | architect= | architecture_type = {{nowrap|[[Mosque architecture]]}} | architecture_style =[[Islamic architecture|Islamic]] | facade_direction= | completed= | construction_cost= | capacity= | length= | width= | width_nave= | height_max= | dome_quantity = One | dome_height_outer= | dome_height_inner= | dome_dia_outer= | dome_dia_inner= | minaret_quantity = Two | minaret_height= | spire_quantity= | spire_height= | materials= }} '''ڊيلاني پور مسجد''' يا (Jama Mosque, Delanipur)، هڪ جامع مسجد آهي جيڪا [[ڀارت]] ۾ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ پورٽ بليئر جي ڊيلاني پور علائقي ۾ واقع آهي. هي مسجد مقامي مسلمان برادري پاران [[عيد الفطر]] ۽ [[عيدالاضحيٰ|عيد الاضحيٰ]] جي تهوارن دوران جشن جو هنڌ آهي. مسجد ۾ هر روز جماعٿ سان نماز ٿيندي آهي. The '''Jama Mosque''', also known as '''Delanipur Mosque''' or '''Jama Masjid''', is a [[congregational mosque|Friday mosque]] located in the Delanipur area of [[Port Blair]] in [[Andaman and Nicobar Islands]] in the [[India]].<ref>{{cite web|url=http://wikimapia.org/742589/Delanipur-Mosque|title=Wikimap of Delanipur Mosque|publisher=}}</ref> The mosque is a venue of celebration during festivals of Id-Ul-Fitr and Id-Ul-Zuha, by the local Muslim community. The mosque holds prayer sessions every day.<ref>{{cite web|url=http://islamicfinder.org/phone/getitWorld_phone.php?id=101033|title=Delanipur Masjid|publisher=}}</ref> osvk4ex9a7aa85yobyeew92zftbf979 429648 429646 2026-11-08T08:33:28Z Memon2025 21315 /* */ 429648 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mosque in Andaman and Nicobar Islands, India}} {{for|similarly named mosques|List of grand mosques}} {{Infobox religious building | name = جامع مسجد، ڊيلاني پور | image = | image_upright = 1.4 | caption = | location = ڊيلاني پور - [[پورٽ بليئر]] - [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] | country = [[ڀارت]] | religious_affiliation = [[Islam]] | rite = | pushpin_map = India Andaman and Nicobar Islands | pushpin_map_size = 250 | pushpin_relief = 1 | pushpin_caption = Location of the mosque in the [[Andaman and Nicobar Islands]] | coordinates = {{coord|11.667|92.726|region:IN_type:building|format=dms|display=title,inline}} | consecration_year = | status = [[Congregational mosque|Friday mosque]] | functional_status = Active | leadership= | website= | architect= | architecture_type = {{nowrap|[[Mosque architecture]]}} | architecture_style =[[Islamic architecture|Islamic]] | facade_direction= | completed= | construction_cost= | capacity= | length= | width= | width_nave= | height_max= | dome_quantity = One | dome_height_outer= | dome_height_inner= | dome_dia_outer= | dome_dia_inner= | minaret_quantity = Two | minaret_height= | spire_quantity= | spire_height= | materials= }} '''ڊيلاني پور مسجد''' يا (<small>Jama Mosque, Delanipur</small>)، هڪ جامع مسجد آهي جيڪا [[ڀارت]] ۾ [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ پورٽ بليئر جي ڊيلاني پور علائقي ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web|url=http://wikimapia.org/742589/Delanipur-Mosque|title=Wikimap of Delanipur Mosque|publisher=}}</ref> هي مسجد مقامي مسلمان برادري پاران [[عيد الفطر]] ۽ [[عيدالاضحيٰ|عيد الاضحيٰ]] جي تهوارن دوران جشن جو هنڌ آهي. مسجد ۾ هر روز جماعٿ سان نماز ٿيندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://islamicfinder.org/phone/getitWorld_phone.php?id=101033|title=Delanipur Masjid|publisher=}}</ref> ntl7qrywjlbd4gkj0lm7m0kubu8hcnw 0 105639 429647 2026-11-08T08:26:50Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[جامع مسجد، ديلانيپور]] کي [[جامع مسجد، ڊيلاني پور]] ڏانھن چوريو 429647 wikitext text/x-wiki #چوريو [[جامع مسجد، ڊيلاني پور]] f5rxlll6p8nf9zfypfi71yt7qlp5mhl 0 105640 429649 2026-11-08T08:40:08Z Memon2025 21315 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9685012|پورٹ بلیئر]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 429649 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=پورٽ بليئر<br> Port Blair|settlement_type=شہر|image_skyline=Port blair1.jpg|imagesize=|image_caption=Centre of Port Blair in December 2004.|pushpin_map=India Andaman and Nicobar Islands#India|pushpin_label_position=right|pushpin_map_caption=Location in the Andaman and Nicobar Islands|subdivision_type=[[خود مختار ریاستوں کی فہرست|ملک]]|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[بھارت کی ریاستیں اور یونین علاقے]]|subdivision_name1=[[جزائر انڈمان و نکوبار]]|subdivision_type2=[[بھارت کے اضلاع|ضلع]]|subdivision_name2=[[جنوبی انڈمان ضلع]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|government_type=[[Mayor–council government|Mayor–Council]]|governing_body=Port Blair Municipal Council (PBMC)|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|population_as_of=2011|population_footnotes=<ref name="2011 census data">{{حوالہ ویب|عنوان=Census of India Search details |یوآرایل=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=707966|ناشر=censusindia.gov.in|تاریخ رسائی=10 May 2015}}</ref>|population_density_km2=|population_total=100186<ref name="2011 census data"/>|timezone=[[بھارتی معیاری وقت|IST]]|utc_offset=+5.30|coordinates={{coord|11|40|06|N|92|44|16|E|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=16|blank_name=[[کوپن موسمی زمرہ بندی]]|blank_info=[[Tropical monsoon climate|Am]]|footnotes=}} پورٽ '''بليئر (Port Blairر''' {{Audio|Port_Blair.ogg|تلفظ}} ; {{Lang-bn|পোর্ট ব্লেয়ার}}, {{Lang-hi|पोर्ट ब्लेयर}}) [[انڊيمان ٻيٽ|انڊمان ٻيٽن]] تي سڀ کان وڏو [[شھر|شهر]] ۽ ميونسپل ڪائونسل آهي. اهو [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] (Andeman & Nicobar Islands) جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو هنڌ]] پڻ آهي.[[برطانوي راڄ]] جي بدنام جيل، ڪالا پاڻي، هتي واقع آهي. 3mecrqb5gmcxqxast7yop2ssg7o6dy6 429650 429649 2026-11-08T08:41:08Z Memon2025 21315 /* */ 429650 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=پورٽ بليئر<br> Port Blair|settlement_type=شہر|image_skyline=Port blair1.jpg|imagesize=|image_caption=Centre of Port Blair in December 2004.|pushpin_map=India Andaman and Nicobar Islands#India|pushpin_label_position=right|pushpin_map_caption=Location in the Andaman and Nicobar Islands|subdivision_type=[[خود مختار ریاستوں کی فہرست|ملک]]|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[بھارت کی ریاستیں اور یونین علاقے]]|subdivision_name1=[[جزائر انڈمان و نکوبار]]|subdivision_type2=[[بھارت کے اضلاع|ضلع]]|subdivision_name2=[[جنوبی انڈمان ضلع]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|government_type=[[Mayor–council government|Mayor–Council]]|governing_body=Port Blair Municipal Council (PBMC)|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|population_as_of=2011|population_footnotes=<ref name="2011 census data">{{حوالہ ویب|عنوان=Census of India Search details |یوآرایل=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=707966|ناشر=censusindia.gov.in|تاریخ رسائی=10 May 2015}}</ref>|population_density_km2=|population_total=100186<ref name="2011 census data"/>|timezone=[[بھارتی معیاری وقت|IST]]|utc_offset=+5.30|coordinates={{coord|11|40|06|N|92|44|16|E|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=16|blank_name=[[کوپن موسمی زمرہ بندی]]|blank_info=[[Tropical monsoon climate|Am]]|footnotes=}} پورٽ '''بليئر (Port Blairر''' {{Audio|Port_Blair.ogg|تلفظ}} ; {{Lang-bn|পোর্ট ব্লেয়ার}}, {{Lang-hi|पोर्ट ब्लेयर}}) [[انڊيمان ٻيٽ|انڊمان ٻيٽن]] تي سڀ کان وڏو [[شھر|شهر]] ۽ ميونسپل ڪائونسل آهي. اهو [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو هنڌ]] پڻ آهي. [[برطانوي راڄ]] جي بدنام جيل، ڪالا پاڻي، هتي واقع آهي. gir2o7qi7e423u8dux5liuuxngwbi8g 429658 429650 2026-11-08T11:29:52Z Intisar Ali 8681 /* */ 429658 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=پورٽ بليئر<br> Port Blair|settlement_type=شہر|image_skyline=Port blair1.jpg|imagesize=|image_caption=Centre of Port Blair in December 2004.|pushpin_map=India Andaman and Nicobar Islands#India|pushpin_label_position=right|pushpin_map_caption=Location in the Andaman and Nicobar Islands|subdivision_type=[[خود مختار ریاستوں کی فہرست|ملک]]|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[بھارت کی ریاستیں اور یونین علاقے]]|subdivision_name1=[[جزائر انڈمان و نکوبار]]|subdivision_type2=[[بھارت کے اضلاع|ضلع]]|subdivision_name2=[[جنوبی انڈمان ضلع]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|government_type=[[Mayor–council government|Mayor–Council]]|governing_body=Port Blair Municipal Council (PBMC)|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|population_as_of=2011|population_footnotes=<ref name="2011 census data">{{حوالہ ویب|عنوان=Census of India Search details |یوآرایل=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=707966|ناشر=censusindia.gov.in|تاریخ رسائی=10 May 2015}}</ref>|population_density_km2=|population_total=100186<ref name="2011 census data"/>|timezone=[[بھارتی معیاری وقت|IST]]|utc_offset=+5.30|coordinates={{coord|11|40|06|N|92|44|16|E|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=16|blank_name=[[کوپن موسمی زمرہ بندی]]|blank_info=[[Tropical monsoon climate|Am]]|footnotes=}} پورٽ '''بليئر (Port Blairر''' {{Audio|Port_Blair.ogg|تلفظ}} ; {{Lang-bn|পোর্ট ব্লেয়ার}}, {{Lang-hi|पोर्ट ब्लेयर}}) [[انڊيمان ٻيٽ|انڊمان ٻيٽن]] تي سڀ کان وڏو [[شھر|شهر]] ۽ ميونسپل ڪائونسل آهي. اهو [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو هنڌ]] پڻ آهي. [[برطانوي راڄ]] جي بدنام جيل، ڪالا پاڻي، هتي واقع آهي. == تاريخ == هن علائقي جا اصل رهواسي [[انڊمان جا مقامي ماڻهو|انڊماني ماڻهو]] هئا، جيڪي ممڪن آهي ته [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] (پيليوليٿڪ) دوران ٻين انساني آبادين کان الڳ ٿلڳ رهيا هجن. اهو دور لڳ ڀڳ 30,000 سال اڳ ختم ٿيو هو.<ref>{{cite journal |last1=Palanichamy |first1=Malliya G. |first2=Suraksha |last2=Agrawal |first3=Yong-Gang |last3=Yao |first4=Qing-Peng |last4=Kong |first5=Chang |last5=Sun |first6=Faisal |last6=Khan |first7=Tapas Kumar |last7=Chaudhuri |first8=Ya-Ping |last8=Zhang |year=2006 |title=Comment on 'Reconstructing the Origin of Andaman Islanders' |journal=[[سائنس (رسالو)|Science]] |volume=311 |issue=5760 |pages=470 |doi=10.1126/science.1120176 |pmid=16439647 |doi-access=free}}</ref> انهن ٻيٽن جو ذڪر مختلف تاريخدانن ۽ سياحن ڪيو آهي، جن ۾ پهرين صدي عيسويءَ جو [[بطليموس]]، تيرهين صديءَ جو [[مارڪو پولو]]، چوڏهين صديءَ جو [[فريئر اوڊورڪ]] ۽ سورهين صديءَ جو [[سيزاري فيڊريچي]] شامل آهن.<ref name="SA">{{cite web |url=https://southandaman.nic.in/history/ |title=History of South Andaman |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |access-date=1 December 2023 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521173745/https://southandaman.nic.in/history/ |url-status=live }}</ref> [[فائل:Port Blair 1872 Ross Island Penal HQ.jpg|thumb|کاٻو|[[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|راس ٻيٽ جو قيدخانو]] (1872ع)]] [[فائل:Viper New Jails Construction.JPG|thumb|کاٻو|[[وائپر ٻيٽ]] تي تعمير هيٺ قيدخانو]] 1789ع ۾ [[رائل انڊين نيوي]] جي [[آرچيبالڊ بليئر]] [[انڊمان ٻيٽن]] ۾ برطانوي نوآبادياتي آبادي قائم ڪئي ۽ هڪ [[بحري اڏو]] پڻ قائم ڪيو.<ref name="SA"/> 1794ع ۾ [[چيٿم ٻيٽ (انڊمان ٻيٽ)|چيٿم ٻيٽ]] تي هڪ [[قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جتي پهرين مرحلي ۾ 100 قيدي موڪليا ويا. انهن قيدين کان پورهيو ڪرايو ويندو هو ۽ هو هڪ شهري معاهدي تحت ڪم ڪندا هئا. ٻن سالن کان پوءِ اها ڪالوني ڇڏي ڏني وئي.<ref name="Vaidik">{{cite book |title=Imperial Andamans: Colonial Encounter and Island History |first=Aparna |last=Vaidik |year=2010 |pages=35–37 |isbn=978-0-230-27488-4 |publisher=Palgrave Macmillan}}</ref> 22 فيبروري 1858ع تي انگريزن آرچيبالڊ بليئر جي نالي سان منسوب [[پورٽ بليئر]] ۾ ٻيهر نوآبادياتي مرڪز قائم ڪيو.<ref name="SA"/><ref name="Vaidik"/> پورٽ بليئر ڀرسان [[راس ٻيٽ (ڏکڻ انڊمان ضلعو)|راس ٻيٽ]] تي هڪ نئين [[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنيادي مقصد [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] ۾ حصو وٺندڙ قيدين کي رکڻ هو. مارچ 1858ع ۾ 200 سزا يافته قيدين جو پهريون گروهه ٻيٽ تي پهتو.<ref name="Vaidik"/><ref>{{cite journal |url=http://www.jstor.org/stable/44137988 |author=Mathur, L. P. |title=A Historical Study of Euro-Asian Interest in the Andaman and Nicobar Islands |year=1967 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=29 |page=60 |jstor=44137988 |access-date=19 May 2021 |archive-date=19 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519055108/https://www.jstor.org/stable/44137988 |url-status=live}}</ref> انهن قيدين کان سخت پورهيو ڪرايو ويندو هو. ٻيلن جي صفائيءَ سبب مقامي انڊماني ماڻهن سان بار بار تڪرار ۽ جهڙپون ٿينديون هيون. ڪيترائي قيدي انهن جهڙپن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته ڪجهه کي فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ تي ڦاسي ڏني وئي. بيمارين ۽ بک سبب پڻ ڪيترائي قيدي فوت ٿيا.<ref name="SA"/> 1864ع کان 1867ع جي وچ ۾ ڀرسان واقع [[وائپر ٻيٽ]] تي پڻ قيدين جي پورهئي سان هڪ قيدخانو تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/features/andaman/stories/2004081500270300.htm |title=Notorious once, it stands shrouded in silence now |access-date=27 December 2008 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227180955/http://www.hinduonnet.com/thehindu/features/andaman/stories/2004081500270300.htm |archive-date=27 December 2008 |work=[[دي هندو]]}}</ref> 1872ع ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] هڪ گڏيل انتظامي اختيار هيٺ آندا ويا ۽ انهن جو انتظام پورٽ بليئر ۾ مقرر چيف ڪمشنر جي حوالي ڪيو ويو. [[سيلولر جيل]] جي تعمير 1896ع ۾ شروع ٿي ۽ 1906ع ۾ مڪمل ٿي. هي قيدخانو [[سياسي قيدي|سياسي قيدين]] ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ|آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪارڪنن]] کي هندستان جي مکيه زميني حصي کان پري قيد رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{cite journal |url=http://www.jstor.org/stable/41856271 |author=Murthy, R.V.R. |title=Cellular Jail: a Century of Sacrifices |year=2006 |journal=The Indian Journal of Political Science |volume=67 |issue=4 |pages=879–888 |jstor=41856271 |access-date=3 June 2021 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603044817/https://www.jstor.org/stable/41856271 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/long_reads/cellular-jail-india-integral-country-fight-freedom-independence-british-colony-andaman-and-nicobar-islands-port-blair-sushil-dasguputa-a7883691.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111041305/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/cellular-jail-india-integral-country-fight-freedom-independence-british-colony-andaman-and-nicobar-islands-port-blair-sushil-dasguputa-a7883691.html |archive-date=11 November 2020 |url-access=limited |url-status=live |title=How India's Cellular Jail was integral in the country's fight for freedom |date=14 August 2017 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ]]}}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[جاپاني سلطنت]] انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن تي حملو ڪيو. جاپاني فوجن 23 مارچ 1942ع تي پورٽ بليئر تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |first=Klemen |last=L |url=https://warfare.gq/dutcheastindies/andaman.html |title=The capture of Andaman Islands, March 1942 |date=1999–2000 |work=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942 |access-date=31 January 2024 |archive-date=26 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726181150/https://warfare.gq/dutcheastindies/andaman.html |url-status=dead}}</ref> 29 ڊسمبر 1943ع تي جاپان [[سڀاش چندر بوس]] جي [[آزاد هند]] تنظيم کي ٻيٽن جو عارضي انتظامي اختيار ڏنو.<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/article/research/the-forgotten-story-of-the-japanese-ruling-over-a-part-of-india-8887379/ |title=The forgotten story of the Japanese ruling over (a part of) India |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=1 December 2023 |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202213222/https://indianexpress.com/article/research/the-forgotten-story-of-the-japanese-ruling-over-a-part-of-india-8887379/ |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به بوس جا اختيار محدود هئا ۽ ٻيٽن جو حقيقي ڪنٽرول جاپانين وٽ ئي رهيو. جاپاني قبضي دوران وڏي پيماني تي ڦرلٽ، باهه لڳائڻ، جنسي زيادتين ۽ [[عدالت کان سواءِ قتل|عدالتي ڪارروائيءَ کان سواءِ قتلن]] جا اطلاع پڻ مليا.<ref>{{cite book |title=Japanese in the Andaman & Nicobar Islands: Red Sun over black Water |first=Jayant |last=Dasgupta |pages=67, 87, 91–95 |isbn=978-8-170-49138-5 |year=2002 |publisher=Manas Publications}}</ref> 7 آڪٽوبر 1945ع تي پورٽ بليئر جي جمخانا ميدان ۾ هڪ رسمي تقريب دوران هي علائقو ٻيهر برطانوي اختيارين جي حوالي ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Rise and Fall of Imperial Japan |first=Stephen |last=Wynn |year=2020 |isbn=978-1-473-86551-8 |publisher=Pen & Sword Books Limited |page=124}}</ref> [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران انگريزن پورٽ بليئر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۽ انهن ٻيٽن تي [[اينگلو انڊين]] ۽ [[اينگلو برمي ماڻهو|اينگلو برمي]] ماڻهن کي آباد ڪرڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو. ورهاڱي بابت ڳالهين دوران [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ٻيٽن تي هندستان جي دعويٰ پيش ڪئي، جڏهن ته پاڪستان لاءِ پڻ انهن ٻيٽن جي دعويٰ ڪئي وئي.<ref>{{cite book |title=Andaman and Nicobar Islands: A Geo-political and Strategic Perspective |first=R. V. R. |last=Murthy |year=2007 |isbn=978-8-172-11219-6 |publisher=Northern Book Centre |page=117 |quote=Muslim league pleaded with the British that Andaman and Nicobar should go to the proposed Pakistan}}</ref><ref>{{cite news |url=https://thefridaytimes.com/09-Oct-2020/mr-jinnah-s-bid-for-the-andaman-islands |title=Jinnah's bid for Andaman Islands |date=9 October 2020 |access-date=12 March 2024 |work=[[دي فرائيڊي ٽائمز]] |archive-date=6 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006014309/https://thefridaytimes.com/09-Oct-2020/mr-jinnah-s-bid-for-the-andaman-islands |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جو قانون، 1947ع|هندستان جي آزاديءَ]] کان پوءِ اهي ٻيٽ [[ڊومينين آف انڊيا]] جو حصو بڻيا. [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] موجب، ٻيٽن جو انتظام ڀارت سرڪار طرفان مقرر ڪيل ليفٽيننٽ گورنر جي حوالي ٿيڻو هو.<ref>{{cite act |title=Constitution of India |chapter=[[ڀارتي پارليامينٽ]] |year=1950 |url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s380537a945c7aaa788ccfcdf1b99b5d8f/uploads/2023/05/2023050195.pdf |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |access-date=31 December 2023}}</ref> 1956ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم جو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم]] کان پوءِ هي ٻيٽ ڀارت سرڪار جي انتظام هيٺ هڪ الڳ [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] بڻيا، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ پورٽ بليئر هو.<ref>{{cite book |title=Andaman and Nicobar Islands Development Report |series=State Development Report series |publisher=[[ڀارت جو منصوبابندي ڪميشن]] |edition=illustrated |year=2008 |isbn=978-81-7188-652-4 |url=https://books.google.com/books?id=ujf2N5O4iKgC |access-date=12 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151209011823/https://books.google.com/books?id=ujf2N5O4iKgC |archive-date=9 December 2015 |url-status=live}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان وٺي، [[بنگال جو اپسمنڊ]] ۾ [[ملاڪا جي سامونڊي لنگهه]] جي ويجهو پنهنجي اهم جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، پورٽ بليئر کي هڪ اهم دفاعي مرڪز طور ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite book |title=India's Defense Strategy and the India–ASEAN Relationship, RSIS Monograph No.28 |author=David Brewster |url=https://www.academia.edu/7716140 |access-date=24 August 2014 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/7716140 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Sawhney |first1=Pravin |title=A watchtower on the high seas |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/comment/a-watchtower-on-the-high-seas-720929/ |newspaper=[[دي ٽربيون (چندي ڳڙهه)|دي ٽربيون]] |access-date=16 April 2019 |date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416050217/https://www.tribuneindia.com/news/comment/a-watchtower-on-the-high-seas/720929.html |archive-date=16 April 2019 |url-status=live}}</ref> 26 ڊسمبر 2004ع تي [[2004ع جو هندي سمنڊ وارو زلزلو ۽ سونامي|هندي سمنڊ ۾ آيل سامونڊي زلزلي]] کان پوءِ انهن ٻيٽن جي سامونڊي ڪنارن تي لڳ ڀڳ {{cvt|10|m}} اوچيون [[سونامي]] جون لهرون آيون.<ref>{{cite book |title=Sumatra-Andaman Islands Earthquake and Tsunami of December 6, 2004: Lifeline Performance |year=2007 |publisher=[[آمريڪي سوسائٽي آف سول انجنيئرز]]، Technical Council on Lifeline Earthquake Engineering |location=[[ريسٽن، ورجينيا]] |isbn=9780784409510 |url=http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5511 |editor=Carl Strand and John Masek |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024115815/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5511 |archive-date=24 October 2013}}</ref> ٻيٽن تي رهندڙ مقامي آباديءَ ۽ سياحن کي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهتو، جڏهن ته قديم مقامي برادرين جا ماڻهو گهڻي حد تائين محفوظ رهيا، ڇاڪاڻ ته اهي مٿانهين زمين ڏانهن منتقل ٿي ويا هئا. پورٽ بليئر ايتري حد تائين محفوظ رهيو جو ان کي ٻيٽن ۾ امدادي ڪاررواين جي مرڪز طور استعمال ڪري سگهجي پيو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4181855.stm |work=[[بي بي سي نيوز]] |title=Tsunami folklore 'saved islanders' |date=20 January 2005 |access-date=23 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930002820/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4181855.stm |archive-date=30 September 2009 |url-status=live}}</ref> 2017ع ۾ پورٽ بليئر کي [[اسمارٽ سٽيز مشن]] تحت ترقي ڏيڻ لاءِ چونڊيل شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.livemint.com/Politics/kMLIQKW3xIqOUzFJ5sZadN/Smart-cities-More-names-of-cities-to-be-announced-today.html |title=13 cities included in Phase 1 of Smart Cities Mission |last=Khanna |first=Pretika |date=24 May 2016 |work=[[لائيو منٽ]] |access-date=4 January 2017 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303161322/http://www.livemint.com/Politics/kMLIQKW3xIqOUzFJ5sZadN/Smart-cities-More-names-of-cities-to-be-announced-today.html |url-status=live}}</ref> 13 سيپٽمبر 2024ع تي ڀارت سرڪار سرڪاري طور شهر جو نالو پورٽ بليئر مان بدلائي '''[[شري وجيه پورم]]''' رکيو.<ref>{{cite press release |title=Government has decided to rename the capital of Andaman & Nicobar Islands Port Blair as Sri Vijaya Puram |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2054647 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |access-date=13 September 2024 |date=13 September 2024 |archive-date=14 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914041429/https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2054647 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/india/story/port-blair-renamed-sri-vijaya-puram-amit-shah-pm-modi-vision-free-nation-from-colonial-imprints-2599292-2024-09-13 |title=Port Blair renamed Sri Vijaya Puram 'to free nation from colonial imprints' |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=13 September 2024 |access-date=13 September 2024 |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913122649/https://www.indiatoday.in/india/story/port-blair-renamed-sri-vijaya-puram-amit-shah-pm-modi-vision-free-nation-from-colonial-imprints-2599292-2024-09-13 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.deccanherald.com/india/port-blair-renamed-as-sri-vijaya-puram-announces-amit-shah-3189793 |title=Port Blair renamed as Sri Vijaya Puram, announces Amit Shah |work=[[دکن هيرالڊ]] |agency=[[پريس ٽرسٽ آف انڊيا]] |date=13 September 2024 |access-date=13 September 2024 |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913115021/https://www.deccanherald.com/india/port-blair-renamed-as-sri-vijaya-puram-announces-amit-shah-3189793 |url-status=live}}</ref> 8z1hzovhklsam89ppwtpajd5871extm 429660 429658 2026-11-08T11:30:42Z Intisar Ali 8681 429660 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=پورٽ بليئر<br> Port Blair|settlement_type=شہر|image_skyline=Port blair1.jpg|imagesize=|image_caption=Centre of Port Blair in December 2004.|pushpin_map=India Andaman and Nicobar Islands#India|pushpin_label_position=right|pushpin_map_caption=Location in the Andaman and Nicobar Islands|subdivision_type=[[خود مختار ریاستوں کی فہرست|ملک]]|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[بھارت کی ریاستیں اور یونین علاقے]]|subdivision_name1=[[جزائر انڈمان و نکوبار]]|subdivision_type2=[[بھارت کے اضلاع|ضلع]]|subdivision_name2=[[جنوبی انڈمان ضلع]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|government_type=[[Mayor–council government|Mayor–Council]]|governing_body=Port Blair Municipal Council (PBMC)|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|population_as_of=2011|population_footnotes=<ref name="2011 census data">{{حوالہ ویب|عنوان=Census of India Search details |یوآرایل=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=707966|ناشر=censusindia.gov.in|تاریخ رسائی=10 May 2015}}</ref>|population_density_km2=|population_total=100186<ref name="2011 census data"/>|timezone=[[بھارتی معیاری وقت|IST]]|utc_offset=+5.30|coordinates={{coord|11|40|06|N|92|44|16|E|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=16|blank_name=[[کوپن موسمی زمرہ بندی]]|blank_info=[[Tropical monsoon climate|Am]]|footnotes=}} پورٽ '''بليئر (Port Blairر''' {{Audio|Port_Blair.ogg|تلفظ}} ; {{Lang-bn|পোর্ট ব্লেয়ার}}, {{Lang-hi|पोर्ट ब्लेयर}}) [[انڊيمان ٻيٽ|انڊمان ٻيٽن]] تي سڀ کان وڏو [[شھر|شهر]] ۽ ميونسپل ڪائونسل آهي. اهو [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو هنڌ]] پڻ آهي. [[برطانوي راڄ]] جي بدنام جيل، ڪالا پاڻي، هتي واقع آهي. == تاريخ == هن علائقي جا اصل رهواسي [[انڊمان جا مقامي ماڻهو|انڊماني ماڻهو]] هئا، جيڪي ممڪن آهي ته [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] (پيليوليٿڪ) دوران ٻين انساني آبادين کان الڳ ٿلڳ رهيا هجن. اهو دور لڳ ڀڳ 30,000 سال اڳ ختم ٿيو هو.<ref>{{cite journal |last1=Palanichamy |first1=Malliya G. |first2=Suraksha |last2=Agrawal |first3=Yong-Gang |last3=Yao |first4=Qing-Peng |last4=Kong |first5=Chang |last5=Sun |first6=Faisal |last6=Khan |first7=Tapas Kumar |last7=Chaudhuri |first8=Ya-Ping |last8=Zhang |year=2006 |title=Comment on 'Reconstructing the Origin of Andaman Islanders' |journal=[[سائنس (رسالو)|Science]] |volume=311 |issue=5760 |pages=470 |doi=10.1126/science.1120176 |pmid=16439647 |doi-access=free}}</ref> انهن ٻيٽن جو ذڪر مختلف تاريخدانن ۽ سياحن ڪيو آهي، جن ۾ پهرين صدي عيسويءَ جو [[بطليموس]]، تيرهين صديءَ جو [[مارڪو پولو]]، چوڏهين صديءَ جو [[فريئر اوڊورڪ]] ۽ سورهين صديءَ جو [[سيزاري فيڊريچي]] شامل آهن.<ref name="SA">{{cite web |url=https://southandaman.nic.in/history/ |title=History of South Andaman |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |access-date=1 December 2023 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521173745/https://southandaman.nic.in/history/ |url-status=live }}</ref> [[فائل:Port Blair 1872 Ross Island Penal HQ.jpg|thumb|کاٻو|[[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|راس ٻيٽ جو قيدخانو]] (1872ع)]] [[فائل:Viper New Jails Construction.JPG|thumb|کاٻو|[[وائپر ٻيٽ]] تي تعمير هيٺ قيدخانو]] 1789ع ۾ [[رائل انڊين نيوي]] جي [[آرچيبالڊ بليئر]] [[انڊمان ٻيٽن]] ۾ برطانوي نوآبادياتي آبادي قائم ڪئي ۽ هڪ [[بحري اڏو]] پڻ قائم ڪيو.<ref name="SA"/> 1794ع ۾ [[چيٿم ٻيٽ (انڊمان ٻيٽ)|چيٿم ٻيٽ]] تي هڪ [[قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جتي پهرين مرحلي ۾ 100 قيدي موڪليا ويا. انهن قيدين کان پورهيو ڪرايو ويندو هو ۽ هو هڪ شهري معاهدي تحت ڪم ڪندا هئا. ٻن سالن کان پوءِ اها ڪالوني ڇڏي ڏني وئي.<ref name="Vaidik">{{cite book |title=Imperial Andamans: Colonial Encounter and Island History |first=Aparna |last=Vaidik |year=2010 |pages=35–37 |isbn=978-0-230-27488-4 |publisher=Palgrave Macmillan}}</ref> 22 فيبروري 1858ع تي انگريزن آرچيبالڊ بليئر جي نالي سان منسوب [[پورٽ بليئر]] ۾ ٻيهر نوآبادياتي مرڪز قائم ڪيو.<ref name="SA"/><ref name="Vaidik"/> پورٽ بليئر ڀرسان [[راس ٻيٽ (ڏکڻ انڊمان ضلعو)|راس ٻيٽ]] تي هڪ نئين [[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنيادي مقصد [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] ۾ حصو وٺندڙ قيدين کي رکڻ هو. مارچ 1858ع ۾ 200 سزا يافته قيدين جو پهريون گروهه ٻيٽ تي پهتو.<ref name="Vaidik"/><ref>{{cite journal |url=http://www.jstor.org/stable/44137988 |author=Mathur, L. P. |title=A Historical Study of Euro-Asian Interest in the Andaman and Nicobar Islands |year=1967 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=29 |page=60 |jstor=44137988 |access-date=19 May 2021 |archive-date=19 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519055108/https://www.jstor.org/stable/44137988 |url-status=live}}</ref> انهن قيدين کان سخت پورهيو ڪرايو ويندو هو. ٻيلن جي صفائيءَ سبب مقامي انڊماني ماڻهن سان بار بار تڪرار ۽ جهڙپون ٿينديون هيون. ڪيترائي قيدي انهن جهڙپن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته ڪجهه کي فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ تي ڦاسي ڏني وئي. بيمارين ۽ بک سبب پڻ ڪيترائي قيدي فوت ٿيا.<ref name="SA"/> 1864ع کان 1867ع جي وچ ۾ ڀرسان واقع [[وائپر ٻيٽ]] تي پڻ قيدين جي پورهئي سان هڪ قيدخانو تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/features/andaman/stories/2004081500270300.htm |title=Notorious once, it stands shrouded in silence now |access-date=27 December 2008 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227180955/http://www.hinduonnet.com/thehindu/features/andaman/stories/2004081500270300.htm |archive-date=27 December 2008 |work=[[دي هندو]]}}</ref> 1872ع ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] هڪ گڏيل انتظامي اختيار هيٺ آندا ويا ۽ انهن جو انتظام پورٽ بليئر ۾ مقرر چيف ڪمشنر جي حوالي ڪيو ويو. [[سيلولر جيل]] جي تعمير 1896ع ۾ شروع ٿي ۽ 1906ع ۾ مڪمل ٿي. هي قيدخانو [[سياسي قيدي|سياسي قيدين]] ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ|آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪارڪنن]] کي هندستان جي مکيه زميني حصي کان پري قيد رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{cite journal |url=http://www.jstor.org/stable/41856271 |author=Murthy, R.V.R. |title=Cellular Jail: a Century of Sacrifices |year=2006 |journal=The Indian Journal of Political Science |volume=67 |issue=4 |pages=879–888 |jstor=41856271 |access-date=3 June 2021 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603044817/https://www.jstor.org/stable/41856271 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/long_reads/cellular-jail-india-integral-country-fight-freedom-independence-british-colony-andaman-and-nicobar-islands-port-blair-sushil-dasguputa-a7883691.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111041305/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/cellular-jail-india-integral-country-fight-freedom-independence-british-colony-andaman-and-nicobar-islands-port-blair-sushil-dasguputa-a7883691.html |archive-date=11 November 2020 |url-access=limited |url-status=live |title=How India's Cellular Jail was integral in the country's fight for freedom |date=14 August 2017 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ]]}}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[جاپاني سلطنت]] انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن تي حملو ڪيو. جاپاني فوجن 23 مارچ 1942ع تي پورٽ بليئر تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |first=Klemen |last=L |url=https://warfare.gq/dutcheastindies/andaman.html |title=The capture of Andaman Islands, March 1942 |date=1999–2000 |work=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942 |access-date=31 January 2024 |archive-date=26 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726181150/https://warfare.gq/dutcheastindies/andaman.html |url-status=dead}}</ref> 29 ڊسمبر 1943ع تي جاپان [[سڀاش چندر بوس]] جي [[آزاد هند]] تنظيم کي ٻيٽن جو عارضي انتظامي اختيار ڏنو.<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/article/research/the-forgotten-story-of-the-japanese-ruling-over-a-part-of-india-8887379/ |title=The forgotten story of the Japanese ruling over (a part of) India |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=1 December 2023 |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202213222/https://indianexpress.com/article/research/the-forgotten-story-of-the-japanese-ruling-over-a-part-of-india-8887379/ |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به بوس جا اختيار محدود هئا ۽ ٻيٽن جو حقيقي ڪنٽرول جاپانين وٽ ئي رهيو. جاپاني قبضي دوران وڏي پيماني تي ڦرلٽ، باهه لڳائڻ، جنسي زيادتين ۽ [[عدالت کان سواءِ قتل|عدالتي ڪارروائيءَ کان سواءِ قتلن]] جا اطلاع پڻ مليا.<ref>{{cite book |title=Japanese in the Andaman & Nicobar Islands: Red Sun over black Water |first=Jayant |last=Dasgupta |pages=67, 87, 91–95 |isbn=978-8-170-49138-5 |year=2002 |publisher=Manas Publications}}</ref> 7 آڪٽوبر 1945ع تي پورٽ بليئر جي جمخانا ميدان ۾ هڪ رسمي تقريب دوران هي علائقو ٻيهر برطانوي اختيارين جي حوالي ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Rise and Fall of Imperial Japan |first=Stephen |last=Wynn |year=2020 |isbn=978-1-473-86551-8 |publisher=Pen & Sword Books Limited |page=124}}</ref> [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران انگريزن پورٽ بليئر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۽ انهن ٻيٽن تي [[اينگلو انڊين]] ۽ [[اينگلو برمي ماڻهو|اينگلو برمي]] ماڻهن کي آباد ڪرڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو. ورهاڱي بابت ڳالهين دوران [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ٻيٽن تي هندستان جي دعويٰ پيش ڪئي، جڏهن ته پاڪستان لاءِ پڻ انهن ٻيٽن جي دعويٰ ڪئي وئي.<ref>{{cite book |title=Andaman and Nicobar Islands: A Geo-political and Strategic Perspective |first=R. V. R. |last=Murthy |year=2007 |isbn=978-8-172-11219-6 |publisher=Northern Book Centre |page=117 |quote=Muslim league pleaded with the British that Andaman and Nicobar should go to the proposed Pakistan}}</ref><ref>{{cite news |url=https://thefridaytimes.com/09-Oct-2020/mr-jinnah-s-bid-for-the-andaman-islands |title=Jinnah's bid for Andaman Islands |date=9 October 2020 |access-date=12 March 2024 |work=[[دي فرائيڊي ٽائمز]] |archive-date=6 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006014309/https://thefridaytimes.com/09-Oct-2020/mr-jinnah-s-bid-for-the-andaman-islands |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جو قانون، 1947ع|هندستان جي آزاديءَ]] کان پوءِ اهي ٻيٽ [[ڊومينين آف انڊيا]] جو حصو بڻيا. [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] موجب، ٻيٽن جو انتظام ڀارت سرڪار طرفان مقرر ڪيل ليفٽيننٽ گورنر جي حوالي ٿيڻو هو.<ref>{{cite act |title=Constitution of India |chapter=[[ڀارتي پارليامينٽ]] |year=1950 |url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s380537a945c7aaa788ccfcdf1b99b5d8f/uploads/2023/05/2023050195.pdf |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |access-date=31 December 2023}}</ref> 1956ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم جو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم]] کان پوءِ هي ٻيٽ ڀارت سرڪار جي انتظام هيٺ هڪ الڳ [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] بڻيا، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ پورٽ بليئر هو.<ref>{{cite book |title=Andaman and Nicobar Islands Development Report |series=State Development Report series |publisher=[[ڀارت جو منصوبابندي ڪميشن]] |edition=illustrated |year=2008 |isbn=978-81-7188-652-4 |url=https://books.google.com/books?id=ujf2N5O4iKgC |access-date=12 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151209011823/https://books.google.com/books?id=ujf2N5O4iKgC |archive-date=9 December 2015 |url-status=live}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان وٺي، [[بنگال جو اپسمنڊ]] ۾ [[ملاڪا جي سامونڊي لنگهه]] جي ويجهو پنهنجي اهم جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، پورٽ بليئر کي هڪ اهم دفاعي مرڪز طور ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite book |title=India's Defense Strategy and the India–ASEAN Relationship, RSIS Monograph No.28 |author=David Brewster |url=https://www.academia.edu/7716140 |access-date=24 August 2014 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/7716140 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Sawhney |first1=Pravin |title=A watchtower on the high seas |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/comment/a-watchtower-on-the-high-seas-720929/ |newspaper=[[دي ٽربيون (چندي ڳڙهه)|دي ٽربيون]] |access-date=16 April 2019 |date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416050217/https://www.tribuneindia.com/news/comment/a-watchtower-on-the-high-seas/720929.html |archive-date=16 April 2019 |url-status=live}}</ref> 26 ڊسمبر 2004ع تي [[2004ع جو هندي سمنڊ وارو زلزلو ۽ سونامي|هندي سمنڊ ۾ آيل سامونڊي زلزلي]] کان پوءِ انهن ٻيٽن جي سامونڊي ڪنارن تي لڳ ڀڳ {{cvt|10|m}} اوچيون [[سونامي]] جون لهرون آيون.<ref>{{cite book |title=Sumatra-Andaman Islands Earthquake and Tsunami of December 6, 2004: Lifeline Performance |year=2007 |publisher=[[آمريڪي سوسائٽي آف سول انجنيئرز]]، Technical Council on Lifeline Earthquake Engineering |location=[[ريسٽن، ورجينيا]] |isbn=9780784409510 |url=http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5511 |editor=Carl Strand and John Masek |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024115815/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5511 |archive-date=24 October 2013}}</ref> ٻيٽن تي رهندڙ مقامي آباديءَ ۽ سياحن کي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهتو، جڏهن ته قديم مقامي برادرين جا ماڻهو گهڻي حد تائين محفوظ رهيا، ڇاڪاڻ ته اهي مٿانهين زمين ڏانهن منتقل ٿي ويا هئا. پورٽ بليئر ايتري حد تائين محفوظ رهيو جو ان کي ٻيٽن ۾ امدادي ڪاررواين جي مرڪز طور استعمال ڪري سگهجي پيو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4181855.stm |work=[[بي بي سي نيوز]] |title=Tsunami folklore 'saved islanders' |date=20 January 2005 |access-date=23 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930002820/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4181855.stm |archive-date=30 September 2009 |url-status=live}}</ref> 2017ع ۾ پورٽ بليئر کي [[اسمارٽ سٽيز مشن]] تحت ترقي ڏيڻ لاءِ چونڊيل شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.livemint.com/Politics/kMLIQKW3xIqOUzFJ5sZadN/Smart-cities-More-names-of-cities-to-be-announced-today.html |title=13 cities included in Phase 1 of Smart Cities Mission |last=Khanna |first=Pretika |date=24 May 2016 |work=[[لائيو منٽ]] |access-date=4 January 2017 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303161322/http://www.livemint.com/Politics/kMLIQKW3xIqOUzFJ5sZadN/Smart-cities-More-names-of-cities-to-be-announced-today.html |url-status=live}}</ref> 13 سيپٽمبر 2024ع تي ڀارت سرڪار سرڪاري طور شهر جو نالو پورٽ بليئر مان بدلائي '''[[شري وجيه پورم]]''' رکيو.