Wikipedija shwiki https://sh.wikipedia.org/wiki/Glavna_stranica MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedija Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu Nacrt Razgovor o nacrtu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk 0 1881 42656389 42646873 2026-07-18T10:54:28Z Minorax 135426 42656389 wikitext text/x-wiki {{Infokutija (BS) |naslov = Merkur [[File:Mercury symbol (bold).svg|24px|☿]] |tijelostil = |iznad = |iznadstil = |slika = [[Datoteka:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|mini|255x255piksel]] |slikastil = |tekst = Snimka Merkura koju je napravio ''[[Messenger]]'' 2008. |captionstyle = |zaglavljestil = background:{{{boja|}}}; |oznakastil = |podacistil = |zaglavlje1 = {{#if: {{{Otkrio|}}}{{{Datum otkrića|}}}|Otkriće }} |oznaka1 = |podaci1 = |zaglavlje2 = |oznaka2 = |podaci2 = |zaglavlje3 = |oznaka3 = |podaci3 = |zaglavlje4 = |oznaka4 = |podaci4 = |zaglavlje5 = |oznaka5 = |podaci5 = |zaglavlje6 = |oznaka6 = Sporedni nazivi |podaci6 = {{#if: {{{drugi_nazivi|}}}|{{{drugi_nazivi}}} }} |zaglavlje7 = |oznaka7 = |podaci7 = {{#if: {{{mp_kategorija|}}}|{{{mp_kategorija}}} }} |zaglavlje8 = |oznaka8 = |podaci8 = |zaglavlje9 = |oznaka9 = |podaci9 = |zaglavlje10 = |oznaka10 = |podaci10 = |zaglavlje11 = |oznaka11 = [[Afel]] |podaci11 = ≈&thinsp; 0.466697 [[Astronomska jedinica|AJ]] <br> (69,816,900 km) |zaglavlje12 = |oznaka12 = [[Perihel]] |podaci12 = {{val|0.3|u=AJ}} <br> (46,001,200 km) |zaglavlje13 = |oznaka13 = [[Periapsis]] |podaci13 = |zaglavlje14 = |oznaka14 = [[Apoapsis]] |podaci14 = |zaglavlje15 = |oznaka15 = Srednji poluprečnik putanje |podaci15 =0.387098 AU |zaglavlje16 =57,909,050 km |oznaka16 = [[Ekscentricitet]] |podaci16 = 0.205630 |zaglavlje17 = |oznaka17 = [[Orbitalni period]] |podaci17 = 88 dana |zaglavlje18 = |oznaka18 = Sinodni period |podaci18 = 115,88 dana |zaglavlje19 = |oznaka19 = Prosječna orbitalna brzina |podaci19 = 47,36 km/s |zaglavlje20 = |oznaka20 = [[Srednja anomalija]] |podaci20 = 174.796 deg |zaglavlje21 = |oznaka21 = Inklinacija |podaci21 = 1.770° |zaglavlje22 = |oznaka22 = [[Ugaona udaljenost]] |podaci22 = {{#if: {{{Ugaona udaljenost|}}}|{{{Ugaona udaljenost}}} }} |zaglavlje23 = |oznaka23 = [[Dužina ulaznog čvora]] |podaci23 = 7.005° |zaglavlje24 = |oznaka24 = [[Dužina periapsisa]] |podaci24 = {{#if: {{{Dužina periapsisa|}}}|{{{Dužina periapsisa}}} }} |zaglavlje25 = |oznaka25 = [[Vrijeme periapsisa]] |podaci25 = {{#if: {{{Vrijeme periapsisa|}}}|{{{Vrijeme periapsisa}}} }} |zaglavlje26 = |oznaka26 = [[Argument perihela]] |podaci26 = 29.124° |zaglavlje27 = |oznaka27 = [[Poluamplituda]] |podaci27 = {{#if: {{{Poluamplituda|}}}|{{{Poluamplituda}}} }} |zaglavlje28 = |oznaka28 = [[Prirodni satelit]] |podaci28 = net |zaglavlje29 = |oznaka29 = |podaci29 = |zaglavlje30 = Fizikalne osobine |oznaka30 = |podaci30 = |zaglavlje31 = |oznaka31 = |podaci31 = |zaglavlje32 = |oznaka32 = [[Poluprečnik]] |podaci32 = {{#if: {{{Poluprečnik|}}}|{{{Poluprečnik}}} }} |zaglavlje33 = |oznaka33 = [[Ekvator]]ijalni poluprečnik |podaci33 = {{#if: {{{Ekvatorijalni poluprečnik|}}}|{{{Ekvatorijalni poluprečnik}}} }} |zaglavlje34 = |oznaka34 = [[Geografski pol|Polarni]] poluprečnik |podaci34 = {{#if: {{{Polarni poluprečnik|}}}|{{{Polarni poluprečnik}}} }} |zaglavlje35 = |oznaka35 = [[Elipticitet]] |podaci35 = |zaglavlje36 = |oznaka36 = Obim |podaci36 = |zaglavlje37 = |oznaka37 = Površina |podaci37 = {{#if: {{{Površina|}}}|{{{Površina}}} }} |zaglavlje38 = |oznaka38 = [[Zapremina]] |podaci38 = {{#if: {{{Zapremina|}}}|{{{Zapremina}}} }} |zaglavlje39 = |oznaka39 = [[Težina|Masa]] |podaci39 = {{#if: {{{Masa|}}}|{{{Masa}}} }} |zaglavlje40 = |oznaka40 = Prosječna gustoća |podaci40 = {{#if: {{{Prosječna gustoća|}}}|{{{Prosječna gustoća}}} }} |zaglavlje41 = |oznaka41 = Ekvatorijalna površinska [[gravitacija]] |podaci41 = {{val|11.15|}} m/s²{{efn|name=Surface gravity}} |zaglavlje42 = |oznaka42 = [[Brzina oslobađanja]] |podaci42 = 23.5 km/s{{efn|name=Escape velocity}} |zaglavlje43 = |oznaka43 = Period rotacije |podaci43 = − 0.6713 <br>25 dana, 16 sati, 6 minuta, 36 sekundi |zaglavlje44 = |oznaka44 = Siderički period rotacije |podaci44 = {{#if: {{{Siderički period rotacije|}}}|{{{Siderički period rotacije}}} }} |zaglavlje45 = |oznaka45 = Ekvatorijalna brzina rotacije |podaci45 = 2.68&nbsp;km/h |zaglavlje46 = |oznaka46 = Osni nagib |podaci46 = {{val|28.32|u=°}} |zaglavlje47 = |oznaka47 = [[Rektascenzija]] sjevernog pola |podaci47 = {{#if: {{{Rektascenzija sjevernog pola|}}}|{{{Rektascenzija sjevernog pola}}} }} |zaglavlje48 = |oznaka48 = Deklinacija sjevernog pola |podaci48 = 42.950° |zaglavlje49 = |oznaka49 = Ekliptična geografska širina |podaci49 = {{#if: {{{Ekliptična geografska širina|}}}|{{{Ekliptična geografska širina}}} }} |zaglavlje50 = |oznaka50 = Ekliptična geografska dužina |podaci50 = {{#if: {{{Ekliptična geografska dužina|}}}|{{{Ekliptična geografska dužina}}} }} |zaglavlje51 = |oznaka51 = [[Albedo]] |podaci51 = 0,290 do 0,442 |zaglavlje52 = |oznaka52 = [[Temperatura]] |podaci52 = {{#if: {{{Temperatura|}}}|{{{Temperatura}}} }} |zaglavlje53 = |oznaka53 = [[Temperatura]] na površini |podaci53 = −201&nbsp;°C |zaglavlje54 = |oznaka54 = Spektralna klasa |podaci54 = |zaglavlje55 = |oznaka55 = [[Prividna magnituda]] |podaci55 = 7.67 <br /> |zaglavlje56 = |oznaka56 = [[Ugaoni prečnik]] |podaci56 = {{#if: {{{Ugaoni prečnik|}}}|{{{Ugaoni prečnik}}} }} |zaglavlje57 = {{#if: {{{Pritisak|}}}{{{Skalarna visina|}}}{{{Atmosferski sastav|}}}|Osobine atmosfere }} |oznaka57= |podaci57 = |zaglavlje58 = |oznaka58 = Pritisak |podaci58 = {{#if: {{{Pritisak|}}}|{{{Pritisak}}} }} |zaglavlje59 = |oznaka59 = Skalarna visina |podaci59 = {{#if: {{{Skalarna visina|}}}|{{{Skalarna visina}}} }} |zaglavlje60 = |oznaka60 = Atmosferski sastav |podaci60 = |zaglavlje61 = {{#if: {{{Fotosferski sastav|}}}|Osobine fotosfere }} |oznaka61 = |podaci61 = |zaglavlje62 = |oznaka62 = Fotosferski sastav |podaci62 = {{#if: {{{Fotosferski sastav|}}}|{{{Fotosferski sastav}}} }} |ispodstil = |ispod = }} '''Merkur''' (simbol: [[File:Mercury symbol (fixed width).svg|16px|☿]]) je najmanja, a ujedno i najbliža [[planeta]] [[sunce|Suncu]] i jedna od 8 planeta u [[sunčev sistem|Sunčevom sistemu]],{{efn|[[Pluton]] je otkriven [[1930]]. i smatran je jednom od planeta [[sunčev sistem|Sunčevog sistema]] (najmanjim i najudaljenijim planetom). Nakon [[2006]]. Pluton je označen kao patuljasta planeta. Pluton takođe ima orbitalni ekscentricitet koji je mnogo veći nego što je to slučaj sa Merkurom. Sve do 1976. smatrano je da ima veće dimenzije od Merkura.}} čiji [[orbitalni period]] traje oko 88 [[zemlja|zemaljskih]] dana. Gledano sa Zemlje, Merkuru je potrebno skoro 116 dana da napravi jedan puni krug oko svoje orbite, što je mnogo brže nego kod i jedne druge planete. Upravo ova brzina revolucije Merkura je i bila razlog zbog kojeg je ta planeta dobila ime po [[rimska religija|starorimskom bogu]] trgovine i putovanja i glasniku bogova [[merkur (bog)|Merkuru]] ({{jez-lat|Mercurius}}; grčki ekvivalent je [[Hermes]]). Zbog gotovo nepostojanja [[Atmosfera nebeskog tela|atmosfere]] koja bi ublažila [[sunčeva radijacija|sunčevo zračenje]], površina Merkura je izložena najintenzivnijim temperaturnim varijacijama među svim planetama Sunčevog sistema, koje se na području oko ekvatora kreću između -173&nbsp;°C u toku noći i +427&nbsp;°C u toku dana. Temperature na polovima su konstantno ispod -93&nbsp;°C. Merkur je specifičan i po nagibu svoje ose jer ima najmanju vrednost među svim planetama Sunčevog sistema i iznosi svega 2,11′ (oko trideseti deo stepena), ali i po najizraženijem ekscentricitetu orbite. U fazi [[afel]]a Merkur je čak 1,5 puta dalje od Sunca u odnosu na [[perihel]]. Prosečna udaljenost Merkura od Sunca je 0,387 [[Astronomska jedinica|AJ]] ili 57.910.000&nbsp;km. Godišnja doba ne postoje u smislu godišnjih doba na Zemlji, što je posledica malog nagiba ose. Površina Merkura je izbrazdana brojnim [[meteorski krater|kraterima]] [[meteor]]skog porekla i slična je površini [[Mesec]]a, što navodi na zaključak da je sama planeta u [[geologija|geološkom]] stanju mirovanja više miliona godina. U [[gravitacija|gravitacionom]] smislu Merkur je gravitaciono zarobljena planeta i ima potpuno jedinstven sistem rotacije{{efn|Pod rotacijom se u astronomiji podrazumeva okretanje nekog tela oko vlastite osi koja prolazi njegovim središtem (rotacija Zemlje traje jedan dan). Revolucija predstavlja okretanje tela oko nekog spoljašnjeg objekta gravitaciono veće snage.}} u odnosu na ostale objekte Sunčevog sistema. Za vreme jedne revolucije, Merkur izvrši svega jednu i po rotaciju (dok Zemlja ima odnos 365:1).<ref>[http://sciencenetlinks.com/interactives/messenger/or/OrbitRotation.html "Animated clip of orbit and rotation of Mercury".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505222804/http://sciencenetlinks.com/interactives/messenger/or/OrbitRotation.html |date=2016-05-05 }} Sciencenetlinks.com.</ref> Pošto Merkurova [[orbita]] leži u ravni sa orbitom Zemlje (kao što je slučaj i sa [[venera|Venerom]]), ova planeta je vidljiva na zemljinom nebu tokom ranog jutra i uveče, ali ne i tokom ponoći. Zbog blizine Sunca, retko je u povoljnom položaju za posmatranje, a i tada je vidljiv iznad horizonta samo kratko vreme pre zalaska ili nakon izlaska Sunca. Gledano sa Zemlje, Merkur je vidljiv u raznim fazama (poput Meseca u svojim [[mesečeve mene|menama]]). Prva svemirska letelica koja se približila Merkuru bila je [[Mariner 10]] tokom sedamdesetih godina 20. veka. Ona je tokom tri „susreta“ snimila oko 45% površine planete. Nova sonda [[MESSENGER|''MESSENGER'']]'','' lansirana u avgustu [[2004]], u orbitu Merkura ušla je u martu [[2011]]. i tokom naredne dve godine uspela je da snimi celokupnu površinu ove planete. == Fizičke karakteristike i unutrašnja struktura == [[Datoteka:Mercury Internal Structure.svg|250px|mini|levo|Model unutrašnje građe Merkura:<br />1. Kora: debljina 100—300 km;<br />2. Mantl: 600 km; <br /> 3. Jezgro: poluprečnik 1.800 km.]] Merkur je najmanja od 4 [[terestrička planeta|terestričke planete]]{{efn|[[Terestrička planeta]] ili ''planeta Zemljinog tipa'' je planeta sa čvrstom površinom. Naziv „terestrički“ je nastao od latinske reči „tera“ ({{jez-lat|terra}}) što znači zemlja ili tlo, pa bi se atribut „terestrički“ mogao prevesti kao „zemljoliki“. Ponekad, ove planete u Sunčevom sistemu se takođe nazivaju i „unutrašnjim planetama“. U ovu grupu pored Merkura spadaju i [[Venera]], [[Zemlja]] i [[Mars]].}} u [[sunčev sistem|Sunčevom sistemu]] čiji [[ekvator]]ijalni [[poluprečnik|radijus]] iznosi 2.439,7&nbsp;km, što je tek za oko 40% više od radijusa [[Mesec]]a.<ref name="nssdcMercury">{{cite web |title=Mercury Fact Sheet |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html |publisher=[[NASA]] Goddard Space Flight Center |date=November 30, 2007 |accessdate=7. 4. 2014. |archive-date=2020-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520143347/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html }}</ref> Po svojim dimenzijama, Merkur je čak manji i od najvećih [[prirodni satelit|prirodnih satelita]] u Sunčevom sistemu, kao što su [[ganimed (satelit)|Ganimed]] ([[Jupiter]]ov mesec) i [[Titan (satelit)|Titan]] ([[Saturn]]ov mesec), iako je zbog znatno veće gustine masivniji od njih. Sa [[gustina|gustinom]] od 5,427 gr/cm³ Merkur je druga najkompaktnija planeta u Sunčevom sistemu, sa gustinom nešto manjom od Zemljine (5,515 gr/cm³).<ref name="nssdcMercury"/> Razlog zašto Merkur, uprkos velikoj količini [[gvožđe|gvožđa]], ima manju gustinu nego Zemlja je u tome što veća masa Zemlju čini kompaktnijom planetom i stvara veću gustinu. Merkur ima masu od samo 5,5 % mase Zemlje. Ukoliko bi se isključili efekti gravitacione kompresije elementi od kojih je Merkur sastavljen imali bi veću gustinu i time bi Merkur sa gustinom od 5,35 gr/cm³ imao veću gustinu od Zemlje koja bi u tom slučaju imala vrednost od 4,4 gr/cm³.<ref>{{cite web| author=Staff | date = 8. 5. 2003.| url=http://astrogeology.usgs.gov/Projects/BrowseTheGeologicSolarSystem/MercuryBack.html|title=Mercury|publisher=US Geological Survey |accessdate = 7. 7. 2014. }}</ref> Na osnovu gustine planete može se izvesti i zaključak o njenoj unutrašnjoj strukturi. Glavni uzrok izrazito velikih gustina Zemlje, posebno u njenom jezgru je gravitaciona kompresija, koja je u slučaju Merkura nedovoljna za toliko velike gustine zbog znatno manje mase ove planete. To navodi na zaključak da velika gustina u unutrašnjosti Merkura može biti posledica postojanja jezgra koje je mnogo masivnije od Zemljinog, i koje u svojoj građi ima znatno veći udeo teških metala (posebno gvožđa).<ref>{{cite journal| title = On the Internal Structures of Mercury and Venus|last=Lyttleton| first=R. A.| journal = Astrophysics and Space Science| volume = 5| issue = 1|pages=18|year=1969| doi = 10.1007/BF00653933| bibcode = 1969Ap&SS...5...18L | issn=0004-640X }}</ref> Strukturnu osnovu Merkura čine [[metal]]i sa oko 70% udela i [[silikati]] koji čine preostalih 30% strukturnih elemenata.<ref name="strom">{{Cite book|author1=Robert G. Strom|author2=Ann L. Sprague|title=Exploring Mercury: The Iron Planet|url=http://books.google.com/books?id=b6BRNJEkq2EC|year=2003|publisher=Springer|isbn=978-1-85233-731-5}}</ref> Na osnovu geoloških istraživanja procenjeno je da Merkurovo jezgro ima udeo od oko 42% u celokupnoj zapremini planeta (Zemljino jezgro čini 17%). Radijus jezgra je oko 1.800&nbsp;km i ono je okruženo [[mantl]]om čija debljina varira između 500 i 700&nbsp;km. Iako se ranije smatralo da je jezgro ove planete u polučvrstom stanju, rezultati nekih istraživanja iz 2007. navode na zaključak da bi ono moglo biti u tečnom stanju.<ref name="cornell">{{cite news|last=Gold|first=Lauren| title=Mercury has molten core, Cornell researcher shows| date = 3. 5. 2007. | publisher=Cornell University| url=http://www.news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html| work=Chronicle Online | accessdate = 7. 4. 2014. }}</ref><ref name="nrao"/> Za razliku od jezgra u čijoj strukturi dominira gvožđe, mantl je izgrađen pretežno od silikata.<ref>{{cite journal | author=Spohn, Tilman; Sohl, Frank; Wieczerkowski, Karin; Conzelmann, Vera | title=The interior structure of Mercury: what we know, what we expect from BepiColombo | url=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_2001-12_49_14-15/page/1561 | journal=Planetary and Space Science | volume=49 | issue=14–15 |pages=1561-1570 | doi=10.1016/S0032-0633(01)00093-9 | bibcode=2001P&SS...49.1561S |year=2001}}</ref><ref>Gallant, R. 1986. ''The National Geographic Picture Atlas of Our Universe''. National Geographic Society, 2nd edition.</ref> Na osnovu podataka dobijenih tokom istraživačke misije [[Mariner 10]] ali i teleskopskih posmatranja sa Zemlje, litosfera Merkura verovatno ima debljinu između 100 i 300&nbsp;km.<ref name="anderson1">{{cite journal | title = "Shape and Orientation of Mercury from Radar Ranging Data" |last=Anderson, |first =J.D. | journal = Icarus | volume = 124 | issue = 2|pages=690-697 |year=1996| doi = 10.1006/icar.1996.0242 | bibcode=1996Icar..124..690A}}</ref> Jedna od karakteristika površine Merkura je i prisustvo brojnih grebena koji se protežu u dužinu i do nekoliko stotina kilometara. Pretpostavlja se da su nastali kao posledica kontrakcija magme prilikom procesa hlađenja jezgra i mantla u trenucima kada je na površini planete već bila formirana tanka očvrsla kora.<ref>{{cite journal| title = Lobate Thrust Scarps and the Thickness of Mercury's Lithosphere| last1=Schenk |first1=P. |first2 = H. J.| journal = Abstracts of the 25th Lunar and Planetary Science Conference| volume = 1994|pages=1994LPI....25.1203S| bibcode = 1994LPI....25.1203S| date = 1994| last2 = Melosh }}</ref><ref>T.R. Watters, F.Nimmo and M.S. Robinson - [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2004/pdf/1886.pdf Topography of lobate scarps on Mercury; new constraints on the planet's contraction]. OR Geology; November 1998; v. 26; no. 11; pp. 991-994</ref> [[Datoteka:4 Terrestrial Planets Size Comp True Color.png|320p|d|mini|Uporedni prikaz 4 [[terestrička planeta|terestričke planete]] - Merkur, [[Venera]], [[Zemlja]] i [[Mars]]]] Nekoliko teorija objašnjava veliko prisustvo gvožđa u građi jezgra Merkura. Najraširenija (i najprihvatljivija) teorija je ona po kojoj je Merkur u svojoj početnoj fazi nastanka imao odnos silikata i metala jednak onome kakav je danas u građi [[meteorit]]a [[hondrit]]a{{efn|Hondrit je tip [[kameni meteorit|kamenog meteorita]], koji se nisu izmenili tokom topljenja i diferencijacije od iskonskog tela. Nastali su od sitnih čestica prašine i zrnaca koje vode poreklo iz perioda formiranja Sunčevog sistema.}} koji vode poreklo iz perioda formiranja Sunčevog sistema, a da je masa same planete bila do 2,25 puta veća nego danas.<ref name="Benz">{{cite journal | title = "Collisional stripping of Mercury's mantle". | url = https://archive.org/details/icarus_1988-06_74_3/page/516 |last=Benz, W.; Slattery, W. L.; Cameron, A. G. W. |first = | journal = Icarus | volume = 74 | issue = 3|pages=516-528 |year=1988| doi = 10.1016/0019-1035(88)90118-2 | bibcode=1988Icar...74..516B }}</ref> U istoj toj fazi došlo je do sudara sa [[planetezimal]]nom masom, približne zabremine od oko šestine tadašnje mase Merkura, prilikom kojeg je veliki deo kore i mantla otrgnut od ostatka planete, čime je jezgro postalo dominantna zapreminska komponenta u građi planete.<ref name="Benz" />{{efn|Na sličan način nastoji se objasniti i poreklo nastanka Meseca, s tim što je u tom slučaju najveći deo te otrgnute mase ostao zarobljen zemljinom gravitacijom.<ref name="Benz" />}} Prema drugoj teoriji, Merkur je nastao iz solarne maglice i u svom protostanju imao je masu dvostruko veću u odnosu na sadašnju, ali i znatno manju gustinu. Usled visokih temperatura (zbog blizine Sunca) koje su iznosile i do 10.000 [[Kelvin (jedinica)|K]],<ref name="CameronAGW1">{{cite journal | title = The partial volatilization of Mercury |last=Cameron|first = A. G. W. | journal = Icarus | volume = 64 | issue = 2|pages=285-294 |year=1985| doi = 10.1016/0019-1035(85)90091-0 | bibcode=1985Icar...64..285C }}</ref> stene na površini Merkura su se topile i isparavale. Isparenja su jedno vreme kružila oko planete formirajući tanku ''stenovitu atmosferu'' koju je s vremenom [[sunčev vetar|solarni vetar]] jednostavno oduvao iz orbite Merkura.<ref name="CameronAGW1" /><ref>{{cite journal | title = Iron/silicate fractionation and the origin of Mercury|last=Weidenschilling|first = S. J.| journal = Icarus| volume = 35| issue = 1|pages=99-111|year=1987| doi = 10.1016/0019-1035(78)90064-7| bibcode=1978Icar...35...99W }}</ref> Svaka od ovih hipoteza je proveravana istraživanjima ''na terenu'' prevashodno zahvaljujući svemirskoj misiji [[MESSENGER]].<ref name="MSGRgrayzeck">{{cite web|last=Grayzeck|first=Ed| url=http://messenger.jhuapl.edu/| title=MESSENGER Web Site | publisher=Johns Hopkins University |accessdate = 7. 4. 2008. }}</ref><ref name="ESA pages">{{cite web| url=http://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=30| title=BepiColombo | work=ESA Science & Technology| publisher=European Space Agency| accessdate = 7. 4. 2008. }}</ref> Kako je sonda [[MESSENGER]] na površini pronašla znatno veće koncentracije kalijuma i sumpora nego što je bilo očekivano, ispostavilo se da ni jedna od pomenutih hipoteza ne odgovara stvarnom stanju, pošto bi oba elementa zbog visokih temperatura isparila u spoljašnji svemir.<ref name="intra">{{cite web|title=Messenger shines light on Mercury's formation|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/News/2011/September/30091103.asp|publisher=Chemistry World|accessdate = 1. 5. 2012.}}</ref> == Površinska geologija == [[Datoteka:EN0108821596M Sholem Aleichem crater on Mercury.png|mini|d|250p|Površina Merkura podseća na površinu [[Mesec]]a.]] Povšina Merkura je najsličnija površini [[Mesec]]a, i prekrivena je brojnim [[udarni krater|udarnim kraterima]] i basenima, što navodi na zaključak da je ova planeta u geološkoj fazi mirovanja milionima godina. Tlo Merkura je razmrvljeno usled udara [[meteorit]]a i erozije tla zbog naglih dnevnih varijacija temperature. Celokupna znanja o geologiji i geomorfologiji Merkura zasnovana su za sada jedino na istraživanjima svemirske sonde [[Mariner 10]] iz [[1975]]. i na [[teleskop]]skim snimcima sa Zemlje. Zbog svega toga, Merkur je još uvek najzagonentniji među unutrašnjim planetima Sunčevog sistema,<ref name="nrao">{{cite news|last=Finley| first=Dave | date = 3. 5. 2007.| title=Mercury's Core Molten, Radar Study Shows| publisher=National Radio Astronomy Observatory| url=http://www.nrao.edu/pr/2007/mercury/| accessdate = 12. 5. 2008. }}</ref> a analiza novih podataka sa sonde ''[[MESSENGER]]'' će umnogome pomoći boljem razumevanju fizičkih procesa na ovoj planeti.<ref>{{cite news| author=Staff | title=Scientists see Mercury in a new light| url=http://www.sciencedaily.com/releases/2008/02/080201093149.htm| publisher=Science Daily | date = 28. 2. 2008.| accessdate = 7. 4. 2014. }}</ref> Na osnovu različitih vrednosti [[albedo|albeda]] na površini, moguće je prostim teleskopskim osmatranjima istraživati karakteristike reljefa Merkura.{{efn|U astronomiji se albedo nebeskog tela može koristiti da se donesu zaključci o sastavu površine tela, pošto refleksija svetlosti sa površine zavisi od njene fizionomije i sastava.}} Osnovni oblici reljefa na Merkuru su naborani grebeni nazvani dorsum, visoravni „mesečevog tipa“, planinski lanci, baseni, kanjoni i doline.<ref>{{cite web |last=Blue| first=Jennifer | date = 11. 4. 2008. | url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/ | title=Gazetteer of Planetary Nomenclature | publisher=US Geological Survey | accessdate = 11. 4. 2008. }}</ref><ref name="DunneCh7">{{Cite book|title=The Voyage of Mariner&nbsp;10 – Mission to Venus and Mercury|last1=Dunne|first1=J. A.|last2=Burgess|first2=E.|chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-424/ch7.htm|publisher=NASA History Office|year=1978|chapter=Chapter Seven|url=http://history.nasa.gov/SP-424/|accessdate=28. 5. 2008.|archive-date=2011-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524161325/http://history.nasa.gov/SP-424/|deadurl=yes}}</ref> [[geomorfologija|Geomorfološke]] formacije na površini Merkura imenuju se u skladu sa međunarodnim pravilima o istraživanju svemira. Krateri obično nose imena po velikim umetnicima, slikarima, književnicima i muzičarima, dok grebeni dobijaju imena po istaknutim naučnicima koji su se tokom karijere bavili proučavanjem ove planete. Depresije ili ''fose'' ({{jez-lat|fossa}}){{efn|Terminom fosa u planetarnoj geologiji se označava svaka duga i uska depresija na površini nekog nebeskog tela van zemlje, čije poreklo i karakteristike nisu dovoljno istraženi.}} obično nose imena po arhitektonskim objektima, dok se planine (ili montes) imenuju u skladu sa varijacijama reči ''vrelina'' na raznim jezicima. Ravnice ({{jez-lat|planitiae}}) predstavljaju verzije imena boga [[Merkur (bog)|Merkura]] na raznim jezicima. Doline ({{jez-lat|vallis}}) imenuju se po opservatorijama na Zemlji.<ref>{{cite web| url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories |title=Categories for Naming Features on Planets and Satellites |publisher=US Geological Survey |accessdate=07. 04. 2014. }}</ref> Merkur je bio pod snažnim udarima [[kometa]] i [[asteroid]]a tokom i neposredno po formiranju, pre oko 4,6 milijardi godina, a sam proces bombardovanja (poznat i kao ''[[Lunarna kataklizma]]'') završio se pre oko 3,8 milijardi godina (nije isključeno i da se proces bombardovanja odvijao u više faza).<ref>{{cite journal|last=Strom|first = Robert|year=1979|volume=24|title=Mercury: a post-Mariner assessment| journal=Space Science Reviews|pages=3-70|bibcode = 1979SSRv...24....3S |doi = 10.1007/BF00221842 }}</ref> U tom periodu formirana je većina ogromnih kratera, a udarima je bila zahvaćena cela površina planeta.<ref name="DunneCh7"/> Zbog nepostojanja atmosfere koja bi usporila, a samim tim i ublažila te udare, površina planete je bila izložena direktnim i najrazornijim udarima.<ref>{{cite journal|last=Broadfoot|first=A. L.|coauthors=S. Kumar, M. J. S. Belton, and M. B. McElroy|title=Mercury's Atmosphere from Mariner&nbsp;10: Preliminary Results|url=https://archive.org/details/sim_science_1974-07-12_185_4146/page/166|journal=Science|volume=185|issue=4146|date = 1974-07-12 |pages=166-169|doi=10.1126/science.185.4146.166|pmid=17810510|bibcode = 1974Sci...185..166B }}</ref> U vreme najaktivnije faze formiranja udarnih kratera dešavala se i intenzivna [[vulkanska erupcija|vulkanska]] aktivnost, a iz tog perioda potiču i naslage [[magma|magme]] na dnu [[Basen Kaloris|basena Kaloris]] ({{jez-lat|Planitia Caloris}}) i prostrane [[bazalt]]ne ravnice u vidu glatkih ploča.<ref>{{cite web| author=Staff| date = 5. 8. 2003.| url=http://astrogeology.usgs.gov/Projects/BrowseTheGeologicSolarSystem/MercuryBack.html| title=Mercury| publisher=U.S. Geological Survey| accessdate = 7. 4. 2008. }}</ref><ref>{{cite journal|last=Head| first=James W.| coauthors=Solomon, Sean C.| title=Tectonic Evolution of the Terrestrial Planets journal=Science|year=1981| volume=213| issue=4503 |pages=62-76| doi=10.1126/science.213.4503.62| pmid=17741171 |bibcode = 1981Sci...213...62H }}</ref> Na osnovu snimaka površine Merkura koje je u oktobru [[2008]]. napravila sonda MESSENGER uočljivo je da je površina Merkura mnogo [[homogenost i heterogenost|heterogenija]] nego što se to ranije mislilo, i da je znatno složenija nego što je to slučaj sa površinama Meseca ili [[Mars]]a koje sa Merkurom dele sličnu geologiju.<ref>Morris, Jefferson (November 10, 2008). "Laser Altimetry". Aviation Week & Space Technology 169 (18): 18. "Mercury's crust is more analogous to a marbled cake than a layered cake."</ref> === Udarni krateri i baseni === [[Datoteka:Caloris Basin comparison.jpg|mini|d|250p|Prvobitna (žuto) i najnovija (plavo) dimenzija [[Basen Kaloris|basena Kaloris]]. Desno deo je snimila sonda [[Mariner 10]], a levi [[MESSENGER]].]] Cela površina Merkura izbrazdana je brojnim [[udarni krater|krater]]ima nastalim udarima mateora, čije dimenzije i oblici variraju od relativno malih pojedinačnih „zdelastih“ udubljenja, pa sve do složenih udarnih basena čiji prečnici prelaze više stotina kilometara.{{efn|Udarnim kraterom se smatra svako udubljenje čiji prečnik je manji od 250 km, dok se geomorfološki objekti veći od 250 km smatraju udarnim basenima.<ref>Astrogeology projects - [http://astrogeology.usgs.gov/Projects/PlanetaryMapping/DIGGEOL/mercury/h7/h7.pdf Planetary mapping of Mercury]</ref> }} Ovi površinski oblici reljefa prisutni su na površini Merkura u raznim fazama svoje evolucije, počev od relativno mladih pa do gotovo u celosti erodiranih. U odnosu na slične kratere na Mesecu, krateri na Merkuru se razlikuju po količini izbačenog materijala iz kratera prilikom udara, a koja je znatno manja, što je posledica mnogo jače površinske gravitacije Merkura.<ref name="Spudis01">{{cite journal| first=P. D. |last=Spudis| title=The Geological History of Mercury| journal=Workshop on Mercury: Space Environment, Surface, and Interior, Chicago|year=2001|pages=100 | bibcode=2001mses.conf..100S }}</ref> Prema pravilima [[Međunarodna astronomska unija|Međunarodne astronomske unije]] svaki novootkriveni krater dobija ime po nekoj od poznatih ličnosti iz sveta umetnosti (osoba mora biti međunarodno poznata najmanje 50 godina, odnosno da je umrla najmanje tri godine pre otkrivanja kratera).<ref>Ritzel, Rebecca (20 December 2012). [http://www.washingtonpost.com/entertainment/theater_dance/ballet-isnt-rocket-science-but-the-twoarentmutually-exclusive-either/2012/12/20/83fae9d6-3e2b-11e2-ae43-cf491b837f7b_story.html "Ballet isn't rocket science, but the two aren't mutually exclusive, either".] Washington Post (Washington DC, United States).</ref> Najveći poznati udarni krater na površini Merkura je [[basen Kaloris]], čiji prečnik iznosi oko 1.550&nbsp;km,<ref name="newscientist30012008">{{cite news| url=http://space.newscientist.com/article/dn13257-bizarre-spider-scar-found-on-mercurys-surface.html| title=Bizarre spider scar found on Mercury's surface| date=30. 1. 2008.| publisher=NewScientist.com news service| first=David| last=Shiga| access-date=2015-02-25| archive-date=2008-05-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20080504095306/http://space.newscientist.com/article/dn13257-bizarre-spider-scar-found-on-mercurys-surface.html| dead-url=yes}}</ref> i to je ujedno jedan od najvećih udarnih kratera u celom Sunčevom sistemu. Udar koji je stvorio ovaj krater je bio toliko jak da je prouzrokovao seriju vulkanskih erupcija čija lava je stvorila koncentrično prstenasto uzvišenje visine 2&nbsp;km koje okružuje ceo krater. Njegovo dno prekriveno je [[bazalt]]nom [[lava|lavom]]. Prema pretpostavkama krater je nastao pre oko 3,8 do 3,9 milijardi godina, a udarno telo je imalo prečnik veći od 100&nbsp;km. Kaloris je otkriven [[1974]]. godine zahvaljujući snimcima sa sonde Mariner 10, i nalazi se na liniji [[terminator (astronomija)|terminacije]] koja razdvaja tamni i svetli deo ove planete.<ref>Coffey, Jerry (July 9, 2009). [http://www.universetoday.com/34568/caloris-basin/ "Caloris Basin".] Universe Today.</ref><ref>Shiga, David (2008-01-30). [http://space.newscientist.com/article/dn13257-bizarre-spider-scar-found-on-mercurys-surface.html "Bizarre spider scar found on Mercury's surface".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504095306/http://space.newscientist.com/article/dn13257-bizarre-spider-scar-found-on-mercurys-surface.html |date=2008-05-04 }} NewScientist.com news service.</ref> Na [[antipodi|antipodnoj]] tački u odnosu na basen Kaloris nalazi se neuobičajeno brdovito područje označeno kao „Čudna zemlja“ ({{jez-eng|Weird Terrain}}). Udarni talasi usled kaloriskog udara obišli su jednakom brzinom celu planetu u svim pravcima i susreli su se na mestu antipoda samog udara (na 180° od istog), što je dovelo do snažnih podrhtavanja površinskih delova kore u toj oblasti i formiranja takvog oblika reljefa.<ref>{{cite journal|last1=Schultz |first1=Peter H.|last2=Gault|first2=Donald E.|year=1975|title=Seismic effects from major basin formations on the moon and Mercury|url=https://archive.org/details/earth-moon-and-planets_1975-02_12_2/page/159 |journal=Earth, Moon, and Planets|volume=12|issue=2|pages=159-175|doi = 10.1007/BF00577875|bibcode=1975Moon...12..159S }}</ref><ref>{{cite journal| last1=Wieczorek | first1=Mark A. | last2=Zuber | first2=Maria T.| title=A Serenitatis origin for the Imbrian grooves and South Pole-Aitken thorium anomaly| journal=Journal of Geophysical Research|year=2001| volume=106 | issue=E11 |url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2001/2000JE001384.shtml|pages=27853-27864| accessdate = 2008-05-12| doi=10.1029/2000JE001384 | bibcode=2001JGR...10627853W }}</ref> Do sada je na vidljivom delu površine Merkura registrovano postojanje oko 15 udarnih basena. Među veće basene ubrajaju se i [[Tolstoj (krater)|Tolstojev]] sa prečnikom od oko 400&nbsp;km, sastavljen od više koncentričnih krugova. Materijal izbačen iz kratera prilikom udara prostire se i do 500&nbsp;km od ivice samog kratera. Sličnih dimenzija je i krater [[Betoven (krater)|Betoven]].<ref name="Spudis01" /> Sve ove morfoskulpture su vremenom doživele (i doživljavaju i dalje) određene promene pod dejstvom elemenata [[kosmička erozija|kosmičke erozije]] (posebno veliki uticaj imaju [[sunčev vetar|solarni vetrovi]] i [[mikrometeorit|interplanetarna prašina]]).