Wikipedia
shiwiki
https://shi.wikipedia.org/wiki/Tasna_Tamzwarut
MediaWiki 1.47.0-wmf.10
first-letter
Midya
Amẓli
Amsawal
Asmras
Amsawal n usmras
Wikipidya
Amsawal n Wikipidya
Afaylu
Amsawal n ufaylu
MidyaWiki
Amsawal n MidyaWiki
Talɣa
Amsawal n talɣa
Tiwisi
Amsawal n twisi
Taggayt
Amsawal n taggayt
Aggur
Amsawal n waggur
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Fitaɣurs
0
1960
78695
72542
2026-07-13T12:15:38Z
Aɣaras iḍlan
2610
ismatti Aɣaras iḍlan tasna [[Pitaguras]] s [[Fitaɣurs]] : Asmazɣ n tguri
72542
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|fr=Pythagore}}'''Pitaguras''' (570 - 495 Q.M) iga yan ufaylasuf d amassan n [[tusnakt]] agriki, d nttan ay aysntan amussu apitagori ⵖiklli s tussan tanfalit nns (nadarya n Putaguras). Lkmnaɣd inɣmissn fllas zɣ idlisn ittyuran dffir tasutin f tamttant nns, ɣayn af iqqand ad nissan masd ur llan umlan imiditn izdin d tmamkt n uswingm nns d twuri nns. Ilul ɣ tagzirt n [[Samus]] ilmma imudda s tmizar yaḍnin zund [[Agrik]] d [[Miṣra|Miṣṛa]] d ḥaqqan [[Lhnd]] ula nttat.
== Ẓṛ uggar ==
* [[Askkud n Pitaguras]]
== Tisaɣulin ==
{{Amud}}
[[Taggayt:Taflsuft]]
[[Taggayt:Tusnakt]]
56fh7rrjwm0c8099ps50et8kn7ory8b
Tasna Tamzwarut
0
2227
78697
78346
2026-07-13T12:22:00Z
Aɣaras iḍlan
2610
78697
wikitext
text/x-wiki
__NOTOC__
<templatestyles src="Template:Tasna tamzwarut/styles.css" />
<div style="background:#f8f9fa; border:2px solid #0055a4; padding:2em; text-align:center; border-radius:12px; margin-bottom:20px; box-sizing:border-box; max-width:100%; overflow-wrap:break-word; box-shadow: 0 4px 8px rgba(0,0,0,0.1);">
<div style="font-size:220%; font-weight:normal; color:#003366; margin-bottom:15px; text-shadow: 2px 2px 4px rgba(0,0,0,0.2); font-family: 'Brush Script MT', 'Brush Script Std', 'Lucida Calligraphy', cursive;">🌟 Brrkat darnv vid v Wikipedia n Tclhit! 🌟</div>
<div style="font-family: system-ui, -apple-system, 'Segoe UI', Roboto, Arial, sans-serif;"> <div style="font-family: 'Trebuchet MS', 'Segoe UI', Roboto, sans-serif; font-size:115%; color:#555; letter-spacing: 1px; font-weight: 300; font-style: italic; border-top: 1px solid #eee; display: inline-block; padding-top: 10px; margin-top: 5px;">Asamu amzwaru ayad n twssna s tutlayt Taclḥit, da ɣ yufa kraygat yan ad gis ittara.</div>
<div style="font-size:100%; margin-top:15px; font-weight:bold; color:#0055a4; background:#e6f2ff; display:inline-block; padding:5px 15px; border-radius:20px;"> illa mad ittggan d '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' n imgradn ttyaranin ɣammas wiki ad.</div>
</div>
</div>
<div style="border:1px solid #c8ccd1; border-radius:12px; background:#fff; overflow:hidden; box-shadow: 0 4px 10px rgba(0,0,0,0.05); font-family: 'Chalkboard SE', casual, 'Segoe Print', cursive, sans-serif; margin-bottom: 20px;">
<div style="background:#003366; color:#fff; padding:0.8em; font-size:125%; font-weight:bold; text-align:center;">
📌 Ifrsa ttyawstaynin
</div>
<div style="padding:1.5em;">
<div style="display: grid; grid-template-columns: repeat(auto-fit, minmax(140px, 1fr)); gap: 12px;">
<div style="background:#f0f7ff; border-radius:10px; padding:12px; text-align:center; border:1px solid #d0e4ff;"><div style="font-size:22px; margin-bottom:5px;">📐</div>[[:Taggayt:Tusnakt|<span style="color:#0055a4; font-weight:bold;">Tusnakt</span>]]</div>
<div style="background:#f0fff0; border-radius:10px; padding:12px; text-align:center; border:1px solid #d0ffd0;"><div style="font-size:22px; margin-bottom:5px;">🧪</div>[[:Taggayt:Timassanin|<span style="color:#1e8e3e; font-weight:bold;">Timassanin</span>]]</div>