<ref>{{cite press release |title=Government has decided to rename the capital of Andaman & Nicobar Islands Port Blair as Sri Vijaya Puram |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2054647 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |access-date=13 September 2024 |date=13 September 2024 |archive-date=14 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914041429/https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2054647 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/india/story/port-blair-renamed-sri-vijaya-puram-amit-shah-pm-modi-vision-free-nation-from-colonial-imprints-2599292-2024-09-13 |title=Port Blair renamed Sri Vijaya Puram 'to free nation from colonial imprints' |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=13 September 2024 |access-date=13 September 2024 |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913122649/https://www.indiatoday.in/india/story/port-blair-renamed-sri-vijaya-puram-amit-shah-pm-modi-vision-free-nation-from-colonial-imprints-2599292-2024-09-13 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.deccanherald.com/india/port-blair-renamed-as-sri-vijaya-puram-announces-amit-shah-3189793 |title=Port Blair renamed as Sri Vijaya Puram, announces Amit Shah |work=[[دکن هيرالڊ]] |agency=[[پريس ٽرسٽ آف انڊيا]] |date=13 September 2024 |access-date=13 September 2024 |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913115021/https://www.deccanherald.com/india/port-blair-renamed-as-sri-vijaya-puram-announces-amit-shah-3189793 |url-status=live}}</ref> == آبهوا == [[پورٽ بليئر]] جي آبهوا [[اُستوائي مون سوني آبهوا]] واري آهي، جيڪا [[ڪوپن جي آبهوا جي درجابندي]] موجب ''اَي ايم'' (Am) قسم ۾ اچي ٿي. {{Weather box | collapsed = | location = پورٽ بليئر (1991ع–2020ع؛ انتهائي موسمي رڪارڊ 1901ع کان هينئر تائين) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 33.0 | Feb record high C = 34.6 | Mar record high C = 36.0 | Apr record high C = 36.8 | May record high C = 36.4 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 32.8 | Aug record high C = 32.7 | Sep record high C = 35.4 | Oct record high C = 35.6 | Nov record high C = 34.0 | Dec record high C = 35.4 | year record high C = 36.8 | Jan high C = 29.9 | Feb high C = 30.6 | Mar high C = 31.7 | Apr high C = 32.5 | May high C = 31.5 | Jun high C = 30.0 | Jul high C = 29.6 | Aug high C = 29.5 | Sep high C = 29.5 | Oct high C = 30.2 | Nov high C = 30.5 | Dec high C = 30.1 | year high C = 30.5 | Jan mean C = 26.5 | Feb mean C = 26.9 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.7 | May mean C = 28.2 | Jun mean C = 27.2 | Jul mean C = 27.0 | Aug mean C = 26.9 | Sep mean C = 26.6 | Oct mean C = 27.0 | Nov mean C = 27.4 | Dec mean C = 27.0 | year mean C = | Jan low C = 23.0 | Feb low C = 22.7 | Mar low C = 23.4 | Apr low C = 24.7 | May low C = 24.9 | Jun low C = 24.6 | Jul low C = 24.2 | Aug low C = 24.2 | Sep low C = 23.7 | Oct low C = 23.8 | Nov low C = 24.3 | Dec low C = 23.9 | year low C = 24.0 | Jan record low C = 14.8 | Feb record low C = 15.9 | Mar record low C = 16.2 | Apr record low C = 17.3 | May record low C = 17.1 | Jun record low C = 18.8 | Jul record low C = 18.0 | Aug record low C = 19.8 | Sep record low C = 16.8 | Oct record low C = 17.8 | Nov record low C = 17.3 | Dec record low C = 16.2 | year record low C = 14.6 | rain colour = green | Jan rain mm = 48.9 | Feb rain mm = 14.2 | Mar rain mm = 32.7 | Apr rain mm = 78.0 | May rain mm = 407.2 | Jun rain mm = 484.2 | Jul rain mm = 448.5 | Aug rain mm = 460.2 | Sep rain mm = 505.2 | Oct rain mm = 300.9 | Nov rain mm = 221.8 | Dec rain mm = 111.4 | year rain mm = 3113.4 | Jan rain days = 2.2 | Feb rain days = 0.9 | Mar rain days = 1.8 | Apr rain days = 4.2 | May rain days = 15.9 | Jun rain days = 18.7 | Jul rain days = 19.3 | Aug rain days = 19.1 | Sep rain days = 20.0 | Oct rain days = 14.9 | Nov rain days = 10.4 | Dec rain days = 4.9 | year rain days = 132.3 | time day = 17:30 [[ڀارتي معياري وقت]] | Jan humidity = 75 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 72 | Apr humidity = 74 | May humidity = 83 | Jun humidity = 86 | Jul humidity = 86 | Aug humidity = 86 | Sep humidity = 89 | Oct humidity = 87 | Nov humidity = 82 | Dec humidity = 77 | year humidity = 81 | Jan sun = 266.6 | Feb sun = 265.6 | Mar sun = 266.6 | Apr sun = 237.0 | May sun = 158.1 | Jun sun = 90.0 | Jul sun = 102.3 | Aug sun = 99.2 | Sep sun = 117.0 | Oct sun = 167.4 | Nov sun = 189.0 | Dec sun = 241.8 | year sun = | Jand sun = 8.6 | Febd sun = 9.4 | Mard sun = 8.6 | Aprd sun = 7.9 | Mayd sun = 5.1 | Jund sun = 3.0 | Juld sun = 3.3 | Augd sun = 3.2 | Sepd sun = 3.9 | Octd sun = 5.4 | Novd sun = 6.3 | Decd sun = 7.8 | yeard sun = 6.0 | source 1 = [[ڀارتي موسميات کاتو]] (1971ع–2000ع)<ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Port Blair Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 619–620 | access-date = 10 February 2020 }}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M4 | access-date = 10 February 2020 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://city.imd.gov.in/citywx/extreme/FEB/portblair2.htm | title = Port Blair Climatological Table 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | access-date = 10 February 2020 | archive-date = 13 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210513101149/https://city.imd.gov.in/citywx/extreme/FEB/portblair2.htm | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042602/http://imdpune.gov.in/library/public/Daily%20Normals%20of%20Global%20&%20Diffused%20Radiations%20%201971_2000.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/Daily%20Normals%20of%20Global%20&%20Diffused%20Radiations%20%201971_2000.pdf | title = Table 3 Monthly mean duration of Sun Shine (hours) at different locations in India | work = Daily Normals of Global & Diffuse Radiation (1971–2000) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M-3 | access-date = 10 February 2020 }}</ref> | source 2 = [[آمريڪي قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظاميا]] (انتهائي موسمي رڪارڊ)<ref>{{cite web | title = WMO Climate Normals for 1991-2020: Port Blair | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/India/XLS/PORT_BLAIR_43333.xlsx | work = NOAA | access-date = 22 March 2024 | format = CSV | quote = WMO Station Number: 43333 | archive-date = 22 March 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240322181632/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/India/XLS/PORT_BLAIR_43333.xlsx | url-status = live }}</ref>؛ [[ٽوڪيو موسمياتي مرڪز]] (1991ع–2020ع جا سراسري گرمي پد)<ref name="TCC">{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43333 | title = Normals Data: Port Blair - India Latitude: 11.67°N Longitude: 92.72°E Height: 79 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 March 2020 | archive-date = 1 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200301162303/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43333 | url-status = live }}</ref> | date = November 2010 }} == آبادي == {{Historical population |source = [[ڀارت سرڪار]]<ref>{{cite web |title=Census Tables |url=https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables |work=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=6 January 2024 |archive-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509161148/https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables |url-status=live }}</ref> |1951 | 7789 |1961 | 14075 |1971 | 26218 |1981 | 49634 |1991 | 74955 |2001 | 99984 |2011 | 108058 |align = right }} [[ڀارت جي آدمشماري 2011ع|2011ع جي آدمشماري]] موجب پورٽ بليئر جي ڪل آبادي 108,058 هئي، جنهن ۾ 57,761 مرد ۽ 50,297 عورتون شامل هيون.{{efn|name=expansion|اهي انگ اکر 2015ع ۾ شهر جي حدن جي توسيع کان اڳ واري پراڻي شهري حد سان لاڳاپيل آهن.}}<ref name="Census"/><ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 |archive-date=16 June 2004 |title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional) |access-date=1 November 2008 |work=Census Commission of India }}</ref> ڇهن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جو تعداد 10,699 هو، جيڪو ڪل آباديءَ جو 9.9 سيڪڙو هو. شهر ۾ [[جنسي تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 871 عورتون هو، جڏهن ته سڄي مرڪزي انتظام واري علائقي جو سراسري تناسب 876 هو. شهر ۾ [[خواندگي جي شرح]] 90.28 سيڪڙو هئي، جيڪا علائقي جي سراسري شرح 86.63 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. مردن جي خواندگي 93.16 سيڪڙو ۽ عورتن جي خواندگي 86.94 سيڪڙو هئي.<ref name="Census"/> 2015ع ۾ شهري حدن جي توسيع کان پوءِ، 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي بنياد تي، شهر جي آبادي 140,572 ڄاڻائي وئي.<ref name="pbmc"/> ٻولين جي لحاظ کان [[تامل ٻولي]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي هئي، جنهن جا 40,323 مادري ٻولي ڳالهائيندڙ هئا. ان کان پوءِ [[تيلگو ٻولي]] جا 32,628، [[هندي ٻولي]] جا 31,520، [[بنگالي ٻولي]] جا 28,063، [[مليالم ٻولي]] جا 13,670، [[سادري ٻولي]] جا 3,479، [[ڪروخ ٻولي]] جا 3,459 ۽ [[نڪوباري ٻولي]] جا 2,308 ڳالهائيندڙ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite report |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-3500.XLSX |work=Census of India |access-date=1 June 2012 |archive-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708051630/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-3500.XLSX |url-status=live }}</ref> مذهب جي لحاظ کان [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار اڪثريت ۾ هئا، جن جو حصو 74.37 سيڪڙو هو، جڏهن ته [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]] جا پيروڪار هر هڪ 12.43 سيڪڙو ڄاڻايا ويا.<ref name="Census"/> == انتظاميا == [[پورٽ بليئر ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي شهري انتظام ۽ بلدياتي خدمتن جي ذميوار اداري طور ڪم ڪري ٿي. هيءَ ڪائونسل 11 مارچ 1957ع تي انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن بابت ميونسپل بورڊن جو ضابطو لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 2 آڪٽوبر 1957ع تي قائم ٿي.<ref name="pbmc"/> شروعات ۾ ميونسپل ڪائونسل جو انتظامي علائقو {{cvt|14.14|km2}} هو، جيڪو نون وارڊن ۾ ورهايل هو. بعد ۾ وارڊن جو تعداد وڌائي 18 ڪيو ويو. ميونسپل ڪائونسل جون پهريون چونڊون سيپٽمبر 1995ع ۾ ٿيون. ان وقت ڪائونسل ۾ 18 چونڊيل ۽ ٽي نامزد ميمبر شامل هئا.<ref name="pbmc"/> 2015ع ۾ شهر جون حدون وڌائي {{cvt|41.22|km2}} ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Port Blair City Limit to be Expanded |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2011/oct/14/port-blair-city-limit-to-be-expanded-300361.html |access-date=17 March 2023 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |date=16 May 2012 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317045216/https://www.newindianexpress.com/nation/2011/oct/14/port-blair-city-limit-to-be-expanded-300361.html |url-status=live }}</ref> ڪائونسل 24 وارڊن تي مشتمل آهي ۽ هر وارڊ جي نمائندگي سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل ڪائونسلر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |last=Sanjib |date=5 March 2015 |title=Port Blair city all set for expansion; PBMC to have 24 wards |url=http://www.andamansheekha.com/29724/ |access-date=17 March 2023 |work=Andaman Sheeka |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317045201/http://www.andamansheekha.com/29724/ |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == [[فائل:Veer Savarkar International Airport – New Terminal.jpg|thumb|[[وير ساورڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پورٽ بليئر؛ انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو اهم هوائي اڏو]] انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن لاءِ هوائي آمدرفت جي بنيادي سهولت پورٽ بليئر ڀرسان واقع [[وير ساورڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]] فراهم ڪري ٿو، جتان ڀارت جي وڏن شهرن ڏانهن باقاعده اڏامون هلن ٿيون.<ref>{{cite report |url=https://www.dgca.gov.in/digigov-portal/?page=jsp/dgca/InventoryList/aerodrome/public/PUBLIC%20USE%20LICENSED%20AERODROME%20(PUBLIC%20AND%20PRIVATE)%20AND%20HELIPORT%20-converted%20(1).pdf |title=List of Aerodromes Licensed in Public Use Category |work=Directorate General of Civil Aviation of India |access-date=11 October 2023 |archive-date=26 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126130851/https://www.dgca.gov.in/digigov-portal/?page=jsp/dgca/InventoryList/aerodrome/public/PUBLIC%20USE%20LICENSED%20AERODROME%20(PUBLIC%20AND%20PRIVATE)%20AND%20HELIPORT%20-converted%20(1).pdf |url-status=live }}</ref> هي هوائي اڏو [[شهري هوائي اڏو فوجي اڏي اندر|فوجي هوائي اڏي اندر شهري هوابازيءَ جي مخصوص حصي]] طور ڪم ڪري ٿو ۽ [[ڀارتي بحري فوج]] جي [[آءِ اين ايس اتڪروش]] سان هوائي پٽي ۽ ٻين هوائي سهولتن جو گڏيل استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite press release |title=New Terminal Building at Port Blair Airport by March 2018 |url=https://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=98538 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=22 August 2013 |access-date=6 January 2014 |archive-date=3 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210903160835/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=98538 |url-status=live }}</ref> هوائي اڏي تي {{cvt|3290|m|ft|sigfig=5}} ڊگهي هڪ [[هوائي پٽي]] آهي. شهري مسافرن واري ٽرمينل جو انتظام [[ڀارتي هوائي اڏن جي اٿارٽي]] وٽ آهي، جڏهن ته هوائي آمدرفت جي نگراني ۽ ڪنٽرول ڀارتي بحري فوج سنڀالي ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.sainiksamachar.nic.in/englisharchives/2011/oct16-11/h5.htm |title=Andaman & Nicobar Command: Saga of Synergy |work=Sainik Samachar |access-date=9 January 2012 }}</ref> پورٽ بليئر ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ڪمانڊ]] پڻ قائم آهي، جيڪا [[ڀارتي هٿياربند فوجون|ڀارتي هٿياربند فوجن]] جي واحد گڏيل ٽنهي فوجي شاخن واري ڪمانڊ آهي. اها ڪمانڊ آءِ اين ايس اتڪروش جي [[هوائي فوجي اڏو|هوائي اڏي]] ۽ ڀرسان موجود بحري سهولت [[آءِ اين ايس جراوا]] کي استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite press release |url=https://pib.gov.in/pressreleaseshare.aspx?prid=1560445 |title=Headquarters Andaman Nicobar Command ANC to enhance its operational capability with the upcoming commissioning of INS Kohassa |date=18 January 2019 |access-date=1 December 2023 |work=[[ڀارت سرڪار]] |archive-date=22 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922034231/https://pib.gov.in/pressreleaseshare.aspx?prid=1560445 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Andaman and Nicobar command |url=http://ids.nic.in/ancommand.htm |work=National Integrated Command |access-date=1 July 2013 |archive-date=24 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524064735/http://ids.nic.in/ancommand.htm |url-status=live }}</ref> [[پورٽ بليئر بندرگاهه]] ٻيٽن ڏانهن سامونڊي آمدرفت جو هڪ اهم مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=http://andssw1.and.nic.in/pmb/history.html |title=History of Ports |publisher=Port Management Board, Government of India |access-date=1 December 2023 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131134344/http://andssw1.and.nic.in/pmb/history.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=India plans Rs 10,000 cr transshipment port at Great Nicobar Island: PM |url=https://hr.economictimes.indiatimes.com/news/industry/india-plans-rs-10000-cr-transshipment-port-at-great-nicobar-island-pm/77466638 |access-date=10 August 2020 |newspaper=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919070235/https://hr.economictimes.indiatimes.com/news/industry/india-plans-rs-10000-cr-transshipment-port-at-great-nicobar-island-pm/77466638 |url-status=live }}</ref> {{cvt|230.7|km}} ڊگهو [[قومي شاهراهه 4 (ڀارت)|قومي شاهراهه نمبر 4]] پورٽ بليئر کي [[ڊگلي پور]] سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite report |url=https://morth.nic.in/sites/default/files/State_wise_Length_of_National_Highways_in_India.pdf |title=State-wise length of National Highways in India |date=30 November 2018 |publisher=[[ڀارت جي روڊ ٽرانسپورٽ ۽ شاهراهن واري وزارت]] |access-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929205249/https://morth.nic.in/sites/default/files/State_wise_Length_of_National_Highways_in_India.pdf |archive-date=29 September 2020 }}</ref><ref>{{cite report |url=https://morth.nic.in/sites/default/files/PragatiKiNayiGati/pdf/andaman.pdf |title=Andaman, Road development |access-date=1 December 2023 |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |archive-date=17 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917094416/https://morth.nic.in/sites/default/files/PragatiKiNayiGati/pdf/andaman.pdf |url-status=live }}</ref> == تعليم == پورٽ بليئر جي اهم تعليمي ادارن ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو طبي سائنسز ادارو]]، [[انڊمان لا ڪاليج]]، [[ڊاڪٽر بي آر امبيڊڪر انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۽ [[جواهر لعل نهرو گورنمينٽ ڪاليج]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://southandaman.nic.in/public-utility-category/colleges/ |title=Colleges in South Andaman |work=[[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جي حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413092428/https://southandaman.nic.in/public-utility-category/colleges/ |url-status=live }}</ref> md1fixt3wvi6z1f1rzq0fdm7r1oykvv 429662 429660 2026-11-08T11:31:25Z Intisar Ali 8681 429662 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=پورٽ بليئر<br> Port Blair|settlement_type=شہر|image_skyline=Port blair1.jpg|imagesize=|image_caption=Centre of Port Blair in December 2004.|pushpin_map=India Andaman and Nicobar Islands#India|pushpin_label_position=right|pushpin_map_caption=Location in the Andaman and Nicobar Islands|subdivision_type=[[خود مختار ریاستوں کی فہرست|ملک]]|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[بھارت کی ریاستیں اور یونین علاقے]]|subdivision_name1=[[جزائر انڈمان و نکوبار]]|subdivision_type2=[[بھارت کے اضلاع|ضلع]]|subdivision_name2=[[جنوبی انڈمان ضلع]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|government_type=[[Mayor–council government|Mayor–Council]]|governing_body=Port Blair Municipal Council (PBMC)|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|population_as_of=2011|population_footnotes=<ref name="2011 census data">{{حوالہ ویب|عنوان=Census of India Search details |یوآرایل=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=707966|ناشر=censusindia.gov.in|تاریخ رسائی=10 May 2015}}</ref>|population_density_km2=|population_total=100186<ref name="2011 census data"/>|timezone=[[بھارتی معیاری وقت|IST]]|utc_offset=+5.30|coordinates={{coord|11|40|06|N|92|44|16|E|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=16|blank_name=[[کوپن موسمی زمرہ بندی]]|blank_info=[[Tropical monsoon climate|Am]]|footnotes=}} پورٽ '''بليئر (Port Blairر''' {{Audio|Port_Blair.ogg|تلفظ}} ; {{Lang-bn|পোর্ট ব্লেয়ার}}, {{Lang-hi|पोर्ट ब्लेयर}}) [[انڊيمان ٻيٽ|انڊمان ٻيٽن]] تي سڀ کان وڏو [[شھر|شهر]] ۽ ميونسپل ڪائونسل آهي. اهو [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو هنڌ]] پڻ آهي. [[برطانوي راڄ]] جي بدنام جيل، ڪالا پاڻي، هتي واقع آهي. == تاريخ == هن علائقي جا اصل رهواسي [[انڊمان جا مقامي ماڻهو|انڊماني ماڻهو]] هئا، جيڪي ممڪن آهي ته [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] (پيليوليٿڪ) دوران ٻين انساني آبادين کان الڳ ٿلڳ رهيا هجن. اهو دور لڳ ڀڳ 30,000 سال اڳ ختم ٿيو هو.<ref>{{cite journal |last1=Palanichamy |first1=Malliya G. |first2=Suraksha |last2=Agrawal |first3=Yong-Gang |last3=Yao |first4=Qing-Peng |last4=Kong |first5=Chang |last5=Sun |first6=Faisal |last6=Khan |first7=Tapas Kumar |last7=Chaudhuri |first8=Ya-Ping |last8=Zhang |year=2006 |title=Comment on 'Reconstructing the Origin of Andaman Islanders' |journal=[[سائنس (رسالو)|Science]] |volume=311 |issue=5760 |pages=470 |doi=10.1126/science.1120176 |pmid=16439647 |doi-access=free}}</ref> انهن ٻيٽن جو ذڪر مختلف تاريخدانن ۽ سياحن ڪيو آهي، جن ۾ پهرين صدي عيسويءَ جو [[بطليموس]]، تيرهين صديءَ جو [[مارڪو پولو]]، چوڏهين صديءَ جو [[فريئر اوڊورڪ]] ۽ سورهين صديءَ جو [[سيزاري فيڊريچي]] شامل آهن.<ref name="SA">{{cite web |url=https://southandaman.nic.in/history/ |title=History of South Andaman |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |access-date=1 December 2023 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521173745/https://southandaman.nic.in/history/ |url-status=live }}</ref> [[فائل:Port Blair 1872 Ross Island Penal HQ.jpg|thumb|کاٻو|[[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|راس ٻيٽ جو قيدخانو]] (1872ع)]] [[فائل:Viper New Jails Construction.JPG|thumb|کاٻو|[[وائپر ٻيٽ]] تي تعمير هيٺ قيدخانو]] 1789ع ۾ [[رائل انڊين نيوي]] جي [[آرچيبالڊ بليئر]] [[انڊمان ٻيٽن]] ۾ برطانوي نوآبادياتي آبادي قائم ڪئي ۽ هڪ [[بحري اڏو]] پڻ قائم ڪيو.<ref name="SA"/> 1794ع ۾ [[چيٿم ٻيٽ (انڊمان ٻيٽ)|چيٿم ٻيٽ]] تي هڪ [[قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جتي پهرين مرحلي ۾ 100 قيدي موڪليا ويا. انهن قيدين کان پورهيو ڪرايو ويندو هو ۽ هو هڪ شهري معاهدي تحت ڪم ڪندا هئا. ٻن سالن کان پوءِ اها ڪالوني ڇڏي ڏني وئي.<ref name="Vaidik">{{cite book |title=Imperial Andamans: Colonial Encounter and Island History |first=Aparna |last=Vaidik |year=2010 |pages=35–37 |isbn=978-0-230-27488-4 |publisher=Palgrave Macmillan}}</ref> 22 فيبروري 1858ع تي انگريزن آرچيبالڊ بليئر جي نالي سان منسوب [[پورٽ بليئر]] ۾ ٻيهر نوآبادياتي مرڪز قائم ڪيو.<ref name="SA"/><ref name="Vaidik"/> پورٽ بليئر ڀرسان [[راس ٻيٽ (ڏکڻ انڊمان ضلعو)|راس ٻيٽ]] تي هڪ نئين [[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنيادي مقصد [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] ۾ حصو وٺندڙ قيدين کي رکڻ هو. مارچ 1858ع ۾ 200 سزا يافته قيدين جو پهريون گروهه ٻيٽ تي پهتو.<ref name="Vaidik"/><ref>{{cite journal |url=http://www.jstor.org/stable/44137988 |author=Mathur, L. P. |title=A Historical Study of Euro-Asian Interest in the Andaman and Nicobar Islands |year=1967 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=29 |page=60 |jstor=44137988 |access-date=19 May 2021 |archive-date=19 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519055108/https://www.jstor.org/stable/44137988 |url-status=live}}</ref> انهن قيدين کان سخت پورهيو ڪرايو ويندو هو. ٻيلن جي صفائيءَ سبب مقامي انڊماني ماڻهن سان بار بار تڪرار ۽ جهڙپون ٿينديون هيون. ڪيترائي قيدي انهن جهڙپن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته ڪجهه کي فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ تي ڦاسي ڏني وئي. بيمارين ۽ بک سبب پڻ ڪيترائي قيدي فوت ٿيا.<ref name="SA"/> 1864ع کان 1867ع جي وچ ۾ ڀرسان واقع [[وائپر ٻيٽ]] تي پڻ قيدين جي پورهئي سان هڪ قيدخانو تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/features/andaman/stories/2004081500270300.htm |title=Notorious once, it stands shrouded in silence now |access-date=27 December 2008 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227180955/http://www.hinduonnet.com/thehindu/features/andaman/stories/2004081500270300.htm |archive-date=27 December 2008 |work=[[دي هندو]]}}</ref> 1872ع ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] هڪ گڏيل انتظامي اختيار هيٺ آندا ويا ۽ انهن جو انتظام پورٽ بليئر ۾ مقرر چيف ڪمشنر جي حوالي ڪيو ويو. [[سيلولر جيل]] جي تعمير 1896ع ۾ شروع ٿي ۽ 1906ع ۾ مڪمل ٿي. هي قيدخانو [[سياسي قيدي|سياسي قيدين]] ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ|آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪارڪنن]] کي هندستان جي مکيه زميني حصي کان پري قيد رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{cite journal |url=http://www.jstor.org/stable/41856271 |author=Murthy, R.V.R. |title=Cellular Jail: a Century of Sacrifices |year=2006 |journal=The Indian Journal of Political Science |volume=67 |issue=4 |pages=879–888 |jstor=41856271 |access-date=3 June 2021 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603044817/https://www.jstor.org/stable/41856271 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/long_reads/cellular-jail-india-integral-country-fight-freedom-independence-british-colony-andaman-and-nicobar-islands-port-blair-sushil-dasguputa-a7883691.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111041305/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/cellular-jail-india-integral-country-fight-freedom-independence-british-colony-andaman-and-nicobar-islands-port-blair-sushil-dasguputa-a7883691.html |archive-date=11 November 2020 |url-access=limited |url-status=live |title=How India's Cellular Jail was integral in the country's fight for freedom |date=14 August 2017 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ]]}}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[جاپاني سلطنت]] انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن تي حملو ڪيو. جاپاني فوجن 23 مارچ 1942ع تي پورٽ بليئر تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |first=Klemen |last=L |url=https://warfare.gq/dutcheastindies/andaman.html |title=The capture of Andaman Islands, March 1942 |date=1999–2000 |work=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942 |access-date=31 January 2024 |archive-date=26 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726181150/https://warfare.gq/dutcheastindies/andaman.html |url-status=dead}}</ref> 29 ڊسمبر 1943ع تي جاپان [[سڀاش چندر بوس]] جي [[آزاد هند]] تنظيم کي ٻيٽن جو عارضي انتظامي اختيار ڏنو.<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/article/research/the-forgotten-story-of-the-japanese-ruling-over-a-part-of-india-8887379/ |title=The forgotten story of the Japanese ruling over (a part of) India |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=1 December 2023 |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202213222/https://indianexpress.com/article/research/the-forgotten-story-of-the-japanese-ruling-over-a-part-of-india-8887379/ |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به بوس جا اختيار محدود هئا ۽ ٻيٽن جو حقيقي ڪنٽرول جاپانين وٽ ئي رهيو. جاپاني قبضي دوران وڏي پيماني تي ڦرلٽ، باهه لڳائڻ، جنسي زيادتين ۽ [[عدالت کان سواءِ قتل|عدالتي ڪارروائيءَ کان سواءِ قتلن]] جا اطلاع پڻ مليا.<ref>{{cite book |title=Japanese in the Andaman & Nicobar Islands: Red Sun over black Water |first=Jayant |last=Dasgupta |pages=67, 87, 91–95 |isbn=978-8-170-49138-5 |year=2002 |publisher=Manas Publications}}</ref> 7 آڪٽوبر 1945ع تي پورٽ بليئر جي جمخانا ميدان ۾ هڪ رسمي تقريب دوران هي علائقو ٻيهر برطانوي اختيارين جي حوالي ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Rise and Fall of Imperial Japan |first=Stephen |last=Wynn |year=2020 |isbn=978-1-473-86551-8 |publisher=Pen & Sword Books Limited |page=124}}</ref> [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران انگريزن پورٽ بليئر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۽ انهن ٻيٽن تي [[اينگلو انڊين]] ۽ [[اينگلو برمي ماڻهو|اينگلو برمي]] ماڻهن کي آباد ڪرڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو. ورهاڱي بابت ڳالهين دوران [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ٻيٽن تي هندستان جي دعويٰ پيش ڪئي، جڏهن ته پاڪستان لاءِ پڻ انهن ٻيٽن جي دعويٰ ڪئي وئي.<ref>{{cite book |title=Andaman and Nicobar Islands: A Geo-political and Strategic Perspective |first=R. V. R. |last=Murthy |year=2007 |isbn=978-8-172-11219-6 |publisher=Northern Book Centre |page=117 |quote=Muslim league pleaded with the British that Andaman and Nicobar should go to the proposed Pakistan}}</ref><ref>{{cite news |url=https://thefridaytimes.com/09-Oct-2020/mr-jinnah-s-bid-for-the-andaman-islands |title=Jinnah's bid for Andaman Islands |date=9 October 2020 |access-date=12 March 2024 |work=[[دي فرائيڊي ٽائمز]] |archive-date=6 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006014309/https://thefridaytimes.com/09-Oct-2020/mr-jinnah-s-bid-for-the-andaman-islands |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جو قانون، 1947ع|هندستان جي آزاديءَ]] کان پوءِ اهي ٻيٽ [[ڊومينين آف انڊيا]] جو حصو بڻيا. [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] موجب، ٻيٽن جو انتظام ڀارت سرڪار طرفان مقرر ڪيل ليفٽيننٽ گورنر جي حوالي ٿيڻو هو.<ref>{{cite act |title=Constitution of India |chapter=[[ڀارتي پارليامينٽ]] |year=1950 |url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s380537a945c7aaa788ccfcdf1b99b5d8f/uploads/2023/05/2023050195.pdf |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |access-date=31 December 2023}}</ref> 1956ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم جو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم]] کان پوءِ هي ٻيٽ ڀارت سرڪار جي انتظام هيٺ هڪ الڳ [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] بڻيا، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ پورٽ بليئر هو.<ref>{{cite book |title=Andaman and Nicobar Islands Development Report |series=State Development Report series |publisher=[[ڀارت جو منصوبابندي ڪميشن]] |edition=illustrated |year=2008 |isbn=978-81-7188-652-4 |url=https://books.google.com/books?id=ujf2N5O4iKgC |access-date=12 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151209011823/https://books.google.com/books?id=ujf2N5O4iKgC |archive-date=9 December 2015 |url-status=live}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان وٺي، [[بنگال جو اپسمنڊ]] ۾ [[ملاڪا جي سامونڊي لنگهه]] جي ويجهو پنهنجي اهم جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، پورٽ بليئر کي هڪ اهم دفاعي مرڪز طور ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite book |title=India's Defense Strategy and the India–ASEAN Relationship, RSIS Monograph No.28 |author=David Brewster |url=https://www.academia.edu/7716140 |access-date=24 August 2014 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/7716140 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Sawhney |first1=Pravin |title=A watchtower on the high seas |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/comment/a-watchtower-on-the-high-seas-720929/ |newspaper=[[دي ٽربيون (چندي ڳڙهه)|دي ٽربيون]] |access-date=16 April 2019 |date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416050217/https://www.tribuneindia.com/news/comment/a-watchtower-on-the-high-seas/720929.html |archive-date=16 April 2019 |url-status=live}}</ref> 26 ڊسمبر 2004ع تي [[2004ع جو هندي سمنڊ وارو زلزلو ۽ سونامي|هندي سمنڊ ۾ آيل سامونڊي زلزلي]] کان پوءِ انهن ٻيٽن جي سامونڊي ڪنارن تي لڳ ڀڳ {{cvt|10|m}} اوچيون [[سونامي]] جون لهرون آيون.<ref>{{cite book |title=Sumatra-Andaman Islands Earthquake and Tsunami of December 6, 2004: Lifeline Performance |year=2007 |publisher=[[آمريڪي سوسائٽي آف سول انجنيئرز]]، Technical Council on Lifeline Earthquake Engineering |location=[[ريسٽن، ورجينيا]] |isbn=9780784409510 |url=http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5511 |editor=Carl Strand and John Masek |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024115815/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5511 |archive-date=24 October 2013}}</ref> ٻيٽن تي رهندڙ مقامي آباديءَ ۽ سياحن کي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهتو، جڏهن ته قديم مقامي برادرين جا ماڻهو گهڻي حد تائين محفوظ رهيا، ڇاڪاڻ ته اهي مٿانهين زمين ڏانهن منتقل ٿي ويا هئا. پورٽ بليئر ايتري حد تائين محفوظ رهيو جو ان کي ٻيٽن ۾ امدادي ڪاررواين جي مرڪز طور استعمال ڪري سگهجي پيو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4181855.stm |work=[[بي بي سي نيوز]] |title=Tsunami folklore 'saved islanders' |date=20 January 2005 |access-date=23 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930002820/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4181855.stm |archive-date=30 September 2009 |url-status=live}}</ref> 2017ع ۾ پورٽ بليئر کي [[اسمارٽ سٽيز مشن]] تحت ترقي ڏيڻ لاءِ چونڊيل شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.livemint.com/Politics/kMLIQKW3xIqOUzFJ5sZadN/Smart-cities-More-names-of-cities-to-be-announced-today.html |title=13 cities included in Phase 1 of Smart Cities Mission |last=Khanna |first=Pretika |date=24 May 2016 |work=[[لائيو منٽ]] |access-date=4 January 2017 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303161322/http://www.livemint.com/Politics/kMLIQKW3xIqOUzFJ5sZadN/Smart-cities-More-names-of-cities-to-be-announced-today.html |url-status=live}}</ref> 13 سيپٽمبر 2024ع تي ڀارت سرڪار سرڪاري طور شهر جو نالو پورٽ بليئر مان بدلائي '''[[شري وجيه پورم]]''' رکيو.<ref>{{cite press release |title=Government has decided to rename the capital of Andaman & Nicobar Islands Port Blair as Sri Vijaya Puram |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2054647 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |access-date=13 September 2024 |date=13 September 2024 |archive-date=14 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914041429/https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2054647 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/india/story/port-blair-renamed-sri-vijaya-puram-amit-shah-pm-modi-vision-free-nation-from-colonial-imprints-2599292-2024-09-13 |title=Port Blair renamed Sri Vijaya Puram 'to free nation from colonial imprints' |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=13 September 2024 |access-date=13 September 2024 |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913122649/https://www.indiatoday.in/india/story/port-blair-renamed-sri-vijaya-puram-amit-shah-pm-modi-vision-free-nation-from-colonial-imprints-2599292-2024-09-13 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.deccanherald.com/india/port-blair-renamed-as-sri-vijaya-puram-announces-amit-shah-3189793 |title=Port Blair renamed as Sri Vijaya Puram, announces Amit Shah |work=[[دکن هيرالڊ]] |agency=[[پريس ٽرسٽ آف انڊيا]] |date=13 September 2024 |access-date=13 September 2024 |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913115021/https://www.deccanherald.com/india/port-blair-renamed-as-sri-vijaya-puram-announces-amit-shah-3189793 |url-status=live}}</ref> == آبهوا == [[پورٽ بليئر]] جي آبهوا [[اُستوائي مون سوني آبهوا]] واري آهي، جيڪا [[ڪوپن جي آبهوا جي درجابندي]] موجب ''اَي ايم'' (Am) قسم ۾ اچي ٿي. {{Weather box | collapsed = | location = پورٽ بليئر (1991ع–2020ع؛ انتهائي موسمي رڪارڊ 1901ع کان هينئر تائين) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 33.0 | Feb record high C = 34.6 | Mar record high C = 36.0 | Apr record high C = 36.8 | May record high C = 36.4 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 32.8 | Aug record high C = 32.7 | Sep record high C = 35.4 | Oct record high C = 35.6 | Nov record high C = 34.0 | Dec record high C = 35.4 | year record high C = 36.8 | Jan high C = 29.9 | Feb high C = 30.6 | Mar high C = 31.7 | Apr high C = 32.5 | May high C = 31.5 | Jun high C = 30.0 | Jul high C = 29.6 | Aug high C = 29.5 | Sep high C = 29.5 | Oct high C = 30.2 | Nov high C = 30.5 | Dec high C = 30.1 | year high C = 30.5 | Jan mean C = 26.5 | Feb mean C = 26.9 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.7 | May mean C = 28.2 | Jun mean C = 27.2 | Jul mean C = 27.0 | Aug mean C = 26.9 | Sep mean C = 26.6 | Oct mean C = 27.0 | Nov mean C = 27.4 | Dec mean C = 27.0 | year mean C = | Jan low C = 23.0 | Feb low C = 22.7 | Mar low C = 23.4 | Apr low C = 24.7 | May low C = 24.9 | Jun low C = 24.6 | Jul low C = 24.2 | Aug low C = 24.2 | Sep low C = 23.7 | Oct low C = 23.8 | Nov low C = 24.3 | Dec low C = 23.9 | year low C = 24.0 | Jan record low C = 14.8 | Feb record low C = 15.9 | Mar record low C = 16.2 | Apr record low C = 17.3 | May record low C = 17.1 | Jun record low C = 18.8 | Jul record low C = 18.0 | Aug record low C = 19.8 | Sep record low C = 16.8 | Oct record low C = 17.8 | Nov record low C = 17.3 | Dec record low C = 16.2 | year record low C = 14.6 | rain colour = green | Jan rain mm = 48.9 | Feb rain mm = 14.2 | Mar rain mm = 32.7 | Apr rain mm = 78.0 | May rain mm = 407.2 | Jun rain mm = 484.2 | Jul rain mm = 448.5 | Aug rain mm = 460.2 | Sep rain mm = 505.2 | Oct rain mm = 300.9 | Nov rain mm = 221.8 | Dec rain mm = 111.4 | year rain mm = 3113.4 | Jan rain days = 2.2 | Feb rain days = 0.9 | Mar rain days = 1.8 | Apr rain days = 4.2 | May rain days = 15.9 | Jun rain days = 18.7 | Jul rain days = 19.3 | Aug rain days = 19.1 | Sep rain days = 20.0 | Oct rain days = 14.9 | Nov rain days = 10.4 | Dec rain days = 4.9 | year rain days = 132.3 | time day = 17:30 [[ڀارتي معياري وقت]] | Jan humidity = 75 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 72 | Apr humidity = 74 | May humidity = 83 | Jun humidity = 86 | Jul humidity = 86 | Aug humidity = 86 | Sep humidity = 89 | Oct humidity = 87 | Nov humidity = 82 | Dec humidity = 77 | year humidity = 81 | Jan sun = 266.6 | Feb sun = 265.6 | Mar sun = 266.6 | Apr sun = 237.0 | May sun = 158.1 | Jun sun = 90.0 | Jul sun = 102.3 | Aug sun = 99.2 | Sep sun = 117.0 | Oct sun = 167.4 | Nov sun = 189.0 | Dec sun = 241.8 | year sun = | Jand sun = 8.6 | Febd sun = 9.4 | Mard sun = 8.6 | Aprd sun = 7.9 | Mayd sun = 5.1 | Jund sun = 3.0 | Juld sun = 3.3 | Augd sun = 3.2 | Sepd sun = 3.9 | Octd sun = 5.4 | Novd sun = 6.3 | Decd sun = 7.8 | yeard sun = 6.0 | source 1 = [[ڀارتي موسميات کاتو]] (1971ع–2000ع)<ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Port Blair Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 619–620 | access-date = 10 February 2020 }}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M4 | access-date = 10 February 2020 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://city.imd.gov.in/citywx/extreme/FEB/portblair2.htm | title = Port Blair Climatological Table 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | access-date = 10 February 2020 | archive-date = 13 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210513101149/https://city.imd.gov.in/citywx/extreme/FEB/portblair2.htm | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042602/http://imdpune.gov.in/library/public/Daily%20Normals%20of%20Global%20&%20Diffused%20Radiations%20%201971_2000.