<ref>{{cite journal| title=Albedo of Immature Mercurian Crustal Materials: Evidence for the Presence of Ferrous Iron| journal=Lunar and Planetary Science | volume=39 |year=2008|pages=1750|last=Denevi| first=B. W. | coauthors=Robinson, M. S.| bibcode=2008LPI....39.1750D| last2=Robinson }}</ref> === Ravničarska područja === [[Datoteka:1 Denevi 5 Degas crater MESSENGER soacecraft.jpg|mini|d|250p|[[Dega (krater)|Krater Dega]]]] Na površini Merkura postoje dve geološki različite grupe ravničarskih područja – ''međukraterske'' i ''uglačane ravnice''.<ref name="Spudis01" /><ref name="WagWolIva01">Wagner, R. J.; Wolf, U.; Ivanov, B. A.; Neukum, G. (October 4–5, 2001). "Application of an Updated Impact Cratering Chronology Model to Mercury' s Time-Stratigraphic System". Workshop on Mercury: Space Environment, Surface, and Interior. Proceedings of a workshop held at The Field Museum. Chicago, IL: Lunar and Planetary Science Institute. pp. 106. Bibcode:2001mses.conf..106W.</ref> ''Međukraterske ravnice'' predstavljaju blago zatalasana ravničarska područja smeštena na nešto izdignutijem zemljištu između kratera. To su najstariji vidljivi delovi površine Merkura čija fizionomija nije izmenjena usled udara nebeskih tela iz spoljnog svemira.<ref name="Spudis01" /> Ovaj tip ravnica razmešten je gotovo ravnomerno po celoj površini planeta. Nije sasvim jasno da li su nastale radom vulkana ili kao posledica ranijih meteorskih udara.<ref name="WagWolIva01" /> Prema nekim pretpostavkama, ovaj tip ravnica nastao je stapanjem više manjih udarnih kratera čije dno se zasipalo usled dejstva gravitacione sile, čime se objašnjava postojanje jako malog broja kratera prečnika manjeg od 30&nbsp;km na površini planete.<ref name="WagWolIva01"/> ''Uglačane ravnice'' predstavljaju široko rasprostranjene zaravnjene površine koje ispunjavaju udubljenja različitih dimenzija i geološki su mlađe tvorevine u odnosu na međukraterske ravnice. Svojom fizionomijom dosta podsećaju na „mesečeva mora“. Imaju isti [[albedo]] kao i znatno starije međukraterske ravnice. Iako ne poseduju nikakve vidljive vulkanske karakteristike, izvesno je da su vulkanskog porekla, na šta upućuje njihova lokacija i ovalan oblik.<ref name="Spudis01" /> Činjenica da na ovim uglačanim ravnicama u basenu Kaloris postoji mnogo manje „novijih“ kratera nego na geološki starijem okolnom „izbačenom“ tlu upućuje na zaključak da je ovaj tip reljefa nastao dosta kasnije.<ref name="Spudis01" /> Ovaj vid ravnica ispunjava širok prsten oko samog basena Kaloris. Dno Kalorisa ispunjeno je geološki zasebnim ravnicama poligonalnih oblika, međusobno razdvojenih brojnim grebenima i pukotinama. Kod ovih ravnica još uvek nije jasno da li su nastale usled izliva lave izazvanih udarnim talasom ili su topljenje površinskog sloja litosfere uzrokovale visoke temperature nastale kao direktna posledica udara.<ref name="Spudis01" /> Na površini Merkura se mestimično zapažaju i uzvišenja u vidu nabora (u planetarnoj geologiji označena terminom ''rupes'' od {{jez-lat|Rupes}}). Iako je njihovo poreklo nejasno, pretpostavlja se da su nastali usled kontrakcija u površinskom delu planete uzrokovanih hlađenjem u dubljim slojevima. Njihovo postojanje utvrđeno je kako na bazaltnim ravnicama, tako i na vrhovima kratera, što znači da su to najmlađi oblici reljefa na površini Merkura.<ref name="Dzurisin1978">{{cite journal|last=Dzurisin|first=D. |date = 1978-10-10|title=The tectonic and volcanic history of Mercury as inferred from studies of scarps, ridges, troughs, and other lineaments|journal=Journal of Geophysical Research|volume=83|issue=B10 |pages=4883-4906|bibcode=1978JGR....83.4883D|doi=10.1029/JB083iB10p04883 }}</ref> Do sada je na površini Merkura registrovano 17 ovakvih nabora.<ref>USGS Astrogeology: [http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/append5.jsp Gazetteer of Planetary Nomenclature - Feature Types]</ref> Veliki uticaj na formiranje površinske geologije na Merkuru ima i samo Sunce, zbog čije je blizine intenzitet plimske sile u litosferi Merkura i do 17 puta jači nego što je na površini Zemlje i Meseca.<ref>{{cite journal|last1=Van Hoolst |first1=Tim |last2=Jacobs| first2=Carla |year=2003|title=Mercury's tides and interior structure|journal=Journal of Geophysical Research|volume=108 |issue=E11 |pages=7|doi=10.1029/2003JE002126 |bibcode=2003JGRE..108.5121V }}</ref> == Fizičke karakteristike površine i egzosfera == [[Datoteka:Ca and Mg tail of Mercury (PIA12366).jpg|mini|l|300p|Emisija [[Ca]] i [[Mg]] na Merkuru. <small>Podaci sa sonde MESSENGER od 29. septembra 2009.</small>]] Površinske temperature na najekstremnijim tačkama na Merkuru (0°N, 0° ili 180°W) variraju između 100 [[kelvin (jedinica)|K]] i 700 K,<ref>{{Cite book|last=Prockter|first=Louise|title=Ice in the Solar System|publisher=Johns Hopkins APL Technical Digest|volume=Volume 26|issue=number 2|year=2005|url=http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf|accessdate=27. 7. 2009.|archive-date=2006-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20060911205118/http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf|deadurl=yes}}</ref> dok temperature na polovima usled odsustva atmosfere i stepenastog temperaturnog gradijenta u pravcu ekvator-polovi, nikada ne rastu iznad 180 K.<ref name="vasa" /> Temperature subsolarne tačke zavise od položaja planete u orbiti, pa tako u fazi [[perihel]]a iznose oko 700 K (na 0° i 180°W), a u fazi [[afel]]a oko 550 K (na 90° ili 270°W).{{sfn|Lewis|2004|pp=463}} Prosečne temperature na tamnom delu planete su oko 110 K.<ref name=vasa>{{cite journal | title = Near-Surface Temperatures on Mercury and the Moon and the Stability of Polar Ice Deposits | first1 = Ashwin R. |last1= Vasavada | first2= David A. | last2= Paige | first3= Stephen E. | last3= Wood |date = 1999-02-19 | url=http://www.gps.caltech.edu/classes/ge151/references/vasavada_et_al_1999.pdf | journal= Icarus | volume=141 | id= Figure 3 with the "TWO model"; Figure 5 for pole |bibcode = 1999Icar..141..179V |doi = 10.1006/icar.1999.6175 | issue = 2 |pages=179–193}}</ref><ref>{{cite journal| last1=Murdock | first1=T. L. | last2=Ney | first2=E. P.| title=Mercury: The Dark-Side Temperature| url=https://archive.org/details/sim_science_1970-10-30_170_3957/page/534 | journal=Science |year=1970| volume=170 | issue=3957 | doi=10.1126/science.170.3957.535| pmid=17799708 |bibcode = 1970Sci...170..535M |pages=535–537}}</ref> Jačina [[sunčeva svjetlost|sunčevog sjaja]] na površini Merkura kreće se između 4,59 i 10,61 vrednosti [[solarna konstanta|solarne konstante]] (1.370 W/m²).<ref>{{Cite book|last=Lewis|title=Physics and Chemistry of the Solar System|first = John S. | publisher=Academic Press |year=2004| url=http://books.google.com/?id=ERpMjmR1ErYC&pg=RA1-PA461 | accessdate = 3. 6. 2008.| isbn=978-0-12-446744-6}}</ref> Prosečne dnevna temperatura na površini iznosi oko 623 K, dok u mračnom delu ta vrednost je znatno niža i iznosi oko 103°K. Iako su dnevne temperature na površini Merkura izuzetno visoke, na osnovu snimaka sa sondi utvrđeno je postojanje [[led|smrznute]] [[voda|vode]]. Led se nalazi u dubokim kraterima na polovima koji nikada nisu pod direktnim udarima sunčevog sjaja, i gde temperature uglavnom ostaju ispod 102 K, što je znatno niže od globalnog proseka (čija vrednost iznosi oko 440 K).<ref>{{cite journal| last1=Ingersoll |first1=Andrew P. | last2=Svitek |first2 = Tomas| last3=Murray | first3 = Bruce C.| title=Stability of polar frosts in spherical bowl-shaped craters on the moon, Mercury, and Mars| url=https://archive.org/details/icarus_1992-11_100_1/page/40 | journal=Icarus | volume=100 | issue=1 |pages=40-47|year=1992| bibcode=1992Icar..100...40I| doi=10.1016/0019-1035(92)90016-Z }}</ref> Moguće postojanje leda utvrdili su i radari na površini Zemlje (opservatorije [[Goldstoun (opservatorija)|Goldstoun]] u [[kalifornija|Kaliforniji]] i [[Very Large Array]] u [[Novi Meksiko|Novom Meksiku]]) koji su još početkom 1990-ih u blizini merkurovih polova registrovali područja sa veoma visokim [[refleksija]]ma.<ref>{{cite journal| last1=Slade | first1=M. A.| last2=Butler | first2=B. J.| last3=Muhleman |first3 = D. O. |year=1992| title=Mercury radar imaging – Evidence for polar ice| url=https://archive.org/details/sim_science_1992-10-23_258_5082/page/634 | journal=[[Science (journal)|Science]]| volume=258 | issue=5082 |pages=635-640| doi=10.1126/science.258.5082.635 | pmid=17748898 |bibcode = 1992Sci...258..635S }}</ref> Iako vodeni led nije jedini uzrok ovako intenzivnih refleksija, astronomi veruju da je to najrealnija opcija.<ref>{{cite web|last=Williams| first=David R. | date = 2. 6. 2005.| url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/ice/ice_mercury.html| title=Ice on Mercury| publisher=NASA Goddard Space Flight Center| accessdate = 23. 5. 2008. }}</ref> [[Datoteka:Merc fig2sm.jpg|d|mini|250p|Radarski snimak severnog pola na Merkuru]] [[Datoteka:North pole of Mercury -- NASA.jpg|mini|d|250p|Najveći krater na severnom polu na kojem je [[NASA]] utvrdila moguće postojanje vodenog leda.]] Veruje se da u ledenim oblastima postoje zalihe leda od oko 10¹⁴–10¹⁵ kg,<ref name="Zahnle1">{{cite journal| last1=Rawlins |first1=K| last2=Moses |first2=J. I. | last3=Zahnle | first3=K.J.| title=Exogenic Sources of Water for Mercury's Polar Ice| journal=Bulletin of the American Astronomical Society|year=1995|volume=27 | bibcode=1995DPS....27.2112R|pages=1117-}}</ref> i da je led po površini prekriven tankim slojem [[regolit]]a koji inhibira njegovu direktnu [[sublimacija (fizika)|sublimaciju]].<ref>{{cite journal| last1=Harmon | first1 = J. K. | last2=Perillat | first2=P. J. | last3=Slade |first3=M. A.| title=High-Resolution Radar Imaging of Mercury's North Pole| journal=Icarus | volume=149 | issue=1 |pages=1-15|year=2001| doi=10.1006/icar.2000.6544 | bibcode=2001Icar..149....1H }}</ref> Za poređenje, zalihe leda na južnoj polarnoj kapi na [[Mars]]u iznose oko 10¹⁶ kg, dok na [[Antarktik]]u te iste zalihe iznose 4×10¹⁸.<ref name="Zahnle1"/> Poreklo nastanka leda na Merkuru još uvek nije precizno utvrđeno, ali se pretpostavlja da je nastao ili kao posledica degasifikacije vode iz unutrašnjosti planete, ili je na ovu planetu dospeo preko [[kometa]].<ref name="Zahnle1" /> Merkur ima veoma malu masu i dosta visoke temperature, te njegova gravitacija nije u stanju da na duži vremenski period zadrži značajniji atmosferski sloj oko planete. Merkur ima veoma slabu i nestabilnu [[egzosfera|egzosferu]] sa kombinovanim nivoom pritiska od oko 10⁻¹⁴ [[bar (jedinica)|bara]] (1 [[paskal (jedinica)|nPa]]).<ref>{{cite journal| last1 = Domingue| first1 = Deborah L.| last2 = Koehn| first2 = Patrick L.| display-authors=2| last3=Killen| first3=Rosemary M.| last4=Sprague| first4=Ann L.| last5=Sarantos| first5=Menelaos| last6=Cheng| first6=Andrew F.| last7=Bradley| first7=Eric T.| last8=McClintock| first8=William E.| title=Mercury's Atmosphere: A Surface-Bounded Exosphere| journal=Space Science Reviews | volume=131| issue=1–4 |pages=161-186 |year=2009| doi=10.1007/s11214-007-9260-9| bibcode=2007SSRv..131..161D| author-separator=,}}</ref> Merkurova egzosfera je sastavljena uglavnom od [[kalijum]]a (31,7%), [[natrijum]]a (24,9%), [[kiseonik]]a (atomski 9,5% i molekularni 5,6%), [[argon]]a (7,0%), [[helijum]]a (5,9%), [[azot]]a (5,2%), [[ugljen-dioksid|ugljendioksida]] (3,6%), [[vodonik]]a (3,2%), vodene pare i ostalih elemenata. Merkurova atmosfera je veoma nestabilna i odlikuje je konstantno gubljenje atoma usled slabe gravitacije, dok se izgubljeni elementi nadoknađuju iz drugih izvora. Atomi vodonika i helijuma verovatno dolaze sa [[sunčev vetar|solarnim vetrovima]] i [[difuzija|difuziraju]] se u zoni magnetosfere pre nego što se ponovo vrate u spoljni svemir. [[radioaktivnost|Radioaktivnim raspadima]] u kori takođe se oslobađaju značajne zalihe helijuma, natrijuma i kalijuma. Sonda [[MESSENGER]] je takođe utvrdila postojanje visokih količina [[kalcijum]]a, helijuma, [[magnezijum]]a, kisenika, kalijuma, [[silicijum]]a, [[hidroksid]]a i natrijuma. Utvrđeno je i prisustvo vodene pare, ali i visokih koncentracija „vodenih [[jon]]a“ O⁺, OH^{<span style="color:black;">−</span>} i H₂O⁺ (što je bilo veliko iznenađenje za istraživače).<ref>{{Cite book| author=Hunten, D. M.; Shemansky, D. E.; Morgan, T. H.| year=1988| publisher=University of Arizona Press| isbn = 0-8165-1085-7| chapter=The Mercury atmosphere| title=Mercury| chapterurl=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/Mercury/MercuryCh17.pdf| accessdate=18. 5. 2009.| archive-date=2010-06-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20100625021113/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/Mercury/MercuryCh17.pdf| deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news|last=Lakdawalla|first=Emily|date=3. 7. 2008.|title=MESSENGER Scientists 'Astonished' to Find Water in Mercury's Thin Atmosphere|url=http://www.planetary.org/news/2008/0703_MESSENGER_Scientists_Astonished_to.html|accessdate=18. 5. 2009.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707035106/http://www.planetary.org/news/2008/0703_MESSENGER_Scientists_Astonished_to.html|archivedate=2008-07-07|deadurl=no}}</ref> Naučnici pretpostavljaju da su ti joni nastali kao posledica delovanja solarnih vetrova.<ref>{{cite journal|last1 = Zurbuchen| first1 = Thomas H.| last2 = Raines| first2 = Jim M.| title=MESSENGER Observations of the Composition of Mercury's Ionized Exosphere and Plasma Environment| journal=Science | volume=321 | issue=5885|pages=90-92 |year=2008| doi=10.1126/science.1159314 | pmid=18599777 | bibcode=2008Sci...321...90Z }}</ref><ref>{{cite news| publisher=University of Michigan | date = 30. 6. 2008.| title=Instrument Shows What Planet Mercury Is Made Of| url=http://newswise.com/articles/view/542209/| accessdate = 18. 5. 2009. }}</ref> Postojanje atmosfere na Merkuru bilo je predmet diskusija među astrofizičarima sve do [[1974]]. kada je sonda Mariner 10 utvrdila postojanje jedino slabog pojasa egzosfere. Prisustvo natrijuma, kalcijuma i kalijuma u merkurovoj atmosferi otkriveno je tokom 1980-ih i 1990-ih, i veruje se da su ovi elementi u atmosferu dospeli isparavanjem gasova usled topljenja stena na površini planete uzrokovanih udarima meteora.<ref name="Killen2007">{{cite journal|last=Killen|first=Rosemary|title=Processes that Promote and Deplete the Exosphere of Mercury|year=2007|journal=Space Science Reviews |volume=132 |issue=2–4 |pages=433-509 |doi=10.1007/s11214-007-9232-0 |ref=Killen2007|bibcode=2007SSRv..132..433K|author2=Cremonese, Gabrielle|last3=Lammer|first3=Helmut|display-authors=2| last4=Orsini| first4=Stefano| last5=Potter| first5=Andrew E.|last6=Sprague|first6=Ann L.|last7=Wurz|first7=Peter|last8=Khodachenko|first8=Maxim L.|last9=Lichtenegger|first9=Herbert I. M. }}</ref> Prisustvo magnezijuma utvrdila je sonda Mesindžer 2008. godine.<ref name="McClintock2009">{{cite journal|last=McClintock|first=William E.|title=MESSENGER Observations of Mercury's Exosphere: Detection of Magnesium and Distribution of Constituents|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-05-01_324_5927/page/610|journal=Science|year=2009|volume=324|doi=10.1126/science.1172525|pages=610-613|bibcode=2009Sci...324..610M|pmid=19407195|issue=5927|author2=Vervack Jr., Ronald J.| last3=Bradley| first3=E. Todd|display-authors=2| last4=Killen| first4=RM| last5=Mouawad| first5=N |last6=Sprague| first6=AL|last7=Burger|first7=MH|last8=Solomon|first8=SC|last9=Izenberg|first9=NR }}</ref> Studije pokazuju da, s vremena na vreme, emisije natrijuma se lokalizuju na tačkama koje odgovaraju magnetnim polovima planete. To ukazuje na interakciju između magnetosfere i površine planete.<ref>Beatty, J. Kelly; Petersen, Carolyn Collins; Chaikin, Andrew (1999). The New Solar System. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-64587-4}}.</ref> Temperature egzosfere zavise kako od geografske lokacije, tako i od koncentracije pojedinih elemenata u njoj. Temperature atomskog vodonika u egzosferi kreću se oko 420 K, dok su temperature natrijuma znatno više i iznose između 750–1.500 K iznad ekvatora, do 1.500–3.500 K iznad polova.<ref name=Killen452>Killen, Rosemary; Cremonese, Gabrielle; Lammer, Helmut et al. (2007). "Processes that Promote and Deplete the Exosphere of Mercury". Space Science Reviews 132 (2-4): 433–509. Bibcode:2007SSRv..132..433K. doi:10.1007/s11214-007-9232-0.</ref> Prema nekim istraživanjima, Merkur je okružen koronom od atoma kalcijuma u kojoj temperature variraju između 12.000 i 20.000 K.<ref name=Killen452/> Zbog velike blizine Suncu, intenzitet sunčevog sjaja na površini Merkura je znatno veći nego što je to slučaj sa Zemljom. Solarna radijacija prosto „izgurava“ neutralne atome daleko od površine Merkura, formirajući na taj način gasovite repove sličnim repovima kometa.<ref name=McClintock2009-610>McClintock, William E.; Vervack Jr., Ronald J.; Bradley, E. Todd et al. (2009). "MESSENGER Observations of Mercury’s Exosphere: Detection of Magnesium and Distribution of Constituents". Science 324 (5927): 610–613. Bibcode:2009Sci...324..610M. doi:10.1126/science.1172525. {{PMID|19407195}}.</ref> Najvažniji strukturni elemenat tih repova je natrijum čije prisustvo je registrovano i na daljinama od 56.000&nbsp;km od površine planete.<ref name=McClintock2009-610/> == Magnetno polje i magnetosfera == [[Datoteka:Mercury Magnetic Field NASA.jpg|mini|d|300p|Grafički prikaz relativne jačine magnetnog polja Merkura.]] Iako je Merkur planeta relativno malih dimenzija i veoma spore rotacije (od 59 dana), njegovo [[magnetsko polje|magnetno polje]] je dosta značajno i ima globalni karakter. Prema podacima sa sonde [[Mariner 10]], magnetno polje Merkura ima jačinu od tek 1,1% jačine magnetnog polja Zemlje. Najveće vrednosti ima na ekvatoru i one iznose oko 300 [[tesla (jedinica)|nT]].<ref>{{Cite book|last=Seeds|title=Astronomy: The Solar System and Beyond|url=https://archive.org/details/astronomysolarsy0004seed| first=Michael A. |year=2004| isbn = 0-534-42111-3 | publisher=Brooks Cole | edition=4th}}</ref><ref>{{cite web| last=Williams| first=David R.| date=6. 1. 2005.| url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html| title=Planetary Fact Sheets| publisher=NASA National Space Science Data Center| accessdate=10. 8. 2006.| archive-date=2008-09-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20080925071832/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html}}</ref> Baš kao i na Zemlji, i na Merkuru magnetno polje je [[dipol]]arnog karaktera.<ref name="chaikin1">{{Cite book| first=J. Kelly |last=Beatty| coauthors=Petersen, Carolyn Collins; Chaikin, Andrew| title=The New Solar System |year=1999| publisher=Cambridge University Press | isbn = 0-521-64587-5}}</ref> U odnosu na zemljine magnetne polove, magnetni polovi Merkura su gotovo u ravni sa osom rotacije planete.<ref name="qq">{{cite web| author=Staff | date = 30. 1. 2008. | url=http://messenger.jhuapl.edu/gallery/sciencePhotos/image.php?page=2&gallery_id=2&image_id=152| title=Mercury's Internal Magnetic Field | publisher=NASA | accessdate = 7. 4. 2008. }}</ref> Merenjima iz sondi utvrđeno je da su i snaga i obim magnetnog polja Merkura stabilni i postojani.<ref name="qq" /> Magnetno polje Merkura verovatno je generisano [[dinamo]] efektom, na sličan način kao i na Zemlji (efektom kojim je magnetizovan već stvrdnuti materijal.).<ref>{{cite web |last=Gold| first=Lauren | date = 3. 5. 2007. | url=http://www.news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html | title=Mercury has molten core, Cornell researcher shows| publisher=Cornell University| accessdate = 7. 4. 2008. }}</ref><ref>{{cite journal|last=Christensen| first=Ulrich R. | title=A deep dynamo generating Mercury's magnetic field|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-21-28-2006_444_7122/page/1056| journal=Nature |year=2006| volume=444|pages=1056-1058 | doi=10.1038/nature05342| pmid=17183319| issue=7122 |bibcode = 2006Natur.444.1056C }}</ref> Za postojanje ovakvog dinamo efekta neophodno je tečno jezgo sa visokom koncentracijom rastopljenog gvožđa. Tečno stanje jezgra i visok stepen cirkulacije elemenata u njemu posledica je jakih plimskih efekata usled visoke orbitalne ekscentričnosti planete.<ref>{{cite journal|last=Spohn| first=T.| coauthors=Sohl, F.; Wieczerkowski, K.; Conzelmann, V.| title=The interior structure of Mercury: what we know, what we expect from BepiColombo|url=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_2001-12_49_14-15/page/1561| journal=Planetary and Space Science |year=2001 | volume=49 | issue=14–15 |pages=1561-1570| doi=10.1016/S0032-0633(01)00093-9 | bibcode=2001P&SS...49.1561S }}</ref> Magnetno polje Merkura je ipak dovoljno jako da deflektuje solarne vetrove oko planete, i na taj način formira pojas [[magnetosfera|magnetosfere]], koja je u stanju da zadržava plazmu iz solarnih vetrova. Upravo zbog ovog svojstva magnetosfere na površini Merkura vladaju uslovi svemirske klime.<ref name="qq" /> Prisustvo ovih niskoenergetskih plazmičnih elemenata utvrđeno je na tamnom delu magnetosfernog polja. Sonda ''MESSENGER'' je tokom svog drugog preleta oko planete [[6. oktobar|6. oktobra]] [[2008]]. utvrdila postojanje izuzetno visokog stepena propustljivosti magnetnog polja. Takođe je utvrđeno i postojanje takozvanih ''magnetnih tornada'' – kada izvrnuti snopovi magnetnog polja povezuju planetarno magnetno polje sa međuplanetarnim prostorom – širine i do 800&nbsp;km, što je trećina poluprečnika planete. Ta ''magnetna tornada'' se formiraju kada se magnetna polja koja sa sobom nose solarni vetrovi prožimaju sa magnetnim poljem planete. U momentu prožimanja formiraju se vertikalne vrtložaste strukture u vidu [[magnetski fluks|magnetno fluksnih cevi]] kroz koje solarni vetrovi mogu direktno da dopiru do površine planete.<ref name="NASA060209" /> Ovakav proces međusobnog povezivanja interplanetarnih i planetarnih magnetnih polja poznat je kao ''[[magnetna rekonekcija]]'' i veoma je česta pojava u fizici svemira. Takođe se javlja i u magnetnom polju Zemlje (formirajući takođe magnetna tornada). Međutim, stepen magnetne rekonekcije u magnetosferi Merkura je i do deset puta viši nego što je to slučaj sa magnetosferom Zemlje (prema podacima sa sonde ''MESSENGER''), a tek trećina te snage je posledica blizine [[sunce|Sunca]].<ref name="NASA060209">{{cite web|last=Steigerwald|first=Bill|date=2. 6. 2009.|title=Magnetic Tornadoes Could Liberate Mercury's Tenuous Atmosphere|publisher=NASA Goddard Space Flight Center|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/multimedia/magnetic_tornadoes.html|accessdate=18. 7. 2009.|archive-date=2012-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120518035510/http://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/multimedia/magnetic_tornadoes.html}}</ref> == Rotacija i revolucija == {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250 | image1 = ThePlanets Orbits Mercury PolarView.svg | caption1 = Dijagram 1: grafički prikaz orbite Merkura (podaci iz 2006). | image2 = Mercuryorbitsolarsystem.gif | caption2 = Dijagram 2: animirani prikaz revolucije Zemlje (plavo) i Merkura (žuto). }} Merkur je planeta sa najvećim [[ekscentricitet]]om [[orbita|orbite]] u [[sunčev sistem|Sunčevom sistemu]], i njegova orbita odstupa od idealnog kruga za 0,21, odnosno udaljenost od [[sunce|Sunca]] se kreće između minimalnih 46 miliona do maksimalnih 70 miliona kilometara. Da bi obišao pun krug oko svoje orbite Merkuru je potrebno 87,969 zemaljskih dana. Na dijagramu sa desne strane (gornji dijagram) vide se efekti te ekscentričnosti, odnosno činjenica da Merkurova orbita deli istu [[velika poluosa|veliku poluosu]] sa idealnom kružnom orbitom na dva mesta. Iz prvog dijagrama je očito i da su brzine kretanja po orbiti znatno veće što je planeta bliža tački [[perihel]]a (i obrnuto), odnosno rastojanje između dva petodnevna perioda posmatranja je veće. Promene udaljenosti od Sunca na dijagramu 1 su predstavljene nejednakim veličinama planete, koje su inverzno proporcionalne u odnosu na udaljenost od Sunca. Te promene udaljenosti od Sunca u kombinaciji sa rotacionom rezonancijom od 3:2 (3 rotacije tokom 2 revolucije) rezultuju složenim varijacijama temperatura na površini planete,<ref name="strom"/> odnosno do smena dana i noći na površini Merkura dolazi nakon svake dve revolucije.<ref name="compare">{{cite web| title=Space Topics: Compare the Planets: Mercury, Venus, Earth, The Moon, and Mars| publisher=Planetary Society| url=http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html| accessdate=12. 4. 2007.| archiveurl=https://web.archive.org/web/20060902180515/http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html| archivedate=2006-09-02| deadurl=no}}</ref> U odnosu na ravan [[ekliptika|ekliptike]] merkurova orbita je nageta pod uglom od 7 stepeni. To znači da je gledano sa [[zemlja|Zemlje]], Merkur u tranzitu preko površine sunčevog diska na horizontu svakih 7 godina, odnosno onda kada se Merkur pri prelasku preko ravni ekliptike nalazi između Sunca i Zemlje.<ref>{{cite web|last=Espenak| first=Fred | date = 21. 4. 2005.| url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/MercuryCatalog.html| title=Transits of Mercury| publisher=NASA/Goddard Space Flight Center| accessdate = 20. 5. 2008. }}</ref> [[Nagib ose rotacije]] (aksijalna ravan) Merkura ima vrednost približno 0,<ref name="Cosmic1">Biswas, Sukumar (2000). Cosmic Perspectives in Space Physics. Astrophysics and Space Science Library. Springer. {{page||978-0-7923-5813-8|pages=176}}.</ref> odnosno najpreciznija izmerena vrednost je 0,027 stepeni.<ref name="Margot2007">{{cite journal|last=Margot| first=L.J.| coauthors=Peale, S. J.; Jurgens, R. F.; Slade, M. A.; Holin, I. V.| title=Large Longitude Libration of Mercury Reveals a Molten Core|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-05-04_316_5825/page/n59| journal=Science|year=2007| volume=316 |pages=710-714| doi=10.1126/science.1140514| bibcode=2007Sci...316..710M| pmid=17478713| issue=5825 }}</ref> To je znatno manja vrednost u poređenju sa aksijalnom ravni [[Jupiter]]a čija vrednost je 3,1° (drugi najmanji nagib ose rotacije među planetama Sunčevog sistema). To praktično znači da hipotetički gledano sa jednog od polova na Merkuru, Sunce na horizontu nikada ne prelazi 2,1 [[lučni minut|lučna minuta]].<ref name="Margot2007" /> Gledano sa određenih tačaka sa površine Merkura, hipotetički posmatrač bi samo u toku jednog merkurijanskog dana bio u mogućnosti da tri puta vidi kulminaciju Sunca na horizontu i njegov pad (bez zalaska). To se događa zbog promena orbitalne brzine, prema [[Keplerovi zakoni|2. Keplerovom zakonu]]. Četiri dana pre [[perihel]]a (koji se u slučaju Merkura naziva perihelion) orbitalna brzina prestiže brzinu rotacije i Sunce se počinje da se prividno giba unazad. Četiri dana nakon perihela orbitalna brzina se dovoljno smanji, tako da se Sunce nastavlja da se normalno giba.<ref name="strom" /> Kako je amplituda retrogradnog kretanja mala, stiče se prividan utisak da je Sunce gotovo fiksirano u zenitu i da tada ima najveći sjaj (što je i normalno jer je tada planeta u perihelu). Ovakav situacija dešava se na dve tačke na ekvatoru (međusobno udaljene 180° [[geografska dužina|geografske dužine]]) u dva različita perioda merkurijanske godine. Te dve tačke su zbog produženog izlaganja Suncu tokom njegove kulminacije ujedno i dve najtoplije tačke na površini Merkura. Nasuprot ovim, postoje još dve tačke na ekvatoru, udaljene po 90° geografske dužine od njih, iznad kojih je Sunce u zenitu samo onda kada je Merkur u afelu. Tada je kretanje Sunca iznad horizonta najbrže i te tačke dobijaju najmanje sunčeve toplote. [[Datoteka:Mercury's orbital resonance.svg|mini|l|250p|Tokom jedne revolucije Merkur se oko svoje ose okrene tek 1,5 puta.]] Merkurove [[konjunkcija (astronomija)|konjunkcije]] u odnosu na Zemlju u proseku se ponavljaju svakih 116 zemaljskih dana,<ref name="nssdcMercury" /> ali se taj interval menja od 105 do 129 dana zbog velikog stepena ekscentriciteta orbite. Najmanja udaljenost između Merkura i Zemlje je 77,3 miliona km, a to rastojanje neće biti manje od 80 miliona kilometara sve do 28.622 zemaljske godine.<ref name="nssdcMercury" /> Sledeće najbliže rastojanje u odnosu na Zemlju, Merkur će ostvariti 2679. godine i tada će biti na rastojanju od 82,1 milion kilometara, odnosno na 82 miliona kilometara udaljenosti će biti 4487. godine.<ref>Proračuni o rastojanju između Zemlje i Merkura urađeni su na osnovu: <br /> 1. [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524145440/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=2015-05-24 }} ([http://home.surewest.net/kheider/astro/SolexMerc.txt Text Output file] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309120624/http://home.surewest.net/kheider/astro/SolexMerc.txt |date=2012-03-09 }}) <br /> 2. [http://www.orbitsimulator.com/cgi-bin/yabb/YaBB.pl?num=1235936812 Gravity Simulator charts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912091426/http://www.orbitsimulator.com/cgi-bin/yabb/YaBB.pl?num=1235936812 |date=2014-09-12 }} <br /> 3. [http://home.surewest.net/kheider/astro/Mercury.txt JPL Horizons 1950–2200] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106172707/http://home.surewest.net/kheider/astro/Mercury.txt |date=2015-11-06 }}</ref> Taj period njegovog retrogradnog kretanja gledano sa Zemlje može da traje između 8 i 15 dana.<ref name="strom" /> Merkur veoma sporo rotira oko sopstvene ose. Dugo vremena se smatralo da je zbog plimnih sila sinhronizovan sa Suncem, odnosno da je potrebno isto vreme i za revoluciju i za rotaciju, pri čemu bi uvek bio okrenut ka Suncu istom stranom, baš kao što je uvek ista strana [[Mesec]]a okrenuta ka Zemlji ([[rezonancija (fizika)|rezonancija]] 1:1[[Rezonancija (fizika)|rezonancija]] 1:1). Međutim, tek su [[radar]]ska osmatranja iz [[1965]]. godine pokazala da je u rezonanciji 3:2. Okrene se tri puta oko svoje ose za vreme dva obilaska oko Sunca. Ova rezonancija je stabilna zahvaljujući velikoj ekscentričnosti Merkurove putanje, što posebno dolazi do izražaja u fazi perihela kada su solarne plimske sile najintenzivnije.<ref>{{cite journal|last=Liu| first=Han-Shou | coauthors=O'Keefe, John A.| title=Theory of Rotation for the Planet Mercury|url=https://archive.org/details/sim_science_1965-12-24_150_3704/page/1716| journal=Science |year=1965| volume=150| issue=3704 |pages=1717| doi=10.1126/science.150.3704.1717| pmid=17768871 |bibcode = 1965Sci...150.1717L }}</ref> Do prvobitnog, pogrešnog zaključka astronomi su došli posmatrajući ga uvek u najpovoljnijoj tački putanje, gde je uvek pokazivao istu stranu. Razlog tome je što se uvek u istoj tački svoje 3:2 rezonancije nalazi u najpovoljnijem položaju za posmatranje sa Zemlje. To znači da je jedan rotacioni period Merkura jednak polovini njegovog sinodičkog perioda u odnosu na Zemlju. Upravo zbog te rezonancije od 3:2, jedan solarni dan na Merkuru (vreme koje protekne između dva prolaska gama tačke kroz nebeski/mesni meridijan) traje oko 176 zemaljskih dana.<ref name="strom" /> [[Zvezdano vreme|Siderički dan]] (period rotacije) traje 58,7 zemaljskih dana.<ref name="strom" /> Simulacije upućuju na zaključke da orbitalni ekscentricitet Merkura varira [[teorija haosa|haotično]] od blizu 0 do više od 0,45 u poslednjih nekoliko miliona godina usled perturbacija koje izazivaju ostale planete Sunčevog sistema.