Wikipedia shiwiki https://shi.wikipedia.org/wiki/Tasna_Tamzwarut MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Midya Amẓli Amsawal Asmras Amsawal n usmras Wikipidya Amsawal n Wikipidya Afaylu Amsawal n ufaylu MidyaWiki Amsawal n MidyaWiki Talɣa Amsawal n talɣa Tiwisi Amsawal n twisi Taggayt Amsawal n taggayt Aggur Amsawal n waggur TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Asif n walim 0 15420 78682 78681 2026-07-13T10:08:35Z Aɣaras iḍlan 2610 /* Isuɣal */ 78682 wikitext text/x-wiki {{databox|en:milky way}} '''Asif n walim''' niɣ d '''asif n ignna''' niɣ d '''aɣaras n walim''', iga ism n yat tmzzuɣrt. Ig nit ansa n [[Angraw anafuk|Ungraw Anafuk]] ɣ illa wakal, anaw nns iga uzlig (izlg), ilkm s tiɣzi nns ikʷti n 100.000 n usggʷas anafaw, ilin gis gr 100 ar 400 n id mlyar n itran. iqqan d ad asn ittyafas ɣunckad n wuṭṭun ad nit n imttiwgn iɣ akkʷ drusn.<ref name=":0">[[Iraql|iga]] {{Bdr awib |date=2022-09-06 |title=Astronomie : qu'est-ce que la Voie Lactée ? {{!}} Maxisciences |url=https://www.maxisciences.com/sciences/espace/voie-lactee_art47348.html |access-date=2026-07-11 |website=www.maxisciences.com |language=fr}}</ref> Ar ittyawnna is d tamzzuɣrt ad tlul d ɣar kra n tizi nif abaqqay Mqqurn (Big Bang), attayn n 13,2 n id mlyar n usggʷas ayad. Itran, d imttiwgn, d tfkkiwin tisayrarin yaḍnin lli tt skarnin, ar smlillin f wammas nns, ɣilli ɣ illa yan ugḍay asggan anig-iẓẓay. Sɣ usmnu n Wakal, yaggug t ugḍay ad asggan s kra n 27.000 n usggʷas anafaw.<ref name=":0" /> Adjar nns akkʷ yaẓnn iga t tamzzuɣrt n Andṛumida lli yaggugn Tafukt s wattayn n 2,55 n umlyun n usggʷas anafaw, illa ɣ talayt n itran n Andṛumida. Ntta d wattayn n sḍiṣt tmrawin (60) n tmzzuɣar mẓẓiynin yaḍnin, lliɣ illa umdlu imqqurn n Majillan d umdlu imẓẓiyn n Majillan, ar kullu skarn "Tagrumma Tadɣrant", lli igan zaɣd nttat yan ugzzum sɣ "Ibr-Agdad n tgṣmaḍt". Yan umdaday ismmunn akkʷ timzzuɣar d-aẓnin i xtalli igan tinɣ.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == === Ism nns dar Imaziɣn: === Dar imaziɣn n zikk, amjakrar ann umlil ifruzziyn n itran d ar izggr ignna n dyiḍ, irwas alim usdid lli illuzzan, iffarri ɣ waḍu. Aswingm ad nit ad yujjan aɛṛabn ad as fkin ism n « Darb al-Tabbana » (Tasukt n imzznza n walim).<ref>[[Iraql|ur ittmtatnrad]] [[Iraql|ut y]]</ref> « Asif n walim » dar Imaziɣn d Waɛrabn irwas ma d iffal umkraz tiɣʷrdin nns, mk yusi yan waggʷa n walim ɣ kra n uzgaw ibbin. Mgalan d waɛṛabn lli ddrnin ɣ yat twnnaḍt izwan, tsur f iɣarasn d iswak, Imaziɣn daɣ (slawan akkʷ ɣwilli gisn zdɣnin ɣ tmnaḍin tidraranin n Waṭlas) ifl gisn uggar ungraw n twala n waman d isaffn. Assfif ad agnnan ittlkikiḍn, ur asn d isskti kra n uɣaras, isskti asn d imil azray n yan wasif ingin, yasi d dids ifṛẓẓan sfawnin n walim imlluln aynna ittkka. === Ism nns dar iṛmmuyn: === Taguri n « Voie » tkka d tutlayt talatinit « Via » lli isnamkn: aɣaras, abrid, tin « Lactée » tkk d zaɣd nttat talatinit « Lacteus » lli isnamkn: mad izdin d ukʷfay, nɣ d kra irwasn akʷfay. S ɣmkad « La Voie Lactée » twats: Aɣaras n ukʷfay. Aẓuṛ n ism ad lli fkan i tmzzuɣrt n wasif n walim, ikka d Umiyn Igrikn iqburn. Mqqar itahl "[[Zus]]" (Zeus) s "Iṛa" (Héra), iṭṭaf snat d mrawt (12) n taldniwin s ma intln. D yat gisnt lli mi ismn "Alɣmin" (Alcmène), yuru dis yan yiwis, ism as "[[Iraql|iraɣl]]" (Hercule). Sɣ lliɣ d ilul warba ad, ila yat taẓẓiḍṛa yutin tin ufgan, lli as yiwsn ad issugr mnid n kra illan, amr Tamttant, acku innas tga tafgant d ar tettmttat.<ref>{{Bdr awib |title=La voie lactée {{!}} Espace des sciences |url=https://www.espace-sciences.org/archives/la-voie-lactee |access-date=2026-07-11 |website=www.espace-sciences.org}}</ref> Afad ad irar iwis d yan ur ittmtatn, yut Zus tamlda ɣ yan dyiḍ lliɣ tdda tmɣart nns "Iṛa" ad tgn zikk f mad yadlli tmyar. Isiggl Zus "iṛaɣl", isrs t f tama n tɣssa n "iṛa" lli iṭṭaṣn, ur imaṭil ubijju ad yaf tibbit n "Hiṛa", issnti ar itteṭṭḍ s kigan n udurdu sɣ "Ukʷfay n tɣllalt". Tduy d ilmma "iṛa" sɣ iṭṣ s yan uṛmmaḍ ijfan ɣ idmarn nns. Tfrk is ar tssuṭuḍ yan urba ur igin wins. Tmmaɣ ad t inn fllas tsitti, macc yumẓ nit Iṛaɣl ɣ tibbit nns. Tmmaɣ tiklit tis snat s uggar n tammara, macc tggammi, imuqqn gis Iṛaɣl s yat tgrdi iggutn. Ɣ tis kraḍt n tikkal, tssus iṛaɣl sɣ tibbit nns s iɣnan, ɣakudann ad d tnḍṛ yat tmiẓẓṛt n ukʷfay aylliɣ innzwi ɣ Ignna, iskr d nit ilmma mayann "Aɣaras n ukʷfay". == Amzruy == Galili ad igan walli izwarn ad t iẓr ɣ usggʷas n 1610 s twisi n tsmaqqalt nns tasnitrant. Yufa d is tettyawskar s tuggt n itran lli ur iẓḍaṛ ufgan ad tn izlm s tiṭṭ nns yazufn (« Iɣʷẓan mas d Asif n Walim ur igi amr yan ugudi n itran id war-uṭṭun lli lluzzanin f kra n igudiyn mẓẓiynin », Galili, Amazan agnnan, 1610). Assfif ad iflin, lli irwasn akʷfay, iga tamatart n tmzzuɣrt ɣ ignna, ɣmklli s ittyawmnad sɣ idis nns, sɣ udɣar ɣ tlla [[Tafukt]] ɣammas-ka-t-inn n ungraw ad abaraw. == Isuɣal== [[Taggayt: Timassanin]] bjml833m2v9wlbqangh0wzdg61n1szu 78683 78682 2026-07-13T10:53:41Z Aɣaras iḍlan 2610 /* Amzruy */ 78683 wikitext text/x-wiki {{databox|en:milky way}} '''Asif n walim''' niɣ d '''asif n ignna''' niɣ d '''aɣaras n walim''', iga ism n yat tmzzuɣrt. Ig nit ansa n [[Angraw anafuk|Ungraw Anafuk]] ɣ illa wakal, anaw nns iga uzlig (izlg), ilkm s tiɣzi nns ikʷti n 100.000 n usggʷas anafaw, ilin gis gr 100 ar 400 n id mlyar n itran. iqqan d ad asn ittyafas ɣunckad n wuṭṭun ad nit n imttiwgn iɣ akkʷ drusn.<ref name=":0">[[Iraql|iga]] {{Bdr awib |date=2022-09-06 |title=Astronomie : qu'est-ce que la Voie Lactée ? {{!}} Maxisciences |url=https://www.maxisciences.com/sciences/espace/voie-lactee_art47348.html |access-date=2026-07-11 |website=www.maxisciences.com |language=fr}}</ref> Ar ittyawnna is d tamzzuɣrt ad tlul d ɣar kra n tizi nif abaqqay Mqqurn (Big Bang), attayn n 13,2 n id mlyar n usggʷas ayad. Itran, d imttiwgn, d tfkkiwin tisayrarin yaḍnin lli tt skarnin, ar smlillin f wammas nns, ɣilli ɣ illa yan ugḍay asggan anig-iẓẓay. Sɣ usmnu n Wakal, yaggug t ugḍay ad asggan s kra n 27.000 n usggʷas anafaw.<ref name=":0" /> Adjar nns akkʷ yaẓnn iga t tamzzuɣrt n Andṛumida lli yaggugn Tafukt s wattayn n 2,55 n umlyun n usggʷas anafaw, illa ɣ talayt n itran n Andṛumida. Ntta d wattayn n sḍiṣt tmrawin (60) n tmzzuɣar mẓẓiynin yaḍnin, lliɣ illa umdlu imqqurn n Majillan d umdlu imẓẓiyn n Majillan, ar kullu skarn "Tagrumma Tadɣrant", lli igan zaɣd nttat yan ugzzum sɣ "Ibr-Agdad n tgṣmaḍt". Yan umdaday ismmunn akkʷ timzzuɣar d-aẓnin i xtalli igan tinɣ.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == === Ism nns dar Imaziɣn: === Dar imaziɣn n zikk, amjakrar ann umlil ifruzziyn n itran d ar izggr ignna n dyiḍ, irwas alim usdid lli illuzzan, iffarri ɣ waḍu. Aswingm ad nit ad yujjan aɛṛabn ad as fkin ism n « Darb al-Tabbana » (Tasukt n imzznza n walim).<ref>[[Iraql|ur ittmtatnrad]] [[Iraql|ut y]]</ref> « Asif n walim » dar Imaziɣn d Waɛrabn irwas ma d iffal umkraz tiɣʷrdin nns, mk yusi yan waggʷa n walim ɣ kra n uzgaw ibbin. Mgalan d waɛṛabn lli ddrnin ɣ yat twnnaḍt izwan, tsur f iɣarasn d iswak, Imaziɣn daɣ (slawan akkʷ ɣwilli gisn zdɣnin ɣ tmnaḍin tidraranin n Waṭlas) ifl gisn uggar ungraw n twala n waman d isaffn. Assfif ad agnnan ittlkikiḍn, ur asn d isskti kra n uɣaras, isskti asn d imil azray n yan wasif ingin, yasi d dids ifṛẓẓan sfawnin n walim imlluln aynna ittkka. === Ism nns dar iṛmmuyn: === Taguri n « Voie » tkka d tutlayt talatinit « Via » lli isnamkn: aɣaras, abrid, tin « Lactée » tkk d zaɣd nttat talatinit « Lacteus » lli isnamkn: mad izdin d ukʷfay, nɣ d kra irwasn akʷfay. S ɣmkad « La Voie Lactée » twats: Aɣaras n ukʷfay. Aẓuṛ n ism ad lli fkan i tmzzuɣrt n wasif n walim, ikka d Umiyn Igrikn iqburn. Mqqar itahl "[[Zus]]" (Zeus) s "Iṛa" (Héra), iṭṭaf snat d mrawt (12) n taldniwin s ma intln. D yat gisnt lli mi ismn "Alɣmin" (Alcmène), yuru dis yan yiwis, ism as "[[Iraql|iraɣl]]" (Hercule). Sɣ lliɣ d ilul warba ad, ila yat taẓẓiḍṛa yutin tin ufgan, lli as yiwsn ad issugr mnid n kra illan, amr Tamttant, acku innas tga tafgant d ar tettmttat.