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/Daily%20Normals%20of%20Global%20&%20Diffused%20Radiations%20%201971_2000.pdf | title = Table 3 Monthly mean duration of Sun Shine (hours) at different locations in India | work = Daily Normals of Global & Diffuse Radiation (1971–2000) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M-3 | access-date = 10 February 2020 }}</ref> | source 2 = [[آمريڪي قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظاميا]] (انتهائي موسمي رڪارڊ)<ref>{{cite web | title = WMO Climate Normals for 1991-2020: Port Blair | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/India/XLS/PORT_BLAIR_43333.xlsx | work = NOAA | access-date = 22 March 2024 | format = CSV | quote = WMO Station Number: 43333 | archive-date = 22 March 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240322181632/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/India/XLS/PORT_BLAIR_43333.xlsx | url-status = live }}</ref>؛ [[ٽوڪيو موسمياتي مرڪز]] (1991ع–2020ع جا سراسري گرمي پد)<ref name="TCC">{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43333 | title = Normals Data: Port Blair - India Latitude: 11.67°N Longitude: 92.72°E Height: 79 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 March 2020 | archive-date = 1 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200301162303/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43333 | url-status = live }}</ref> | date = November 2010 }} == آبادي == {{Historical population |source = [[ڀارت سرڪار]]<ref>{{cite web |title=Census Tables |url=https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables |work=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=6 January 2024 |archive-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509161148/https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables |url-status=live }}</ref> |1951 | 7789 |1961 | 14075 |1971 | 26218 |1981 | 49634 |1991 | 74955 |2001 | 99984 |2011 | 108058 |align = right }} [[ڀارت جي آدمشماري 2011ع|2011ع جي آدمشماري]] موجب پورٽ بليئر جي ڪل آبادي 108,058 هئي، جنهن ۾ 57,761 مرد ۽ 50,297 عورتون شامل هيون.{{efn|name=expansion|اهي انگ اکر 2015ع ۾ شهر جي حدن جي توسيع کان اڳ واري پراڻي شهري حد سان لاڳاپيل آهن.}}<ref name="Census"/><ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 |archive-date=16 June 2004 |title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional) |access-date=1 November 2008 |work=Census Commission of India }}</ref> ڇهن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جو تعداد 10,699 هو، جيڪو ڪل آباديءَ جو 9.9 سيڪڙو هو. شهر ۾ [[جنسي تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 871 عورتون هو، جڏهن ته سڄي مرڪزي انتظام واري علائقي جو سراسري تناسب 876 هو. شهر ۾ [[خواندگي جي شرح]] 90.28 سيڪڙو هئي، جيڪا علائقي جي سراسري شرح 86.63 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. مردن جي خواندگي 93.16 سيڪڙو ۽ عورتن جي خواندگي 86.94 سيڪڙو هئي.<ref name="Census"/> 2015ع ۾ شهري حدن جي توسيع کان پوءِ، 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي بنياد تي، شهر جي آبادي 140,572 ڄاڻائي وئي.<ref name="pbmc"/> ٻولين جي لحاظ کان [[تامل ٻولي]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي هئي، جنهن جا 40,323 مادري ٻولي ڳالهائيندڙ هئا. ان کان پوءِ [[تيلگو ٻولي]] جا 32,628، [[هندي ٻولي]] جا 31,520، [[بنگالي ٻولي]] جا 28,063، [[مليالم ٻولي]] جا 13,670، [[سادري ٻولي]] جا 3,479، [[ڪروخ ٻولي]] جا 3,459 ۽ [[نڪوباري ٻولي]] جا 2,308 ڳالهائيندڙ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite report |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-3500.XLSX |work=Census of India |access-date=1 June 2012 |archive-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708051630/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-3500.XLSX |url-status=live }}</ref> مذهب جي لحاظ کان [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار اڪثريت ۾ هئا، جن جو حصو 74.37 سيڪڙو هو، جڏهن ته [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]] جا پيروڪار هر هڪ 12.43 سيڪڙو ڄاڻايا ويا.<ref name="Census"/> == انتظاميا == [[پورٽ بليئر ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي شهري انتظام ۽ بلدياتي خدمتن جي ذميوار اداري طور ڪم ڪري ٿي. هيءَ ڪائونسل 11 مارچ 1957ع تي انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن بابت ميونسپل بورڊن جو ضابطو لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 2 آڪٽوبر 1957ع تي قائم ٿي.<ref name="pbmc"/> شروعات ۾ ميونسپل ڪائونسل جو انتظامي علائقو {{cvt|14.14|km2}} هو، جيڪو نون وارڊن ۾ ورهايل هو. بعد ۾ وارڊن جو تعداد وڌائي 18 ڪيو ويو. ميونسپل ڪائونسل جون پهريون چونڊون سيپٽمبر 1995ع ۾ ٿيون. ان وقت ڪائونسل ۾ 18 چونڊيل ۽ ٽي نامزد ميمبر شامل هئا.<ref name="pbmc"/> 2015ع ۾ شهر جون حدون وڌائي {{cvt|41.22|km2}} ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Port Blair City Limit to be Expanded |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2011/oct/14/port-blair-city-limit-to-be-expanded-300361.html |access-date=17 March 2023 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |date=16 May 2012 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317045216/https://www.newindianexpress.com/nation/2011/oct/14/port-blair-city-limit-to-be-expanded-300361.html |url-status=live }}</ref> ڪائونسل 24 وارڊن تي مشتمل آهي ۽ هر وارڊ جي نمائندگي سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل ڪائونسلر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |last=Sanjib |date=5 March 2015 |title=Port Blair city all set for expansion; PBMC to have 24 wards |url=http://www.andamansheekha.com/29724/ |access-date=17 March 2023 |work=Andaman Sheeka |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317045201/http://www.andamansheekha.com/29724/ |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == [[فائل:Veer Savarkar International Airport – New Terminal.jpg|thumb|[[وير ساورڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پورٽ بليئر؛ انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو اهم هوائي اڏو]] انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن لاءِ هوائي آمدرفت جي بنيادي سهولت پورٽ بليئر ڀرسان واقع [[وير ساورڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]] فراهم ڪري ٿو، جتان ڀارت جي وڏن شهرن ڏانهن باقاعده اڏامون هلن ٿيون.<ref>{{cite report |url=https://www.dgca.gov.in/digigov-portal/?page=jsp/dgca/InventoryList/aerodrome/public/PUBLIC%20USE%20LICENSED%20AERODROME%20(PUBLIC%20AND%20PRIVATE)%20AND%20HELIPORT%20-converted%20(1).pdf |title=List of Aerodromes Licensed in Public Use Category |work=Directorate General of Civil Aviation of India |access-date=11 October 2023 |archive-date=26 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126130851/https://www.dgca.gov.in/digigov-portal/?page=jsp/dgca/InventoryList/aerodrome/public/PUBLIC%20USE%20LICENSED%20AERODROME%20(PUBLIC%20AND%20PRIVATE)%20AND%20HELIPORT%20-converted%20(1).pdf |url-status=live }}</ref> هي هوائي اڏو [[شهري هوائي اڏو فوجي اڏي اندر|فوجي هوائي اڏي اندر شهري هوابازيءَ جي مخصوص حصي]] طور ڪم ڪري ٿو ۽ [[ڀارتي بحري فوج]] جي [[آءِ اين ايس اتڪروش]] سان هوائي پٽي ۽ ٻين هوائي سهولتن جو گڏيل استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite press release |title=New Terminal Building at Port Blair Airport by March 2018 |url=https://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=98538 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=22 August 2013 |access-date=6 January 2014 |archive-date=3 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210903160835/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=98538 |url-status=live }}</ref> هوائي اڏي تي {{cvt|3290|m|ft|sigfig=5}} ڊگهي هڪ [[هوائي پٽي]] آهي. شهري مسافرن واري ٽرمينل جو انتظام [[ڀارتي هوائي اڏن جي اٿارٽي]] وٽ آهي، جڏهن ته هوائي آمدرفت جي نگراني ۽ ڪنٽرول ڀارتي بحري فوج سنڀالي ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.sainiksamachar.nic.in/englisharchives/2011/oct16-11/h5.htm |title=Andaman & Nicobar Command: Saga of Synergy |work=Sainik Samachar |access-date=9 January 2012 }}</ref> پورٽ بليئر ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ڪمانڊ]] پڻ قائم آهي، جيڪا [[ڀارتي هٿياربند فوجون|ڀارتي هٿياربند فوجن]] جي واحد گڏيل ٽنهي فوجي شاخن واري ڪمانڊ آهي. اها ڪمانڊ آءِ اين ايس اتڪروش جي [[هوائي فوجي اڏو|هوائي اڏي]] ۽ ڀرسان موجود بحري سهولت [[آءِ اين ايس جراوا]] کي استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite press release |url=https://pib.gov.in/pressreleaseshare.aspx?prid=1560445 |title=Headquarters Andaman Nicobar Command ANC to enhance its operational capability with the upcoming commissioning of INS Kohassa |date=18 January 2019 |access-date=1 December 2023 |work=[[ڀارت سرڪار]] |archive-date=22 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922034231/https://pib.gov.in/pressreleaseshare.aspx?prid=1560445 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Andaman and Nicobar command |url=http://ids.nic.in/ancommand.htm |work=National Integrated Command |access-date=1 July 2013 |archive-date=24 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524064735/http://ids.nic.in/ancommand.htm |url-status=live }}</ref> [[پورٽ بليئر بندرگاهه]] ٻيٽن ڏانهن سامونڊي آمدرفت جو هڪ اهم مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=http://andssw1.and.nic.in/pmb/history.html |title=History of Ports |publisher=Port Management Board, Government of India |access-date=1 December 2023 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131134344/http://andssw1.and.nic.in/pmb/history.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=India plans Rs 10,000 cr transshipment port at Great Nicobar Island: PM |url=https://hr.economictimes.indiatimes.com/news/industry/india-plans-rs-10000-cr-transshipment-port-at-great-nicobar-island-pm/77466638 |access-date=10 August 2020 |newspaper=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919070235/https://hr.economictimes.indiatimes.com/news/industry/india-plans-rs-10000-cr-transshipment-port-at-great-nicobar-island-pm/77466638 |url-status=live }}</ref> {{cvt|230.7|km}} ڊگهو [[قومي شاهراهه 4 (ڀارت)|قومي شاهراهه نمبر 4]] پورٽ بليئر کي [[ڊگلي پور]] سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite report |url=https://morth.nic.in/sites/default/files/State_wise_Length_of_National_Highways_in_India.pdf |title=State-wise length of National Highways in India |date=30 November 2018 |publisher=[[ڀارت جي روڊ ٽرانسپورٽ ۽ شاهراهن واري وزارت]] |access-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929205249/https://morth.nic.in/sites/default/files/State_wise_Length_of_National_Highways_in_India.pdf |archive-date=29 September 2020 }}</ref><ref>{{cite report |url=https://morth.nic.in/sites/default/files/PragatiKiNayiGati/pdf/andaman.pdf |title=Andaman, Road development |access-date=1 December 2023 |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |archive-date=17 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917094416/https://morth.nic.in/sites/default/files/PragatiKiNayiGati/pdf/andaman.pdf |url-status=live }}</ref> == تعليم == پورٽ بليئر جي اهم تعليمي ادارن ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو طبي سائنسز ادارو]]، [[انڊمان لا ڪاليج]]، [[ڊاڪٽر بي آر امبيڊڪر انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۽ [[جواهر لعل نهرو گورنمينٽ ڪاليج]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://southandaman.nic.in/public-utility-category/colleges/ |title=Colleges in South Andaman |work=[[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جي حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413092428/https://southandaman.nic.in/public-utility-category/colleges/ |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{Reflist}} n8oevucp3g7q8qfqjcoly5tbr0o674a 429665 429662 2026-11-08T11:34:50Z Intisar Ali 8681 429665 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=پورٽ بليئر<br> Port Blair|settlement_type=شہر|image_skyline=Port blair1.jpg|imagesize=|image_caption=Centre of Port Blair in December 2004.|pushpin_map=India Andaman and Nicobar Islands#India|pushpin_label_position=right|pushpin_map_caption=Location in the Andaman and Nicobar Islands|subdivision_type=[[خود مختار ریاستوں کی فہرست|ملک]]|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[بھارت کی ریاستیں اور یونین علاقے]]|subdivision_name1=[[جزائر انڈمان و نکوبار]]|subdivision_type2=[[بھارت کے اضلاع|ضلع]]|subdivision_name2=[[جنوبی انڈمان ضلع]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|government_type=[[Mayor–council government|Mayor–Council]]|governing_body=Port Blair Municipal Council (PBMC)|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|population_as_of=2011|population_footnotes=<ref name="2011 census data">{{حوالہ ویب|عنوان=Census of India Search details |یوآرایل=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=707966|ناشر=censusindia.gov.in|تاریخ رسائی=10 May 2015}}</ref>|population_density_km2=|population_total=100186<ref name="2011 census data"/>|timezone=[[بھارتی معیاری وقت|IST]]|utc_offset=+5.30|coordinates={{coord|11|40|06|N|92|44|16|E|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=16|blank_name=[[کوپن موسمی زمرہ بندی]]|blank_info=[[Tropical monsoon climate|Am]]|footnotes=}} پورٽ '''بليئر (Port Blairر''' {{Audio|Port_Blair.ogg|تلفظ}} ; {{Lang-bn|পোর্ট ব্লেয়ার}}, {{Lang-hi|पोर्ट ब्लेयर}}) [[انڊيمان ٻيٽ|انڊمان ٻيٽن]] تي سڀ کان وڏو [[شھر|شهر]] ۽ ميونسپل ڪائونسل آهي. اهو [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو هنڌ]] پڻ آهي. [[برطانوي راڄ]] جي بدنام جيل، ڪالا پاڻي، هتي واقع آهي. == تاريخ == هن علائقي جا اصل رهواسي [[انڊمان جا مقامي ماڻهو|انڊماني ماڻهو]] هئا، جيڪي ممڪن آهي ته [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] (پيليوليٿڪ) دوران ٻين انساني آبادين کان الڳ ٿلڳ رهيا هجن. اهو دور لڳ ڀڳ 30,000 سال اڳ ختم ٿيو هو.<ref>{{cite journal |last1=Palanichamy |first1=Malliya G. |first2=Suraksha |last2=Agrawal |first3=Yong-Gang |last3=Yao |first4=Qing-Peng |last4=Kong |first5=Chang |last5=Sun |first6=Faisal |last6=Khan |first7=Tapas Kumar |last7=Chaudhuri |first8=Ya-Ping |last8=Zhang |year=2006 |title=Comment on 'Reconstructing the Origin of Andaman Islanders' |journal=[[سائنس (رسالو)|Science]] |volume=311 |issue=5760 |pages=470 |doi=10.1126/science.1120176 |pmid=16439647 |doi-access=free}}</ref> انهن ٻيٽن جو ذڪر مختلف تاريخدانن ۽ سياحن ڪيو آهي، جن ۾ پهرين صدي عيسويءَ جو [[بطليموس]]، تيرهين صديءَ جو [[مارڪو پولو]]، چوڏهين صديءَ جو [[فريئر اوڊورڪ]] ۽ سورهين صديءَ جو [[سيزاري فيڊريچي]] شامل آهن.<ref name="SA">{{cite web |url=https://southandaman.nic.in/history/ |title=History of South Andaman |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |access-date=1 December 2023 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521173745/https://southandaman.nic.in/history/ |url-status=live }}</ref> [[فائل:Port Blair 1872 Ross Island Penal HQ.jpg|thumb|کاٻو|[[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|راس ٻيٽ جو قيدخانو]] (1872ع)]] [[فائل:Viper New Jails Construction.JPG|thumb|کاٻو|[[وائپر ٻيٽ]] تي تعمير هيٺ قيدخانو]] 1789ع ۾ [[رائل انڊين نيوي]] جي [[آرچيبالڊ بليئر]] [[انڊمان ٻيٽن]] ۾ برطانوي نوآبادياتي آبادي قائم ڪئي ۽ هڪ [[بحري اڏو]] پڻ قائم ڪيو.<ref name="SA"/> 1794ع ۾ [[چيٿم ٻيٽ (انڊمان ٻيٽ)|چيٿم ٻيٽ]] تي هڪ [[قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جتي پهرين مرحلي ۾ 100 قيدي موڪليا ويا. انهن قيدين کان پورهيو ڪرايو ويندو هو ۽ هو هڪ شهري معاهدي تحت ڪم ڪندا هئا. ٻن سالن کان پوءِ اها ڪالوني ڇڏي ڏني وئي.<ref name="Vaidik">{{cite book |title=Imperial Andamans: Colonial Encounter and Island History |first=Aparna |last=Vaidik |year=2010 |pages=35–37 |isbn=978-0-230-27488-4 |publisher=Palgrave Macmillan}}</ref> 22 فيبروري 1858ع تي انگريزن آرچيبالڊ بليئر جي نالي سان منسوب [[پورٽ بليئر]] ۾ ٻيهر نوآبادياتي مرڪز قائم ڪيو.<ref name="SA"/><ref name="Vaidik"/> پورٽ بليئر ڀرسان [[راس ٻيٽ (ڏکڻ انڊمان ضلعو)|راس ٻيٽ]] تي هڪ نئين [[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنيادي مقصد [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] ۾ حصو وٺندڙ قيدين کي رکڻ هو. مارچ 1858ع ۾ 200 سزا يافته قيدين جو پهريون گروهه ٻيٽ تي پهتو.<ref name="Vaidik"/><ref>{{cite journal |url=http://www.jstor.org/stable/44137988 |author=Mathur, L. P. |title=A Historical Study of Euro-Asian Interest in the Andaman and Nicobar Islands |year=1967 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=29 |page=60 |jstor=44137988 |access-date=19 May 2021 |archive-date=19 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519055108/https://www.jstor.org/stable/44137988 |url-status=live}}</ref> انهن قيدين کان سخت پورهيو ڪرايو ويندو هو. ٻيلن جي صفائيءَ سبب مقامي انڊماني ماڻهن سان بار بار تڪرار ۽ جهڙپون ٿينديون هيون. ڪيترائي قيدي انهن جهڙپن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته ڪجهه کي فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ تي ڦاسي ڏني وئي. بيمارين ۽ بک سبب پڻ ڪيترائي قيدي فوت ٿيا.<ref name="SA"/> 1864ع کان 1867ع جي وچ ۾ ڀرسان واقع [[وائپر ٻيٽ]] تي پڻ قيدين جي پورهئي سان هڪ قيدخانو تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/features/andaman/stories/2004081500270300.htm |title=Notorious once, it stands shrouded in silence now |access-date=27 December 2008 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227180955/http://www.hinduonnet.com/thehindu/features/andaman/stories/2004081500270300.htm |archive-date=27 December 2008 |work=[[دي هندو]]}}</ref> 1872ع ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] هڪ گڏيل انتظامي اختيار هيٺ آندا ويا ۽ انهن جو انتظام پورٽ بليئر ۾ مقرر چيف ڪمشنر جي حوالي ڪيو ويو. [[سيلولر جيل]] جي تعمير 1896ع ۾ شروع ٿي ۽ 1906ع ۾ مڪمل ٿي. هي قيدخانو [[سياسي قيدي|سياسي قيدين]] ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ|آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪارڪنن]] کي هندستان جي مکيه زميني حصي کان پري قيد رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{cite journal |url=http://www.jstor.org/stable/41856271 |author=Murthy, R.V.R. |title=Cellular Jail: a Century of Sacrifices |year=2006 |journal=The Indian Journal of Political Science |volume=67 |issue=4 |pages=879–888 |jstor=41856271 |access-date=3 June 2021 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603044817/https://www.jstor.org/stable/41856271 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/long_reads/cellular-jail-india-integral-country-fight-freedom-independence-british-colony-andaman-and-nicobar-islands-port-blair-sushil-dasguputa-a7883691.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111041305/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/cellular-jail-india-integral-country-fight-freedom-independence-british-colony-andaman-and-nicobar-islands-port-blair-sushil-dasguputa-a7883691.html |archive-date=11 November 2020 |url-access=limited |url-status=live |title=How India's Cellular Jail was integral in the country's fight for freedom |date=14 August 2017 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ]]}}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[جاپاني سلطنت]] انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن تي حملو ڪيو. جاپاني فوجن 23 مارچ 1942ع تي پورٽ بليئر تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |first=Klemen |last=L |url=https://warfare.gq/dutcheastindies/andaman.html |title=The capture of Andaman Islands, March 1942 |date=1999–2000 |work=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942 |access-date=31 January 2024 |archive-date=26 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726181150/https://warfare.gq/dutcheastindies/andaman.html |url-status=dead}}</ref> 29 ڊسمبر 1943ع تي جاپان [[سڀاش چندر بوس]] جي [[آزاد هند]] تنظيم کي ٻيٽن جو عارضي انتظامي اختيار ڏنو.<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/article/research/the-forgotten-story-of-the-japanese-ruling-over-a-part-of-india-8887379/ |title=The forgotten story of the Japanese ruling over (a part of) India |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=1 December 2023 |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202213222/https://indianexpress.com/article/research/the-forgotten-story-of-the-japanese-ruling-over-a-part-of-india-8887379/ |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به بوس جا اختيار محدود هئا ۽ ٻيٽن جو حقيقي ڪنٽرول جاپانين وٽ ئي رهيو. جاپاني قبضي دوران وڏي پيماني تي ڦرلٽ، باهه لڳائڻ، جنسي زيادتين ۽ [[عدالت کان سواءِ قتل|عدالتي ڪارروائيءَ کان سواءِ قتلن]] جا اطلاع پڻ مليا.<ref>{{cite book |title=Japanese in the Andaman & Nicobar Islands: Red Sun over black Water |first=Jayant |last=Dasgupta |pages=67, 87, 91–95 |isbn=978-8-170-49138-5 |year=2002 |publisher=Manas Publications}}</ref> 7 آڪٽوبر 1945ع تي پورٽ بليئر جي جمخانا ميدان ۾ هڪ رسمي تقريب دوران هي علائقو ٻيهر برطانوي اختيارين جي حوالي ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Rise and Fall of Imperial Japan |first=Stephen |last=Wynn |year=2020 |isbn=978-1-473-86551-8 |publisher=Pen & Sword Books Limited |page=124}}</ref> [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران انگريزن پورٽ بليئر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۽ انهن ٻيٽن تي [[اينگلو انڊين]] ۽ [[اينگلو برمي ماڻهو|اينگلو برمي]] ماڻهن کي آباد ڪرڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو. ورهاڱي بابت ڳالهين دوران [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ٻيٽن تي هندستان جي دعويٰ پيش ڪئي، جڏهن ته پاڪستان لاءِ پڻ انهن ٻيٽن جي دعويٰ ڪئي وئي.<ref>{{cite book |title=Andaman and Nicobar Islands: A Geo-political and Strategic Perspective |first=R. V. R. |last=Murthy |year=2007 |isbn=978-8-172-11219-6 |publisher=Northern Book Centre |page=117 |quote=Muslim league pleaded with the British that Andaman and Nicobar should go to the proposed Pakistan}}</ref><ref>{{cite news |url=https://thefridaytimes.com/09-Oct-2020/mr-jinnah-s-bid-for-the-andaman-islands |title=Jinnah's bid for Andaman Islands |date=9 October 2020 |access-date=12 March 2024 |work=[[دي فرائيڊي ٽائمز]] |archive-date=6 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006014309/https://thefridaytimes.com/09-Oct-2020/mr-jinnah-s-bid-for-the-andaman-islands |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جو قانون، 1947ع|هندستان جي آزاديءَ]] کان پوءِ اهي ٻيٽ [[ڊومينين آف انڊيا]] جو حصو بڻيا. [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] موجب، ٻيٽن جو انتظام ڀارت سرڪار طرفان مقرر ڪيل ليفٽيننٽ گورنر جي حوالي ٿيڻو هو.<ref>{{cite act |title=Constitution of India |chapter=[[ڀارتي پارليامينٽ]] |year=1950 |url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s380537a945c7aaa788ccfcdf1b99b5d8f/uploads/2023/05/2023050195.pdf |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |access-date=31 December 2023}}</ref> 1956ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم جو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم]] کان پوءِ هي ٻيٽ ڀارت سرڪار جي انتظام هيٺ هڪ الڳ [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] بڻيا، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ پورٽ بليئر هو.<ref>{{cite book |title=Andaman and Nicobar Islands Development Report |series=State Development Report series |publisher=[[ڀارت جو منصوبابندي ڪميشن]] |edition=illustrated |year=2008 |isbn=978-81-7188-652-4 |url=https://books.google.com/books?id=ujf2N5O4iKgC |access-date=12 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151209011823/https://books.google.com/books?id=ujf2N5O4iKgC |archive-date=9 December 2015 |url-status=live}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان وٺي، [[بنگال جو اپسمنڊ]] ۾ [[ملاڪا جي سامونڊي لنگهه]] جي ويجهو پنهنجي اهم جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، پورٽ بليئر کي هڪ اهم دفاعي مرڪز طور ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite book |title=India's Defense Strategy and the India–ASEAN Relationship, RSIS Monograph No.28 |author=David Brewster |url=https://www.academia.edu/7716140 |access-date=24 August 2014 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/7716140 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Sawhney |first1=Pravin |title=A watchtower on the high seas |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/comment/a-watchtower-on-the-high-seas-720929/ |newspaper=[[دي ٽربيون (چندي ڳڙهه)|دي ٽربيون]] |access-date=16 April 2019 |date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416050217/https://www.tribuneindia.com/news/comment/a-watchtower-on-the-high-seas/720929.html |archive-date=16 April 2019 |url-status=live}}</ref> 26 ڊسمبر 2004ع تي [[2004ع جو هندي سمنڊ وارو زلزلو ۽ سونامي|هندي سمنڊ ۾ آيل سامونڊي زلزلي]] کان پوءِ انهن ٻيٽن جي سامونڊي ڪنارن تي لڳ ڀڳ {{cvt|10|m}} اوچيون [[سونامي]] جون لهرون آيون.<ref>{{cite book |title=Sumatra-Andaman Islands Earthquake and Tsunami of December 6, 2004: Lifeline Performance |year=2007 |publisher=[[آمريڪي سوسائٽي آف سول انجنيئرز]]، Technical Council on Lifeline Earthquake Engineering |location=[[ريسٽن، ورجينيا]] |isbn=9780784409510 |url=http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5511 |editor=Carl Strand and John Masek |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024115815/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5511 |archive-date=24 October 2013}}</ref> ٻيٽن تي رهندڙ مقامي آباديءَ ۽ سياحن کي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهتو، جڏهن ته قديم مقامي برادرين جا ماڻهو گهڻي حد تائين محفوظ رهيا، ڇاڪاڻ ته اهي مٿانهين زمين ڏانهن منتقل ٿي ويا هئا. پورٽ بليئر ايتري حد تائين محفوظ رهيو جو ان کي ٻيٽن ۾ امدادي ڪاررواين جي مرڪز طور استعمال ڪري سگهجي پيو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4181855.stm |work=[[بي بي سي نيوز]] |title=Tsunami folklore 'saved islanders' |date=20 January 2005 |access-date=23 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930002820/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4181855.stm |archive-date=30 September 2009 |url-status=live}}</ref> 2017ع ۾ پورٽ بليئر کي [[اسمارٽ سٽيز مشن]] تحت ترقي ڏيڻ لاءِ چونڊيل شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.livemint.com/Politics/kMLIQKW3xIqOUzFJ5sZadN/Smart-cities-More-names-of-cities-to-be-announced-today.html |title=13 cities included in Phase 1 of Smart Cities Mission |last=Khanna |first=Pretika |date=24 May 2016 |work=[[لائيو منٽ]] |access-date=4 January 2017 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303161322/http://www.livemint.com/Politics/kMLIQKW3xIqOUzFJ5sZadN/Smart-cities-More-names-of-cities-to-be-announced-today.html |url-status=live}}</ref> 13 سيپٽمبر 2024ع تي ڀارت سرڪار سرڪاري طور شهر جو نالو پورٽ بليئر مان بدلائي '''[[شري وجيه پورم]]''' رکيو.<ref>{{cite press release |title=Government has decided to rename the capital of Andaman & Nicobar Islands Port Blair as Sri Vijaya Puram |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2054647 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |access-date=13 September 2024 |date=13 September 2024 |archive-date=14 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914041429/https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2054647 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/india/story/port-blair-renamed-sri-vijaya-puram-amit-shah-pm-modi-vision-free-nation-from-colonial-imprints-2599292-2024-09-13 |title=Port Blair renamed Sri Vijaya Puram 'to free nation from colonial imprints' |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=13 September 2024 |access-date=13 September 2024 |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913122649/https://www.indiatoday.in/india/story/port-blair-renamed-sri-vijaya-puram-amit-shah-pm-modi-vision-free-nation-from-colonial-imprints-2599292-2024-09-13 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.deccanherald.com/india/port-blair-renamed-as-sri-vijaya-puram-announces-amit-shah-3189793 |title=Port Blair renamed as Sri Vijaya Puram, announces Amit Shah |work=[[دکن هيرالڊ]] |agency=[[پريس ٽرسٽ آف انڊيا]] |date=13 September 2024 |access-date=13 September 2024 |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913115021/https://www.deccanherald.com/india/port-blair-renamed-as-sri-vijaya-puram-announces-amit-shah-3189793 |url-status=live}}</ref> == آبهوا == [[پورٽ بليئر]] جي آبهوا [[اُستوائي مون سوني آبهوا]] واري آهي، جيڪا [[ڪوپن جي آبهوا جي درجابندي]] موجب ''اَي ايم'' (Am) قسم ۾ اچي ٿي. {{Weather box | collapsed = | location = پورٽ بليئر (1991ع–2020ع؛ انتهائي موسمي رڪارڊ 1901ع کان هينئر تائين) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 33.0 | Feb record high C = 34.6 | Mar record high C = 36.0 | Apr record high C = 36.8 | May record high C = 36.4 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 32.8 | Aug record high C = 32.7 | Sep record high C = 35.4 | Oct record high C = 35.6 | Nov record high C = 34.0 | Dec record high C = 35.4 | year record high C = 36.8 | Jan high C = 29.9 | Feb high C = 30.6 | Mar high C = 31.7 | Apr high C = 32.5 | May high C = 31.5 | Jun high C = 30.0 | Jul high C = 29.6 | Aug high C = 29.5 | Sep high C = 29.5 | Oct high C = 30.2 | Nov high C = 30.5 | Dec high C = 30.1 | year high C = 30.5 | Jan mean C = 26.5 | Feb mean C = 26.9 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.7 | May mean C = 28.2 | Jun mean C = 27.2 | Jul mean C = 27.0 | Aug mean C = 26.9 | Sep mean C = 26.6 | Oct mean C = 27.0 | Nov mean C = 27.4 | Dec mean C = 27.0 | year mean C = | Jan low C = 23.0 | Feb low C = 22.7 | Mar low C = 23.4 | Apr low C = 24.7 | May low C = 24.9 | Jun low C = 24.6 | Jul low C = 24.2 | Aug low C = 24.2 | Sep low C = 23.7 | Oct low C = 23.8 | Nov low C = 24.3 | Dec low C = 23.9 | year low C = 24.0 | Jan record low C = 14.8 | Feb record low C = 15.9 | Mar record low C = 16.2 | Apr record low C = 17.3 | May record low C = 17.1 | Jun record low C = 18.8 | Jul record low C = 18.0 | Aug record low C = 19.8 | Sep record low C = 16.8 | Oct record low C = 17.8 | Nov record low C = 17.3 | Dec record low C = 16.2 | year record low C = 14.6 | rain colour = green | Jan rain mm = 48.9 | Feb rain mm = 14.2 | Mar rain mm = 32.7 | Apr rain mm = 78.0 | May rain mm = 407.2 | Jun rain mm = 484.2 | Jul rain mm = 448.5 | Aug rain mm = 460.2 | Sep rain mm = 505.2 | Oct rain mm = 300.9 | Nov rain mm = 221.8 | Dec rain mm = 111.4 | year rain mm = 3113.4 | Jan rain days = 2.2 | Feb rain days = 0.9 | Mar rain days = 1.8 | Apr rain days = 4.2 | May rain days = 15.9 | Jun rain days = 18.7 | Jul rain days = 19.3 | Aug rain days = 19.1 | Sep rain days = 20.0 | Oct rain days = 14.9 | Nov rain days = 10.4 | Dec rain days = 4.9 | year rain days = 132.3 | time day = 17:30 [[ڀارتي معياري وقت]] | Jan humidity = 75 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 72 | Apr humidity = 74 | May humidity = 83 | Jun humidity = 86 | Jul humidity = 86 | Aug humidity = 86 | Sep humidity = 89 | Oct humidity = 87 | Nov humidity = 82 | Dec humidity = 77 | year humidity = 81 | Jan sun = 266.6 | Feb sun = 265.6 | Mar sun = 266.6 | Apr sun = 237.0 | May sun = 158.1 | Jun sun = 90.0 | Jul sun = 102.3 | Aug sun = 99.2 | Sep sun = 117.0 | Oct sun = 167.4 | Nov sun = 189.0 | Dec sun = 241.8 | year sun = | Jand sun = 8.6 | Febd sun = 9.4 | Mard sun = 8.6 | Aprd sun = 7.9 | Mayd sun = 5.1 | Jund sun = 3.0 | Juld sun = 3.3 | Augd sun = 3.2 | Sepd sun = 3.9 | Octd sun = 5.4 | Novd sun = 6.3 | Decd sun = 7.8 | yeard sun = 6.0 | source 1 = [[ڀارتي موسميات کاتو]] (1971ع–2000ع)<ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Port Blair Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 619–620 | access-date = 10 February 2020 }}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M4 | access-date = 10 February 2020 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://city.imd.gov.in/citywx/extreme/FEB/portblair2.htm | title = Port Blair Climatological Table 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | access-date = 10 February 2020 | archive-date = 13 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210513101149/https://city.imd.gov.in/citywx/extreme/FEB/portblair2.htm | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042602/http://imdpune.gov.in/library/public/Daily%20Normals%20of%20Global%20&%20Diffused%20Radiations%20%201971_2000.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/Daily%20Normals%20of%20Global%20&%20Diffused%20Radiations%20%201971_2000.pdf | title = Table 3 Monthly mean duration of Sun Shine (hours) at different locations in India | work = Daily Normals of Global & Diffuse Radiation (1971–2000) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M-3 | access-date = 10 February 2020 }}</ref> | source 2 = [[آمريڪي قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظاميا]] (انتهائي موسمي رڪارڊ)<ref>{{cite web | title = WMO Climate Normals for 1991-2020: Port Blair | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/India/XLS/PORT_BLAIR_43333.xlsx | work = NOAA | access-date = 22 March 2024 | format = CSV | quote = WMO Station Number: 43333 | archive-date = 22 March 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240322181632/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/India/XLS/PORT_BLAIR_43333.xlsx | url-status = live }}</ref>؛ [[ٽوڪيو موسمياتي مرڪز]] (1991ع–2020ع جا سراسري گرمي پد)<ref name="TCC">{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43333 | title = Normals Data: Port Blair - India Latitude: 11.67°N Longitude: 92.72°E Height: 79 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 March 2020 | archive-date = 1 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200301162303/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43333 | url-status = live }}</ref> | date = November 2010 }} == آبادي == {{Historical population |source = [[ڀارت سرڪار]]<ref>{{cite web |title=Census Tables |url=https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables |work=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=6 January 2024 |archive-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509161148/https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables |url-status=live }}</ref> |1951 | 7789 |1961 | 14075 |1971 | 26218 |1981 | 49634 |1991 | 74955 |2001 | 99984 |2011 | 108058 |align = right }} [[ڀارت جي آدمشماري 2011ع|2011ع جي آدمشماري]] موجب پورٽ بليئر جي ڪل آبادي 108,058 هئي، جنهن ۾ 57,761 مرد ۽ 50,297 عورتون شامل هيون.{{efn|name=expansion|اهي انگ اکر 2015ع ۾ شهر جي حدن جي توسيع کان اڳ واري پراڻي شهري حد سان لاڳاپيل آهن.}}<ref name="Census"/><ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 |archive-date=16 June 2004 |title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional) |access-date=1 November 2008 |work=Census Commission of India }}</ref> ڇهن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جو تعداد 10,699 هو، جيڪو ڪل آباديءَ جو 9.9 سيڪڙو هو. شهر ۾ [[جنسي تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 871 عورتون هو، جڏهن ته سڄي مرڪزي انتظام واري علائقي جو سراسري تناسب 876 هو. شهر ۾ [[خواندگي جي شرح]] 90.28 سيڪڙو هئي، جيڪا علائقي جي سراسري شرح 86.63 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. مردن جي خواندگي 93.16 سيڪڙو ۽ عورتن جي خواندگي 86.94 سيڪڙو هئي.<ref name="Census"/> 2015ع ۾ شهري حدن جي توسيع کان پوءِ، 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي بنياد تي، شهر جي آبادي 140,572 ڄاڻائي وئي.<ref name="pbmc"/> ٻولين جي لحاظ کان [[تامل ٻولي]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي هئي، جنهن جا 40,323 مادري ٻولي ڳالهائيندڙ هئا. ان کان پوءِ [[تيلگو ٻولي]] جا 32,628، [[هندي ٻولي]] جا 31,520، [[بنگالي ٻولي]] جا 28,063، [[مليالم ٻولي]] جا 13,670، [[سادري ٻولي]] جا 3,479، [[ڪروخ ٻولي]] جا 3,459 ۽ [[نڪوباري ٻولي]] جا 2,308 ڳالهائيندڙ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite report |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-3500.XLSX |work=Census of India |access-date=1 June 2012 |archive-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708051630/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-3500.XLSX |url-status=live }}</ref> مذهب جي لحاظ کان [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار اڪثريت ۾ هئا، جن جو حصو 74.37 سيڪڙو هو، جڏهن ته [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]] جا پيروڪار هر هڪ 12.43 سيڪڙو ڄاڻايا ويا.<ref name="Census"/> == انتظاميا == [[پورٽ بليئر ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي شهري انتظام ۽ بلدياتي خدمتن جي ذميوار اداري طور ڪم ڪري ٿي. هيءَ ڪائونسل 11 مارچ 1957ع تي انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن بابت ميونسپل بورڊن جو ضابطو لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 2 آڪٽوبر 1957ع تي قائم ٿي.<ref name="pbmc"/> شروعات ۾ ميونسپل ڪائونسل جو انتظامي علائقو {{cvt|14.14|km2}} هو، جيڪو نون وارڊن ۾ ورهايل هو. بعد ۾ وارڊن جو تعداد وڌائي 18 ڪيو ويو. ميونسپل ڪائونسل جون پهريون چونڊون سيپٽمبر 1995ع ۾ ٿيون. ان وقت ڪائونسل ۾ 18 چونڊيل ۽ ٽي نامزد ميمبر شامل هئا.<ref name="pbmc"/> 2015ع ۾ شهر جون حدون وڌائي {{cvt|41.22|km2}} ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Port Blair City Limit to be Expanded |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2011/oct/14/port-blair-city-limit-to-be-expanded-300361.html |access-date=17 March 2023 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |date=16 May 2012 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317045216/https://www.newindianexpress.com/nation/2011/oct/14/port-blair-city-limit-to-be-expanded-300361.html |url-status=live }}</ref> ڪائونسل 24 وارڊن تي مشتمل آهي ۽ هر وارڊ جي نمائندگي سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل ڪائونسلر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |last=Sanjib |date=5 March 2015 |title=Port Blair city all set for expansion; PBMC to have 24 wards |url=http://www.andamansheekha.com/29724/ |access-date=17 March 2023 |work=Andaman Sheeka |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317045201/http://www.andamansheekha.com/29724/ |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == [[فائل:Veer Savarkar International Airport – New Terminal.jpg|thumb|[[وير ساورڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پورٽ بليئر؛ انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو اهم هوائي اڏو]] انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن لاءِ هوائي آمدرفت جي بنيادي سهولت پورٽ بليئر ڀرسان واقع [[وير ساورڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]] فراهم ڪري ٿو، جتان ڀارت جي وڏن شهرن ڏانهن باقاعده اڏامون هلن ٿيون.