<ref name="strom" /><ref name="Correia2009">{{cite journal|last=Correia|first=Alexandre C.M|coauthors=Laskar, Jacques|title=Mercury's capture into the 3/2 spin–orbit resonance including the effect of core–mantle friction|journal=Icarus |year=2009 |doi=10.1016/j.icarus.2008.12.034|arxiv=0901.1843|volume=201|issue=1|pages=1|bibcode=2009Icar..201....1C }}</ref><ref name="Correia">{{cite journal|last=Correia| first=Alexandre C. M.| coauthors=Laskar, Jacques |year=2004| title=Mercury's capture into the 3/2 spin–orbit resonance as a result of its chaotic dynamics|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-06-24_429_6994/page/848| journal=[[Nature (journal)|Nature]] | volume=429|pages=848-850 | doi=10.1038/nature02609| pmid=15215857| issue=6994 |bibcode = 2004Natur.429..848C }}</ref> Na osnovu nekih numeričkih simulacija izvesno je da će u budućnosti [[sekularna rezonancija|sekularna orbitalna]] rezonancija u ineterakciji sa Jupiterom dovesti do rasta ekscentriciteta orbite, i povećati šanse za eventualni sudar Merkura sa [[venera|Venerom]] u narednih 5 milijardi godina na oko 1%.<ref name="Laskar2008">{{cite journal| author=Laskar, J. | date = 2008-03-18| title=Chaotic diffusion in the Solar System| journal=[[Icarus (journal)|Icarus]] | volume=196 | issue=1 |pages=1-15| bibcode=2008Icar..196....1L| doi=10.1016/j.icarus.2008.02.017|arxiv = 0802.3371 }}</ref><ref name="Laskar2009">{{cite journal| author=Laskar, J.; Gastineau, M. | date = 2009-06-11 | title=Existence of collisional trajectories of Mercury, Mars and Venus with the Earth| url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-06-11_459_7248/page/817 | journal=[[Nature (journal)|Nature]] | volume=459 | issue=7248 |pages=817-819| doi=10.1038/nature08096 | bibcode=2009Natur.459..817L | pmid=19516336 }}</ref> === Odstupanja u perihelu === [[Datoteka:Planet Elongation.jpg|mini|l|250|[[Elongacija]] je ugao između planeta i Sunca posmatrano u odnosu na Zemlju kao referentnu tačku. Grafički prikaz elongacija Venere i Merkura.]] Godine 1859. [[francuska|francuski]] [[matematika|matematičar]] i [[astronomija|astronom]] [[Urbain Le Verrier|Irben Levirje]] ustanovio je da spora [[precesija|precesiju]] merkurove orbite oko Sunca nije objašnjiva pomoću [[Isak Njutn|Njutnovih]] pravila [[klasična mehanika|klasične mehanike]], odnosno nije posledica perturbacija tada poznatih planeta. Levirje je tada izneo teoriju o postojanju još jednog nebeskog tela (ili više njih manjih dimenzija) u području između Merkura i Sunca koji su prouzrokovali te perturberacije.<ref>U. Le Verrier (1859), [http://www.archive.org/stream/comptesrendusheb49acad#page/378/mode/2up "Lettre de M. Le Verrier à M. Faye sur la théorie de Mercure et sur le mouvement du périhélie de cette planète"], Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences (Paris), vol. 49 (1859), pp. 379-383. (At pp. 383 in the same volume Le Verrier's report is followed by another, from Faye, enthusiastically recommending to astronomers to search for a previously undetected intra-mercurial object.)</ref> Kako su astronomi na sličan način ustanovili postojanje Neptuna (na osnovu perturbacija koje je uzrokovao u orbiti Urana), Levirjeova teorija je smatrana kao jednim od mogućih rešenja. Hipotetičko nebesko telo koje je uzrokovalo perturbacije merkurove orbite nazvano je [[Vulkan (hipotetička planeta)|Vulkanom]]. Ipak postojanje tog nebeskog tela nikada nije dokazano.<ref>{{Cite book|last=Baum|first=Richard|coauthors=Sheehan, William| title = In Search of Planet Vulcan, The Ghost in Newton's Clockwork Machine|year=1997| isbn = 0-306-45567-6| publisher=Plenum Press| location=New York}}</ref> Apsidna precesija Merkura ima vrednost od 5.600 [[lučni minut|lučnih sekundi]] (1,5556°), u odnosu na jedan vek na Zemlji, ili 574,10±0,65 lučnih sekundi po jednom zemaljskom veku.<ref name="Clemence">{{cite journal| first=G. M. |last=Clemence| title=The Relativity Effect in Planetary Motions| journal=Reviews of Modern Physics | volume=19| issue=4 |pages=361-364 |year=1947| doi=10.1103/RevModPhys.19.361 | bibcode=1947RvMP...19..361C}}</ref> Prema pravilima klasične mehanike ta odstupanja su preračunata na 1,5436°. Pojavom [[Albert Ajnštajn|Ajnštajnove]] ''[[Opšta teorija relativnosti|Opšte teorije relativnosti]]'' pronađeno je objašnjenje za ova mala odstupanja. Na osnovu OTR-a utvrđeno je da su ta odstupanja svega 42,98 lučnih sekundi na svakih 100 godina. Slična odstupanja zabeležena su i kod drugih planeta – Venera 8,62; Zemlja 3,84; [[Mars]] 1,35 i [[asteroid]] [[1566 Ikar]] sa 10,05 lučnih sekundi.<ref>{{cite journal|last=Gilvarry| first=J. J.| title=Relativity Precession of the Asteroid Icarus|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1953-03-01_89_5/page/n128| journal=Physical Review|year=1953| volume=89 | issue=5 |pages=1046| doi=10.1103/PhysRev.89.1046|bibcode = 1953PhRv...89.1046G }}</ref><ref>{{cite web| author=| url=http://www.mathpages.com/rr/s6-02/6-02.htm| title=6.2 Anomalous Precession| work=Reflections on Relativity| publisher=MathPages | accessdate = 22. 5. 2008. }}</ref> == Istraživanja Merkura == [[Datoteka:Mercuryglobe1.jpg|mini|d|250p|Površina Merkura na snimcima [[Mariner 10|Marinera 10]] iz 1974.]] [[Prividna zvezdana veličina|Prividna magnituda]] Merkura varira u vrednostima između -2,6<ref name="MallamaSky">Mallama, A. (2011). "Planetary magnitudes". Sky and Telescope. 121(1): 51–56.</ref> (što je nešto sjajnije u odnosu na najsjajniju zvezdu [[Sirijus]]) i +5,7 (što je u teorijskim granicama vidljivosti golim okom). Ekstremne vrednosti se javljaju kada je Merkur u blizini Sunca na horizontu.<ref name="ephemeris">{{cite web|last=Espenak|first=Fred|date = 25. 7. 1996.|url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/mercury2.html| title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995–2006|work=NASA Reference Publication 1349|publisher=NASA|accessdate = 23. 5. 2008. }}</ref> Upravo njegova blizina Suncu je i najveći problem kod posmatranja sa Zemlje, pošto je u najvećem delu dana zaklonjen sunčevim sjajem. Detaljnije proučavanje Merkura metodom posmatranja sa Zemlje moguće je jedino tokom svitanja i sumraka. Merkur je moguće posmatrati tokom potpunog [[pomračenje Sunca|pomračenja Sunca]], kao što je slučaj sa mnogim drugim planetama i zvezdama.<ref name="eclipse">{{cite web|date = 22. 1. 2003.|title=Total Solar Eclipse of 2006 March 29|publisher=Department of Physics at Fizik Bolumu in Turkey|last=Tezel|first=Tunç|url=http://www.physics.metu.edu.tr/~aat/TSE2006/TSE2006.html|accessdate = 24. 5. 2008. }}</ref> Gledano sa Zemlje, Merkur kao i [[Venera]] i [[Mesec]], prolazi kroz različite [[mesečeve mene|periode mena]]. U fazi ''punog'' i ''mladog Merkura'' nije vidljiv sa Zemlje jer se nalazi u [[konjunkcija (astronomija)|konjunktivnim fazama]]. Kada je u fazi ''punog Merkura'' tada je, tehnički gledano najsjajniji, iako je u toj fazi na najvećoj udaljenosti od Zemlje (ali tu razliku anulira fenomen zvan [[Zeligerov efekat]]).<ref name="MallamaSky" /><ref>{{cite web|last=Espenak|first=Fred|year=1996|url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/venus2.html|title=NASA Reference Publication 1349; Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006|work=Twelve Year Planetary Ephemeris Directory|publisher=NASA|accessdate=24. 5. 2008.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20000817181616/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/venus2.html|archivedate=2000-08-17|deadurl=no}}</ref> Parktična posmatranja Merkura sa Zemlje u fazi njegovog najvećeg sjaja (za vreme pune faze) su gotovo nemoguća zbog ekstremne blizine sunčevog diska. Najoptimalniji uslovi za posmatranje javljaju se u fazama prve i poslednje četvrti, iako je njegov sjaj u tim fazama znatno slabiji. Prva i poslednja faza poklapaju se sa najvećim [[elongacija|elongacionim uglovima]], kako na istoku tako i na zapadu (u odnosu na sunčev disk na nebu). U tim fazama Merkur se nalazi na ugaonom rastojanju od Sunca od 17,9° (u fazi [[perihel]]a) do 27,8° (u fazi [[afel]]a).<ref name="elongation">{{cite web|title=Mercury Chaser's Calculator|publisher=Fourmilab Switzerland|last=Walker|first=John|url=http://www.fourmilab.ch/images/3planets/elongation.html|accessdate = 29. 5. 2008.}} (look at 1964 and 2013)</ref><ref name="MercHorizons">{{cite web|title=Mercury Elongation and Distance|url=http://home.surewest.net/kheider/astro/Mercury.txt|accessdate=30. 5. 2008.|archive-date=2015-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106172707/http://home.surewest.net/kheider/astro/Mercury.txt|dead-url=yes}} – Numbers generated using the Solar System Dynamics Group, [http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=1 Horizons On-Line Ephemeris System]</ref> Tokom najveće elongacije na zapadu Merkur je najsjajniji pre izlaska Sunca, odnosno neposredno posle zalaska Sunca u istočnoj fazi elongacije.<ref name="RASC2007">{{Cite book |title=Observer's Handbook 2007 |url=https://archive.org/details/observershandboo00raji_0 |editor-first=Patrick | editor-last=Kelly |publisher=[[Royal Astronomical Society of Canada]]|year=2007| isbn = 0-9738109-3-9}}</ref> Najpovoljnije tačke na Zemlji za posmatranje Merkura nalaze se u tropskim i subtropskim područjima, pošto na tim geografskim širinama u određenom periodu godine ekliptika preseca horizont pod oštrim uglom. Najpovoljnija pozicija za posmatranje Merkura na tamnom nebu je kada se on nalazi pod uglom od 10° iznad horizonta. To se dešava kada se Merkur na horizontu nalazi gotovo vertikalno iznad Sunca za vreme njegove maksimalne elongacije u odnosu na Sunce od 28°, odnosno kada je Sunce na horizontu pod uglom od 18°.<ref name="usgs">{{cite web|url=http://astrogeology.usgs.gov/Projects/WGCCRE/constants/iau2000_table1.html|accessdate = 22. 10. 2009.|title=USGS Astrogeology: Rotation and pole position for the Sun and planets (IAU WGCCRE) | name = coordinates}}</ref> Na umerenim geografskim širinama Merkur je mnogo vidljiviji sa [[južna hemisfera|južne]], nego sa [[severna hemisfera|severne hemisfere]]. To se dešava zbog toga što su makismalne elongacije Merkura zapadno od sunčevog diska u periodu rane jeseni na južnoj hemisferi, dok su maksimalne istočne elongacije tokom kasne zime na istoj hemisferi.<ref name="RASC2007" /> U oba navedena slučaja ugao Merkurove orbite i ekliptike je najveći, što mu omogućava pojavljivanje na noćnom nebu tih područja nekoliko sati pre izlaska Sunca, odnosno zadržavanje na istom do nekoliko sati po zalasku.<ref name="RASC2007" /> === Merkur u drevnoj astronomiji === [[Datoteka:Mercury-bonatti.png|mini|d|250p|Simbolika Merkura u [[Gvido Bonati|Bonatijevoj]] ''De Astronomia Libri X '' iz 1550.]] Najstariji zapisani podaci o Merkuru pronađeni su na glinenim pločicama [[Mul. Apin]] i veruje se da su nastali u drevnoj [[asirsko kraljevstvo|Asiriji]] negde u 14. veku pre nove ere.<ref>{{cite journal | title=The Latitude and Epoch for the Origin of the Astronomical Lore in Mul.Apin | first=Bradley E. |last=Schaefer| journal=American Astronomical Society Meeting 210, #42.05 |year=2007| volume=38 | bibcode=2007AAS...210.4205S |pages=157 | publisher=American Astronomical Society }}</ref> Planeta Merkur je na tim pločicama označavana [[klinasto pismo|piktogramom]] koji je transkribovan kao ''Udu.Idim.Gu\u₄.Ud'', što bi u bukvalnom prevodu imalo značenje „skačuća planeta“. {{efn|U nekim izvorima ime planete je transkribovano uz pomoć piktograma ''MUL'' koji se u [[sumerski jezik|sumerskom jeziku]] koristio za označavanje planeta i zvezda, iako sam piktogram nije bio deo originalnog imena. Brojem 4 u ovom sistemu transkripcije označava se koji slog je naglašen prilikom izgovora.}}<ref>{{cite journal|last=Hunger|first=Hermann|coauthors=Pingree, David| title=MUL.APIN: An Astronomical Compendium in Cuneiform| journal=Archiv für Orientforschung | volume=24| publisher=Verlag Ferdinand Berger & Sohne Gesellschaft MBH| location=Austria |year=1989|pages=146 }}</ref> Prvi [[vavilonija|Vavilonski]] pisani podaci o ovom nebeskom telu datiraju iz 10. veka pre nove ere, i u njima se planeta Merkur označava imenom [[Nabu]], odnosno imenom vrhovnog glasnika bogova u lokalnoj mitologiji.<ref name="JHU history">{{cite web| year=2008| author=Staff| url=http://btc.montana.edu/messenger/elusive_planet/ancient_cultures_2.php| title=MESSENGER: Mercury and Ancient Cultures| publisher=NASA JPL| accessdate=7. 4. 2008.| archive-date=2012-07-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20120723001225/http://www.messenger-education.org/elusive_planet/ancient_cultures_2.php| dead-url=yes}}</ref> [[Hesiod]]ovi savremenici u [[antička Grčka|antičkoj Grčkoj]] su ovu planetu poznavali pod imenima ''Στίλβων'' (''stilvon'' – „blistavo“) i ''Ἑρμάων'' ('''ermaon'').<ref>{{Cite book |author= H.G. Liddell and R. Scott |coauthors=''rev.'' H.S. Jones and R. McKenzie |title=Greek–English Lexicon, with a Revised Supplement |url= https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_u9m8 |edition=9th |year=1996|publisher=Clarendon Press |location=Oxford | isbn = 0-19-864226-1 |pages=[https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_u9m8/page/690 690] and 1646}}</ref> Nešto kasnije Merkur je u grčkim izvorima označav dvojnim imenom, kao [[Apolon]] kada se pojavljivao na nebu u svitanje i [[Hermes]], kada je bio vidljiv u sumrak. Sve do 4. veka pre nove ere grčki astronomi su smatrali da je reč o dva zasebna nebeska tela, pa zbog toga i dva posebna imena. Kasnije je ovo nebesko telo označavano po bogu Hermesu (u [[grčki jezik|novogrčkom jeziku]] etnonim ''Ἑρμής'' se izgovara kao ''Ermis'').<ref>{{cite web|url=http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/|title=Greek Names of the Planets|accessdate = 14. 7. 2012.|quote=}}</ref>{{efn|''Ermis'' ({{jez-grč|Ἑρμής}}) je grčko ime za planetu Merkur, a potiče od imena starogrčkog boga trgovine i glasnika bogova [[Hermes]]a ili Ermisa. Oblik Herems vezan je za starogrčki jezik.}} I u [[antički Rim|rimskoj]] astronomiji Merkur je ime dobio po glasniku [[rimska religija|lokalnih božanstava]] [[merkur (bog)|Merkuru]] ({{jez-lat|Mercurius}}), upravo zbog činjenice da se ovo nebesko telo preko horizonta kreće brzinama mnogo većim nego ostale planete i zvezde.<ref name="Dunne">{{Cite book|title=The Voyage of Mariner&nbsp;10 – Mission to Venus and Mercury|last1=Dunne|first1=J. A.|last2=Burgess|first2=E.|chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-424/ch1.htm|publisher=NASA History Office|year=1978|chapter=Chapter One|url=http://history.nasa.gov/SP-424/|access-date=2015-02-25|archive-date=2011-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524161325/http://history.nasa.gov/SP-424/|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite book | first=Eugène Michel |last=Antoniadi| coauthors=Translated from French by Moore, Patrick|year=1974| title=The Planet Mercury| publisher=Keith Reid Ltd | location=Shaldon, Devon|pages=9–11 | isbn = 0-904094-02-2 }}</ref> Astronomski simbol Merkura je stilizovana verzija Hermesovog [[kaducej]]a ☿.{{sfn|Duncan|1946|pp=125}} Helenski astronom i matematičar [[Klaudije Ptolemej]] u svom kapitalnom ''Velikom zborniku astronomije'' pominjao je mogućnost prelaska manjih nebeskih dela preko sunčevog diska, ali nije pisao o njihovom postojanju.<ref>{{cite journal|last=Goldstein|first=Bernard R.| title=The Pre-telescopic Treatment of the Phases and Apparent Size of Venus| journal=Journal for the History of Astronomy |pages=1|year=1996| bibcode=1996JHA....27....1G| volume=27}}</ref> [[Datoteka:Shatir500.jpg|mini|l|250p|Arapski matematičar i astronom [[Ibn al-Šatir]] napravio je model kretanja Merkura po nebeskom svodu.]] U [[istorija Kine|drevnoj Kini]] planeta Merkur je bila poznata pod imenom ''Čeng Sing'' ({{jez-kin|辰星}}) ili u približnom prevodu kao „jednosatna zvezda“ i u astronomskom smislu izjednačavao se geografskim pravcem severa i fazom vode u filozofiji pet elemenata vusinga.<ref>{{Cite book| first=David H. |last=Kelley| coauthors=Milone, E. F.; Aveni, Anthony F. |year=2004| title=Exploring Ancient Skies: An Encyclopedic Survey of Archaeoastronomy| url=https://archive.org/details/exploringancient0000kell | publisher=Birkhäuser | isbn = 0-387-95310-8}}</ref> I danas u Kini, Koreji, Japanu i Vijetnamu planeta Merkur ima značenje „vodene planete“, što je u skladu sa drevnom filozofijom.<ref name="Groot1912">{{Cite book|author=Jan Jakob Maria Groot|title=Religion in China: universism, a key to the study of Taoism and Confucianism|url=http://books.google.com/books?id=eO6PElQxYrUC|year=1912|publisher=G.P. Putnam}}</ref><ref name="Hulbert1906">{{Cite book|author=Homer Bezaleel Hulbert|title=The Passing of Korea|url=http://books.google.com/books?id=QMsNAAAAIAAJ|year=1906|publisher=Doubleday, Page|pages=426 –}}</ref> U [[hinduizam|Hinduizmu]] Merkur se izjednačava sa božanstvom Budha, zaštitnikom trgovine i trgovaca kojem je posvećena svaka sreda.<ref>{{Cite book| first=R.M. |last=Pujari| coauthors=Kolhe, Pradeep; Kumar, N. R. |year=2006| title=Pride of India: A Glimpse Into India's Scientific Heritage| url=https://archive.org/details/prideofindiaglim0000unse | publisher=Samskrita Bharati | isbn = 81-87276-27-4}}</ref> U germanskoj mitologiji izjednačavao se sa božanstvom [[Odin]]om (ili Vodenom).<ref>{{Cite book| first=Michael E. |last=Bakich|year=2000| title=The Cambridge Planetary Handbook| url=https://archive.org/details/cambridgeplaneta00baki | publisher=Cambridge University Press| isbn = 0-521-63280-3 }}</ref> U [[civilizacija Maja|majanskoj civilizaciji]] Merkur je predstavljan u liku 4 sove koje su bile glasnice zagrobnog sveta.<ref>{{Cite book|last=Milbrath|first=Susan|year=1999| title=Star Gods of the Maya: Astronomy in Art, Folklore and Calendars|url=https://archive.org/details/stargodsofmayaas0000milb| publisher=University of Texas Press| isbn = 0-292-75226-1}}</ref> Drevna konekcija Merkura sa trećim danom u nedelji, sredom i danas je vidljiva u imenima za taj dan u mnogim savremenim romanskim jezicima — [[francuski jezik|francuski]] ''mercredi'', [[španski jezik|španski]] ''miércoles'' ili [[rumunski jezik|rumunski]] ''miercuri''. U drevnim indijskim astronomskim spisima [[Surja Sidanta]] iz [[5. vek]]a postoji i astronomski spis u kom se nalaze izračunate i dimenzije tada poznatih planeta, i gde je vrednost prečnika Merkura 4.841 km, što je za svega 41 km (greška manje od 1%) manje od stvarnog dijametra (4.880 km).<ref>Richard Thompson (1997), [http://www.scientificexploration.org/journal/jse_11_2_thompson.pdf "Planetary Diameters in the Surya-Siddhanta"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107161952/http://www.scientificexploration.org/journal/jse_11_2_thompson.pdf |date=2010-01-07 }}, Journal of Scientific Exploration 11 (2): 193–200 [196]</ref> U srednjovekovnoj islamskoj astronomiji velika pažnja se posvećivala položaju planeta i njihovim kretanjima. Tako je [[Al Andaluz|Al-Andalužanski]] astronom [[Al Zarkali]] u [[11. vek]]u opisivao „geocentričnu“ orbitu Merkura kao ovalnu i ekscentričnu.<ref>{{cite journal | author=Samsó, Julio; Mielgo, Honorino | bibcode=1994JHA....25..289S | title=Ibn al-Zarqālluh on Mercury | journal=Journal for the History of Astronomy | volume=25 |year=1994|pages=289–96 [292] | last2=Honorino }}</ref><ref>{{cite journal |last=Hartner|first=Willy| title=The Mercury Horoscope of Marcantonio Michiel of Venice |url=https://archive.org/details/sim_vistas-in-astronomy_1955_1/page/84| journal=Vistas in Astronomy | volume=1 |year=1955|pages=84–138 |bibcode = 1955VA......1...84H |doi = 10.1016/0083-6656(55)90016-7 }} at pp. 118–122.</ref> [[Ibn Baddža]] je u [[12. vek]]u uočio postojanje „dve tamne mrlje na površini Sunca“, a njegova otkrića su poslužila kao osnova za istraživanja u drevnoj [[maragska opservatorija|Maragskoj opservatoriji]] gde je vek kasnije [[harezmidi|persijski]] astronom [[Al Širazi]] povezao te „tamne mrlje“ sa putanjama Merkura i Venere.<ref>{{cite conference| title=History of oriental astronomy: proceedings of the joint discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, organised by the Commission 41 (History of Astronomy), held in Kyoto, August 25–26, 1997 | first=S. M. Razaullah |last=Ansari | publisher=Springer|year=2002| isbn = 1-4020-0657-8 |pages=137 }}</ref>{{efn|U kasnijim proučavanjima mnoge od tih tamnih mrlja na površini Sunca označene su kao sunčeve pege.<ref>{{cite journal|last=Goldstein| first=Bernard R. |year=1969| title=Some Medieval Reports of Venus and Mercury Transits| journal=Centaurus | volume=14 | issue=1 |pages=49–59|doi=10.1111/j.1600-0498.1969.tb00135.x| bibcode=1969Cent...14...49G }}</ref>}} Jedan od vodećih astronoma i matematičara indijske [[kerala|Keralske]] škole matematike i astronomije [[Nilakanta Somajadži]] je [[1501]]. izradio delimično heliocentrični planetarni model po kojem se Merkur okretao oko Sunca (do sličnih zapažanja došao je i [[Tiho Brahe]] sredinom 16. veka).<ref>{{cite journal | author=Ramasubramanian, K.; Srinivas, M. S.; Sriram, M. S. | title=Modification of the Earlier Indian Planetary Theory by the Kerala Astronomers (c. 1500 AD) and the Implied Heliocentric Picture of Planetary Motion | journal=Current Science | volume=66 | year=1994 | pages=784–790 | url=http://www.physics.iitm.ac.in/~labs/amp/kerala-astronomy.pdf | accessdate=2010-04-23 | archive-date=2010-12-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101223145939/http://www.physics.iitm.ac.in/~labs/amp/kerala-astronomy.pdf | dead-url=yes }}</ref> === Teleskopska osmatranja sa Zemlje === [[Datoteka:Mercury transit animation.gif|mini|250p|d|Animirani prikaz tranzicije Merkura preko površine sunčevog diska (tamna mrlja na južnoj hemisferi Sunca).]] [[Datoteka:Transit of Mercury, 2006-11-08 2 es.jpg|mini|250p|d|Prikaz tranzita Merkura preko sunčevog diska na dan 8. novembra 2006.]] Posmatranje površine Merkura sa površine Zemlje je dosta limitirano, kako zbog blizine Sunca, tako i zbog činjenice da je Zemlji okrenuta uvek ista strana te planete. Prva [[teleskop]]ska osmatranja Merkura vršio je početkom [[17. vek]]a [[italija]]nski matematičar i astronom [[Galileo Galilej]]. Iako je svojim teleskopom utvrdio određene mene Venere, Galilej nije uočio istu osobinu kod Merkura zbog skromnih tehničkih mogućnosti njegovog teleskopa. [[francuska|Francuski]] astronom [[Pjer Gasendi]] je bio prvi koji je putem teleskopa potvrdio prelazak Merkura preko površine sunčevog diska [[1631]]. godine. Gasendi je do tih rezultata došao sledeći matematičke proračune koje je ranije napravio [[Johan Kepler]]. Godine [[1639]]. [[Đovani Cupi]] je pomoću teleskopa utvrdio postojanje sličnih orbitalnih faza Merkura kao kod Venere i Meseca, a dokazao je i činjenicu da se Merkur okreće oko Sunca.<ref name="strom" /> [[engleska|Engleski]] astronom i lekar [[Džon Bevis]] je [[28. maj]]a [[1737]]. posmatrajući iz [[grinička opservatorija|Griničke opservatorije]] zabeležio jedan veoma redak fenomen [[:sh:Okultacija|okultacije]]{{efn|Okultacija ({{jez-lat|occultatio}}) je redak astronomski fenomen tokom kojeg se jedno nebesko telo „skriva“ iza drugog gledano sa Zemlje. Okultacije mogu biti u formi tranzita (prelaza) i pomračenja (eklipse).}} Merkura i Venere koji se dešava jednom u nekoliko stotina godina.<ref>{{cite journal |last=Sinnott|first=RW |coauthors=Meeus, J |year=1986|title=John Bevis and a Rare Occultation |url=https://archive.org/details/sim_sky-and-telescope_1986-09_72_3/page/n11|journal=Sky and Telescope |volume=72 |pages=220 |bibcode=1986S&T....72..220S |last2=Meeus }}</ref> Sledeća okultacija Merkura Venerom desiće se tek 3. decembra 2133. godine.<ref>{{Cite book|last=Ferris|first=Timothy|year=2003| title=Seeing in the Dark: How Amateur Astronomers|url=https://archive.org/details/seeingindark00timo| publisher=Simon and Schuster| isbn = 0-684-86580-7}}</ref> Zbog blizine Sunca i velike brzine revolucije, proučavanje Merkura putem teleskopa sa Zemlje je znatno otežano i ograničeno, zbg čega je ova planeta još uvek jedna od najmanje poznatih i najslabije izučavanih, a često su bila prisutna i nerealna i pogrešna zapažanja. Tako je [[nemačka|nemački]] astronom [[Johan Jeronimus Šreter]] posmatrajući površinu Merkura [[1800]]. tvrdio da je na površini te planete uočio i do 20 km visoke planine,<ref>{{cite journal |author=Sheehan William; Richard Baum |year=1995|title= "Observation and inference: Johann Hieronymous Schroeter, 1745–1816" |journal= Journal of the British Astronomical Association 105|publisher= |volume= |issue= |pages=171 |url=http://adsbit.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1995JBAA..105..171S |doi= |bibcode=1995JBAA..105..171S |pmc= }}</ref> dok je [[Fridrih Besel]] koristeći Šreterove mape pogrešno izračunao period rotacije na 24 sata i nagib aksijalne ravni od 70°.<ref name="sao188r">{{cite journal|last=Colombo| first=G. | coauthors=Shapiro, I. I.| title=The Rotation of the Planet Mercury| journal=SAO Special Report #188R| bibcode=1965SAOSR.188.....C| volume=188| date= 1965 | last2=Shapiro }}</ref> Tokom 1880-ih godina [[Đovani Skjapareli]] je napravio prve tačnije mape planete, ujedno tvrdeći da su usled uticaja plimskih sila sa Sunca i rotacija i revolucija identične i da traju 88 dana ([[:sh:Sinkrona rotacija|sinhrona rotacija]]), te da je zbog istih Merkur uvek istom stranom okrenut ka Suncu (što je bilo pogrešno).<ref>{{cite journal|last=Holden|first=E. S. |year=1890|title=Announcement of the Discovery of the Rotation Period of Mercury [by Professor Schiaparelli]|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=2 |issue=7 |pages=79|bibcode=1890PASP....2...79H|doi=10.1086/120099 }}</ref> Dalje radove na mapiranju površine Merkura nastavio je francuski astronom grčkog porekla [[Ežen Antoniadi]], objavivši 1934. knjigu u kojoj su se nalazile i Skjaparelijeve mape, ali i njegova vlastita zapažanja.<ref name="chaikin1" /> Najveći deo geoloških formacija na površini Merkura (registrovanih na osnovu različitog [[albedo|albeda]]) dobio je imena upravo na osnovu Antoniadijevih mapa.<ref>{{Cite book|url=http://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm|title=Atlas of Mercury|publisher=NASA Office of Space Sciences|author=Merton E. Davies, et al.|year=1978|chapter=Surface Mapping| chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-423/surface.htm|accessdate = 28. 5. 2008.|author-separator=,|display-authors=1}}</ref> U junu [[1962]]. tim [[savez Sovjetskih Socijalističkih Republika|sovjetskih]] naučnika sa Instituta za radio inžinjering i elektroniku predvođen [[Vladimir Koteljnikov|Vladimirom Koteljnikovim]] uspeo je da uhvati prvi radarski eho sa Merkura, čime je počela nova — radarska faza u istoriji proučavanja ove planete.<ref>{{cite journal |first=J. V. |last=Evans| coauthors=Brockelman, R. A.; Henry, J. C.; Hyde, G. M.; Kraft, L. G.; Reid, W. A.; Smith, W. W.| title=Radio Echo Observations of Venus and Mercury at 23&nbsp;cm Wavelength|year=1965| journal=Astronomical Journal | volume=70| bibcode=1965AJ.....70..486E|pages=487–500| doi=10.1086/109772 }}</ref>{{sfn|Moore|2000|pp=483}}<ref>{{Cite book|last=Butrica|title=To See the Unseen: A History of Planetary Radar Astronomy| url=http://history.nasa.gov/SP-4218/sp4218.htm| first=Andrew J. | publisher=[[NASA]] History Office, Washington D.C.|year=1996| chapter=Chapter 5| chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-4218/ch5.htm| isbn = 0-16-048578-9}}</ref> Tri godine kasnije je američki tim istraživača uz pomoć 300 metara širokog [[radio-teleskop|radio teleskopa]] [[aresibo (teleskop)|Aresibo]] utvrdio je rotacioni period Merkura od 59 dana.<ref>{{cite journal|last=Pettengill| first=G. H. |coauthors=Dyce, R. B.| title=A Radar Determination of the Rotation of the Planet Mercury| journal=[[Nature (journal)|Nature]] | volume=206| issue=1240 |year=1965|doi=10.1038/2061240a0 |bibcode = 1965Natur.206Q1240P |pages=451–2}}</ref><ref>[http://scienceworld.wolfram.com/astronomy/Mercury.html Mercury] at Eric Weisstein's 'World of Astronomy'</ref> Kako je ranije bilo rašireno mišljenje da Merkur ima sinhronizovanu rotaciju, rezultati radio-istraživanja su predstavljali veliko iznenađenje. Merenja su takođe potvrdila da su vrednosti temperatura na „tamnom delu planete“ znatno više nego što se to ranije mislilo, što je dovelo do konačnog odbacivanja teorije sinhronizovane rotacije. Novi rezultati su objašnjavani eventualnim postojanjem jakih vetrova na površini Merkura koji su uticali na distribuciju toplote u tamnom delu planete.<ref>{{cite book| first=Bruce C. |last=Murray| coauthors=Burgess, Eric |year=1977| title=Flight to Mercury| url=https://archive.org/details/flighttomercury00bruc | publisher=Columbia University Press| isbn = 0-231-03996-4}}</ref> Italijanski astronom [[Đuzepe Kolombo]] prvi je utvrdio odnos između rotacije i revolucije Merkura u rezonanciji 3:2,<ref>{{cite journal|last=Colombo| first=G. | title=Rotational Period of the Planet Mercury|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1965-11-06_208_5010/page/574| journal=Nature | volume=208| issue=5010 |pages=575 |year=1965| doi = 10.1038/208575a0 | bibcode=1965Natur.208..575C }}</ref> što je praktično potvrdila i sonda [[Mariner 10]], čime su dokazane i Skjaparelijeve i Antonijadisove tvrdnje.<ref>{{cite web|year=1976| author=Davies, Merton E. et al.| url=http://history.nasa.gov/SP-423/mariner.htm| title=Mariner&nbsp;10 Mission and Spacecraft| work=SP-423 Atlas of Mercury| publisher=NASA JPL | accessdate = 7. 4. 2008. }}</ref> Posmatranja putem radio-teleskopa uz pomoć tehnologije interferometrije u mikrotalasnim dužinama omogućio je astronomima da eliminišu efekte sunčeve radijacije i da utvrde nove detalje o fizičkim i hemijskim karakteristikama površinskog sloja zemljišta Merkura do dubina od nekoliko metara.<ref>Golden, Leslie M., A Microwave Interferometric Study of the Subsurface of the Planet Mercury (1977). PhD Dissertation, University of California, Berkeley</ref><ref>Mitchell, David L. and De Pater, Imke, Microwave Imaging of Mercury's Thermal Emission at Wavelengths from 0.3 to 20.5&nbsp;cm (1994). Icarus, 110, 2–32</ref> najveći deo površine Merkura je mapiran uz pomoć teleskopa Aresibo (rezolucije 5 km), uključujući i zalihe vodenog leda u kraterima na polarnim predelima.<ref name="Harm06">{{cite journal|author = Harmon|title=Mercury: Radar images of the equatorial and midlatitude zones| journal=Icarus |volume=187|issue = 2|pages=374|year=2007|bibcode=2007Icar..187..374H | doi = 10.1016/j.icarus.2006.09.026| author-separator = ,|author2 = J. K.|display-authors = 2|last3 = Butler|first3 = Bryan J.|last4 = Head|first4 = James W.|last5 = Rice|first5 = Melissa S.|last6 = Campbell|first6 = Donald B. }}</ref> === Istraživanja putem svemirskih misija === [[Datoteka:MESSENGER Assembly.jpg|mini|l|250p|Sonda [[MESSENGER]] na pripremama za lansiranje.]] Istraživanje Merkura putem slanja svemirskih sondi u pravcu orbite ove planete predstavlja veliki tehnički izazov za inženjere, kako zbog blizine Suncu, tako i zbog velike orbitalne brzine od čak 48 km/sek, što je mnogo brže od orbitalne brzine Zemlje (30 km/sek). Tokom putovanja ka orbiti Merkura svaka od sondi mora da se tokom puta od preko 91 milion kilometara bori i sa snažnim [[gravitacija|gravitacionim]] silama Sunca koje sa svakim pređenim kilometrom ka Merkuru postaju sve intenzivnije. Svaka od letelica mora konstantno da povećava brzinu (Δv) da bi uspešno prešla iz jedne u drugu orbitu ([[Hohmanov transfer orbita]]).<ref name="DunneCh4">{{cite book|title=The Voyage of Mariner&nbsp;10 – Mission to Venus and Mercury|author=Dunne, J. A. and Burgess, E.|chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-424/ch4.htm|publisher=NASA History Office|year=1978|chapter=Chapter Four|url=http://history.nasa.gov/SP-424/|accessdate=28. 