<ref>{{Bdr awib |title=La voie lactée {{!}} Espace des sciences |url=https://www.espace-sciences.org/archives/la-voie-lactee |access-date=2026-07-11 |website=www.espace-sciences.org}}</ref> Afad ad irar iwis d yan ur ittmtatn, yut Zus tamlda ɣ yan dyiḍ lliɣ tdda tmɣart nns "Iṛa" ad tgn zikk f mad yadlli tmyar. Isiggl Zus "iṛaɣl", isrs t f tama n tɣssa n "iṛa" lli iṭṭaṣn, ur imaṭil ubijju ad yaf tibbit n "Hiṛa", issnti ar itteṭṭḍ s kigan n udurdu sɣ "Ukʷfay n tɣllalt". Tduy d ilmma "iṛa" sɣ iṭṣ s yan uṛmmaḍ ijfan ɣ idmarn nns. Tfrk is ar tssuṭuḍ yan urba ur igin wins. Tmmaɣ ad t inn fllas tsitti, macc yumẓ nit Iṛaɣl ɣ tibbit nns. Tmmaɣ tiklit tis snat s uggar n tammara, macc tggammi, imuqqn gis Iṛaɣl s yat tgrdi iggutn. Ɣ tis kraḍt n tikkal, tssus iṛaɣl sɣ tibbit nns s iɣnan, ɣakudann ad d tnḍṛ yat tmiẓẓṛt n ukʷfay aylliɣ innzwi ɣ Ignna, iskr d nit ilmma mayann "Aɣaras n ukʷfay". == Amzruy == Galili ad igan walli izwarn ad t iẓr ɣ usggʷas n 1610 s twisi n tsmaqqalt nns tasnitrant. Yufa d is tettyawskar s tuggt n itran lli ur iẓḍaṛ ufgan ad tn izlm s tiṭṭ nns yazufn (« Iɣʷẓan mas d Asif n Walim ur igi amr yan ugudi n itran id war-uṭṭun lli lluzzanin f kra n igudiyn mẓẓiynin », Galili, Amazan agnnan, 1610). Assfif ad iflin, lli irwasn akʷfay, iga tamatart n tmzzuɣrt ɣ ignna, ɣmklli s ittyawmnad sɣ idis nns, sɣ udɣar ɣ tlla [[Tafukt]] ɣammas-ka-t-inn n ungraw ad abaraw. ==Talɣa nns d ma t iskarn== Tga tmzzuɣrt n wasif n walim yat tmzzuɣrt tuzligt imqqurn, lli mi tettyafa talɣa nns ɣ usggʷas n 1951 s radio n tsnitrit. Ɣ wammas nns illa yan waqqa isfawn mi ttinin "Aglla", gis ɣ turrut attayn n 10 000 n isggʷasn inafawn. Sɣ gis ar ttffuɣn kra n iɣaliwn uzlign ar skarn yan ufllun awarar n 100 000 n isggʷasn inafawn llanin ɣ turrut nns, d yat tzuri ilkkmn gr 1 000 ar 3 000 SgF (isggʷasn inafawn). == Isuɣal== [[Taggayt: Timassanin]] c01p3kkqvk2h2yinf5v1w90n87u7xio 78684 78683 2026-07-13T11:13:02Z Aɣaras iḍlan 2610 /* Talɣa nns d ma t iskarn */ 78684 wikitext text/x-wiki {{databox|en:milky way}} '''Asif n walim''' niɣ d '''asif n ignna''' niɣ d '''aɣaras n walim''', iga ism n yat tmzzuɣrt. Ig nit ansa n [[Angraw anafuk|Ungraw Anafuk]] ɣ illa wakal, anaw nns iga uzlig (izlg), ilkm s tiɣzi nns ikʷti n 100.000 n usggʷas anafaw, ilin gis gr 100 ar 400 n id mlyar n itran. iqqan d ad asn ittyafas ɣunckad n wuṭṭun ad nit n imttiwgn iɣ akkʷ drusn.<ref name=":0">[[Iraql|iga]] {{Bdr awib |date=2022-09-06 |title=Astronomie : qu'est-ce que la Voie Lactée ? {{!}} Maxisciences |url=https://www.maxisciences.com/sciences/espace/voie-lactee_art47348.html |access-date=2026-07-11 |website=www.maxisciences.com |language=fr}}</ref> Ar ittyawnna is d tamzzuɣrt ad tlul d ɣar kra n tizi nif abaqqay Mqqurn (Big Bang), attayn n 13,2 n id mlyar n usggʷas ayad. Itran, d imttiwgn, d tfkkiwin tisayrarin yaḍnin lli tt skarnin, ar smlillin f wammas nns, ɣilli ɣ illa yan ugḍay asggan anig-iẓẓay. Sɣ usmnu n Wakal, yaggug t ugḍay ad asggan s kra n 27.000 n usggʷas anafaw.<ref name=":0" /> Adjar nns akkʷ yaẓnn iga t tamzzuɣrt n Andṛumida lli yaggugn Tafukt s wattayn n 2,55 n umlyun n usggʷas anafaw, illa ɣ talayt n itran n Andṛumida. Ntta d wattayn n sḍiṣt tmrawin (60) n tmzzuɣar mẓẓiynin yaḍnin, lliɣ illa umdlu imqqurn n Majillan d umdlu imẓẓiyn n Majillan, ar kullu skarn "Tagrumma Tadɣrant", lli igan zaɣd nttat yan ugzzum sɣ "Ibr-Agdad n tgṣmaḍt". Yan umdaday ismmunn akkʷ timzzuɣar d-aẓnin i xtalli igan tinɣ.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == === Ism nns dar Imaziɣn: === Dar imaziɣn n zikk, amjakrar ann umlil ifruzziyn n itran d ar izggr ignna n dyiḍ, irwas alim usdid lli illuzzan, iffarri ɣ waḍu. Aswingm ad nit ad yujjan aɛṛabn ad as fkin ism n « Darb al-Tabbana » (Tasukt n imzznza n walim).<ref>[[Iraql|ur ittmtatnrad]] [[Iraql|ut y]]</ref> « Asif n walim » dar Imaziɣn d Waɛrabn irwas ma d iffal umkraz tiɣʷrdin nns, mk yusi yan waggʷa n walim ɣ kra n uzgaw ibbin. Mgalan d waɛṛabn lli ddrnin ɣ yat twnnaḍt izwan, tsur f iɣarasn d iswak, Imaziɣn daɣ (slawan akkʷ ɣwilli gisn zdɣnin ɣ tmnaḍin tidraranin n Waṭlas) ifl gisn uggar ungraw n twala n waman d isaffn. Assfif ad agnnan ittlkikiḍn, ur asn d isskti kra n uɣaras, isskti asn d imil azray n yan wasif ingin, yasi d dids ifṛẓẓan sfawnin n walim imlluln aynna ittkka. === Ism nns dar iṛmmuyn: === Taguri n « Voie » tkka d tutlayt talatinit « Via » lli isnamkn: aɣaras, abrid, tin « Lactée » tkk d zaɣd nttat talatinit « Lacteus » lli isnamkn: mad izdin d ukʷfay, nɣ d kra irwasn akʷfay. S ɣmkad « La Voie Lactée » twats: Aɣaras n ukʷfay. Aẓuṛ n ism ad lli fkan i tmzzuɣrt n wasif n walim, ikka d Umiyn Igrikn iqburn. Mqqar itahl "[[Zus]]" (Zeus) s "Iṛa" (Héra), iṭṭaf snat d mrawt (12) n taldniwin s ma intln. D yat gisnt lli mi ismn "Alɣmin" (Alcmène), yuru dis yan yiwis, ism as "[[Iraql|iraɣl]]" (Hercule). Sɣ lliɣ d ilul warba ad, ila yat taẓẓiḍṛa yutin tin ufgan, lli as yiwsn ad issugr mnid n kra illan, amr Tamttant, acku innas tga tafgant d ar tettmttat.<ref>{{Bdr awib |title=La voie lactée {{!}} Espace des sciences |url=https://www.espace-sciences.org/archives/la-voie-lactee |access-date=2026-07-11 |website=www.espace-sciences.org}}</ref> Afad ad irar iwis d yan ur ittmtatn, yut Zus tamlda ɣ yan dyiḍ lliɣ tdda tmɣart nns "Iṛa" ad tgn zikk f mad yadlli tmyar. Isiggl Zus "iṛaɣl", isrs t f tama n tɣssa n "iṛa" lli iṭṭaṣn, ur imaṭil ubijju ad yaf tibbit n "Hiṛa", issnti ar itteṭṭḍ s kigan n udurdu sɣ "Ukʷfay n tɣllalt". Tduy d ilmma "iṛa" sɣ iṭṣ s yan uṛmmaḍ ijfan ɣ idmarn nns. Tfrk is ar tssuṭuḍ yan urba ur igin wins. Tmmaɣ ad t inn fllas tsitti, macc yumẓ nit Iṛaɣl ɣ tibbit nns. Tmmaɣ tiklit tis snat s uggar n tammara, macc tggammi, imuqqn gis Iṛaɣl s yat tgrdi iggutn. Ɣ tis kraḍt n tikkal, tssus iṛaɣl sɣ tibbit nns s iɣnan, ɣakudann ad d tnḍṛ yat tmiẓẓṛt n ukʷfay aylliɣ innzwi ɣ Ignna, iskr d nit ilmma mayann "Aɣaras n ukʷfay". == Amzruy == Galili ad igan walli izwarn ad t iẓr ɣ usggʷas n 1610 s twisi n tsmaqqalt nns tasnitrant. Yufa d is tettyawskar s tuggt n itran lli ur iẓḍaṛ ufgan ad tn izlm s tiṭṭ nns yazufn (« Iɣʷẓan mas d Asif n Walim ur igi amr yan ugudi n itran id war-uṭṭun lli lluzzanin f kra n igudiyn mẓẓiynin », Galili, Amazan agnnan, 1610). Assfif ad iflin, lli irwasn akʷfay, iga tamatart n tmzzuɣrt ɣ ignna, ɣmklli s ittyawmnad sɣ idis nns, sɣ udɣar ɣ tlla [[Tafukt]] ɣammas-ka-t-inn n ungraw ad abaraw. ==Talɣa nns d ma t iskarn== Tga tmzzuɣrt n wasif n walim yat tmzzuɣrt tuzligt imqqurn, lli mi tettyafa talɣa nns ɣ usggʷas n 1951 s radio n tsnitrit. Ɣ wammas nns illa yan waqqa isfawn mi ttinin "Aglla", gis ɣ turrut attayn n 10 000 n isggʷasn inafawn. Sɣ gis ar ttffuɣn kra n iɣaliwn uzlign ar skarn yan ufllun awarar n 100 000 n isggʷasn inafawn llanin ɣ turrut nns, d yat tzuri ilkkmn gr 1 000 ar 3 000 SgF (isggʷasn inafawn). Aglla ad d ufllun lli dids tssutl asn yat tsga iṭṭafn talɣa takʷlillayt ittyawssann s "amdallalas", lli mi tettyawsɣal turrut nns s 300 000 n isggʷasn inafawn. Amdallalas ad llan gis kigan igudiyn n itran, taggat nnsn tlla ɣ uflla niɣ d adday n ufllun ad. Waxxa ɣmkann, amdallalas ad (zun d tuẓẓumt n Wasif n Walim) ur iẓḍaṛ ad t tẓṛ tiḍṭ acku f ugḍṛuṛ agritran. F ɣmkann, taɣudiwt nns ar tettili s umgraw n aday-zggʷaɣ d radio-telescopes. == Isuɣal== [[Taggayt: Timassanin]] 1hyhbltrz7whqojw7wevg8xhfrp3m6k 78685 78684 2026-07-13T11:13:19Z Aɣaras iḍlan 2610 /* Talɣa nns d ma t iskarn */ 78685 wikitext text/x-wiki {{databox|en:milky way}} '''Asif n walim''' niɣ d '''asif n ignna''' niɣ d '''aɣaras n walim''', iga ism n yat tmzzuɣrt. Ig nit ansa n [[Angraw anafuk|Ungraw Anafuk]] ɣ illa wakal, anaw nns iga uzlig (izlg), ilkm s tiɣzi nns ikʷti n 100.000 n usggʷas anafaw, ilin gis gr 100 ar 400 n id mlyar n itran. iqqan d ad asn ittyafas ɣunckad n wuṭṭun ad nit n imttiwgn iɣ akkʷ drusn.