<ref>{{cite report |url=https://www.dgca.gov.in/digigov-portal/?page=jsp/dgca/InventoryList/aerodrome/public/PUBLIC%20USE%20LICENSED%20AERODROME%20(PUBLIC%20AND%20PRIVATE)%20AND%20HELIPORT%20-converted%20(1).pdf |title=List of Aerodromes Licensed in Public Use Category |work=Directorate General of Civil Aviation of India |access-date=11 October 2023 |archive-date=26 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126130851/https://www.dgca.gov.in/digigov-portal/?page=jsp/dgca/InventoryList/aerodrome/public/PUBLIC%20USE%20LICENSED%20AERODROME%20(PUBLIC%20AND%20PRIVATE)%20AND%20HELIPORT%20-converted%20(1).pdf |url-status=live }}</ref> هي هوائي اڏو [[شهري هوائي اڏو فوجي اڏي اندر|فوجي هوائي اڏي اندر شهري هوابازيءَ جي مخصوص حصي]] طور ڪم ڪري ٿو ۽ [[ڀارتي بحري فوج]] جي [[آءِ اين ايس اتڪروش]] سان هوائي پٽي ۽ ٻين هوائي سهولتن جو گڏيل استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite press release |title=New Terminal Building at Port Blair Airport by March 2018 |url=https://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=98538 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=22 August 2013 |access-date=6 January 2014 |archive-date=3 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210903160835/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=98538 |url-status=live }}</ref> هوائي اڏي تي {{cvt|3290|m|ft|sigfig=5}} ڊگهي هڪ [[هوائي پٽي]] آهي. شهري مسافرن واري ٽرمينل جو انتظام [[ڀارتي هوائي اڏن جي اٿارٽي]] وٽ آهي، جڏهن ته هوائي آمدرفت جي نگراني ۽ ڪنٽرول ڀارتي بحري فوج سنڀالي ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.sainiksamachar.nic.in/englisharchives/2011/oct16-11/h5.htm |title=Andaman & Nicobar Command: Saga of Synergy |work=Sainik Samachar |access-date=9 January 2012 }}</ref> پورٽ بليئر ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ڪمانڊ]] پڻ قائم آهي، جيڪا [[ڀارتي هٿياربند فوجون|ڀارتي هٿياربند فوجن]] جي واحد گڏيل ٽنهي فوجي شاخن واري ڪمانڊ آهي. اها ڪمانڊ آءِ اين ايس اتڪروش جي [[هوائي فوجي اڏو|هوائي اڏي]] ۽ ڀرسان موجود بحري سهولت [[آءِ اين ايس جراوا]] کي استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite press release |url=https://pib.gov.in/pressreleaseshare.aspx?prid=1560445 |title=Headquarters Andaman Nicobar Command ANC to enhance its operational capability with the upcoming commissioning of INS Kohassa |date=18 January 2019 |access-date=1 December 2023 |work=[[ڀارت سرڪار]] |archive-date=22 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922034231/https://pib.gov.in/pressreleaseshare.aspx?prid=1560445 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Andaman and Nicobar command |url=http://ids.nic.in/ancommand.htm |work=National Integrated Command |access-date=1 July 2013 |archive-date=24 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524064735/http://ids.nic.in/ancommand.htm |url-status=live }}</ref> [[پورٽ بليئر بندرگاهه]] ٻيٽن ڏانهن سامونڊي آمدرفت جو هڪ اهم مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=http://andssw1.and.nic.in/pmb/history.html |title=History of Ports |publisher=Port Management Board, Government of India |access-date=1 December 2023 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131134344/http://andssw1.and.nic.in/pmb/history.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=India plans Rs 10,000 cr transshipment port at Great Nicobar Island: PM |url=https://hr.economictimes.indiatimes.com/news/industry/india-plans-rs-10000-cr-transshipment-port-at-great-nicobar-island-pm/77466638 |access-date=10 August 2020 |newspaper=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919070235/https://hr.economictimes.indiatimes.com/news/industry/india-plans-rs-10000-cr-transshipment-port-at-great-nicobar-island-pm/77466638 |url-status=live }}</ref> {{cvt|230.7|km}} ڊگهو [[قومي شاهراهه 4 (ڀارت)|قومي شاهراهه نمبر 4]] پورٽ بليئر کي [[ڊگلي پور]] سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite report |url=https://morth.nic.in/sites/default/files/State_wise_Length_of_National_Highways_in_India.pdf |title=State-wise length of National Highways in India |date=30 November 2018 |publisher=[[ڀارت جي روڊ ٽرانسپورٽ ۽ شاهراهن واري وزارت]] |access-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929205249/https://morth.nic.in/sites/default/files/State_wise_Length_of_National_Highways_in_India.pdf |archive-date=29 September 2020 }}</ref><ref>{{cite report |url=https://morth.nic.in/sites/default/files/PragatiKiNayiGati/pdf/andaman.pdf |title=Andaman, Road development |access-date=1 December 2023 |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |archive-date=17 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917094416/https://morth.nic.in/sites/default/files/PragatiKiNayiGati/pdf/andaman.pdf |url-status=live }}</ref> == تعليم == پورٽ بليئر جي اهم تعليمي ادارن ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو طبي سائنسز ادارو]]، [[انڊمان لا ڪاليج]]، [[ڊاڪٽر بي آر امبيڊڪر انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۽ [[جواهر لعل نهرو گورنمينٽ ڪاليج]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://southandaman.nic.in/public-utility-category/colleges/ |title=Colleges in South Andaman |work=[[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جي حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413092428/https://southandaman.nic.in/public-utility-category/colleges/ |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons|Port Blair|پورٽ بليئر سان لاڳاپيل تصويرون ۽ ٻيا ميڊيا فائيل}} * {{wikivoyage inline|Port Blair}} {{ڏکڻ انڊمان ضلعو}} {{انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو مرڪزي انتظام وارو علائقو}} {{ڀارت جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام وارن علائقن جون گاديون}} {{Authority control}} [[زمرو:پورٽ بليئر| ]] [[زمرو:1789ع ۾ هندستان ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1789ع ۾ برطانوي هندستان ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1789ع ۾ قائم ٿيل آباد جايون]] [[زمرو:ڏکڻ انڊمان ضلعي جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ڀارت جي مرڪزي انتظام وارن علائقن جون گاديون]] [[زمرو:انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جا سياحتي ماڳ]] [[زمرو:ڏکڻ انڊمان ٻيٽ]] [[زمرو:ڀارت جا بندرگاهي شهر ۽ ڳوٺ]] 6hssxmrc12sczji8lnk700d4ppzprpn 429667 429665 2026-11-08T11:38:29Z Intisar Ali 8681 /* */ 429667 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀارت جي انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = شري وجيه پورم | official_name = شري وجيه پورم | other_name = پورٽ بليئر | type = شهر | image = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | image1 = View from South Point, (Port Blair, India).jpg | caption1 = [[انڊمان سمنڊ]] جو منظر | image2 = Corbyns cove beach,Port Blaire,Andaman - panoramio.jpg | caption2 = ڪوربنز ڪوو سامونڊي ڪنارو | image3 = PortBlair SeasideRoad.JPG | caption3 = سمنڊ جي ڪناري سان گذرندڙ رستو | image4 = Science Centre Port Blair 4150297.JPG | caption4 = سائنس مرڪز | image5 = Jaljeevshala-Aquarium at Port Blair - panoramio.jpg | caption5 = جل جيوشالا آبي جيوت گهر | image6 = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG | caption6 = [[سيلولر جيل]] }} | image_blank_emblem = Sri Vijaya Puram Municipal Council Emblem.png | image_size = | blank_emblem_type = پورٽ بليئر ميونسپل ڪائونسل جي مُهر | pushpin_map = India Andaman and Nicobar Islands#Bay of Bengal | pushpin_label_position = right | pushpin_caption = انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن ۾ شهر جو هنڌ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو]] | subdivision_name1 = [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] | subdivision_type2 = [[ڀارت جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ڏکڻ انڊمان ضلعو|ڏکڻ انڊمان]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_type = [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسل]] | governing_body = [[پورٽ بليئر ميونسپل ڪائونسل]] | leader_party = [[تيلگو ديسم پارٽي]] | leader_title = چيئرمين | leader_name = ايس شاهل حميد | established_title = | established_date = | area_footnotes = <ref name="pbmc">{{cite web |title=Port Blair City |url=https://testpbmc.andaman.gov.in/about |access-date=23 November 2020 |archive-date=17 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210617030734/http://testpbmc.andaman.gov.in/about |url-status=dead }}</ref> | area_total_km2 = 41.22 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="pbmc"/> | custom_data_sec2 = 1.15 ([[مرد|♂]]/[[عورت|♀]]) | website = {{URL|https://pbmc.gov.in/}} | footnotes = [[ڀارت جي آدمشماري 2011ع|2011ع جي آدمشماري]] موجب، پورٽ بليئر جي آبادي 108,058 هئي.<ref name="Census">{{cite web |title=Census of India |url=https://www.census2011.co.in/data/town/804041-port-blair-andaman-and-nicobar-islands.html |work=Census of India 2011 |access-date=10 May 2015 |archive-date=12 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151212165047/http://www.census2011.co.in/data/town/804041-port-blair-andaman-and-nicobar-islands.html |url-status=live }}</ref> 2015ع ۾ ميونسپل حدون {{cvt|17.74|km2}} مان وڌائي {{cvt|41.22|km2}} ڪيون ويون. نئين حدن مطابق 2011ع جي آدمشماريءَ جي بنياد تي آبادي 140,572 ڄاڻائي وئي.<ref name="pbmc"/> | population_total = 140572 | population_density_km2 = | time_zone = [[ڀارتي معياري وقت]] | utc_offset = +5:30 | coordinates = {{coord|11|40|06|N|92|44|16|E|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = 16 | postal_code_type = [[ڀارتي پوسٽل انڊيڪس نمبر|پوسٽل انڊيڪس نمبر]] | postal_code = 744101 | registration_plate = AN-01 | custom_label_sec1 = [[ڪوپن جي آبهوا جي درجابندي|آبهوا]] | custom_data_sec1 = [[اُستوائي مون سوني آبهوا|اَي ايم (Am)]] | custom_label_sec2 = [[انساني جنسي تناسب|جنسي تناسب]] }} '''پورٽ بليئر''' ({{Audio|Port_Blair.ogg|تلفظ}})، جنهن جو سرڪاري نالو '''شري وجيه پورم''' ({{IPA|hi|ˌɕɾˈɨː ˈʋɪ̯ˌd͡ʑʌjᵊ pʊˈɾ.əm}}) آهي، [[ڀارت]] جي [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref name="Dist">{{cite web |url=http://www.and.nic.in/gov/districtsgov.php |title=Districts of Andaman and Nicobar |publisher=Government of India |access-date=1 December 2023 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131123404/http://www.and.nic.in/gov/districtsgov.php |url-status=live }}</ref> هي شهر [[ڏکڻ انڊمان ٻيٽ]] تي واقع آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[بنگال جو اپسمنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[انڊمان سمنڊ]] آهي. هي شهر ڀارت جي مکيه زميني حصي تي واقع [[چنائي]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|1190|km}} ۽ [[ڪولڪتا]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|1255|km}} جي مفاصلي تي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8YSulxyTq_YC |title=Annual Report, 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs |year=2016 |page=150 }}</ref> هي [[ڏکڻ انڊمان ضلعو|ڏکڻ انڊمان ضلعي]] جو انتظامي صدر مقام ۽ انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جي مرڪزي انتظام واري علائقي جو واحد سرڪاري طور نوٽيفاءِ ٿيل شهر آهي.<ref name="Dist"/> هن شهر ۾ [[وير ساورڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]] واقع آهي، جيڪو ٻيٽن جو واحد وڏو هوائي اڏو آهي. [[پورٽ بليئر بندرگاهه]] سان گڏ هي هوائي اڏو انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن ڏانهن آمدرفت جو مکيه رستو فراهم ڪري ٿو. شهر ۾ [[ڀارتي بحري فوج]] جا هوائي ۽ بحري اڏا [[آءِ اين ايس اتڪروش]] ۽ [[آءِ اين ايس جراوا]] پڻ موجود آهن. ان کان سواءِ هتي [[انڊمان ۽ نڪوبار ڪمانڊ]] جو صدر مقام آهي، جيڪا [[ڀارتي هٿياربند فوجون|ڀارتي هٿياربند فوجن]] جي واحد گڏيل ٽنهي فوجي شاخن واري ڪمانڊ آهي. هن علائقي جا اصل رهواسي [[انڊمان جا مقامي ماڻهو|انڊماني ماڻهو]] هئا. ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريزن]] [[انڊمان ٻيٽ|انڊمان ٻيٽن]] ۾ نوآبادياتي آبادي قائم ڪئي ۽ اتي هڪ [[بحري اڏو]] ۽ [[قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي، پر اها ڪالوني ٻن سالن کان پوءِ ڇڏي ڏني وئي. 22 فيبروري 1858ع تي انگريزن پورٽ بليئر ۾ ٻيهر نوآبادياتي مرڪز قائم ڪيو. ساڳئي وقت پورٽ بليئر ڀرسان [[راس ٻيٽ (ڏکڻ انڊمان ضلعو)|راس ٻيٽ]] تي هڪ نئين [[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنيادي مقصد [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] ۾ حصو وٺندڙ قيدين کي رکڻ هو. 1872ع ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] هڪ گڏيل انتظامي اختيار هيٺ آندا ويا ۽ انهن جو انتظام پورٽ بليئر ۾ مقرر چيف ڪمشنر جي حوالي ڪيو ويو. [[سيلولر جيل]] جي تعمير 1906ع ۾ مڪمل ٿي. اهو قيدخانو [[سياسي قيدي|سياسي قيدين]] ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ|آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪارڪنن]] کي قيد رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[جاپاني سلطنت|جاپاني فوجن]] 23 مارچ 1942ع تي پورٽ بليئر تي قبضو ڪري ورتو. 7 آڪٽوبر 1945ع تي هي شهر ٻيهر برطانوي اختيارين جي قبضي ۾ آيو. 1947ع ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جو قانون، 1947ع|هندستان جي آزاديءَ]] کان پوءِ انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ [[ڊومينين آف انڊيا]] جو حصو بڻيا ۽ بعد ۾ پورٽ بليئر کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي انهن کي هڪ الڳ [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] جي حيثيت ڏني وئي. هن شهر جو نالو [[رائل انڊين نيوي]] جي آفيسر [[آرچيبالڊ بليئر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو هو، جنهن ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ هن علائقي ۾ برطانوي نوآبادياتي مرڪز قائم ڪيو هو. '''13 سيپٽمبر 2024ع''' تي [[ڀارت سرڪار]] سرڪاري طور شهر جو نالو '''پورٽ بليئر''' مان بدلائي '''شري وجيه پورم''' رکيو. {{Infobox settlement|name=پورٽ بليئر<br> Port Blair|settlement_type=شہر|image_skyline=Port blair1.jpg|imagesize=|image_caption=Centre of Port Blair in December 2004.|pushpin_map=India Andaman and Nicobar Islands#India|pushpin_label_position=right|pushpin_map_caption=Location in the Andaman and Nicobar Islands|subdivision_type=[[خود مختار ریاستوں کی فہرست|ملک]]|subdivision_name={{flag|India}}|subdivision_type1=[[بھارت کی ریاستیں اور یونین علاقے]]|subdivision_name1=[[جزائر انڈمان و نکوبار]]|subdivision_type2=[[بھارت کے اضلاع|ضلع]]|subdivision_name2=[[جنوبی انڈمان ضلع]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|government_type=[[Mayor–council government|Mayor–Council]]|governing_body=Port Blair Municipal Council (PBMC)|leader_title=|leader_name=|established_title=|established_date=|area_total_km2=|population_as_of=2011|population_footnotes=<ref name="2011 census data">{{حوالہ ویب|عنوان=Census of India Search details |یوآرایل=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=707966|ناشر=censusindia.gov.in|تاریخ رسائی=10 May 2015}}</ref>|population_density_km2=|population_total=100186<ref name="2011 census data"/>|timezone=[[بھارتی معیاری وقت|IST]]|utc_offset=+5.30|coordinates={{coord|11|40|06|N|92|44|16|E|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=16|blank_name=[[کوپن موسمی زمرہ بندی]]|blank_info=[[Tropical monsoon climate|Am]]|footnotes=}} پورٽ '''بليئر (Port Blairر''' {{Audio|Port_Blair.ogg|تلفظ}} ; {{Lang-bn|পোর্ট ব্লেয়ার}}, {{Lang-hi|पोर्ट ब्लेयर}}) [[انڊيمان ٻيٽ|انڊمان ٻيٽن]] تي سڀ کان وڏو [[شھر|شهر]] ۽ ميونسپل ڪائونسل آهي. اهو [[انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو هنڌ]] پڻ آهي. [[برطانوي راڄ]] جي بدنام جيل، ڪالا پاڻي، هتي واقع آهي. == تاريخ == هن علائقي جا اصل رهواسي [[انڊمان جا مقامي ماڻهو|انڊماني ماڻهو]] هئا، جيڪي ممڪن آهي ته [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] (پيليوليٿڪ) دوران ٻين انساني آبادين کان الڳ ٿلڳ رهيا هجن. اهو دور لڳ ڀڳ 30,000 سال اڳ ختم ٿيو هو.<ref>{{cite journal |last1=Palanichamy |first1=Malliya G. |first2=Suraksha |last2=Agrawal |first3=Yong-Gang |last3=Yao |first4=Qing-Peng |last4=Kong |first5=Chang |last5=Sun |first6=Faisal |last6=Khan |first7=Tapas Kumar |last7=Chaudhuri |first8=Ya-Ping |last8=Zhang |year=2006 |title=Comment on 'Reconstructing the Origin of Andaman Islanders' |journal=[[سائنس (رسالو)|Science]] |volume=311 |issue=5760 |pages=470 |doi=10.1126/science.1120176 |pmid=16439647 |doi-access=free}}</ref> انهن ٻيٽن جو ذڪر مختلف تاريخدانن ۽ سياحن ڪيو آهي، جن ۾ پهرين صدي عيسويءَ جو [[بطليموس]]، تيرهين صديءَ جو [[مارڪو پولو]]، چوڏهين صديءَ جو [[فريئر اوڊورڪ]] ۽ سورهين صديءَ جو [[سيزاري فيڊريچي]] شامل آهن.<ref name="SA">{{cite web |url=https://southandaman.nic.in/history/ |title=History of South Andaman |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |access-date=1 December 2023 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521173745/https://southandaman.nic.in/history/ |url-status=live }}</ref> [[فائل:Port Blair 1872 Ross Island Penal HQ.jpg|thumb|کاٻو|[[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|راس ٻيٽ جو قيدخانو]] (1872ع)]] [[فائل:Viper New Jails Construction.JPG|thumb|کاٻو|[[وائپر ٻيٽ]] تي تعمير هيٺ قيدخانو]] 1789ع ۾ [[رائل انڊين نيوي]] جي [[آرچيبالڊ بليئر]] [[انڊمان ٻيٽن]] ۾ برطانوي نوآبادياتي آبادي قائم ڪئي ۽ هڪ [[بحري اڏو]] پڻ قائم ڪيو.<ref name="SA"/> 1794ع ۾ [[چيٿم ٻيٽ (انڊمان ٻيٽ)|چيٿم ٻيٽ]] تي هڪ [[قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جتي پهرين مرحلي ۾ 100 قيدي موڪليا ويا. انهن قيدين کان پورهيو ڪرايو ويندو هو ۽ هو هڪ شهري معاهدي تحت ڪم ڪندا هئا. ٻن سالن کان پوءِ اها ڪالوني ڇڏي ڏني وئي.<ref name="Vaidik">{{cite book |title=Imperial Andamans: Colonial Encounter and Island History |first=Aparna |last=Vaidik |year=2010 |pages=35–37 |isbn=978-0-230-27488-4 |publisher=Palgrave Macmillan}}</ref> 22 فيبروري 1858ع تي انگريزن آرچيبالڊ بليئر جي نالي سان منسوب [[پورٽ بليئر]] ۾ ٻيهر نوآبادياتي مرڪز قائم ڪيو.<ref name="SA"/><ref name="Vaidik"/> پورٽ بليئر ڀرسان [[راس ٻيٽ (ڏکڻ انڊمان ضلعو)|راس ٻيٽ]] تي هڪ نئين [[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنيادي مقصد [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] ۾ حصو وٺندڙ قيدين کي رکڻ هو. مارچ 1858ع ۾ 200 سزا يافته قيدين جو پهريون گروهه ٻيٽ تي پهتو.<ref name="Vaidik"/><ref>{{cite journal |url=http://www.jstor.org/stable/44137988 |author=Mathur, L. P. |title=A Historical Study of Euro-Asian Interest in the Andaman and Nicobar Islands |year=1967 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=29 |page=60 |jstor=44137988 |access-date=19 May 2021 |archive-date=19 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519055108/https://www.jstor.org/stable/44137988 |url-status=live}}</ref> انهن قيدين کان سخت پورهيو ڪرايو ويندو هو. ٻيلن جي صفائيءَ سبب مقامي انڊماني ماڻهن سان بار بار تڪرار ۽ جهڙپون ٿينديون هيون. ڪيترائي قيدي انهن جهڙپن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته ڪجهه کي فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ تي ڦاسي ڏني وئي. بيمارين ۽ بک سبب پڻ ڪيترائي قيدي فوت ٿيا.<ref name="SA"/> 1864ع کان 1867ع جي وچ ۾ ڀرسان واقع [[وائپر ٻيٽ]] تي پڻ قيدين جي پورهئي سان هڪ قيدخانو تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/features/andaman/stories/2004081500270300.htm |title=Notorious once, it stands shrouded in silence now |access-date=27 December 2008 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227180955/http://www.hinduonnet.com/thehindu/features/andaman/stories/2004081500270300.htm |archive-date=27 December 2008 |work=[[دي هندو]]}}</ref> 1872ع ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] هڪ گڏيل انتظامي اختيار هيٺ آندا ويا ۽ انهن جو انتظام پورٽ بليئر ۾ مقرر چيف ڪمشنر جي حوالي ڪيو ويو. [[سيلولر جيل]] جي تعمير 1896ع ۾ شروع ٿي ۽ 1906ع ۾ مڪمل ٿي. هي قيدخانو [[سياسي قيدي|سياسي قيدين]] ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ|آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪارڪنن]] کي هندستان جي مکيه زميني حصي کان پري قيد رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{cite journal |url=http://www.jstor.org/stable/41856271 |author=Murthy, R.V.R. |title=Cellular Jail: a Century of Sacrifices |year=2006 |journal=The Indian Journal of Political Science |volume=67 |issue=4 |pages=879–888 |jstor=41856271 |access-date=3 June 2021 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603044817/https://www.jstor.org/stable/41856271 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/long_reads/cellular-jail-india-integral-country-fight-freedom-independence-british-colony-andaman-and-nicobar-islands-port-blair-sushil-dasguputa-a7883691.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111041305/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/cellular-jail-india-integral-country-fight-freedom-independence-british-colony-andaman-and-nicobar-islands-port-blair-sushil-dasguputa-a7883691.html |archive-date=11 November 2020 |url-access=limited |url-status=live |title=How India's Cellular Jail was integral in the country's fight for freedom |date=14 August 2017 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ]]}}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[جاپاني سلطنت]] انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن تي حملو ڪيو. جاپاني فوجن 23 مارچ 1942ع تي پورٽ بليئر تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |first=Klemen |last=L |url=https://warfare.gq/dutcheastindies/andaman.html |title=The capture of Andaman Islands, March 1942 |date=1999–2000 |work=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942 |access-date=31 January 2024 |archive-date=26 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726181150/https://warfare.gq/dutcheastindies/andaman.html |url-status=dead}}</ref> 29 ڊسمبر 1943ع تي جاپان [[سڀاش چندر بوس]] جي [[آزاد هند]] تنظيم کي ٻيٽن جو عارضي انتظامي اختيار ڏنو.<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/article/research/the-forgotten-story-of-the-japanese-ruling-over-a-part-of-india-8887379/ |title=The forgotten story of the Japanese ruling over (a part of) India |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=1 December 2023 |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202213222/https://indianexpress.com/article/research/the-forgotten-story-of-the-japanese-ruling-over-a-part-of-india-8887379/ |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به بوس جا اختيار محدود هئا ۽ ٻيٽن جو حقيقي ڪنٽرول جاپانين وٽ ئي رهيو. جاپاني قبضي دوران وڏي پيماني تي ڦرلٽ، باهه لڳائڻ، جنسي زيادتين ۽ [[عدالت کان سواءِ قتل|عدالتي ڪارروائيءَ کان سواءِ قتلن]] جا اطلاع پڻ مليا.<ref>{{cite book |title=Japanese in the Andaman & Nicobar Islands: Red Sun over black Water |first=Jayant |last=Dasgupta |pages=67, 87, 91–95 |isbn=978-8-170-49138-5 |year=2002 |publisher=Manas Publications}}</ref> 7 آڪٽوبر 1945ع تي پورٽ بليئر جي جمخانا ميدان ۾ هڪ رسمي تقريب دوران هي علائقو ٻيهر برطانوي اختيارين جي حوالي ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Rise and Fall of Imperial Japan |first=Stephen |last=Wynn |year=2020 |isbn=978-1-473-86551-8 |publisher=Pen & Sword Books Limited |page=124}}</ref> [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران انگريزن پورٽ بليئر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۽ انهن ٻيٽن تي [[اينگلو انڊين]] ۽ [[اينگلو برمي ماڻهو|اينگلو برمي]] ماڻهن کي آباد ڪرڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو. ورهاڱي بابت ڳالهين دوران [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ٻيٽن تي هندستان جي دعويٰ پيش ڪئي، جڏهن ته پاڪستان لاءِ پڻ انهن ٻيٽن جي دعويٰ ڪئي وئي.<ref>{{cite book |title=Andaman and Nicobar Islands: A Geo-political and Strategic Perspective |first=R. V. R. |last=Murthy |year=2007 |isbn=978-8-172-11219-6 |publisher=Northern Book Centre |page=117 |quote=Muslim league pleaded with the British that Andaman and Nicobar should go to the proposed Pakistan}}</ref><ref>{{cite news |url=https://thefridaytimes.com/09-Oct-2020/mr-jinnah-s-bid-for-the-andaman-islands |title=Jinnah's bid for Andaman Islands |date=9 October 2020 |access-date=12 March 2024 |work=[[دي فرائيڊي ٽائمز]] |archive-date=6 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006014309/https://thefridaytimes.com/09-Oct-2020/mr-jinnah-s-bid-for-the-andaman-islands |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جو قانون، 1947ع|هندستان جي آزاديءَ]] کان پوءِ اهي ٻيٽ [[ڊومينين آف انڊيا]] جو حصو بڻيا. [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] موجب، ٻيٽن جو انتظام ڀارت سرڪار طرفان مقرر ڪيل ليفٽيننٽ گورنر جي حوالي ٿيڻو هو.<ref>{{cite act |title=Constitution of India |chapter=[[ڀارتي پارليامينٽ]] |year=1950 |url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s380537a945c7aaa788ccfcdf1b99b5d8f/uploads/2023/05/2023050195.pdf |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |access-date=31 December 2023}}</ref> 1956ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم جو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم]] کان پوءِ هي ٻيٽ ڀارت سرڪار جي انتظام هيٺ هڪ الڳ [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] بڻيا، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ پورٽ بليئر هو.<ref>{{cite book |title=Andaman and Nicobar Islands Development Report |series=State Development Report series |publisher=[[ڀارت جو منصوبابندي ڪميشن]] |edition=illustrated |year=2008 |isbn=978-81-7188-652-4 |url=https://books.google.com/books?id=ujf2N5O4iKgC |access-date=12 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151209011823/https://books.google.com/books?id=ujf2N5O4iKgC |archive-date=9 December 2015 |url-status=live}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان وٺي، [[بنگال جو اپسمنڊ]] ۾ [[ملاڪا جي سامونڊي لنگهه]] جي ويجهو پنهنجي اهم جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، پورٽ بليئر کي هڪ اهم دفاعي مرڪز طور ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite book |title=India's Defense Strategy and the India–ASEAN Relationship, RSIS Monograph No.28 |author=David Brewster |url=https://www.academia.edu/7716140 |access-date=24 August 2014 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/7716140 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Sawhney |first1=Pravin |title=A watchtower on the high seas |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/comment/a-watchtower-on-the-high-seas-720929/ |newspaper=[[دي ٽربيون (چندي ڳڙهه)|دي ٽربيون]] |access-date=16 April 2019 |date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416050217/https://www.tribuneindia.com/news/comment/a-watchtower-on-the-high-seas/720929.html |archive-date=16 April 2019 |url-status=live}}</ref> 26 ڊسمبر 2004ع تي [[2004ع جو هندي سمنڊ وارو زلزلو ۽ سونامي|هندي سمنڊ ۾ آيل سامونڊي زلزلي]] کان پوءِ انهن ٻيٽن جي سامونڊي ڪنارن تي لڳ ڀڳ {{cvt|10|m}} اوچيون [[سونامي]] جون لهرون آيون.<ref>{{cite book |title=Sumatra-Andaman Islands Earthquake and Tsunami of December 6, 2004: Lifeline Performance |year=2007 |publisher=[[آمريڪي سوسائٽي آف سول انجنيئرز]]، Technical Council on Lifeline Earthquake Engineering |location=[[ريسٽن، ورجينيا]] |isbn=9780784409510 |url=http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5511 |editor=Carl Strand and John Masek |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024115815/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5511 |archive-date=24 October 2013}}</ref> ٻيٽن تي رهندڙ مقامي آباديءَ ۽ سياحن کي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهتو، جڏهن ته قديم مقامي برادرين جا ماڻهو گهڻي حد تائين محفوظ رهيا، ڇاڪاڻ ته اهي مٿانهين زمين ڏانهن منتقل ٿي ويا هئا. پورٽ بليئر ايتري حد تائين محفوظ رهيو جو ان کي ٻيٽن ۾ امدادي ڪاررواين جي مرڪز طور استعمال ڪري سگهجي پيو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4181855.stm |work=[[بي بي سي نيوز]] |title=Tsunami folklore 'saved islanders' |date=20 January 2005 |access-date=23 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930002820/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4181855.stm |archive-date=30 September 2009 |url-status=live}}</ref> 2017ع ۾ پورٽ بليئر کي [[اسمارٽ سٽيز مشن]] تحت ترقي ڏيڻ لاءِ چونڊيل شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.livemint.com/Politics/kMLIQKW3xIqOUzFJ5sZadN/Smart-cities-More-names-of-cities-to-be-announced-today.html |title=13 cities included in Phase 1 of Smart Cities Mission |last=Khanna |first=Pretika |date=24 May 2016 |work=[[لائيو منٽ]] |access-date=4 January 2017 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303161322/http://www.livemint.com/Politics/kMLIQKW3xIqOUzFJ5sZadN/Smart-cities-More-names-of-cities-to-be-announced-today.html |url-status=live}}</ref> 13 سيپٽمبر 2024ع تي ڀارت سرڪار سرڪاري طور شهر جو نالو پورٽ بليئر مان بدلائي '''[[شري وجيه پورم]]''' رکيو.<ref>{{cite press release |title=Government has decided to rename the capital of Andaman & Nicobar Islands Port Blair as Sri Vijaya Puram |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2054647 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |access-date=13 September 2024 |date=13 September 2024 |archive-date=14 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914041429/https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2054647 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/india/story/port-blair-renamed-sri-vijaya-puram-amit-shah-pm-modi-vision-free-nation-from-colonial-imprints-2599292-2024-09-13 |title=Port Blair renamed Sri Vijaya Puram 'to free nation from colonial imprints' |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=13 September 2024 |access-date=13 September 2024 |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913122649/https://www.indiatoday.in/india/story/port-blair-renamed-sri-vijaya-puram-amit-shah-pm-modi-vision-free-nation-from-colonial-imprints-2599292-2024-09-13 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.deccanherald.com/india/port-blair-renamed-as-sri-vijaya-puram-announces-amit-shah-3189793 |title=Port Blair renamed as Sri Vijaya Puram, announces Amit Shah |work=[[دکن هيرالڊ]] |agency=[[پريس ٽرسٽ آف انڊيا]] |date=13 September 2024 |access-date=13 September 2024 |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913115021/https://www.deccanherald.com/india/port-blair-renamed-as-sri-vijaya-puram-announces-amit-shah-3189793 |url-status=live}}</ref> == آبهوا == [[پورٽ بليئر]] جي آبهوا [[اُستوائي مون سوني آبهوا]] واري آهي، جيڪا [[ڪوپن جي آبهوا جي درجابندي]] موجب ''اَي ايم'' (Am) قسم ۾ اچي ٿي. {{Weather box | collapsed = | location = پورٽ بليئر (1991ع–2020ع؛ انتهائي موسمي رڪارڊ 1901ع کان هينئر تائين) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 33.0 | Feb record high C = 34.6 | Mar record high C = 36.0 | Apr record high C = 36.8 | May record high C = 36.4 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 32.8 | Aug record high C = 32.7 | Sep record high C = 35.4 | Oct record high C = 35.6 | Nov record high C = 34.0 | Dec record high C = 35.4 | year record high C = 36.8 | Jan high C = 29.9 | Feb high C = 30.6 | Mar high C = 31.7 | Apr high C = 32.5 | May high C = 31.5 | Jun high C = 30.0 | Jul high C = 29.6 | Aug high C = 29.5 | Sep high C = 29.5 | Oct high C = 30.2 | Nov high C = 30.5 | Dec high C = 30.1 | year high C = 30.5 | Jan mean C = 26.5 | Feb mean C = 26.9 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.7 | May mean C = 28.2 | Jun mean C = 27.2 | Jul mean C = 27.0 | Aug mean C = 26.9 | Sep mean C = 26.6 | Oct mean C = 27.0 | Nov mean C = 27.4 | Dec mean C = 27.0 | year mean C = | Jan low C = 23.0 | Feb low C = 22.7 | Mar low C = 23.4 | Apr low C = 24.7 | May low C = 24.9 | Jun low C = 24.6 | Jul low C = 24.2 | Aug low C = 24.2 | Sep low C = 23.7 | Oct low C = 23.8 | Nov low C = 24.3 | Dec low C = 23.9 | year low C = 24.0 | Jan record low C = 14.8 | Feb record low C = 15.9 | Mar record low C = 16.2 | Apr record low C = 17.3 | May record low C = 17.1 | Jun record low C = 18.8 | Jul record low C = 18.0 | Aug record low C = 19.8 | Sep record low C = 16.8 | Oct record low C = 17.8 | Nov record low C = 17.3 | Dec record low C = 16.2 | year record low C = 14.6 | rain colour = green | Jan rain mm = 48.9 | Feb rain mm = 14.2 | Mar rain mm = 32.7 | Apr rain mm = 78.0 | May rain mm = 407.2 | Jun rain mm = 484.2 | Jul rain mm = 448.5 | Aug rain mm = 460.2 | Sep rain mm = 505.2 | Oct rain mm = 300.9 | Nov rain mm = 221.8 | Dec rain mm = 111.4 | year rain mm = 3113.4 | Jan rain days = 2.2 | Feb rain days = 0.9 | Mar rain days = 1.8 | Apr rain days = 4.2 | May rain days = 15.9 | Jun rain days = 18.7 | Jul rain days = 19.3 | Aug rain days = 19.1 | Sep rain days = 20.0 | Oct rain days = 14.9 | Nov rain days = 10.4 | Dec rain days = 4.9 | year rain days = 132.3 | time day = 17:30 [[ڀارتي معياري وقت]] | Jan humidity = 75 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 72 | Apr humidity = 74 | May humidity = 83 | Jun humidity = 86 | Jul humidity = 86 | Aug humidity = 86 | Sep humidity = 89 | Oct humidity = 87 | Nov humidity = 82 | Dec humidity = 77 | year humidity = 81 | Jan sun = 266.6 | Feb sun = 265.6 | Mar sun = 266.6 | Apr sun = 237.0 | May sun = 158.1 | Jun sun = 90.0 | Jul sun = 102.3 | Aug sun = 99.2 | Sep sun = 117.0 | Oct sun = 167.4 | Nov sun = 189.0 | Dec sun = 241.8 | year sun = | Jand sun = 8.6 | Febd sun = 9.4 | Mard sun = 8.6 | Aprd sun = 7.9 | Mayd sun = 5.1 | Jund sun = 3.0 | Juld sun = 3.3 | Augd sun = 3.2 | Sepd sun = 3.9 | Octd sun = 5.4 | Novd sun = 6.3 | Decd sun = 7.8 | yeard sun = 6.0 | source 1 = [[ڀارتي موسميات کاتو]] (1971ع–2000ع)<ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Port Blair Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 619–620 | access-date = 10 February 2020 }}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M4 | access-date = 10 February 2020 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://city.imd.gov.in/citywx/extreme/FEB/portblair2.htm | title = Port Blair Climatological Table 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | access-date = 10 February 2020 | archive-date = 13 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210513101149/https://city.imd.gov.in/citywx/extreme/FEB/portblair2.htm | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042602/http://imdpune.gov.in/library/public/Daily%20Normals%20of%20Global%20&%20Diffused%20Radiations%20%201971_2000.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/Daily%20Normals%20of%20Global%20&%20Diffused%20Radiations%20%201971_2000.pdf | title = Table 3 Monthly mean duration of Sun Shine (hours) at different locations in India | work = Daily Normals of Global & Diffuse Radiation (1971–2000) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M-3 | access-date = 10 February 2020 }}</ref> | source 2 = [[آمريڪي قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظاميا]] (انتهائي موسمي رڪارڊ)<ref>{{cite web | title = WMO Climate Normals for 1991-2020: Port Blair | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/India/XLS/PORT_BLAIR_43333.xlsx | work = NOAA | access-date = 22 March 2024 | format = CSV | quote = WMO Station Number: 43333 | archive-date = 22 March 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240322181632/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/India/XLS/PORT_BLAIR_43333.xlsx | url-status = live }}</ref>؛ [[ٽوڪيو موسمياتي مرڪز]] (1991ع–2020ع جا سراسري گرمي پد)<ref name="TCC">{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43333 | title = Normals Data: Port Blair - India Latitude: 11.67°N Longitude: 92.72°E Height: 79 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 March 2020 | archive-date = 1 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200301162303/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43333 | url-status = live }}</ref> | date = November 2010 }} == آبادي == {{Historical population |source = [[ڀارت سرڪار]]<ref>{{cite web |title=Census Tables |url=https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables |work=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=6 January 2024 |archive-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509161148/https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables |url-status=live }}</ref> |1951 | 7789 |1961 | 14075 |1971 | 26218 |1981 | 49634 |1991 | 74955 |2001 | 99984 |2011 | 108058 |align = right }} [[ڀارت جي آدمشماري 2011ع|2011ع جي آدمشماري]] موجب پورٽ بليئر جي ڪل آبادي 108,058 هئي، جنهن ۾ 57,761 مرد ۽ 50,297 عورتون شامل هيون.{{efn|name=expansion|اهي انگ اکر 2015ع ۾ شهر جي حدن جي توسيع کان اڳ واري پراڻي شهري حد سان لاڳاپيل آهن.}}<ref name="Census"/><ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 |archive-date=16 June 2004 |title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional) |access-date=1 November 2008 |work=Census Commission of India }}</ref> ڇهن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جو تعداد 10,699 هو، جيڪو ڪل آباديءَ جو 9.9 سيڪڙو هو. شهر ۾ [[جنسي تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 871 عورتون هو، جڏهن ته سڄي مرڪزي انتظام واري علائقي جو سراسري تناسب 876 هو. شهر ۾ [[خواندگي جي شرح]] 90.28 سيڪڙو هئي، جيڪا علائقي جي سراسري شرح 86.63 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. مردن جي خواندگي 93.16 سيڪڙو ۽ عورتن جي خواندگي 86.94 سيڪڙو هئي.<ref name="Census"/> 2015ع ۾ شهري حدن جي توسيع کان پوءِ، 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي بنياد تي، شهر جي آبادي 140,572 ڄاڻائي وئي.<ref name="pbmc"/> ٻولين جي لحاظ کان [[تامل ٻولي]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي هئي، جنهن جا 40,323 مادري ٻولي ڳالهائيندڙ هئا. ان کان پوءِ [[تيلگو ٻولي]] جا 32,628، [[هندي ٻولي]] جا 31,520، [[بنگالي ٻولي]] جا 28,063، [[مليالم ٻولي]] جا 13,670، [[سادري ٻولي]] جا 3,479، [[ڪروخ ٻولي]] جا 3,459 ۽ [[نڪوباري ٻولي]] جا 2,308 ڳالهائيندڙ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite report |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-3500.XLSX |work=Census of India |access-date=1 June 2012 |archive-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708051630/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-3500.XLSX |url-status=live }}</ref> مذهب جي لحاظ کان [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار اڪثريت ۾ هئا، جن جو حصو 74.37 سيڪڙو هو، جڏهن ته [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]] جا پيروڪار هر هڪ 12.43 سيڪڙو ڄاڻايا ويا.