5. 2008.|archive-date=2011-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524161325/http://history.nasa.gov/SP-424/|deadurl=yes}}</ref> [[Potencijalna energija]] oslobođena pomeranjem na dole sunčeve potencijalne jame prelazi u [[kinetička energija|kinetičku energiju]] što zahteva novo veliko ubrzanje delta-ni. Da bi letelica bezbedno ušla u orbitu Merkura potrebno je da u potpunosti koristi [[mlazni motor#raketni motor|raketne motore]]. [[Aerokočenje]] je neupotrebljivo zbog nepostojanja značajnije atmosfere. Za eventualno putovanje na Merkur potrebno je znatno više raketnog goriva nego što bi hipotetičkoj letelici trebalo da ostvari [[druga kosmička brzina|brzinu oslobađanja]] iz celog Sunčevog sistema (Merkur ima vrednosti druge kosmičke brzine od 4,3 km/sek). Samim tim ekspedicije ka Merkuru su veoma skupe i do sada su izvršene samo dve:<ref name="JPLprofile1">{{cite web|url=http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=OverviewLong|title=Mercury|publisher=NASA Jet Propulsion Laboratory|date=5. 5. 2008.|accessdate=29. 5. 2008.|archivedate=2011-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721050537/http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=OverviewLong|deadurl=yes}}</ref> [[Mariner 10]] u periodu 1974/75. i [[MESSENGER]].<ref name="insertion">{{cite web|date = 17. 3. 2011.|title=Celebrating Mercury Orbit |publisher=NASA Multimedia|first=Paul E. |last=Alers|url=http://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_1897.html|accessdate = 18. 3. 2011. }}</ref><ref name="twsMarX31">{{cite news|title=NASA spacecraft now circling Mercury – a first|publisher=MSNBC |date=Mar 17, 2011|url=http://www.msnbc.msn.com/id/42142053/ns/technology_and_science-space/t/nasa-spacecraft-now-circling-mercury-first/|accessdate = 24. 3. 2011.}}</ref> Jeftinija alternativa motorima sa raketnim gorivom je verzija letelica sa [[solarna jedrilica|solarnim jedrima]] koje bi tokom leta koristile energiju sunčevog zračenja.<ref>{{cite journal|last=Leipold| first=M.| coauthors=Seboldt, W.; Lingner, S.; Borg, E.; Herrmann, A.; Pabsch, A.; Wagner, O.; Bruckner, J.| title=Mercury sun-synchronous polar orbiter with a solar sail|year=1996| journal=Acta Astronautica| volume=39 |issue=1 |pages=143–151 | doi=10.1016/S0094-5765(96)00131-2 }}</ref> ==== Mariner 10 ==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250 | image1 = Mariner 10.jpg | caption1 = <center>Svemirska sonda Mariner 10.</center> | image2 = Reprocessed Mariner 10 image of Mercury.jpg | caption2 = <center>Slika Merkura dobijena na osnovu podataka sa Marinera 10. Glatka oblast je područje koje nije snimljeno.</center> }} Prva svemirska sonda koja je upućena ka orbiti Merkura bila je sonda [[Mariner 10]] agencije [[NASA]], koja je lansirana [[3. novembar|3. novembra]] [[1973]]. sa kosmodroma [[Kejp Kanaveral]] na [[Florida|Floridi]].<ref name="automatski generisano1">{{cite book|title=The Voyage of Mariner&nbsp;10 – Mission to Venus and Mercur|last1=Dunne|first1=J. A.|last2=Burgess|first2=E.|chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-424/ch1.htm|publisher=NASA History Office|year=1978|chapter=Chapter One|url=http://history.nasa.gov/SP-424/|access-date=2015-02-25|archive-date=2011-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524161325/http://history.nasa.gov/SP-424/|deadurl=yes}}</ref> Mariner 10 je bio prvi satelit koji je koristio principe gravitacione praćke. Gravitaciona sila planete [[venera|Venere]] iskorišćena je kako bi se efikasnije stiglo do orbite planete Merkur. Mariner 10 je takođe koristio pritisak sunčevog zračenja na solarnim panelima i velikoj paraboličnoj anteni da bi promenio visinu orbite. Ujedno bila je to i prva svemirska misija koja je istraživala dve planete (pored Merkura i Veneru).<ref name="DunneCh4" /> Sonda Mariner 10 je napravila prve krupne kadrove površine Merkura i složene strukture njegove površine.<ref>{{cite web | date=October 1976 | last=Phillips | first=Tony | url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/20oct_transitofmercury.html | title=NASA 2006 Transit of Mercury | work=SP-423 Atlas of Mercury | publisher=NASA | accessdate=7. 4. 2008. | archive-date=2008-03-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080325090336/http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/20oct_transitofmercury.html }}</ref> Sonda je oko Merkura imala 10 orbitalnih perioda i kako je svaki put bila okrenuta istoj strani planete napravljeni su detaljni snimci tek 45% površine planete.<ref>{{cite web|url=http://sci.esa.int/science-e/www/category/index.cfm?fcategoryid=4586|title=BepiColumbo – Background Science|publisher=European Space Agency|accessdate=30. 5. 2008.|archive-date=2016-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904122806/http://sci.esa.int/science-e/www/category/index.cfm?fcategoryid=4586|dead-url=yes}}</ref><ref name="USATMessenger">{{cite news|url=http://www.usatoday.com/tech/news/2004-08-16-mercury-may-shrink_x.htm|title=MESSENGER to test theory of shrinking Mercury|publisher=USA Today|last=Malik|first=Tariq|date = 16. 8. 2004. |accessdate = 23. 5. 2008. }}</ref> Nepuna dva dana pre ulaska u orbitu Merkura, [[27. mart]]a [[1974]]. godine, instrumenti na sondi su počeli da van svakih očekivanja beleže velike vrednosti [[Ultraljubičasto zračenje|ultraljubičastog zračenja]]. U početku se mislilo da je zračenje posledica postojanja prirodnog satelita u orbiti Merkura, da bi se kasnije pretpostavilo da to zračenje verovatno vodi poreklo iz [[Pehar (sazvežđe)|sazvežđa Pehara]].<ref>[http://www.solarviews.com/eng/hypothet.htm#mercmoon Mercury's Moon, 1974.]</ref> Sonda Mariner 10 je tokom svoje misije tri puta letela veoma nisko u orbiti oko Merkura (najniža visina je bila na svega 327 km iznad površine planete).<ref name="AtlasM10">{{cite book|url=http://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm|title=Atlas of Mercury|publisher=NASA Office of Space Sciences|author=Merton E. Davies, et al.|year=1978|chapter=Mariner&nbsp;10 Mission and Spacecraft| chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-423/mariner.htm| accessdate = 30. 5. 2008.|author-separator=,| display-authors=1}}</ref> Već tokom prvog preleta instrumenti su registrovali postojanje jakog [[magnetsko polje|magnetnog polja]] koje je detaljnije proučeno tokom trećeg preleta. Tada je utvrđeno da je magnetno polje Merkura dosta slično onome oko Zemlje, i da štiti planetu od jakih [[sunčev vetar|solarnih vetrova]].{{efn|Rasprave o poreklu magnetnog polja na Merkuru i danas su subjekti raznih teorijskih istraživanja.<ref name="Ness1">{{cite journal |last=Ness| first = Norman F. |year=1978| title=Mercury – Magnetic field and interior|url=https://archive.org/details/space-science-review_1978-03_21_5/page/527| journal = Space Science Reviews | volume = 21 | issue = 5|pages=527–553| bibcode = 1978SSRv...21..527N|doi=10.1007/BF00240907 }}</ref>}} Svega 8 dana po okončanju poslednjeg planiranog preleta 24. marta 1975. godine nestalo je goriva koje je pokretalo letelicu i bilo je nemoguće održavati letelicu u precizno definisanoj orbiti, te je u tom trenutku letelici poslata komanda da isključi svoj signal i prestane sa slanjem podataka ka Zemlji.<ref name="DunneCh8">{{cite book|title=The Voyage of Mariner&nbsp;10 – Mission to Venus and Mercury|author=Dunne, J. A. and Burgess, E.|chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-424/ch8.htm|publisher=NASA History Office|year=1978|chapter=Chapter Eight|url=http://history.nasa.gov/SP-424/|access-date=2015-02-25|archive-date=2011-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524161325/http://history.nasa.gov/SP-424/|deadurl=yes}}</ref> Pretpostavlja se da je sonda Mariner 10 ostala u orbiti oko Sunca i da svakih nekoliko meseci prolazi u blizini Merkura. Pretpostavlja se i da je većina uređaja na njoj uništena usled delovanja sunčevog zračenja.<ref>{{cite web | date = 2. 4. 2008. | last = Grayzeck | first = Ed | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1973-085A | title = Mariner&nbsp;10 | work = NSSDC Master Catalog | publisher = NASA | accessdate = 7. 4. 2008. | archive-date = 2018-09-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180908063158/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1973-085A }}</ref> ==== Sonda MESSENGER ==== Druga istraživačka sonda ka Merkuru pod imenom ''[[MESSENGER]]''{{efn|Puno ime misije je '''''ME'''rcury '''S'''urface, '''S'''pace '''EN'''vironment, '''GE'''ochemistry, and '''R'''anging''.}} (u prevodu sa engleskog ''glasnik'') lansirana je [[3. avgust]]a [[2004]]. godine sa kosmodroma Kejp Kanaveral na Floridi. Cela misija je organizovana pod pokroviteljstvo [[NASA|Američke svemirske agencije]], uz tehničku pomoć [[:en:Applied Physics Laboratory|Laboratorije za primenjenu fiziku]] iz [[Okrug Hauard (Merilend)|Hauarda]] u [[Merilend]]u, a sam proces lansiranja obavljen je uz pomoć raketnog nosača [[Delta II]].<ref name="jhuap14">{{cite press release | url= http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=198 | title= MESSENGER Provides New Look at Mercury's Landscape, Metallic Core, and Polar Shadows | date = 2012-03-12 | publisher= Johns Hopkins University | accessdate = 2012-03-22 }}</ref> Osnovni zadatak misije je da iz orbite Merkura vrši snimanja i merenja fizičkih i hemijskih karakteristika planete u 6 osnovnih zadataka: proučavanje geološke istorije planete i uzroke visoke gustine, strukture jezgra, poreklo magnetnog polja, postojanje vodenog leda na polovima i karakteristike egzosfere (prevashodno se bazirajući na njen nastanak).<ref name='Objectives1'>{{cite web | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=2004-030A | title = MESSENGER - Mission description | accessdate = 8. 7. 2013. | publisher = NASA | archive-date = 2010-04-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100418004603/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=2004-030A }}</ref><ref>{{cite web | url = http://discovery.nasa.gov/messenger.cfml | title = Discovery Program: MESSENGER | accessdate = 8. 7. 2013. | publisher = NASA | archivedate = 2013-06-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130603184332/http://discovery.nasa.gov/messenger.cfml | deadurl = yes }}</ref> Sonda je opremljena moćnim [[spektrometar|spektrometrima]] čiji je cilj detaljnije proučavanje sastava i gustine kore, te [[magnetometar|magnetometrima]] koji precizno mere brzine naelektrisanih čestica u magnetnom polju. Kamere visoke rezolucije omogućile su detaljno snimanje površine planete.<ref name="MSGRgrayzeck" /> Nakon lansiranja sonda je oko godinu dana provela u orbiti oko [[zemlja|Zemlje]] koju je konačno napustila [[12. decembar|12. decembra]] [[2005]]. godine zaputivši se u pravcu Venerine orbite.<ref>{{cite press release | date = 2005-12-12 | url=http://www.spaceref.com/news/viewsr.html?pid=18956 | title=MESSENGER Engine Burn Puts Spacecraft on Track for Venus | publisher=Johns Hopkins University | accessdate = 2009-05-01 }}</ref> Boravak u zemljinoj orbiti iskorišćen je ujedno i za testiranje mernih uređaja na sondi i za probna snimanja.<ref name="MGREarthFlyby">{{cite press release| publisher=NASA/APL| date=2005-08-26| title=MESSENGER Status Report| url=http://messenger.jhuapl.edu/news_room/2005/status_report_08_26_05.html| accessdate=2011-03-17| archive-date=2013-05-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20130513081510/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/2005/status_report_08_26_05.html| dead-url=yes}}</ref> U orbitu oko Venere sonda je ušla u oktobru 2006. godine, a tokom juna 2007. napravila je drugi prelet oko ove planete, da bi potom krenula ka orbiti Merkura.<ref>{{cite web|year=2005|url = http://www.spaceref.com/news/viewsr.html?pid=18956| title = MESSENGER Engine Burn Puts Spacecraft on Track for Venus|publisher = SpaceRef.com | accessdate = 2006-03-02 }}</ref> U Merkurovu orbitu sonda je prvi put ušla 14. januara 2008. (a potom i 6. oktobra iste godine i 29. septembra 2009. godine koristeći [[gravitacioni manevar]]).<ref name="MessCountdown">{{cite web|url=http://messenger.jhuapl.edu/gallery/sciencePhotos/image.php?gallery_id=2&image_id=115|title=Countdown to MESSENGER's Closest Approach with Mercury|date=14. 1. 2008.|publisher=Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory|accessdate=30. 5. 2008.|archivedate=2013-05-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513080731/http://messenger.jhuapl.edu/gallery/sciencePhotos/image.php?gallery_id=2&image_id=115|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web | title=MESSENGER Gains Critical Gravity Assist for Mercury Orbital Observation| url=http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=136| date = 30. 9. 2009. | publisher=MESSENGER Mission News| accessdate = 30. 9. 2009. }}</ref> Potom je sonda započela jednogodišnje orbitalno snimanje površine planete koje je započelo [[18. mart]]a [[2011]]. godine, a prvi snimci površine planete napravljeni su već [[29. mart]]a.<ref name="MessCountdown" /> Prva faza snimanja završena je do sredine marta 2012. prikupljanjem oko 100.000 snimaka.<ref name="jhuap14" /> Konačno snimanje celokupne površine planete okončano je tokom marta [[2013]].<ref name=ExMissionCompleted2013>{{cite web|url=http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=237|title=MESSENGER Completes Its First Extended Mission at Mercury|publisher=JHU – APL|date=18. 3. 2013.|accessdate=8. 7. 2013.|archivedate=2013-07-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729044412/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=237|deadurl=yes}}</ref> Planirano je da sledeća istraživačka misija bude okončana do marta [[2015]]. godine.<ref name=200,000ImagesSurpassed>{{cite web|url=http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=251|title=MESSENGER Surpasses 200,000 Orbital Images of Mercury|publisher=JHU – APL|date=6. 2. 2014.|accessdate=14. 4. 2014.|archivedate=2014-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140415084042/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=251|deadurl=yes}}</ref> Tokom boravka u orbiti oko Merkura, merni instrumenti sonde ''MESSENGER'' utvrdili su postojanje vodene pare u [[Egzosfera|egzosferi]], kao i postojanje [[led|vodenog leda]] na severnom polu planete.<ref name="HarmonSlade1994">{{cite journal|last1=Harmon|first1=J. K.|last2=Slade|first2=M. A.|last3=Vélez|first3=R. A.|last4=Crespo|first4=A.|last5=Dryer|first5=M. J.|last6=Johnson|first6=J. M.|title=Radar mapping of Mercury's polaranomalies|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1994-05-19_369_6477/page/212|journal=Nature |volume=369| issue=6477|year=1994|pages=213–215|issn=0028-0836|doi=10.1038/369213a0|bibcode = 1994Natur.369..213H }}</ref> <center> {{Gallery|align=center |width=165 |lines=3 |File:MESSENGERmercurylimb.PNG|alt1=A Monochrome view of Mercury from MESSENGER|{{small|<center>Monohromatski prikaz površine Merkura sa Mesindžera.</center>}} |File:Stevenson crater (MESSENGER).png|alt2=A yet-unnamed crater with 'x' marked across its surface|{{small|<center>''Krater H'' je dobio ime po obliku slova H u sredini.</center>}} |File:MESSENGERsouthpole.png|alt3=A South Polar Projection of Mercury|{{small|<center>Azimutna projekcija gledano sa južnog pola.</center>}} |File:MESSENGERridges.png|alt4=A close snapshot of Ridges near the South Pole|{{small|<center>Grebeni u blizini južnog pola Merkura.</center>}} }} </center> ==== ''Misija BepiColombo'' ==== ''BepiColombo''}{napomena|Misija ''BepiColombo'' dobila je ime u čast [[italija]]nskog matematičara i naučnika [[Đuzepe Kolombo|Đuzepea Bepija Kolomba]] (1920–1984), profesora na Univerzitetu u [[padova|Padovi]] koji je prvi praktično upotrebio tehniku [[gravitacioni manevar|gravitacionog manevra]] tokom misije [[Mariner 10]].}} je planirana zajednička misija za istraživanje Merkura u organizaciji [[evropska svemirska agencija|Evropske svemirske agencije]] i [[Japanska agencija za istraživanje vazduhoplovstva i svemira|Japanske agencije za istraživanje svemira]] čije lansiranje je planirano za 9. jul 2016. godine, raketom [[Arijana 5]]<ref name=FACTS>{{cite web | url=http://sci.esa.int/bepicolombo/47346-fact-sheet/ | title=ESA Science & Technology: Fact Sheet | publisher=esa.int | accessdate = 5. 2. 2014.}}</ref> sa kosmodroma u [[Francuska Gvajana|Francuskoj Gijani]].<ref name='ISAS homepage'>{{cite web | url = http://www.isas.jaxa.jp/e/enterp/missions/mmo/index.shtml | title = MM - BepiColombo | accessdate = 7. 2. 2014. | first = Staff | date = 2008 | work = Japan Aerospace Exploration Agency | archivedate = 2016-11-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161113184624/http://www.isas.jaxa.jp/e/enterp/missions/mmo/index.shtml | deadurl = yes }}</ref> Planirano je da misija sadrži dva satelita koji će biti zajednički lansirani ka orbiti oko Merkura (planetarni orbiter i magnetosferni orbiter) sa osnovnim zadacima u proučavanju magnetnog polja i magnetosfere Merkura, te površine i unutrašnje građe.<ref name="ESAColumboGoAhead">{{cite web| title=ESA gives go-ahead to build BepiColombo| date = 26. 2. 2007. | publisher=European Space Agency| url=http://www.esa.int/esaSC/SEMC8XBE8YE_index_0.html| accessdate = 29. 5. 2008. }}</ref> Letelica bi po lansiranju trebala da izvrši jedan prolazak pored Zemlje, dva pored Venere i čak pet pored Merkura, pre nego što konačno uđe u orbitu oko ove planete početkom januara 2024. godine.<ref>{{cite web| title=MISSION OPERATIONS - GETTING TO MERCURY| publisher=European Space Agency | url=http://sci.esa.int/bepicolombo/48871-getting-to-mercury/| date=6. 12. 2013. | accessdate=15. 4. 2014. }}</ref> Po ulasku u orbitu planirano je odvajanje dva pomenuta satelita i početak njihovih separatnih istraživanja. Istraživanja u orbiti oko Merkura trebala bi da traju najmanje godinu dana (365 zemaljskih dana).<ref>{{cite web| title=Objectives | publisher=European Space Agency | url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31350| date = 21. 2. 2006. | accessdate = 29. 5. 2008. }}</ref> == Povezano == * [[Sunčev sistem]] * [[Terestrička planeta]] == Napomene == <references group="α"/> {{notelist}} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{Cite book|ref=harv|title=To See the Unseen: A History of Planetary Radar Astronomy|url=http://history.nasa.gov/SP-4218/sp4218.htm|first=Andrew J.|last=Butrica|publisher=[[NASA]] History Office, Washington D.C.|year=1996|chapter=Chapter 5|chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-4218/ch5.htm|isbn=0-16-048578-9}} * {{Cite book|ref=harv|last=Moore|first=Patrick|title=The Data Book of Astronomy|pages=483|year=2000|publisher=CRC Press|location=New York|url=http://books.google.com/books?q=kotelnikov+1962+mercury&btnG=Search+Books|isbn=0-7503-0620-3}} * {{Cite book|ref=harv|url=http://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm|title=Atlas of Mercury|publisher=NASA Office of Space Sciences|author=Merton E. Davies, et al.|year=1978|chapter=Surface Mapping|chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-423/surface.htm|accessdate=28. 5. 2008.|author-separator=,|display-authors=1}} * {{Cite book |ref= harv|last=Ferris|first=Timothy|year=2003| title=Seeing in the Dark: How Amateur Astronomers|url= https://archive.org/details/seeingindark00timo| publisher=Simon and Schuster| isbn = 0-684-86580-7}} * {{Cite book |ref= harv|last=Milbrath|first=Susan|year=1999| title=Star Gods of the Maya: Astronomy in Art, Folklore and Calendars|url= https://archive.org/details/stargodsofmayaas0000milb| publisher=University of Texas Press| isbn = 0-292-75226-1}} * {{Cite book |ref= harv|first=Michael E.|last=Bakich|year=2000| title=The Cambridge Planetary Handbook| publisher=Cambridge University Press| isbn = 0-521-63280-3 }} * {{Cite book |ref= harv|first=R.M.|last=Pujari| coauthors=Kolhe, Pradeep; Kumar, N. R.|year=2006| title=Pride of India: A Glimpse Into India's Scientific Heritage|url= https://archive.org/details/prideofindiaglim0000unse| publisher=Samskrita Bharati| isbn = 81-87276-27-4 }} * {{Cite book|ref=harv|author=Homer Bezaleel Hulbert|title=The Passing of Korea|url=http://books.google.com/books?id=QMsNAAAAIAAJ|year=1906|publisher=Doubleday, Page|pages=426 –}} * {{Cite book|ref=harv|author=Jan Jakob Maria Groot|title=Religion in China: universism, a key to the study of Taoism and Confucianism|url=http://books.google.com/books?id=eO6PElQxYrUC|year=1912|publisher=G.P. Putnam}} * {{Cite book |ref= harv|first=David H.|last=Kelley| coauthors=Milone, E. F.; Aveni, Anthony F.|year=2004| title=Exploring Ancient Skies: An Encyclopedic Survey of Archaeoastronomy| publisher=Birkhäuser| isbn = 0-387-95310-8}} * {{Cite book|ref=harv|title=Astronomy: A Textbook|url=https://archive.org/details/astronomytextboo0000john|first=John Charles|last=Duncan|year=1946|publisher=Harper & Brothers|pages=[https://archive.org/details/astronomytextboo0000john/page/125 125]|quote=[[Kaducej]] je štap oko kog su obavijene dve zmije, a koji je koristio glasnik bogova [[Hermes]].}} * {{Cite book |ref= harv| first=Eugène Michel|last=Antoniadi| coauthors=Translated from French by Moore, Patrick|year=1974| title=The Planet Mercury| publisher=Keith Reid Ltd| location=Shaldon, Devon|pages=9–11| isbn = 0-904094-02-2 }} * {{Cite book|ref=harv|title=The Voyage of Mariner&nbsp;10 – Mission to Venus and Mercury|last1=Dunne|first1=J. A.|last2=Burgess|first2=E.|chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-424/ch1.htm|publisher=NASA History Office|year=1978|chapter=Chapter One|url=http://history.nasa.gov/SP-424/|access-date=2015-02-25|archive-date=2011-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524161325/http://history.nasa.gov/SP-424/|deadurl=yes}} * {{Cite book|ref=harv|author=H.G. Liddell and R. Scott|coauthors=''rev.'' H.S. Jones and R. McKenzie|title=Greek–English Lexicon, with a Revised Supplement|url=https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_u9m8|edition=9th|year=1996|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|isbn=0-19-864226-1|pages=[https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_u9m8/page/690 690] and 1646}} * {{Cite book |ref= harv|title=Observer's Handbook 2007|editor-first=Patrick| editor-last=Kelly|publisher=[[Royal Astronomical Society of Canada]]|year=2007| isbn = 0-9738109-3-9}} * {{Cite book |ref= harv|last=Baum|first=Richard|coauthors=Sheehan, William| title = In Search of Planet Vulcan, The Ghost in Newton's Clockwork Machine|year=1997| isbn = 0-306-45567-6| publisher=Plenum Press| location=New York}} * {{Cite book|ref=harv|first=Robert G.|last=Strom|coauthors=Sprague, Ann L.|year=2003|title=Exploring Mercury: the iron planet|url=https://archive.org/details/exploringmercury00stro|publisher=Springer|isbn=1-85233-731-1}} * {{Cite book |ref= harv|first=J. Kelly|last=Beatty| coauthors=Petersen, Carolyn Collins; Chaikin, Andrew| title=The New Solar System|year=1999| publisher=Cambridge University Press| isbn = 0-521-64587-5}} * {{Cite book |ref= harv|title=Astronomy: The Solar System and Beyond|url= https://archive.org/details/astronomysolarsy0004seed| first=Michael A.|last=Seeds|year=2004| isbn = 0-534-42111-3| publisher=Brooks Cole| edition=4th}} * {{Cite book| ref=harv| author=Hunten, D. M.; Shemansky, D. E.; Morgan, T. H.| year=1988| publisher=University of Arizona Press| isbn=0-8165-1085-7| chapter=The Mercury atmosphere| title=Mercury| chapterurl=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/Mercury/MercuryCh17.pdf| accessdate=18. 5. 2009.| archive-date=2010-06-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20100625021113/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/Mercury/MercuryCh17.pdf| deadurl=yes}} * {{Cite book|ref=harv|title=Physics and Chemistry of the Solar System|last=Lewis|first=John S.|publisher=Academic Press|year=2004|url=http://books.google.com/?id=ERpMjmR1ErYC&pg=RA1-PA461|isbn=978-0-12-446744-6}} * {{Cite book| ref=harv| last=Prockter| first=Louise| title=Ice in the Solar System| publisher=Johns Hopkins APL Technical Digest| volume=Volume 26| issue=number 2| year=2005| url=http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf| accessdate=27. 7. 2009.| archive-date=2006-09-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20060911205118/http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf| deadurl=yes}} * {{Cite book|ref=harv|title=The Voyage of Mariner&nbsp;10 – Mission to Venus and Mercury|last1=Dunne|first1=J. A.|last2=Burgess|first2=E.|chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-424/ch7.htm|publisher=NASA History Office|year=1978|chapter=Chapter Seven|url=http://history.nasa.gov/SP-424/|accessdate=28. 5. 2008.|archive-date=2011-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524161325/http://history.nasa.gov/SP-424/|deadurl=yes}} * {{Cite book|ref=harv|author1=Robert G. Strom|author2=Ann L. Sprague|title=Exploring Mercury: The Iron Planet|url=http://books.google.com/books?id=b6BRNJEkq2EC|year=2003|publisher=Springer|isbn=978-1-85233-731-5}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Mercury (planet)}} * [http://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm Atlas Merkura - NASA] * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html Činjenice o Merkuru - NASA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200520143347/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html |date=2020-05-20 }} * [http://www.esa.int/export/esaSC/120391_index_0_m.html 'BepiColombo', ESA misija Merkur] * [http://messenger.jhuapl.edu/ Messenger, NASA misija Merkur] * [http://www.solarviews.com/eng/mercury.htm SolarViews.com - Merkur] * [http://lenta.ru/news/2009/11/04/mercury Lenta.ru – Objavljeni novi snimci Merkura] {{Sunčev sistem}} {{Authority control}} {{Izabran}} [[Kategorija:Merkur| ]] [[Kategorija:Planete u Sunčevom sistemu]] 8fzdn9hbjkru0ixstv9wt1m0wenavlr 42656400 42656389 2026-07-18T10:58:21Z Minorax 135426 42656400 wikitext text/x-wiki {{Infokutija (BS) |naslov = Merkur [[File:Mercury symbol (bold).svg|24px|☿]] |tijelostil = |iznad = |iznadstil = |slika = [[Datoteka:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|mini|255x255piksel]] |slikastil = |tekst = Snimka Merkura koju je napravio ''[[Messenger]]'' 2008. |captionstyle = |zaglavljestil = background:{{{boja|}}}; |oznakastil = |podacistil = |zaglavlje1 = {{#if: {{{Otkrio|}}}{{{Datum otkrića|}}}|Otkriće }} |oznaka1 = |podaci1 = |zaglavlje2 = |oznaka2 = |podaci2 = |zaglavlje3 = |oznaka3 = |podaci3 = |zaglavlje4 = |oznaka4 = |podaci4 = |zaglavlje5 = |oznaka5 = |podaci5 = |zaglavlje6 = |oznaka6 = Sporedni nazivi |podaci6 = {{#if: {{{drugi_nazivi|}}}|{{{drugi_nazivi}}} }} |zaglavlje7 = |oznaka7 = |podaci7 = {{#if: {{{mp_kategorija|}}}|{{{mp_kategorija}}} }} |zaglavlje8 = |oznaka8 = |podaci8 = |zaglavlje9 = |oznaka9 = |podaci9 = |zaglavlje10 = |oznaka10 = |podaci10 = |zaglavlje11 = |oznaka11 = [[Afel]] |podaci11 = ≈&thinsp; 0.466697 [[Astronomska jedinica|AJ]] <br> (69,816,900 km) |zaglavlje12 = |oznaka12 = [[Perihel]] |podaci12 = {{val|0.3|u=AJ}} <br> (46,001,200 km) |zaglavlje13 = |oznaka13 = [[Periapsis]] |podaci13 = |zaglavlje14 = |oznaka14 = [[Apoapsis]] |podaci14 = |zaglavlje15 = |oznaka15 = Srednji poluprečnik putanje |podaci15 =0.387098 AU |zaglavlje16 =57,909,050 km |oznaka16 = [[Ekscentricitet]] |podaci16 = 0.205630 |zaglavlje17 = |oznaka17 = [[Orbitalni period]] |podaci17 = 88 dana |zaglavlje18 = |oznaka18 = Sinodni period |podaci18 = 115,88 dana |zaglavlje19 = |oznaka19 = Prosječna orbitalna brzina |podaci19 = 47,36 km/s |zaglavlje20 = |oznaka20 = [[Srednja anomalija]] |podaci20 = 174.796 deg |zaglavlje21 = |oznaka21 = Inklinacija |podaci21 = 1.770° |zaglavlje22 = |oznaka22 = [[Ugaona udaljenost]] |podaci22 = {{#if: {{{Ugaona udaljenost|}}}|{{{Ugaona udaljenost}}} }} |zaglavlje23 = |oznaka23 = [[Dužina ulaznog čvora]] |podaci23 = 7.005° |zaglavlje24 = |oznaka24 = [[Dužina periapsisa]] |podaci24 = {{#if: {{{Dužina periapsisa|}}}|{{{Dužina periapsisa}}} }} |zaglavlje25 = |oznaka25 = [[Vrijeme periapsisa]] |podaci25 = {{#if: {{{Vrijeme periapsisa|}}}|{{{Vrijeme periapsisa}}} }} |zaglavlje26 = |oznaka26 = [[Argument perihela]] |podaci26 = 29.124° |zaglavlje27 = |oznaka27 = [[Poluamplituda]] |podaci27 = {{#if: {{{Poluamplituda|}}}|{{{Poluamplituda}}} }} |zaglavlje28 = |oznaka28 = [[Prirodni satelit]] |podaci28 = net |zaglavlje29 = |oznaka29 = |podaci29 = |zaglavlje30 = Fizikalne osobine |oznaka30 = |podaci30 = |zaglavlje31 = |oznaka31 = |podaci31 = |zaglavlje32 = |oznaka32 = [[Poluprečnik]] |podaci32 = {{#if: {{{Poluprečnik|}}}|{{{Poluprečnik}}} }} |zaglavlje33 = |oznaka33 = [[Ekvator]]ijalni poluprečnik |podaci33 = {{#if: {{{Ekvatorijalni poluprečnik|}}}|{{{Ekvatorijalni poluprečnik}}} }} |zaglavlje34 = |oznaka34 = [[Geografski pol|Polarni]] poluprečnik |podaci34 = {{#if: {{{Polarni poluprečnik|}}}|{{{Polarni poluprečnik}}} }} |zaglavlje35 = |oznaka35 = [[Elipticitet]] |podaci35 = |zaglavlje36 = |oznaka36 = Obim |podaci36 = |zaglavlje37 = |oznaka37 = Površina |podaci37 = {{#if: {{{Površina|}}}|{{{Površina}}} }} |zaglavlje38 = |oznaka38 = [[Zapremina]] |podaci38 = {{#if: {{{Zapremina|}}}|{{{Zapremina}}} }} |zaglavlje39 = |oznaka39 = [[Težina|Masa]] |podaci39 = {{#if: {{{Masa|}}}|{{{Masa}}} }} |zaglavlje40 = |oznaka40 = Prosječna gustoća |podaci40 = {{#if: {{{Prosječna gustoća|}}}|{{{Prosječna gustoća}}} }} |zaglavlje41 = |oznaka41 = Ekvatorijalna površinska [[gravitacija]] |podaci41 = {{val|11.15|}} m/s²{{efn|name=Surface gravity}} |zaglavlje42 = |oznaka42 = [[Brzina oslobađanja]] |podaci42 = 23.5 km/s{{efn|name=Escape velocity}} |zaglavlje43 = |oznaka43 = Period rotacije |podaci43 = − 0.6713 <br>25 dana, 16 sati, 6 minuta, 36 sekundi |zaglavlje44 = |oznaka44 = Siderički period rotacije |podaci44 = {{#if: {{{Siderički period rotacije|}}}|{{{Siderički period rotacije}}} }} |zaglavlje45 = |oznaka45 = Ekvatorijalna brzina rotacije |podaci45 = 2.68&nbsp;km/h |zaglavlje46 = |oznaka46 = Osni nagib |podaci46 = {{val|28.32|u=°}} |zaglavlje47 = |oznaka47 = [[Rektascenzija]] sjevernog pola |podaci47 = {{#if: {{{Rektascenzija sjevernog pola|}}}|{{{Rektascenzija sjevernog pola}}} }} |zaglavlje48 = |oznaka48 = Deklinacija sjevernog pola |podaci48 = 42.950° |zaglavlje49 = |oznaka49 = Ekliptična geografska širina |podaci49 = {{#if: {{{Ekliptična geografska širina|}}}|{{{Ekliptična geografska širina}}} }} |zaglavlje50 = |oznaka50 = Ekliptična geografska dužina |podaci50 = {{#if: {{{Ekliptična geografska dužina|}}}|{{{Ekliptična geografska dužina}}} }} |zaglavlje51 = |oznaka51 = [[Albedo]] |podaci51 = 0,290 do 0,442 |zaglavlje52 = |oznaka52 = [[Temperatura]] |podaci52 = {{#if: {{{Temperatura|}}}|{{{Temperatura}}} }} |zaglavlje53 = |oznaka53 = [[Temperatura]] na površini |podaci53 = −201&nbsp;°C |zaglavlje54 = |oznaka54 = Spektralna klasa |podaci54 = |zaglavlje55 = |oznaka55 = [[Prividna magnituda]] |podaci55 = 7.67 <br /> |zaglavlje56 = |oznaka56 = [[Ugaoni prečnik]] |podaci56 = {{#if: {{{Ugaoni prečnik|}}}|{{{Ugaoni prečnik}}} }} |zaglavlje57 = {{#if: {{{Pritisak|}}}{{{Skalarna visina|}}}{{{Atmosferski sastav|}}}|Osobine atmosfere }} |oznaka57= |podaci57 = |zaglavlje58 = |oznaka58 = Pritisak |podaci58 = {{#if: {{{Pritisak|}}}|{{{Pritisak}}} }} |zaglavlje59 = |oznaka59 = Skalarna visina |podaci59 = {{#if: {{{Skalarna visina|}}}|{{{Skalarna visina}}} }} |zaglavlje60 = |oznaka60 = Atmosferski sastav |podaci60 = |zaglavlje61 = {{#if: {{{Fotosferski sastav|}}}|Osobine fotosfere }} |oznaka61 = |podaci61 = |zaglavlje62 = |oznaka62 = Fotosferski sastav |podaci62 = {{#if: {{{Fotosferski sastav|}}}|{{{Fotosferski sastav}}} }} |ispodstil = |ispod = }} '''Merkur''' (simbol: [[File:Mercury symbol (fixed width).svg|16px|☿]]) je najmanja, a ujedno i najbliža [[planeta]] [[sunce|Suncu]] i jedna od 8 planeta u [[sunčev sistem|Sunčevom sistemu]],{{efn|[[Pluton]] je otkriven [[1930]]. i smatran je jednom od planeta [[sunčev sistem|Sunčevog sistema]] (najmanjim i najudaljenijim planetom). Nakon [[2006]]. Pluton je označen kao patuljasta planeta. Pluton takođe ima orbitalni ekscentricitet koji je mnogo veći nego što je to slučaj sa Merkurom. Sve do 1976. smatrano je da ima veće dimenzije od Merkura.