<ref name=":0">[[Iraql|iga]] {{Bdr awib |date=2022-09-06 |title=Astronomie : qu'est-ce que la Voie Lactée ? {{!}} Maxisciences |url=https://www.maxisciences.com/sciences/espace/voie-lactee_art47348.html |access-date=2026-07-11 |website=www.maxisciences.com |language=fr}}</ref> Ar ittyawnna is d tamzzuɣrt ad tlul d ɣar kra n tizi nif abaqqay Mqqurn (Big Bang), attayn n 13,2 n id mlyar n usggʷas ayad. Itran, d imttiwgn, d tfkkiwin tisayrarin yaḍnin lli tt skarnin, ar smlillin f wammas nns, ɣilli ɣ illa yan ugḍay asggan anig-iẓẓay. Sɣ usmnu n Wakal, yaggug t ugḍay ad asggan s kra n 27.000 n usggʷas anafaw.<ref name=":0" /> Adjar nns akkʷ yaẓnn iga t tamzzuɣrt n Andṛumida lli yaggugn Tafukt s wattayn n 2,55 n umlyun n usggʷas anafaw, illa ɣ talayt n itran n Andṛumida. Ntta d wattayn n sḍiṣt tmrawin (60) n tmzzuɣar mẓẓiynin yaḍnin, lliɣ illa umdlu imqqurn n Majillan d umdlu imẓẓiyn n Majillan, ar kullu skarn "Tagrumma Tadɣrant", lli igan zaɣd nttat yan ugzzum sɣ "Ibr-Agdad n tgṣmaḍt". Yan umdaday ismmunn akkʷ timzzuɣar d-aẓnin i xtalli igan tinɣ.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == === Ism nns dar Imaziɣn: === Dar imaziɣn n zikk, amjakrar ann umlil ifruzziyn n itran d ar izggr ignna n dyiḍ, irwas alim usdid lli illuzzan, iffarri ɣ waḍu. Aswingm ad nit ad yujjan aɛṛabn ad as fkin ism n « Darb al-Tabbana » (Tasukt n imzznza n walim).<ref>[[Iraql|ur ittmtatnrad]] [[Iraql|ut y]]</ref> « Asif n walim » dar Imaziɣn d Waɛrabn irwas ma d iffal umkraz tiɣʷrdin nns, mk yusi yan waggʷa n walim ɣ kra n uzgaw ibbin. Mgalan d waɛṛabn lli ddrnin ɣ yat twnnaḍt izwan, tsur f iɣarasn d iswak, Imaziɣn daɣ (slawan akkʷ ɣwilli gisn zdɣnin ɣ tmnaḍin tidraranin n Waṭlas) ifl gisn uggar ungraw n twala n waman d isaffn. Assfif ad agnnan ittlkikiḍn, ur asn d isskti kra n uɣaras, isskti asn d imil azray n yan wasif ingin, yasi d dids ifṛẓẓan sfawnin n walim imlluln aynna ittkka. === Ism nns dar iṛmmuyn: === Taguri n « Voie » tkka d tutlayt talatinit « Via » lli isnamkn: aɣaras, abrid, tin « Lactée » tkk d zaɣd nttat talatinit « Lacteus » lli isnamkn: mad izdin d ukʷfay, nɣ d kra irwasn akʷfay. S ɣmkad « La Voie Lactée » twats: Aɣaras n ukʷfay. Aẓuṛ n ism ad lli fkan i tmzzuɣrt n wasif n walim, ikka d Umiyn Igrikn iqburn. Mqqar itahl "[[Zus]]" (Zeus) s "Iṛa" (Héra), iṭṭaf snat d mrawt (12) n taldniwin s ma intln. D yat gisnt lli mi ismn "Alɣmin" (Alcmène), yuru dis yan yiwis, ism as "[[Iraql|iraɣl]]" (Hercule). Sɣ lliɣ d ilul warba ad, ila yat taẓẓiḍṛa yutin tin ufgan, lli as yiwsn ad issugr mnid n kra illan, amr Tamttant, acku innas tga tafgant d ar tettmttat.<ref>{{Bdr awib |title=La voie lactée {{!}} Espace des sciences |url=https://www.espace-sciences.org/archives/la-voie-lactee |access-date=2026-07-11 |website=www.espace-sciences.org}}</ref> Afad ad irar iwis d yan ur ittmtatn, yut Zus tamlda ɣ yan dyiḍ lliɣ tdda tmɣart nns "Iṛa" ad tgn zikk f mad yadlli tmyar. Isiggl Zus "iṛaɣl", isrs t f tama n tɣssa n "iṛa" lli iṭṭaṣn, ur imaṭil ubijju ad yaf tibbit n "Hiṛa", issnti ar itteṭṭḍ s kigan n udurdu sɣ "Ukʷfay n tɣllalt". Tduy d ilmma "iṛa" sɣ iṭṣ s yan uṛmmaḍ ijfan ɣ idmarn nns. Tfrk is ar tssuṭuḍ yan urba ur igin wins. Tmmaɣ ad t inn fllas tsitti, macc yumẓ nit Iṛaɣl ɣ tibbit nns. Tmmaɣ tiklit tis snat s uggar n tammara, macc tggammi, imuqqn gis Iṛaɣl s yat tgrdi iggutn. Ɣ tis kraḍt n tikkal, tssus iṛaɣl sɣ tibbit nns s iɣnan, ɣakudann ad d tnḍṛ yat tmiẓẓṛt n ukʷfay aylliɣ innzwi ɣ Ignna, iskr d nit ilmma mayann "Aɣaras n ukʷfay". == Amzruy == Galili ad igan walli izwarn ad t iẓr ɣ usggʷas n 1610 s twisi n tsmaqqalt nns tasnitrant. Yufa d is tettyawskar s tuggt n itran lli ur iẓḍaṛ ufgan ad tn izlm s tiṭṭ nns yazufn (« Iɣʷẓan mas d Asif n Walim ur igi amr yan ugudi n itran id war-uṭṭun lli lluzzanin f kra n igudiyn mẓẓiynin », Galili, Amazan agnnan, 1610). Assfif ad iflin, lli irwasn akʷfay, iga tamatart n tmzzuɣrt ɣ ignna, ɣmklli s ittyawmnad sɣ idis nns, sɣ udɣar ɣ tlla [[Tafukt]] ɣammas-ka-t-inn n ungraw ad abaraw. ==Talɣa nns d ma t iskarn== Tga tmzzuɣrt n wasif n walim yat tmzzuɣrt tuzligt imqqurn, lli mi tettyafa talɣa nns ɣ usggʷas n 1951 s radio n tsnitrit. Ɣ wammas nns illa yan waqqa isfawn mi ttinin "Aglla", gis ɣ turrut attayn n 10 000 n isggʷasn inafawn. Sɣ gis ar ttffuɣn kra n iɣaliwn uzlign ar skarn yan ufllun awarar n 100 000 n isggʷasn inafawn llanin ɣ turrut nns, d yat tzuri ilkkmn gr 1 000 ar 3 000 SgF (isggʷasn inafawn). Aglla ad d ufllun lli dids, tssutl asn yat tsga iṭṭafn talɣa takʷlillayt ittyawssann s "amdallalas", lli mi tettyawsɣal turrut nns s 300 000 n isggʷasn inafawn. Amdallalas ad llan gis kigan igudiyn n itran, taggat nnsn tlla ɣ uflla niɣ d adday n ufllun ad. Waxxa ɣmkann, amdallalas ad (zun d tuẓẓumt n Wasif n Walim) ur iẓḍaṛ ad t tẓṛ tiḍṭ acku f ugḍṛuṛ agritran. F ɣmkann, taɣudiwt nns ar tettili s umgraw n aday-zggʷaɣ d radio-telescopes. == Isuɣal== [[Taggayt: Timassanin]] c5r8d1c6wq6e5t5nrs7ea6kzprtnk69 78686 78685 2026-07-13T11:14:00Z Aɣaras iḍlan 2610 /* Talɣa nns d ma t iskarn */ 78686 wikitext text/x-wiki {{databox|en:milky way}} '''Asif n walim''' niɣ d '''asif n ignna''' niɣ d '''aɣaras n walim''', iga ism n yat tmzzuɣrt. Ig nit ansa n [[Angraw anafuk|Ungraw Anafuk]] ɣ illa wakal, anaw nns iga uzlig (izlg), ilkm s tiɣzi nns ikʷti n 100.000 n usggʷas anafaw, ilin gis gr 100 ar 400 n id mlyar n itran. iqqan d ad asn ittyafas ɣunckad n wuṭṭun ad nit n imttiwgn iɣ akkʷ drusn.<ref name=":0">[[Iraql|iga]] {{Bdr awib |date=2022-09-06 |title=Astronomie : qu'est-ce que la Voie Lactée ? {{!}} Maxisciences |url=https://www.maxisciences.com/sciences/espace/voie-lactee_art47348.html |access-date=2026-07-11 |website=www.maxisciences.com |language=fr}}</ref> Ar ittyawnna is d tamzzuɣrt ad tlul d ɣar kra n tizi nif abaqqay Mqqurn (Big Bang), attayn n 13,2 n id mlyar n usggʷas ayad. Itran, d imttiwgn, d tfkkiwin tisayrarin yaḍnin lli tt skarnin, ar smlillin f wammas nns, ɣilli ɣ illa yan ugḍay asggan anig-iẓẓay. Sɣ usmnu n Wakal, yaggug t ugḍay ad asggan s kra n 27.000 n usggʷas anafaw.<ref name=":0" /> Adjar nns akkʷ yaẓnn iga t tamzzuɣrt n Andṛumida lli yaggugn Tafukt s wattayn n 2,55 n umlyun n usggʷas anafaw, illa ɣ talayt n itran n Andṛumida. Ntta d wattayn n sḍiṣt tmrawin (60) n tmzzuɣar mẓẓiynin yaḍnin, lliɣ illa umdlu imqqurn n Majillan d umdlu imẓẓiyn n Majillan, ar kullu skarn "Tagrumma Tadɣrant", lli igan zaɣd nttat yan ugzzum sɣ "Ibr-Agdad n tgṣmaḍt". Yan umdaday ismmunn akkʷ timzzuɣar d-aẓnin i xtalli igan tinɣ.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == === Ism nns dar Imaziɣn: === Dar imaziɣn n zikk, amjakrar ann umlil ifruzziyn n itran d ar izggr ignna n dyiḍ, irwas alim usdid lli illuzzan, iffarri ɣ waḍu. Aswingm ad nit ad yujjan aɛṛabn ad as fkin ism n « Darb al-Tabbana » (Tasukt n imzznza n walim).