<ref name="Census"/> == انتظاميا == [[پورٽ بليئر ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي شهري انتظام ۽ بلدياتي خدمتن جي ذميوار اداري طور ڪم ڪري ٿي. هيءَ ڪائونسل 11 مارچ 1957ع تي انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن بابت ميونسپل بورڊن جو ضابطو لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 2 آڪٽوبر 1957ع تي قائم ٿي.<ref name="pbmc"/> شروعات ۾ ميونسپل ڪائونسل جو انتظامي علائقو {{cvt|14.14|km2}} هو، جيڪو نون وارڊن ۾ ورهايل هو. بعد ۾ وارڊن جو تعداد وڌائي 18 ڪيو ويو. ميونسپل ڪائونسل جون پهريون چونڊون سيپٽمبر 1995ع ۾ ٿيون. ان وقت ڪائونسل ۾ 18 چونڊيل ۽ ٽي نامزد ميمبر شامل هئا.<ref name="pbmc"/> 2015ع ۾ شهر جون حدون وڌائي {{cvt|41.22|km2}} ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Port Blair City Limit to be Expanded |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2011/oct/14/port-blair-city-limit-to-be-expanded-300361.html |access-date=17 March 2023 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |date=16 May 2012 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317045216/https://www.newindianexpress.com/nation/2011/oct/14/port-blair-city-limit-to-be-expanded-300361.html |url-status=live }}</ref> ڪائونسل 24 وارڊن تي مشتمل آهي ۽ هر وارڊ جي نمائندگي سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل ڪائونسلر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |last=Sanjib |date=5 March 2015 |title=Port Blair city all set for expansion; PBMC to have 24 wards |url=http://www.andamansheekha.com/29724/ |access-date=17 March 2023 |work=Andaman Sheeka |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317045201/http://www.andamansheekha.com/29724/ |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == [[فائل:Veer Savarkar International Airport – New Terminal.jpg|thumb|[[وير ساورڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پورٽ بليئر؛ انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو اهم هوائي اڏو]] انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن لاءِ هوائي آمدرفت جي بنيادي سهولت پورٽ بليئر ڀرسان واقع [[وير ساورڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]] فراهم ڪري ٿو، جتان ڀارت جي وڏن شهرن ڏانهن باقاعده اڏامون هلن ٿيون.<ref>{{cite report |url=https://www.dgca.gov.in/digigov-portal/?page=jsp/dgca/InventoryList/aerodrome/public/PUBLIC%20USE%20LICENSED%20AERODROME%20(PUBLIC%20AND%20PRIVATE)%20AND%20HELIPORT%20-converted%20(1).pdf |title=List of Aerodromes Licensed in Public Use Category |work=Directorate General of Civil Aviation of India |access-date=11 October 2023 |archive-date=26 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126130851/https://www.dgca.gov.in/digigov-portal/?page=jsp/dgca/InventoryList/aerodrome/public/PUBLIC%20USE%20LICENSED%20AERODROME%20(PUBLIC%20AND%20PRIVATE)%20AND%20HELIPORT%20-converted%20(1).pdf |url-status=live }}</ref> هي هوائي اڏو [[شهري هوائي اڏو فوجي اڏي اندر|فوجي هوائي اڏي اندر شهري هوابازيءَ جي مخصوص حصي]] طور ڪم ڪري ٿو ۽ [[ڀارتي بحري فوج]] جي [[آءِ اين ايس اتڪروش]] سان هوائي پٽي ۽ ٻين هوائي سهولتن جو گڏيل استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite press release |title=New Terminal Building at Port Blair Airport by March 2018 |url=https://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=98538 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=22 August 2013 |access-date=6 January 2014 |archive-date=3 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210903160835/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=98538 |url-status=live }}</ref> هوائي اڏي تي {{cvt|3290|m|ft|sigfig=5}} ڊگهي هڪ [[هوائي پٽي]] آهي. شهري مسافرن واري ٽرمينل جو انتظام [[ڀارتي هوائي اڏن جي اٿارٽي]] وٽ آهي، جڏهن ته هوائي آمدرفت جي نگراني ۽ ڪنٽرول ڀارتي بحري فوج سنڀالي ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.sainiksamachar.nic.in/englisharchives/2011/oct16-11/h5.htm |title=Andaman & Nicobar Command: Saga of Synergy |work=Sainik Samachar |access-date=9 January 2012 }}</ref> پورٽ بليئر ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ڪمانڊ]] پڻ قائم آهي، جيڪا [[ڀارتي هٿياربند فوجون|ڀارتي هٿياربند فوجن]] جي واحد گڏيل ٽنهي فوجي شاخن واري ڪمانڊ آهي. اها ڪمانڊ آءِ اين ايس اتڪروش جي [[هوائي فوجي اڏو|هوائي اڏي]] ۽ ڀرسان موجود بحري سهولت [[آءِ اين ايس جراوا]] کي استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite press release |url=https://pib.gov.in/pressreleaseshare.aspx?prid=1560445 |title=Headquarters Andaman Nicobar Command ANC to enhance its operational capability with the upcoming commissioning of INS Kohassa |date=18 January 2019 |access-date=1 December 2023 |work=[[ڀارت سرڪار]] |archive-date=22 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922034231/https://pib.gov.in/pressreleaseshare.aspx?prid=1560445 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Andaman and Nicobar command |url=http://ids.nic.in/ancommand.htm |work=National Integrated Command |access-date=1 July 2013 |archive-date=24 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524064735/http://ids.nic.in/ancommand.htm |url-status=live }}</ref> [[پورٽ بليئر بندرگاهه]] ٻيٽن ڏانهن سامونڊي آمدرفت جو هڪ اهم مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=http://andssw1.and.nic.in/pmb/history.html |title=History of Ports |publisher=Port Management Board, Government of India |access-date=1 December 2023 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131134344/http://andssw1.and.nic.in/pmb/history.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=India plans Rs 10,000 cr transshipment port at Great Nicobar Island: PM |url=https://hr.economictimes.indiatimes.com/news/industry/india-plans-rs-10000-cr-transshipment-port-at-great-nicobar-island-pm/77466638 |access-date=10 August 2020 |newspaper=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919070235/https://hr.economictimes.indiatimes.com/news/industry/india-plans-rs-10000-cr-transshipment-port-at-great-nicobar-island-pm/77466638 |url-status=live }}</ref> {{cvt|230.7|km}} ڊگهو [[قومي شاهراهه 4 (ڀارت)|قومي شاهراهه نمبر 4]] پورٽ بليئر کي [[ڊگلي پور]] سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite report |url=https://morth.nic.in/sites/default/files/State_wise_Length_of_National_Highways_in_India.pdf |title=State-wise length of National Highways in India |date=30 November 2018 |publisher=[[ڀارت جي روڊ ٽرانسپورٽ ۽ شاهراهن واري وزارت]] |access-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929205249/https://morth.nic.in/sites/default/files/State_wise_Length_of_National_Highways_in_India.pdf |archive-date=29 September 2020 }}</ref><ref>{{cite report |url=https://morth.nic.in/sites/default/files/PragatiKiNayiGati/pdf/andaman.pdf |title=Andaman, Road development |access-date=1 December 2023 |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |archive-date=17 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917094416/https://morth.nic.in/sites/default/files/PragatiKiNayiGati/pdf/andaman.pdf |url-status=live }}</ref> == تعليم == پورٽ بليئر جي اهم تعليمي ادارن ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو طبي سائنسز ادارو]]، [[انڊمان لا ڪاليج]]، [[ڊاڪٽر بي آر امبيڊڪر انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۽ [[جواهر لعل نهرو گورنمينٽ ڪاليج]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://southandaman.nic.in/public-utility-category/colleges/ |title=Colleges in South Andaman |work=[[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جي حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413092428/https://southandaman.nic.in/public-utility-category/colleges/ |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons|Port Blair|پورٽ بليئر سان لاڳاپيل تصويرون ۽ ٻيا ميڊيا فائيل}} * {{wikivoyage inline|Port Blair}} {{ڏکڻ انڊمان ضلعو}} {{انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو مرڪزي انتظام وارو علائقو}} {{ڀارت جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام وارن علائقن جون گاديون}} {{Authority control}} [[زمرو:پورٽ بليئر| ]] [[زمرو:1789ع ۾ هندستان ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1789ع ۾ برطانوي هندستان ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1789ع ۾ قائم ٿيل آباد جايون]] [[زمرو:ڏکڻ انڊمان ضلعي جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ڀارت جي مرڪزي انتظام وارن علائقن جون گاديون]] [[زمرو:انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جا سياحتي ماڳ]] [[زمرو:ڏکڻ انڊمان ٻيٽ]] [[زمرو:ڀارت جا بندرگاهي شهر ۽ ڳوٺ]] 16c90678syq33872fvk70j3vrdavrqt 429671 429667 2026-11-08T11:42:35Z Intisar Ali 8681 /* */ 429671 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀارت جي انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = شري وجيه پورم | official_name = شري وجيه پورم | other_name = پورٽ بليئر | type = شهر | image = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | image1 = View from South Point, (Port Blair, India).jpg | caption1 = [[انڊمان سمنڊ]] جو منظر | image2 = Corbyns cove beach,Port Blaire,Andaman - panoramio.jpg | caption2 = ڪوربنز ڪوو سامونڊي ڪنارو | image3 = PortBlair SeasideRoad.JPG | caption3 = سمنڊ جي ڪناري سان گذرندڙ رستو | image4 = Science Centre Port Blair 4150297.JPG | caption4 = سائنس مرڪز | image5 = Jaljeevshala-Aquarium at Port Blair - panoramio.jpg | caption5 = جل جيوشالا آبي جيوت گهر | image6 = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG | caption6 = [[سيلولر جيل]] }} | image_blank_emblem = Sri Vijaya Puram Municipal Council Emblem.png | image_size = | blank_emblem_type = پورٽ بليئر ميونسپل ڪائونسل جي مُهر | pushpin_map = India Andaman and Nicobar Islands#Bay of Bengal | pushpin_label_position = right | pushpin_caption = انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن ۾ شهر جو هنڌ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو]] | subdivision_name1 = [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] | subdivision_type2 = [[ڀارت جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ڏکڻ انڊمان ضلعو|ڏکڻ انڊمان]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_type = [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسل]] | governing_body = [[پورٽ بليئر ميونسپل ڪائونسل]] | leader_party = [[تيلگو ديسم پارٽي]] | leader_title = چيئرمين | leader_name = ايس شاهل حميد | established_title = | established_date = | area_footnotes = <ref name="pbmc">{{cite web |title=Port Blair City |url=https://testpbmc.andaman.gov.in/about |access-date=23 November 2020 |archive-date=17 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210617030734/http://testpbmc.andaman.gov.in/about |url-status=dead }}</ref> | area_total_km2 = 41.22 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="pbmc"/> | custom_data_sec2 = 1.15 ([[مرد|♂]]/[[عورت|♀]]) | website = {{URL|https://pbmc.gov.in/}} | footnotes = [[ڀارت جي آدمشماري 2011ع|2011ع جي آدمشماري]] موجب، پورٽ بليئر جي آبادي 108,058 هئي.<ref name="Census">{{cite web |title=Census of India |url=https://www.census2011.co.in/data/town/804041-port-blair-andaman-and-nicobar-islands.html |work=Census of India 2011 |access-date=10 May 2015 |archive-date=12 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151212165047/http://www.census2011.co.in/data/town/804041-port-blair-andaman-and-nicobar-islands.html |url-status=live }}</ref> 2015ع ۾ ميونسپل حدون {{cvt|17.74|km2}} مان وڌائي {{cvt|41.22|km2}} ڪيون ويون. نئين حدن مطابق 2011ع جي آدمشماريءَ جي بنياد تي آبادي 140,572 ڄاڻائي وئي.<ref name="pbmc"/> | population_total = 140572 | population_density_km2 = | time_zone = [[ڀارتي معياري وقت]] | utc_offset = +5:30 | coordinates = {{coord|11|40|06|N|92|44|16|E|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = 16 | postal_code_type = [[ڀارتي پوسٽل انڊيڪس نمبر|پوسٽل انڊيڪس نمبر]] | postal_code = 744101 | registration_plate = AN-01 | custom_label_sec1 = [[ڪوپن جي آبهوا جي درجابندي|آبهوا]] | custom_data_sec1 = [[اُستوائي مون سوني آبهوا|اَي ايم (Am)]] | custom_label_sec2 = [[انساني جنسي تناسب|جنسي تناسب]] }} '''پورٽ بليئر''' ({{Audio|Port_Blair.ogg|تلفظ}})، جنهن جو سرڪاري نالو '''شري وجيه پورم''' ({{IPA|hi|ˌɕɾˈɨː ˈʋɪ̯ˌd͡ʑʌjᵊ pʊˈɾ.əm}}) آهي، [[ڀارت]] جي [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref name="Dist">{{cite web |url=http://www.and.nic.in/gov/districtsgov.php |title=Districts of Andaman and Nicobar |publisher=Government of India |access-date=1 December 2023 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131123404/http://www.and.nic.in/gov/districtsgov.php |url-status=live }}</ref> هي شهر [[ڏکڻ انڊمان ٻيٽ]] تي واقع آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[بنگال جو اپسمنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[انڊمان سمنڊ]] آهي. هي شهر ڀارت جي مکيه زميني حصي تي واقع [[چنائي]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|1190|km}} ۽ [[ڪولڪتا]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|1255|km}} جي مفاصلي تي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8YSulxyTq_YC |title=Annual Report, 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs |year=2016 |page=150 }}</ref> هي [[ڏکڻ انڊمان ضلعو|ڏکڻ انڊمان ضلعي]] جو انتظامي صدر مقام ۽ انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جي مرڪزي انتظام واري علائقي جو واحد سرڪاري طور نوٽيفاءِ ٿيل شهر آهي.<ref name="Dist"/> هن شهر ۾ [[وير ساورڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]] واقع آهي، جيڪو ٻيٽن جو واحد وڏو هوائي اڏو آهي. [[پورٽ بليئر بندرگاهه]] سان گڏ هي هوائي اڏو انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن ڏانهن آمدرفت جو مکيه رستو فراهم ڪري ٿو. شهر ۾ [[ڀارتي بحري فوج]] جا هوائي ۽ بحري اڏا [[آءِ اين ايس اتڪروش]] ۽ [[آءِ اين ايس جراوا]] پڻ موجود آهن. ان کان سواءِ هتي [[انڊمان ۽ نڪوبار ڪمانڊ]] جو صدر مقام آهي، جيڪا [[ڀارتي هٿياربند فوجون|ڀارتي هٿياربند فوجن]] جي واحد گڏيل ٽنهي فوجي شاخن واري ڪمانڊ آهي. هن علائقي جا اصل رهواسي [[انڊمان جا مقامي ماڻهو|انڊماني ماڻهو]] هئا. ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريزن]] [[انڊمان ٻيٽ|انڊمان ٻيٽن]] ۾ نوآبادياتي آبادي قائم ڪئي ۽ اتي هڪ [[بحري اڏو]] ۽ [[قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي، پر اها ڪالوني ٻن سالن کان پوءِ ڇڏي ڏني وئي. 22 فيبروري 1858ع تي انگريزن پورٽ بليئر ۾ ٻيهر نوآبادياتي مرڪز قائم ڪيو. ساڳئي وقت پورٽ بليئر ڀرسان [[راس ٻيٽ (ڏکڻ انڊمان ضلعو)|راس ٻيٽ]] تي هڪ نئين [[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنيادي مقصد [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] ۾ حصو وٺندڙ قيدين کي رکڻ هو. 1872ع ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] هڪ گڏيل انتظامي اختيار هيٺ آندا ويا ۽ انهن جو انتظام پورٽ بليئر ۾ مقرر چيف ڪمشنر جي حوالي ڪيو ويو. [[سيلولر جيل]] جي تعمير 1906ع ۾ مڪمل ٿي. اهو قيدخانو [[سياسي قيدي|سياسي قيدين]] ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ|آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪارڪنن]] کي قيد رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[جاپاني سلطنت|جاپاني فوجن]] 23 مارچ 1942ع تي پورٽ بليئر تي قبضو ڪري ورتو. 7 آڪٽوبر 1945ع تي هي شهر ٻيهر برطانوي اختيارين جي قبضي ۾ آيو. 1947ع ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جو قانون، 1947ع|هندستان جي آزاديءَ]] کان پوءِ انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ [[ڊومينين آف انڊيا]] جو حصو بڻيا ۽ بعد ۾ پورٽ بليئر کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي انهن کي هڪ الڳ [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] جي حيثيت ڏني وئي. هن شهر جو نالو [[رائل انڊين نيوي]] جي آفيسر [[آرچيبالڊ بليئر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو هو، جنهن ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ هن علائقي ۾ برطانوي نوآبادياتي مرڪز قائم ڪيو هو. '''13 سيپٽمبر 2024ع''' تي [[ڀارت سرڪار]] سرڪاري طور شهر جو نالو '''پورٽ بليئر''' مان بدلائي '''شري وجيه پورم''' رکيو. == تاريخ == هن علائقي جا اصل رهواسي [[انڊمان جا مقامي ماڻهو|انڊماني ماڻهو]] هئا، جيڪي ممڪن آهي ته [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] (پيليوليٿڪ) دوران ٻين انساني آبادين کان الڳ ٿلڳ رهيا هجن. اهو دور لڳ ڀڳ 30,000 سال اڳ ختم ٿيو هو.<ref>{{cite journal |last1=Palanichamy |first1=Malliya G. |first2=Suraksha |last2=Agrawal |first3=Yong-Gang |last3=Yao |first4=Qing-Peng |last4=Kong |first5=Chang |last5=Sun |first6=Faisal |last6=Khan |first7=Tapas Kumar |last7=Chaudhuri |first8=Ya-Ping |last8=Zhang |year=2006 |title=Comment on 'Reconstructing the Origin of Andaman Islanders' |journal=[[سائنس (رسالو)|Science]] |volume=311 |issue=5760 |pages=470 |doi=10.1126/science.1120176 |pmid=16439647 |doi-access=free}}</ref> انهن ٻيٽن جو ذڪر مختلف تاريخدانن ۽ سياحن ڪيو آهي، جن ۾ پهرين صدي عيسويءَ جو [[بطليموس]]، تيرهين صديءَ جو [[مارڪو پولو]]، چوڏهين صديءَ جو [[فريئر اوڊورڪ]] ۽ سورهين صديءَ جو [[سيزاري فيڊريچي]] شامل آهن.<ref name="SA">{{cite web |url=https://southandaman.nic.in/history/ |title=History of South Andaman |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |access-date=1 December 2023 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521173745/https://southandaman.nic.in/history/ |url-status=live }}</ref> [[فائل:Port Blair 1872 Ross Island Penal HQ.jpg|thumb|کاٻو|[[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|راس ٻيٽ جو قيدخانو]] (1872ع)]] [[فائل:Viper New Jails Construction.JPG|thumb|کاٻو|[[وائپر ٻيٽ]] تي تعمير هيٺ قيدخانو]] 1789ع ۾ [[رائل انڊين نيوي]] جي [[آرچيبالڊ بليئر]] [[انڊمان ٻيٽن]] ۾ برطانوي نوآبادياتي آبادي قائم ڪئي ۽ هڪ [[بحري اڏو]] پڻ قائم ڪيو.<ref name="SA"/> 1794ع ۾ [[چيٿم ٻيٽ (انڊمان ٻيٽ)|چيٿم ٻيٽ]] تي هڪ [[قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جتي پهرين مرحلي ۾ 100 قيدي موڪليا ويا. انهن قيدين کان پورهيو ڪرايو ويندو هو ۽ هو هڪ شهري معاهدي تحت ڪم ڪندا هئا. ٻن سالن کان پوءِ اها ڪالوني ڇڏي ڏني وئي.<ref name="Vaidik">{{cite book |title=Imperial Andamans: Colonial Encounter and Island History |first=Aparna |last=Vaidik |year=2010 |pages=35–37 |isbn=978-0-230-27488-4 |publisher=Palgrave Macmillan}}</ref> 22 فيبروري 1858ع تي انگريزن آرچيبالڊ بليئر جي نالي سان منسوب [[پورٽ بليئر]] ۾ ٻيهر نوآبادياتي مرڪز قائم ڪيو.<ref name="SA"/><ref name="Vaidik"/> پورٽ بليئر ڀرسان [[راس ٻيٽ (ڏکڻ انڊمان ضلعو)|راس ٻيٽ]] تي هڪ نئين [[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنيادي مقصد [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] ۾ حصو وٺندڙ قيدين کي رکڻ هو. مارچ 1858ع ۾ 200 سزا يافته قيدين جو پهريون گروهه ٻيٽ تي پهتو.<ref name="Vaidik"/><ref>{{cite journal |url=http://www.jstor.org/stable/44137988 |author=Mathur, L. P. |title=A Historical Study of Euro-Asian Interest in the Andaman and Nicobar Islands |year=1967 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=29 |page=60 |jstor=44137988 |access-date=19 May 2021 |archive-date=19 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519055108/https://www.jstor.org/stable/44137988 |url-status=live}}</ref> انهن قيدين کان سخت پورهيو ڪرايو ويندو هو. ٻيلن جي صفائيءَ سبب مقامي انڊماني ماڻهن سان بار بار تڪرار ۽ جهڙپون ٿينديون هيون. ڪيترائي قيدي انهن جهڙپن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته ڪجهه کي فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ تي ڦاسي ڏني وئي. بيمارين ۽ بک سبب پڻ ڪيترائي قيدي فوت ٿيا.<ref name="SA"/> 1864ع کان 1867ع جي وچ ۾ ڀرسان واقع [[وائپر ٻيٽ]] تي پڻ قيدين جي پورهئي سان هڪ قيدخانو تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/features/andaman/stories/2004081500270300.htm |title=Notorious once, it stands shrouded in silence now |access-date=27 December 2008 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227180955/http://www.hinduonnet.com/thehindu/features/andaman/stories/2004081500270300.htm |archive-date=27 December 2008 |work=[[دي هندو]]}}</ref> 1872ع ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] هڪ گڏيل انتظامي اختيار هيٺ آندا ويا ۽ انهن جو انتظام پورٽ بليئر ۾ مقرر چيف ڪمشنر جي حوالي ڪيو ويو. [[سيلولر جيل]] جي تعمير 1896ع ۾ شروع ٿي ۽ 1906ع ۾ مڪمل ٿي. هي قيدخانو [[سياسي قيدي|سياسي قيدين]] ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ|آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪارڪنن]] کي هندستان جي مکيه زميني حصي کان پري قيد رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{cite journal |url=http://www.jstor.org/stable/41856271 |author=Murthy, R.V.R. |title=Cellular Jail: a Century of Sacrifices |year=2006 |journal=The Indian Journal of Political Science |volume=67 |issue=4 |pages=879–888 |jstor=41856271 |access-date=3 June 2021 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603044817/https://www.jstor.org/stable/41856271 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/long_reads/cellular-jail-india-integral-country-fight-freedom-independence-british-colony-andaman-and-nicobar-islands-port-blair-sushil-dasguputa-a7883691.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111041305/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/cellular-jail-india-integral-country-fight-freedom-independence-british-colony-andaman-and-nicobar-islands-port-blair-sushil-dasguputa-a7883691.html |archive-date=11 November 2020 |url-access=limited |url-status=live |title=How India's Cellular Jail was integral in the country's fight for freedom |date=14 August 2017 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ]]}}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[جاپاني سلطنت]] انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن تي حملو ڪيو. جاپاني فوجن 23 مارچ 1942ع تي پورٽ بليئر تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |first=Klemen |last=L |url=https://warfare.gq/dutcheastindies/andaman.html |title=The capture of Andaman Islands, March 1942 |date=1999–2000 |work=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942 |access-date=31 January 2024 |archive-date=26 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726181150/https://warfare.gq/dutcheastindies/andaman.html |url-status=dead}}</ref> 29 ڊسمبر 1943ع تي جاپان [[سڀاش چندر بوس]] جي [[آزاد هند]] تنظيم کي ٻيٽن جو عارضي انتظامي اختيار ڏنو.<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/article/research/the-forgotten-story-of-the-japanese-ruling-over-a-part-of-india-8887379/ |title=The forgotten story of the Japanese ruling over (a part of) India |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=1 December 2023 |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202213222/https://indianexpress.com/article/research/the-forgotten-story-of-the-japanese-ruling-over-a-part-of-india-8887379/ |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به بوس جا اختيار محدود هئا ۽ ٻيٽن جو حقيقي ڪنٽرول جاپانين وٽ ئي رهيو. جاپاني قبضي دوران وڏي پيماني تي ڦرلٽ، باهه لڳائڻ، جنسي زيادتين ۽ [[عدالت کان سواءِ قتل|عدالتي ڪارروائيءَ کان سواءِ قتلن]] جا اطلاع پڻ مليا.<ref>{{cite book |title=Japanese in the Andaman & Nicobar Islands: Red Sun over black Water |first=Jayant |last=Dasgupta |pages=67, 87, 91–95 |isbn=978-8-170-49138-5 |year=2002 |publisher=Manas Publications}}</ref> 7 آڪٽوبر 1945ع تي پورٽ بليئر جي جمخانا ميدان ۾ هڪ رسمي تقريب دوران هي علائقو ٻيهر برطانوي اختيارين جي حوالي ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Rise and Fall of Imperial Japan |first=Stephen |last=Wynn |year=2020 |isbn=978-1-473-86551-8 |publisher=Pen & Sword Books Limited |page=124}}</ref> [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران انگريزن پورٽ بليئر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۽ انهن ٻيٽن تي [[اينگلو انڊين]] ۽ [[اينگلو برمي ماڻهو|اينگلو برمي]] ماڻهن کي آباد ڪرڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو. ورهاڱي بابت ڳالهين دوران [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ٻيٽن تي هندستان جي دعويٰ پيش ڪئي، جڏهن ته پاڪستان لاءِ پڻ انهن ٻيٽن جي دعويٰ ڪئي وئي.<ref>{{cite book |title=Andaman and Nicobar Islands: A Geo-political and Strategic Perspective |first=R. V. R. |last=Murthy |year=2007 |isbn=978-8-172-11219-6 |publisher=Northern Book Centre |page=117 |quote=Muslim league pleaded with the British that Andaman and Nicobar should go to the proposed Pakistan}}</ref><ref>{{cite news |url=https://thefridaytimes.com/09-Oct-2020/mr-jinnah-s-bid-for-the-andaman-islands |title=Jinnah's bid for Andaman Islands |date=9 October 2020 |access-date=12 March 2024 |work=[[دي فرائيڊي ٽائمز]] |archive-date=6 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006014309/https://thefridaytimes.com/09-Oct-2020/mr-jinnah-s-bid-for-the-andaman-islands |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جو قانون، 1947ع|هندستان جي آزاديءَ]] کان پوءِ اهي ٻيٽ [[ڊومينين آف انڊيا]] جو حصو بڻيا. [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] موجب، ٻيٽن جو انتظام ڀارت سرڪار طرفان مقرر ڪيل ليفٽيننٽ گورنر جي حوالي ٿيڻو هو.<ref>{{cite act |title=Constitution of India |chapter=[[ڀارتي پارليامينٽ]] |year=1950 |url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s380537a945c7aaa788ccfcdf1b99b5d8f/uploads/2023/05/2023050195.pdf |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |access-date=31 December 2023}}</ref> 1956ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم جو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم]] کان پوءِ هي ٻيٽ ڀارت سرڪار جي انتظام هيٺ هڪ الڳ [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] بڻيا، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ پورٽ بليئر هو.<ref>{{cite book |title=Andaman and Nicobar Islands Development Report |series=State Development Report series |publisher=[[ڀارت جو منصوبابندي ڪميشن]] |edition=illustrated |year=2008 |isbn=978-81-7188-652-4 |url=https://books.google.com/books?id=ujf2N5O4iKgC |access-date=12 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151209011823/https://books.google.com/books?id=ujf2N5O4iKgC |archive-date=9 December 2015 |url-status=live}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان وٺي، [[بنگال جو اپسمنڊ]] ۾ [[ملاڪا جي سامونڊي لنگهه]] جي ويجهو پنهنجي اهم جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، پورٽ بليئر کي هڪ اهم دفاعي مرڪز طور ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite book |title=India's Defense Strategy and the India–ASEAN Relationship, RSIS Monograph No.28 |author=David Brewster |url=https://www.academia.edu/7716140 |access-date=24 August 2014 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/7716140 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Sawhney |first1=Pravin |title=A watchtower on the high seas |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/comment/a-watchtower-on-the-high-seas-720929/ |newspaper=[[دي ٽربيون (چندي ڳڙهه)|دي ٽربيون]] |access-date=16 April 2019 |date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416050217/https://www.tribuneindia.com/news/comment/a-watchtower-on-the-high-seas/720929.html |archive-date=16 April 2019 |url-status=live}}</ref> 26 ڊسمبر 2004ع تي [[2004ع جو هندي سمنڊ وارو زلزلو ۽ سونامي|هندي سمنڊ ۾ آيل سامونڊي زلزلي]] کان پوءِ انهن ٻيٽن جي سامونڊي ڪنارن تي لڳ ڀڳ {{cvt|10|m}} اوچيون [[سونامي]] جون لهرون آيون.<ref>{{cite book |title=Sumatra-Andaman Islands Earthquake and Tsunami of December 6, 2004: Lifeline Performance |year=2007 |publisher=[[آمريڪي سوسائٽي آف سول انجنيئرز]]، Technical Council on Lifeline Earthquake Engineering |location=[[ريسٽن، ورجينيا]] |isbn=9780784409510 |url=http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5511 |editor=Carl Strand and John Masek |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024115815/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5511 |archive-date=24 October 2013}}</ref> ٻيٽن تي رهندڙ مقامي آباديءَ ۽ سياحن کي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهتو، جڏهن ته قديم مقامي برادرين جا ماڻهو گهڻي حد تائين محفوظ رهيا، ڇاڪاڻ ته اهي مٿانهين زمين ڏانهن منتقل ٿي ويا هئا. پورٽ بليئر ايتري حد تائين محفوظ رهيو جو ان کي ٻيٽن ۾ امدادي ڪاررواين جي مرڪز طور استعمال ڪري سگهجي پيو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4181855.stm |work=[[بي بي سي نيوز]] |title=Tsunami folklore 'saved islanders' |date=20 January 2005 |access-date=23 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930002820/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4181855.stm |archive-date=30 September 2009 |url-status=live}}</ref> 2017ع ۾ پورٽ بليئر کي [[اسمارٽ سٽيز مشن]] تحت ترقي ڏيڻ لاءِ چونڊيل شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.livemint.com/Politics/kMLIQKW3xIqOUzFJ5sZadN/Smart-cities-More-names-of-cities-to-be-announced-today.html |title=13 cities included in Phase 1 of Smart Cities Mission |last=Khanna |first=Pretika |date=24 May 2016 |work=[[لائيو منٽ]] |access-date=4 January 2017 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303161322/http://www.livemint.com/Politics/kMLIQKW3xIqOUzFJ5sZadN/Smart-cities-More-names-of-cities-to-be-announced-today.html |url-status=live}}</ref> 13 سيپٽمبر 2024ع تي ڀارت سرڪار سرڪاري طور شهر جو نالو پورٽ بليئر مان بدلائي '''[[شري وجيه پورم]]''' رکيو.<ref>{{cite press release |title=Government has decided to rename the capital of Andaman & Nicobar Islands Port Blair as Sri Vijaya Puram |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2054647 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |access-date=13 September 2024 |date=13 September 2024 |archive-date=14 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914041429/https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2054647 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/india/story/port-blair-renamed-sri-vijaya-puram-amit-shah-pm-modi-vision-free-nation-from-colonial-imprints-2599292-2024-09-13 |title=Port Blair renamed Sri Vijaya Puram 'to free nation from colonial imprints' |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=13 September 2024 |access-date=13 September 2024 |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913122649/https://www.indiatoday.in/india/story/port-blair-renamed-sri-vijaya-puram-amit-shah-pm-modi-vision-free-nation-from-colonial-imprints-2599292-2024-09-13 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.deccanherald.com/india/port-blair-renamed-as-sri-vijaya-puram-announces-amit-shah-3189793 |title=Port Blair renamed as Sri Vijaya Puram, announces Amit Shah |work=[[دکن هيرالڊ]] |agency=[[پريس ٽرسٽ آف انڊيا]] |date=13 September 2024 |access-date=13 September 2024 |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913115021/https://www.deccanherald.com/india/port-blair-renamed-as-sri-vijaya-puram-announces-amit-shah-3189793 |url-status=live}}</ref> == آبهوا == [[پورٽ بليئر]] جي آبهوا [[اُستوائي مون سوني آبهوا]] واري آهي، جيڪا [[ڪوپن جي آبهوا جي درجابندي]] موجب ''اَي ايم'' (Am) قسم ۾ اچي ٿي. {{Weather box | collapsed = | location = پورٽ بليئر (1991ع–2020ع؛ انتهائي موسمي رڪارڊ 1901ع کان هينئر تائين) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 33.0 | Feb record high C = 34.6 | Mar record high C = 36.0 | Apr record high C = 36.8 | May record high C = 36.4 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 32.8 | Aug record high C = 32.7 | Sep record high C = 35.4 | Oct record high C = 35.6 | Nov record high C = 34.0 | Dec record high C = 35.4 | year record high C = 36.8 | Jan high C = 29.9 | Feb high C = 30.6 | Mar high C = 31.7 | Apr high C = 32.5 | May high C = 31.5 | Jun high C = 30.0 | Jul high C = 29.6 | Aug high C = 29.5 | Sep high C = 29.5 | Oct high C = 30.2 | Nov high C = 30.5 | Dec high C = 30.1 | year high C = 30.5 | Jan mean C = 26.5 | Feb mean C = 26.9 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.7 | May mean C = 28.2 | Jun mean C = 27.2 | Jul mean C = 27.0 | Aug mean C = 26.9 | Sep mean C = 26.6 | Oct mean C = 27.0 | Nov mean C = 27.4 | Dec mean C = 27.0 | year mean C = | Jan low C = 23.0 | Feb low C = 22.7 | Mar low C = 23.4 | Apr low C = 24.7 | May low C = 24.9 | Jun low C = 24.6 | Jul low C = 24.2 | Aug low C = 24.2 | Sep low C = 23.7 | Oct low C = 23.8 | Nov low C = 24.3 | Dec low C = 23.9 | year low C = 24.0 | Jan record low C = 14.8 | Feb record low C = 15.9 | Mar record low C = 16.2 | Apr record low C = 17.3 | May record low C = 17.1 | Jun record low C = 18.8 | Jul record low C = 18.0 | Aug record low C = 19.8 | Sep record low C = 16.8 | Oct record low C = 17.8 | Nov record low C = 17.3 | Dec record low C = 16.2 | year record low C = 14.6 | rain colour = green | Jan rain mm = 48.9 | Feb rain mm = 14.2 | Mar rain mm = 32.7 | Apr rain mm = 78.0 | May rain mm = 407.2 | Jun rain mm = 484.2 | Jul rain mm = 448.5 | Aug rain mm = 460.2 | Sep rain mm = 505.2 | Oct rain mm = 300.9 | Nov rain mm = 221.8 | Dec rain mm = 111.4 | year rain mm = 3113.4 | Jan rain days = 2.2 | Feb rain days = 0.9 | Mar rain days = 1.8 | Apr rain days = 4.2 | May rain days = 15.9 | Jun rain days = 18.7 | Jul rain days = 19.3 | Aug rain days = 19.1 | Sep rain days = 20.0 | Oct rain days = 14.9 | Nov rain days = 10.4 | Dec rain days = 4.9 | year rain days = 132.3 | time day = 17:30 [[ڀارتي معياري وقت]] | Jan humidity = 75 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 72 | Apr humidity = 74 | May humidity = 83 | Jun humidity = 86 | Jul humidity = 86 | Aug humidity = 86 | Sep humidity = 89 | Oct humidity = 87 | Nov humidity = 82 | Dec humidity = 77 | year humidity = 81 | Jan sun = 266.6 | Feb sun = 265.6 | Mar sun = 266.6 | Apr sun = 237.0 | May sun = 158.1 | Jun sun = 90.0 | Jul sun = 102.3 | Aug sun = 99.2 | Sep sun = 117.0 | Oct sun = 167.4 | Nov sun = 189.0 | Dec sun = 241.8 | year sun = | Jand sun = 8.6 | Febd sun = 9.4 | Mard sun = 8.6 | Aprd sun = 7.9 | Mayd sun = 5.1 | Jund sun = 3.0 | Juld sun = 3.3 | Augd sun = 3.2 | Sepd sun = 3.9 | Octd sun = 5.4 | Novd sun = 6.3 | Decd sun = 7.8 | yeard sun = 6.0 | source 1 = [[ڀارتي موسميات کاتو]] (1971ع–2000ع)<ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Port Blair Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 619–620 | access-date = 10 February 2020 }}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M4 | access-date = 10 February 2020 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://city.imd.gov.in/citywx/extreme/FEB/portblair2.htm | title = Port Blair Climatological Table 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | access-date = 10 February 2020 | archive-date = 13 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210513101149/https://city.imd.gov.in/citywx/extreme/FEB/portblair2.htm | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042602/http://imdpune.gov.in/library/public/Daily%20Normals%20of%20Global%20&%20Diffused%20Radiations%20%201971_2000.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/Daily%20Normals%20of%20Global%20&%20Diffused%20Radiations%20%201971_2000.pdf | title = Table 3 Monthly mean duration of Sun Shine (hours) at different locations in India | work = Daily Normals of Global & Diffuse Radiation (1971–2000) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M-3 | access-date = 10 February 2020 }}</ref> | source 2 = [[آمريڪي قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظاميا]] (انتهائي موسمي رڪارڊ)<ref>{{cite web | title = WMO Climate Normals for 1991-2020: Port Blair | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/India/XLS/PORT_BLAIR_43333.xlsx | work = NOAA | access-date = 22 March 2024 | format = CSV | quote = WMO Station Number: 43333 | archive-date = 22 March 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240322181632/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/India/XLS/PORT_BLAIR_43333.xlsx | url-status = live }}</ref>؛ [[ٽوڪيو موسمياتي مرڪز]] (1991ع–2020ع جا سراسري گرمي پد)<ref name="TCC">{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43333 | title = Normals Data: Port Blair - India Latitude: 11.67°N Longitude: 92.72°E Height: 79 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 March 2020 | archive-date = 1 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200301162303/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43333 | url-status = live }}</ref> | date = November 2010 }} == آبادي == {{Historical population |source = [[ڀارت سرڪار]]<ref>{{cite web |title=Census Tables |url=https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables |work=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=6 January 2024 |archive-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509161148/https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables |url-status=live }}</ref> |1951 | 7789 |1961 | 14075 |1971 | 26218 |1981 | 49634 |1991 | 74955 |2001 | 99984 |2011 | 108058 |align = right }} [[ڀارت جي آدمشماري 2011ع|2011ع جي آدمشماري]] موجب پورٽ بليئر جي ڪل آبادي 108,058 هئي، جنهن ۾ 57,761 مرد ۽ 50,297 عورتون شامل هيون.{{efn|name=expansion|اهي انگ اکر 2015ع ۾ شهر جي حدن جي توسيع کان اڳ واري پراڻي شهري حد سان لاڳاپيل آهن.}}<ref name="Census"/><ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 |archive-date=16 June 2004 |title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional) |access-date=1 November 2008 |work=Census Commission of India }}</ref> ڇهن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جو تعداد 10,699 هو، جيڪو ڪل آباديءَ جو 9.9 سيڪڙو هو. شهر ۾ [[جنسي تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 871 عورتون هو، جڏهن ته سڄي مرڪزي انتظام واري علائقي جو سراسري تناسب 876 هو. شهر ۾ [[خواندگي جي شرح]] 90.28 سيڪڙو هئي، جيڪا علائقي جي سراسري شرح 86.63 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. مردن جي خواندگي 93.16 سيڪڙو ۽ عورتن جي خواندگي 86.94 سيڪڙو هئي.<ref name="Census"/> 2015ع ۾ شهري حدن جي توسيع کان پوءِ، 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي بنياد تي، شهر جي آبادي 140,572 ڄاڻائي وئي.