<div style="background:#fffaf0; border-radius:10px; padding:12px; text-align:center; border:1px solid #ffe4b5;"><div style="font-size:22px; margin-bottom:5px;">📜</div>[[:Taggayt:Amzruy|<span style="color:#e67e22; font-weight:bold;">Amzruy</span>]]</div>
<div style="background:#f0f4f8; border-radius:10px; padding:12px; text-align:center; border:1px solid #bccad6;"><div style="font-size:22px; margin-bottom:5px;">🌍</div>[[:Taggayt:Tarakalt|<span style="color:#2c3e50; font-weight:bold;">Tafnɣakalt</span>]]</div>
<div style="background:#f9f0ff; border-radius:10px; padding:12px; text-align:center; border:1px solid #e0c0ff;"><div style="font-size:22px; margin-bottom:5px;">🎨</div>[[:Taggayt:Taẓuṛi|<span style="color:#8e44ad; font-weight:bold;">Taẓuṛi</span>]]</div>
<div style="background:#fff5f5; border-radius:10px; padding:12px; text-align:center; border:1px solid #ffdada;"><div style="font-size:22px; margin-bottom:5px;">🎼</div>[[:Taggayt:Tadlsa|<span style="color:#d93025; font-weight:bold;">Tadlsa</span>]]</div>
<div style="background:#f1f3f4; border-radius:10px; padding:12px; text-align:center; border:1px solid #dadce0;"><div style="font-size:22px; margin-bottom:5px;">💻</div>[[Taggačt:Ttiknulujya|<span style="color:#5f6368; font-weight:bold;">Tasnimkt</span>]]</div>
<div style="background:#f8f9fa; border-radius:10px; padding:12px; text-align:center; border:1px solid #eee;"><div style="font-size:22px; margin-bottom:5px;">👥</div>[[:Taggayt:Tamtti|<span style="color:#444; font-weight:bold;">Tamtti</span>]]</div>
<div style="background:#e8f5e9; border-radius:10px; padding:12px; text-align:center; border:1px solid #c8e6c9;"><div style="font-size:22px; margin-bottom:5px;">⚽</div>[[:Taggayt:Tunnunt|<span style="color:#2e7d32; font-weight:bold;">Tunnunt</span>]]</div>
<div style="background:#fffde7; border-radius:10px; padding:12px; text-align:center; border:1px solid #fff9c4;"><div style="font-size:22px; margin-bottom:5px;">🕌</div>[[:Taggayt:Asgd|<span style="color:#fbc02d; font-weight:bold;">Asgd</span>]]</div>
<div style="background:#fffde7; border-radius:10px; padding:12px; text-align:center; border:1px solid #fff9c4;"><div style="font-size:22px; margin-bottom:5px;">♓</div>[[:Taggayt:Imaziɣn|<span style="color:#fbc02d; font-weight:bold;">Imaziɣn</span>]]</div>
</div>
</div>
</div>
<div style="border:1px solid #c8ccd1; border-radius:12px; background:#fff; overflow:hidden; box-shadow: 0 4px 10px rgba(0,0,0,0.05); font-family: 'Chalkboard SE', casual, 'Segoe Print', cursive, sans-serif; margin-top: 20px; margin-bottom: 20px;">
<div style="background:#cccc00; color:#000; padding:0.8em; font-size:120%; font-weight:bold; text-align:center;">🛠️ Imassn n tmsmunt</div>
<div style="padding:1.5em;">
<div style="display: grid; grid-template-columns: repeat(auto-fit, minmax(200px, 1fr)); gap: 15px;">
<div style="background:#fdfcf0; border-radius:10px; padding:15px; text-align:center; border:1px solid #f1e05a;"><div style="font-size:24px; margin-bottom:8px;">📖</div>[[:Aggur:Amawal awikipidyan|<span style="color:#856404; font-weight:bold; font-size:110%;">Amawal awikipedyan</span>]]</div>
<div style="background:#f0fff4; border-radius:10px; padding:15px; text-align:center; border:1px solid #c6f6d5;"><div style="font-size:24px; margin-bottom:8px;">🤝</div>[[Wikipidya:Anmuggar|<span style="color:#276749; font-weight:bold; font-size:110%;">Anmuggar</span>]]</div>