<ref>[[Iraql|ur ittmtatnrad]] [[Iraql|ut y]]</ref> « Asif n walim » dar Imaziɣn d Waɛrabn irwas ma d iffal umkraz tiɣʷrdin nns, mk yusi yan waggʷa n walim ɣ kra n uzgaw ibbin. Mgalan d waɛṛabn lli ddrnin ɣ yat twnnaḍt izwan, tsur f iɣarasn d iswak, Imaziɣn daɣ (slawan akkʷ ɣwilli gisn zdɣnin ɣ tmnaḍin tidraranin n Waṭlas) ifl gisn uggar ungraw n twala n waman d isaffn. Assfif ad agnnan ittlkikiḍn, ur asn d isskti kra n uɣaras, isskti asn d imil azray n yan wasif ingin, yasi d dids ifṛẓẓan sfawnin n walim imlluln aynna ittkka. === Ism nns dar iṛmmuyn: === Taguri n « Voie » tkka d tutlayt talatinit « Via » lli isnamkn: aɣaras, abrid, tin « Lactée » tkk d zaɣd nttat talatinit « Lacteus » lli isnamkn: mad izdin d ukʷfay, nɣ d kra irwasn akʷfay. S ɣmkad « La Voie Lactée » twats: Aɣaras n ukʷfay. Aẓuṛ n ism ad lli fkan i tmzzuɣrt n wasif n walim, ikka d Umiyn Igrikn iqburn. Mqqar itahl "[[Zus]]" (Zeus) s "Iṛa" (Héra), iṭṭaf snat d mrawt (12) n taldniwin s ma intln. D yat gisnt lli mi ismn "Alɣmin" (Alcmène), yuru dis yan yiwis, ism as "[[Iraql|iraɣl]]" (Hercule). Sɣ lliɣ d ilul warba ad, ila yat taẓẓiḍṛa yutin tin ufgan, lli as yiwsn ad issugr mnid n kra illan, amr Tamttant, acku innas tga tafgant d ar tettmttat.<ref>{{Bdr awib |title=La voie lactée {{!}} Espace des sciences |url=https://www.espace-sciences.org/archives/la-voie-lactee |access-date=2026-07-11 |website=www.espace-sciences.org}}</ref> Afad ad irar iwis d yan ur ittmtatn, yut Zus tamlda ɣ yan dyiḍ lliɣ tdda tmɣart nns "Iṛa" ad tgn zikk f mad yadlli tmyar. Isiggl Zus "iṛaɣl", isrs t f tama n tɣssa n "iṛa" lli iṭṭaṣn, ur imaṭil ubijju ad yaf tibbit n "Hiṛa", issnti ar itteṭṭḍ s kigan n udurdu sɣ "Ukʷfay n tɣllalt". Tduy d ilmma "iṛa" sɣ iṭṣ s yan uṛmmaḍ ijfan ɣ idmarn nns. Tfrk is ar tssuṭuḍ yan urba ur igin wins. Tmmaɣ ad t inn fllas tsitti, macc yumẓ nit Iṛaɣl ɣ tibbit nns. Tmmaɣ tiklit tis snat s uggar n tammara, macc tggammi, imuqqn gis Iṛaɣl s yat tgrdi iggutn. Ɣ tis kraḍt n tikkal, tssus iṛaɣl sɣ tibbit nns s iɣnan, ɣakudann ad d tnḍṛ yat tmiẓẓṛt n ukʷfay aylliɣ innzwi ɣ Ignna, iskr d nit ilmma mayann "Aɣaras n ukʷfay". == Amzruy == Galili ad igan walli izwarn ad t iẓr ɣ usggʷas n 1610 s twisi n tsmaqqalt nns tasnitrant. Yufa d is tettyawskar s tuggt n itran lli ur iẓḍaṛ ufgan ad tn izlm s tiṭṭ nns yazufn (« Iɣʷẓan mas d Asif n Walim ur igi amr yan ugudi n itran id war-uṭṭun lli lluzzanin f kra n igudiyn mẓẓiynin », Galili, Amazan agnnan, 1610). Assfif ad iflin, lli irwasn akʷfay, iga tamatart n tmzzuɣrt ɣ ignna, ɣmklli s ittyawmnad sɣ idis nns, sɣ udɣar ɣ tlla [[Tafukt]] ɣammas-ka-t-inn n ungraw ad abaraw. ==Talɣa nns d ma t iskarn== Tga tmzzuɣrt n wasif n walim yat tmzzuɣrt tuzligt imqqurn, lli mi tettyafa talɣa nns ɣ usggʷas n 1951 s radio n tsnitrit. Ɣ wammas nns illa yan waqqa isfawn mi ttinin "Aglla", gis ɣ turrut attayn n 10 000 n isggʷasn inafawn. Sɣ gis ar ttffuɣn kra n iɣaliwn uzlign ar skarn yan ufllun awarar n 100 000 n isggʷasn inafawn llanin ɣ turrut nns, d yat tzuri ilkkmn gr 1 000 ar 3 000 SgF (isggʷasn inafawn). Aglla ad d ufllun lli dids, tssutl asn yat tsga iṭṭafn talɣa takʷlillayt ittyawssann s "amdallalas", lli mi tettyawsɣal turrut nns s 300 000 n isggʷasn inafawn. Amdallalas ad llan gis kigan n igudiyn n itran, taggat nnsn tlla ɣ uflla niɣ d ɣ wadday n ufllun ad. Waxxa ɣmkann, amdallalas ad (zun d tuẓẓumt n Wasif n Walim) ur iẓḍaṛ ad t tẓṛ tiḍṭ acku f ugḍṛuṛ agritran. F ɣmkann, taɣudiwt nns ar tettili s umgraw n aday-zggʷaɣ d radio-telescopes. == Isuɣal== [[Taggayt: Timassanin]] 45w19zjltxro3m89kcf56jkenklyy06 78687 78686 2026-07-13T11:16:14Z Aɣaras iḍlan 2610 /* Talɣa nns d ma t iskarn */ 78687 wikitext text/x-wiki {{databox|en:milky way}} '''Asif n walim''' niɣ d '''asif n ignna''' niɣ d '''aɣaras n walim''', iga ism n yat tmzzuɣrt. Ig nit ansa n [[Angraw anafuk|Ungraw Anafuk]] ɣ illa wakal, anaw nns iga uzlig (izlg), ilkm s tiɣzi nns ikʷti n 100.000 n usggʷas anafaw, ilin gis gr 100 ar 400 n id mlyar n itran. iqqan d ad asn ittyafas ɣunckad n wuṭṭun ad nit n imttiwgn iɣ akkʷ drusn.<ref name=":0">[[Iraql|iga]] {{Bdr awib |date=2022-09-06 |title=Astronomie : qu'est-ce que la Voie Lactée ? {{!}} Maxisciences |url=https://www.maxisciences.com/sciences/espace/voie-lactee_art47348.html |access-date=2026-07-11 |website=www.maxisciences.com |language=fr}}</ref> Ar ittyawnna is d tamzzuɣrt ad tlul d ɣar kra n tizi nif abaqqay Mqqurn (Big Bang), attayn n 13,2 n id mlyar n usggʷas ayad. Itran, d imttiwgn, d tfkkiwin tisayrarin yaḍnin lli tt skarnin, ar smlillin f wammas nns, ɣilli ɣ illa yan ugḍay asggan anig-iẓẓay. Sɣ usmnu n Wakal, yaggug t ugḍay ad asggan s kra n 27.000 n usggʷas anafaw.<ref name=":0" /> Adjar nns akkʷ yaẓnn iga t tamzzuɣrt n Andṛumida lli yaggugn Tafukt s wattayn n 2,55 n umlyun n usggʷas anafaw, illa ɣ talayt n itran n Andṛumida. Ntta d wattayn n sḍiṣt tmrawin (60) n tmzzuɣar mẓẓiynin yaḍnin, lliɣ illa umdlu imqqurn n Majillan d umdlu imẓẓiyn n Majillan, ar kullu skarn "Tagrumma Tadɣrant", lli igan zaɣd nttat yan ugzzum sɣ "Ibr-Agdad n tgṣmaḍt". Yan umdaday ismmunn akkʷ timzzuɣar d-aẓnin i xtalli igan tinɣ.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == === Ism nns dar Imaziɣn: === Dar imaziɣn n zikk, amjakrar ann umlil ifruzziyn n itran d ar izggr ignna n dyiḍ, irwas alim usdid lli illuzzan, iffarri ɣ waḍu. Aswingm ad nit ad yujjan aɛṛabn ad as fkin ism n « Darb al-Tabbana » (Tasukt n imzznza n walim).<ref>[[Iraql|ur ittmtatnrad]] [[Iraql|ut y]]</ref> « Asif n walim » dar Imaziɣn d Waɛrabn irwas ma d iffal umkraz tiɣʷrdin nns, mk yusi yan waggʷa n walim ɣ kra n uzgaw ibbin. Mgalan d waɛṛabn lli ddrnin ɣ yat twnnaḍt izwan, tsur f iɣarasn d iswak, Imaziɣn daɣ (slawan akkʷ ɣwilli gisn zdɣnin ɣ tmnaḍin tidraranin n Waṭlas) ifl gisn uggar ungraw n twala n waman d isaffn. Assfif ad agnnan ittlkikiḍn, ur asn d isskti kra n uɣaras, isskti asn d imil azray n yan wasif ingin, yasi d dids ifṛẓẓan sfawnin n walim imlluln aynna ittkka. === Ism nns dar iṛmmuyn: === Taguri n « Voie » tkka d tutlayt talatinit « Via » lli isnamkn: aɣaras, abrid, tin « Lactée » tkk d zaɣd nttat talatinit « Lacteus » lli isnamkn: mad izdin d ukʷfay, nɣ d kra irwasn akʷfay. S ɣmkad « La Voie Lactée » twats: Aɣaras n ukʷfay. Aẓuṛ n ism ad lli fkan i tmzzuɣrt n wasif n walim, ikka d Umiyn Igrikn iqburn. Mqqar itahl "[[Zus]]" (Zeus) s "Iṛa" (Héra), iṭṭaf snat d mrawt (12) n taldniwin s ma intln. D yat gisnt lli mi ismn "Alɣmin" (Alcmène), yuru dis yan yiwis, ism as "[[Iraql|iraɣl]]" (Hercule). Sɣ lliɣ d ilul warba ad, ila yat taẓẓiḍṛa yutin tin ufgan, lli as yiwsn ad issugr mnid n kra illan, amr Tamttant, acku innas tga tafgant d ar tettmttat.<ref>{{Bdr awib |title=La voie lactée {{!}} Espace des sciences |url=https://www.espace-sciences.org/archives/la-voie-lactee |access-date=2026-07-11 |website=www.espace-sciences.org}}</ref> Afad ad irar iwis d yan ur ittmtatn, yut Zus tamlda ɣ yan dyiḍ lliɣ tdda tmɣart nns "Iṛa" ad tgn zikk f mad yadlli tmyar. Isiggl Zus "iṛaɣl", isrs t f tama n tɣssa n "iṛa" lli iṭṭaṣn, ur imaṭil ubijju ad yaf tibbit n "Hiṛa", issnti ar itteṭṭḍ s kigan n udurdu sɣ "Ukʷfay n tɣllalt". Tduy d ilmma "iṛa" sɣ iṭṣ s yan uṛmmaḍ ijfan ɣ idmarn nns. Tfrk is ar tssuṭuḍ yan urba ur igin wins. Tmmaɣ ad t inn fllas tsitti, macc yumẓ nit Iṛaɣl ɣ tibbit nns. Tmmaɣ tiklit tis snat s uggar n tammara, macc tggammi, imuqqn gis Iṛaɣl s yat tgrdi iggutn. Ɣ tis kraḍt n tikkal, tssus iṛaɣl sɣ tibbit nns s iɣnan, ɣakudann ad d tnḍṛ yat tmiẓẓṛt n ukʷfay aylliɣ innzwi ɣ Ignna, iskr d nit ilmma mayann "Aɣaras n ukʷfay". == Amzruy == Galili ad igan walli izwarn ad t iẓr ɣ usggʷas n 1610 s twisi n tsmaqqalt nns tasnitrant. Yufa d is tettyawskar s tuggt n itran lli ur iẓḍaṛ ufgan ad tn izlm s tiṭṭ nns yazufn (« Iɣʷẓan mas d Asif n Walim ur igi amr yan ugudi n itran id war-uṭṭun lli lluzzanin f kra n igudiyn mẓẓiynin », Galili, Amazan agnnan, 1610). Assfif ad iflin, lli irwasn akʷfay, iga tamatart n tmzzuɣrt ɣ ignna, ɣmklli s ittyawmnad sɣ idis nns, sɣ udɣar ɣ tlla [[Tafukt]] ɣammas-ka-t-inn n ungraw ad abaraw. ==Talɣa nns d ma t iskarn== Tga tmzzuɣrt n wasif n walim yat tmzzuɣrt tuzligt imqqurn, lli mi tettyafa talɣa nns ɣ usggʷas n 1951 s radio n tsnitrit. Ɣ wammas nns illa yan waqqa isfawn mi ttinin "Aglla", gis ɣ turrut attayn n 10 000 n isggʷasn inafawn. Sɣ gis ar ttffuɣn kra n iɣaliwn uzlign ar skarn yan ufllun awarar n 100 000 n isggʷasn inafawn llanin ɣ turrut nns, d yat tzuri ilkkmn gr 1 000 ar 3 000 SgF (isggʷasn inafawn).