<ref name="pbmc"/> ٻولين جي لحاظ کان [[تامل ٻولي]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي هئي، جنهن جا 40,323 مادري ٻولي ڳالهائيندڙ هئا. ان کان پوءِ [[تيلگو ٻولي]] جا 32,628، [[هندي ٻولي]] جا 31,520، [[بنگالي ٻولي]] جا 28,063، [[مليالم ٻولي]] جا 13,670، [[سادري ٻولي]] جا 3,479، [[ڪروخ ٻولي]] جا 3,459 ۽ [[نڪوباري ٻولي]] جا 2,308 ڳالهائيندڙ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite report |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-3500.XLSX |work=Census of India |access-date=1 June 2012 |archive-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708051630/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-3500.XLSX |url-status=live }}</ref> مذهب جي لحاظ کان [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار اڪثريت ۾ هئا، جن جو حصو 74.37 سيڪڙو هو، جڏهن ته [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]] جا پيروڪار هر هڪ 12.43 سيڪڙو ڄاڻايا ويا.<ref name="Census"/> == انتظاميا == [[پورٽ بليئر ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي شهري انتظام ۽ بلدياتي خدمتن جي ذميوار اداري طور ڪم ڪري ٿي. هيءَ ڪائونسل 11 مارچ 1957ع تي انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن بابت ميونسپل بورڊن جو ضابطو لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 2 آڪٽوبر 1957ع تي قائم ٿي.<ref name="pbmc"/> شروعات ۾ ميونسپل ڪائونسل جو انتظامي علائقو {{cvt|14.14|km2}} هو، جيڪو نون وارڊن ۾ ورهايل هو. بعد ۾ وارڊن جو تعداد وڌائي 18 ڪيو ويو. ميونسپل ڪائونسل جون پهريون چونڊون سيپٽمبر 1995ع ۾ ٿيون. ان وقت ڪائونسل ۾ 18 چونڊيل ۽ ٽي نامزد ميمبر شامل هئا.<ref name="pbmc"/> 2015ع ۾ شهر جون حدون وڌائي {{cvt|41.22|km2}} ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Port Blair City Limit to be Expanded |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2011/oct/14/port-blair-city-limit-to-be-expanded-300361.html |access-date=17 March 2023 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |date=16 May 2012 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317045216/https://www.newindianexpress.com/nation/2011/oct/14/port-blair-city-limit-to-be-expanded-300361.html |url-status=live }}</ref> ڪائونسل 24 وارڊن تي مشتمل آهي ۽ هر وارڊ جي نمائندگي سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل ڪائونسلر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |last=Sanjib |date=5 March 2015 |title=Port Blair city all set for expansion; PBMC to have 24 wards |url=http://www.andamansheekha.com/29724/ |access-date=17 March 2023 |work=Andaman Sheeka |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317045201/http://www.andamansheekha.com/29724/ |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == [[فائل:Veer Savarkar International Airport – New Terminal.jpg|thumb|[[وير ساورڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پورٽ بليئر؛ انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو اهم هوائي اڏو]] انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن لاءِ هوائي آمدرفت جي بنيادي سهولت پورٽ بليئر ڀرسان واقع [[وير ساورڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]] فراهم ڪري ٿو، جتان ڀارت جي وڏن شهرن ڏانهن باقاعده اڏامون هلن ٿيون.<ref>{{cite report |url=https://www.dgca.gov.in/digigov-portal/?page=jsp/dgca/InventoryList/aerodrome/public/PUBLIC%20USE%20LICENSED%20AERODROME%20(PUBLIC%20AND%20PRIVATE)%20AND%20HELIPORT%20-converted%20(1).pdf |title=List of Aerodromes Licensed in Public Use Category |work=Directorate General of Civil Aviation of India |access-date=11 October 2023 |archive-date=26 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126130851/https://www.dgca.gov.in/digigov-portal/?page=jsp/dgca/InventoryList/aerodrome/public/PUBLIC%20USE%20LICENSED%20AERODROME%20(PUBLIC%20AND%20PRIVATE)%20AND%20HELIPORT%20-converted%20(1).pdf |url-status=live }}</ref> هي هوائي اڏو [[شهري هوائي اڏو فوجي اڏي اندر|فوجي هوائي اڏي اندر شهري هوابازيءَ جي مخصوص حصي]] طور ڪم ڪري ٿو ۽ [[ڀارتي بحري فوج]] جي [[آءِ اين ايس اتڪروش]] سان هوائي پٽي ۽ ٻين هوائي سهولتن جو گڏيل استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite press release |title=New Terminal Building at Port Blair Airport by March 2018 |url=https://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=98538 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=22 August 2013 |access-date=6 January 2014 |archive-date=3 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210903160835/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=98538 |url-status=live }}</ref> هوائي اڏي تي {{cvt|3290|m|ft|sigfig=5}} ڊگهي هڪ [[هوائي پٽي]] آهي. شهري مسافرن واري ٽرمينل جو انتظام [[ڀارتي هوائي اڏن جي اٿارٽي]] وٽ آهي، جڏهن ته هوائي آمدرفت جي نگراني ۽ ڪنٽرول ڀارتي بحري فوج سنڀالي ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.sainiksamachar.nic.in/englisharchives/2011/oct16-11/h5.htm |title=Andaman & Nicobar Command: Saga of Synergy |work=Sainik Samachar |access-date=9 January 2012 }}</ref> پورٽ بليئر ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ڪمانڊ]] پڻ قائم آهي، جيڪا [[ڀارتي هٿياربند فوجون|ڀارتي هٿياربند فوجن]] جي واحد گڏيل ٽنهي فوجي شاخن واري ڪمانڊ آهي. اها ڪمانڊ آءِ اين ايس اتڪروش جي [[هوائي فوجي اڏو|هوائي اڏي]] ۽ ڀرسان موجود بحري سهولت [[آءِ اين ايس جراوا]] کي استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite press release |url=https://pib.gov.in/pressreleaseshare.aspx?prid=1560445 |title=Headquarters Andaman Nicobar Command ANC to enhance its operational capability with the upcoming commissioning of INS Kohassa |date=18 January 2019 |access-date=1 December 2023 |work=[[ڀارت سرڪار]] |archive-date=22 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922034231/https://pib.gov.in/pressreleaseshare.aspx?prid=1560445 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Andaman and Nicobar command |url=http://ids.nic.in/ancommand.htm |work=National Integrated Command |access-date=1 July 2013 |archive-date=24 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524064735/http://ids.nic.in/ancommand.htm |url-status=live }}</ref> [[پورٽ بليئر بندرگاهه]] ٻيٽن ڏانهن سامونڊي آمدرفت جو هڪ اهم مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=http://andssw1.and.nic.in/pmb/history.html |title=History of Ports |publisher=Port Management Board, Government of India |access-date=1 December 2023 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131134344/http://andssw1.and.nic.in/pmb/history.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=India plans Rs 10,000 cr transshipment port at Great Nicobar Island: PM |url=https://hr.economictimes.indiatimes.com/news/industry/india-plans-rs-10000-cr-transshipment-port-at-great-nicobar-island-pm/77466638 |access-date=10 August 2020 |newspaper=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919070235/https://hr.economictimes.indiatimes.com/news/industry/india-plans-rs-10000-cr-transshipment-port-at-great-nicobar-island-pm/77466638 |url-status=live }}</ref> {{cvt|230.7|km}} ڊگهو [[قومي شاهراهه 4 (ڀارت)|قومي شاهراهه نمبر 4]] پورٽ بليئر کي [[ڊگلي پور]] سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite report |url=https://morth.nic.in/sites/default/files/State_wise_Length_of_National_Highways_in_India.pdf |title=State-wise length of National Highways in India |date=30 November 2018 |publisher=[[ڀارت جي روڊ ٽرانسپورٽ ۽ شاهراهن واري وزارت]] |access-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929205249/https://morth.nic.in/sites/default/files/State_wise_Length_of_National_Highways_in_India.pdf |archive-date=29 September 2020 }}</ref><ref>{{cite report |url=https://morth.nic.in/sites/default/files/PragatiKiNayiGati/pdf/andaman.pdf |title=Andaman, Road development |access-date=1 December 2023 |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |archive-date=17 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917094416/https://morth.nic.in/sites/default/files/PragatiKiNayiGati/pdf/andaman.pdf |url-status=live }}</ref> == تعليم == پورٽ بليئر جي اهم تعليمي ادارن ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو طبي سائنسز ادارو]]، [[انڊمان لا ڪاليج]]، [[ڊاڪٽر بي آر امبيڊڪر انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۽ [[جواهر لعل نهرو گورنمينٽ ڪاليج]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://southandaman.nic.in/public-utility-category/colleges/ |title=Colleges in South Andaman |work=[[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جي حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413092428/https://southandaman.nic.in/public-utility-category/colleges/ |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons|Port Blair|پورٽ بليئر سان لاڳاپيل تصويرون ۽ ٻيا ميڊيا فائيل}} * {{wikivoyage inline|Port Blair}} {{ڏکڻ انڊمان ضلعو}} {{انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو مرڪزي انتظام وارو علائقو}} {{ڀارت جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام وارن علائقن جون گاديون}} {{Authority control}} [[زمرو:پورٽ بليئر| ]] [[زمرو:1789ع ۾ هندستان ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1789ع ۾ برطانوي هندستان ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1789ع ۾ قائم ٿيل آباد جايون]] [[زمرو:ڏکڻ انڊمان ضلعي جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ڀارت جي مرڪزي انتظام وارن علائقن جون گاديون]] [[زمرو:انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جا سياحتي ماڳ]] [[زمرو:ڏکڻ انڊمان ٻيٽ]] [[زمرو:ڀارت جا بندرگاهي شهر ۽ ڳوٺ]] ac97w2fzlvekxa1kxivk2dif3sdxuk3 429672 429671 2026-11-08T11:43:12Z Intisar Ali 8681 429672 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀارت جي انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = شري وجيه پورم | official_name = شري وجيه پورم | other_name = پورٽ بليئر | type = شهر | image = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | image1 = View from South Point, (Port Blair, India).jpg | caption1 = [[انڊمان سمنڊ]] جو منظر | image2 = Corbyns cove beach,Port Blaire,Andaman - panoramio.jpg | caption2 = ڪوربنز ڪوو سامونڊي ڪنارو | image3 = PortBlair SeasideRoad.JPG | caption3 = سمنڊ جي ڪناري سان گذرندڙ رستو | image4 = Science Centre Port Blair 4150297.JPG | caption4 = سائنس مرڪز | image5 = Jaljeevshala-Aquarium at Port Blair - panoramio.jpg | caption5 = جل جيوشالا آبي جيوت گهر | image6 = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG | caption6 = [[سيلولر جيل]] }} | image_blank_emblem = Sri Vijaya Puram Municipal Council Emblem.png | image_size = | blank_emblem_type = پورٽ بليئر ميونسپل ڪائونسل جي مُهر | pushpin_map = India Andaman and Nicobar Islands#Bay of Bengal | pushpin_label_position = right | pushpin_caption = انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن ۾ شهر جو هنڌ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو]] | subdivision_name1 = [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] | subdivision_type2 = [[ڀارت جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ڏکڻ انڊمان ضلعو|ڏکڻ انڊمان]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_type = [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسل]] | governing_body = [[پورٽ بليئر ميونسپل ڪائونسل]] | leader_party = [[تيلگو ديسم پارٽي]] | leader_title = چيئرمين | leader_name = ايس شاهل حميد | established_title = | established_date = | area_footnotes = <ref name="pbmc">{{cite web |title=Port Blair City |url=https://testpbmc.andaman.gov.in/about |access-date=23 November 2020 |archive-date=17 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210617030734/http://testpbmc.andaman.gov.in/about |url-status=dead }}</ref> | area_total_km2 = 41.22 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="pbmc"/> | custom_data_sec2 = 1.15 ([[مرد|♂]]/[[عورت|♀]]) | website = {{URL|https://pbmc.gov.in/}} | footnotes = [[ڀارت جي آدمشماري 2011ع|2011ع جي آدمشماري]] موجب، پورٽ بليئر جي آبادي 108,058 هئي.<ref name="Census">{{cite web |title=Census of India |url=https://www.census2011.co.in/data/town/804041-port-blair-andaman-and-nicobar-islands.html |work=Census of India 2011 |access-date=10 May 2015 |archive-date=12 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151212165047/http://www.census2011.co.in/data/town/804041-port-blair-andaman-and-nicobar-islands.html |url-status=live }}</ref> 2015ع ۾ ميونسپل حدون {{cvt|17.74|km2}} مان وڌائي {{cvt|41.22|km2}} ڪيون ويون. نئين حدن مطابق 2011ع جي آدمشماريءَ جي بنياد تي آبادي 140,572 ڄاڻائي وئي.<ref name="pbmc"/> | population_total = 140572 | population_density_km2 = | time_zone = [[ڀارتي معياري وقت]] | utc_offset = +5:30 | coordinates = {{coord|11|40|06|N|92|44|16|E|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = 16 | postal_code_type = [[ڀارتي پوسٽل انڊيڪس نمبر|پوسٽل انڊيڪس نمبر]] | postal_code = 744101 | registration_plate = AN-01 | custom_label_sec1 = [[ڪوپن جي آبهوا جي درجابندي|آبهوا]] | custom_data_sec1 = [[اُستوائي مون سوني آبهوا|اَي ايم (Am)]] | custom_label_sec2 = [[انساني جنسي تناسب|جنسي تناسب]] }} '''پورٽ بليئر''' ({{Audio|Port_Blair.ogg|تلفظ}})، جنهن جو سرڪاري نالو '''شري وجيه پورم''' ({{IPA|hi|ˌɕɾˈɨː ˈʋɪ̯ˌd͡ʑʌjᵊ pʊˈɾ.əm}}) آهي، [[ڀارت]] جي [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref name="Dist">{{cite web |url=http://www.and.nic.in/gov/districtsgov.php |title=Districts of Andaman and Nicobar |publisher=Government of India |access-date=1 December 2023 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131123404/http://www.and.nic.in/gov/districtsgov.php |url-status=live }}</ref> هي شهر [[ڏکڻ انڊمان ٻيٽ]] تي واقع آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[بنگال جو اپسمنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[انڊمان سمنڊ]] آهي. هي شهر ڀارت جي مکيه زميني حصي تي واقع [[چنائي]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|1190|km}} ۽ [[ڪولڪتا]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|1255|km}} جي مفاصلي تي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8YSulxyTq_YC |title=Annual Report, 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs |year=2016 |page=150 }}</ref> هي [[ڏکڻ انڊمان ضلعو|ڏکڻ انڊمان ضلعي]] جو انتظامي صدر مقام ۽ انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جي مرڪزي انتظام واري علائقي جو واحد سرڪاري طور نوٽيفاءِ ٿيل شهر آهي.<ref name="Dist"/> هن شهر ۾ [[وير ساورڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]] واقع آهي، جيڪو ٻيٽن جو واحد وڏو هوائي اڏو آهي. [[پورٽ بليئر بندرگاهه]] سان گڏ هي هوائي اڏو انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن ڏانهن آمدرفت جو مکيه رستو فراهم ڪري ٿو. شهر ۾ [[ڀارتي بحري فوج]] جا هوائي ۽ بحري اڏا [[آءِ اين ايس اتڪروش]] ۽ [[آءِ اين ايس جراوا]] پڻ موجود آهن. ان کان سواءِ هتي [[انڊمان ۽ نڪوبار ڪمانڊ]] جو صدر مقام آهي، جيڪا [[ڀارتي هٿياربند فوجون|ڀارتي هٿياربند فوجن]] جي واحد گڏيل ٽنهي فوجي شاخن واري ڪمانڊ آهي. هن علائقي جا اصل رهواسي [[انڊمان جا مقامي ماڻهو|انڊماني ماڻهو]] هئا. ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريزن]] [[انڊمان ٻيٽ|انڊمان ٻيٽن]] ۾ نوآبادياتي آبادي قائم ڪئي ۽ اتي هڪ [[بحري اڏو]] ۽ [[قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي، پر اها ڪالوني ٻن سالن کان پوءِ ڇڏي ڏني وئي. 22 فيبروري 1858ع تي انگريزن پورٽ بليئر ۾ ٻيهر نوآبادياتي مرڪز قائم ڪيو. ساڳئي وقت پورٽ بليئر ڀرسان [[راس ٻيٽ (ڏکڻ انڊمان ضلعو)|راس ٻيٽ]] تي هڪ نئين [[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنيادي مقصد [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] ۾ حصو وٺندڙ قيدين کي رکڻ هو. 1872ع ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] هڪ گڏيل انتظامي اختيار هيٺ آندا ويا ۽ انهن جو انتظام پورٽ بليئر ۾ مقرر چيف ڪمشنر جي حوالي ڪيو ويو. [[سيلولر جيل]] جي تعمير 1906ع ۾ مڪمل ٿي. اهو قيدخانو [[سياسي قيدي|سياسي قيدين]] ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ|آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪارڪنن]] کي قيد رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[جاپاني سلطنت|جاپاني فوجن]] 23 مارچ 1942ع تي پورٽ بليئر تي قبضو ڪري ورتو. 7 آڪٽوبر 1945ع تي هي شهر ٻيهر برطانوي اختيارين جي قبضي ۾ آيو. 1947ع ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جو قانون، 1947ع|هندستان جي آزاديءَ]] کان پوءِ انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ [[ڊومينين آف انڊيا]] جو حصو بڻيا ۽ بعد ۾ پورٽ بليئر کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي انهن کي هڪ الڳ [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] جي حيثيت ڏني وئي. هن شهر جو نالو [[رائل انڊين نيوي]] جي آفيسر [[آرچيبالڊ بليئر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو هو، جنهن ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ هن علائقي ۾ برطانوي نوآبادياتي مرڪز قائم ڪيو هو. '''13 سيپٽمبر 2024ع''' تي [[ڀارت سرڪار]] سرڪاري طور شهر جو نالو '''پورٽ بليئر''' مان بدلائي '''شري وجيه پورم''' رکيو. == تاريخ == هن علائقي جا اصل رهواسي [[انڊمان جا مقامي ماڻهو|انڊماني ماڻهو]] هئا، جيڪي ممڪن آهي ته [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] (پيليوليٿڪ) دوران ٻين انساني آبادين کان الڳ ٿلڳ رهيا هجن. اهو دور لڳ ڀڳ 30,000 سال اڳ ختم ٿيو هو.<ref>{{cite journal |last1=Palanichamy |first1=Malliya G. |first2=Suraksha |last2=Agrawal |first3=Yong-Gang |last3=Yao |first4=Qing-Peng |last4=Kong |first5=Chang |last5=Sun |first6=Faisal |last6=Khan |first7=Tapas Kumar |last7=Chaudhuri |first8=Ya-Ping |last8=Zhang |year=2006 |title=Comment on 'Reconstructing the Origin of Andaman Islanders' |journal=[[سائنس (رسالو)|Science]] |volume=311 |issue=5760 |pages=470 |doi=10.1126/science.1120176 |pmid=16439647 |doi-access=free}}</ref> انهن ٻيٽن جو ذڪر مختلف تاريخدانن ۽ سياحن ڪيو آهي، جن ۾ پهرين صدي عيسويءَ جو [[بطليموس]]، تيرهين صديءَ جو [[مارڪو پولو]]، چوڏهين صديءَ جو [[فريئر اوڊورڪ]] ۽ سورهين صديءَ جو [[سيزاري فيڊريچي]] شامل آهن.<ref name="SA">{{cite web |url=https://southandaman.nic.in/history/ |title=History of South Andaman |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |access-date=1 December 2023 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521173745/https://southandaman.nic.in/history/ |url-status=live }}</ref> [[فائل:Port Blair 1872 Ross Island Penal HQ.jpg|thumb|کاٻو|[[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|راس ٻيٽ جو قيدخانو]] (1872ع)]] [[فائل:Viper New Jails Construction.JPG|thumb|کاٻو|[[وائپر ٻيٽ]] تي تعمير هيٺ قيدخانو]] 1789ع ۾ [[رائل انڊين نيوي]] جي [[آرچيبالڊ بليئر]] [[انڊمان ٻيٽن]] ۾ برطانوي نوآبادياتي آبادي قائم ڪئي ۽ هڪ [[بحري اڏو]] پڻ قائم ڪيو.<ref name="SA"/> 1794ع ۾ [[چيٿم ٻيٽ (انڊمان ٻيٽ)|چيٿم ٻيٽ]] تي هڪ [[قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جتي پهرين مرحلي ۾ 100 قيدي موڪليا ويا. انهن قيدين کان پورهيو ڪرايو ويندو هو ۽ هو هڪ شهري معاهدي تحت ڪم ڪندا هئا. ٻن سالن کان پوءِ اها ڪالوني ڇڏي ڏني وئي.<ref name="Vaidik">{{cite book |title=Imperial Andamans: Colonial Encounter and Island History |first=Aparna |last=Vaidik |year=2010 |pages=35–37 |isbn=978-0-230-27488-4 |publisher=Palgrave Macmillan}}</ref> 22 فيبروري 1858ع تي انگريزن آرچيبالڊ بليئر جي نالي سان منسوب [[پورٽ بليئر]] ۾ ٻيهر نوآبادياتي مرڪز قائم ڪيو.<ref name="SA"/><ref name="Vaidik"/> پورٽ بليئر ڀرسان [[راس ٻيٽ (ڏکڻ انڊمان ضلعو)|راس ٻيٽ]] تي هڪ نئين [[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنيادي مقصد [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] ۾ حصو وٺندڙ قيدين کي رکڻ هو. مارچ 1858ع ۾ 200 سزا يافته قيدين جو پهريون گروهه ٻيٽ تي پهتو.<ref name="Vaidik"/><ref>{{cite journal |url=http://www.jstor.org/stable/44137988 |author=Mathur, L. P. |title=A Historical Study of Euro-Asian Interest in the Andaman and Nicobar Islands |year=1967 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=29 |page=60 |jstor=44137988 |access-date=19 May 2021 |archive-date=19 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519055108/https://www.jstor.org/stable/44137988 |url-status=live}}</ref> انهن قيدين کان سخت پورهيو ڪرايو ويندو هو. ٻيلن جي صفائيءَ سبب مقامي انڊماني ماڻهن سان بار بار تڪرار ۽ جهڙپون ٿينديون هيون. ڪيترائي قيدي انهن جهڙپن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته ڪجهه کي فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ تي ڦاسي ڏني وئي. بيمارين ۽ بک سبب پڻ ڪيترائي قيدي فوت ٿيا.<ref name="SA"/> 1864ع کان 1867ع جي وچ ۾ ڀرسان واقع [[وائپر ٻيٽ]] تي پڻ قيدين جي پورهئي سان هڪ قيدخانو تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/features/andaman/stories/2004081500270300.htm |title=Notorious once, it stands shrouded in silence now |access-date=27 December 2008 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227180955/http://www.hinduonnet.com/thehindu/features/andaman/stories/2004081500270300.htm |archive-date=27 December 2008 |work=[[دي هندو]]}}</ref> 1872ع ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] هڪ گڏيل انتظامي اختيار هيٺ آندا ويا ۽ انهن جو انتظام پورٽ بليئر ۾ مقرر چيف ڪمشنر جي حوالي ڪيو ويو. [[سيلولر جيل]] جي تعمير 1896ع ۾ شروع ٿي ۽ 1906ع ۾ مڪمل ٿي. هي قيدخانو [[سياسي قيدي|سياسي قيدين]] ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ|آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪارڪنن]] کي هندستان جي مکيه زميني حصي کان پري قيد رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{cite journal |url=http://www.jstor.org/stable/41856271 |author=Murthy, R.V.R. |title=Cellular Jail: a Century of Sacrifices |year=2006 |journal=The Indian Journal of Political Science |volume=67 |issue=4 |pages=879–888 |jstor=41856271 |access-date=3 June 2021 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603044817/https://www.jstor.org/stable/41856271 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/long_reads/cellular-jail-india-integral-country-fight-freedom-independence-british-colony-andaman-and-nicobar-islands-port-blair-sushil-dasguputa-a7883691.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111041305/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/cellular-jail-india-integral-country-fight-freedom-independence-british-colony-andaman-and-nicobar-islands-port-blair-sushil-dasguputa-a7883691.html |archive-date=11 November 2020 |url-access=limited |url-status=live |title=How India's Cellular Jail was integral in the country's fight for freedom |date=14 August 2017 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ]]}}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[جاپاني سلطنت]] انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن تي حملو ڪيو. جاپاني فوجن 23 مارچ 1942ع تي پورٽ بليئر تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |first=Klemen |last=L |url=https://warfare.gq/dutcheastindies/andaman.html |title=The capture of Andaman Islands, March 1942 |date=1999–2000 |work=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942 |access-date=31 January 2024 |archive-date=26 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726181150/https://warfare.gq/dutcheastindies/andaman.html |url-status=dead}}</ref> 29 ڊسمبر 1943ع تي جاپان [[سڀاش چندر بوس]] جي [[آزاد هند]] تنظيم کي ٻيٽن جو عارضي انتظامي اختيار ڏنو.<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/article/research/the-forgotten-story-of-the-japanese-ruling-over-a-part-of-india-8887379/ |title=The forgotten story of the Japanese ruling over (a part of) India |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=1 December 2023 |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202213222/https://indianexpress.com/article/research/the-forgotten-story-of-the-japanese-ruling-over-a-part-of-india-8887379/ |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به بوس جا اختيار محدود هئا ۽ ٻيٽن جو حقيقي ڪنٽرول جاپانين وٽ ئي رهيو. جاپاني قبضي دوران وڏي پيماني تي ڦرلٽ، باهه لڳائڻ، جنسي زيادتين ۽ [[عدالت کان سواءِ قتل|عدالتي ڪارروائيءَ کان سواءِ قتلن]] جا اطلاع پڻ مليا.<ref>{{cite book |title=Japanese in the Andaman & Nicobar Islands: Red Sun over black Water |first=Jayant |last=Dasgupta |pages=67, 87, 91–95 |isbn=978-8-170-49138-5 |year=2002 |publisher=Manas Publications}}</ref> 7 آڪٽوبر 1945ع تي پورٽ بليئر جي جمخانا ميدان ۾ هڪ رسمي تقريب دوران هي علائقو ٻيهر برطانوي اختيارين جي حوالي ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Rise and Fall of Imperial Japan |first=Stephen |last=Wynn |year=2020 |isbn=978-1-473-86551-8 |publisher=Pen & Sword Books Limited |page=124}}</ref> [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران انگريزن پورٽ بليئر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۽ انهن ٻيٽن تي [[اينگلو انڊين]] ۽ [[اينگلو برمي ماڻهو|اينگلو برمي]] ماڻهن کي آباد ڪرڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو. ورهاڱي بابت ڳالهين دوران [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ٻيٽن تي هندستان جي دعويٰ پيش ڪئي، جڏهن ته پاڪستان لاءِ پڻ انهن ٻيٽن جي دعويٰ ڪئي وئي.<ref>{{cite book |title=Andaman and Nicobar Islands: A Geo-political and Strategic Perspective |first=R. V. R. |last=Murthy |year=2007 |isbn=978-8-172-11219-6 |publisher=Northern Book Centre |page=117 |quote=Muslim league pleaded with the British that Andaman and Nicobar should go to the proposed Pakistan}}</ref><ref>{{cite news |url=https://thefridaytimes.com/09-Oct-2020/mr-jinnah-s-bid-for-the-andaman-islands |title=Jinnah's bid for Andaman Islands |date=9 October 2020 |access-date=12 March 2024 |work=[[دي فرائيڊي ٽائمز]] |archive-date=6 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006014309/https://thefridaytimes.com/09-Oct-2020/mr-jinnah-s-bid-for-the-andaman-islands |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جو قانون، 1947ع|هندستان جي آزاديءَ]] کان پوءِ اهي ٻيٽ [[ڊومينين آف انڊيا]] جو حصو بڻيا. [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] موجب، ٻيٽن جو انتظام ڀارت سرڪار طرفان مقرر ڪيل ليفٽيننٽ گورنر جي حوالي ٿيڻو هو.<ref>{{cite act |title=Constitution of India |chapter=[[ڀارتي پارليامينٽ]] |year=1950 |url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s380537a945c7aaa788ccfcdf1b99b5d8f/uploads/2023/05/2023050195.pdf |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |access-date=31 December 2023}}</ref> 1956ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم جو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم]] کان پوءِ هي ٻيٽ ڀارت سرڪار جي انتظام هيٺ هڪ الڳ [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] بڻيا، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ پورٽ بليئر هو.<ref>{{cite book |title=Andaman and Nicobar Islands Development Report |series=State Development Report series |publisher=[[ڀارت جو منصوبابندي ڪميشن]] |edition=illustrated |year=2008 |isbn=978-81-7188-652-4 |url=https://books.google.com/books?id=ujf2N5O4iKgC |access-date=12 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151209011823/https://books.google.com/books?id=ujf2N5O4iKgC |archive-date=9 December 2015 |url-status=live}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان وٺي، [[بنگال جو اپسمنڊ]] ۾ [[ملاڪا جي سامونڊي لنگهه]] جي ويجهو پنهنجي اهم جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، پورٽ بليئر کي هڪ اهم دفاعي مرڪز طور ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite book |title=India's Defense Strategy and the India–ASEAN Relationship, RSIS Monograph No.28 |author=David Brewster |url=https://www.academia.edu/7716140 |access-date=24 August 2014 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/7716140 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Sawhney |first1=Pravin |title=A watchtower on the high seas |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/comment/a-watchtower-on-the-high-seas-720929/ |newspaper=[[دي ٽربيون (چندي ڳڙهه)|دي ٽربيون]] |access-date=16 April 2019 |date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416050217/https://www.tribuneindia.com/news/comment/a-watchtower-on-the-high-seas/720929.html |archive-date=16 April 2019 |url-status=live}}</ref> 26 ڊسمبر 2004ع تي [[2004ع جو هندي سمنڊ وارو زلزلو ۽ سونامي|هندي سمنڊ ۾ آيل سامونڊي زلزلي]] کان پوءِ انهن ٻيٽن جي سامونڊي ڪنارن تي لڳ ڀڳ {{cvt|10|m}} اوچيون [[سونامي]] جون لهرون آيون.<ref>{{cite book |title=Sumatra-Andaman Islands Earthquake and Tsunami of December 6, 2004: Lifeline Performance |year=2007 |publisher=[[آمريڪي سوسائٽي آف سول انجنيئرز]]، Technical Council on Lifeline Earthquake Engineering |location=[[ريسٽن، ورجينيا]] |isbn=9780784409510 |url=http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5511 |editor=Carl Strand and John Masek |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024115815/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5511 |archive-date=24 October 2013}}</ref> ٻيٽن تي رهندڙ مقامي آباديءَ ۽ سياحن کي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهتو، جڏهن ته قديم مقامي برادرين جا ماڻهو گهڻي حد تائين محفوظ رهيا، ڇاڪاڻ ته اهي مٿانهين زمين ڏانهن منتقل ٿي ويا هئا. پورٽ بليئر ايتري حد تائين محفوظ رهيو جو ان کي ٻيٽن ۾ امدادي ڪاررواين جي مرڪز طور استعمال ڪري سگهجي پيو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4181855.stm |work=[[بي بي سي نيوز]] |title=Tsunami folklore 'saved islanders' |date=20 January 2005 |access-date=23 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930002820/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4181855.stm |archive-date=30 September 2009 |url-status=live}}</ref> 2017ع ۾ پورٽ بليئر کي [[اسمارٽ سٽيز مشن]] تحت ترقي ڏيڻ لاءِ چونڊيل شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.livemint.com/Politics/kMLIQKW3xIqOUzFJ5sZadN/Smart-cities-More-names-of-cities-to-be-announced-today.html |title=13 cities included in Phase 1 of Smart Cities Mission |last=Khanna |first=Pretika |date=24 May 2016 |work=[[لائيو منٽ]] |access-date=4 January 2017 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303161322/http://www.livemint.com/Politics/kMLIQKW3xIqOUzFJ5sZadN/Smart-cities-More-names-of-cities-to-be-announced-today.html |url-status=live}}</ref> 13 سيپٽمبر 2024ع تي ڀارت سرڪار سرڪاري طور شهر جو نالو پورٽ بليئر مان بدلائي '''[[شري وجيه پورم]]''' رکيو.<ref>{{cite press release |title=Government has decided to rename the capital of Andaman & Nicobar Islands Port Blair as Sri Vijaya Puram |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2054647 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |access-date=13 September 2024 |date=13 September 2024 |archive-date=14 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914041429/https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2054647 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/india/story/port-blair-renamed-sri-vijaya-puram-amit-shah-pm-modi-vision-free-nation-from-colonial-imprints-2599292-2024-09-13 |title=Port Blair renamed Sri Vijaya Puram 'to free nation from colonial imprints' |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=13 September 2024 |access-date=13 September 2024 |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913122649/https://www.indiatoday.in/india/story/port-blair-renamed-sri-vijaya-puram-amit-shah-pm-modi-vision-free-nation-from-colonial-imprints-2599292-2024-09-13 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.deccanherald.com/india/port-blair-renamed-as-sri-vijaya-puram-announces-amit-shah-3189793 |title=Port Blair renamed as Sri Vijaya Puram, announces Amit Shah |work=[[دکن هيرالڊ]] |agency=[[پريس ٽرسٽ آف انڊيا]] |date=13 September 2024 |access-date=13 September 2024 |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913115021/https://www.deccanherald.com/india/port-blair-renamed-as-sri-vijaya-puram-announces-amit-shah-3189793 |url-status=live}}</ref> == آبهوا == [[پورٽ بليئر]] جي آبهوا [[اُستوائي مون سوني آبهوا]] واري آهي، جيڪا [[ڪوپن جي آبهوا جي درجابندي]] موجب ''اَي ايم'' (Am) قسم ۾ اچي ٿي. {{Weather box | collapsed = | location = پورٽ بليئر (1991ع–2020ع؛ انتهائي موسمي رڪارڊ 1901ع کان هينئر تائين) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 33.0 | Feb record high C = 34.6 | Mar record high C = 36.0 | Apr record high C = 36.8 | May record high C = 36.4 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 32.8 | Aug record high C = 32.7 | Sep record high C = 35.4 | Oct record high C = 35.6 | Nov record high C = 34.0 | Dec record high C = 35.4 | year record high C = 36.8 | Jan high C = 29.9 | Feb high C = 30.6 | Mar high C = 31.7 | Apr high C = 32.5 | May high C = 31.5 | Jun high C = 30.0 | Jul high C = 29.6 | Aug high C = 29.5 | Sep high C = 29.5 | Oct high C = 30.2 | Nov high C = 30.5 | Dec high C = 30.1 | year high C = 30.5 | Jan mean C = 26.5 | Feb mean C = 26.9 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.7 | May mean C = 28.2 | Jun mean C = 27.2 | Jul mean C = 27.0 | Aug mean C = 26.9 | Sep mean C = 26.6 | Oct mean C = 27.0 | Nov mean C = 27.4 | Dec mean C = 27.0 | year mean C = | Jan low C = 23.0 | Feb low C = 22.7 | Mar low C = 23.4 | Apr low C = 24.7 | May low C = 24.9 | Jun low C = 24.6 | Jul low C = 24.2 | Aug low C = 24.2 | Sep low C = 23.7 | Oct low C = 23.8 | Nov low C = 24.3 | Dec low C = 23.9 | year low C = 24.0 | Jan record low C = 14.8 | Feb record low C = 15.9 | Mar record low C = 16.2 | Apr record low C = 17.3 | May record low C = 17.1 | Jun record low C = 18.8 | Jul record low C = 18.0 | Aug record low C = 19.8 | Sep record low C = 16.8 | Oct record low C = 17.8 | Nov record low C = 17.3 | Dec record low C = 16.2 | year record low C = 14.6 | rain colour = green | Jan rain mm = 48.9 | Feb rain mm = 14.2 | Mar rain mm = 32.7 | Apr rain mm = 78.0 | May rain mm = 407.2 | Jun rain mm = 484.2 | Jul rain mm = 448.5 | Aug rain mm = 460.2 | Sep rain mm = 505.2 | Oct rain mm = 300.9 | Nov rain mm = 221.8 | Dec rain mm = 111.4 | year rain mm = 3113.4 | Jan rain days = 2.2 | Feb rain days = 0.9 | Mar rain days = 1.8 | Apr rain days = 4.2 | May rain days = 15.9 | Jun rain days = 18.7 | Jul rain days = 19.3 | Aug rain days = 19.1 | Sep rain days = 20.0 | Oct rain days = 14.9 | Nov rain days = 10.4 | Dec rain days = 4.9 | year rain days = 132.3 | time day = 17:30 [[ڀارتي معياري وقت]] | Jan humidity = 75 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 72 | Apr humidity = 74 | May humidity = 83 | Jun humidity = 86 | Jul humidity = 86 | Aug humidity = 86 | Sep humidity = 89 | Oct humidity = 87 | Nov humidity = 82 | Dec humidity = 77 | year humidity = 81 | Jan sun = 266.6 | Feb sun = 265.6 | Mar sun = 266.6 | Apr sun = 237.0 | May sun = 158.1 | Jun sun = 90.0 | Jul sun = 102.3 | Aug sun = 99.2 | Sep sun = 117.0 | Oct sun = 167.4 | Nov sun = 189.0 | Dec sun = 241.8 | year sun = | Jand sun = 8.6 | Febd sun = 9.4 | Mard sun = 8.6 | Aprd sun = 7.9 | Mayd sun = 5.1 | Jund sun = 3.0 | Juld sun = 3.3 | Augd sun = 3.2 | Sepd sun = 3.9 | Octd sun = 5.4 | Novd sun = 6.3 | Decd sun = 7.8 | yeard sun = 6.0 | source 1 = [[ڀارتي موسميات کاتو]] (1971ع–2000ع)<ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Port Blair Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 619–620 | access-date = 10 February 2020 }}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M4 | access-date = 10 February 2020 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://city.imd.gov.in/citywx/extreme/FEB/portblair2.htm | title = Port Blair Climatological Table 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | access-date = 10 February 2020 | archive-date = 13 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210513101149/https://city.imd.gov.in/citywx/extreme/FEB/portblair2.htm | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042602/http://imdpune.gov.in/library/public/Daily%20Normals%20of%20Global%20&%20Diffused%20Radiations%20%201971_2000.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/Daily%20Normals%20of%20Global%20&%20Diffused%20Radiations%20%201971_2000.pdf | title = Table 3 Monthly mean duration of Sun Shine (hours) at different locations in India | work = Daily Normals of Global & Diffuse Radiation (1971–2000) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M-3 | access-date = 10 February 2020 }}</ref> | source 2 = [[آمريڪي قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظاميا]] (انتهائي موسمي رڪارڊ)<ref>{{cite web | title = WMO Climate Normals for 1991-2020: Port Blair | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/India/XLS/PORT_BLAIR_43333.xlsx | work = NOAA | access-date = 22 March 2024 | format = CSV | quote = WMO Station Number: 43333 | archive-date = 22 March 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240322181632/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/India/XLS/PORT_BLAIR_43333.xlsx | url-status = live }}</ref>؛ [[ٽوڪيو موسمياتي مرڪز]] (1991ع–2020ع جا سراسري گرمي پد)<ref name="TCC">{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43333 | title = Normals Data: Port Blair - India Latitude: 11.67°N Longitude: 92.72°E Height: 79 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 March 2020 | archive-date = 1 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200301162303/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43333 | url-status = live }}</ref> | date = November 2010 }} == آبادي == {{Historical population |source = [[ڀارت سرڪار]]<ref>{{cite web |title=Census Tables |url=https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables |work=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=6 January 2024 |archive-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509161148/https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables |url-status=live }}</ref> |1951 | 7789 |1961 | 14075 |1971 | 26218 |1981 | 49634 |1991 | 74955 |2001 | 99984 |2011 | 108058 |align = right }} [[ڀارت جي آدمشماري 2011ع|2011ع جي آدمشماري]] موجب پورٽ بليئر جي ڪل آبادي 108,058 هئي، جنهن ۾ 57,761 مرد ۽ 50,297 عورتون شامل هيون.{{efn|name=expansion|اهي انگ اکر 2015ع ۾ شهر جي حدن جي توسيع کان اڳ واري پراڻي شهري حد سان لاڳاپيل آهن.}}<ref name="Census"/><ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 |archive-date=16 June 2004 |title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional) |access-date=1 November 2008 |work=Census Commission of India }}</ref> ڇهن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جو تعداد 10,699 هو، جيڪو ڪل آباديءَ جو 9.9 سيڪڙو هو. شهر ۾ [[جنسي تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 871 عورتون هو، جڏهن ته سڄي مرڪزي انتظام واري علائقي جو سراسري تناسب 876 هو. شهر ۾ [[خواندگي جي شرح]] 90.28 سيڪڙو هئي، جيڪا علائقي جي سراسري شرح 86.63 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. مردن جي خواندگي 93.16 سيڪڙو ۽ عورتن جي خواندگي 86.94 سيڪڙو هئي.<ref name="Census"/> 2015ع ۾ شهري حدن جي توسيع کان پوءِ، 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي بنياد تي، شهر جي آبادي 140,572 ڄاڻائي وئي.