<div style="background:#fff5f5; border-radius:10px; padding:15px; text-align:center; border:1px solid #feb2b2;"><div style="font-size:24px; margin-bottom:8px;">🆕</div>[[Special:NewPages|<span style="color:#c53030; font-weight:bold; font-size:110%;">50 imgradn ggʷranin</span>]]</div>
</div>
</div>
</div>
<div style="border:1px solid #a7d7f9; border-radius:8px; overflow:hidden; font-family: 'Chalkboard SE', casual, 'Segoe Print', cursive, sans-serif; margin-top: 20px; margin-bottom: 25px; box-shadow: 0 2px 5px rgba(0,0,0,0.05); clear:both;">
<div style="background:#0055a4; color:#fff; padding:12px 20px; font-size:130%; font-weight:bold; text-align:left;">
<span style="color:#a7d7f9; font-weight:bold; margin-right:8px;">➕</span> Rnu yan umgrad amaynu
</div>
<div style="background:#eaf4ff; padding:25px 20px; text-align:center;">
<div style="font-size:120%; color:#333; margin-bottom:15px;">Ara ɣid ism n umgrad nna trit ad tskrt:</div>
<div style="display:inline-block;">
<inputbox>
type=create
width=30
buttonlabel=Rnu yan umgrad
</inputbox>
</div>
</div>
</div>
<div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:10px; width:100%; box-sizing:border-box; font-family: 'Chalkboard SE', casual, 'Segoe Print', cursive, sans-serif;">
<div style="flex:1 1 280px; max-width:100%; box-sizing:border-box;">
<div style="border:1px solid #c8ccd1; border-radius:5px; background:#fff; margin-bottom:15px; overflow:hidden;">
<div style="background:#8b0000; color:#fff; padding:0.7em; font-size:110%; font-weight:bold;">🌟 Amnni n imalass</div>
<div style="padding:1.5em; font-family: system-ui, -apple-system, sans-serif; font-size:95%; line-height:1.6;">{{Template:Amgrad ifulkin}}</div>
</div>
<div style="border:1px solid #c8ccd1; border-radius:5px; background:#fff; margin-bottom:15px; overflow:hidden;">
<div style="background:#003366; color:#fff; padding:0.7em; font-size:110%; font-weight:bold;">💬 Nnan willi zrinin</div>
<div style="padding:1.5em; font-family: system-ui, -apple-system, sans-serif; font-size:95%; line-height:1.6;">{{Talɣa:Tasna Tamzwarut/Nnan willi zrinin}}</div>
</div>
<div style="border:1px solid #c8ccd1; border-radius:5px; background:#fff; margin-bottom:15px; overflow:hidden;">
<div style="background:#0055a4; color:#fff; padding:0.7em; font-size:110%; font-weight:bold;">📜 Tamdyazt ittyawstayn</div>
<div style="padding:1.5em; font-family: system-ui, -apple-system, sans-serif; font-size:95%; line-height:1.6;">{{Talɣa:Tasna Tamzwarut/Tamdyazt}}</div>
</div>
<div style="border:1px solid #c8ccd1; border-radius:5px; background:#fff; overflow:hidden;">
<div style="background:#4682B4; color:#fff; padding:0.7em; font-size:110%; font-weight:bold;">ℹ️ Mad igan Wikipidya</div>
<div style="padding:1.5em; font-family: system-ui, -apple-system, sans-serif; font-size:95%; line-height:1.6;">{{Template:Tasna tamzwarut/Wikipidya}}</div>
</div>
</div>
<div style="flex:1 1 280px; max-width:100%; box-sizing:border-box;">
<div style="border:1px solid #a7d7f9; border-radius:5px; background:#e6f2ff; margin-bottom:15px; overflow:hidden;">
<div style="background:#0055a4; color:#fff; padding:0.7em; font-weight:bold;">📸 Tawlaft n ɣassad</div>
<div style="padding:1em; text-align:center; font-family: system-ui, -apple-system, sans-serif; font-size:95%; line-height:1.6;">{{Template:Tasna tamzwarut/Tawlaft n wass}}</div>
</div>
<div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:5px; background:#fcfcfc; margin-bottom:15px; overflow:hidden;">
<div style="background:#cccc00; color:#000; padding:0.7em; font-weight:bold;">📰 Inɣmisn n umaḍal</div>