}} čiji [[orbitalni period]] traje oko 88 [[zemlja|zemaljskih]] dana. Gledano sa Zemlje, Merkuru je potrebno skoro 116 dana da napravi jedan puni krug oko svoje orbite, što je mnogo brže nego kod i jedne druge planete. Upravo ova brzina revolucije Merkura je i bila razlog zbog kojeg je ta planeta dobila ime po [[rimska religija|starorimskom bogu]] trgovine i putovanja i glasniku bogova [[merkur (bog)|Merkuru]] ({{jez-lat|Mercurius}}; grčki ekvivalent je [[Hermes]]). Zbog gotovo nepostojanja [[Atmosfera nebeskog tela|atmosfere]] koja bi ublažila [[sunčeva radijacija|sunčevo zračenje]], površina Merkura je izložena najintenzivnijim temperaturnim varijacijama među svim planetama Sunčevog sistema, koje se na području oko ekvatora kreću između -173&nbsp;°C u toku noći i +427&nbsp;°C u toku dana. Temperature na polovima su konstantno ispod -93&nbsp;°C. Merkur je specifičan i po nagibu svoje ose jer ima najmanju vrednost među svim planetama Sunčevog sistema i iznosi svega 2,11′ (oko trideseti deo stepena), ali i po najizraženijem ekscentricitetu orbite. U fazi [[afel]]a Merkur je čak 1,5 puta dalje od Sunca u odnosu na [[perihel]]. Prosečna udaljenost Merkura od Sunca je 0,387 [[Astronomska jedinica|AJ]] ili 57.910.000&nbsp;km. Godišnja doba ne postoje u smislu godišnjih doba na Zemlji, što je posledica malog nagiba ose. Površina Merkura je izbrazdana brojnim [[meteorski krater|kraterima]] [[meteor]]skog porekla i slična je površini [[Mesec]]a, što navodi na zaključak da je sama planeta u [[geologija|geološkom]] stanju mirovanja više miliona godina. U [[gravitacija|gravitacionom]] smislu Merkur je gravitaciono zarobljena planeta i ima potpuno jedinstven sistem rotacije{{efn|Pod rotacijom se u astronomiji podrazumeva okretanje nekog tela oko vlastite osi koja prolazi njegovim središtem (rotacija Zemlje traje jedan dan). Revolucija predstavlja okretanje tela oko nekog spoljašnjeg objekta gravitaciono veće snage.}} u odnosu na ostale objekte Sunčevog sistema. Za vreme jedne revolucije, Merkur izvrši svega jednu i po rotaciju (dok Zemlja ima odnos 365:1).<ref>[http://sciencenetlinks.com/interactives/messenger/or/OrbitRotation.html "Animated clip of orbit and rotation of Mercury".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505222804/http://sciencenetlinks.com/interactives/messenger/or/OrbitRotation.html |date=2016-05-05 }} Sciencenetlinks.com.</ref> Pošto Merkurova [[orbita]] leži u ravni sa orbitom Zemlje (kao što je slučaj i sa [[venera|Venerom]]), ova planeta je vidljiva na zemljinom nebu tokom ranog jutra i uveče, ali ne i tokom ponoći. Zbog blizine Sunca, retko je u povoljnom položaju za posmatranje, a i tada je vidljiv iznad horizonta samo kratko vreme pre zalaska ili nakon izlaska Sunca. Gledano sa Zemlje, Merkur je vidljiv u raznim fazama (poput Meseca u svojim [[mesečeve mene|menama]]). Prva svemirska letelica koja se približila Merkuru bila je [[Mariner 10]] tokom sedamdesetih godina 20. veka. Ona je tokom tri „susreta“ snimila oko 45% površine planete. Nova sonda [[MESSENGER|''MESSENGER'']]'','' lansirana u avgustu [[2004]], u orbitu Merkura ušla je u martu [[2011]]. i tokom naredne dve godine uspela je da snimi celokupnu površinu ove planete. == Fizičke karakteristike i unutrašnja struktura == [[Datoteka:Mercury Internal Structure.svg|250px|mini|levo|Model unutrašnje građe Merkura:<br />1. Kora: debljina 100—300 km;<br />2. Mantl: 600 km; <br /> 3. Jezgro: poluprečnik 1.800 km.]] Merkur je najmanja od 4 [[terestrička planeta|terestričke planete]]{{efn|[[Terestrička planeta]] ili ''planeta Zemljinog tipa'' je planeta sa čvrstom površinom. Naziv „terestrički“ je nastao od latinske reči „tera“ ({{jez-lat|terra}}) što znači zemlja ili tlo, pa bi se atribut „terestrički“ mogao prevesti kao „zemljoliki“. Ponekad, ove planete u Sunčevom sistemu se takođe nazivaju i „unutrašnjim planetama“. U ovu grupu pored Merkura spadaju i [[Venera]], [[Zemlja]] i [[Mars]].}} u [[sunčev sistem|Sunčevom sistemu]] čiji [[ekvator]]ijalni [[poluprečnik|radijus]] iznosi 2.439,7&nbsp;km, što je tek za oko 40% više od radijusa [[Mesec]]a.<ref name="nssdcMercury">{{cite web |title=Mercury Fact Sheet |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html |publisher=[[NASA]] Goddard Space Flight Center |date=November 30, 2007 |accessdate=7. 4. 2014. |archive-date=2020-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520143347/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html }}</ref> Po svojim dimenzijama, Merkur je čak manji i od najvećih [[prirodni satelit|prirodnih satelita]] u Sunčevom sistemu, kao što su [[ganimed (satelit)|Ganimed]] ([[Jupiter]]ov mesec) i [[Titan (satelit)|Titan]] ([[Saturn]]ov mesec), iako je zbog znatno veće gustine masivniji od njih. Sa [[gustina|gustinom]] od 5,427 gr/cm³ Merkur je druga najkompaktnija planeta u Sunčevom sistemu, sa gustinom nešto manjom od Zemljine (5,515 gr/cm³).<ref name="nssdcMercury"/> Razlog zašto Merkur, uprkos velikoj količini [[gvožđe|gvožđa]], ima manju gustinu nego Zemlja je u tome što veća masa Zemlju čini kompaktnijom planetom i stvara veću gustinu. Merkur ima masu od samo 5,5 % mase Zemlje. Ukoliko bi se isključili efekti gravitacione kompresije elementi od kojih je Merkur sastavljen imali bi veću gustinu i time bi Merkur sa gustinom od 5,35 gr/cm³ imao veću gustinu od Zemlje koja bi u tom slučaju imala vrednost od 4,4 gr/cm³.<ref>{{cite web| author=Staff | date = 8. 5. 2003.| url=http://astrogeology.usgs.gov/Projects/BrowseTheGeologicSolarSystem/MercuryBack.html|title=Mercury|publisher=US Geological Survey |accessdate = 7. 7. 2014. }}</ref> Na osnovu gustine planete može se izvesti i zaključak o njenoj unutrašnjoj strukturi. Glavni uzrok izrazito velikih gustina Zemlje, posebno u njenom jezgru je gravitaciona kompresija, koja je u slučaju Merkura nedovoljna za toliko velike gustine zbog znatno manje mase ove planete. To navodi na zaključak da velika gustina u unutrašnjosti Merkura može biti posledica postojanja jezgra koje je mnogo masivnije od Zemljinog, i koje u svojoj građi ima znatno veći udeo teških metala (posebno gvožđa).<ref>{{cite journal| title = On the Internal Structures of Mercury and Venus|last=Lyttleton| first=R. A.| journal = Astrophysics and Space Science| volume = 5| issue = 1|pages=18|year=1969| doi = 10.1007/BF00653933| bibcode = 1969Ap&SS...5...18L | issn=0004-640X }}</ref> Strukturnu osnovu Merkura čine [[metal]]i sa oko 70% udela i [[silikati]] koji čine preostalih 30% strukturnih elemenata.<ref name="strom">{{Cite book|author1=Robert G. Strom|author2=Ann L. Sprague|title=Exploring Mercury: The Iron Planet|url=http://books.google.com/books?id=b6BRNJEkq2EC|year=2003|publisher=Springer|isbn=978-1-85233-731-5}}</ref> Na osnovu geoloških istraživanja procenjeno je da Merkurovo jezgro ima udeo od oko 42% u celokupnoj zapremini planeta (Zemljino jezgro čini 17%). Radijus jezgra je oko 1.800&nbsp;km i ono je okruženo [[mantl]]om čija debljina varira između 500 i 700&nbsp;km. Iako se ranije smatralo da je jezgro ove planete u polučvrstom stanju, rezultati nekih istraživanja iz 2007. navode na zaključak da bi ono moglo biti u tečnom stanju.<ref name="cornell">{{cite news|last=Gold|first=Lauren| title=Mercury has molten core, Cornell researcher shows| date = 3. 5. 2007. | publisher=Cornell University| url=http://www.news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html| work=Chronicle Online | accessdate = 7. 4. 2014. }}</ref><ref name="nrao"/> Za razliku od jezgra u čijoj strukturi dominira gvožđe, mantl je izgrađen pretežno od silikata.<ref>{{cite journal | author=Spohn, Tilman; Sohl, Frank; Wieczerkowski, Karin; Conzelmann, Vera | title=The interior structure of Mercury: what we know, what we expect from BepiColombo | url=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_2001-12_49_14-15/page/1561 | journal=Planetary and Space Science | volume=49 | issue=14–15 |pages=1561-1570 | doi=10.1016/S0032-0633(01)00093-9 | bibcode=2001P&SS...49.1561S |year=2001}}</ref><ref>Gallant, R. 1986. ''The National Geographic Picture Atlas of Our Universe''. National Geographic Society, 2nd edition.</ref> Na osnovu podataka dobijenih tokom istraživačke misije [[Mariner 10]] ali i teleskopskih posmatranja sa Zemlje, litosfera Merkura verovatno ima debljinu između 100 i 300&nbsp;km.<ref name="anderson1">{{cite journal | title = "Shape and Orientation of Mercury from Radar Ranging Data" |last=Anderson, |first =J.D. | journal = Icarus | volume = 124 | issue = 2|pages=690-697 |year=1996| doi = 10.1006/icar.1996.0242 | bibcode=1996Icar..124..690A}}</ref> Jedna od karakteristika površine Merkura je i prisustvo brojnih grebena koji se protežu u dužinu i do nekoliko stotina kilometara. Pretpostavlja se da su nastali kao posledica kontrakcija magme prilikom procesa hlađenja jezgra i mantla u trenucima kada je na površini planete već bila formirana tanka očvrsla kora.<ref>{{cite journal| title = Lobate Thrust Scarps and the Thickness of Mercury's Lithosphere| last1=Schenk |first1=P. |first2 = H. J.| journal = Abstracts of the 25th Lunar and Planetary Science Conference| volume = 1994|pages=1994LPI....25.1203S| bibcode = 1994LPI....25.1203S| date = 1994| last2 = Melosh }}</ref><ref>T.R. Watters, F.Nimmo and M.S. Robinson - [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2004/pdf/1886.pdf Topography of lobate scarps on Mercury; new constraints on the planet's contraction]. OR Geology; November 1998; v. 26; no. 11; pp. 991-994</ref> [[Datoteka:4 Terrestrial Planets Size Comp True Color.png|320p|d|mini|Uporedni prikaz 4 [[terestrička planeta|terestričke planete]] - Merkur, [[Venera]], [[Zemlja]] i [[Mars]]]] Nekoliko teorija objašnjava veliko prisustvo gvožđa u građi jezgra Merkura. Najraširenija (i najprihvatljivija) teorija je ona po kojoj je Merkur u svojoj početnoj fazi nastanka imao odnos silikata i metala jednak onome kakav je danas u građi [[meteorit]]a [[hondrit]]a{{efn|Hondrit je tip [[kameni meteorit|kamenog meteorita]], koji se nisu izmenili tokom topljenja i diferencijacije od iskonskog tela. Nastali su od sitnih čestica prašine i zrnaca koje vode poreklo iz perioda formiranja Sunčevog sistema.}} koji vode poreklo iz perioda formiranja Sunčevog sistema, a da je masa same planete bila do 2,25 puta veća nego danas.<ref name="Benz">{{cite journal | title = "Collisional stripping of Mercury's mantle". | url = https://archive.org/details/icarus_1988-06_74_3/page/516 |last=Benz, W.; Slattery, W. L.; Cameron, A. G. W. |first = | journal = Icarus | volume = 74 | issue = 3|pages=516-528 |year=1988| doi = 10.1016/0019-1035(88)90118-2 | bibcode=1988Icar...74..516B }}</ref> U istoj toj fazi došlo je do sudara sa [[planetezimal]]nom masom, približne zabremine od oko šestine tadašnje mase Merkura, prilikom kojeg je veliki deo kore i mantla otrgnut od ostatka planete, čime je jezgro postalo dominantna zapreminska komponenta u građi planete.<ref name="Benz" />{{efn|Na sličan način nastoji se objasniti i poreklo nastanka Meseca, s tim što je u tom slučaju najveći deo te otrgnute mase ostao zarobljen zemljinom gravitacijom.<ref name="Benz" />}} Prema drugoj teoriji, Merkur je nastao iz solarne maglice i u svom protostanju imao je masu dvostruko veću u odnosu na sadašnju, ali i znatno manju gustinu. Usled visokih temperatura (zbog blizine Sunca) koje su iznosile i do 10.000 [[Kelvin (jedinica)|K]],<ref name="CameronAGW1">{{cite journal | title = The partial volatilization of Mercury |last=Cameron|first = A. G. W. | journal = Icarus | volume = 64 | issue = 2|pages=285-294 |year=1985| doi = 10.1016/0019-1035(85)90091-0 | bibcode=1985Icar...64..285C }}</ref> stene na površini Merkura su se topile i isparavale. Isparenja su jedno vreme kružila oko planete formirajući tanku ''stenovitu atmosferu'' koju je s vremenom [[sunčev vetar|solarni vetar]] jednostavno oduvao iz orbite Merkura.<ref name="CameronAGW1" /><ref>{{cite journal | title = Iron/silicate fractionation and the origin of Mercury|last=Weidenschilling|first = S. J.| journal = Icarus| volume = 35| issue = 1|pages=99-111|year=1987| doi = 10.1016/0019-1035(78)90064-7| bibcode=1978Icar...35...99W }}</ref> Svaka od ovih hipoteza je proveravana istraživanjima ''na terenu'' prevashodno zahvaljujući svemirskoj misiji [[MESSENGER]].<ref name="MSGRgrayzeck">{{cite web|last=Grayzeck|first=Ed| url=http://messenger.jhuapl.edu/| title=MESSENGER Web Site | publisher=Johns Hopkins University |accessdate = 7. 4. 2008. }}</ref><ref name="ESA pages">{{cite web| url=http://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=30| title=BepiColombo | work=ESA Science & Technology| publisher=European Space Agency| accessdate = 7. 4. 2008. }}</ref> Kako je sonda [[MESSENGER]] na površini pronašla znatno veće koncentracije kalijuma i sumpora nego što je bilo očekivano, ispostavilo se da ni jedna od pomenutih hipoteza ne odgovara stvarnom stanju, pošto bi oba elementa zbog visokih temperatura isparila u spoljašnji svemir.<ref name="intra">{{cite web|title=Messenger shines light on Mercury's formation|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/News/2011/September/30091103.asp|publisher=Chemistry World|accessdate = 1. 5. 2012.}}</ref> == Površinska geologija == [[Datoteka:EN0108821596M Sholem Aleichem crater on Mercury.png|mini|d|250p|Površina Merkura podseća na površinu [[Mesec]]a.]] Povšina Merkura je najsličnija površini [[Mesec]]a, i prekrivena je brojnim [[udarni krater|udarnim kraterima]] i basenima, što navodi na zaključak da je ova planeta u geološkoj fazi mirovanja milionima godina. Tlo Merkura je razmrvljeno usled udara [[meteorit]]a i erozije tla zbog naglih dnevnih varijacija temperature. Celokupna znanja o geologiji i geomorfologiji Merkura zasnovana su za sada jedino na istraživanjima svemirske sonde [[Mariner 10]] iz [[1975]]. i na [[teleskop]]skim snimcima sa Zemlje. Zbog svega toga, Merkur je još uvek najzagonentniji među unutrašnjim planetima Sunčevog sistema,<ref name="nrao">{{cite news|last=Finley| first=Dave | date = 3. 5. 2007.| title=Mercury's Core Molten, Radar Study Shows| publisher=National Radio Astronomy Observatory| url=http://www.nrao.edu/pr/2007/mercury/| accessdate = 12. 5. 2008. }}</ref> a analiza novih podataka sa sonde ''[[MESSENGER]]'' će umnogome pomoći boljem razumevanju fizičkih procesa na ovoj planeti.<ref>{{cite news| author=Staff | title=Scientists see Mercury in a new light| url=http://www.sciencedaily.com/releases/2008/02/080201093149.htm| publisher=Science Daily | date = 28. 2. 2008.| accessdate = 7. 4. 2014. }}</ref> Na osnovu različitih vrednosti [[albedo|albeda]] na površini, moguće je prostim teleskopskim osmatranjima istraživati karakteristike reljefa Merkura.{{efn|U astronomiji se albedo nebeskog tela može koristiti da se donesu zaključci o sastavu površine tela, pošto refleksija svetlosti sa površine zavisi od njene fizionomije i sastava.}} Osnovni oblici reljefa na Merkuru su naborani grebeni nazvani dorsum, visoravni „mesečevog tipa“, planinski lanci, baseni, kanjoni i doline.<ref>{{cite web |last=Blue| first=Jennifer | date = 11. 4. 2008. | url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/ | title=Gazetteer of Planetary Nomenclature | publisher=US Geological Survey | accessdate = 11. 4. 2008. }}</ref><ref name="DunneCh7">{{Cite book|title=The Voyage of Mariner&nbsp;10 – Mission to Venus and Mercury|last1=Dunne|first1=J. A.|last2=Burgess|first2=E.|chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-424/ch7.htm|publisher=NASA History Office|year=1978|chapter=Chapter Seven|url=http://history.nasa.gov/SP-424/|accessdate=28. 5. 2008.|archive-date=2011-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524161325/http://history.nasa.gov/SP-424/|deadurl=yes}}</ref> [[geomorfologija|Geomorfološke]] formacije na površini Merkura imenuju se u skladu sa međunarodnim pravilima o istraživanju svemira. Krateri obično nose imena po velikim umetnicima, slikarima, književnicima i muzičarima, dok grebeni dobijaju imena po istaknutim naučnicima koji su se tokom karijere bavili proučavanjem ove planete. Depresije ili ''fose'' ({{jez-lat|fossa}}){{efn|Terminom fosa u planetarnoj geologiji se označava svaka duga i uska depresija na površini nekog nebeskog tela van zemlje, čije poreklo i karakteristike nisu dovoljno istraženi.}} obično nose imena po arhitektonskim objektima, dok se planine (ili montes) imenuju u skladu sa varijacijama reči ''vrelina'' na raznim jezicima. Ravnice ({{jez-lat|planitiae}}) predstavljaju verzije imena boga [[Merkur (bog)|Merkura]] na raznim jezicima. Doline ({{jez-lat|vallis}}) imenuju se po opservatorijama na Zemlji.<ref>{{cite web| url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories |title=Categories for Naming Features on Planets and Satellites |publisher=US Geological Survey |accessdate=07. 04. 2014. }}</ref> Merkur je bio pod snažnim udarima [[kometa]] i [[asteroid]]a tokom i neposredno po formiranju, pre oko 4,6 milijardi godina, a sam proces bombardovanja (poznat i kao ''[[Lunarna kataklizma]]'') završio se pre oko 3,8 milijardi godina (nije isključeno i da se proces bombardovanja odvijao u više faza).<ref>{{cite journal|last=Strom|first = Robert|year=1979|volume=24|title=Mercury: a post-Mariner assessment| journal=Space Science Reviews|pages=3-70|bibcode = 1979SSRv...24....3S |doi = 10.1007/BF00221842 }}</ref> U tom periodu formirana je većina ogromnih kratera, a udarima je bila zahvaćena cela površina planeta.<ref name="DunneCh7"/> Zbog nepostojanja atmosfere koja bi usporila, a samim tim i ublažila te udare, površina planete je bila izložena direktnim i najrazornijim udarima.<ref>{{cite journal|last=Broadfoot|first=A. L.|coauthors=S. Kumar, M. J. S. Belton, and M. B. McElroy|title=Mercury's Atmosphere from Mariner&nbsp;10: Preliminary Results|url=https://archive.org/details/sim_science_1974-07-12_185_4146/page/166|journal=Science|volume=185|issue=4146|date = 1974-07-12 |pages=166-169|doi=10.1126/science.185.4146.166|pmid=17810510|bibcode = 1974Sci...185..166B }}</ref> U vreme najaktivnije faze formiranja udarnih kratera dešavala se i intenzivna [[vulkanska erupcija|vulkanska]] aktivnost, a iz tog perioda potiču i naslage [[magma|magme]] na dnu [[Basen Kaloris|basena Kaloris]] ({{jez-lat|Planitia Caloris}}) i prostrane [[bazalt]]ne ravnice u vidu glatkih ploča.<ref>{{cite web| author=Staff| date = 5. 8. 2003.| url=http://astrogeology.usgs.gov/Projects/BrowseTheGeologicSolarSystem/MercuryBack.html| title=Mercury| publisher=U.S. Geological Survey| accessdate = 7. 4. 2008. }}</ref><ref>{{cite journal|last=Head| first=James W.| coauthors=Solomon, Sean C.| title=Tectonic Evolution of the Terrestrial Planets journal=Science|year=1981| volume=213| issue=4503 |pages=62-76| doi=10.1126/science.213.4503.62| pmid=17741171 |bibcode = 1981Sci...213...62H }}</ref> Na osnovu snimaka površine Merkura koje je u oktobru [[2008]]. napravila sonda MESSENGER uočljivo je da je površina Merkura mnogo [[homogenost i heterogenost|heterogenija]] nego što se to ranije mislilo, i da je znatno složenija nego što je to slučaj sa površinama Meseca ili [[Mars]]a koje sa Merkurom dele sličnu geologiju.<ref>Morris, Jefferson (November 10, 2008). "Laser Altimetry". Aviation Week & Space Technology 169 (18): 18. "Mercury's crust is more analogous to a marbled cake than a layered cake."</ref> === Udarni krateri i baseni === [[Datoteka:Caloris Basin comparison.jpg|mini|d|250p|Prvobitna (žuto) i najnovija (plavo) dimenzija [[Basen Kaloris|basena Kaloris]]. Desno deo je snimila sonda [[Mariner 10]], a levi [[MESSENGER]].]] Cela površina Merkura izbrazdana je brojnim [[udarni krater|krater]]ima nastalim udarima mateora, čije dimenzije i oblici variraju od relativno malih pojedinačnih „zdelastih“ udubljenja, pa sve do složenih udarnih basena čiji prečnici prelaze više stotina kilometara.{{efn|Udarnim kraterom se smatra svako udubljenje čiji prečnik je manji od 250 km, dok se geomorfološki objekti veći od 250 km smatraju udarnim basenima.<ref>Astrogeology projects - [http://astrogeology.usgs.gov/Projects/PlanetaryMapping/DIGGEOL/mercury/h7/h7.pdf Planetary mapping of Mercury]</ref> }} Ovi površinski oblici reljefa prisutni su na površini Merkura u raznim fazama svoje evolucije, počev od relativno mladih pa do gotovo u celosti erodiranih. U odnosu na slične kratere na Mesecu, krateri na Merkuru se razlikuju po količini izbačenog materijala iz kratera prilikom udara, a koja je znatno manja, što je posledica mnogo jače površinske gravitacije Merkura.<ref name="Spudis01">{{cite journal| first=P. D. |last=Spudis| title=The Geological History of Mercury| journal=Workshop on Mercury: Space Environment, Surface, and Interior, Chicago|year=2001|pages=100 | bibcode=2001mses.conf..100S }}</ref> Prema pravilima [[Međunarodna astronomska unija|Međunarodne astronomske unije]] svaki novootkriveni krater dobija ime po nekoj od poznatih ličnosti iz sveta umetnosti (osoba mora biti međunarodno poznata najmanje 50 godina, odnosno da je umrla najmanje tri godine pre otkrivanja kratera).<ref>Ritzel, Rebecca (20 December 2012). [http://www.washingtonpost.com/entertainment/theater_dance/ballet-isnt-rocket-science-but-the-twoarentmutually-exclusive-either/2012/12/20/83fae9d6-3e2b-11e2-ae43-cf491b837f7b_story.html "Ballet isn't rocket science, but the two aren't mutually exclusive, either".] Washington Post (Washington DC, United States).</ref> Najveći poznati udarni krater na površini Merkura je [[basen Kaloris]], čiji prečnik iznosi oko 1.550&nbsp;km,<ref name="newscientist30012008">{{cite news| url=http://space.newscientist.com/article/dn13257-bizarre-spider-scar-found-on-mercurys-surface.html| title=Bizarre spider scar found on Mercury's surface| date=30. 1. 2008.| publisher=NewScientist.com news service| first=David| last=Shiga| access-date=2015-02-25| archive-date=2008-05-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20080504095306/http://space.newscientist.com/article/dn13257-bizarre-spider-scar-found-on-mercurys-surface.html| dead-url=yes}}</ref> i to je ujedno jedan od najvećih udarnih kratera u celom Sunčevom sistemu. Udar koji je stvorio ovaj krater je bio toliko jak da je prouzrokovao seriju vulkanskih erupcija čija lava je stvorila koncentrično prstenasto uzvišenje visine 2&nbsp;km koje okružuje ceo krater. Njegovo dno prekriveno je [[bazalt]]nom [[lava|lavom]]. Prema pretpostavkama krater je nastao pre oko 3,8 do 3,9 milijardi godina, a udarno telo je imalo prečnik veći od 100&nbsp;km. Kaloris je otkriven [[1974]]. godine zahvaljujući snimcima sa sonde Mariner 10, i nalazi se na liniji [[terminator (astronomija)|terminacije]] koja razdvaja tamni i svetli deo ove planete.<ref>Coffey, Jerry (July 9, 2009). [http://www.universetoday.com/34568/caloris-basin/ "Caloris Basin".] Universe Today.</ref><ref>Shiga, David (2008-01-30). [http://space.newscientist.com/article/dn13257-bizarre-spider-scar-found-on-mercurys-surface.html "Bizarre spider scar found on Mercury's surface".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504095306/http://space.newscientist.com/article/dn13257-bizarre-spider-scar-found-on-mercurys-surface.html |date=2008-05-04 }} NewScientist.com news service.</ref> Na [[antipodi|antipodnoj]] tački u odnosu na basen Kaloris nalazi se neuobičajeno brdovito područje označeno kao „Čudna zemlja“ ({{jez-eng|Weird Terrain}}). Udarni talasi usled kaloriskog udara obišli su jednakom brzinom celu planetu u svim pravcima i susreli su se na mestu antipoda samog udara (na 180° od istog), što je dovelo do snažnih podrhtavanja površinskih delova kore u toj oblasti i formiranja takvog oblika reljefa.<ref>{{cite journal|last1=Schultz |first1=Peter H.|last2=Gault|first2=Donald E.|year=1975|title=Seismic effects from major basin formations on the moon and Mercury|url=https://archive.org/details/earth-moon-and-planets_1975-02_12_2/page/159 |journal=Earth, Moon, and Planets|volume=12|issue=2|pages=159-175|doi = 10.1007/BF00577875|bibcode=1975Moon...12..159S }}</ref><ref>{{cite journal| last1=Wieczorek | first1=Mark A. | last2=Zuber | first2=Maria T.| title=A Serenitatis origin for the Imbrian grooves and South Pole-Aitken thorium anomaly| journal=Journal of Geophysical Research|year=2001| volume=106 | issue=E11 |url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2001/2000JE001384.shtml|pages=27853-27864| accessdate = 2008-05-12| doi=10.1029/2000JE001384 | bibcode=2001JGR...10627853W }}</ref> Do sada je na vidljivom delu površine Merkura registrovano postojanje oko 15 udarnih basena. Među veće basene ubrajaju se i [[Tolstoj (krater)|Tolstojev]] sa prečnikom od oko 400&nbsp;km, sastavljen od više koncentričnih krugova. Materijal izbačen iz kratera prilikom udara prostire se i do 500&nbsp;km od ivice samog kratera. Sličnih dimenzija je i krater [[Betoven (krater)|Betoven]].<ref name="Spudis01" /> Sve ove morfoskulpture su vremenom doživele (i doživljavaju i dalje) određene promene pod dejstvom elemenata [[kosmička erozija|kosmičke erozije]] (posebno veliki uticaj imaju [[sunčev vetar|solarni vetrovi]] i [[mikrometeorit|interplanetarna prašina]]).<ref>{{cite journal| title=Albedo of Immature Mercurian Crustal Materials: Evidence for the Presence of Ferrous Iron| journal=Lunar and Planetary Science | volume=39 |year=2008|pages=1750|last=Denevi| first=B. W. | coauthors=Robinson, M. S.| bibcode=2008LPI....39.1750D| last2=Robinson }}</ref> === Ravničarska područja === [[Datoteka:1 Denevi 5 Degas crater MESSENGER soacecraft.jpg|mini|d|250p|[[Dega (krater)|Krater Dega]]]] Na površini Merkura postoje dve geološki različite grupe ravničarskih područja – ''međukraterske'' i ''uglačane ravnice''.<ref name="Spudis01" /><ref name="WagWolIva01">Wagner, R. J.; Wolf, U.; Ivanov, B. A.; Neukum, G. (October 4–5, 2001). "Application of an Updated Impact Cratering Chronology Model to Mercury' s Time-Stratigraphic System". Workshop on Mercury: Space Environment, Surface, and Interior. Proceedings of a workshop held at The Field Museum. Chicago, IL: Lunar and Planetary Science Institute. pp. 106. Bibcode:2001mses.conf..106W.</ref> ''Međukraterske ravnice'' predstavljaju blago zatalasana ravničarska područja smeštena na nešto izdignutijem zemljištu između kratera. To su najstariji vidljivi delovi površine Merkura čija fizionomija nije izmenjena usled udara nebeskih tela iz spoljnog svemira.<ref name="Spudis01" /> Ovaj tip ravnica razmešten je gotovo ravnomerno po celoj površini planeta. Nije sasvim jasno da li su nastale radom vulkana ili kao posledica ranijih meteorskih udara.<ref name="WagWolIva01" /> Prema nekim pretpostavkama, ovaj tip ravnica nastao je stapanjem više manjih udarnih kratera čije dno se zasipalo usled dejstva gravitacione sile, čime se objašnjava postojanje jako malog broja kratera prečnika manjeg od 30&nbsp;km na površini planete.<ref name="WagWolIva01"/> ''Uglačane ravnice'' predstavljaju široko rasprostranjene zaravnjene površine koje ispunjavaju udubljenja različitih dimenzija i geološki su mlađe tvorevine u odnosu na međukraterske ravnice. Svojom fizionomijom dosta podsećaju na „mesečeva mora“. Imaju isti [[albedo]] kao i znatno starije međukraterske ravnice. Iako ne poseduju nikakve vidljive vulkanske karakteristike, izvesno je da su vulkanskog porekla, na šta upućuje njihova lokacija i ovalan oblik.<ref name="Spudis01" /> Činjenica da na ovim uglačanim ravnicama u basenu Kaloris postoji mnogo manje „novijih“ kratera nego na geološki starijem okolnom „izbačenom“ tlu upućuje na zaključak da je ovaj tip reljefa nastao dosta kasnije.<ref name="Spudis01" /> Ovaj vid ravnica ispunjava širok prsten oko samog basena Kaloris. Dno Kalorisa ispunjeno je geološki zasebnim ravnicama poligonalnih oblika, međusobno razdvojenih brojnim grebenima i pukotinama. Kod ovih ravnica još uvek nije jasno da li su nastale usled izliva lave izazvanih udarnim talasom ili su topljenje površinskog sloja litosfere uzrokovale visoke temperature nastale kao direktna posledica udara.<ref name="Spudis01" /> Na površini Merkura se mestimično zapažaju i uzvišenja u vidu nabora (u planetarnoj geologiji označena terminom ''rupes'' od {{jez-lat|Rupes}}). Iako je njihovo poreklo nejasno, pretpostavlja se da su nastali usled kontrakcija u površinskom delu planete uzrokovanih hlađenjem u dubljim slojevima. Njihovo postojanje utvrđeno je kako na bazaltnim ravnicama, tako i na vrhovima kratera, što znači da su to najmlađi oblici reljefa na površini Merkura.<ref name="Dzurisin1978">{{cite journal|last=Dzurisin|first=D. |date = 1978-10-10|title=The tectonic and volcanic history of Mercury as inferred from studies of scarps, ridges, troughs, and other lineaments|journal=Journal of Geophysical Research|volume=83|issue=B10 |pages=4883-4906|bibcode=1978JGR....83.4883D|doi=10.1029/JB083iB10p04883 }}</ref> Do sada je na površini Merkura registrovano 17 ovakvih nabora.<ref>USGS Astrogeology: [http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/append5.jsp Gazetteer of Planetary Nomenclature - Feature Types]</ref> Veliki uticaj na formiranje površinske geologije na Merkuru ima i samo Sunce, zbog čije je blizine intenzitet plimske sile u litosferi Merkura i do 17 puta jači nego što je na površini Zemlje i Meseca.<ref>{{cite journal|last1=Van Hoolst |first1=Tim |last2=Jacobs| first2=Carla |year=2003|title=Mercury's tides and interior structure|journal=Journal of Geophysical Research|volume=108 |issue=E11 |pages=7|doi=10.1029/2003JE002126 |bibcode=2003JGRE..108.5121V }}</ref> == Fizičke karakteristike površine i egzosfera == [[Datoteka:Ca and Mg tail of Mercury (PIA12366).jpg|mini|l|300p|Emisija [[Ca]] i [[Mg]] na Merkuru. <small>Podaci sa sonde MESSENGER od 29. septembra 2009.</small>]] Površinske temperature na najekstremnijim tačkama na Merkuru (0°N, 0° ili 180°W) variraju između 100 [[kelvin (jedinica)|K]] i 700 K,<ref>{{Cite book|last=Prockter|first=Louise|title=Ice in the Solar System|publisher=Johns Hopkins APL Technical Digest|volume=Volume 26|issue=number 2|year=2005|url=http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf|accessdate=27. 7. 2009.|archive-date=2006-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20060911205118/http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf|deadurl=yes}}</ref> dok temperature na polovima usled odsustva atmosfere i stepenastog temperaturnog gradijenta u pravcu ekvator-polovi, nikada ne rastu iznad 180 K.<ref name="vasa" /> Temperature subsolarne tačke zavise od položaja planete u orbiti, pa tako u fazi [[perihel]]a iznose oko 700 K (na 0° i 180°W), a u fazi [[afel]]a oko 550 K (na 90° ili 270°W).{{sfn|Lewis|2004|pp=463}} Prosečne temperature na tamnom delu planete su oko 110 K.<ref name=vasa>{{cite journal | title = Near-Surface Temperatures on Mercury and the Moon and the Stability of Polar Ice Deposits | first1 = Ashwin R. |last1= Vasavada | first2= David A. | last2= Paige | first3= Stephen E. | last3= Wood |date = 1999-02-19 | url=http://www.gps.caltech.edu/classes/ge151/references/vasavada_et_al_1999.pdf | journal= Icarus | volume=141 | id= Figure 3 with the "TWO model"; Figure 5 for pole |bibcode = 1999Icar..141..179V |doi = 10.1006/icar.1999.6175 | issue = 2 |pages=179–193}}</ref><ref>{{cite journal| last1=Murdock | first1=T. L. | last2=Ney | first2=E. P.