<ref name="pbmc"/> ٻولين جي لحاظ کان [[تامل ٻولي]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي هئي، جنهن جا 40,323 مادري ٻولي ڳالهائيندڙ هئا. ان کان پوءِ [[تيلگو ٻولي]] جا 32,628، [[هندي ٻولي]] جا 31,520، [[بنگالي ٻولي]] جا 28,063، [[مليالم ٻولي]] جا 13,670، [[سادري ٻولي]] جا 3,479، [[ڪروخ ٻولي]] جا 3,459 ۽ [[نڪوباري ٻولي]] جا 2,308 ڳالهائيندڙ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite report |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-3500.XLSX |work=Census of India |access-date=1 June 2012 |archive-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708051630/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-3500.XLSX |url-status=live }}</ref> مذهب جي لحاظ کان [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار اڪثريت ۾ هئا، جن جو حصو 74.37 سيڪڙو هو، جڏهن ته [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]] جا پيروڪار هر هڪ 12.43 سيڪڙو ڄاڻايا ويا.<ref name="Census"/> == انتظاميا == [[پورٽ بليئر ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي شهري انتظام ۽ بلدياتي خدمتن جي ذميوار اداري طور ڪم ڪري ٿي. هيءَ ڪائونسل 11 مارچ 1957ع تي انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن بابت ميونسپل بورڊن جو ضابطو لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 2 آڪٽوبر 1957ع تي قائم ٿي.<ref name="pbmc"/> شروعات ۾ ميونسپل ڪائونسل جو انتظامي علائقو {{cvt|14.14|km2}} هو، جيڪو نون وارڊن ۾ ورهايل هو. بعد ۾ وارڊن جو تعداد وڌائي 18 ڪيو ويو. ميونسپل ڪائونسل جون پهريون چونڊون سيپٽمبر 1995ع ۾ ٿيون. ان وقت ڪائونسل ۾ 18 چونڊيل ۽ ٽي نامزد ميمبر شامل هئا.<ref name="pbmc"/> 2015ع ۾ شهر جون حدون وڌائي {{cvt|41.22|km2}} ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Port Blair City Limit to be Expanded |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2011/oct/14/port-blair-city-limit-to-be-expanded-300361.html |access-date=17 March 2023 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |date=16 May 2012 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317045216/https://www.newindianexpress.com/nation/2011/oct/14/port-blair-city-limit-to-be-expanded-300361.html |url-status=live }}</ref> ڪائونسل 24 وارڊن تي مشتمل آهي ۽ هر وارڊ جي نمائندگي سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل ڪائونسلر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |last=Sanjib |date=5 March 2015 |title=Port Blair city all set for expansion; PBMC to have 24 wards |url=http://www.andamansheekha.com/29724/ |access-date=17 March 2023 |work=Andaman Sheeka |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317045201/http://www.andamansheekha.com/29724/ |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == [[فائل:Veer Savarkar International Airport – New Terminal.jpg|thumb|[[وير ساورڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پورٽ بليئر؛ انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو اهم هوائي اڏو]] انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن لاءِ هوائي آمدرفت جي بنيادي سهولت پورٽ بليئر ڀرسان واقع [[وير ساورڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]] فراهم ڪري ٿو، جتان ڀارت جي وڏن شهرن ڏانهن باقاعده اڏامون هلن ٿيون.<ref>{{cite report |url=https://www.dgca.gov.in/digigov-portal/?page=jsp/dgca/InventoryList/aerodrome/public/PUBLIC%20USE%20LICENSED%20AERODROME%20(PUBLIC%20AND%20PRIVATE)%20AND%20HELIPORT%20-converted%20(1).pdf |title=List of Aerodromes Licensed in Public Use Category |work=Directorate General of Civil Aviation of India |access-date=11 October 2023 |archive-date=26 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126130851/https://www.dgca.gov.in/digigov-portal/?page=jsp/dgca/InventoryList/aerodrome/public/PUBLIC%20USE%20LICENSED%20AERODROME%20(PUBLIC%20AND%20PRIVATE)%20AND%20HELIPORT%20-converted%20(1).pdf |url-status=live }}</ref> هي هوائي اڏو [[شهري هوائي اڏو فوجي اڏي اندر|فوجي هوائي اڏي اندر شهري هوابازيءَ جي مخصوص حصي]] طور ڪم ڪري ٿو ۽ [[ڀارتي بحري فوج]] جي [[آءِ اين ايس اتڪروش]] سان هوائي پٽي ۽ ٻين هوائي سهولتن جو گڏيل استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite press release |title=New Terminal Building at Port Blair Airport by March 2018 |url=https://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=98538 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=22 August 2013 |access-date=6 January 2014 |archive-date=3 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210903160835/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=98538 |url-status=live }}</ref> هوائي اڏي تي {{cvt|3290|m|ft|sigfig=5}} ڊگهي هڪ [[هوائي پٽي]] آهي. شهري مسافرن واري ٽرمينل جو انتظام [[ڀارتي هوائي اڏن جي اٿارٽي]] وٽ آهي، جڏهن ته هوائي آمدرفت جي نگراني ۽ ڪنٽرول ڀارتي بحري فوج سنڀالي ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.sainiksamachar.nic.in/englisharchives/2011/oct16-11/h5.htm |title=Andaman & Nicobar Command: Saga of Synergy |work=Sainik Samachar |access-date=9 January 2012 }}</ref> پورٽ بليئر ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ڪمانڊ]] پڻ قائم آهي، جيڪا [[ڀارتي هٿياربند فوجون|ڀارتي هٿياربند فوجن]] جي واحد گڏيل ٽنهي فوجي شاخن واري ڪمانڊ آهي. اها ڪمانڊ آءِ اين ايس اتڪروش جي [[هوائي فوجي اڏو|هوائي اڏي]] ۽ ڀرسان موجود بحري سهولت [[آءِ اين ايس جراوا]] کي استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite press release |url=https://pib.gov.in/pressreleaseshare.aspx?prid=1560445 |title=Headquarters Andaman Nicobar Command ANC to enhance its operational capability with the upcoming commissioning of INS Kohassa |date=18 January 2019 |access-date=1 December 2023 |work=[[ڀارت سرڪار]] |archive-date=22 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922034231/https://pib.gov.in/pressreleaseshare.aspx?prid=1560445 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Andaman and Nicobar command |url=http://ids.nic.in/ancommand.htm |work=National Integrated Command |access-date=1 July 2013 |archive-date=24 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524064735/http://ids.nic.in/ancommand.htm |url-status=live }}</ref> [[پورٽ بليئر بندرگاهه]] ٻيٽن ڏانهن سامونڊي آمدرفت جو هڪ اهم مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=http://andssw1.and.nic.in/pmb/history.html |title=History of Ports |publisher=Port Management Board, Government of India |access-date=1 December 2023 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131134344/http://andssw1.and.nic.in/pmb/history.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=India plans Rs 10,000 cr transshipment port at Great Nicobar Island: PM |url=https://hr.economictimes.indiatimes.com/news/industry/india-plans-rs-10000-cr-transshipment-port-at-great-nicobar-island-pm/77466638 |access-date=10 August 2020 |newspaper=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919070235/https://hr.economictimes.indiatimes.com/news/industry/india-plans-rs-10000-cr-transshipment-port-at-great-nicobar-island-pm/77466638 |url-status=live }}</ref> {{cvt|230.7|km}} ڊگهو [[قومي شاهراهه 4 (ڀارت)|قومي شاهراهه نمبر 4]] پورٽ بليئر کي [[ڊگلي پور]] سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite report |url=https://morth.nic.in/sites/default/files/State_wise_Length_of_National_Highways_in_India.pdf |title=State-wise length of National Highways in India |date=30 November 2018 |publisher=[[ڀارت جي روڊ ٽرانسپورٽ ۽ شاهراهن واري وزارت]] |access-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929205249/https://morth.nic.in/sites/default/files/State_wise_Length_of_National_Highways_in_India.pdf |archive-date=29 September 2020 }}</ref><ref>{{cite report |url=https://morth.nic.in/sites/default/files/PragatiKiNayiGati/pdf/andaman.pdf |title=Andaman, Road development |access-date=1 December 2023 |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |archive-date=17 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917094416/https://morth.nic.in/sites/default/files/PragatiKiNayiGati/pdf/andaman.pdf |url-status=live }}</ref> == تعليم == پورٽ بليئر جي اهم تعليمي ادارن ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو طبي سائنسز ادارو]]، [[انڊمان لا ڪاليج]]، [[ڊاڪٽر بي آر امبيڊڪر انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۽ [[جواهر لعل نهرو گورنمينٽ ڪاليج]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://southandaman.nic.in/public-utility-category/colleges/ |title=Colleges in South Andaman |work=[[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جي حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413092428/https://southandaman.nic.in/public-utility-category/colleges/ |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons|Port Blair|پورٽ بليئر سان لاڳاپيل تصويرون ۽ ٻيا ميڊيا فائيل}} * {{wikivoyage inline|Port Blair}} {{ڏکڻ انڊمان ضلعو}} {{انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو مرڪزي انتظام وارو علائقو}} {{ڀارت جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام وارن علائقن جون گاديون}} {{Authority control}} [[زمرو:پورٽ بليئر| ]] [[زمرو:1789ع ۾ هندستان ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1789ع ۾ برطانوي هندستان ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1789ع ۾ قائم ٿيل آباد جايون]] [[زمرو:ڏکڻ انڊمان ضلعي جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ڀارت جي مرڪزي انتظام وارن علائقن جون گاديون]] [[زمرو:انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جا سياحتي ماڳ]] [[زمرو:ڏکڻ انڊمان ٻيٽ]] [[زمرو:ڀارت جا بندرگاهي شهر ۽ ڳوٺ]] <references group="lower-alpha"/> dlzc16ym0kftzum7kqlueqijtbzga3w 429673 429672 2026-11-08T11:44:18Z Intisar Ali 8681 429673 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀارت جي انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = [[شري وجيه پورم]] | official_name = شري وجيه پورم | other_name = پورٽ بليئر | type = شهر | image = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | image1 = View from South Point, (Port Blair, India).jpg | caption1 = [[انڊمان سمنڊ]] جو منظر | image2 = Corbyns cove beach,Port Blaire,Andaman - panoramio.jpg | caption2 = ڪوربنز ڪوو سامونڊي ڪنارو | image3 = PortBlair SeasideRoad.JPG | caption3 = سمنڊ جي ڪناري سان گذرندڙ رستو | image4 = Science Centre Port Blair 4150297.JPG | caption4 = سائنس مرڪز | image5 = Jaljeevshala-Aquarium at Port Blair - panoramio.jpg | caption5 = جل جيوشالا آبي جيوت گهر | image6 = Front_View_of_Cellular_Jail,_Port_Blair.JPG | caption6 = [[سيلولر جيل]] }} | image_blank_emblem = Sri Vijaya Puram Municipal Council Emblem.png | image_size = | blank_emblem_type = پورٽ بليئر ميونسپل ڪائونسل جي مُهر | pushpin_map = India Andaman and Nicobar Islands#Bay of Bengal | pushpin_label_position = right | pushpin_caption = انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن ۾ شهر جو هنڌ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو]] | subdivision_name1 = [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] | subdivision_type2 = [[ڀارت جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ڏکڻ انڊمان ضلعو|ڏکڻ انڊمان]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_type = [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسل]] | governing_body = [[پورٽ بليئر ميونسپل ڪائونسل]] | leader_party = [[تيلگو ديسم پارٽي]] | leader_title = چيئرمين | leader_name = ايس شاهل حميد | established_title = | established_date = | area_footnotes = <ref name="pbmc">{{cite web |title=Port Blair City |url=https://testpbmc.andaman.gov.in/about |access-date=23 November 2020 |archive-date=17 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210617030734/http://testpbmc.andaman.gov.in/about |url-status=dead }}</ref> | area_total_km2 = 41.22 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="pbmc"/> | custom_data_sec2 = 1.15 ([[مرد|♂]]/[[عورت|♀]]) | website = {{URL|https://pbmc.gov.in/}} | footnotes = [[ڀارت جي آدمشماري 2011ع|2011ع جي آدمشماري]] موجب، پورٽ بليئر جي آبادي 108,058 هئي.<ref name="Census">{{cite web |title=Census of India |url=https://www.census2011.co.in/data/town/804041-port-blair-andaman-and-nicobar-islands.html |work=Census of India 2011 |access-date=10 May 2015 |archive-date=12 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151212165047/http://www.census2011.co.in/data/town/804041-port-blair-andaman-and-nicobar-islands.html |url-status=live }}</ref> 2015ع ۾ ميونسپل حدون {{cvt|17.74|km2}} مان وڌائي {{cvt|41.22|km2}} ڪيون ويون. نئين حدن مطابق 2011ع جي آدمشماريءَ جي بنياد تي آبادي 140,572 ڄاڻائي وئي.<ref name="pbmc"/> | population_total = 140572 | population_density_km2 = | time_zone = [[ڀارتي معياري وقت]] | utc_offset = +5:30 | coordinates = {{coord|11|40|06|N|92|44|16|E|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = 16 | postal_code_type = [[ڀارتي پوسٽل انڊيڪس نمبر|پوسٽل انڊيڪس نمبر]] | postal_code = 744101 | registration_plate = AN-01 | custom_label_sec1 = [[ڪوپن جي آبهوا جي درجابندي|آبهوا]] | custom_data_sec1 = [[اُستوائي مون سوني آبهوا|اَي ايم (Am)]] | custom_label_sec2 = [[انساني جنسي تناسب|جنسي تناسب]] }} '''پورٽ بليئر''' ({{Audio|Port_Blair.ogg|تلفظ}})، جنهن جو سرڪاري نالو '''شري وجيه پورم''' ({{IPA|hi|ˌɕɾˈɨː ˈʋɪ̯ˌd͡ʑʌjᵊ pʊˈɾ.əm}}) آهي، [[ڀارت]] جي [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref name="Dist">{{cite web |url=http://www.and.nic.in/gov/districtsgov.php |title=Districts of Andaman and Nicobar |publisher=Government of India |access-date=1 December 2023 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131123404/http://www.and.nic.in/gov/districtsgov.php |url-status=live }}</ref> هي شهر [[ڏکڻ انڊمان ٻيٽ]] تي واقع آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[بنگال جو اپسمنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[انڊمان سمنڊ]] آهي. هي شهر ڀارت جي مکيه زميني حصي تي واقع [[چنائي]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|1190|km}} ۽ [[ڪولڪتا]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|1255|km}} جي مفاصلي تي آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8YSulxyTq_YC |title=Annual Report, 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs |year=2016 |page=150 }}</ref> هي [[ڏکڻ انڊمان ضلعو|ڏکڻ انڊمان ضلعي]] جو انتظامي صدر مقام ۽ انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جي مرڪزي انتظام واري علائقي جو واحد سرڪاري طور نوٽيفاءِ ٿيل شهر آهي.<ref name="Dist"/> هن شهر ۾ [[وير ساورڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]] واقع آهي، جيڪو ٻيٽن جو واحد وڏو هوائي اڏو آهي. [[پورٽ بليئر بندرگاهه]] سان گڏ هي هوائي اڏو انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن ڏانهن آمدرفت جو مکيه رستو فراهم ڪري ٿو. شهر ۾ [[ڀارتي بحري فوج]] جا هوائي ۽ بحري اڏا [[آءِ اين ايس اتڪروش]] ۽ [[آءِ اين ايس جراوا]] پڻ موجود آهن. ان کان سواءِ هتي [[انڊمان ۽ نڪوبار ڪمانڊ]] جو صدر مقام آهي، جيڪا [[ڀارتي هٿياربند فوجون|ڀارتي هٿياربند فوجن]] جي واحد گڏيل ٽنهي فوجي شاخن واري ڪمانڊ آهي. هن علائقي جا اصل رهواسي [[انڊمان جا مقامي ماڻهو|انڊماني ماڻهو]] هئا. ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريزن]] [[انڊمان ٻيٽ|انڊمان ٻيٽن]] ۾ نوآبادياتي آبادي قائم ڪئي ۽ اتي هڪ [[بحري اڏو]] ۽ [[قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي، پر اها ڪالوني ٻن سالن کان پوءِ ڇڏي ڏني وئي. 22 فيبروري 1858ع تي انگريزن پورٽ بليئر ۾ ٻيهر نوآبادياتي مرڪز قائم ڪيو. ساڳئي وقت پورٽ بليئر ڀرسان [[راس ٻيٽ (ڏکڻ انڊمان ضلعو)|راس ٻيٽ]] تي هڪ نئين [[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنيادي مقصد [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] ۾ حصو وٺندڙ قيدين کي رکڻ هو. 1872ع ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] هڪ گڏيل انتظامي اختيار هيٺ آندا ويا ۽ انهن جو انتظام پورٽ بليئر ۾ مقرر چيف ڪمشنر جي حوالي ڪيو ويو. [[سيلولر جيل]] جي تعمير 1906ع ۾ مڪمل ٿي. اهو قيدخانو [[سياسي قيدي|سياسي قيدين]] ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ|آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪارڪنن]] کي قيد رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[جاپاني سلطنت|جاپاني فوجن]] 23 مارچ 1942ع تي پورٽ بليئر تي قبضو ڪري ورتو. 7 آڪٽوبر 1945ع تي هي شهر ٻيهر برطانوي اختيارين جي قبضي ۾ آيو. 1947ع ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جو قانون، 1947ع|هندستان جي آزاديءَ]] کان پوءِ انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ [[ڊومينين آف انڊيا]] جو حصو بڻيا ۽ بعد ۾ پورٽ بليئر کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي انهن کي هڪ الڳ [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] جي حيثيت ڏني وئي. هن شهر جو نالو [[رائل انڊين نيوي]] جي آفيسر [[آرچيبالڊ بليئر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو هو، جنهن ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ هن علائقي ۾ برطانوي نوآبادياتي مرڪز قائم ڪيو هو. '''13 سيپٽمبر 2024ع''' تي [[ڀارت سرڪار]] سرڪاري طور شهر جو نالو '''پورٽ بليئر''' مان بدلائي '''شري وجيه پورم''' رکيو. == تاريخ == هن علائقي جا اصل رهواسي [[انڊمان جا مقامي ماڻهو|انڊماني ماڻهو]] هئا، جيڪي ممڪن آهي ته [[قديم پٿر جو دور|قديم پٿر جي دور]] (پيليوليٿڪ) دوران ٻين انساني آبادين کان الڳ ٿلڳ رهيا هجن. اهو دور لڳ ڀڳ 30,000 سال اڳ ختم ٿيو هو.<ref>{{cite journal |last1=Palanichamy |first1=Malliya G. |first2=Suraksha |last2=Agrawal |first3=Yong-Gang |last3=Yao |first4=Qing-Peng |last4=Kong |first5=Chang |last5=Sun |first6=Faisal |last6=Khan |first7=Tapas Kumar |last7=Chaudhuri |first8=Ya-Ping |last8=Zhang |year=2006 |title=Comment on 'Reconstructing the Origin of Andaman Islanders' |journal=[[سائنس (رسالو)|Science]] |volume=311 |issue=5760 |pages=470 |doi=10.1126/science.1120176 |pmid=16439647 |doi-access=free}}</ref> انهن ٻيٽن جو ذڪر مختلف تاريخدانن ۽ سياحن ڪيو آهي، جن ۾ پهرين صدي عيسويءَ جو [[بطليموس]]، تيرهين صديءَ جو [[مارڪو پولو]]، چوڏهين صديءَ جو [[فريئر اوڊورڪ]] ۽ سورهين صديءَ جو [[سيزاري فيڊريچي]] شامل آهن.<ref name="SA">{{cite web |url=https://southandaman.nic.in/history/ |title=History of South Andaman |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |access-date=1 December 2023 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521173745/https://southandaman.nic.in/history/ |url-status=live }}</ref> [[فائل:Port Blair 1872 Ross Island Penal HQ.jpg|thumb|کاٻو|[[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|راس ٻيٽ جو قيدخانو]] (1872ع)]] [[فائل:Viper New Jails Construction.JPG|thumb|کاٻو|[[وائپر ٻيٽ]] تي تعمير هيٺ قيدخانو]] 1789ع ۾ [[رائل انڊين نيوي]] جي [[آرچيبالڊ بليئر]] [[انڊمان ٻيٽن]] ۾ برطانوي نوآبادياتي آبادي قائم ڪئي ۽ هڪ [[بحري اڏو]] پڻ قائم ڪيو.<ref name="SA"/> 1794ع ۾ [[چيٿم ٻيٽ (انڊمان ٻيٽ)|چيٿم ٻيٽ]] تي هڪ [[قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جتي پهرين مرحلي ۾ 100 قيدي موڪليا ويا. انهن قيدين کان پورهيو ڪرايو ويندو هو ۽ هو هڪ شهري معاهدي تحت ڪم ڪندا هئا. ٻن سالن کان پوءِ اها ڪالوني ڇڏي ڏني وئي.<ref name="Vaidik">{{cite book |title=Imperial Andamans: Colonial Encounter and Island History |first=Aparna |last=Vaidik |year=2010 |pages=35–37 |isbn=978-0-230-27488-4 |publisher=Palgrave Macmillan}}</ref> 22 فيبروري 1858ع تي انگريزن آرچيبالڊ بليئر جي نالي سان منسوب [[پورٽ بليئر]] ۾ ٻيهر نوآبادياتي مرڪز قائم ڪيو.<ref name="SA"/><ref name="Vaidik"/> پورٽ بليئر ڀرسان [[راس ٻيٽ (ڏکڻ انڊمان ضلعو)|راس ٻيٽ]] تي هڪ نئين [[راس ٻيٽ جي قيدي ڪالوني|قيدي ڪالوني]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو بنيادي مقصد [[1857ع جي هندستاني بغاوت]] ۾ حصو وٺندڙ قيدين کي رکڻ هو. مارچ 1858ع ۾ 200 سزا يافته قيدين جو پهريون گروهه ٻيٽ تي پهتو.<ref name="Vaidik"/><ref>{{cite journal |url=http://www.jstor.org/stable/44137988 |author=Mathur, L. P. |title=A Historical Study of Euro-Asian Interest in the Andaman and Nicobar Islands |year=1967 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=29 |page=60 |jstor=44137988 |access-date=19 May 2021 |archive-date=19 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519055108/https://www.jstor.org/stable/44137988 |url-status=live}}</ref> انهن قيدين کان سخت پورهيو ڪرايو ويندو هو. ٻيلن جي صفائيءَ سبب مقامي انڊماني ماڻهن سان بار بار تڪرار ۽ جهڙپون ٿينديون هيون. ڪيترائي قيدي انهن جهڙپن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته ڪجهه کي فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ تي ڦاسي ڏني وئي. بيمارين ۽ بک سبب پڻ ڪيترائي قيدي فوت ٿيا.<ref name="SA"/> 1864ع کان 1867ع جي وچ ۾ ڀرسان واقع [[وائپر ٻيٽ]] تي پڻ قيدين جي پورهئي سان هڪ قيدخانو تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/features/andaman/stories/2004081500270300.htm |title=Notorious once, it stands shrouded in silence now |access-date=27 December 2008 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227180955/http://www.hinduonnet.com/thehindu/features/andaman/stories/2004081500270300.htm |archive-date=27 December 2008 |work=[[دي هندو]]}}</ref> 1872ع ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] هڪ گڏيل انتظامي اختيار هيٺ آندا ويا ۽ انهن جو انتظام پورٽ بليئر ۾ مقرر چيف ڪمشنر جي حوالي ڪيو ويو. [[سيلولر جيل]] جي تعمير 1896ع ۾ شروع ٿي ۽ 1906ع ۾ مڪمل ٿي. هي قيدخانو [[سياسي قيدي|سياسي قيدين]] ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ|آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪارڪنن]] کي هندستان جي مکيه زميني حصي کان پري قيد رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{cite journal |url=http://www.jstor.org/stable/41856271 |author=Murthy, R.V.R. |title=Cellular Jail: a Century of Sacrifices |year=2006 |journal=The Indian Journal of Political Science |volume=67 |issue=4 |pages=879–888 |jstor=41856271 |access-date=3 June 2021 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603044817/https://www.jstor.org/stable/41856271 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/long_reads/cellular-jail-india-integral-country-fight-freedom-independence-british-colony-andaman-and-nicobar-islands-port-blair-sushil-dasguputa-a7883691.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111041305/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/cellular-jail-india-integral-country-fight-freedom-independence-british-colony-andaman-and-nicobar-islands-port-blair-sushil-dasguputa-a7883691.html |archive-date=11 November 2020 |url-access=limited |url-status=live |title=How India's Cellular Jail was integral in the country's fight for freedom |date=14 August 2017 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ]]}}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[جاپاني سلطنت]] انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن تي حملو ڪيو. جاپاني فوجن 23 مارچ 1942ع تي پورٽ بليئر تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |first=Klemen |last=L |url=https://warfare.gq/dutcheastindies/andaman.html |title=The capture of Andaman Islands, March 1942 |date=1999–2000 |work=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942 |access-date=31 January 2024 |archive-date=26 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726181150/https://warfare.gq/dutcheastindies/andaman.html |url-status=dead}}</ref> 29 ڊسمبر 1943ع تي جاپان [[سڀاش چندر بوس]] جي [[آزاد هند]] تنظيم کي ٻيٽن جو عارضي انتظامي اختيار ڏنو.<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/article/research/the-forgotten-story-of-the-japanese-ruling-over-a-part-of-india-8887379/ |title=The forgotten story of the Japanese ruling over (a part of) India |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=1 December 2023 |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202213222/https://indianexpress.com/article/research/the-forgotten-story-of-the-japanese-ruling-over-a-part-of-india-8887379/ |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به بوس جا اختيار محدود هئا ۽ ٻيٽن جو حقيقي ڪنٽرول جاپانين وٽ ئي رهيو. جاپاني قبضي دوران وڏي پيماني تي ڦرلٽ، باهه لڳائڻ، جنسي زيادتين ۽ [[عدالت کان سواءِ قتل|عدالتي ڪارروائيءَ کان سواءِ قتلن]] جا اطلاع پڻ مليا.<ref>{{cite book |title=Japanese in the Andaman & Nicobar Islands: Red Sun over black Water |first=Jayant |last=Dasgupta |pages=67, 87, 91–95 |isbn=978-8-170-49138-5 |year=2002 |publisher=Manas Publications}}</ref> 7 آڪٽوبر 1945ع تي پورٽ بليئر جي جمخانا ميدان ۾ هڪ رسمي تقريب دوران هي علائقو ٻيهر برطانوي اختيارين جي حوالي ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=The Rise and Fall of Imperial Japan |first=Stephen |last=Wynn |year=2020 |isbn=978-1-473-86551-8 |publisher=Pen & Sword Books Limited |page=124}}</ref> [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران انگريزن پورٽ بليئر تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۽ انهن ٻيٽن تي [[اينگلو انڊين]] ۽ [[اينگلو برمي ماڻهو|اينگلو برمي]] ماڻهن کي آباد ڪرڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو. ورهاڱي بابت ڳالهين دوران [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ٻيٽن تي هندستان جي دعويٰ پيش ڪئي، جڏهن ته پاڪستان لاءِ پڻ انهن ٻيٽن جي دعويٰ ڪئي وئي.<ref>{{cite book |title=Andaman and Nicobar Islands: A Geo-political and Strategic Perspective |first=R. V. R. |last=Murthy |year=2007 |isbn=978-8-172-11219-6 |publisher=Northern Book Centre |page=117 |quote=Muslim league pleaded with the British that Andaman and Nicobar should go to the proposed Pakistan}}</ref><ref>{{cite news |url=https://thefridaytimes.com/09-Oct-2020/mr-jinnah-s-bid-for-the-andaman-islands |title=Jinnah's bid for Andaman Islands |date=9 October 2020 |access-date=12 March 2024 |work=[[دي فرائيڊي ٽائمز]] |archive-date=6 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006014309/https://thefridaytimes.com/09-Oct-2020/mr-jinnah-s-bid-for-the-andaman-islands |url-status=live}}</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي آزاديءَ جو قانون، 1947ع|هندستان جي آزاديءَ]] کان پوءِ اهي ٻيٽ [[ڊومينين آف انڊيا]] جو حصو بڻيا. [[ڀارت جو آئين|ڀارتي آئين]] موجب، ٻيٽن جو انتظام ڀارت سرڪار طرفان مقرر ڪيل ليفٽيننٽ گورنر جي حوالي ٿيڻو هو.<ref>{{cite act |title=Constitution of India |chapter=[[ڀارتي پارليامينٽ]] |year=1950 |url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s380537a945c7aaa788ccfcdf1b99b5d8f/uploads/2023/05/2023050195.pdf |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |access-date=31 December 2023}}</ref> 1956ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم جو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم]] کان پوءِ هي ٻيٽ ڀارت سرڪار جي انتظام هيٺ هڪ الڳ [[مرڪز جي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام وارو علائقو]] بڻيا، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ پورٽ بليئر هو.<ref>{{cite book |title=Andaman and Nicobar Islands Development Report |series=State Development Report series |publisher=[[ڀارت جو منصوبابندي ڪميشن]] |edition=illustrated |year=2008 |isbn=978-81-7188-652-4 |url=https://books.google.com/books?id=ujf2N5O4iKgC |access-date=12 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151209011823/https://books.google.com/books?id=ujf2N5O4iKgC |archive-date=9 December 2015 |url-status=live}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان وٺي، [[بنگال جو اپسمنڊ]] ۾ [[ملاڪا جي سامونڊي لنگهه]] جي ويجهو پنهنجي اهم جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب، پورٽ بليئر کي هڪ اهم دفاعي مرڪز طور ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite book |title=India's Defense Strategy and the India–ASEAN Relationship, RSIS Monograph No.28 |author=David Brewster |url=https://www.academia.edu/7716140 |access-date=24 August 2014 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/7716140 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Sawhney |first1=Pravin |title=A watchtower on the high seas |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/comment/a-watchtower-on-the-high-seas-720929/ |newspaper=[[دي ٽربيون (چندي ڳڙهه)|دي ٽربيون]] |access-date=16 April 2019 |date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416050217/https://www.tribuneindia.com/news/comment/a-watchtower-on-the-high-seas/720929.html |archive-date=16 April 2019 |url-status=live}}</ref> 26 ڊسمبر 2004ع تي [[2004ع جو هندي سمنڊ وارو زلزلو ۽ سونامي|هندي سمنڊ ۾ آيل سامونڊي زلزلي]] کان پوءِ انهن ٻيٽن جي سامونڊي ڪنارن تي لڳ ڀڳ {{cvt|10|m}} اوچيون [[سونامي]] جون لهرون آيون.<ref>{{cite book |title=Sumatra-Andaman Islands Earthquake and Tsunami of December 6, 2004: Lifeline Performance |year=2007 |publisher=[[آمريڪي سوسائٽي آف سول انجنيئرز]]، Technical Council on Lifeline Earthquake Engineering |location=[[ريسٽن، ورجينيا]] |isbn=9780784409510 |url=http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5511 |editor=Carl Strand and John Masek |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024115815/http://www.asce.org/Product.aspx?id=2147486137&productid=5511 |archive-date=24 October 2013}}</ref> ٻيٽن تي رهندڙ مقامي آباديءَ ۽ سياحن کي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان پهتو، جڏهن ته قديم مقامي برادرين جا ماڻهو گهڻي حد تائين محفوظ رهيا، ڇاڪاڻ ته اهي مٿانهين زمين ڏانهن منتقل ٿي ويا هئا. پورٽ بليئر ايتري حد تائين محفوظ رهيو جو ان کي ٻيٽن ۾ امدادي ڪاررواين جي مرڪز طور استعمال ڪري سگهجي پيو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4181855.stm |work=[[بي بي سي نيوز]] |title=Tsunami folklore 'saved islanders' |date=20 January 2005 |access-date=23 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930002820/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4181855.stm |archive-date=30 September 2009 |url-status=live}}</ref> 2017ع ۾ پورٽ بليئر کي [[اسمارٽ سٽيز مشن]] تحت ترقي ڏيڻ لاءِ چونڊيل شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.livemint.com/Politics/kMLIQKW3xIqOUzFJ5sZadN/Smart-cities-More-names-of-cities-to-be-announced-today.html |title=13 cities included in Phase 1 of Smart Cities Mission |last=Khanna |first=Pretika |date=24 May 2016 |work=[[لائيو منٽ]] |access-date=4 January 2017 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303161322/http://www.livemint.com/Politics/kMLIQKW3xIqOUzFJ5sZadN/Smart-cities-More-names-of-cities-to-be-announced-today.html |url-status=live}}</ref> 13 سيپٽمبر 2024ع تي ڀارت سرڪار سرڪاري طور شهر جو نالو پورٽ بليئر مان بدلائي '''[[شري وجيه پورم]]''' رکيو.<ref>{{cite press release |title=Government has decided to rename the capital of Andaman & Nicobar Islands Port Blair as Sri Vijaya Puram |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2054647 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |access-date=13 September 2024 |date=13 September 2024 |archive-date=14 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914041429/https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2054647 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/india/story/port-blair-renamed-sri-vijaya-puram-amit-shah-pm-modi-vision-free-nation-from-colonial-imprints-2599292-2024-09-13 |title=Port Blair renamed Sri Vijaya Puram 'to free nation from colonial imprints' |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=13 September 2024 |access-date=13 September 2024 |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913122649/https://www.indiatoday.in/india/story/port-blair-renamed-sri-vijaya-puram-amit-shah-pm-modi-vision-free-nation-from-colonial-imprints-2599292-2024-09-13 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.deccanherald.com/india/port-blair-renamed-as-sri-vijaya-puram-announces-amit-shah-3189793 |title=Port Blair renamed as Sri Vijaya Puram, announces Amit Shah |work=[[دکن هيرالڊ]] |agency=[[پريس ٽرسٽ آف انڊيا]] |date=13 September 2024 |access-date=13 September 2024 |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913115021/https://www.deccanherald.com/india/port-blair-renamed-as-sri-vijaya-puram-announces-amit-shah-3189793 |url-status=live}}</ref> == آبهوا == [[پورٽ بليئر]] جي آبهوا [[اُستوائي مون سوني آبهوا]] واري آهي، جيڪا [[ڪوپن جي آبهوا جي درجابندي]] موجب ''اَي ايم'' (Am) قسم ۾ اچي ٿي. {{Weather box | collapsed = | location = پورٽ بليئر (1991ع–2020ع؛ انتهائي موسمي رڪارڊ 1901ع کان هينئر تائين) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 33.0 | Feb record high C = 34.6 | Mar record high C = 36.0 | Apr record high C = 36.8 | May record high C = 36.4 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 32.8 | Aug record high C = 32.7 | Sep record high C = 35.4 | Oct record high C = 35.6 | Nov record high C = 34.0 | Dec record high C = 35.4 | year record high C = 36.8 | Jan high C = 29.9 | Feb high C = 30.6 | Mar high C = 31.7 | Apr high C = 32.5 | May high C = 31.5 | Jun high C = 30.0 | Jul high C = 29.6 | Aug high C = 29.5 | Sep high C = 29.5 | Oct high C = 30.2 | Nov high C = 30.5 | Dec high C = 30.1 | year high C = 30.5 | Jan mean C = 26.5 | Feb mean C = 26.9 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.7 | May mean C = 28.2 | Jun mean C = 27.2 | Jul mean C = 27.0 | Aug mean C = 26.9 | Sep mean C = 26.6 | Oct mean C = 27.0 | Nov mean C = 27.4 | Dec mean C = 27.0 | year mean C = | Jan low C = 23.0 | Feb low C = 22.7 | Mar low C = 23.4 | Apr low C = 24.7 | May low C = 24.9 | Jun low C = 24.6 | Jul low C = 24.2 | Aug low C = 24.2 | Sep low C = 23.7 | Oct low C = 23.8 | Nov low C = 24.3 | Dec low C = 23.9 | year low C = 24.0 | Jan record low C = 14.8 | Feb record low C = 15.9 | Mar record low C = 16.2 | Apr record low C = 17.3 | May record low C = 17.1 | Jun record low C = 18.8 | Jul record low C = 18.0 | Aug record low C = 19.8 | Sep record low C = 16.8 | Oct record low C = 17.8 | Nov record low C = 17.3 | Dec record low C = 16.2 | year record low C = 14.6 | rain colour = green | Jan rain mm = 48.9 | Feb rain mm = 14.2 | Mar rain mm = 32.7 | Apr rain mm = 78.0 | May rain mm = 407.2 | Jun rain mm = 484.2 | Jul rain mm = 448.5 | Aug rain mm = 460.2 | Sep rain mm = 505.2 | Oct rain mm = 300.9 | Nov rain mm = 221.8 | Dec rain mm = 111.4 | year rain mm = 3113.4 | Jan rain days = 2.2 | Feb rain days = 0.9 | Mar rain days = 1.8 | Apr rain days = 4.2 | May rain days = 15.9 | Jun rain days = 18.7 | Jul rain days = 19.3 | Aug rain days = 19.1 | Sep rain days = 20.0 | Oct rain days = 14.9 | Nov rain days = 10.4 | Dec rain days = 4.9 | year rain days = 132.3 | time day = 17:30 [[ڀارتي معياري وقت]] | Jan humidity = 75 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 72 | Apr humidity = 74 | May humidity = 83 | Jun humidity = 86 | Jul humidity = 86 | Aug humidity = 86 | Sep humidity = 89 | Oct humidity = 87 | Nov humidity = 82 | Dec humidity = 77 | year humidity = 81 | Jan sun = 266.6 | Feb sun = 265.6 | Mar sun = 266.6 | Apr sun = 237.0 | May sun = 158.1 | Jun sun = 90.0 | Jul sun = 102.3 | Aug sun = 99.2 | Sep sun = 117.0 | Oct sun = 167.4 | Nov sun = 189.0 | Dec sun = 241.8 | year sun = | Jand sun = 8.6 | Febd sun = 9.4 | Mard sun = 8.6 | Aprd sun = 7.9 | Mayd sun = 5.1 | Jund sun = 3.0 | Juld sun = 3.3 | Augd sun = 3.2 | Sepd sun = 3.9 | Octd sun = 5.4 | Novd sun = 6.3 | Decd sun = 7.8 | yeard sun = 6.0 | source 1 = [[ڀارتي موسميات کاتو]] (1971ع–2000ع)<ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Port Blair Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 619–620 | access-date = 10 February 2020 }}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M4 | access-date = 10 February 2020 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://city.imd.gov.in/citywx/extreme/FEB/portblair2.htm | title = Port Blair Climatological Table 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | access-date = 10 February 2020 | archive-date = 13 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210513101149/https://city.imd.gov.in/citywx/extreme/FEB/portblair2.htm | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042602/http://imdpune.gov.in/library/public/Daily%20Normals%20of%20Global%20&%20Diffused%20Radiations%20%201971_2000.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = https://imdpune.gov.in/library/public/Daily%20Normals%20of%20Global%20&%20Diffused%20Radiations%20%201971_2000.pdf | title = Table 3 Monthly mean duration of Sun Shine (hours) at different locations in India | work = Daily Normals of Global & Diffuse Radiation (1971–2000) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M-3 | access-date = 10 February 2020 }}</ref> | source 2 = [[آمريڪي قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظاميا]] (انتهائي موسمي رڪارڊ)<ref>{{cite web | title = WMO Climate Normals for 1991-2020: Port Blair | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/India/XLS/PORT_BLAIR_43333.xlsx | work = NOAA | access-date = 22 March 2024 | format = CSV | quote = WMO Station Number: 43333 | archive-date = 22 March 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240322181632/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/India/XLS/PORT_BLAIR_43333.xlsx | url-status = live }}</ref>؛ [[ٽوڪيو موسمياتي مرڪز]] (1991ع–2020ع جا سراسري گرمي پد)<ref name="TCC">{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43333 | title = Normals Data: Port Blair - India Latitude: 11.67°N Longitude: 92.72°E Height: 79 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 March 2020 | archive-date = 1 March 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200301162303/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43333 | url-status = live }}</ref> | date = November 2010 }} == آبادي == {{Historical population |source = [[ڀارت سرڪار]]<ref>{{cite web |title=Census Tables |url=https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables |work=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=6 January 2024 |archive-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509161148/https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables |url-status=live }}</ref> |1951 | 7789 |1961 | 14075 |1971 | 26218 |1981 | 49634 |1991 | 74955 |2001 | 99984 |2011 | 108058 |align = right }} [[ڀارت جي آدمشماري 2011ع|2011ع جي آدمشماري]] موجب پورٽ بليئر جي ڪل آبادي 108,058 هئي، جنهن ۾ 57,761 مرد ۽ 50,297 عورتون شامل هيون.{{efn|name=expansion|اهي انگ اکر 2015ع ۾ شهر جي حدن جي توسيع کان اڳ واري پراڻي شهري حد سان لاڳاپيل آهن.}}<ref name="Census"/><ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 |archive-date=16 June 2004 |title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional) |access-date=1 November 2008 |work=Census Commission of India }}</ref> ڇهن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جو تعداد 10,699 هو، جيڪو ڪل آباديءَ جو 9.9 سيڪڙو هو. شهر ۾ [[جنسي تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 871 عورتون هو، جڏهن ته سڄي مرڪزي انتظام واري علائقي جو سراسري تناسب 876 هو. شهر ۾ [[خواندگي جي شرح]] 90.28 سيڪڙو هئي، جيڪا علائقي جي سراسري شرح 86.63 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي. مردن جي خواندگي 93.16 سيڪڙو ۽ عورتن جي خواندگي 86.94 سيڪڙو هئي.