<div style="padding:1.5em; font-family: system-ui, -apple-system, sans-serif; font-size:95%; line-height:1.6;">{{Talɣa:Tasna tamzwarut/inɣmisn}}</div>
</div>
<div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:5px; background:#fcfcfc; margin-bottom:15px; overflow:hidden;">
<div style="background:#228B22; color:#fff; padding:0.7em; font-weight:bold;">🔬 Tamassant</div>
<div style="padding:1.5em; font-family: system-ui, -apple-system, sans-serif; font-size:95%; line-height:1.6;">{{Talɣa:Aggur:Timassanin/Amgrad 2}}</div>
</div>
<div style="border:1px solid #a2a9b1; border-radius:5px; background:#fcfcfc; overflow:hidden;">
<div style="background:#808080; color:#fff; padding:0.7em; font-weight:bold;">🔗 Isnfarn yaḍn</div>
<div style="padding:1.5em; font-family: system-ui, -apple-system, sans-serif; font-size:95%; line-height:1.6;">{{Template:Tasna tamzwarut/Tazwurt mẓẓin}}</div>
</div>
</div>
</div>
<div style="margin-top:15px;">{{Tasna Tamzwarut/Isenfaren Aytmaten}}</div>
{{Tasna Tamzwarut/Izddar}}
{{Askkil amaziɣ}}
{{Incubator|tutlayt=[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wt/shi Taclḥit]|projet=[https://www.wiktionary.org/ Wikimawal]}}
phyz6dkp8yctmbtqltiqvgtefzgpw66
Taggayt:Timassanin
14
3018
78698
30909
2026-07-13T12:24:06Z
Aɣaras iḍlan
2610
/* */
78698
wikitext
text/x-wiki
{{Isksal n waggur}}
[[Taggayt:Bugjdi n Wikipidya taclḥit]]
'''Timassanin''': ismun tiggayin n kraygat tussna niɣ d tamassant, lli mi nttini daɣ: (Science)
[[Taggayt:Tamassant]]
nbqk55n6pm4l6c6vmjh0qhfm76ym5le
Asif n walim
0
15420
78693
78692
2026-07-13T11:59:33Z
Aɣaras iḍlan
2610
/* Talɣa nns d ma t iskarn */
78693
wikitext
text/x-wiki
{{databox|en:milky way}}
'''Asif n walim''' niɣ d '''asif n ignna''' niɣ d '''aɣaras n walim''', iga ism n yat tmzzuɣrt. Ig nit ansa n [[Angraw anafuk|Ungraw Anafuk]] ɣ illa wakal, anaw nns iga uzlig (izlg), ilkm s tiɣzi nns ikʷti n 100.000 n usggʷas anafaw, ilin gis gr 100 ar 400 n id mlyar n itran. iqqan d ad asn ittyafas ɣunckad n wuṭṭun ad nit n imttiwgn iɣ akkʷ drusn.<ref name=":0">[[Iraql|iga]] {{Bdr awib |date=2022-09-06 |title=Astronomie : qu'est-ce que la Voie Lactée ? {{!}} Maxisciences |url=https://www.maxisciences.com/sciences/espace/voie-lactee_art47348.html |access-date=2026-07-11 |website=www.maxisciences.com |language=fr}}</ref>
Ar ittyawnna is d tamzzuɣrt ad tlul d ɣar kra n tizi nif abaqqay Mqqurn (Big Bang), attayn n 13,2 n id mlyar n usggʷas ayad. Itran, d imttiwgn, d tfkkiwin tisayrarin yaḍnin lli tt skarnin, ar smlillin f wammas nns, ɣilli ɣ illa yan ugḍay asggan anig-iẓẓay. Sɣ usmnu n Wakal, yaggug t ugḍay ad asggan s kra n 27.000 n usggʷas anafaw.<ref name=":0" />
Adjar nns akkʷ yaẓnn iga t tamzzuɣrt n Andṛumida lli yaggugn Tafukt s wattayn n 2,55 n umlyun n usggʷas anafaw, illa ɣ talayt n itran n Andṛumida. Ntta d wattayn n sḍiṣt tmrawin (60) n tmzzuɣar mẓẓiynin yaḍnin, lliɣ illa umdlu imqqurn n Majillan d umdlu imẓẓiyn n Majillan, ar kullu skarn "Tagrumma Tadɣrant", lli igan zaɣd nttat yan ugzzum sɣ "Ibr-Agdad n tgṣmaḍt". Yan umdaday ismmunn akkʷ timzzuɣar d-aẓnin i xtalli igan tinɣ.<ref name=":0" />
== Tasnaẓuṛt n ism ==
=== Ism nns dar Imaziɣn: ===
Dar imaziɣn n zikk, amjakrar ann umlil ifruzziyn n itran d ar izggr ignna n dyiḍ, irwas alim usdid lli illuzzan, iffarri ɣ waḍu. Aswingm ad nit ad yujjan aɛṛabn ad as fkin ism n « Darb al-Tabbana » (Tasukt n imzznza n walim).<ref>[[Iraql|ur ittmtatnrad]]
[[Iraql|ut y]]</ref> « Asif n walim » dar Imaziɣn d Waɛrabn irwas ma d iffal umkraz tiɣʷrdin nns, mk yusi yan waggʷa n walim ɣ kra n uzgaw ibbin.