| title=Mercury: The Dark-Side Temperature| url=https://archive.org/details/sim_science_1970-10-30_170_3957/page/534 | journal=Science |year=1970| volume=170 | issue=3957 | doi=10.1126/science.170.3957.535| pmid=17799708 |bibcode = 1970Sci...170..535M |pages=535–537}}</ref> Jačina [[sunčeva svjetlost|sunčevog sjaja]] na površini Merkura kreće se između 4,59 i 10,61 vrednosti [[solarna konstanta|solarne konstante]] (1.370 W/m²).<ref>{{Cite book|last=Lewis|title=Physics and Chemistry of the Solar System|first = John S. | publisher=Academic Press |year=2004| url=http://books.google.com/?id=ERpMjmR1ErYC&pg=RA1-PA461 | accessdate = 3. 6. 2008.| isbn=978-0-12-446744-6}}</ref> Prosečne dnevna temperatura na površini iznosi oko 623 K, dok u mračnom delu ta vrednost je znatno niža i iznosi oko 103°K. Iako su dnevne temperature na površini Merkura izuzetno visoke, na osnovu snimaka sa sondi utvrđeno je postojanje [[led|smrznute]] [[voda|vode]]. Led se nalazi u dubokim kraterima na polovima koji nikada nisu pod direktnim udarima sunčevog sjaja, i gde temperature uglavnom ostaju ispod 102 K, što je znatno niže od globalnog proseka (čija vrednost iznosi oko 440 K).<ref>{{cite journal| last1=Ingersoll |first1=Andrew P. | last2=Svitek |first2 = Tomas| last3=Murray | first3 = Bruce C.| title=Stability of polar frosts in spherical bowl-shaped craters on the moon, Mercury, and Mars| url=https://archive.org/details/icarus_1992-11_100_1/page/40 | journal=Icarus | volume=100 | issue=1 |pages=40-47|year=1992| bibcode=1992Icar..100...40I| doi=10.1016/0019-1035(92)90016-Z }}</ref> Moguće postojanje leda utvrdili su i radari na površini Zemlje (opservatorije [[Goldstoun (opservatorija)|Goldstoun]] u [[kalifornija|Kaliforniji]] i [[Very Large Array]] u [[Novi Meksiko|Novom Meksiku]]) koji su još početkom 1990-ih u blizini merkurovih polova registrovali područja sa veoma visokim [[refleksija]]ma.<ref>{{cite journal| last1=Slade | first1=M. A.| last2=Butler | first2=B. J.| last3=Muhleman |first3 = D. O. |year=1992| title=Mercury radar imaging – Evidence for polar ice| url=https://archive.org/details/sim_science_1992-10-23_258_5082/page/634 | journal=[[Science (journal)|Science]]| volume=258 | issue=5082 |pages=635-640| doi=10.1126/science.258.5082.635 | pmid=17748898 |bibcode = 1992Sci...258..635S }}</ref> Iako vodeni led nije jedini uzrok ovako intenzivnih refleksija, astronomi veruju da je to najrealnija opcija.<ref>{{cite web|last=Williams| first=David R. | date = 2. 6. 2005.| url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/ice/ice_mercury.html| title=Ice on Mercury| publisher=NASA Goddard Space Flight Center| accessdate = 23. 5. 2008. }}</ref> [[Datoteka:Merc fig2sm.jpg|d|mini|250p|Radarski snimak severnog pola na Merkuru]] [[Datoteka:North pole of Mercury -- NASA.jpg|mini|d|250p|Najveći krater na severnom polu na kojem je [[NASA]] utvrdila moguće postojanje vodenog leda.]] Veruje se da u ledenim oblastima postoje zalihe leda od oko 10¹⁴–10¹⁵ kg,<ref name="Zahnle1">{{cite journal| last1=Rawlins |first1=K| last2=Moses |first2=J. I. | last3=Zahnle | first3=K.J.| title=Exogenic Sources of Water for Mercury's Polar Ice| journal=Bulletin of the American Astronomical Society|year=1995|volume=27 | bibcode=1995DPS....27.2112R|pages=1117-}}</ref> i da je led po površini prekriven tankim slojem [[regolit]]a koji inhibira njegovu direktnu [[sublimacija (fizika)|sublimaciju]].<ref>{{cite journal| last1=Harmon | first1 = J. K. | last2=Perillat | first2=P. J. | last3=Slade |first3=M. A.| title=High-Resolution Radar Imaging of Mercury's North Pole| journal=Icarus | volume=149 | issue=1 |pages=1-15|year=2001| doi=10.1006/icar.2000.6544 | bibcode=2001Icar..149....1H }}</ref> Za poređenje, zalihe leda na južnoj polarnoj kapi na [[Mars]]u iznose oko 10¹⁶ kg, dok na [[Antarktik]]u te iste zalihe iznose 4×10¹⁸.<ref name="Zahnle1"/> Poreklo nastanka leda na Merkuru još uvek nije precizno utvrđeno, ali se pretpostavlja da je nastao ili kao posledica degasifikacije vode iz unutrašnjosti planete, ili je na ovu planetu dospeo preko [[kometa]].<ref name="Zahnle1" /> Merkur ima veoma malu masu i dosta visoke temperature, te njegova gravitacija nije u stanju da na duži vremenski period zadrži značajniji atmosferski sloj oko planete. Merkur ima veoma slabu i nestabilnu [[egzosfera|egzosferu]] sa kombinovanim nivoom pritiska od oko 10⁻¹⁴ [[bar (jedinica)|bara]] (1 [[paskal (jedinica)|nPa]]).<ref>{{cite journal| last1 = Domingue| first1 = Deborah L.| last2 = Koehn| first2 = Patrick L.| display-authors=2| last3=Killen| first3=Rosemary M.| last4=Sprague| first4=Ann L.| last5=Sarantos| first5=Menelaos| last6=Cheng| first6=Andrew F.| last7=Bradley| first7=Eric T.| last8=McClintock| first8=William E.| title=Mercury's Atmosphere: A Surface-Bounded Exosphere| journal=Space Science Reviews | volume=131| issue=1–4 |pages=161-186 |year=2009| doi=10.1007/s11214-007-9260-9| bibcode=2007SSRv..131..161D| author-separator=,}}</ref> Merkurova egzosfera je sastavljena uglavnom od [[kalijum]]a (31,7%), [[natrijum]]a (24,9%), [[kiseonik]]a (atomski 9,5% i molekularni 5,6%), [[argon]]a (7,0%), [[helijum]]a (5,9%), [[azot]]a (5,2%), [[ugljen-dioksid|ugljendioksida]] (3,6%), [[vodonik]]a (3,2%), vodene pare i ostalih elemenata. Merkurova atmosfera je veoma nestabilna i odlikuje je konstantno gubljenje atoma usled slabe gravitacije, dok se izgubljeni elementi nadoknađuju iz drugih izvora. Atomi vodonika i helijuma verovatno dolaze sa [[sunčev vetar|solarnim vetrovima]] i [[difuzija|difuziraju]] se u zoni magnetosfere pre nego što se ponovo vrate u spoljni svemir. [[radioaktivnost|Radioaktivnim raspadima]] u kori takođe se oslobađaju značajne zalihe helijuma, natrijuma i kalijuma. Sonda [[MESSENGER]] je takođe utvrdila postojanje visokih količina [[kalcijum]]a, helijuma, [[magnezijum]]a, kisenika, kalijuma, [[silicijum]]a, [[hidroksid]]a i natrijuma. Utvrđeno je i prisustvo vodene pare, ali i visokih koncentracija „vodenih [[jon]]a“ O⁺, OH^{<span style="color:black;">−</span>} i H₂O⁺ (što je bilo veliko iznenađenje za istraživače).<ref>{{Cite book| author=Hunten, D. M.; Shemansky, D. E.; Morgan, T. H.| year=1988| publisher=University of Arizona Press| isbn = 0-8165-1085-7| chapter=The Mercury atmosphere| title=Mercury| chapterurl=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/Mercury/MercuryCh17.pdf| accessdate=18. 5. 2009.| archive-date=2010-06-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20100625021113/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/Mercury/MercuryCh17.pdf| deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news|last=Lakdawalla|first=Emily|date=3. 7. 2008.|title=MESSENGER Scientists 'Astonished' to Find Water in Mercury's Thin Atmosphere|url=http://www.planetary.org/news/2008/0703_MESSENGER_Scientists_Astonished_to.html|accessdate=18. 5. 2009.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707035106/http://www.planetary.org/news/2008/0703_MESSENGER_Scientists_Astonished_to.html|archivedate=2008-07-07|deadurl=no}}</ref> Naučnici pretpostavljaju da su ti joni nastali kao posledica delovanja solarnih vetrova.<ref>{{cite journal|last1 = Zurbuchen| first1 = Thomas H.| last2 = Raines| first2 = Jim M.| title=MESSENGER Observations of the Composition of Mercury's Ionized Exosphere and Plasma Environment| journal=Science | volume=321 | issue=5885|pages=90-92 |year=2008| doi=10.1126/science.1159314 | pmid=18599777 | bibcode=2008Sci...321...90Z }}</ref><ref>{{cite news| publisher=University of Michigan | date = 30. 6. 2008.| title=Instrument Shows What Planet Mercury Is Made Of| url=http://newswise.com/articles/view/542209/| accessdate = 18. 5. 2009. }}</ref> Postojanje atmosfere na Merkuru bilo je predmet diskusija među astrofizičarima sve do [[1974]]. kada je sonda Mariner 10 utvrdila postojanje jedino slabog pojasa egzosfere. Prisustvo natrijuma, kalcijuma i kalijuma u merkurovoj atmosferi otkriveno je tokom 1980-ih i 1990-ih, i veruje se da su ovi elementi u atmosferu dospeli isparavanjem gasova usled topljenja stena na površini planete uzrokovanih udarima meteora.<ref name="Killen2007">{{cite journal|last=Killen|first=Rosemary|title=Processes that Promote and Deplete the Exosphere of Mercury|year=2007|journal=Space Science Reviews |volume=132 |issue=2–4 |pages=433-509 |doi=10.1007/s11214-007-9232-0 |ref=Killen2007|bibcode=2007SSRv..132..433K|author2=Cremonese, Gabrielle|last3=Lammer|first3=Helmut|display-authors=2| last4=Orsini| first4=Stefano| last5=Potter| first5=Andrew E.|last6=Sprague|first6=Ann L.|last7=Wurz|first7=Peter|last8=Khodachenko|first8=Maxim L.|last9=Lichtenegger|first9=Herbert I. M. }}</ref> Prisustvo magnezijuma utvrdila je sonda Mesindžer 2008. godine.<ref name="McClintock2009">{{cite journal|last=McClintock|first=William E.|title=MESSENGER Observations of Mercury's Exosphere: Detection of Magnesium and Distribution of Constituents|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-05-01_324_5927/page/610|journal=Science|year=2009|volume=324|doi=10.1126/science.1172525|pages=610-613|bibcode=2009Sci...324..610M|pmid=19407195|issue=5927|author2=Vervack Jr., Ronald J.| last3=Bradley| first3=E. Todd|display-authors=2| last4=Killen| first4=RM| last5=Mouawad| first5=N |last6=Sprague| first6=AL|last7=Burger|first7=MH|last8=Solomon|first8=SC|last9=Izenberg|first9=NR }}</ref> Studije pokazuju da, s vremena na vreme, emisije natrijuma se lokalizuju na tačkama koje odgovaraju magnetnim polovima planete. To ukazuje na interakciju između magnetosfere i površine planete.<ref>Beatty, J. Kelly; Petersen, Carolyn Collins; Chaikin, Andrew (1999). The New Solar System. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-64587-4}}.</ref> Temperature egzosfere zavise kako od geografske lokacije, tako i od koncentracije pojedinih elemenata u njoj. Temperature atomskog vodonika u egzosferi kreću se oko 420 K, dok su temperature natrijuma znatno više i iznose između 750–1.500 K iznad ekvatora, do 1.500–3.500 K iznad polova.<ref name=Killen452>Killen, Rosemary; Cremonese, Gabrielle; Lammer, Helmut et al. (2007). "Processes that Promote and Deplete the Exosphere of Mercury". Space Science Reviews 132 (2-4): 433–509. Bibcode:2007SSRv..132..433K. doi:10.1007/s11214-007-9232-0.</ref> Prema nekim istraživanjima, Merkur je okružen koronom od atoma kalcijuma u kojoj temperature variraju između 12.000 i 20.000 K.<ref name=Killen452/> Zbog velike blizine Suncu, intenzitet sunčevog sjaja na površini Merkura je znatno veći nego što je to slučaj sa Zemljom. Solarna radijacija prosto „izgurava“ neutralne atome daleko od površine Merkura, formirajući na taj način gasovite repove sličnim repovima kometa.<ref name=McClintock2009-610>McClintock, William E.; Vervack Jr., Ronald J.; Bradley, E. Todd et al. (2009). "MESSENGER Observations of Mercury’s Exosphere: Detection of Magnesium and Distribution of Constituents". Science 324 (5927): 610–613. Bibcode:2009Sci...324..610M. doi:10.1126/science.1172525. {{PMID|19407195}}.</ref> Najvažniji strukturni elemenat tih repova je natrijum čije prisustvo je registrovano i na daljinama od 56.000&nbsp;km od površine planete.<ref name=McClintock2009-610/> == Magnetno polje i magnetosfera == [[Datoteka:Mercury Magnetic Field NASA.jpg|mini|d|300p|Grafički prikaz relativne jačine magnetnog polja Merkura.]] Iako je Merkur planeta relativno malih dimenzija i veoma spore rotacije (od 59 dana), njegovo [[magnetsko polje|magnetno polje]] je dosta značajno i ima globalni karakter. Prema podacima sa sonde [[Mariner 10]], magnetno polje Merkura ima jačinu od tek 1,1% jačine magnetnog polja Zemlje. Najveće vrednosti ima na ekvatoru i one iznose oko 300 [[tesla (jedinica)|nT]].<ref>{{Cite book|last=Seeds|title=Astronomy: The Solar System and Beyond|url=https://archive.org/details/astronomysolarsy0004seed| first=Michael A. |year=2004| isbn = 0-534-42111-3 | publisher=Brooks Cole | edition=4th}}</ref><ref>{{cite web| last=Williams| first=David R.| date=6. 1. 2005.| url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html| title=Planetary Fact Sheets| publisher=NASA National Space Science Data Center| accessdate=10. 8. 2006.| archive-date=2008-09-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20080925071832/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html}}</ref> Baš kao i na Zemlji, i na Merkuru magnetno polje je [[dipol]]arnog karaktera.<ref name="chaikin1">{{Cite book| first=J. Kelly |last=Beatty| coauthors=Petersen, Carolyn Collins; Chaikin, Andrew| title=The New Solar System |year=1999| publisher=Cambridge University Press | isbn = 0-521-64587-5}}</ref> U odnosu na zemljine magnetne polove, magnetni polovi Merkura su gotovo u ravni sa osom rotacije planete.<ref name="qq">{{cite web| author=Staff | date = 30. 1. 2008. | url=http://messenger.jhuapl.edu/gallery/sciencePhotos/image.php?page=2&gallery_id=2&image_id=152| title=Mercury's Internal Magnetic Field | publisher=NASA | accessdate = 7. 4. 2008. }}</ref> Merenjima iz sondi utvrđeno je da su i snaga i obim magnetnog polja Merkura stabilni i postojani.<ref name="qq" /> Magnetno polje Merkura verovatno je generisano [[dinamo]] efektom, na sličan način kao i na Zemlji (efektom kojim je magnetizovan već stvrdnuti materijal.).<ref>{{cite web |last=Gold| first=Lauren | date = 3. 5. 2007. | url=http://www.news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html | title=Mercury has molten core, Cornell researcher shows| publisher=Cornell University| accessdate = 7. 4. 2008. }}</ref><ref>{{cite journal|last=Christensen| first=Ulrich R. | title=A deep dynamo generating Mercury's magnetic field|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-21-28-2006_444_7122/page/1056| journal=Nature |year=2006| volume=444|pages=1056-1058 | doi=10.1038/nature05342| pmid=17183319| issue=7122 |bibcode = 2006Natur.444.1056C }}</ref> Za postojanje ovakvog dinamo efekta neophodno je tečno jezgo sa visokom koncentracijom rastopljenog gvožđa. Tečno stanje jezgra i visok stepen cirkulacije elemenata u njemu posledica je jakih plimskih efekata usled visoke orbitalne ekscentričnosti planete.<ref>{{cite journal|last=Spohn| first=T.| coauthors=Sohl, F.; Wieczerkowski, K.; Conzelmann, V.| title=The interior structure of Mercury: what we know, what we expect from BepiColombo|url=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_2001-12_49_14-15/page/1561| journal=Planetary and Space Science |year=2001 | volume=49 | issue=14–15 |pages=1561-1570| doi=10.1016/S0032-0633(01)00093-9 | bibcode=2001P&SS...49.1561S }}</ref> Magnetno polje Merkura je ipak dovoljno jako da deflektuje solarne vetrove oko planete, i na taj način formira pojas [[magnetosfera|magnetosfere]], koja je u stanju da zadržava plazmu iz solarnih vetrova. Upravo zbog ovog svojstva magnetosfere na površini Merkura vladaju uslovi svemirske klime.<ref name="qq" /> Prisustvo ovih niskoenergetskih plazmičnih elemenata utvrđeno je na tamnom delu magnetosfernog polja. Sonda ''MESSENGER'' je tokom svog drugog preleta oko planete [[6. oktobar|6. oktobra]] [[2008]]. utvrdila postojanje izuzetno visokog stepena propustljivosti magnetnog polja. Takođe je utvrđeno i postojanje takozvanih ''magnetnih tornada'' – kada izvrnuti snopovi magnetnog polja povezuju planetarno magnetno polje sa međuplanetarnim prostorom – širine i do 800&nbsp;km, što je trećina poluprečnika planete. Ta ''magnetna tornada'' se formiraju kada se magnetna polja koja sa sobom nose solarni vetrovi prožimaju sa magnetnim poljem planete. U momentu prožimanja formiraju se vertikalne vrtložaste strukture u vidu [[magnetski fluks|magnetno fluksnih cevi]] kroz koje solarni vetrovi mogu direktno da dopiru do površine planete.<ref name="NASA060209" /> Ovakav proces međusobnog povezivanja interplanetarnih i planetarnih magnetnih polja poznat je kao ''[[magnetna rekonekcija]]'' i veoma je česta pojava u fizici svemira. Takođe se javlja i u magnetnom polju Zemlje (formirajući takođe magnetna tornada). Međutim, stepen magnetne rekonekcije u magnetosferi Merkura je i do deset puta viši nego što je to slučaj sa magnetosferom Zemlje (prema podacima sa sonde ''MESSENGER''), a tek trećina te snage je posledica blizine [[sunce|Sunca]].<ref name="NASA060209">{{cite web|last=Steigerwald|first=Bill|date=2. 6. 2009.|title=Magnetic Tornadoes Could Liberate Mercury's Tenuous Atmosphere|publisher=NASA Goddard Space Flight Center|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/multimedia/magnetic_tornadoes.html|accessdate=18. 7. 2009.|archive-date=2012-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120518035510/http://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/multimedia/magnetic_tornadoes.html}}</ref> == Rotacija i revolucija == {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250 | image1 = ThePlanets Orbits Mercury PolarView.svg | caption1 = Dijagram 1: grafički prikaz orbite Merkura (podaci iz 2006). | image2 = Mercuryorbitsolarsystem.gif | caption2 = Dijagram 2: animirani prikaz revolucije Zemlje (plavo) i Merkura (žuto). }} Merkur je planeta sa najvećim [[ekscentricitet]]om [[orbita|orbite]] u [[sunčev sistem|Sunčevom sistemu]], i njegova orbita odstupa od idealnog kruga za 0,21, odnosno udaljenost od [[sunce|Sunca]] se kreće između minimalnih 46 miliona do maksimalnih 70 miliona kilometara. Da bi obišao pun krug oko svoje orbite Merkuru je potrebno 87,969 zemaljskih dana. Na dijagramu sa desne strane (gornji dijagram) vide se efekti te ekscentričnosti, odnosno činjenica da Merkurova orbita deli istu [[velika poluosa|veliku poluosu]] sa idealnom kružnom orbitom na dva mesta. Iz prvog dijagrama je očito i da su brzine kretanja po orbiti znatno veće što je planeta bliža tački [[perihel]]a (i obrnuto), odnosno rastojanje između dva petodnevna perioda posmatranja je veće. Promene udaljenosti od Sunca na dijagramu 1 su predstavljene nejednakim veličinama planete, koje su inverzno proporcionalne u odnosu na udaljenost od Sunca. Te promene udaljenosti od Sunca u kombinaciji sa rotacionom rezonancijom od 3:2 (3 rotacije tokom 2 revolucije) rezultuju složenim varijacijama temperatura na površini planete,<ref name="strom"/> odnosno do smena dana i noći na površini Merkura dolazi nakon svake dve revolucije.<ref name="compare">{{cite web| title=Space Topics: Compare the Planets: Mercury, Venus, Earth, The Moon, and Mars| publisher=Planetary Society| url=http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html| accessdate=12. 4. 2007.| archiveurl=https://web.archive.org/web/20060902180515/http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html| archivedate=2006-09-02| deadurl=no}}</ref> U odnosu na ravan [[ekliptika|ekliptike]] merkurova orbita je nageta pod uglom od 7 stepeni. To znači da je gledano sa [[zemlja|Zemlje]], Merkur u tranzitu preko površine sunčevog diska na horizontu svakih 7 godina, odnosno onda kada se Merkur pri prelasku preko ravni ekliptike nalazi između Sunca i Zemlje.<ref>{{cite web|last=Espenak| first=Fred | date = 21. 4. 2005.| url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/MercuryCatalog.html| title=Transits of Mercury| publisher=NASA/Goddard Space Flight Center| accessdate = 20. 5. 2008. }}</ref> [[Nagib ose rotacije]] (aksijalna ravan) Merkura ima vrednost približno 0,<ref name="Cosmic1">Biswas, Sukumar (2000). Cosmic Perspectives in Space Physics. Astrophysics and Space Science Library. Springer. {{page||978-0-7923-5813-8|pages=176}}.</ref> odnosno najpreciznija izmerena vrednost je 0,027 stepeni.<ref name="Margot2007">{{cite journal|last=Margot| first=L.J.| coauthors=Peale, S. J.; Jurgens, R. F.; Slade, M. A.; Holin, I. V.| title=Large Longitude Libration of Mercury Reveals a Molten Core|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-05-04_316_5825/page/n59| journal=Science|year=2007| volume=316 |pages=710-714| doi=10.1126/science.1140514| bibcode=2007Sci...316..710M| pmid=17478713| issue=5825 }}</ref> To je znatno manja vrednost u poređenju sa aksijalnom ravni [[Jupiter]]a čija vrednost je 3,1° (drugi najmanji nagib ose rotacije među planetama Sunčevog sistema). To praktično znači da hipotetički gledano sa jednog od polova na Merkuru, Sunce na horizontu nikada ne prelazi 2,1 [[lučni minut|lučna minuta]].<ref name="Margot2007" /> Gledano sa određenih tačaka sa površine Merkura, hipotetički posmatrač bi samo u toku jednog merkurijanskog dana bio u mogućnosti da tri puta vidi kulminaciju Sunca na horizontu i njegov pad (bez zalaska). To se događa zbog promena orbitalne brzine, prema [[Keplerovi zakoni|2. Keplerovom zakonu]]. Četiri dana pre [[perihel]]a (koji se u slučaju Merkura naziva perihelion) orbitalna brzina prestiže brzinu rotacije i Sunce se počinje da se prividno giba unazad. Četiri dana nakon perihela orbitalna brzina se dovoljno smanji, tako da se Sunce nastavlja da se normalno giba.<ref name="strom" /> Kako je amplituda retrogradnog kretanja mala, stiče se prividan utisak da je Sunce gotovo fiksirano u zenitu i da tada ima najveći sjaj (što je i normalno jer je tada planeta u perihelu). Ovakav situacija dešava se na dve tačke na ekvatoru (međusobno udaljene 180° [[geografska dužina|geografske dužine]]) u dva različita perioda merkurijanske godine. Te dve tačke su zbog produženog izlaganja Suncu tokom njegove kulminacije ujedno i dve najtoplije tačke na površini Merkura. Nasuprot ovim, postoje još dve tačke na ekvatoru, udaljene po 90° geografske dužine od njih, iznad kojih je Sunce u zenitu samo onda kada je Merkur u afelu. Tada je kretanje Sunca iznad horizonta najbrže i te tačke dobijaju najmanje sunčeve toplote. [[Datoteka:Mercury's orbital resonance.svg|mini|l|250p|Tokom jedne revolucije Merkur se oko svoje ose okrene tek 1,5 puta.]] Merkurove [[konjunkcija (astronomija)|konjunkcije]] u odnosu na Zemlju u proseku se ponavljaju svakih 116 zemaljskih dana,<ref name="nssdcMercury" /> ali se taj interval menja od 105 do 129 dana zbog velikog stepena ekscentriciteta orbite. Najmanja udaljenost između Merkura i Zemlje je 77,3 miliona km, a to rastojanje neće biti manje od 80 miliona kilometara sve do 28.622 zemaljske godine.<ref name="nssdcMercury" /> Sledeće najbliže rastojanje u odnosu na Zemlju, Merkur će ostvariti 2679. godine i tada će biti na rastojanju od 82,1 milion kilometara, odnosno na 82 miliona kilometara udaljenosti će biti 4487. godine.<ref>Proračuni o rastojanju između Zemlje i Merkura urađeni su na osnovu: <br /> 1. [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524145440/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=2015-05-24 }} ([http://home.surewest.net/kheider/astro/SolexMerc.txt Text Output file] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309120624/http://home.surewest.net/kheider/astro/SolexMerc.txt |date=2012-03-09 }}) <br /> 2. [http://www.orbitsimulator.com/cgi-bin/yabb/YaBB.pl?num=1235936812 Gravity Simulator charts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912091426/http://www.orbitsimulator.com/cgi-bin/yabb/YaBB.pl?num=1235936812 |date=2014-09-12 }} <br /> 3. [http://home.surewest.net/kheider/astro/Mercury.txt JPL Horizons 1950–2200] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106172707/http://home.surewest.net/kheider/astro/Mercury.txt |date=2015-11-06 }}</ref> Taj period njegovog retrogradnog kretanja gledano sa Zemlje može da traje između 8 i 15 dana.<ref name="strom" /> Merkur veoma sporo rotira oko sopstvene ose. Dugo vremena se smatralo da je zbog plimnih sila sinhronizovan sa Suncem, odnosno da je potrebno isto vreme i za revoluciju i za rotaciju, pri čemu bi uvek bio okrenut ka Suncu istom stranom, baš kao što je uvek ista strana [[Mesec]]a okrenuta ka Zemlji ([[rezonancija (fizika)|rezonancija]] 1:1[[Rezonancija (fizika)|rezonancija]] 1:1). Međutim, tek su [[radar]]ska osmatranja iz [[1965]]. godine pokazala da je u rezonanciji 3:2. Okrene se tri puta oko svoje ose za vreme dva obilaska oko Sunca. Ova rezonancija je stabilna zahvaljujući velikoj ekscentričnosti Merkurove putanje, što posebno dolazi do izražaja u fazi perihela kada su solarne plimske sile najintenzivnije.<ref>{{cite journal|last=Liu| first=Han-Shou | coauthors=O'Keefe, John A.| title=Theory of Rotation for the Planet Mercury|url=https://archive.org/details/sim_science_1965-12-24_150_3704/page/1716| journal=Science |year=1965| volume=150| issue=3704 |pages=1717| doi=10.1126/science.150.3704.1717| pmid=17768871 |bibcode = 1965Sci...150.1717L }}</ref> Do prvobitnog, pogrešnog zaključka astronomi su došli posmatrajući ga uvek u najpovoljnijoj tački putanje, gde je uvek pokazivao istu stranu. Razlog tome je što se uvek u istoj tački svoje 3:2 rezonancije nalazi u najpovoljnijem položaju za posmatranje sa Zemlje. To znači da je jedan rotacioni period Merkura jednak polovini njegovog sinodičkog perioda u odnosu na Zemlju. Upravo zbog te rezonancije od 3:2, jedan solarni dan na Merkuru (vreme koje protekne između dva prolaska gama tačke kroz nebeski/mesni meridijan) traje oko 176 zemaljskih dana.<ref name="strom" /> [[Zvezdano vreme|Siderički dan]] (period rotacije) traje 58,7 zemaljskih dana.<ref name="strom" /> Simulacije upućuju na zaključke da orbitalni ekscentricitet Merkura varira [[teorija haosa|haotično]] od blizu 0 do više od 0,45 u poslednjih nekoliko miliona godina usled perturbacija koje izazivaju ostale planete Sunčevog sistema.<ref name="strom" /><ref name="Correia2009">{{cite journal|last=Correia|first=Alexandre C.M|coauthors=Laskar, Jacques|title=Mercury's capture into the 3/2 spin–orbit resonance including the effect of core–mantle friction|journal=Icarus |year=2009 |doi=10.1016/j.icarus.2008.12.034|arxiv=0901.1843|volume=201|issue=1|pages=1|bibcode=2009Icar..201....1C }}</ref><ref name="Correia">{{cite journal|last=Correia| first=Alexandre C. M.| coauthors=Laskar, Jacques |year=2004| title=Mercury's capture into the 3/2 spin–orbit resonance as a result of its chaotic dynamics|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-06-24_429_6994/page/848| journal=[[Nature (journal)|Nature]] | volume=429|pages=848-850 | doi=10.1038/nature02609| pmid=15215857| issue=6994 |bibcode = 2004Natur.429..848C }}</ref> Na osnovu nekih numeričkih simulacija izvesno je da će u budućnosti [[sekularna rezonancija|sekularna orbitalna]] rezonancija u ineterakciji sa Jupiterom dovesti do rasta ekscentriciteta orbite, i povećati šanse za eventualni sudar Merkura sa [[venera|Venerom]] u narednih 5 milijardi godina na oko 1%.<ref name="Laskar2008">{{cite journal| author=Laskar, J. | date = 2008-03-18| title=Chaotic diffusion in the Solar System| journal=[[Icarus (journal)|Icarus]] | volume=196 | issue=1 |pages=1-15| bibcode=2008Icar..196....1L| doi=10.1016/j.icarus.2008.02.017|arxiv = 0802.3371 }}</ref><ref name="Laskar2009">{{cite journal| author=Laskar, J.; Gastineau, M. | date = 2009-06-11 | title=Existence of collisional trajectories of Mercury, Mars and Venus with the Earth| url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-06-11_459_7248/page/817 | journal=[[Nature (journal)|Nature]] | volume=459 | issue=7248 |pages=817-819| doi=10.1038/nature08096 | bibcode=2009Natur.459..817L | pmid=19516336 }}</ref> === Odstupanja u perihelu === [[Datoteka:Planet Elongation.jpg|mini|250px|[[Elongacija]] je ugao između planeta i Sunca posmatrano u odnosu na Zemlju kao referentnu tačku. Grafički prikaz elongacija Venere i Merkura.]] Godine 1859. [[francuska|francuski]] [[matematika|matematičar]] i [[astronomija|astronom]] [[Urbain Le Verrier|Irben Levirje]] ustanovio je da spora [[precesija|precesiju]] merkurove orbite oko Sunca nije objašnjiva pomoću [[Isak Njutn|Njutnovih]] pravila [[klasična mehanika|klasične mehanike]], odnosno nije posledica perturbacija tada poznatih planeta. Levirje je tada izneo teoriju o postojanju još jednog nebeskog tela (ili više njih manjih dimenzija) u području između Merkura i Sunca koji su prouzrokovali te perturberacije.<ref>U. Le Verrier (1859), [http://www.archive.org/stream/comptesrendusheb49acad#page/378/mode/2up "Lettre de M. Le Verrier à M. Faye sur la théorie de Mercure et sur le mouvement du périhélie de cette planète"], Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences (Paris), vol. 49 (1859), pp. 379-383. (At pp. 383 in the same volume Le Verrier's report is followed by another, from Faye, enthusiastically recommending to astronomers to search for a previously undetected intra-mercurial object.)</ref> Kako su astronomi na sličan način ustanovili postojanje Neptuna (na osnovu perturbacija koje je uzrokovao u orbiti Urana), Levirjeova teorija je smatrana kao jednim od mogućih rešenja. Hipotetičko nebesko telo koje je uzrokovalo perturbacije merkurove orbite nazvano je [[Vulkan (hipotetička planeta)|Vulkanom]]. Ipak postojanje tog nebeskog tela nikada nije dokazano.<ref>{{Cite book|last=Baum|first=Richard|coauthors=Sheehan, William| title = In Search of Planet Vulcan, The Ghost in Newton's Clockwork Machine|year=1997| isbn = 0-306-45567-6| publisher=Plenum Press| location=New York}}</ref> Apsidna precesija Merkura ima vrednost od 5.600 [[lučni minut|lučnih sekundi]] (1,5556°), u odnosu na jedan vek na Zemlji, ili 574,10±0,65 lučnih sekundi po jednom zemaljskom veku.<ref name="Clemence">{{cite journal| first=G. M. |last=Clemence| title=The Relativity Effect in Planetary Motions| journal=Reviews of Modern Physics | volume=19| issue=4 |pages=361-364 |year=1947| doi=10.1103/RevModPhys.19.361 | bibcode=1947RvMP...19..361C}}</ref> Prema pravilima klasične mehanike ta odstupanja su preračunata na 1,5436°. Pojavom [[Albert Ajnštajn|Ajnštajnove]] ''[[Opšta teorija relativnosti|Opšte teorije relativnosti]]'' pronađeno je objašnjenje za ova mala odstupanja. Na osnovu OTR-a utvrđeno je da su ta odstupanja svega 42,98 lučnih sekundi na svakih 100 godina. Slična odstupanja zabeležena su i kod drugih planeta – Venera 8,62; Zemlja 3,84; [[Mars]] 1,35 i [[asteroid]] [[1566 Ikar]] sa 10,05 lučnih sekundi.<ref>{{cite journal|last=Gilvarry| first=J. J.| title=Relativity Precession of the Asteroid Icarus|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1953-03-01_89_5/page/n128| journal=Physical Review|year=1953| volume=89 | issue=5 |pages=1046| doi=10.1103/PhysRev.89.1046|bibcode = 1953PhRv...89.1046G }}</ref><ref>{{cite web| author=| url=http://www.mathpages.com/rr/s6-02/6-02.htm| title=6.2 Anomalous Precession| work=Reflections on Relativity| publisher=MathPages | accessdate = 22. 5. 2008. }}</ref> == Istraživanja Merkura == [[Datoteka:Mercuryglobe1.jpg|mini|d|250p|Površina Merkura na snimcima [[Mariner 10|Marinera 10]] iz 1974.]] [[Prividna zvezdana veličina|Prividna magnituda]] Merkura varira u vrednostima između -2,6<ref name="MallamaSky">Mallama, A. (2011). "Planetary magnitudes". Sky and Telescope. 121(1): 51–56.</ref> (što je nešto sjajnije u odnosu na najsjajniju zvezdu [[Sirijus]]) i +5,7 (što je u teorijskim granicama vidljivosti golim okom). Ekstremne vrednosti se javljaju kada je Merkur u blizini Sunca na horizontu.<ref name="ephemeris">{{cite web|last=Espenak|first=Fred|date = 25. 7. 1996.|url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/mercury2.html| title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995–2006|work=NASA Reference Publication 1349|publisher=NASA|accessdate = 23. 5. 2008. }}</ref> Upravo njegova blizina Suncu je i najveći problem kod posmatranja sa Zemlje, pošto je u najvećem delu dana zaklonjen sunčevim sjajem. Detaljnije proučavanje Merkura metodom posmatranja sa Zemlje moguće je jedino tokom svitanja i sumraka. Merkur je moguće posmatrati tokom potpunog [[pomračenje Sunca|pomračenja Sunca]], kao što je slučaj sa mnogim drugim planetama i zvezdama.