<ref name=":1">{{Bdr awib |last=Larousse |first=Éditions |title=Voie lactée - LAROUSSE |url=https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Voie_lact%C3%A9e/149220 |access-date=2026-07-13 |website=www.larousse.fr |language=fr}}</ref> Aglla ad d ufllun lli dids, tssutl asn yat tsga iṭṭafn talɣa takʷlillayt ittyawssann s "amdallalas", lli mi tettyawsɣal turrut nns s 300 000 n isggʷasn inafawn. Amdallalas ad llan gis kigan n igudiyn n itran, taggat nnsn tlla ɣ uflla niɣ d ɣ wadday n ufllun ad. Waxxa ɣmkann, amdallalas ad (zun d tuẓẓumt n Wasif n Walim) ur iẓḍaṛ ad t tẓṛ tiḍṭ acku f ugḍṛuṛ agritran. F ɣmkann, taɣudiwt nns ar tettili s umgraw n aday-zggʷaɣ d radio-telescopes.<ref name=":1" /> == Isuɣal== [[Taggayt: Timassanin]] sqzbpb9g0gvgm5ef3krzk0g89igj8yb 78688 78687 2026-07-13T11:18:16Z Aɣaras iḍlan 2610 /* Talɣa nns d ma t iskarn */ 78688 wikitext text/x-wiki {{databox|en:milky way}} '''Asif n walim''' niɣ d '''asif n ignna''' niɣ d '''aɣaras n walim''', iga ism n yat tmzzuɣrt. Ig nit ansa n [[Angraw anafuk|Ungraw Anafuk]] ɣ illa wakal, anaw nns iga uzlig (izlg), ilkm s tiɣzi nns ikʷti n 100.000 n usggʷas anafaw, ilin gis gr 100 ar 400 n id mlyar n itran. iqqan d ad asn ittyafas ɣunckad n wuṭṭun ad nit n imttiwgn iɣ akkʷ drusn.<ref name=":0">[[Iraql|iga]] {{Bdr awib |date=2022-09-06 |title=Astronomie : qu'est-ce que la Voie Lactée ? {{!}} Maxisciences |url=https://www.maxisciences.com/sciences/espace/voie-lactee_art47348.html |access-date=2026-07-11 |website=www.maxisciences.com |language=fr}}</ref> Ar ittyawnna is d tamzzuɣrt ad tlul d ɣar kra n tizi nif abaqqay Mqqurn (Big Bang), attayn n 13,2 n id mlyar n usggʷas ayad. Itran, d imttiwgn, d tfkkiwin tisayrarin yaḍnin lli tt skarnin, ar smlillin f wammas nns, ɣilli ɣ illa yan ugḍay asggan anig-iẓẓay. Sɣ usmnu n Wakal, yaggug t ugḍay ad asggan s kra n 27.000 n usggʷas anafaw.<ref name=":0" /> Adjar nns akkʷ yaẓnn iga t tamzzuɣrt n Andṛumida lli yaggugn Tafukt s wattayn n 2,55 n umlyun n usggʷas anafaw, illa ɣ talayt n itran n Andṛumida. Ntta d wattayn n sḍiṣt tmrawin (60) n tmzzuɣar mẓẓiynin yaḍnin, lliɣ illa umdlu imqqurn n Majillan d umdlu imẓẓiyn n Majillan, ar kullu skarn "Tagrumma Tadɣrant", lli igan zaɣd nttat yan ugzzum sɣ "Ibr-Agdad n tgṣmaḍt". Yan umdaday ismmunn akkʷ timzzuɣar d-aẓnin i xtalli igan tinɣ.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == === Ism nns dar Imaziɣn: === Dar imaziɣn n zikk, amjakrar ann umlil ifruzziyn n itran d ar izggr ignna n dyiḍ, irwas alim usdid lli illuzzan, iffarri ɣ waḍu. Aswingm ad nit ad yujjan aɛṛabn ad as fkin ism n « Darb al-Tabbana » (Tasukt n imzznza n walim).<ref>[[Iraql|ur ittmtatnrad]] [[Iraql|ut y]]</ref> « Asif n walim » dar Imaziɣn d Waɛrabn irwas ma d iffal umkraz tiɣʷrdin nns, mk yusi yan waggʷa n walim ɣ kra n uzgaw ibbin. Mgalan d waɛṛabn lli ddrnin ɣ yat twnnaḍt izwan, tsur f iɣarasn d iswak, Imaziɣn daɣ (slawan akkʷ ɣwilli gisn zdɣnin ɣ tmnaḍin tidraranin n Waṭlas) ifl gisn uggar ungraw n twala n waman d isaffn. Assfif ad agnnan ittlkikiḍn, ur asn d isskti kra n uɣaras, isskti asn d imil azray n yan wasif ingin, yasi d dids ifṛẓẓan sfawnin n walim imlluln aynna ittkka. === Ism nns dar iṛmmuyn: === Taguri n « Voie » tkka d tutlayt talatinit « Via » lli isnamkn: aɣaras, abrid, tin « Lactée » tkk d zaɣd nttat talatinit « Lacteus » lli isnamkn: mad izdin d ukʷfay, nɣ d kra irwasn akʷfay. S ɣmkad « La Voie Lactée » twats: Aɣaras n ukʷfay. Aẓuṛ n ism ad lli fkan i tmzzuɣrt n wasif n walim, ikka d Umiyn Igrikn iqburn. Mqqar itahl "[[Zus]]" (Zeus) s "Iṛa" (Héra), iṭṭaf snat d mrawt (12) n taldniwin s ma intln. D yat gisnt lli mi ismn "Alɣmin" (Alcmène), yuru dis yan yiwis, ism as "[[Iraql|iraɣl]]" (Hercule). Sɣ lliɣ d ilul warba ad, ila yat taẓẓiḍṛa yutin tin ufgan, lli as yiwsn ad issugr mnid n kra illan, amr Tamttant, acku innas tga tafgant d ar tettmttat.<ref>{{Bdr awib |title=La voie lactée {{!}} Espace des sciences |url=https://www.espace-sciences.org/archives/la-voie-lactee |access-date=2026-07-11 |website=www.espace-sciences.org}}</ref> Afad ad irar iwis d yan ur ittmtatn, yut Zus tamlda ɣ yan dyiḍ lliɣ tdda tmɣart nns "Iṛa" ad tgn zikk f mad yadlli tmyar. Isiggl Zus "iṛaɣl", isrs t f tama n tɣssa n "iṛa" lli iṭṭaṣn, ur imaṭil ubijju ad yaf tibbit n "Hiṛa", issnti ar itteṭṭḍ s kigan n udurdu sɣ "Ukʷfay n tɣllalt". Tduy d ilmma "iṛa" sɣ iṭṣ s yan uṛmmaḍ ijfan ɣ idmarn nns. Tfrk is ar tssuṭuḍ yan urba ur igin wins. Tmmaɣ ad t inn fllas tsitti, macc yumẓ nit Iṛaɣl ɣ tibbit nns. Tmmaɣ tiklit tis snat s uggar n tammara, macc tggammi, imuqqn gis Iṛaɣl s yat tgrdi iggutn. Ɣ tis kraḍt n tikkal, tssus iṛaɣl sɣ tibbit nns s iɣnan, ɣakudann ad d tnḍṛ yat tmiẓẓṛt n ukʷfay aylliɣ innzwi ɣ Ignna, iskr d nit ilmma mayann "Aɣaras n ukʷfay". == Amzruy == Galili ad igan walli izwarn ad t iẓr ɣ usggʷas n 1610 s twisi n tsmaqqalt nns tasnitrant. Yufa d is tettyawskar s tuggt n itran lli ur iẓḍaṛ ufgan ad tn izlm s tiṭṭ nns yazufn (« Iɣʷẓan mas d Asif n Walim ur igi amr yan ugudi n itran id war-uṭṭun lli lluzzanin f kra n igudiyn mẓẓiynin », Galili, Amazan agnnan, 1610). Assfif ad iflin, lli irwasn akʷfay, iga tamatart n tmzzuɣrt ɣ ignna, ɣmklli s ittyawmnad sɣ idis nns, sɣ udɣar ɣ tlla [[Tafukt]] ɣammas-ka-t-inn n ungraw ad abaraw. ==Talɣa nns d ma t iskarn== Tga tmzzuɣrt n wasif n walim yat tmzzuɣrt tuzligt imqqurn, lli mi tettyafa talɣa nns ɣ usggʷas n 1951 s radio n tsnitrit. Ɣ wammas nns illa yan waqqa isfawn mi ttinin "Aglla", gis ɣ turrut attayn n 10 000 n isggʷasn inafawn. Sɣ gis ar ttffuɣn kra n iɣaliwn uzlign ar skarn yan ufllun awarar n 100 000 n isggʷasn inafawn llanin ɣ turrut nns, d yat tzuri ilkkmn gr 1 000 ar 3 000 SgF (isggʷasn inafawn).<ref name=":1">{{Bdr awib |last=Larousse |first=Éditions |title=Voie lactée - LAROUSSE |url=https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Voie_lact%C3%A9e/149220 |access-date=2026-07-13 |website=www.larousse.fr |language=fr}}</ref> Aglla ad d ufllun lli dids, tssutl asn yat tsga iṭṭafn talɣa takʷlillayt ittyawssann s "amdallalas", lli mi tettyawsɣal turrut nns s 300 000 n isggʷasn inafawn. Amdallalas ad llan gis kigan n igudiyn n itran, taggat nnsn tlla ɣ uflla niɣ d ɣ wadday n ufllun ad. Waxxa ɣmkann, amdallalas ad (zun d tuẓẓumt n Wasif n Walim) ur iẓḍaṛ ad t tẓṛ tiḍṭ acku f ugḍṛuṛ agritran. F ɣmkann, taɣudiwt nns ar tettili s umgraw n waday-zggʷaɣ d radio-telescopes.<ref name=":1" /> == Isuɣal== [[Taggayt: Timassanin]] jfig5w1nrsj0tsciwjbqns621fyol41 78689 78688 2026-07-13T11:18:45Z Aɣaras iḍlan 2610 /* Talɣa nns d ma t iskarn */ 78689 wikitext text/x-wiki {{databox|en:milky way}} '''Asif n walim''' niɣ d '''asif n ignna''' niɣ d '''aɣaras n walim''', iga ism n yat tmzzuɣrt. Ig nit ansa n [[Angraw anafuk|Ungraw Anafuk]] ɣ illa wakal, anaw nns iga uzlig (izlg), ilkm s tiɣzi nns ikʷti n 100.000 n usggʷas anafaw, ilin gis gr 100 ar 400 n id mlyar n itran. iqqan d ad asn ittyafas ɣunckad n wuṭṭun ad nit n imttiwgn iɣ akkʷ drusn.<ref name=":0">[[Iraql|iga]] {{Bdr awib |date=2022-09-06 |title=Astronomie : qu'est-ce que la Voie Lactée ? {{!}} Maxisciences |url=https://www.maxisciences.com/sciences/espace/voie-lactee_art47348.html |access-date=2026-07-11 |website=www.maxisciences.com |language=fr}}</ref> Ar ittyawnna is d tamzzuɣrt ad tlul d ɣar kra n tizi nif abaqqay Mqqurn (Big Bang), attayn n 13,2 n id mlyar n usggʷas ayad. Itran, d imttiwgn, d tfkkiwin tisayrarin yaḍnin lli tt skarnin, ar smlillin f wammas nns, ɣilli ɣ illa yan ugḍay asggan anig-iẓẓay. Sɣ usmnu n Wakal, yaggug t ugḍay ad asggan s kra n 27.000 n usggʷas anafaw.