Mgalan d waɛṛabn lli ddrnin ɣ yat twnnaḍt izwan, tsur f iɣarasn d iswak, Imaziɣn daɣ (slawan akkʷ ɣwilli gisn zdɣnin ɣ tmnaḍin tidraranin n Waṭlas) ifl gisn uggar ungraw n twala n waman d isaffn. Assfif ad agnnan ittlkikiḍn, ur asn d isskti kra n uɣaras, isskti asn d imil azray n yan wasif ingin, yasi d dids ifṛẓẓan sfawnin n walim imlluln aynna ittkka.
=== Ism nns dar iṛmmuyn: ===
Taguri n « Voie » tkka d tutlayt talatinit « Via » lli isnamkn: aɣaras, abrid, tin « Lactée » tkk d zaɣd nttat talatinit « Lacteus » lli isnamkn: mad izdin d ukʷfay, nɣ d kra irwasn akʷfay. S ɣmkad « La Voie Lactée » twats: Aɣaras n ukʷfay. Aẓuṛ n ism ad lli fkan i tmzzuɣrt n wasif n walim, ikka d Umiyn Igrikn iqburn. Mqqar itahl "[[Zus]]" (Zeus) s "Iṛa" (Héra), iṭṭaf snat d mrawt (12) n taldniwin s ma intln. D yat gisnt lli mi ismn "Alɣmin" (Alcmène), yuru dis yan yiwis, ism as "[[Iraql|iraɣl]]" (Hercule). Sɣ lliɣ d ilul warba ad, ila yat taẓẓiḍṛa yutin tin ufgan, lli as yiwsn ad issugr mnid n kra illan, amr Tamttant, acku innas tga tafgant d ar tettmttat.<ref>{{Bdr awib |title=La voie lactée {{!}} Espace des sciences |url=https://www.espace-sciences.org/archives/la-voie-lactee |access-date=2026-07-11 |website=www.espace-sciences.org}}</ref>
Afad ad irar iwis d yan ur ittmtatn, yut Zus tamlda ɣ yan dyiḍ lliɣ tdda tmɣart nns "Iṛa" ad tgn zikk f mad yadlli tmyar. Isiggl Zus "iṛaɣl", isrs t f tama n tɣssa n "iṛa" lli iṭṭaṣn, ur imaṭil ubijju ad yaf tibbit n "Hiṛa", issnti ar itteṭṭḍ s kigan n udurdu sɣ "Ukʷfay n tɣllalt". Tduy d ilmma "iṛa" sɣ iṭṣ s yan uṛmmaḍ ijfan ɣ idmarn nns. Tfrk is ar tssuṭuḍ yan urba ur igin wins. Tmmaɣ ad t inn fllas tsitti, macc yumẓ nit Iṛaɣl ɣ tibbit nns. Tmmaɣ tiklit tis snat s uggar n tammara, macc tggammi, imuqqn gis Iṛaɣl s yat tgrdi iggutn. Ɣ tis kraḍt n tikkal, tssus iṛaɣl sɣ tibbit nns s iɣnan, ɣakudann ad d tnḍṛ yat tmiẓẓṛt n ukʷfay aylliɣ innzwi ɣ Ignna, iskr d nit ilmma mayann "Aɣaras n ukʷfay".
== Amzruy ==
Galili ad igan walli izwarn ad t iẓr ɣ usggʷas n 1610 s twisi n tsmaqqalt nns tasnitrant. Yufa d is tettyawskar s tuggt n itran lli ur iẓḍaṛ ufgan ad tn izlm s tiṭṭ nns yazufn (« Iɣʷẓan mas d Asif n Walim ur igi amr yan ugudi n itran id war-uṭṭun lli lluzzanin f kra n igudiyn mẓẓiynin », Galili, Amazan agnnan, 1610). Assfif ad iflin, lli irwasn akʷfay, iga tamatart n tmzzuɣrt ɣ ignna, ɣmklli s ittyawmnad sɣ idis nns, sɣ udɣar ɣ tlla [[Tafukt]] ɣammas-ka-t-inn n ungraw ad abaraw.