<ref name="eclipse">{{cite web|date = 22. 1. 2003.|title=Total Solar Eclipse of 2006 March 29|publisher=Department of Physics at Fizik Bolumu in Turkey|last=Tezel|first=Tunç|url=http://www.physics.metu.edu.tr/~aat/TSE2006/TSE2006.html|accessdate = 24. 5. 2008. }}</ref> Gledano sa Zemlje, Merkur kao i [[Venera]] i [[Mesec]], prolazi kroz različite [[mesečeve mene|periode mena]]. U fazi ''punog'' i ''mladog Merkura'' nije vidljiv sa Zemlje jer se nalazi u [[konjunkcija (astronomija)|konjunktivnim fazama]]. Kada je u fazi ''punog Merkura'' tada je, tehnički gledano najsjajniji, iako je u toj fazi na najvećoj udaljenosti od Zemlje (ali tu razliku anulira fenomen zvan [[Zeligerov efekat]]).<ref name="MallamaSky" /><ref>{{cite web|last=Espenak|first=Fred|year=1996|url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/venus2.html|title=NASA Reference Publication 1349; Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006|work=Twelve Year Planetary Ephemeris Directory|publisher=NASA|accessdate=24. 5. 2008.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20000817181616/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/venus2.html|archivedate=2000-08-17|deadurl=no}}</ref> Parktična posmatranja Merkura sa Zemlje u fazi njegovog najvećeg sjaja (za vreme pune faze) su gotovo nemoguća zbog ekstremne blizine sunčevog diska. Najoptimalniji uslovi za posmatranje javljaju se u fazama prve i poslednje četvrti, iako je njegov sjaj u tim fazama znatno slabiji. Prva i poslednja faza poklapaju se sa najvećim [[elongacija|elongacionim uglovima]], kako na istoku tako i na zapadu (u odnosu na sunčev disk na nebu). U tim fazama Merkur se nalazi na ugaonom rastojanju od Sunca od 17,9° (u fazi [[perihel]]a) do 27,8° (u fazi [[afel]]a).<ref name="elongation">{{cite web|title=Mercury Chaser's Calculator|publisher=Fourmilab Switzerland|last=Walker|first=John|url=http://www.fourmilab.ch/images/3planets/elongation.html|accessdate = 29. 5. 2008.}} (look at 1964 and 2013)</ref><ref name="MercHorizons">{{cite web|title=Mercury Elongation and Distance|url=http://home.surewest.net/kheider/astro/Mercury.txt|accessdate=30. 5. 2008.|archive-date=2015-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106172707/http://home.surewest.net/kheider/astro/Mercury.txt|dead-url=yes}} – Numbers generated using the Solar System Dynamics Group, [http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=1 Horizons On-Line Ephemeris System]</ref> Tokom najveće elongacije na zapadu Merkur je najsjajniji pre izlaska Sunca, odnosno neposredno posle zalaska Sunca u istočnoj fazi elongacije.<ref name="RASC2007">{{Cite book |title=Observer's Handbook 2007 |url=https://archive.org/details/observershandboo00raji_0 |editor-first=Patrick | editor-last=Kelly |publisher=[[Royal Astronomical Society of Canada]]|year=2007| isbn = 0-9738109-3-9}}</ref> Najpovoljnije tačke na Zemlji za posmatranje Merkura nalaze se u tropskim i subtropskim područjima, pošto na tim geografskim širinama u određenom periodu godine ekliptika preseca horizont pod oštrim uglom. Najpovoljnija pozicija za posmatranje Merkura na tamnom nebu je kada se on nalazi pod uglom od 10° iznad horizonta. To se dešava kada se Merkur na horizontu nalazi gotovo vertikalno iznad Sunca za vreme njegove maksimalne elongacije u odnosu na Sunce od 28°, odnosno kada je Sunce na horizontu pod uglom od 18°.<ref name="usgs">{{cite web|url=http://astrogeology.usgs.gov/Projects/WGCCRE/constants/iau2000_table1.html|accessdate = 22. 10. 2009.|title=USGS Astrogeology: Rotation and pole position for the Sun and planets (IAU WGCCRE) | name = coordinates}}</ref> Na umerenim geografskim širinama Merkur je mnogo vidljiviji sa [[južna hemisfera|južne]], nego sa [[severna hemisfera|severne hemisfere]]. To se dešava zbog toga što su makismalne elongacije Merkura zapadno od sunčevog diska u periodu rane jeseni na južnoj hemisferi, dok su maksimalne istočne elongacije tokom kasne zime na istoj hemisferi.<ref name="RASC2007" /> U oba navedena slučaja ugao Merkurove orbite i ekliptike je najveći, što mu omogućava pojavljivanje na noćnom nebu tih područja nekoliko sati pre izlaska Sunca, odnosno zadržavanje na istom do nekoliko sati po zalasku.<ref name="RASC2007" /> === Merkur u drevnoj astronomiji === [[Datoteka:Mercury-bonatti.png|mini|d|250p|Simbolika Merkura u [[Gvido Bonati|Bonatijevoj]] ''De Astronomia Libri X '' iz 1550.]] Najstariji zapisani podaci o Merkuru pronađeni su na glinenim pločicama [[Mul. Apin]] i veruje se da su nastali u drevnoj [[asirsko kraljevstvo|Asiriji]] negde u 14. veku pre nove ere.<ref>{{cite journal | title=The Latitude and Epoch for the Origin of the Astronomical Lore in Mul.Apin | first=Bradley E. |last=Schaefer| journal=American Astronomical Society Meeting 210, #42.05 |year=2007| volume=38 | bibcode=2007AAS...210.4205S |pages=157 | publisher=American Astronomical Society }}</ref> Planeta Merkur je na tim pločicama označavana [[klinasto pismo|piktogramom]] koji je transkribovan kao ''Udu.Idim.Gu\u₄.Ud'', što bi u bukvalnom prevodu imalo značenje „skačuća planeta“. {{efn|U nekim izvorima ime planete je transkribovano uz pomoć piktograma ''MUL'' koji se u [[sumerski jezik|sumerskom jeziku]] koristio za označavanje planeta i zvezda, iako sam piktogram nije bio deo originalnog imena. Brojem 4 u ovom sistemu transkripcije označava se koji slog je naglašen prilikom izgovora.}}<ref>{{cite journal|last=Hunger|first=Hermann|coauthors=Pingree, David| title=MUL.APIN: An Astronomical Compendium in Cuneiform| journal=Archiv für Orientforschung | volume=24| publisher=Verlag Ferdinand Berger & Sohne Gesellschaft MBH| location=Austria |year=1989|pages=146 }}</ref> Prvi [[vavilonija|Vavilonski]] pisani podaci o ovom nebeskom telu datiraju iz 10. veka pre nove ere, i u njima se planeta Merkur označava imenom [[Nabu]], odnosno imenom vrhovnog glasnika bogova u lokalnoj mitologiji.<ref name="JHU history">{{cite web| year=2008| author=Staff| url=http://btc.montana.edu/messenger/elusive_planet/ancient_cultures_2.php| title=MESSENGER: Mercury and Ancient Cultures| publisher=NASA JPL| accessdate=7. 4. 2008.| archive-date=2012-07-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20120723001225/http://www.messenger-education.org/elusive_planet/ancient_cultures_2.php| dead-url=yes}}</ref> [[Hesiod]]ovi savremenici u [[antička Grčka|antičkoj Grčkoj]] su ovu planetu poznavali pod imenima ''Στίλβων'' (''stilvon'' – „blistavo“) i ''Ἑρμάων'' ('''ermaon'').<ref>{{Cite book |author= H.G. Liddell and R. Scott |coauthors=''rev.'' H.S. Jones and R. McKenzie |title=Greek–English Lexicon, with a Revised Supplement |url= https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_u9m8 |edition=9th |year=1996|publisher=Clarendon Press |location=Oxford | isbn = 0-19-864226-1 |pages=[https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_u9m8/page/690 690] and 1646}}</ref> Nešto kasnije Merkur je u grčkim izvorima označav dvojnim imenom, kao [[Apolon]] kada se pojavljivao na nebu u svitanje i [[Hermes]], kada je bio vidljiv u sumrak. Sve do 4. veka pre nove ere grčki astronomi su smatrali da je reč o dva zasebna nebeska tela, pa zbog toga i dva posebna imena. Kasnije je ovo nebesko telo označavano po bogu Hermesu (u [[grčki jezik|novogrčkom jeziku]] etnonim ''Ἑρμής'' se izgovara kao ''Ermis'').<ref>{{cite web|url=http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/|title=Greek Names of the Planets|accessdate = 14. 7. 2012.|quote=}}</ref>{{efn|''Ermis'' ({{jez-grč|Ἑρμής}}) je grčko ime za planetu Merkur, a potiče od imena starogrčkog boga trgovine i glasnika bogova [[Hermes]]a ili Ermisa. Oblik Herems vezan je za starogrčki jezik.}} I u [[antički Rim|rimskoj]] astronomiji Merkur je ime dobio po glasniku [[rimska religija|lokalnih božanstava]] [[merkur (bog)|Merkuru]] ({{jez-lat|Mercurius}}), upravo zbog činjenice da se ovo nebesko telo preko horizonta kreće brzinama mnogo većim nego ostale planete i zvezde.<ref name="Dunne">{{Cite book|title=The Voyage of Mariner&nbsp;10 – Mission to Venus and Mercury|last1=Dunne|first1=J. A.|last2=Burgess|first2=E.|chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-424/ch1.htm|publisher=NASA History Office|year=1978|chapter=Chapter One|url=http://history.nasa.gov/SP-424/|access-date=2015-02-25|archive-date=2011-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524161325/http://history.nasa.gov/SP-424/|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite book | first=Eugène Michel |last=Antoniadi| coauthors=Translated from French by Moore, Patrick|year=1974| title=The Planet Mercury| publisher=Keith Reid Ltd | location=Shaldon, Devon|pages=9–11 | isbn = 0-904094-02-2 }}</ref> Astronomski simbol Merkura je stilizovana verzija Hermesovog [[kaducej]]a ☿.{{sfn|Duncan|1946|pp=125}} Helenski astronom i matematičar [[Klaudije Ptolemej]] u svom kapitalnom ''Velikom zborniku astronomije'' pominjao je mogućnost prelaska manjih nebeskih dela preko sunčevog diska, ali nije pisao o njihovom postojanju.<ref>{{cite journal|last=Goldstein|first=Bernard R.| title=The Pre-telescopic Treatment of the Phases and Apparent Size of Venus| journal=Journal for the History of Astronomy |pages=1|year=1996| bibcode=1996JHA....27....1G| volume=27}}</ref> [[Datoteka:Shatir500.jpg|mini|l|250p|Arapski matematičar i astronom [[Ibn al-Šatir]] napravio je model kretanja Merkura po nebeskom svodu.]] U [[istorija Kine|drevnoj Kini]] planeta Merkur je bila poznata pod imenom ''Čeng Sing'' ({{jez-kin|辰星}}) ili u približnom prevodu kao „jednosatna zvezda“ i u astronomskom smislu izjednačavao se geografskim pravcem severa i fazom vode u filozofiji pet elemenata vusinga.<ref>{{Cite book| first=David H. |last=Kelley| coauthors=Milone, E. F.; Aveni, Anthony F. |year=2004| title=Exploring Ancient Skies: An Encyclopedic Survey of Archaeoastronomy| url=https://archive.org/details/exploringancient0000kell | publisher=Birkhäuser | isbn = 0-387-95310-8}}</ref> I danas u Kini, Koreji, Japanu i Vijetnamu planeta Merkur ima značenje „vodene planete“, što je u skladu sa drevnom filozofijom.<ref name="Groot1912">{{Cite book|author=Jan Jakob Maria Groot|title=Religion in China: universism, a key to the study of Taoism and Confucianism|url=http://books.google.com/books?id=eO6PElQxYrUC|year=1912|publisher=G.P. Putnam}}</ref><ref name="Hulbert1906">{{Cite book|author=Homer Bezaleel Hulbert|title=The Passing of Korea|url=http://books.google.com/books?id=QMsNAAAAIAAJ|year=1906|publisher=Doubleday, Page|pages=426 –}}</ref> U [[hinduizam|Hinduizmu]] Merkur se izjednačava sa božanstvom Budha, zaštitnikom trgovine i trgovaca kojem je posvećena svaka sreda.<ref>{{Cite book| first=R.M. |last=Pujari| coauthors=Kolhe, Pradeep; Kumar, N. R. |year=2006| title=Pride of India: A Glimpse Into India's Scientific Heritage| url=https://archive.org/details/prideofindiaglim0000unse | publisher=Samskrita Bharati | isbn = 81-87276-27-4}}</ref> U germanskoj mitologiji izjednačavao se sa božanstvom [[Odin]]om (ili Vodenom).<ref>{{Cite book| first=Michael E. |last=Bakich|year=2000| title=The Cambridge Planetary Handbook| url=https://archive.org/details/cambridgeplaneta00baki | publisher=Cambridge University Press| isbn = 0-521-63280-3 }}</ref> U [[civilizacija Maja|majanskoj civilizaciji]] Merkur je predstavljan u liku 4 sove koje su bile glasnice zagrobnog sveta.<ref>{{Cite book|last=Milbrath|first=Susan|year=1999| title=Star Gods of the Maya: Astronomy in Art, Folklore and Calendars|url=https://archive.org/details/stargodsofmayaas0000milb| publisher=University of Texas Press| isbn = 0-292-75226-1}}</ref> Drevna konekcija Merkura sa trećim danom u nedelji, sredom i danas je vidljiva u imenima za taj dan u mnogim savremenim romanskim jezicima — [[francuski jezik|francuski]] ''mercredi'', [[španski jezik|španski]] ''miércoles'' ili [[rumunski jezik|rumunski]] ''miercuri''. U drevnim indijskim astronomskim spisima [[Surja Sidanta]] iz [[5. vek]]a postoji i astronomski spis u kom se nalaze izračunate i dimenzije tada poznatih planeta, i gde je vrednost prečnika Merkura 4.841 km, što je za svega 41 km (greška manje od 1%) manje od stvarnog dijametra (4.880 km).<ref>Richard Thompson (1997), [http://www.scientificexploration.org/journal/jse_11_2_thompson.pdf "Planetary Diameters in the Surya-Siddhanta"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107161952/http://www.scientificexploration.org/journal/jse_11_2_thompson.pdf |date=2010-01-07 }}, Journal of Scientific Exploration 11 (2): 193–200 [196]</ref> U srednjovekovnoj islamskoj astronomiji velika pažnja se posvećivala položaju planeta i njihovim kretanjima. Tako je [[Al Andaluz|Al-Andalužanski]] astronom [[Al Zarkali]] u [[11. vek]]u opisivao „geocentričnu“ orbitu Merkura kao ovalnu i ekscentričnu.<ref>{{cite journal | author=Samsó, Julio; Mielgo, Honorino | bibcode=1994JHA....25..289S | title=Ibn al-Zarqālluh on Mercury | journal=Journal for the History of Astronomy | volume=25 |year=1994|pages=289–96 [292] | last2=Honorino }}</ref><ref>{{cite journal |last=Hartner|first=Willy| title=The Mercury Horoscope of Marcantonio Michiel of Venice |url=https://archive.org/details/sim_vistas-in-astronomy_1955_1/page/84| journal=Vistas in Astronomy | volume=1 |year=1955|pages=84–138 |bibcode = 1955VA......1...84H |doi = 10.1016/0083-6656(55)90016-7 }} at pp. 118–122.</ref> [[Ibn Baddža]] je u [[12. vek]]u uočio postojanje „dve tamne mrlje na površini Sunca“, a njegova otkrića su poslužila kao osnova za istraživanja u drevnoj [[maragska opservatorija|Maragskoj opservatoriji]] gde je vek kasnije [[harezmidi|persijski]] astronom [[Al Širazi]] povezao te „tamne mrlje“ sa putanjama Merkura i Venere.<ref>{{cite conference| title=History of oriental astronomy: proceedings of the joint discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, organised by the Commission 41 (History of Astronomy), held in Kyoto, August 25–26, 1997 | first=S. M. Razaullah |last=Ansari | publisher=Springer|year=2002| isbn = 1-4020-0657-8 |pages=137 }}</ref>{{efn|U kasnijim proučavanjima mnoge od tih tamnih mrlja na površini Sunca označene su kao sunčeve pege.<ref>{{cite journal|last=Goldstein| first=Bernard R. |year=1969| title=Some Medieval Reports of Venus and Mercury Transits| journal=Centaurus | volume=14 | issue=1 |pages=49–59|doi=10.1111/j.1600-0498.1969.tb00135.x| bibcode=1969Cent...14...49G }}</ref>}} Jedan od vodećih astronoma i matematičara indijske [[kerala|Keralske]] škole matematike i astronomije [[Nilakanta Somajadži]] je [[1501]]. izradio delimično heliocentrični planetarni model po kojem se Merkur okretao oko Sunca (do sličnih zapažanja došao je i [[Tiho Brahe]] sredinom 16. veka).<ref>{{cite journal | author=Ramasubramanian, K.; Srinivas, M. S.; Sriram, M. S. | title=Modification of the Earlier Indian Planetary Theory by the Kerala Astronomers (c. 1500 AD) and the Implied Heliocentric Picture of Planetary Motion | journal=Current Science | volume=66 | year=1994 | pages=784–790 | url=http://www.physics.iitm.ac.in/~labs/amp/kerala-astronomy.pdf | accessdate=2010-04-23 | archive-date=2010-12-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101223145939/http://www.physics.iitm.ac.in/~labs/amp/kerala-astronomy.pdf | dead-url=yes }}</ref> === Teleskopska osmatranja sa Zemlje === [[Datoteka:Mercury transit animation.gif|mini|250p|d|Animirani prikaz tranzicije Merkura preko površine sunčevog diska (tamna mrlja na južnoj hemisferi Sunca).]] [[Datoteka:Transit of Mercury, 2006-11-08 2 es.jpg|mini|250p|d|Prikaz tranzita Merkura preko sunčevog diska na dan 8. novembra 2006.]] Posmatranje površine Merkura sa površine Zemlje je dosta limitirano, kako zbog blizine Sunca, tako i zbog činjenice da je Zemlji okrenuta uvek ista strana te planete. Prva [[teleskop]]ska osmatranja Merkura vršio je početkom [[17. vek]]a [[italija]]nski matematičar i astronom [[Galileo Galilej]]. Iako je svojim teleskopom utvrdio određene mene Venere, Galilej nije uočio istu osobinu kod Merkura zbog skromnih tehničkih mogućnosti njegovog teleskopa. [[francuska|Francuski]] astronom [[Pjer Gasendi]] je bio prvi koji je putem teleskopa potvrdio prelazak Merkura preko površine sunčevog diska [[1631]]. godine. Gasendi je do tih rezultata došao sledeći matematičke proračune koje je ranije napravio [[Johan Kepler]]. Godine [[1639]]. [[Đovani Cupi]] je pomoću teleskopa utvrdio postojanje sličnih orbitalnih faza Merkura kao kod Venere i Meseca, a dokazao je i činjenicu da se Merkur okreće oko Sunca.<ref name="strom" /> [[engleska|Engleski]] astronom i lekar [[Džon Bevis]] je [[28. maj]]a [[1737]]. posmatrajući iz [[grinička opservatorija|Griničke opservatorije]] zabeležio jedan veoma redak fenomen [[:sh:Okultacija|okultacije]]{{efn|Okultacija ({{jez-lat|occultatio}}) je redak astronomski fenomen tokom kojeg se jedno nebesko telo „skriva“ iza drugog gledano sa Zemlje. Okultacije mogu biti u formi tranzita (prelaza) i pomračenja (eklipse).}} Merkura i Venere koji se dešava jednom u nekoliko stotina godina.<ref>{{cite journal |last=Sinnott|first=RW |coauthors=Meeus, J |year=1986|title=John Bevis and a Rare Occultation |url=https://archive.org/details/sim_sky-and-telescope_1986-09_72_3/page/n11|journal=Sky and Telescope |volume=72 |pages=220 |bibcode=1986S&T....72..220S |last2=Meeus }}</ref> Sledeća okultacija Merkura Venerom desiće se tek 3. decembra 2133. godine.<ref>{{Cite book|last=Ferris|first=Timothy|year=2003| title=Seeing in the Dark: How Amateur Astronomers|url=https://archive.org/details/seeingindark00timo| publisher=Simon and Schuster| isbn = 0-684-86580-7}}</ref> Zbog blizine Sunca i velike brzine revolucije, proučavanje Merkura putem teleskopa sa Zemlje je znatno otežano i ograničeno, zbg čega je ova planeta još uvek jedna od najmanje poznatih i najslabije izučavanih, a često su bila prisutna i nerealna i pogrešna zapažanja. Tako je [[nemačka|nemački]] astronom [[Johan Jeronimus Šreter]] posmatrajući površinu Merkura [[1800]]. tvrdio da je na površini te planete uočio i do 20 km visoke planine,<ref>{{cite journal |author=Sheehan William; Richard Baum |year=1995|title= "Observation and inference: Johann Hieronymous Schroeter, 1745–1816" |journal= Journal of the British Astronomical Association 105|publisher= |volume= |issue= |pages=171 |url=http://adsbit.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1995JBAA..105..171S |doi= |bibcode=1995JBAA..105..171S |pmc= }}</ref> dok je [[Fridrih Besel]] koristeći Šreterove mape pogrešno izračunao period rotacije na 24 sata i nagib aksijalne ravni od 70°.<ref name="sao188r">{{cite journal|last=Colombo| first=G. | coauthors=Shapiro, I. I.| title=The Rotation of the Planet Mercury| journal=SAO Special Report #188R| bibcode=1965SAOSR.188.....C| volume=188| date= 1965 | last2=Shapiro }}</ref> Tokom 1880-ih godina [[Đovani Skjapareli]] je napravio prve tačnije mape planete, ujedno tvrdeći da su usled uticaja plimskih sila sa Sunca i rotacija i revolucija identične i da traju 88 dana ([[:sh:Sinkrona rotacija|sinhrona rotacija]]), te da je zbog istih Merkur uvek istom stranom okrenut ka Suncu (što je bilo pogrešno).<ref>{{cite journal|last=Holden|first=E. S. |year=1890|title=Announcement of the Discovery of the Rotation Period of Mercury [by Professor Schiaparelli]|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=2 |issue=7 |pages=79|bibcode=1890PASP....2...79H|doi=10.1086/120099 }}</ref> Dalje radove na mapiranju površine Merkura nastavio je francuski astronom grčkog porekla [[Ežen Antoniadi]], objavivši 1934. knjigu u kojoj su se nalazile i Skjaparelijeve mape, ali i njegova vlastita zapažanja.<ref name="chaikin1" /> Najveći deo geoloških formacija na površini Merkura (registrovanih na osnovu različitog [[albedo|albeda]]) dobio je imena upravo na osnovu Antoniadijevih mapa.<ref>{{Cite book|url=http://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm|title=Atlas of Mercury|publisher=NASA Office of Space Sciences|author=Merton E. Davies, et al.|year=1978|chapter=Surface Mapping| chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-423/surface.htm|accessdate = 28. 5. 2008.|author-separator=,|display-authors=1}}</ref> U junu [[1962]]. tim [[savez Sovjetskih Socijalističkih Republika|sovjetskih]] naučnika sa Instituta za radio inžinjering i elektroniku predvođen [[Vladimir Koteljnikov|Vladimirom Koteljnikovim]] uspeo je da uhvati prvi radarski eho sa Merkura, čime je počela nova — radarska faza u istoriji proučavanja ove planete.<ref>{{cite journal |first=J. V. |last=Evans| coauthors=Brockelman, R. A.; Henry, J. C.; Hyde, G. M.; Kraft, L. G.; Reid, W. A.; Smith, W. W.| title=Radio Echo Observations of Venus and Mercury at 23&nbsp;cm Wavelength|year=1965| journal=Astronomical Journal | volume=70| bibcode=1965AJ.....70..486E|pages=487–500| doi=10.1086/109772 }}</ref>{{sfn|Moore|2000|pp=483}}<ref>{{Cite book|last=Butrica|title=To See the Unseen: A History of Planetary Radar Astronomy| url=http://history.nasa.gov/SP-4218/sp4218.htm| first=Andrew J. | publisher=[[NASA]] History Office, Washington D.C.|year=1996| chapter=Chapter 5| chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-4218/ch5.htm| isbn = 0-16-048578-9}}</ref> Tri godine kasnije je američki tim istraživača uz pomoć 300 metara širokog [[radio-teleskop|radio teleskopa]] [[aresibo (teleskop)|Aresibo]] utvrdio je rotacioni period Merkura od 59 dana.<ref>{{cite journal|last=Pettengill| first=G. H. |coauthors=Dyce, R. B.| title=A Radar Determination of the Rotation of the Planet Mercury| journal=[[Nature (journal)|Nature]] | volume=206| issue=1240 |year=1965|doi=10.1038/2061240a0 |bibcode = 1965Natur.206Q1240P |pages=451–2}}</ref><ref>[http://scienceworld.wolfram.com/astronomy/Mercury.html Mercury] at Eric Weisstein's 'World of Astronomy'</ref> Kako je ranije bilo rašireno mišljenje da Merkur ima sinhronizovanu rotaciju, rezultati radio-istraživanja su predstavljali veliko iznenađenje. Merenja su takođe potvrdila da su vrednosti temperatura na „tamnom delu planete“ znatno više nego što se to ranije mislilo, što je dovelo do konačnog odbacivanja teorije sinhronizovane rotacije. Novi rezultati su objašnjavani eventualnim postojanjem jakih vetrova na površini Merkura koji su uticali na distribuciju toplote u tamnom delu planete.<ref>{{cite book| first=Bruce C. |last=Murray| coauthors=Burgess, Eric |year=1977| title=Flight to Mercury| url=https://archive.org/details/flighttomercury00bruc | publisher=Columbia University Press| isbn = 0-231-03996-4}}</ref> Italijanski astronom [[Đuzepe Kolombo]] prvi je utvrdio odnos između rotacije i revolucije Merkura u rezonanciji 3:2,<ref>{{cite journal|last=Colombo| first=G. | title=Rotational Period of the Planet Mercury|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1965-11-06_208_5010/page/574| journal=Nature | volume=208| issue=5010 |pages=575 |year=1965| doi = 10.1038/208575a0 | bibcode=1965Natur.208..575C }}</ref> što je praktično potvrdila i sonda [[Mariner 10]], čime su dokazane i Skjaparelijeve i Antonijadisove tvrdnje.<ref>{{cite web|year=1976| author=Davies, Merton E. et al.| url=http://history.nasa.gov/SP-423/mariner.htm| title=Mariner&nbsp;10 Mission and Spacecraft| work=SP-423 Atlas of Mercury| publisher=NASA JPL | accessdate = 7. 4. 2008. }}</ref> Posmatranja putem radio-teleskopa uz pomoć tehnologije interferometrije u mikrotalasnim dužinama omogućio je astronomima da eliminišu efekte sunčeve radijacije i da utvrde nove detalje o fizičkim i hemijskim karakteristikama površinskog sloja zemljišta Merkura do dubina od nekoliko metara.<ref>Golden, Leslie M., A Microwave Interferometric Study of the Subsurface of the Planet Mercury (1977). PhD Dissertation, University of California, Berkeley</ref><ref>Mitchell, David L. and De Pater, Imke, Microwave Imaging of Mercury's Thermal Emission at Wavelengths from 0.3 to 20.5&nbsp;cm (1994). Icarus, 110, 2–32</ref> najveći deo površine Merkura je mapiran uz pomoć teleskopa Aresibo (rezolucije 5 km), uključujući i zalihe vodenog leda u kraterima na polarnim predelima.<ref name="Harm06">{{cite journal|author = Harmon|title=Mercury: Radar images of the equatorial and midlatitude zones| journal=Icarus |volume=187|issue = 2|pages=374|year=2007|bibcode=2007Icar..187..374H | doi = 10.1016/j.icarus.2006.09.026| author-separator = ,|author2 = J. K.|display-authors = 2|last3 = Butler|first3 = Bryan J.|last4 = Head|first4 = James W.|last5 = Rice|first5 = Melissa S.|last6 = Campbell|first6 = Donald B. }}</ref> === Istraživanja putem svemirskih misija === [[Datoteka:MESSENGER Assembly.jpg|mini|l|250p|Sonda [[MESSENGER]] na pripremama za lansiranje.]] Istraživanje Merkura putem slanja svemirskih sondi u pravcu orbite ove planete predstavlja veliki tehnički izazov za inženjere, kako zbog blizine Suncu, tako i zbog velike orbitalne brzine od čak 48 km/sek, što je mnogo brže od orbitalne brzine Zemlje (30 km/sek). Tokom putovanja ka orbiti Merkura svaka od sondi mora da se tokom puta od preko 91 milion kilometara bori i sa snažnim [[gravitacija|gravitacionim]] silama Sunca koje sa svakim pređenim kilometrom ka Merkuru postaju sve intenzivnije. Svaka od letelica mora konstantno da povećava brzinu (Δv) da bi uspešno prešla iz jedne u drugu orbitu ([[Hohmanov transfer orbita]]).<ref name="DunneCh4">{{cite book|title=The Voyage of Mariner&nbsp;10 – Mission to Venus and Mercury|author=Dunne, J. A. and Burgess, E.|chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-424/ch4.htm|publisher=NASA History Office|year=1978|chapter=Chapter Four|url=http://history.nasa.gov/SP-424/|accessdate=28. 5. 2008.|archive-date=2011-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524161325/http://history.nasa.gov/SP-424/|deadurl=yes}}</ref> [[Potencijalna energija]] oslobođena pomeranjem na dole sunčeve potencijalne jame prelazi u [[kinetička energija|kinetičku energiju]] što zahteva novo veliko ubrzanje delta-ni. Da bi letelica bezbedno ušla u orbitu Merkura potrebno je da u potpunosti koristi [[mlazni motor#raketni motor|raketne motore]]. [[Aerokočenje]] je neupotrebljivo zbog nepostojanja značajnije atmosfere. Za eventualno putovanje na Merkur potrebno je znatno više raketnog goriva nego što bi hipotetičkoj letelici trebalo da ostvari [[druga kosmička brzina|brzinu oslobađanja]] iz celog Sunčevog sistema (Merkur ima vrednosti druge kosmičke brzine od 4,3 km/sek). Samim tim ekspedicije ka Merkuru su veoma skupe i do sada su izvršene samo dve:<ref name="JPLprofile1">{{cite web|url=http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=OverviewLong|title=Mercury|publisher=NASA Jet Propulsion Laboratory|date=5. 5. 2008.|accessdate=29. 5. 2008.|archivedate=2011-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721050537/http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=OverviewLong|deadurl=yes}}</ref> [[Mariner 10]] u periodu 1974/75. i [[MESSENGER]].<ref name="insertion">{{cite web|date = 17. 3. 2011.|title=Celebrating Mercury Orbit |publisher=NASA Multimedia|first=Paul E. |last=Alers|url=http://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_1897.html|accessdate = 18. 3. 2011. }}</ref><ref name="twsMarX31">{{cite news|title=NASA spacecraft now circling Mercury – a first|publisher=MSNBC |date=Mar 17, 2011|url=http://www.msnbc.msn.com/id/42142053/ns/technology_and_science-space/t/nasa-spacecraft-now-circling-mercury-first/|accessdate = 24. 3. 2011.}}</ref> Jeftinija alternativa motorima sa raketnim gorivom je verzija letelica sa [[solarna jedrilica|solarnim jedrima]] koje bi tokom leta koristile energiju sunčevog zračenja.<ref>{{cite journal|last=Leipold| first=M.| coauthors=Seboldt, W.; Lingner, S.; Borg, E.; Herrmann, A.; Pabsch, A.; Wagner, O.; Bruckner, J.| title=Mercury sun-synchronous polar orbiter with a solar sail|year=1996| journal=Acta Astronautica| volume=39 |issue=1 |pages=143–151 | doi=10.1016/S0094-5765(96)00131-2 }}</ref> ==== Mariner 10 ==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250 | image1 = Mariner 10.jpg | caption1 = <center>Svemirska sonda Mariner 10.</center> | image2 = Reprocessed Mariner 10 image of Mercury.jpg | caption2 = <center>Slika Merkura dobijena na osnovu podataka sa Marinera 10. Glatka oblast je područje koje nije snimljeno.</center> }} Prva svemirska sonda koja je upućena ka orbiti Merkura bila je sonda [[Mariner 10]] agencije [[NASA]], koja je lansirana [[3. novembar|3. novembra]] [[1973]]. sa kosmodroma [[Kejp Kanaveral]] na [[Florida|Floridi]].<ref name="automatski generisano1">{{cite book|title=The Voyage of Mariner&nbsp;10 – Mission to Venus and Mercur|last1=Dunne|first1=J. A.|last2=Burgess|first2=E.|chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-424/ch1.htm|publisher=NASA History Office|year=1978|chapter=Chapter One|url=http://history.nasa.gov/SP-424/|access-date=2015-02-25|archive-date=2011-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524161325/http://history.nasa.gov/SP-424/|deadurl=yes}}</ref> Mariner 10 je bio prvi satelit koji je koristio principe gravitacione praćke. Gravitaciona sila planete [[venera|Venere]] iskorišćena je kako bi se efikasnije stiglo do orbite planete Merkur. Mariner 10 je takođe koristio pritisak sunčevog zračenja na solarnim panelima i velikoj paraboličnoj anteni da bi promenio visinu orbite. Ujedno bila je to i prva svemirska misija koja je istraživala dve planete (pored Merkura i Veneru).<ref name="DunneCh4" /> Sonda Mariner 10 je napravila prve krupne kadrove površine Merkura i složene strukture njegove površine.<ref>{{cite web | date=October 1976 | last=Phillips | first=Tony | url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/20oct_transitofmercury.html | title=NASA 2006 Transit of Mercury | work=SP-423 Atlas of Mercury | publisher=NASA | accessdate=7. 4. 2008. | archive-date=2008-03-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080325090336/http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/20oct_transitofmercury.html }}</ref> Sonda je oko Merkura imala 10 orbitalnih perioda i kako je svaki put bila okrenuta istoj strani planete napravljeni su detaljni snimci tek 45% površine planete.<ref>{{cite web|url=http://sci.esa.int/science-e/www/category/index.cfm?fcategoryid=4586|title=BepiColumbo – Background Science|publisher=European Space Agency|accessdate=30. 5. 2008.|archive-date=2016-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904122806/http://sci.esa.int/science-e/www/category/index.cfm?fcategoryid=4586|dead-url=yes}}</ref><ref name="USATMessenger">{{cite news|url=http://www.usatoday.com/tech/news/2004-08-16-mercury-may-shrink_x.htm|title=MESSENGER to test theory of shrinking Mercury|publisher=USA Today|last=Malik|first=Tariq|date = 16. 8. 2004. |accessdate = 23. 5. 2008. }}</ref> Nepuna dva dana pre ulaska u orbitu Merkura, [[27. mart]]a [[1974]]. godine, instrumenti na sondi su počeli da van svakih očekivanja beleže velike vrednosti [[Ultraljubičasto zračenje|ultraljubičastog zračenja]]. U početku se mislilo da je zračenje posledica postojanja prirodnog satelita u orbiti Merkura, da bi se kasnije pretpostavilo da to zračenje verovatno vodi poreklo iz [[Pehar (sazvežđe)|sazvežđa Pehara]].<ref>[http://www.solarviews.com/eng/hypothet.htm#mercmoon Mercury's Moon, 1974.]</ref> Sonda Mariner 10 je tokom svoje misije tri puta letela veoma nisko u orbiti oko Merkura (najniža visina je bila na svega 327 km iznad površine planete).<ref name="AtlasM10">{{cite book|url=http://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm|title=Atlas of Mercury|publisher=NASA Office of Space Sciences|author=Merton E. Davies, et al.