<ref name=":0" /> Adjar nns akkʷ yaẓnn iga t tamzzuɣrt n Andṛumida lli yaggugn Tafukt s wattayn n 2,55 n umlyun n usggʷas anafaw, illa ɣ talayt n itran n Andṛumida. Ntta d wattayn n sḍiṣt tmrawin (60) n tmzzuɣar mẓẓiynin yaḍnin, lliɣ illa umdlu imqqurn n Majillan d umdlu imẓẓiyn n Majillan, ar kullu skarn "Tagrumma Tadɣrant", lli igan zaɣd nttat yan ugzzum sɣ "Ibr-Agdad n tgṣmaḍt". Yan umdaday ismmunn akkʷ timzzuɣar d-aẓnin i xtalli igan tinɣ.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == === Ism nns dar Imaziɣn: === Dar imaziɣn n zikk, amjakrar ann umlil ifruzziyn n itran d ar izggr ignna n dyiḍ, irwas alim usdid lli illuzzan, iffarri ɣ waḍu. Aswingm ad nit ad yujjan aɛṛabn ad as fkin ism n « Darb al-Tabbana » (Tasukt n imzznza n walim).<ref>[[Iraql|ur ittmtatnrad]] [[Iraql|ut y]]</ref> « Asif n walim » dar Imaziɣn d Waɛrabn irwas ma d iffal umkraz tiɣʷrdin nns, mk yusi yan waggʷa n walim ɣ kra n uzgaw ibbin. Mgalan d waɛṛabn lli ddrnin ɣ yat twnnaḍt izwan, tsur f iɣarasn d iswak, Imaziɣn daɣ (slawan akkʷ ɣwilli gisn zdɣnin ɣ tmnaḍin tidraranin n Waṭlas) ifl gisn uggar ungraw n twala n waman d isaffn. Assfif ad agnnan ittlkikiḍn, ur asn d isskti kra n uɣaras, isskti asn d imil azray n yan wasif ingin, yasi d dids ifṛẓẓan sfawnin n walim imlluln aynna ittkka. === Ism nns dar iṛmmuyn: === Taguri n « Voie » tkka d tutlayt talatinit « Via » lli isnamkn: aɣaras, abrid, tin « Lactée » tkk d zaɣd nttat talatinit « Lacteus » lli isnamkn: mad izdin d ukʷfay, nɣ d kra irwasn akʷfay. S ɣmkad « La Voie Lactée » twats: Aɣaras n ukʷfay. Aẓuṛ n ism ad lli fkan i tmzzuɣrt n wasif n walim, ikka d Umiyn Igrikn iqburn. Mqqar itahl "[[Zus]]" (Zeus) s "Iṛa" (Héra), iṭṭaf snat d mrawt (12) n taldniwin s ma intln. D yat gisnt lli mi ismn "Alɣmin" (Alcmène), yuru dis yan yiwis, ism as "[[Iraql|iraɣl]]" (Hercule). Sɣ lliɣ d ilul warba ad, ila yat taẓẓiḍṛa yutin tin ufgan, lli as yiwsn ad issugr mnid n kra illan, amr Tamttant, acku innas tga tafgant d ar tettmttat.<ref>{{Bdr awib |title=La voie lactée {{!}} Espace des sciences |url=https://www.espace-sciences.org/archives/la-voie-lactee |access-date=2026-07-11 |website=www.espace-sciences.org}}</ref> Afad ad irar iwis d yan ur ittmtatn, yut Zus tamlda ɣ yan dyiḍ lliɣ tdda tmɣart nns "Iṛa" ad tgn zikk f mad yadlli tmyar. Isiggl Zus "iṛaɣl", isrs t f tama n tɣssa n "iṛa" lli iṭṭaṣn, ur imaṭil ubijju ad yaf tibbit n "Hiṛa", issnti ar itteṭṭḍ s kigan n udurdu sɣ "Ukʷfay n tɣllalt". Tduy d ilmma "iṛa" sɣ iṭṣ s yan uṛmmaḍ ijfan ɣ idmarn nns. Tfrk is ar tssuṭuḍ yan urba ur igin wins. Tmmaɣ ad t inn fllas tsitti, macc yumẓ nit Iṛaɣl ɣ tibbit nns. Tmmaɣ tiklit tis snat s uggar n tammara, macc tggammi, imuqqn gis Iṛaɣl s yat tgrdi iggutn. Ɣ tis kraḍt n tikkal, tssus iṛaɣl sɣ tibbit nns s iɣnan, ɣakudann ad d tnḍṛ yat tmiẓẓṛt n ukʷfay aylliɣ innzwi ɣ Ignna, iskr d nit ilmma mayann "Aɣaras n ukʷfay". == Amzruy == Galili ad igan walli izwarn ad t iẓr ɣ usggʷas n 1610 s twisi n tsmaqqalt nns tasnitrant. Yufa d is tettyawskar s tuggt n itran lli ur iẓḍaṛ ufgan ad tn izlm s tiṭṭ nns yazufn (« Iɣʷẓan mas d Asif n Walim ur igi amr yan ugudi n itran id war-uṭṭun lli lluzzanin f kra n igudiyn mẓẓiynin », Galili, Amazan agnnan, 1610). Assfif ad iflin, lli irwasn akʷfay, iga tamatart n tmzzuɣrt ɣ ignna, ɣmklli s ittyawmnad sɣ idis nns, sɣ udɣar ɣ tlla [[Tafukt]] ɣammas-ka-t-inn n ungraw ad abaraw. ==Talɣa nns d ma t iskarn== Tga tmzzuɣrt n wasif n walim yat tmzzuɣrt tuzligt imqqurn, lli mi tettyafa talɣa nns ɣ usggʷas n 1951 s radio n tsnitrit. Ɣ wammas nns illa yan waqqa isfawn mi ttinin "Aglla", gis ɣ turrut attayn n 10 000 n isggʷasn inafawn. Sɣ gis ar ttffuɣn kra n iɣaliwn uzlign ar skarn yan ufllun awarar n 100 000 n isggʷasn inafawn llanin ɣ turrut nns, d yat tzuri ilkkmn gr 1 000 ar 3 000 SgF (isggʷasn inafawn).<ref name=":1">{{Bdr awib |last=Larousse |first=Éditions |title=Voie lactée - LAROUSSE |url=https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Voie_lact%C3%A9e/149220 |access-date=2026-07-13 |website=www.larousse.fr |language=fr}}</ref> Aglla ad d ufllun lli dids, tssutl asn yat tsga iṭṭafn talɣa takʷlillayt ittyawssann s "amdallalas", lli mi tettyawsɣal turrut nns s 300 000 n isggʷasn inafawn. Amdallalas ad llan gis kigan n igudiyn n itran, taggat nnsn tlla ɣ uflla niɣ d ɣ wadday n ufllun ad. Waxxa ɣmkann, amdallalas ad (zun d tuẓẓumt n Wasif n Walim) ur iẓḍaṛ ad t tẓṛ tiḍṭ acku f ugḍṛuṛ agritran. F ɣmkann, taɣudiwt nns ar tettili s umgraw n ddu-zggʷaɣ d radio-telescopes.<ref name=":1" /> == Isuɣal== [[Taggayt: Timassanin]] t5lkc07s44p3tccwgyzwc8oos5qztxy 78690 78689 2026-07-13T11:35:23Z Aɣaras iḍlan 2610 /* Talɣa nns d ma t iskarn */ 78690 wikitext text/x-wiki {{databox|en:milky way}} '''Asif n walim''' niɣ d '''asif n ignna''' niɣ d '''aɣaras n walim''', iga ism n yat tmzzuɣrt. Ig nit ansa n [[Angraw anafuk|Ungraw Anafuk]] ɣ illa wakal, anaw nns iga uzlig (izlg), ilkm s tiɣzi nns ikʷti n 100.000 n usggʷas anafaw, ilin gis gr 100 ar 400 n id mlyar n itran. iqqan d ad asn ittyafas ɣunckad n wuṭṭun ad nit n imttiwgn iɣ akkʷ drusn.<ref name=":0">[[Iraql|iga]] {{Bdr awib |date=2022-09-06 |title=Astronomie : qu'est-ce que la Voie Lactée ? {{!}} Maxisciences |url=https://www.maxisciences.com/sciences/espace/voie-lactee_art47348.html |access-date=2026-07-11 |website=www.maxisciences.com |language=fr}}</ref> Ar ittyawnna is d tamzzuɣrt ad tlul d ɣar kra n tizi nif abaqqay Mqqurn (Big Bang), attayn n 13,2 n id mlyar n usggʷas ayad. Itran, d imttiwgn, d tfkkiwin tisayrarin yaḍnin lli tt skarnin, ar smlillin f wammas nns, ɣilli ɣ illa yan ugḍay asggan anig-iẓẓay. Sɣ usmnu n Wakal, yaggug t ugḍay ad asggan s kra n 27.000 n usggʷas anafaw.<ref name=":0" /> Adjar nns akkʷ yaẓnn iga t tamzzuɣrt n Andṛumida lli yaggugn Tafukt s wattayn n 2,55 n umlyun n usggʷas anafaw, illa ɣ talayt n itran n Andṛumida. Ntta d wattayn n sḍiṣt tmrawin (60) n tmzzuɣar mẓẓiynin yaḍnin, lliɣ illa umdlu imqqurn n Majillan d umdlu imẓẓiyn n Majillan, ar kullu skarn "Tagrumma Tadɣrant", lli igan zaɣd nttat yan ugzzum sɣ "Ibr-Agdad n tgṣmaḍt". Yan umdaday ismmunn akkʷ timzzuɣar d-aẓnin i xtalli igan tinɣ.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == === Ism nns dar Imaziɣn: === Dar imaziɣn n zikk, amjakrar ann umlil ifruzziyn n itran d ar izggr ignna n dyiḍ, irwas alim usdid lli illuzzan, iffarri ɣ waḍu. Aswingm ad nit ad yujjan aɛṛabn ad as fkin ism n « Darb al-Tabbana » (Tasukt n imzznza n walim).<ref>[[Iraql|ur ittmtatnrad]] [[Iraql|ut y]]</ref> « Asif n walim » dar Imaziɣn d Waɛrabn irwas ma d iffal umkraz tiɣʷrdin nns, mk yusi yan waggʷa n walim ɣ kra n uzgaw ibbin. Mgalan d waɛṛabn lli ddrnin ɣ yat twnnaḍt izwan, tsur f iɣarasn d iswak, Imaziɣn daɣ (slawan akkʷ ɣwilli gisn zdɣnin ɣ tmnaḍin tidraranin n Waṭlas) ifl gisn uggar ungraw n twala n waman d isaffn. Assfif ad agnnan ittlkikiḍn, ur asn d isskti kra n uɣaras, isskti asn d imil azray n yan wasif ingin, yasi d dids ifṛẓẓan sfawnin n walim imlluln aynna ittkka. === Ism nns dar iṛmmuyn: === Taguri n « Voie » tkka d tutlayt talatinit « Via » lli isnamkn: aɣaras, abrid, tin « Lactée » tkk d zaɣd nttat talatinit « Lacteus » lli isnamkn: mad izdin d ukʷfay, nɣ d kra irwasn akʷfay. S ɣmkad « La Voie Lactée » twats: Aɣaras n ukʷfay. Aẓuṛ n ism ad lli fkan i tmzzuɣrt n wasif n walim, ikka d Umiyn Igrikn iqburn. Mqqar itahl "[[Zus]]" (Zeus) s "Iṛa" (Héra), iṭṭaf snat d mrawt (12) n taldniwin s ma intln. D yat gisnt lli mi ismn "Alɣmin" (Alcmène), yuru dis yan yiwis, ism as "[[Iraql|iraɣl]]" (Hercule). Sɣ lliɣ d ilul warba ad, ila yat taẓẓiḍṛa yutin tin ufgan, lli as yiwsn ad issugr mnid n kra illan, amr Tamttant, acku innas tga tafgant d ar tettmttat.<ref>{{Bdr awib |title=La voie lactée {{!