==Talɣa nns d ma t iskarn==
Tga tmzzuɣrt n wasif n walim yat tmzzuɣrt tuzligt imqqurn, lli mi tettyafa talɣa nns ɣ usggʷas n 1951 s radio n tsnitrit. Ɣ wammas nns illa yan waqqa isfawn mi ttinin "Aglla", gis ɣ turrut attayn n 10 000 n isggʷasn inafawn. Sɣ gis ar ttffuɣn kra n iɣalln uzlign ar skarn yan ufllun awarar n 100 000 n isggʷasn inafawn llanin ɣ turrut nns, d yat tzuri ilkkmn gr 1 000 ar 3 000 SgF (isggʷasn inafawn).<ref name=":1">{{Bdr awib |last=Larousse |first=Éditions |title=Voie lactée - LAROUSSE |url=https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Voie_lact%C3%A9e/149220 |access-date=2026-07-13 |website=www.larousse.fr |language=fr}}</ref>
Aglla ad d ufllun lli dids, tssutl asn yat tsga iṭṭafn talɣa takʷlillayt ittyawssann s "amdallalas", lli mi tettyawsɣal turrut nns s 300 000 n isggʷasn inafawn. Amdallalas ad llan gis kigan n igudiyn n itran, taggat nnsn tlla ɣ uflla niɣ d ɣ wadday n ufllun ad. Waxxa ɣmkann, amdallalas ad (zun d tuẓẓumt n Wasif n Walim) ur iẓḍaṛ ad t tẓṛ tiḍṭ acku f ugḍṛuṛ agritran. F ɣmkann, taɣudiwt nns ar tettili s umgraw n ddu-zggʷaɣ d radio-telescopes.<ref name=":1" />
Iɣ ittyawmnad sɣ idis, asif n walim irwas yan ufllun iwrn, yili gis yan uffudl bahra isfawn ɣ tuẓẓumt nns, ɣinn aɣ munnt tuggt n itran. tamu tmzzuɣrt ad uggar n 100 n id mlyar n itran (itran zilliznin s uẓṛwal n wanaw amzwaru I, d itran izggʷaɣn mqqurnin n wanaw wis sin II), d igḍṛaṛ ula arragn gr itran. Asttul nns d wattayn n ifḍ n id mlyar n ttwal win Tafukt. Afllun ad, lli iṭṭafn attayn n 70 % sɣ usttul amakay n tmzzuɣrt, gis itran mzaraynin kigan ɣ usttul d uwtay nnsn. Ma illan ngr itran, kullu imun ɣ iɣalln uzlign nttat d itran lli akkʷ mẓẓiynin ɣ uwtay, lli mi ttinin agdud amzwaru I (T Tauri, itran O nɣ d B, Céphéides). Ɣ usggʷas n 2002, ufan imassann is illa yan ugḍay asggan bahra imqqurn ɣ wammas n Wasif n Walim, lli mi ilkkm usttul nns kra n kkuẓ n id mlyun n ttwal win Tafukt.
== Isuɣal==
[[Taggayt: Timassanin]]
tvos1e9vq7ft9f1v38o7vccl7did1cj
78694
78693
2026-07-13T12:00:15Z
Aɣaras iḍlan
2610
/* Talɣa nns d ma t iskarn */
78694
wikitext
text/x-wiki
{{databox|en:milky way}}
'''Asif n walim''' niɣ d '''asif n ignna''' niɣ d '''aɣaras n walim''', iga ism n yat tmzzuɣrt. Ig nit ansa n [[Angraw anafuk|Ungraw Anafuk]] ɣ illa wakal, anaw nns iga uzlig (izlg), ilkm s tiɣzi nns ikʷti n 100.000 n usggʷas anafaw, ilin gis gr 100 ar 400 n id mlyar n itran. iqqan d ad asn ittyafas ɣunckad n wuṭṭun ad nit n imttiwgn iɣ akkʷ drusn.<ref name=":0">[[Iraql|iga]] {{Bdr awib |date=2022-09-06 |title=Astronomie : qu'est-ce que la Voie Lactée ? {{!}} Maxisciences |url=https://www.maxisciences.com/sciences/espace/voie-lactee_art47348.html |access-date=2026-07-11 |website=www.maxisciences.com |language=fr}}</ref>
Ar ittyawnna is d tamzzuɣrt ad tlul d ɣar kra n tizi nif abaqqay Mqqurn (Big Bang), attayn n 13,2 n id mlyar n usggʷas ayad. Itran, d imttiwgn, d tfkkiwin tisayrarin yaḍnin lli tt skarnin, ar smlillin f wammas nns, ɣilli ɣ illa yan ugḍay asggan anig-iẓẓay. Sɣ usmnu n Wakal, yaggug t ugḍay ad asggan s kra n 27.000 n usggʷas anafaw.<ref name=":0" />