<ref name="Census"/> 2015ع ۾ شهري حدن جي توسيع کان پوءِ، 2011ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن جي بنياد تي، شهر جي آبادي 140,572 ڄاڻائي وئي.<ref name="pbmc"/> ٻولين جي لحاظ کان [[تامل ٻولي]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي هئي، جنهن جا 40,323 مادري ٻولي ڳالهائيندڙ هئا. ان کان پوءِ [[تيلگو ٻولي]] جا 32,628، [[هندي ٻولي]] جا 31,520، [[بنگالي ٻولي]] جا 28,063، [[مليالم ٻولي]] جا 13,670، [[سادري ٻولي]] جا 3,479، [[ڪروخ ٻولي]] جا 3,459 ۽ [[نڪوباري ٻولي]] جا 2,308 ڳالهائيندڙ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite report |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-3500.XLSX |work=Census of India |access-date=1 June 2012 |archive-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708051630/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-3500.XLSX |url-status=live }}</ref> مذهب جي لحاظ کان [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار اڪثريت ۾ هئا، جن جو حصو 74.37 سيڪڙو هو، جڏهن ته [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]] جا پيروڪار هر هڪ 12.43 سيڪڙو ڄاڻايا ويا.<ref name="Census"/> == انتظاميا == [[پورٽ بليئر ميونسپل ڪائونسل]] شهر جي شهري انتظام ۽ بلدياتي خدمتن جي ذميوار اداري طور ڪم ڪري ٿي. هيءَ ڪائونسل 11 مارچ 1957ع تي انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن بابت ميونسپل بورڊن جو ضابطو لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 2 آڪٽوبر 1957ع تي قائم ٿي.<ref name="pbmc"/> شروعات ۾ ميونسپل ڪائونسل جو انتظامي علائقو {{cvt|14.14|km2}} هو، جيڪو نون وارڊن ۾ ورهايل هو. بعد ۾ وارڊن جو تعداد وڌائي 18 ڪيو ويو. ميونسپل ڪائونسل جون پهريون چونڊون سيپٽمبر 1995ع ۾ ٿيون. ان وقت ڪائونسل ۾ 18 چونڊيل ۽ ٽي نامزد ميمبر شامل هئا.<ref name="pbmc"/> 2015ع ۾ شهر جون حدون وڌائي {{cvt|41.22|km2}} ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Port Blair City Limit to be Expanded |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2011/oct/14/port-blair-city-limit-to-be-expanded-300361.html |access-date=17 March 2023 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |date=16 May 2012 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317045216/https://www.newindianexpress.com/nation/2011/oct/14/port-blair-city-limit-to-be-expanded-300361.html |url-status=live }}</ref> ڪائونسل 24 وارڊن تي مشتمل آهي ۽ هر وارڊ جي نمائندگي سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل ڪائونسلر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |last=Sanjib |date=5 March 2015 |title=Port Blair city all set for expansion; PBMC to have 24 wards |url=http://www.andamansheekha.com/29724/ |access-date=17 March 2023 |work=Andaman Sheeka |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317045201/http://www.andamansheekha.com/29724/ |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == [[فائل:Veer Savarkar International Airport – New Terminal.jpg|thumb|[[وير ساورڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پورٽ بليئر؛ انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو اهم هوائي اڏو]] انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن لاءِ هوائي آمدرفت جي بنيادي سهولت پورٽ بليئر ڀرسان واقع [[وير ساورڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]] فراهم ڪري ٿو، جتان ڀارت جي وڏن شهرن ڏانهن باقاعده اڏامون هلن ٿيون.<ref>{{cite report |url=https://www.dgca.gov.in/digigov-portal/?page=jsp/dgca/InventoryList/aerodrome/public/PUBLIC%20USE%20LICENSED%20AERODROME%20(PUBLIC%20AND%20PRIVATE)%20AND%20HELIPORT%20-converted%20(1).pdf |title=List of Aerodromes Licensed in Public Use Category |work=Directorate General of Civil Aviation of India |access-date=11 October 2023 |archive-date=26 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126130851/https://www.dgca.gov.in/digigov-portal/?page=jsp/dgca/InventoryList/aerodrome/public/PUBLIC%20USE%20LICENSED%20AERODROME%20(PUBLIC%20AND%20PRIVATE)%20AND%20HELIPORT%20-converted%20(1).pdf |url-status=live }}</ref> هي هوائي اڏو [[شهري هوائي اڏو فوجي اڏي اندر|فوجي هوائي اڏي اندر شهري هوابازيءَ جي مخصوص حصي]] طور ڪم ڪري ٿو ۽ [[ڀارتي بحري فوج]] جي [[آءِ اين ايس اتڪروش]] سان هوائي پٽي ۽ ٻين هوائي سهولتن جو گڏيل استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite press release |title=New Terminal Building at Port Blair Airport by March 2018 |url=https://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=98538 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=22 August 2013 |access-date=6 January 2014 |archive-date=3 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210903160835/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=98538 |url-status=live }}</ref> هوائي اڏي تي {{cvt|3290|m|ft|sigfig=5}} ڊگهي هڪ [[هوائي پٽي]] آهي. شهري مسافرن واري ٽرمينل جو انتظام [[ڀارتي هوائي اڏن جي اٿارٽي]] وٽ آهي، جڏهن ته هوائي آمدرفت جي نگراني ۽ ڪنٽرول ڀارتي بحري فوج سنڀالي ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.sainiksamachar.nic.in/englisharchives/2011/oct16-11/h5.htm |title=Andaman & Nicobar Command: Saga of Synergy |work=Sainik Samachar |access-date=9 January 2012 }}</ref> پورٽ بليئر ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ڪمانڊ]] پڻ قائم آهي، جيڪا [[ڀارتي هٿياربند فوجون|ڀارتي هٿياربند فوجن]] جي واحد گڏيل ٽنهي فوجي شاخن واري ڪمانڊ آهي. اها ڪمانڊ آءِ اين ايس اتڪروش جي [[هوائي فوجي اڏو|هوائي اڏي]] ۽ ڀرسان موجود بحري سهولت [[آءِ اين ايس جراوا]] کي استعمال ڪري ٿي.<ref>{{cite press release |url=https://pib.gov.in/pressreleaseshare.aspx?prid=1560445 |title=Headquarters Andaman Nicobar Command ANC to enhance its operational capability with the upcoming commissioning of INS Kohassa |date=18 January 2019 |access-date=1 December 2023 |work=[[ڀارت سرڪار]] |archive-date=22 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922034231/https://pib.gov.in/pressreleaseshare.aspx?prid=1560445 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Andaman and Nicobar command |url=http://ids.nic.in/ancommand.htm |work=National Integrated Command |access-date=1 July 2013 |archive-date=24 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524064735/http://ids.nic.in/ancommand.htm |url-status=live }}</ref> [[پورٽ بليئر بندرگاهه]] ٻيٽن ڏانهن سامونڊي آمدرفت جو هڪ اهم مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=http://andssw1.and.nic.in/pmb/history.html |title=History of Ports |publisher=Port Management Board, Government of India |access-date=1 December 2023 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131134344/http://andssw1.and.nic.in/pmb/history.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=India plans Rs 10,000 cr transshipment port at Great Nicobar Island: PM |url=https://hr.economictimes.indiatimes.com/news/industry/india-plans-rs-10000-cr-transshipment-port-at-great-nicobar-island-pm/77466638 |access-date=10 August 2020 |newspaper=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919070235/https://hr.economictimes.indiatimes.com/news/industry/india-plans-rs-10000-cr-transshipment-port-at-great-nicobar-island-pm/77466638 |url-status=live }}</ref> {{cvt|230.7|km}} ڊگهو [[قومي شاهراهه 4 (ڀارت)|قومي شاهراهه نمبر 4]] پورٽ بليئر کي [[ڊگلي پور]] سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite report |url=https://morth.nic.in/sites/default/files/State_wise_Length_of_National_Highways_in_India.pdf |title=State-wise length of National Highways in India |date=30 November 2018 |publisher=[[ڀارت جي روڊ ٽرانسپورٽ ۽ شاهراهن واري وزارت]] |access-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929205249/https://morth.nic.in/sites/default/files/State_wise_Length_of_National_Highways_in_India.pdf |archive-date=29 September 2020 }}</ref><ref>{{cite report |url=https://morth.nic.in/sites/default/files/PragatiKiNayiGati/pdf/andaman.pdf |title=Andaman, Road development |access-date=1 December 2023 |publisher=[[ڀارت سرڪار]] |archive-date=17 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917094416/https://morth.nic.in/sites/default/files/PragatiKiNayiGati/pdf/andaman.pdf |url-status=live }}</ref> == تعليم == پورٽ بليئر جي اهم تعليمي ادارن ۾ [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو طبي سائنسز ادارو]]، [[انڊمان لا ڪاليج]]، [[ڊاڪٽر بي آر امبيڊڪر انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] ۽ [[جواهر لعل نهرو گورنمينٽ ڪاليج]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://southandaman.nic.in/public-utility-category/colleges/ |title=Colleges in South Andaman |work=[[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جي حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413092428/https://southandaman.nic.in/public-utility-category/colleges/ |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons|Port Blair|پورٽ بليئر سان لاڳاپيل تصويرون ۽ ٻيا ميڊيا فائيل}} * {{wikivoyage inline|Port Blair}} {{ڏکڻ انڊمان ضلعو}} {{انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جو مرڪزي انتظام وارو علائقو}} {{ڀارت جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام وارن علائقن جون گاديون}} {{Authority control}} [[زمرو:پورٽ بليئر| ]] [[زمرو:1789ع ۾ هندستان ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1789ع ۾ برطانوي هندستان ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:1789ع ۾ قائم ٿيل آباد جايون]] [[زمرو:ڏکڻ انڊمان ضلعي جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ڀارت جي مرڪزي انتظام وارن علائقن جون گاديون]] [[زمرو:انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن جا سياحتي ماڳ]] [[زمرو:ڏکڻ انڊمان ٻيٽ]] [[زمرو:ڀارت جا بندرگاهي شهر ۽ ڳوٺ]] <references group="lower-alpha"/> 0hajbcykuksfct4as2lf1s0borm320a 0 105641 429651 2026-11-08T11:12:05Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1346282558|Shital Pati]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 429651 wikitext text/x-wiki {{Infobox intangible heritage|ICH=شيتل پاٽي بڻڻ جو روايتي هنر|State Party=بنگلاديش|Region=APA|ID=01112|Year=2017ع|Session=12هون|List=Representative}} [[File:Shital_Pati_-.jpg|thumb|250x250 عڪسلون|گهگهمري کان شيتل پاٽي جو ڪم ڪوچ بهار، [[اولهه بنگال]]]] '''شيتل پاٽي''' '''('''[[بنگالي ٻولي|بنگالي]]''':''' {{langx|bn|শীতল পাটি}})، جنهن کي '''سيتل پاٽي''' پڻ سڏيو ويندو آهي، هڪ قسم جو چٽ آهي جيڪو قدرتي طور تي ٿڌو محسوس ٿئي ٿو. اهو مورتا ٻوٽن (''<small>Schumannianthus dichotomus</small>'' ) مان ٺاهيو ويندو آهي. اهو عام طور تي [[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جي رياست [[اولهه بنگال]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. آرائشي ڊيزائنن سان گڏ چٽين کي '''نڪشي پاتي''' سڏيو ويندو آهي. <ref>{{Cite book |last=Banu |first=Zinat Mahrukh |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |year=2012 |editor-last=Islam |editor-first=Sirajul |editor-link=Sirajul Islam |edition=Second |chapter=Nakshi Pati |editor-last2=Jamal |editor-first2=Ahmed A. |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Nakshi_Pati}}</ref> سيتل پاتي ڪمند يا مورتا جي ٻوٽن مان ٺاهيا ويندا آهن، جن کي مختلف هنڌن تي موسٽاڪ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|mostak}})،</small> پٽي پٽا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patipata}})،</small> پٽيٻيٽ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patibet}})</small> ۽ پٽارا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|paitara}})</small> جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي. مرتا جو ٻوٽو سلهٽ، سنام گنج، باريسال، ٽانگيل، ڪوميلا، نواکالي، فيني ۽ [[چٽاگانگ|چٽگانگ]] ۾ پاڻي جي ذخيرن جي چوڌاري وڌندو آهي. مورتي جي ٻوٽن مان ٺهيل نڪشي پٽي صرف بنگلاديش جي سلهٽ ۽ نواکالي ضلعن ۾ موجود آهي. هندستان ۾، سيتل پاتي اولهه بنگال رياست جي اترين ضلعي،ڪوچ بهار ۾ ٺاهي ويندي آهي. ڪوچ بهار جي علائقن ۾ جتي سيت پاتيون آڻي وينديو آهن، ان ۾ ساگريشور، گهگهماري ۽ پشنادنگا اهم مرڪز آهن. tfjzatagvza9mcp168tf90alln3if9c 429652 429651 2026-11-08T11:12:56Z Ibne maryam 17680 added [[Category:بنگلاديش جي ثقافت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429652 wikitext text/x-wiki {{Infobox intangible heritage|ICH=شيتل پاٽي بڻڻ جو روايتي هنر|State Party=بنگلاديش|Region=APA|ID=01112|Year=2017ع|Session=12هون|List=Representative}} [[File:Shital_Pati_-.jpg|thumb|250x250 عڪسلون|گهگهمري کان شيتل پاٽي جو ڪم ڪوچ بهار، [[اولهه بنگال]]]] '''شيتل پاٽي''' '''('''[[بنگالي ٻولي|بنگالي]]''':''' {{langx|bn|শীতল পাটি}})، جنهن کي '''سيتل پاٽي''' پڻ سڏيو ويندو آهي، هڪ قسم جو چٽ آهي جيڪو قدرتي طور تي ٿڌو محسوس ٿئي ٿو. اهو مورتا ٻوٽن (''<small>Schumannianthus dichotomus</small>'' ) مان ٺاهيو ويندو آهي. اهو عام طور تي [[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جي رياست [[اولهه بنگال]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. آرائشي ڊيزائنن سان گڏ چٽين کي '''نڪشي پاتي''' سڏيو ويندو آهي. <ref>{{Cite book |last=Banu |first=Zinat Mahrukh |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |year=2012 |editor-last=Islam |editor-first=Sirajul |editor-link=Sirajul Islam |edition=Second |chapter=Nakshi Pati |editor-last2=Jamal |editor-first2=Ahmed A. |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Nakshi_Pati}}</ref> سيتل پاتي ڪمند يا مورتا جي ٻوٽن مان ٺاهيا ويندا آهن، جن کي مختلف هنڌن تي موسٽاڪ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|mostak}})،</small> پٽي پٽا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patipata}})،</small> پٽيٻيٽ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patibet}})</small> ۽ پٽارا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|paitara}})</small> جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي. مرتا جو ٻوٽو سلهٽ، سنام گنج، باريسال، ٽانگيل، ڪوميلا، نواکالي، فيني ۽ [[چٽاگانگ|چٽگانگ]] ۾ پاڻي جي ذخيرن جي چوڌاري وڌندو آهي. مورتي جي ٻوٽن مان ٺهيل نڪشي پٽي صرف بنگلاديش جي سلهٽ ۽ نواکالي ضلعن ۾ موجود آهي. هندستان ۾، سيتل پاتي اولهه بنگال رياست جي اترين ضلعي،ڪوچ بهار ۾ ٺاهي ويندي آهي. ڪوچ بهار جي علائقن ۾ جتي سيت پاتيون آڻي وينديو آهن، ان ۾ ساگريشور، گهگهماري ۽ پشنادنگا اهم مرڪز آهن. [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] hwwitj446xpwiuvvpl8esjf1ajg0cjq 429653 429652 2026-11-08T11:14:12Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ثقافتي ورثو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 429653 wikitext text/x-wiki {{Infobox intangible heritage|ICH=شيتل پاٽي بڻڻ جو روايتي هنر|State Party=بنگلاديش|Region=APA|ID=01112|Year=2017ع|Session=12هون|List=Representative}} [[File:Shital_Pati_-.jpg|thumb|250x250 عڪسلون|گهگهمري کان شيتل پاٽي جو ڪم ڪوچ بهار، [[اولهه بنگال]]]] '''شيتل پاٽي''' '''('''[[بنگالي ٻولي|بنگالي]]''':''' {{langx|bn|শীতল পাটি}})، جنهن کي '''سيتل پاٽي''' پڻ سڏيو ويندو آهي، هڪ قسم جو چٽ آهي جيڪو قدرتي طور تي ٿڌو محسوس ٿئي ٿو. اهو مورتا ٻوٽن (''<small>Schumannianthus dichotomus</small>'' ) مان ٺاهيو ويندو آهي. اهو عام طور تي [[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جي رياست [[اولهه بنگال]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. آرائشي ڊيزائنن سان گڏ چٽين کي '''نڪشي پاتي''' سڏيو ويندو آهي. <ref>{{Cite book |last=Banu |first=Zinat Mahrukh |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |year=2012 |editor-last=Islam |editor-first=Sirajul |editor-link=Sirajul Islam |edition=Second |chapter=Nakshi Pati |editor-last2=Jamal |editor-first2=Ahmed A. |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Nakshi_Pati}}</ref> سيتل پاتي ڪمند يا مورتا جي ٻوٽن مان ٺاهيا ويندا آهن، جن کي مختلف هنڌن تي موسٽاڪ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|mostak}})،</small> پٽي پٽا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patipata}})،</small> پٽيٻيٽ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patibet}})</small> ۽ پٽارا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|paitara}})</small> جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي. مرتا جو ٻوٽو سلهٽ، سنام گنج، باريسال، ٽانگيل، ڪوميلا، نواکالي، فيني ۽ [[چٽاگانگ|چٽگانگ]] ۾ پاڻي جي ذخيرن جي چوڌاري وڌندو آهي. مورتي جي ٻوٽن مان ٺهيل نڪشي پٽي صرف بنگلاديش جي سلهٽ ۽ نواکالي ضلعن ۾ موجود آهي. هندستان ۾، سيتل پاتي اولهه بنگال رياست جي اترين ضلعي،ڪوچ بهار ۾ ٺاهي ويندي آهي. ڪوچ بهار جي علائقن ۾ جتي سيت پاتيون آڻي وينديو آهن، ان ۾ ساگريشور، گهگهماري ۽ پشنادنگا اهم مرڪز آهن. [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافتي ورثو]] 0wc35o4nc7s4ld3kz7o1dp7iltw7ox2 429654 429653 2026-11-08T11:24:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 429654 wikitext text/x-wiki {{Infobox intangible heritage|ICH=شيتل پاٽي بڻڻ جو روايتي هنر|State Party=بنگلاديش|Region=APA|ID=01112|Year=2017ع|Session=12هون|List=Representative}} [[File:Shital_Pati_-.jpg|thumb|250x250 عڪسلون|گهگهمري کان شيتل پاٽي جو ڪم ڪوچ بهار، [[اولهه بنگال]]]] '''شيتل پاٽي''' ([[بنگالي ٻولي|بنگالي]]: শীতল পাটি)، جنهن کي '''سيتل پاٽي''' پڻ سڏيو ويندو آهي، هڪ قسم جو چٽ آهي جيڪو قدرتي طور تي ٿڌو محسوس ٿئي ٿو. اهو مورتا ٻوٽن (''<small>Schumannianthus dichotomus</small>'') مان ٺاهيو ويندو آهي. اهو عام طور تي [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جي رياست [[اولهه بنگال]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. آرائشي ڊيزائنن سان گڏ چٽين کي '''نڪشي پاتي''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Banu |first=Zinat Mahrukh |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |year=2012 |editor-last=Islam |editor-first=Sirajul |editor-link=Sirajul Islam |edition=Second |chapter=Nakshi Pati |editor-last2=Jamal |editor-first2=Ahmed A. |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Nakshi_Pati}}</ref> سيتل پاتي ڪمند يا مورتا جي ٻوٽن مان ٺاهيا ويندا آهن، جن کي مختلف هنڌن تي موسٽاڪ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|mostak}})،</small> پٽي پٽا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patipata}})،</small> پٽيٻيٽ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patibet}})</small> ۽ پٽارا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|paitara}})</small> جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي. مورتا جو ٻوٽو سلهٽ، سونم گنج، باريسال، تنگيل، ڪوميلا، نواکالي، فيني ۽ [[چٽاگانگ|چٽگام]] ۾ پاڻي جي ذخيرن جي چوڌاري وڌندو آهي. مورتي جي ٻوٽن مان ٺهيل نڪشي پاٽي صرف بنگلاديش جي سلهٽ ۽ نواکالي ضلعن ۾ موجود آهي. ڀارت ۾، سيتل پاتي اولهه بنگال رياست جي اترين ضلعي، ڪوچ بهار ۾ ٺاهي ويندي آهي. ڪوچ بهار جي علائقن ۾ جتي سيتل پاتيون آڻي وينديو آهن، ان ۾ ساگريشور، گهگهمري ۽ پشنادنگا اهم مرڪز آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:يونيسڪو جو غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] [[زمرو:بنگلاديش جو غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يونيسڪو]] [[زمرو:غير مادي ثقافتي ورثو]] fviaepbbz8nvb4yjtl2kb3c26vrprtv 429663 429654 2026-11-08T11:32:14Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 429663 wikitext text/x-wiki {{Infobox intangible heritage|ICH=شيتل پاٽي بڻڻ جو روايتي هنر|State Party=بنگلاديش|Region=APA|ID=01112|Year=2017ع|Session=12هون|List=Representative}} [[File:Shital_Pati_-.jpg|thumb|250x250 عڪسلون|گهگهمري کان شيتل پاٽي جو ڪم ڪوچ بهار، [[اولهه بنگال]]]] '''شيتل پاٽي''' ([[بنگالي ٻولي|بنگالي]]: শীতল পাটি)، جنهن کي '''سيتل پاٽي''' پڻ سڏيو ويندو آهي، هڪ قسم جو چٽ آهي جيڪو قدرتي طور تي ٿڌو محسوس ٿئي ٿو. اهو مورتا ٻوٽن (''<small>Schumannianthus dichotomus</small>'') مان ٺاهيو ويندو آهي. اهو عام طور تي [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جي رياست [[اولهه بنگال]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. آرائشي ڊيزائنن سان گڏ چٽين کي '''نڪشي پاتي''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Banu |first=Zinat Mahrukh |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |year=2012 |editor-last=Islam |editor-first=Sirajul |editor-link=Sirajul Islam |edition=Second |chapter=Nakshi Pati |editor-last2=Jamal |editor-first2=Ahmed A. |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Nakshi_Pati}}</ref> سيتل پاتي ڪمند يا مورتا جي ٻوٽن مان ٺاهيا ويندا آهن، جن کي مختلف هنڌن تي موسٽاڪ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|mostak}})،</small> پٽي پٽا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patipata}})،</small> پٽيٻيٽ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patibet}})</small> ۽ پٽارا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|paitara}})</small> جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي. مورتا جو ٻوٽو سلهٽ، سونم گنج، باريسال، تنگيل، ڪوميلا، نواکالي، فيني ۽ [[چٽاگانگ|چٽگام]] ۾ پاڻي جي ذخيرن جي چوڌاري وڌندو آهي. مورتي جي ٻوٽن مان ٺهيل نڪشي پاٽي صرف بنگلاديش جي سلهٽ ۽ نواکالي ضلعن ۾ موجود آهي. ڀارت ۾، سيتل پاتي اولهه بنگال رياست جي اترين ضلعي، ڪوچ بهار ۾ ٺاهي ويندي آهي. ڪوچ بهار جي علائقن ۾ جتي سيتل پاتيون آڻي وينديو آهن، ان ۾ ساگريشور، گهگهمري ۽ پشنادنگا اهم مرڪز آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] [[زمرو:غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جو غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يونيسڪو جو غير مادي ثقافتي ورثو]] 35c9mpdktmveumguliolvt6s510up8a 429676 429663 2026-11-08T11:45:39Z Ibne maryam 17680 /* */ 429676 wikitext text/x-wiki {{Infobox intangible heritage|ICH=شيتل پاٽي بڻڻ جو روايتي هنر|State Party=بنگلاديش|Region=APA|ID=01112|Year=2017ع|Session=12هون|List=Representative}} [[File:Shital_Pati_-.jpg|thumb|250x250 عڪسلون|گهگهمري کان شيتل پاٽي جو ڪم ڪوچ بهار، [[اولهه بنگال]]]] '''شيتل پاٽي''' ([[بنگالي ٻولي|بنگالي]]: <small>শীতল পাটি</small>)، جنهن کي '''سيتل پاٽي''' پڻ سڏيو ويندو آهي، هڪ قسم جو چٽ آهي جيڪو قدرتي طور تي ٿڌو محسوس ٿئي ٿو. اهو مورتا ٻوٽن (''<small>Schumannianthus dichotomus</small>'') مان ٺاهيو ويندو آهي. اهو عام طور تي [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جي رياست [[اولهه بنگال]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. آرائشي ڊيزائنن سان گڏ چٽين کي '''نڪشي پاٽي''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Banu |first=Zinat Mahrukh |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |year=2012 |editor-last=Islam |editor-first=Sirajul |editor-link=Sirajul Islam |edition=Second |chapter=Nakshi Pati |editor-last2=Jamal |editor-first2=Ahmed A. |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Nakshi_Pati}}</ref> سيتل پاٽي ڪمند يا مورتا جي ٻوٽن مان ٺاهيا ويندا آهن، جن کي مختلف هنڌن تي موسٽاڪ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|mostak}})،</small> پٽي پٽا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patipata}})،</small> پٽيٻيٽ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patibet}})</small> ۽ پٽارا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|paitara}})</small> جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي. مورتا جو ٻوٽو سلهٽ، سونم گنج، باريسال، تنگيل، ڪوميلا، نواکالي، فيني ۽ [[چٽاگانگ|چٽگام]] ۾ پاڻي جي ذخيرن جي چوڌاري وڌندو آهي. مورتي جي ٻوٽن مان ٺهيل نڪشي پاٽي صرف بنگلاديش جي سلهٽ ۽ نواکالي ضلعن ۾ موجود آهي. ڀارت ۾، سيتل پاٽي اولهه بنگال رياست جي اترين ضلعي، ڪوچ بهار ۾ ٺاهي ويندي آهي. ڪوچ بهار جي علائقن ۾ جتي سيتل پاٽيون آڻي وينديو آهن، ان ۾ ساگريشور، گهگهمري ۽ پشنادنگا اهم مرڪز آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] [[زمرو:غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جو غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يونيسڪو جو غير مادي ثقافتي ورثو]] m9felriskyk01ib6391eswev2jwy0hz 429677 429676 2026-11-08T11:46:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 429677 wikitext text/x-wiki {{Infobox intangible heritage|ICH=شيتل پاٽي بڻڻ جو روايتي هنر|State Party=بنگلاديش|Region=APA|ID=01112|Year=2017ع|Session=12هون|List=Representative}} [[File:Shital_Pati_-.jpg|thumb|250x250 عڪسلون|گهگهمري کان شيتل پاٽي جو ڪم ڪوچ بهار، [[اولهه بنگال]]]] '''شيتل پاٽي''' ([[بنگالي ٻولي|بنگالي]]: <small>শীতল পাটি</small>)، جنهن کي '''سيتل پاٽي''' پڻ سڏيو ويندو آهي، هڪ قسم جو چٽ آهي جيڪو قدرتي طور تي ٿڌو محسوس ٿئي ٿو. اهو مورتا ٻوٽن (''<small>Schumannianthus dichotomus</small>'') مان ٺاهيو ويندو آهي ۽ عام طور تي [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جي رياست [[اولهه بنگال]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. آرائشي ڊيزائنن سان گڏ چٽين کي '''نڪشي پاٽي''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Banu |first=Zinat Mahrukh |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |year=2012 |editor-last=Islam |editor-first=Sirajul |editor-link=Sirajul Islam |edition=Second |chapter=Nakshi Pati |editor-last2=Jamal |editor-first2=Ahmed A. |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Nakshi_Pati}}</ref> سيتل پاٽي ڪمند يا مورتا جي ٻوٽن مان ٺاهيا ويندا آهن، جن کي مختلف هنڌن تي موسٽاڪ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|mostak}})،</small> پٽي پٽا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patipata}})،</small> پٽيٻيٽ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patibet}})</small> ۽ پٽارا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|paitara}})</small> جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي. مورتا جو ٻوٽو سلهٽ، سونم گنج، باريسال، تنگيل، ڪوميلا، نواکالي، فيني ۽ [[چٽاگانگ|چٽگام]] ۾ پاڻي جي ذخيرن جي چوڌاري وڌندو آهي. مورتي جي ٻوٽن مان ٺهيل نڪشي پاٽي صرف بنگلاديش جي سلهٽ ۽ نواکالي ضلعن ۾ موجود آهي. ڀارت ۾، سيتل پاٽي اولهه بنگال رياست جي اترين ضلعي، ڪوچ بهار ۾ ٺاهي ويندي آهي. ڪوچ بهار جي علائقن ۾ جتي سيتل پاٽيون آڻي وينديو آهن، ان ۾ ساگريشور، گهگهمري ۽ پشنادنگا اهم مرڪز آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] [[زمرو:غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جو غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يونيسڪو جو غير مادي ثقافتي ورثو]] ljvqpmazd1h50tclf36gf52qneg3f2t 429678 429677 2026-11-08T11:50:56Z Ibne maryam 17680 /* سڃاڻپ */ 429678 wikitext text/x-wiki {{Infobox intangible heritage|ICH=شيتل پاٽي بڻڻ جو روايتي هنر|State Party=بنگلاديش|Region=APA|ID=01112|Year=2017ع|Session=12هون|List=Representative}} [[File:Shital_Pati_-.jpg|thumb|250x250 عڪسلون|گهگهمري کان شيتل پاٽي جو ڪم ڪوچ بهار، [[اولهه بنگال]]]] '''شيتل پاٽي''' ([[بنگالي ٻولي|بنگالي]]: <small>শীতল পাটি</small>)، جنهن کي '''سيتل پاٽي''' پڻ سڏيو ويندو آهي، هڪ قسم جو چٽ آهي جيڪو قدرتي طور تي ٿڌو محسوس ٿئي ٿو. اهو مورتا ٻوٽن (''<small>Schumannianthus dichotomus</small>'') مان ٺاهيو ويندو آهي ۽ عام طور تي [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جي رياست [[اولهه بنگال]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. آرائشي ڊيزائنن سان گڏ چٽين کي '''نڪشي پاٽي''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Banu |first=Zinat Mahrukh |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |year=2012 |editor-last=Islam |editor-first=Sirajul |editor-link=Sirajul Islam |edition=Second |chapter=Nakshi Pati |editor-last2=Jamal |editor-first2=Ahmed A. |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Nakshi_Pati}}</ref> سيتل پاٽي ڪمند يا مورتا جي ٻوٽن مان ٺاهيا ويندا آهن، جن کي مختلف هنڌن تي موسٽاڪ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|mostak}})،</small> پٽي پٽا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patipata}})،</small> پٽيٻيٽ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patibet}})</small> ۽ پٽارا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|paitara}})</small> جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي. مورتا جو ٻوٽو سلهٽ، سونم گنج، باريسال، تنگيل، ڪوميلا، نواکالي، فيني ۽ [[چٽاگانگ|چٽگام]] ۾ پاڻي جي ذخيرن جي چوڌاري وڌندو آهي. مورتي جي ٻوٽن مان ٺهيل نڪشي پاٽي صرف بنگلاديش جي سلهٽ ۽ نواکالي ضلعن ۾ موجود آهي. ڀارت ۾، سيتل پاٽي اولهه بنگال رياست جي اترين ضلعي، ڪوچ بهار ۾ ٺاهي ويندي آهي. ڪوچ بهار جي علائقن ۾ جتي سيتل پاٽيون آڻي وينديو آهن، ان ۾ ساگريشور، گهگهمري ۽ پشنادنگا اهم مرڪز آهن. ==سڃاڻپ== يونيسڪو سلهٽ جي شيتل پٽي ٺاهڻ جي روايتي فن کي تسليم ڪيو آهي ۽ ان کي انسانيت جي غير محسوس ثقافتي ورثي جي نمائندگي واري فهرست ۾ شامل ڪيو آهي. ==پڻ ڏسو== * سنڌي ٽوپي * نقشي ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] [[زمرو:غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جو غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يونيسڪو جو غير مادي ثقافتي ورثو]] hyggm9u2gzmu3l3mq4gkadyc0a9n2v9 429679 429678 2026-11-08T11:52:59Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 429679 wikitext text/x-wiki {{Infobox intangible heritage|ICH=شيتل پاٽي بڻڻ جو روايتي هنر|State Party=بنگلاديش|Region=APA|ID=01112|Year=2017ع|Session=12هون|List=Representative}} [[File:Shital_Pati_-.jpg|thumb|250x250 عڪسلون|گهگهمري کان شيتل پاٽي جو ڪم ڪوچ بهار، [[اولهه بنگال]]]] '''شيتل پاٽي''' ([[بنگالي ٻولي|بنگالي]]: <small>শীতল পাটি</small>)، جنهن کي '''سيتل پاٽي''' پڻ سڏيو ويندو آهي، هڪ قسم جو چٽ آهي جيڪو قدرتي طور تي ٿڌو محسوس ٿئي ٿو. اهو مورتا ٻوٽن (''<small>Schumannianthus dichotomus</small>'') مان ٺاهيو ويندو آهي ۽ عام طور تي [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جي رياست [[اولهه بنگال]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. آرائشي ڊيزائنن سان گڏ چٽين کي '''نڪشي پاٽي''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Banu |first=Zinat Mahrukh |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |year=2012 |editor-last=Islam |editor-first=Sirajul |editor-link=Sirajul Islam |edition=Second |chapter=Nakshi Pati |editor-last2=Jamal |editor-first2=Ahmed A. |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Nakshi_Pati}}</ref> سيتل پاٽي ڪمند يا مورتا جي ٻوٽن مان ٺاهيا ويندا آهن، جن کي مختلف هنڌن تي موسٽاڪ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|mostak}})،</small> پٽي پٽا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patipata}})،</small> پٽيٻيٽ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patibet}})</small> ۽ پٽارا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|paitara}})</small> جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي. مورتا جو ٻوٽو سلهٽ، سونم گنج، باريسال، تنگيل، ڪوميلا، نواکالي، فيني ۽ [[چٽاگانگ|چٽگام]] ۾ پاڻي جي ذخيرن جي چوڌاري وڌندو آهي. مورتي جي ٻوٽن مان ٺهيل نڪشي پاٽي صرف بنگلاديش جي سلهٽ ۽ نواکالي ضلعن ۾ موجود آهي. ڀارت ۾، سيتل پاٽي اولهه بنگال رياست جي اترين ضلعي، ڪوچ بهار ۾ ٺاهي ويندي آهي. ڪوچ بهار جي علائقن ۾ جتي سيتل پاٽيون آڻي وينديو آهن، ان ۾ ساگريشور، گهگهمري ۽ پشنادنگا اهم مرڪز آهن. ==سڃاڻپ== يونيسڪو سلهٽ جي شيتل پٽي ٺاهڻ جي روايتي فن کي تسليم ڪيو آهي ۽ ان کي انسانيت جي غير محسوس ثقافتي ورثي جي نمائندگي واري فهرست ۾ شامل ڪيو آهي. ==پڻ ڏسو== * [[نقش نگاري]] * [[اجرڪ]] * [[سنڌي ٽوپي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] [[زمرو:غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جو غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يونيسڪو جو غير مادي ثقافتي ورثو]] 7o3coolvv1tlf5i8x5sfpyfgquwlfl0 429680 429679 2026-11-08T11:54:37Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 429680 wikitext text/x-wiki {{Infobox intangible heritage|ICH=شيتل پاٽي بڻڻ جو روايتي هنر|State Party=بنگلاديش|Region=APA|ID=01112|Year=2017ع|Session=12هون|List=Representative}} [[File:Shital_Pati_-.jpg|thumb|250x250 عڪسلون|گهگهمري کان شيتل پاٽي جو ڪم ڪوچ بهار، [[اولهه بنگال]]]] '''شيتل پاٽي''' ([[بنگالي ٻولي|بنگالي]]: <small>শীতল পাটি</small>)، جنهن کي '''سيتل پاٽي''' پڻ سڏيو ويندو آهي، هڪ قسم جو چٽ آهي جيڪو قدرتي طور تي ٿڌو محسوس ٿئي ٿو. اهو مورتا ٻوٽن (''<small>Schumannianthus dichotomus</small>'') مان ٺاهيو ويندو آهي ۽ عام طور تي [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جي رياست [[اولهه بنگال]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. آرائشي ڊيزائنن سان گڏ چٽين کي '''نڪشي پاٽي''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Banu |first=Zinat Mahrukh |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |year=2012 |editor-last=Islam |editor-first=Sirajul |editor-link=Sirajul Islam |edition=Second |chapter=Nakshi Pati |editor-last2=Jamal |editor-first2=Ahmed A. |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Nakshi_Pati}}</ref> سيتل پاٽي ڪمند يا مورتا جي ٻوٽن مان ٺاهيا ويندا آهن، جن کي مختلف هنڌن تي موسٽاڪ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|mostak}})،</small> پٽي پٽا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patipata}})،</small> پٽيٻيٽ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patibet}})</small> ۽ پٽارا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|paitara}})</small> جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي. مورتا جو ٻوٽو سلهٽ، سونم گنج، باريسال، تنگيل، ڪوميلا، نواکالي، فيني ۽ [[چٽاگانگ|چٽگام]] ۾ پاڻي جي ذخيرن جي چوڌاري وڌندو آهي. مورتي جي ٻوٽن مان ٺهيل نڪشي پاٽي صرف بنگلاديش جي سلهٽ ۽ نواکالي ضلعن ۾ موجود آهي. ڀارت ۾، سيتل پاٽي اولهه بنگال رياست جي اترين ضلعي، ڪوچ بهار ۾ ٺاهي ويندي آهي. ڪوچ بهار جي علائقن ۾ جتي سيتل پاٽيون آڻي وينديو آهن، ان ۾ ساگريشور، گهگهمري ۽ پشنادنگا اهم مرڪز آهن. ==سڃاڻپ== يونيسڪو سلهٽ جي شيتل پٽي ٺاهڻ جي روايتي فن کي تسليم ڪيو آهي ۽ ان کي انسانيت جي غير محسوس ثقافتي ورثي جي نمائندگي واري فهرست ۾ شامل ڪيو آهي. ==پڻ ڏسو== * [[نقش نگاري]] * [[اجرڪ]] * [[سنڌي ٽوپي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://ignca.nic.in/craft202.htm#Sital Shital pati of Assam] * [http://www.shitalpati.com/ Shital pati in Bangladesh] [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] [[زمرو:غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جو غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يونيسڪو جو غير مادي ثقافتي ورثو]] 4ca297y7i6nbhw1a7wqes6mrn3gr84o 429681 429680 2026-11-08T11:58:29Z Ibne maryam 17680 429681 wikitext text/x-wiki {{Infobox intangible heritage|ICH=شيتل پاٽي بڻڻ جو روايتي هنر|State Party=بنگلاديش|Region=APA|ID=01112|Year=2017ع|Session=12هون|List=Representative}} [[File:Shital_Pati_-.jpg|thumb|250x250 عڪسلون|گهگهمري کان شيتل پاٽي جو ڪم ڪوچ بهار، [[اولهه بنگال]]]] '''شيتل پاٽي''' ([[بنگالي ٻولي|بنگالي]]: <small>শীতল পাটি</small>)، جنهن کي '''سيتل پاٽي''' پڻ سڏيو ويندو آهي، هڪ قسم جو چٽ آهي جيڪو قدرتي طور تي ٿڌو محسوس ٿئي ٿو. اهو مورتا ٻوٽن (''<small>Schumannianthus dichotomus</small>'') مان ٺاهيو ويندو آهي ۽ عام طور تي [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جي رياست [[اولهه بنگال]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. آرائشي ڊيزائنن سان گڏ چٽين کي '''نڪشي پاٽي''' سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Banu |first=Zinat Mahrukh |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |year=2012 |editor-last=Islam |editor-first=Sirajul |editor-link=Sirajul Islam |edition=Second |chapter=Nakshi Pati |editor-last2=Jamal |editor-first2=Ahmed A. |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Nakshi_Pati}}</ref> سيتل پاٽي ڪمند يا مورتا جي ٻوٽن مان ٺاهيا ويندا آهن، جن کي مختلف هنڌن تي موسٽاڪ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|mostak}})،</small> پٽي پٽا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patipata}})،</small> پٽيٻيٽ <small>({{لپي مٽ لکت|bn|patibet}})</small> ۽ پٽارا <small>({{لپي مٽ لکت|bn|paitara}})</small> جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي. مورتا جو ٻوٽو سلهٽ، سونم گنج، باريسال، تنگيل، ڪوميلا، نواکالي، فيني ۽ [[چٽاگانگ|چٽگام]] ۾ پاڻي جي ذخيرن جي چوڌاري وڌندو آهي. مورتي جي ٻوٽن مان ٺهيل نڪشي پاٽي صرف بنگلاديش جي سلهٽ ۽ نواکالي ضلعن ۾ موجود آهي. ڀارت ۾، سيتل پاٽي اولهه بنگال رياست جي اترين ضلعي، ڪوچ بهار ۾ ٺاهي ويندي آهي. ڪوچ بهار جي علائقن ۾ جتي سيتل پاٽيون آڻي وينديو آهن، ان ۾ ساگريشور، گهگهمري ۽ پشنادنگا اهم مرڪز آهن. ==سڃاڻپ== يونيسڪو سلهٽ جي شيتل پٽي ٺاهڻ جي روايتي فن کي تسليم ڪيو آهي ۽ ان کي انسانيت جي غير محسوس ثقافتي ورثي جي نمائندگي واري فهرست ۾ شامل ڪيو آهي. ==پڻ ڏسو== * [[نقش نگاري]] * [[اجرڪ]] * [[سنڌي ٽوپي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://ignca.nic.in/craft202.htm#Sital Shital pati of Assam] * [http://www.shitalpati.com/ Shital pati in Bangladesh] [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] [[زمرو:فرش]] [[زمرو:سلهٽ ڊويزن]] [[زمرو:بنگال جي ثقافت]] [[زمرو:بنگلاديشي دستڪاري]] [[زمرو:غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جو غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يونيسڪو جو غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:ثقافت]] [[زمرو:بنگال]] [[زمرو:دستڪاري]] a7w2w21c8l5q9dsiva73a0wa3rx2a5g 14 105642 429655 2026-11-08T11:26:13Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يونيسڪو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:غير مادي ثقافتي ورثو]] 429655 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يونيسڪو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:غير مادي ثقافتي ورثو]] dgownah3x74853ruqe909su2qymf9c0 14 105643 429656 2026-11-08T11:27:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يونيسڪو]] [[زمرو:ثقافتي ورثو]] 429656 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يونيسڪو]] [[زمرو:ثقافتي ورثو]] 38ux02fw6jfpfcncgnj7eyx4mevbn5g 14 105644 429657 2026-11-08T11:28:23Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ثقافتي ورثو]] 429657 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ثقافتي ورثو]] 1jjhkj9zlctbkkq4mcx0p08m2zpewb6 14 105645 429659 2026-11-08T11:29:58Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جو ثقافتي ورثو]] 429659 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غير مادي ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جو ثقافتي ورثو]] jqvwz4o1zgf56g31wrpdovbz5z7wdky 14 105646 429661 2026-11-08T11:30:54Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] 429661 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ثقافتي ورثو]] [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] csutihpi9fjh9dt104715f255hpaf0z 828 105647 429669 2026-11-08T11:41:09Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: return { name = 'بينگال جو اپسمنڊ', top = 31, bottom = -4, left = 73.2, right = 107, image = 'Bay of Bengal location map simple.svg', image1 = 'Bay of Bengal relief location map.jpg' } 429669 Scribunto text/plain return { name = 'بينگال جو اپسمنڊ', top = 31, bottom = -4, left = 73.2, right = 107, image = 'Bay of Bengal location map simple.svg', image1 = 'Bay of Bengal relief location map.jpg' } cb7o409w5ahgwpaty58jhqi0lxw44hy 14 105648 429670 2026-11-08T11:41:16Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ثقافتي ورثي جا ادارا]] [[زمرو:بين الحڪومتي ثقافتي تنظيمون]] [[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]] 429670 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ثقافتي ورثي جا ادارا]] [[زمرو:بين الحڪومتي ثقافتي تنظيمون]] [[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]] glxw5hbld9zw4m20sbxijh1u2u7gdy8 0 105649 429674 2026-11-08T11:45:02Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[شري وجيه پورم]] ڏانھن چوريو 429674 wikitext text/x-wiki #چوريو[[شري وجيه پورم]] g5v8jpyb1f8fc7vt3w98i307jdfv0vw 429675 429674 2026-11-08T11:45:36Z Intisar Ali 8681 /* */ 429675 wikitext text/x-wiki #چوريو[[پورٽ بليئر]] oaaoufpd2h68sv050k42dvkxsn5gk2z