}} Espace des sciences |url=https://www.espace-sciences.org/archives/la-voie-lactee |access-date=2026-07-11 |website=www.espace-sciences.org}}</ref> Afad ad irar iwis d yan ur ittmtatn, yut Zus tamlda ɣ yan dyiḍ lliɣ tdda tmɣart nns "Iṛa" ad tgn zikk f mad yadlli tmyar. Isiggl Zus "iṛaɣl", isrs t f tama n tɣssa n "iṛa" lli iṭṭaṣn, ur imaṭil ubijju ad yaf tibbit n "Hiṛa", issnti ar itteṭṭḍ s kigan n udurdu sɣ "Ukʷfay n tɣllalt". Tduy d ilmma "iṛa" sɣ iṭṣ s yan uṛmmaḍ ijfan ɣ idmarn nns. Tfrk is ar tssuṭuḍ yan urba ur igin wins. Tmmaɣ ad t inn fllas tsitti, macc yumẓ nit Iṛaɣl ɣ tibbit nns. Tmmaɣ tiklit tis snat s uggar n tammara, macc tggammi, imuqqn gis Iṛaɣl s yat tgrdi iggutn. Ɣ tis kraḍt n tikkal, tssus iṛaɣl sɣ tibbit nns s iɣnan, ɣakudann ad d tnḍṛ yat tmiẓẓṛt n ukʷfay aylliɣ innzwi ɣ Ignna, iskr d nit ilmma mayann "Aɣaras n ukʷfay". == Amzruy == Galili ad igan walli izwarn ad t iẓr ɣ usggʷas n 1610 s twisi n tsmaqqalt nns tasnitrant. Yufa d is tettyawskar s tuggt n itran lli ur iẓḍaṛ ufgan ad tn izlm s tiṭṭ nns yazufn (« Iɣʷẓan mas d Asif n Walim ur igi amr yan ugudi n itran id war-uṭṭun lli lluzzanin f kra n igudiyn mẓẓiynin », Galili, Amazan agnnan, 1610). Assfif ad iflin, lli irwasn akʷfay, iga tamatart n tmzzuɣrt ɣ ignna, ɣmklli s ittyawmnad sɣ idis nns, sɣ udɣar ɣ tlla [[Tafukt]] ɣammas-ka-t-inn n ungraw ad abaraw. ==Talɣa nns d ma t iskarn== Tga tmzzuɣrt n wasif n walim yat tmzzuɣrt tuzligt imqqurn, lli mi tettyafa talɣa nns ɣ usggʷas n 1951 s radio n tsnitrit. Ɣ wammas nns illa yan waqqa isfawn mi ttinin "Aglla", gis ɣ turrut attayn n 10 000 n isggʷasn inafawn. Sɣ gis ar ttffuɣn kra n iɣalln uzlign ar skarn yan ufllun awarar n 100 000 n isggʷasn inafawn llanin ɣ turrut nns, d yat tzuri ilkkmn gr 1 000 ar 3 000 SgF (isggʷasn inafawn).<ref name=":1">{{Bdr awib |last=Larousse |first=Éditions |title=Voie lactée - LAROUSSE |url=https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Voie_lact%C3%A9e/149220 |access-date=2026-07-13 |website=www.larousse.fr |language=fr}}</ref> Aglla ad d ufllun lli dids, tssutl asn yat tsga iṭṭafn talɣa takʷlillayt ittyawssann s "amdallalas", lli mi tettyawsɣal turrut nns s 300 000 n isggʷasn inafawn. Amdallalas ad llan gis kigan n igudiyn n itran, taggat nnsn tlla ɣ uflla niɣ d ɣ wadday n ufllun ad. Waxxa ɣmkann, amdallalas ad (zun d tuẓẓumt n Wasif n Walim) ur iẓḍaṛ ad t tẓṛ tiḍṭ acku f ugḍṛuṛ agritran. F ɣmkann, taɣudiwt nns ar tettili s umgraw n ddu-zggʷaɣ d radio-telescopes.<ref name=":1" /> == Isuɣal== [[Taggayt: Timassanin]] oh3aoexgugprrlb3345vlgpdre3rm55 78691 78690 2026-07-13T11:57:42Z Aɣaras iḍlan 2610 /* Talɣa nns d ma t iskarn */ 78691 wikitext text/x-wiki {{databox|en:milky way}} '''Asif n walim''' niɣ d '''asif n ignna''' niɣ d '''aɣaras n walim''', iga ism n yat tmzzuɣrt. Ig nit ansa n [[Angraw anafuk|Ungraw Anafuk]] ɣ illa wakal, anaw nns iga uzlig (izlg), ilkm s tiɣzi nns ikʷti n 100.000 n usggʷas anafaw, ilin gis gr 100 ar 400 n id mlyar n itran. iqqan d ad asn ittyafas ɣunckad n wuṭṭun ad nit n imttiwgn iɣ akkʷ drusn.<ref name=":0">[[Iraql|iga]] {{Bdr awib |date=2022-09-06 |title=Astronomie : qu'est-ce que la Voie Lactée ? {{!}} Maxisciences |url=https://www.maxisciences.com/sciences/espace/voie-lactee_art47348.html |access-date=2026-07-11 |website=www.maxisciences.com |language=fr}}</ref> Ar ittyawnna is d tamzzuɣrt ad tlul d ɣar kra n tizi nif abaqqay Mqqurn (Big Bang), attayn n 13,2 n id mlyar n usggʷas ayad. Itran, d imttiwgn, d tfkkiwin tisayrarin yaḍnin lli tt skarnin, ar smlillin f wammas nns, ɣilli ɣ illa yan ugḍay asggan anig-iẓẓay. Sɣ usmnu n Wakal, yaggug t ugḍay ad asggan s kra n 27.000 n usggʷas anafaw.<ref name=":0" /> Adjar nns akkʷ yaẓnn iga t tamzzuɣrt n Andṛumida lli yaggugn Tafukt s wattayn n 2,55 n umlyun n usggʷas anafaw, illa ɣ talayt n itran n Andṛumida. Ntta d wattayn n sḍiṣt tmrawin (60) n tmzzuɣar mẓẓiynin yaḍnin, lliɣ illa umdlu imqqurn n Majillan d umdlu imẓẓiyn n Majillan, ar kullu skarn "Tagrumma Tadɣrant", lli igan zaɣd nttat yan ugzzum sɣ "Ibr-Agdad n tgṣmaḍt". Yan umdaday ismmunn akkʷ timzzuɣar d-aẓnin i xtalli igan tinɣ.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == === Ism nns dar Imaziɣn: === Dar imaziɣn n zikk, amjakrar ann umlil ifruzziyn n itran d ar izggr ignna n dyiḍ, irwas alim usdid lli illuzzan, iffarri ɣ waḍu. Aswingm ad nit ad yujjan aɛṛabn ad as fkin ism n « Darb al-Tabbana » (Tasukt n imzznza n walim).<ref>[[Iraql|ur ittmtatnrad]] [[Iraql|ut y]]</ref> « Asif n walim » dar Imaziɣn d Waɛrabn irwas ma d iffal umkraz tiɣʷrdin nns, mk yusi yan waggʷa n walim ɣ kra n uzgaw ibbin. Mgalan d waɛṛabn lli ddrnin ɣ yat twnnaḍt izwan, tsur f iɣarasn d iswak, Imaziɣn daɣ (slawan akkʷ ɣwilli gisn zdɣnin ɣ tmnaḍin tidraranin n Waṭlas) ifl gisn uggar ungraw n twala n waman d isaffn. Assfif ad agnnan ittlkikiḍn, ur asn d isskti kra n uɣaras, isskti asn d imil azray n yan wasif ingin, yasi d dids ifṛẓẓan sfawnin n walim imlluln aynna ittkka. === Ism nns dar iṛmmuyn: === Taguri n « Voie » tkka d tutlayt talatinit « Via » lli isnamkn: aɣaras, abrid, tin « Lactée » tkk d zaɣd nttat talatinit « Lacteus » lli isnamkn: mad izdin d ukʷfay, nɣ d kra irwasn akʷfay. S ɣmkad « La Voie Lactée » twats: Aɣaras n ukʷfay. Aẓuṛ n ism ad lli fkan i tmzzuɣrt n wasif n walim, ikka d Umiyn Igrikn iqburn. Mqqar itahl "[[Zus]]" (Zeus) s "Iṛa" (Héra), iṭṭaf snat d mrawt (12) n taldniwin s ma intln. D yat gisnt lli mi ismn "Alɣmin" (Alcmène), yuru dis yan yiwis, ism as "[[Iraql|iraɣl]]" (Hercule). Sɣ lliɣ d ilul warba ad, ila yat taẓẓiḍṛa yutin tin ufgan, lli as yiwsn ad issugr mnid n kra illan, amr Tamttant, acku innas tga tafgant d ar tettmttat.<ref>{{Bdr awib |title=La voie lactée {{!}} Espace des sciences |url=https://www.espace-sciences.org/archives/la-voie-lactee |access-date=2026-07-11 |website=www.espace-sciences.org}}</ref> Afad ad irar iwis d yan ur ittmtatn, yut Zus tamlda ɣ yan dyiḍ lliɣ tdda tmɣart nns "Iṛa" ad tgn zikk f mad yadlli tmyar. Isiggl Zus "iṛaɣl", isrs t f tama n tɣssa n "iṛa" lli iṭṭaṣn, ur imaṭil ubijju ad yaf tibbit n "Hiṛa", issnti ar itteṭṭḍ s kigan n udurdu sɣ "Ukʷfay n tɣllalt". Tduy d ilmma "iṛa" sɣ iṭṣ s yan uṛmmaḍ ijfan ɣ idmarn nns. Tfrk is ar tssuṭuḍ yan urba ur igin wins. Tmmaɣ ad t inn fllas tsitti, macc yumẓ nit Iṛaɣl ɣ tibbit nns. Tmmaɣ tiklit tis snat s uggar n tammara, macc tggammi, imuqqn gis Iṛaɣl s yat tgrdi iggutn. Ɣ tis kraḍt n tikkal, tssus iṛaɣl sɣ tibbit nns s iɣnan, ɣakudann ad d tnḍṛ yat tmiẓẓṛt n ukʷfay aylliɣ innzwi ɣ Ignna, iskr d nit ilmma mayann "Aɣaras n ukʷfay". == Amzruy == Galili ad igan walli izwarn ad t iẓr ɣ usggʷas n 1610 s twisi n tsmaqqalt nns tasnitrant. Yufa d is tettyawskar s tuggt n itran lli ur iẓḍaṛ ufgan ad tn izlm s tiṭṭ nns yazufn (« Iɣʷẓan mas d Asif n Walim ur igi amr yan ugudi n itran id war-uṭṭun lli lluzzanin f kra n igudiyn mẓẓiynin », Galili, Amazan agnnan, 1610). Assfif ad iflin, lli irwasn akʷfay, iga tamatart n tmzzuɣrt ɣ ignna, ɣmklli s ittyawmnad sɣ idis nns, sɣ udɣar ɣ tlla [[Tafukt]] ɣammas-ka-t-inn n ungraw ad abaraw. ==Talɣa nns d ma t iskarn== Tga tmzzuɣrt n wasif n walim yat tmzzuɣrt tuzligt imqqurn, lli mi tettyafa talɣa nns ɣ usggʷas n 1951 s radio n tsnitrit. Ɣ wammas nns illa yan waqqa isfawn mi ttinin "Aglla", gis ɣ turrut attayn n 10 000 n isggʷasn inafawn. Sɣ gis ar ttffuɣn kra n iɣalln uzlign ar skarn yan ufllun awarar n 100 000 n isggʷasn inafawn llanin ɣ turrut nns, d yat tzuri ilkkmn gr 1 000 ar 3 000 SgF (isggʷasn inafawn).