Adjar nns akkʷ yaẓnn iga t tamzzuɣrt n Andṛumida lli yaggugn Tafukt s wattayn n 2,55 n umlyun n usggʷas anafaw, illa ɣ talayt n itran n Andṛumida. Ntta d wattayn n sḍiṣt tmrawin (60) n tmzzuɣar mẓẓiynin yaḍnin, lliɣ illa umdlu imqqurn n Majillan d umdlu imẓẓiyn n Majillan, ar kullu skarn "Tagrumma Tadɣrant", lli igan zaɣd nttat yan ugzzum sɣ "Ibr-Agdad n tgṣmaḍt". Yan umdaday ismmunn akkʷ timzzuɣar d-aẓnin i xtalli igan tinɣ.<ref name=":0" />
== Tasnaẓuṛt n ism ==
=== Ism nns dar Imaziɣn: ===
Dar imaziɣn n zikk, amjakrar ann umlil ifruzziyn n itran d ar izggr ignna n dyiḍ, irwas alim usdid lli illuzzan, iffarri ɣ waḍu. Aswingm ad nit ad yujjan aɛṛabn ad as fkin ism n « Darb al-Tabbana » (Tasukt n imzznza n walim).<ref>[[Iraql|ur ittmtatnrad]]
[[Iraql|ut y]]</ref> « Asif n walim » dar Imaziɣn d Waɛrabn irwas ma d iffal umkraz tiɣʷrdin nns, mk yusi yan waggʷa n walim ɣ kra n uzgaw ibbin.
Mgalan d waɛṛabn lli ddrnin ɣ yat twnnaḍt izwan, tsur f iɣarasn d iswak, Imaziɣn daɣ (slawan akkʷ ɣwilli gisn zdɣnin ɣ tmnaḍin tidraranin n Waṭlas) ifl gisn uggar ungraw n twala n waman d isaffn. Assfif ad agnnan ittlkikiḍn, ur asn d isskti kra n uɣaras, isskti asn d imil azray n yan wasif ingin, yasi d dids ifṛẓẓan sfawnin n walim imlluln aynna ittkka.
=== Ism nns dar iṛmmuyn: ===
Taguri n « Voie » tkka d tutlayt talatinit « Via » lli isnamkn: aɣaras, abrid, tin « Lactée » tkk d zaɣd nttat talatinit « Lacteus » lli isnamkn: mad izdin d ukʷfay, nɣ d kra irwasn akʷfay. S ɣmkad « La Voie Lactée » twats: Aɣaras n ukʷfay. Aẓuṛ n ism ad lli fkan i tmzzuɣrt n wasif n walim, ikka d Umiyn Igrikn iqburn. Mqqar itahl "[[Zus]]" (Zeus) s "Iṛa" (Héra), iṭṭaf snat d mrawt (12) n taldniwin s ma intln. D yat gisnt lli mi ismn "Alɣmin" (Alcmène), yuru dis yan yiwis, ism as "[[Iraql|iraɣl]]" (Hercule). Sɣ lliɣ d ilul warba ad, ila yat taẓẓiḍṛa yutin tin ufgan, lli as yiwsn ad issugr mnid n kra illan, amr Tamttant, acku innas tga tafgant d ar tettmttat.<ref>{{Bdr awib |title=La voie lactée {{!}} Espace des sciences |url=https://www.espace-sciences.org/archives/la-voie-lactee |access-date=2026-07-11 |website=www.espace-sciences.org}}</ref>
Afad ad irar iwis d yan ur ittmtatn, yut Zus tamlda ɣ yan dyiḍ lliɣ tdda tmɣart nns "Iṛa" ad tgn zikk f mad yadlli tmyar. Isiggl Zus "iṛaɣl", isrs t f tama n tɣssa n "iṛa" lli iṭṭaṣn, ur imaṭil ubijju ad yaf tibbit n "Hiṛa", issnti ar itteṭṭḍ s kigan n udurdu sɣ "Ukʷfay n tɣllalt". Tduy d ilmma "iṛa" sɣ iṭṣ s yan uṛmmaḍ ijfan ɣ idmarn nns. Tfrk is ar tssuṭuḍ yan urba ur igin wins. Tmmaɣ ad t inn fllas tsitti, macc yumẓ nit Iṛaɣl ɣ tibbit nns. Tmmaɣ tiklit tis snat s uggar n tammara, macc tggammi, imuqqn gis Iṛaɣl s yat tgrdi iggutn. Ɣ tis kraḍt n tikkal, tssus iṛaɣl sɣ tibbit nns s iɣnan, ɣakudann ad d tnḍṛ yat tmiẓẓṛt n ukʷfay aylliɣ innzwi ɣ Ignna, iskr d nit ilmma mayann "Aɣaras n ukʷfay".
== Amzruy ==
Galili ad igan walli izwarn ad t iẓr ɣ usggʷas n 1610 s twisi n tsmaqqalt nns tasnitrant. Yufa d is tettyawskar s tuggt n itran lli ur iẓḍaṛ ufgan ad tn izlm s tiṭṭ nns yazufn (« Iɣʷẓan mas d Asif n Walim ur igi amr yan ugudi n itran id war-uṭṭun lli lluzzanin f kra n igudiyn mẓẓiynin », Galili, Amazan agnnan, 1610). Assfif ad iflin, lli irwasn akʷfay, iga tamatart n tmzzuɣrt ɣ ignna, ɣmklli s ittyawmnad sɣ idis nns, sɣ udɣar ɣ tlla [[Tafukt]] ɣammas-ka-t-inn n ungraw ad abaraw.
==Talɣa nns d ma t iskarn==
Tga tmzzuɣrt n wasif n walim yat tmzzuɣrt tuzligt imqqurn, lli mi tettyafa talɣa nns ɣ usggʷas n 1951 s radio n tsnitrit. Ɣ wammas nns illa yan waqqa isfawn mi ttinin "Aglla", gis ɣ turrut attayn n 10 000 n isggʷasn inafawn. Sɣ gis ar ttffuɣn kra n iɣalln uzlign ar skarn yan ufllun awarar n 100 000 n isggʷasn inafawn llanin ɣ turrut nns, d yat tzuri ilkkmn gr 1 000 ar 3 000 SgF (isggʷasn inafawn).<ref name=":1">{{Bdr awib |last=Larousse |first=Éditions |title=Voie lactée - LAROUSSE |url=https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Voie_lact%C3%A9e/149220 |access-date=2026-07-13 |website=www.larousse.fr |language=fr}}</ref>
Aglla ad d ufllun lli dids, tssutl asn yat tsga iṭṭafn talɣa takʷlillayt ittyawssann s "amdallalas", lli mi tettyawsɣal turrut nns s 300 000 n isggʷasn inafawn. Amdallalas ad llan gis kigan n igudiyn n itran, taggat nnsn tlla ɣ uflla niɣ d ɣ wadday n ufllun ad. Waxxa ɣmkann, amdallalas ad (zun d tuẓẓumt n Wasif n Walim) ur iẓḍaṛ ad t tẓṛ tiḍṭ acku f ugḍṛuṛ agritran. F ɣmkann, taɣudiwt nns ar tettili s umgraw n ddu-zggʷaɣ d radio-telescopes.<ref name=":1" />
Iɣ ittyawmnad sɣ idis, asif n walim irwas yan ufllun iwrn, yili gis yan uffudl bahra isfawn ɣ tuẓẓumt nns, ɣinn aɣ munnt tuggt n itran. tamu tmzzuɣrt ad uggar n 100 n id mlyar n itran (itran zilliznin s uẓṛwal n wanaw amzwaru I, d itran izggʷaɣn mqqurnin n wanaw wis sin II), d igḍṛaṛ ula arragn gr itran. Asttul nns d wattayn n ifḍ n id mlyar n ttwal win Tafukt. Afllun ad, lli iṭṭafn attayn n 70 % sɣ usttul amakay n tmzzuɣrt, gis itran mzaraynin kigan ɣ usttul d uwtay nnsn. Ma illan ngr itran, kullu imun ɣ iɣalln uzlign nttat d itran lli akkʷ mẓẓiynin ɣ uwtay, lli mi ttinin agdud amzwaru I (T Tauri, itran O nɣ d B, Céphéides). Ɣ usggʷas n 2002, ufan imassann is illa yan ugḍay asggan bahra imqqurn ɣ tuẓẓumt n Wasif n Walim, lli mi ilkkm usttul nns kra n kkuẓ n id mlyun n ttwal win Tafukt.
== Isuɣal==
[[Taggayt: Timassanin]]
nl0w7bxt7nrgi0vhg7h36qhx4wipm1j
Pitaguras
0
15422
78696
2026-07-13T12:15:38Z
Aɣaras iḍlan
2610
ismatti Aɣaras iḍlan tasna [[Pitaguras]] s [[Fitaɣurs]] : Asmazɣ n tguri
78696
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECTION [[Fitaɣurs]]
lqryu6p0q9j254aychexnj1s47q21qq