<ref name=":1">{{Bdr awib |last=Larousse |first=Éditions |title=Voie lactée - LAROUSSE |url=https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Voie_lact%C3%A9e/149220 |access-date=2026-07-13 |website=www.larousse.fr |language=fr}}</ref> Aglla ad d ufllun lli dids, tssutl asn yat tsga iṭṭafn talɣa takʷlillayt ittyawssann s "amdallalas", lli mi tettyawsɣal turrut nns s 300 000 n isggʷasn inafawn. Amdallalas ad llan gis kigan n igudiyn n itran, taggat nnsn tlla ɣ uflla niɣ d ɣ wadday n ufllun ad. Waxxa ɣmkann, amdallalas ad (zun d tuẓẓumt n Wasif n Walim) ur iẓḍaṛ ad t tẓṛ tiḍṭ acku f ugḍṛuṛ agritran. F ɣmkann, taɣudiwt nns ar tettili s umgraw n ddu-zggʷaɣ d radio-telescopes.<ref name=":1" /> Iɣ ittyawmnad sɣ idis, asif n walim irwas yan ufllun iwrn, yili gis yan uffudl bahra isfawn ɣ tuẓẓumt nns, ɣinn aɣ munnt tuggt n itran. tamu tmzzuɣrt ad uggar n 100 n id mlyar n itran (itran zilliznin s uẓṛwal n wanaw amzwaru I, d itran izggʷaɣn mqqurnin n wanaw wis sin II), d igḍṛaṛ ula arragn igritrann. Asttul nns d wattayn n ifḍ n id mlyar n ttwal win Tafukt. Afllun ad, lli iṭṭafn attayn n 70 % sɣ usttul amakay n tmzzuɣrt, gis itran mzaraynin kigan ɣ usttul d uwtay nnsn, ma illan ngr itran, kullu imun ɣ iɣalln uzlign nttat d itran lli akkʷ mẓẓiynin ɣ uwtay, lli mi ttinin agdud amzwaru I (T Tauri, itran O nɣ d B, Céphéides). Ɣ usggʷas n 2002, ufan imassann is illa yan ugḍay asggan bahra imqqurn ɣ wammas n Wasif n Walim, lli mi ilkkm usttul nns kra n kkuẓ n id mlyun n ttwal win Tafukt. == Isuɣal== [[Taggayt: Timassanin]] 2zqgb9av460j29sc7qefm441lfk1uj7 78692 78691 2026-07-13T11:58:44Z Aɣaras iḍlan 2610 /* Talɣa nns d ma t iskarn */ 78692 wikitext text/x-wiki {{databox|en:milky way}} '''Asif n walim''' niɣ d '''asif n ignna''' niɣ d '''aɣaras n walim''', iga ism n yat tmzzuɣrt. Ig nit ansa n [[Angraw anafuk|Ungraw Anafuk]] ɣ illa wakal, anaw nns iga uzlig (izlg), ilkm s tiɣzi nns ikʷti n 100.000 n usggʷas anafaw, ilin gis gr 100 ar 400 n id mlyar n itran. iqqan d ad asn ittyafas ɣunckad n wuṭṭun ad nit n imttiwgn iɣ akkʷ drusn.<ref name=":0">[[Iraql|iga]] {{Bdr awib |date=2022-09-06 |title=Astronomie : qu'est-ce que la Voie Lactée ? {{!}} Maxisciences |url=https://www.maxisciences.com/sciences/espace/voie-lactee_art47348.html |access-date=2026-07-11 |website=www.maxisciences.com |language=fr}}</ref> Ar ittyawnna is d tamzzuɣrt ad tlul d ɣar kra n tizi nif abaqqay Mqqurn (Big Bang), attayn n 13,2 n id mlyar n usggʷas ayad. Itran, d imttiwgn, d tfkkiwin tisayrarin yaḍnin lli tt skarnin, ar smlillin f wammas nns, ɣilli ɣ illa yan ugḍay asggan anig-iẓẓay. Sɣ usmnu n Wakal, yaggug t ugḍay ad asggan s kra n 27.000 n usggʷas anafaw.<ref name=":0" /> Adjar nns akkʷ yaẓnn iga t tamzzuɣrt n Andṛumida lli yaggugn Tafukt s wattayn n 2,55 n umlyun n usggʷas anafaw, illa ɣ talayt n itran n Andṛumida. Ntta d wattayn n sḍiṣt tmrawin (60) n tmzzuɣar mẓẓiynin yaḍnin, lliɣ illa umdlu imqqurn n Majillan d umdlu imẓẓiyn n Majillan, ar kullu skarn "Tagrumma Tadɣrant", lli igan zaɣd nttat yan ugzzum sɣ "Ibr-Agdad n tgṣmaḍt". Yan umdaday ismmunn akkʷ timzzuɣar d-aẓnin i xtalli igan tinɣ.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == === Ism nns dar Imaziɣn: === Dar imaziɣn n zikk, amjakrar ann umlil ifruzziyn n itran d ar izggr ignna n dyiḍ, irwas alim usdid lli illuzzan, iffarri ɣ waḍu. Aswingm ad nit ad yujjan aɛṛabn ad as fkin ism n « Darb al-Tabbana » (Tasukt n imzznza n walim).<ref>[[Iraql|ur ittmtatnrad]] [[Iraql|ut y]]</ref> « Asif n walim » dar Imaziɣn d Waɛrabn irwas ma d iffal umkraz tiɣʷrdin nns, mk yusi yan waggʷa n walim ɣ kra n uzgaw ibbin. Mgalan d waɛṛabn lli ddrnin ɣ yat twnnaḍt izwan, tsur f iɣarasn d iswak, Imaziɣn daɣ (slawan akkʷ ɣwilli gisn zdɣnin ɣ tmnaḍin tidraranin n Waṭlas) ifl gisn uggar ungraw n twala n waman d isaffn. Assfif ad agnnan ittlkikiḍn, ur asn d isskti kra n uɣaras, isskti asn d imil azray n yan wasif ingin, yasi d dids ifṛẓẓan sfawnin n walim imlluln aynna ittkka. === Ism nns dar iṛmmuyn: === Taguri n « Voie » tkka d tutlayt talatinit « Via » lli isnamkn: aɣaras, abrid, tin « Lactée » tkk d zaɣd nttat talatinit « Lacteus » lli isnamkn: mad izdin d ukʷfay, nɣ d kra irwasn akʷfay. S ɣmkad « La Voie Lactée » twats: Aɣaras n ukʷfay. Aẓuṛ n ism ad lli fkan i tmzzuɣrt n wasif n walim, ikka d Umiyn Igrikn iqburn. Mqqar itahl "[[Zus]]" (Zeus) s "Iṛa" (Héra), iṭṭaf snat d mrawt (12) n taldniwin s ma intln. D yat gisnt lli mi ismn "Alɣmin" (Alcmène), yuru dis yan yiwis, ism as "[[Iraql|iraɣl]]" (Hercule). Sɣ lliɣ d ilul warba ad, ila yat taẓẓiḍṛa yutin tin ufgan, lli as yiwsn ad issugr mnid n kra illan, amr Tamttant, acku innas tga tafgant d ar tettmttat.<ref>{{Bdr awib |title=La voie lactée {{!}} Espace des sciences |url=https://www.espace-sciences.org/archives/la-voie-lactee |access-date=2026-07-11 |website=www.espace-sciences.org}}</ref> Afad ad irar iwis d yan ur ittmtatn, yut Zus tamlda ɣ yan dyiḍ lliɣ tdda tmɣart nns "Iṛa" ad tgn zikk f mad yadlli tmyar. Isiggl Zus "iṛaɣl", isrs t f tama n tɣssa n "iṛa" lli iṭṭaṣn, ur imaṭil ubijju ad yaf tibbit n "Hiṛa", issnti ar itteṭṭḍ s kigan n udurdu sɣ "Ukʷfay n tɣllalt". Tduy d ilmma "iṛa" sɣ iṭṣ s yan uṛmmaḍ ijfan ɣ idmarn nns. Tfrk is ar tssuṭuḍ yan urba ur igin wins. Tmmaɣ ad t inn fllas tsitti, macc yumẓ nit Iṛaɣl ɣ tibbit nns. Tmmaɣ tiklit tis snat s uggar n tammara, macc tggammi, imuqqn gis Iṛaɣl s yat tgrdi iggutn. Ɣ tis kraḍt n tikkal, tssus iṛaɣl sɣ tibbit nns s iɣnan, ɣakudann ad d tnḍṛ yat tmiẓẓṛt n ukʷfay aylliɣ innzwi ɣ Ignna, iskr d nit ilmma mayann "Aɣaras n ukʷfay". == Amzruy == Galili ad igan walli izwarn ad t iẓr ɣ usggʷas n 1610 s twisi n tsmaqqalt nns tasnitrant. Yufa d is tettyawskar s tuggt n itran lli ur iẓḍaṛ ufgan ad tn izlm s tiṭṭ nns yazufn (« Iɣʷẓan mas d Asif n Walim ur igi amr yan ugudi n itran id war-uṭṭun lli lluzzanin f kra n igudiyn mẓẓiynin », Galili, Amazan agnnan, 1610). Assfif ad iflin, lli irwasn akʷfay, iga tamatart n tmzzuɣrt ɣ ignna, ɣmklli s ittyawmnad sɣ idis nns, sɣ udɣar ɣ tlla [[Tafukt]] ɣammas-ka-t-inn n ungraw ad abaraw. ==Talɣa nns d ma t iskarn== Tga tmzzuɣrt n wasif n walim yat tmzzuɣrt tuzligt imqqurn, lli mi tettyafa talɣa nns ɣ usggʷas n 1951 s radio n tsnitrit. Ɣ wammas nns illa yan waqqa isfawn mi ttinin "Aglla", gis ɣ turrut attayn n 10 000 n isggʷasn inafawn. Sɣ gis ar ttffuɣn kra n iɣalln uzlign ar skarn yan ufllun awarar n 100 000 n isggʷasn inafawn llanin ɣ turrut nns, d yat tzuri ilkkmn gr 1 000 ar 3 000 SgF (isggʷasn inafawn).<ref name=":1">{{Bdr awib |last=Larousse |first=Éditions |title=Voie lactée - LAROUSSE |url=https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Voie_lact%C3%A9e/149220 |access-date=2026-07-13 |website=www.larousse.fr |language=fr}}</ref> Aglla ad d ufllun lli dids, tssutl asn yat tsga iṭṭafn talɣa takʷlillayt ittyawssann s "amdallalas", lli mi tettyawsɣal turrut nns s 300 000 n isggʷasn inafawn. Amdallalas ad llan gis kigan n igudiyn n itran, taggat nnsn tlla ɣ uflla niɣ d ɣ wadday n ufllun ad. Waxxa ɣmkann, amdallalas ad (zun d tuẓẓumt n Wasif n Walim) ur iẓḍaṛ ad t tẓṛ tiḍṭ acku f ugḍṛuṛ agritran. F ɣmkann, taɣudiwt nns ar tettili s umgraw n ddu-zggʷaɣ d radio-telescopes.<ref name=":1" /> Iɣ ittyawmnad sɣ idis, asif n walim irwas yan ufllun iwrn, yili gis yan uffudl bahra isfawn ɣ tuẓẓumt nns, ɣinn aɣ munnt tuggt n itran. tamu tmzzuɣrt ad uggar n 100 n id mlyar n itran (itran zilliznin s uẓṛwal n wanaw amzwaru I, d itran izggʷaɣn mqqurnin n wanaw wis sin II), d igḍṛaṛ ula arragn gr itran. Asttul nns d wattayn n ifḍ n id mlyar n ttwal win Tafukt. Afllun ad, lli iṭṭafn attayn n 70 % sɣ usttul amakay n tmzzuɣrt, gis itran mzaraynin kigan ɣ usttul d uwtay nnsn, ma illan ngr itran, kullu imun ɣ iɣalln uzlign nttat d itran lli akkʷ mẓẓiynin ɣ uwtay, lli mi ttinin agdud amzwaru I (T Tauri, itran O nɣ d B, Céphéides). Ɣ usggʷas n 2002, ufan imassann is illa yan ugḍay asggan bahra imqqurn ɣ wammas n Wasif n Walim, lli mi ilkkm usttul nns kra n kkuẓ n id mlyun n ttwal win Tafukt. == Isuɣal== [[Taggayt: Timassanin]] 3l5uixszwsztlavzy48f65qsu161jcl