|year=1978|chapter=Mariner&nbsp;10 Mission and Spacecraft| chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-423/mariner.htm| accessdate = 30. 5. 2008.|author-separator=,| display-authors=1}}</ref> Već tokom prvog preleta instrumenti su registrovali postojanje jakog [[magnetsko polje|magnetnog polja]] koje je detaljnije proučeno tokom trećeg preleta. Tada je utvrđeno da je magnetno polje Merkura dosta slično onome oko Zemlje, i da štiti planetu od jakih [[sunčev vetar|solarnih vetrova]].{{efn|Rasprave o poreklu magnetnog polja na Merkuru i danas su subjekti raznih teorijskih istraživanja.<ref name="Ness1">{{cite journal |last=Ness| first = Norman F. |year=1978| title=Mercury – Magnetic field and interior|url=https://archive.org/details/space-science-review_1978-03_21_5/page/527| journal = Space Science Reviews | volume = 21 | issue = 5|pages=527–553| bibcode = 1978SSRv...21..527N|doi=10.1007/BF00240907 }}</ref>}} Svega 8 dana po okončanju poslednjeg planiranog preleta 24. marta 1975. godine nestalo je goriva koje je pokretalo letelicu i bilo je nemoguće održavati letelicu u precizno definisanoj orbiti, te je u tom trenutku letelici poslata komanda da isključi svoj signal i prestane sa slanjem podataka ka Zemlji.<ref name="DunneCh8">{{cite book|title=The Voyage of Mariner&nbsp;10 – Mission to Venus and Mercury|author=Dunne, J. A. and Burgess, E.|chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-424/ch8.htm|publisher=NASA History Office|year=1978|chapter=Chapter Eight|url=http://history.nasa.gov/SP-424/|access-date=2015-02-25|archive-date=2011-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524161325/http://history.nasa.gov/SP-424/|deadurl=yes}}</ref> Pretpostavlja se da je sonda Mariner 10 ostala u orbiti oko Sunca i da svakih nekoliko meseci prolazi u blizini Merkura. Pretpostavlja se i da je većina uređaja na njoj uništena usled delovanja sunčevog zračenja.<ref>{{cite web | date = 2. 4. 2008. | last = Grayzeck | first = Ed | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1973-085A | title = Mariner&nbsp;10 | work = NSSDC Master Catalog | publisher = NASA | accessdate = 7. 4. 2008. | archive-date = 2018-09-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180908063158/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1973-085A }}</ref> ==== Sonda MESSENGER ==== Druga istraživačka sonda ka Merkuru pod imenom ''[[MESSENGER]]''{{efn|Puno ime misije je '''''ME'''rcury '''S'''urface, '''S'''pace '''EN'''vironment, '''GE'''ochemistry, and '''R'''anging''.}} (u prevodu sa engleskog ''glasnik'') lansirana je [[3. avgust]]a [[2004]]. godine sa kosmodroma Kejp Kanaveral na Floridi. Cela misija je organizovana pod pokroviteljstvo [[NASA|Američke svemirske agencije]], uz tehničku pomoć [[:en:Applied Physics Laboratory|Laboratorije za primenjenu fiziku]] iz [[Okrug Hauard (Merilend)|Hauarda]] u [[Merilend]]u, a sam proces lansiranja obavljen je uz pomoć raketnog nosača [[Delta II]].<ref name="jhuap14">{{cite press release | url= http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=198 | title= MESSENGER Provides New Look at Mercury's Landscape, Metallic Core, and Polar Shadows | date = 2012-03-12 | publisher= Johns Hopkins University | accessdate = 2012-03-22 }}</ref> Osnovni zadatak misije je da iz orbite Merkura vrši snimanja i merenja fizičkih i hemijskih karakteristika planete u 6 osnovnih zadataka: proučavanje geološke istorije planete i uzroke visoke gustine, strukture jezgra, poreklo magnetnog polja, postojanje vodenog leda na polovima i karakteristike egzosfere (prevashodno se bazirajući na njen nastanak).<ref name='Objectives1'>{{cite web | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=2004-030A | title = MESSENGER - Mission description | accessdate = 8. 7. 2013. | publisher = NASA | archive-date = 2010-04-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100418004603/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=2004-030A }}</ref><ref>{{cite web | url = http://discovery.nasa.gov/messenger.cfml | title = Discovery Program: MESSENGER | accessdate = 8. 7. 2013. | publisher = NASA | archivedate = 2013-06-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130603184332/http://discovery.nasa.gov/messenger.cfml | deadurl = yes }}</ref> Sonda je opremljena moćnim [[spektrometar|spektrometrima]] čiji je cilj detaljnije proučavanje sastava i gustine kore, te [[magnetometar|magnetometrima]] koji precizno mere brzine naelektrisanih čestica u magnetnom polju. Kamere visoke rezolucije omogućile su detaljno snimanje površine planete.<ref name="MSGRgrayzeck" /> Nakon lansiranja sonda je oko godinu dana provela u orbiti oko [[zemlja|Zemlje]] koju je konačno napustila [[12. decembar|12. decembra]] [[2005]]. godine zaputivši se u pravcu Venerine orbite.<ref>{{cite press release | date = 2005-12-12 | url=http://www.spaceref.com/news/viewsr.html?pid=18956 | title=MESSENGER Engine Burn Puts Spacecraft on Track for Venus | publisher=Johns Hopkins University | accessdate = 2009-05-01 }}</ref> Boravak u zemljinoj orbiti iskorišćen je ujedno i za testiranje mernih uređaja na sondi i za probna snimanja.<ref name="MGREarthFlyby">{{cite press release| publisher=NASA/APL| date=2005-08-26| title=MESSENGER Status Report| url=http://messenger.jhuapl.edu/news_room/2005/status_report_08_26_05.html| accessdate=2011-03-17| archive-date=2013-05-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20130513081510/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/2005/status_report_08_26_05.html| dead-url=yes}}</ref> U orbitu oko Venere sonda je ušla u oktobru 2006. godine, a tokom juna 2007. napravila je drugi prelet oko ove planete, da bi potom krenula ka orbiti Merkura.<ref>{{cite web|year=2005|url = http://www.spaceref.com/news/viewsr.html?pid=18956| title = MESSENGER Engine Burn Puts Spacecraft on Track for Venus|publisher = SpaceRef.com | accessdate = 2006-03-02 }}</ref> U Merkurovu orbitu sonda je prvi put ušla 14. januara 2008. (a potom i 6. oktobra iste godine i 29. septembra 2009. godine koristeći [[gravitacioni manevar]]).<ref name="MessCountdown">{{cite web|url=http://messenger.jhuapl.edu/gallery/sciencePhotos/image.php?gallery_id=2&image_id=115|title=Countdown to MESSENGER's Closest Approach with Mercury|date=14. 1. 2008.|publisher=Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory|accessdate=30. 5. 2008.|archivedate=2013-05-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513080731/http://messenger.jhuapl.edu/gallery/sciencePhotos/image.php?gallery_id=2&image_id=115|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web | title=MESSENGER Gains Critical Gravity Assist for Mercury Orbital Observation| url=http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=136| date = 30. 9. 2009. | publisher=MESSENGER Mission News| accessdate = 30. 9. 2009. }}</ref> Potom je sonda započela jednogodišnje orbitalno snimanje površine planete koje je započelo [[18. mart]]a [[2011]]. godine, a prvi snimci površine planete napravljeni su već [[29. mart]]a.<ref name="MessCountdown" /> Prva faza snimanja završena je do sredine marta 2012. prikupljanjem oko 100.000 snimaka.<ref name="jhuap14" /> Konačno snimanje celokupne površine planete okončano je tokom marta [[2013]].<ref name=ExMissionCompleted2013>{{cite web|url=http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=237|title=MESSENGER Completes Its First Extended Mission at Mercury|publisher=JHU – APL|date=18. 3. 2013.|accessdate=8. 7. 2013.|archivedate=2013-07-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729044412/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=237|deadurl=yes}}</ref> Planirano je da sledeća istraživačka misija bude okončana do marta [[2015]]. godine.<ref name=200,000ImagesSurpassed>{{cite web|url=http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=251|title=MESSENGER Surpasses 200,000 Orbital Images of Mercury|publisher=JHU – APL|date=6. 2. 2014.|accessdate=14. 4. 2014.|archivedate=2014-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140415084042/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=251|deadurl=yes}}</ref> Tokom boravka u orbiti oko Merkura, merni instrumenti sonde ''MESSENGER'' utvrdili su postojanje vodene pare u [[Egzosfera|egzosferi]], kao i postojanje [[led|vodenog leda]] na severnom polu planete.<ref name="HarmonSlade1994">{{cite journal|last1=Harmon|first1=J. K.|last2=Slade|first2=M. A.|last3=Vélez|first3=R. A.|last4=Crespo|first4=A.|last5=Dryer|first5=M. J.|last6=Johnson|first6=J. M.|title=Radar mapping of Mercury's polaranomalies|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1994-05-19_369_6477/page/212|journal=Nature |volume=369| issue=6477|year=1994|pages=213–215|issn=0028-0836|doi=10.1038/369213a0|bibcode = 1994Natur.369..213H }}</ref> <center> {{Gallery|align=center |width=165 |lines=3 |File:MESSENGERmercurylimb.PNG|alt1=A Monochrome view of Mercury from MESSENGER|{{small|<center>Monohromatski prikaz površine Merkura sa Mesindžera.</center>}} |File:Stevenson crater (MESSENGER).png|alt2=A yet-unnamed crater with 'x' marked across its surface|{{small|<center>''Krater H'' je dobio ime po obliku slova H u sredini.</center>}} |File:MESSENGERsouthpole.png|alt3=A South Polar Projection of Mercury|{{small|<center>Azimutna projekcija gledano sa južnog pola.</center>}} |File:MESSENGERridges.png|alt4=A close snapshot of Ridges near the South Pole|{{small|<center>Grebeni u blizini južnog pola Merkura.</center>}} }} </center> ==== ''Misija BepiColombo'' ==== ''BepiColombo''}{napomena|Misija ''BepiColombo'' dobila je ime u čast [[italija]]nskog matematičara i naučnika [[Đuzepe Kolombo|Đuzepea Bepija Kolomba]] (1920–1984), profesora na Univerzitetu u [[padova|Padovi]] koji je prvi praktično upotrebio tehniku [[gravitacioni manevar|gravitacionog manevra]] tokom misije [[Mariner 10]].}} je planirana zajednička misija za istraživanje Merkura u organizaciji [[evropska svemirska agencija|Evropske svemirske agencije]] i [[Japanska agencija za istraživanje vazduhoplovstva i svemira|Japanske agencije za istraživanje svemira]] čije lansiranje je planirano za 9. jul 2016. godine, raketom [[Arijana 5]]<ref name=FACTS>{{cite web | url=http://sci.esa.int/bepicolombo/47346-fact-sheet/ | title=ESA Science & Technology: Fact Sheet | publisher=esa.int | accessdate = 5. 2. 2014.}}</ref> sa kosmodroma u [[Francuska Gvajana|Francuskoj Gijani]].<ref name='ISAS homepage'>{{cite web | url = http://www.isas.jaxa.jp/e/enterp/missions/mmo/index.shtml | title = MM - BepiColombo | accessdate = 7. 2. 2014. | first = Staff | date = 2008 | work = Japan Aerospace Exploration Agency | archivedate = 2016-11-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161113184624/http://www.isas.jaxa.jp/e/enterp/missions/mmo/index.shtml | deadurl = yes }}</ref> Planirano je da misija sadrži dva satelita koji će biti zajednički lansirani ka orbiti oko Merkura (planetarni orbiter i magnetosferni orbiter) sa osnovnim zadacima u proučavanju magnetnog polja i magnetosfere Merkura, te površine i unutrašnje građe.<ref name="ESAColumboGoAhead">{{cite web| title=ESA gives go-ahead to build BepiColombo| date = 26. 2. 2007. | publisher=European Space Agency| url=http://www.esa.int/esaSC/SEMC8XBE8YE_index_0.html| accessdate = 29. 5. 2008. }}</ref> Letelica bi po lansiranju trebala da izvrši jedan prolazak pored Zemlje, dva pored Venere i čak pet pored Merkura, pre nego što konačno uđe u orbitu oko ove planete početkom januara 2024. godine.<ref>{{cite web| title=MISSION OPERATIONS - GETTING TO MERCURY| publisher=European Space Agency | url=http://sci.esa.int/bepicolombo/48871-getting-to-mercury/| date=6. 12. 2013. | accessdate=15. 4. 2014. }}</ref> Po ulasku u orbitu planirano je odvajanje dva pomenuta satelita i početak njihovih separatnih istraživanja. Istraživanja u orbiti oko Merkura trebala bi da traju najmanje godinu dana (365 zemaljskih dana).<ref>{{cite web| title=Objectives | publisher=European Space Agency | url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31350| date = 21. 2. 2006. | accessdate = 29. 5. 2008. }}</ref> == Povezano == * [[Sunčev sistem]] * [[Terestrička planeta]] == Napomene == <references group="α"/> {{notelist}} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{Cite book|ref=harv|title=To See the Unseen: A History of Planetary Radar Astronomy|url=http://history.nasa.gov/SP-4218/sp4218.htm|first=Andrew J.|last=Butrica|publisher=[[NASA]] History Office, Washington D.C.|year=1996|chapter=Chapter 5|chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-4218/ch5.htm|isbn=0-16-048578-9}} * {{Cite book|ref=harv|last=Moore|first=Patrick|title=The Data Book of Astronomy|pages=483|year=2000|publisher=CRC Press|location=New York|url=http://books.google.com/books?q=kotelnikov+1962+mercury&btnG=Search+Books|isbn=0-7503-0620-3}} * {{Cite book|ref=harv|url=http://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm|title=Atlas of Mercury|publisher=NASA Office of Space Sciences|author=Merton E. Davies, et al.|year=1978|chapter=Surface Mapping|chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-423/surface.htm|accessdate=28. 5. 2008.|author-separator=,|display-authors=1}} * {{Cite book |ref= harv|last=Ferris|first=Timothy|year=2003| title=Seeing in the Dark: How Amateur Astronomers|url= https://archive.org/details/seeingindark00timo| publisher=Simon and Schuster| isbn = 0-684-86580-7}} * {{Cite book |ref= harv|last=Milbrath|first=Susan|year=1999| title=Star Gods of the Maya: Astronomy in Art, Folklore and Calendars|url= https://archive.org/details/stargodsofmayaas0000milb| publisher=University of Texas Press| isbn = 0-292-75226-1}} * {{Cite book |ref= harv|first=Michael E.|last=Bakich|year=2000| title=The Cambridge Planetary Handbook| publisher=Cambridge University Press| isbn = 0-521-63280-3 }} * {{Cite book |ref= harv|first=R.M.|last=Pujari| coauthors=Kolhe, Pradeep; Kumar, N. R.|year=2006| title=Pride of India: A Glimpse Into India's Scientific Heritage|url= https://archive.org/details/prideofindiaglim0000unse| publisher=Samskrita Bharati| isbn = 81-87276-27-4 }} * {{Cite book|ref=harv|author=Homer Bezaleel Hulbert|title=The Passing of Korea|url=http://books.google.com/books?id=QMsNAAAAIAAJ|year=1906|publisher=Doubleday, Page|pages=426 –}} * {{Cite book|ref=harv|author=Jan Jakob Maria Groot|title=Religion in China: universism, a key to the study of Taoism and Confucianism|url=http://books.google.com/books?id=eO6PElQxYrUC|year=1912|publisher=G.P. Putnam}} * {{Cite book |ref= harv|first=David H.|last=Kelley| coauthors=Milone, E. F.; Aveni, Anthony F.|year=2004| title=Exploring Ancient Skies: An Encyclopedic Survey of Archaeoastronomy| publisher=Birkhäuser| isbn = 0-387-95310-8}} * {{Cite book|ref=harv|title=Astronomy: A Textbook|url=https://archive.org/details/astronomytextboo0000john|first=John Charles|last=Duncan|year=1946|publisher=Harper & Brothers|pages=[https://archive.org/details/astronomytextboo0000john/page/125 125]|quote=[[Kaducej]] je štap oko kog su obavijene dve zmije, a koji je koristio glasnik bogova [[Hermes]].}} * {{Cite book |ref= harv| first=Eugène Michel|last=Antoniadi| coauthors=Translated from French by Moore, Patrick|year=1974| title=The Planet Mercury| publisher=Keith Reid Ltd| location=Shaldon, Devon|pages=9–11| isbn = 0-904094-02-2 }} * {{Cite book|ref=harv|title=The Voyage of Mariner&nbsp;10 – Mission to Venus and Mercury|last1=Dunne|first1=J. A.|last2=Burgess|first2=E.|chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-424/ch1.htm|publisher=NASA History Office|year=1978|chapter=Chapter One|url=http://history.nasa.gov/SP-424/|access-date=2015-02-25|archive-date=2011-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524161325/http://history.nasa.gov/SP-424/|deadurl=yes}} * {{Cite book|ref=harv|author=H.G. Liddell and R. Scott|coauthors=''rev.'' H.S. Jones and R. McKenzie|title=Greek–English Lexicon, with a Revised Supplement|url=https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_u9m8|edition=9th|year=1996|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|isbn=0-19-864226-1|pages=[https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_u9m8/page/690 690] and 1646}} * {{Cite book |ref= harv|title=Observer's Handbook 2007|editor-first=Patrick| editor-last=Kelly|publisher=[[Royal Astronomical Society of Canada]]|year=2007| isbn = 0-9738109-3-9}} * {{Cite book |ref= harv|last=Baum|first=Richard|coauthors=Sheehan, William| title = In Search of Planet Vulcan, The Ghost in Newton's Clockwork Machine|year=1997| isbn = 0-306-45567-6| publisher=Plenum Press| location=New York}} * {{Cite book|ref=harv|first=Robert G.|last=Strom|coauthors=Sprague, Ann L.|year=2003|title=Exploring Mercury: the iron planet|url=https://archive.org/details/exploringmercury00stro|publisher=Springer|isbn=1-85233-731-1}} * {{Cite book |ref= harv|first=J. Kelly|last=Beatty| coauthors=Petersen, Carolyn Collins; Chaikin, Andrew| title=The New Solar System|year=1999| publisher=Cambridge University Press| isbn = 0-521-64587-5}} * {{Cite book |ref= harv|title=Astronomy: The Solar System and Beyond|url= https://archive.org/details/astronomysolarsy0004seed| first=Michael A.|last=Seeds|year=2004| isbn = 0-534-42111-3| publisher=Brooks Cole| edition=4th}} * {{Cite book| ref=harv| author=Hunten, D. M.; Shemansky, D. E.; Morgan, T. H.| year=1988| publisher=University of Arizona Press| isbn=0-8165-1085-7| chapter=The Mercury atmosphere| title=Mercury| chapterurl=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/Mercury/MercuryCh17.pdf| accessdate=18. 5. 2009.| archive-date=2010-06-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20100625021113/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/Mercury/MercuryCh17.pdf| deadurl=yes}} * {{Cite book|ref=harv|title=Physics and Chemistry of the Solar System|last=Lewis|first=John S.|publisher=Academic Press|year=2004|url=http://books.google.com/?id=ERpMjmR1ErYC&pg=RA1-PA461|isbn=978-0-12-446744-6}} * {{Cite book| ref=harv| last=Prockter| first=Louise| title=Ice in the Solar System| publisher=Johns Hopkins APL Technical Digest| volume=Volume 26| issue=number 2| year=2005| url=http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf| accessdate=27. 7. 2009.| archive-date=2006-09-11| archive-url=https://web.archive.org/web/20060911205118/http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf| deadurl=yes}} * {{Cite book|ref=harv|title=The Voyage of Mariner&nbsp;10 – Mission to Venus and Mercury|last1=Dunne|first1=J. A.|last2=Burgess|first2=E.|chapterurl=http://history.nasa.gov/SP-424/ch7.htm|publisher=NASA History Office|year=1978|chapter=Chapter Seven|url=http://history.nasa.gov/SP-424/|accessdate=28. 5. 2008.|archive-date=2011-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524161325/http://history.nasa.gov/SP-424/|deadurl=yes}} * {{Cite book|ref=harv|author1=Robert G. Strom|author2=Ann L. Sprague|title=Exploring Mercury: The Iron Planet|url=http://books.google.com/books?id=b6BRNJEkq2EC|year=2003|publisher=Springer|isbn=978-1-85233-731-5}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Mercury (planet)}} * [http://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm Atlas Merkura - NASA] * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html Činjenice o Merkuru - NASA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200520143347/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html |date=2020-05-20 }} * [http://www.esa.int/export/esaSC/120391_index_0_m.html 'BepiColombo', ESA misija Merkur] * [http://messenger.jhuapl.edu/ Messenger, NASA misija Merkur] * [http://www.solarviews.com/eng/mercury.htm SolarViews.com - Merkur] * [http://lenta.ru/news/2009/11/04/mercury Lenta.ru – Objavljeni novi snimci Merkura] {{Sunčev sistem}} {{Authority control}} {{Izabran}} [[Kategorija:Merkur| ]] [[Kategorija:Planete u Sunčevom sistemu]] dmr9gri46o6dchqysebx254f956nnbj 0 2091 42656387 42583117 2026-07-18T10:54:21Z Minorax 135426 42656387 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje |ime=Београд<br />Beograd |tip_naselja=Grad |slika=Beograd collage.jpg |slika_zastava=Flag of Belgrade.svg |slika_grb=Small Coat of Arms Belgrade.svg |koordinate={{Coord|44|49|4|N|20|27|25|E|type:city}} |pushpin_mapa=Srbija |podjela_vrsta=Država |podjela_ime={{flagcountry|Serbia}} |osnivanje_naslov=Osnovan |osnivanje_datum=279. pne. |vođa_ime=[[Aleksandar Šapić]] |vođa_titula=Gradonačelnik |vođa_stranka=[[Srpska napredna stranka|SNS]] |površina=3.227 |visina=117 |stanovništvo=1685563 |stanovništvo_godina=2022. |utc_pomak=+1 |utc_pomak_DST=+2 |vremenska_zona=[[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] |vremenska_zona_DST=[[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] |vebsajt=http://www.beograd.rs|pozivni_broj=(+381) 11 |poštanski_broj=11000 |stanovništvo_blank1=3309321 |stanovništvo_blank1_naslov=Područje uticaja}} '''Beograd''', [[glavni grad|glavni]] i najveći grad [[Srbija|Srbije]]. Prva naselja na široj teritoriji Beograda datiraju iz praistorijske [[Vinča (Grocka)|Vinče]], 4.800 godina pre nove ere. Sam Beograd su osnovali [[Kelti]] u [[3. vijek|3. veku]] pre n. e, pre nego što je postao [[rimsko Carstvo|rimsko]] naselje Singidunum.<ref name="Vinca">{{cite book | author = Andrej Puača | coauthors = Dragoslav Srejović, Bratislav Stojanović | editor = Vladislav Popović | other = Smiljka Kjurin (prevodilac) | title = Vinča: Centar neolitske kulture u Dunavskom regionu | url = http://www.rastko.org.rs/arheologija/vinca/vinca_eng.html | accessdate = 28. oktobar 2006. | year = 1990 | location = Beograd | chapter = Vinča i njena kultura | chapterurl = http://www.rastko.org.rs/arheologija/vinca/vinca_eng.html#_Toc504111710 | archive-date = 2009-01-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090116221552/http://www.rastko.org.rs/arheologija/vinca/vinca_eng.html | deadurl = yes }}</ref><ref name="ancient">{{Cite web |title=Grad Beograd - Istorija (Antički period) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=201172 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004001241/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=201172 }}</ref> [[Slavenski jezici|Slovensko ime]] „Beligrad“ prvi put je zabeleženo [[878]]. godine. Beograd je glavni grad Srbije od [[1405]]. godine i bio je prestonica raznih [[Jugoslavija|južnoslovenskih država]] od [[1918]]. pa do [[2003]], kao i [[Srbija i Crna Gora|Srbije i Crne Gore]] od [[2003]]. do [[2006]].<ref name="history">{{Cite web |title=Grad Beograd - Istorija (Važne godine u istoriji grada) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1237 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004004822/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1237 }}</ref> Grad leži na [[ušće|ušću]] [[Sava|Save]] u [[Dunav]] u centralnom delu Srbije, gde se [[Panonska nizija]] spaja sa [[Balkan|Balkanskim poluostrvom]]. Broj stanovnika u Beogradu prema popisu stanovništva iz [[2002]]. je iznosio 1.576.124.<ref name=popis>{{cite book | author = Republički zavod za statistiku Republike Srbije | title = Nacionalna ili etnička pripadnost - podaci po naseljima | url = http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/NEP1.pdf | format = PDF | accessdate = 29. oktobar 2006. | edition = Knjige rezultata Popisa 2002. | year = 2002 | publisher = [[Republički zavod za statistiku Republike Srbije]] | location = Beograd | language = srpskom | page = 14 | archivedate = 2011-04-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110414173616/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/NEP1.pdf | deadurl = yes | access-date = 2011-01-09 | archive-date = 2011-04-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110414173616/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/NEP1.pdf | url-status = dead }}</ref> Najveći je grad na teritoriji [[socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|bivše Jugoslavije]] i po broju stanovnika četvrti u [[jugoistočna Evropa|jugoistočnoj Evropi]] posle [[Istanbul]]a, [[Atena|Atine]] i [[Bukurešt]]a. Grad Beograd ima status posebne teritorijalne jedinice u Srbiji sa svojom lokalnom samoupravom.<ref name="assemb">{{Cite web |title=Grad Beograd - Gradska vlast |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=500 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212010000/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=500 }}</ref> Njegova teritorija je podeljena na [[Beograd#Gradske opštine|17 gradskih opština]], od kojih svaka ima svoje lokalne organe vlasti.<ref name="municip">[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1904 Grad Beograd - Gradske opštine]{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Beograd zauzima preko 3,6% teritorije Republike Srbije, a u njemu živi 21% ukupnog broja građana dela Srbije na kome je izvršen popis 2002. godine (bez podataka za [[Kosovo|Kosovo i Metohiju]]).<ref name="mdata">{{Cite web |title=Republički zavod za statistiku - - Gradski pokazivači |url=http://webrzs.stat.gov.rs/axd/en/pok.php?god=2005 |access-date=2011-01-09 |archivedate=2009-02-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090212151318/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/en/pok.php?god=2005 |deadurl=yes }}</ref> Beograd je takođe ekonomski centar Srbije i središte [[Srpska kultura|srpske kulture]], [[obrazovanje u Srbiji|obrazovanja]] i [[nauka u Srbiji|nauke]]. == Geografija == [[Datoteka:Beograd Sat.png|thumb|left|230px|Satelitski snimak Beograda]] [[Datoteka:Sava-Danube-Confluence-2009-08-09.jpg|thumb|left|230px|Ušće Save u Dunav]] Beograd se nalazi na 116,75 [[metar]]a [[apsolutna visina|nadmorske visine]], i to na koordinatama 44°49'14" severno i 20°27'44" istočno. Istorijsko jezgro Beograda (današnja [[Beogradska tvrđava]]) nalazi se na desnoj obali [[Sava|Save]]. U sastavu Beograda su [[Novi Beograd]] i [[Zemun]] koje su na levoj obali [[sava|reke Save]], pa time i u [[Srednja Evropa|srednjoj Evropi]]. Manja naselja preko Dunava, kao što su Borča, Ovča,Kotez I Padinska Skela takođe pripadaju teritoriji Beograda. Grad leži na ušću dveju reka, [[Dunav]]a i [[Sava|Save]]. Urbana površina grada iznosi 359,92 kvadratnih [[kilometar]]a. Beograd se nalazi na raskrsnici zapadne i istočne evropske kulture.<ref>{{Cite web |title=Geografska pozicija Beograda |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1027 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2013-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006154937/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1027 }}</ref> === Klima === Beograd ima umerenu [[Kontinentalna klima|kontinentalnu klimu]]. Prosečna godišnja temperatura je 11,7&nbsp;°C, dok je najtopliji mesec [[jul]], sa prosečnom temperaturom od 22,1&nbsp;°C. Ipak, Beograd u proseku ima oko 31 dan u godini sa temperaturom preko 30&nbsp;°C, a temperatura prelazi 25&nbsp;°C čak 95 dana u godini. Prosečna godišnja količina padavina je oko 700 [[milimetar]]a. Godišnje, Beograd ima oko 2.096 sunčanih [[sat]]i, sa julom i [[august|avgustom]] kao najsunčanijim, i [[decembar|decembrom]] i [[januar]]om kao najmračnijim danima, sa tek 2—2,3 sunčana sata dnevno.<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Klima |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1191 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004001057/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1191 }}</ref> {{Klima_grada |Grad_genitiv=Beograda |Izvor=[http://www.worldweather.org/101/c00198.htm worldweather.org], [http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=13272 Pogoda i Klimat] | Jan_sr= | Jan_sr_pad= | Feb_sr= | Feb_sr_pad= | Mar_sr= | Mar_sr_pad= | Apr_sr= | Apr_sr_pad= | Maj_sr= | Maj_sr_pad= | Jun_sr= | Jun_sr_pad= | Jul_sr= | Jul_sr_pad= | Avg_sr= | Avg_sr_pad= | Sep_sr= | Sep_sr_pad= | Okt_sr= | Okt_sr_pad= | Nov_sr= | Nov_sr_pad= | Dec_sr= | Dec_sr_pad= | God_sr= | God_sr_pad= | Jan_sr_min=-2.3 | Jan_sr_maks=3.5 | Feb_sr_min=-0.2 | Feb_sr_maks=6.4 | Mar_sr_min=3.3 | Mar_sr_maks=11.9 | Apr_sr_min=7.8 | Apr_sr_maks=17.5 | Maj_sr_min=12.1 | Maj_sr_maks=22.5 | Jun_sr_min=15.0 | Jun_sr_maks=25.3 | Jul_sr_min=16.3 | Jul_sr_maks=27.3 | Avg_sr_min=16.1 | Avg_sr_maks=27.3 | Sep_sr_min=13.0 | Sep_sr_maks=23.7 | Okt_sr_min=8.3 | Okt_sr_maks=18.1 | Nov_sr_min=4.0 | Nov_sr_maks=11.0 | Dec_sr_min=-0.2 | Dec_sr_maks=5.3 | God_sr_min=7.8 | God_sr_maks=16.7 | Jan_a_maks= | Jan_a_min= | Feb_a_maks= | Feb_a_min= | Mar_a_maks= | Mar_a_min= | Apr_a_maks= | Apr_a_min= | Maj_a_maks= | Maj_a_min= | Jun_a_maks= | Jun_a_min= | Jul_a_maks= | Jul_a_min= | Avg_a_maks= | Avg_a_min= | Sep_a_maks= | Sep_a_min= | Okt_a_maks= | Okt_a_min= | Nov_a_maks= | Nov_a_min= | Dec_a_maks= | Dec_a_min= | God_a_maks= | God_a_min= |}} == Historija == {{poseban članak|Vinčanska kultura|Singidunum}} U strogom centru Beograda, ispod današnje [[palata „Albanija“|palate Albanija]], pronađeni su, tokom njene gradnje, [[1938|1938. godine]] [[skeletni sistem|skeleti]] [[Neandertalac|neandertalca]] koji je poginuo u borbi sa [[mamut]]om čiji je skelet nađen u blizini<ref>Zoran Lj. Nikolić i dr. Vidoje D. Golubović, ''„Beograd ispod Beograda“'' (4. dopunjeno izdanje), Beograd [[2004]]. {{ISBN|86-355-0632-4}}</ref>, što govori o naseljenosti prostora današnjeg Beograda još u [[prahistorija|praistorijsko doba]]. Kasnije se na prostoru [[Balkan]]a, pre oko 7.000 godina, razvila [[Vinčanska kultura]], pa se [[Vinča – Belo brdo|njeni ostaci]] mogu pronaći i u okolini Beograda kod [[vinča (Grocka)|istoimenog naselja]], po kome je cela kultura dobila ime<ref name="Vinca"/>. Naseljen u [[3. vijek pne.|trećem veku pne.]] od strane [[Kelti|Kelta]], taj prostor ubrzo prelazi u ruke [[Antički Rim|Rimljana]] i postaje naseobina Singidunum.<ref name="ancient"/> Za vladavine cara [[Dioklecijan]]a, tokom [[progoni kršćana|progona hrišćana]], u Singidunumu se pominju prvi hrišćanski mučenici.<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/13732a.htm Servia, Catholic Encyclopedia]</ref> Jedni od najstarijih po imenu poznatih hrišćanskih stradalnika u ovom gradu su [[Sveti Ermil i Stratonik|Ermil i Stratonik]]. Podelom rimskog carstva ostaje pod kontrolom [[Bizantsko Carstvo|Vizantije]]. === Srednji vek === [[Datoteka:Siege of Nándorfehérvár.jpg|thumb|210px|Turska opsada Beograda [[1456]].]] Singidunum su osvajali mnogi osvajači, poput [[Huni|Huna]], [[Sarmati|Sarmata]], [[Ostrogoti|Ostrogota]] i [[Avari|Avara]] — pre dolaska [[Slaveni|Slovena]] oko [[630]]. godine nove ere. Prvi zapisi o slovenskom imenu ''Beograd'' datiraju iz [[878]]. godine, za vreme vladavine [[Prvo bugarsko carstvo|Prvog bugarskog carstva]]. Grad je ostao predmet razmirica između [[Bizantsko Carstvo|Vizantije]], [[Mađarska|Mađarske]] i [[Bugarska|Bugarske]] naredna tri veka.<ref name="bhistory">{{Cite web |title=Grad Beograd - Istorija (Vizantija) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1241 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2019-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830003539/http://www.beograd.rs/index.php?lang=cir&kat=beoinfo&sub=1241%3f }}</ref> Grad konačno prelazi pod vlast Srba kao deo [[Srem]]a [[1284]]. godine. Prvi srpski kralj koji je vladao Beogradom bio je [[Dragutin Nemanjić|Stefan Dragutin]] (1276—1282), vladar Kraljevine Srema, kog je dobio na poklon od svog tasta, hrvatsko-ugarskog kralja [[Ladislav IV. Kumanac|Ladislava IV]].<ref name="MSH">{{Cite web |title=Grad Beograd - Istorija (Srednjovekovni srpski Beograd) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1245 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004004331/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1245 }}</ref>. Nakon njegove smrti grad se vraća pod Ugarsku kontrolu, ali će u 15 veku biti ponovno nakratko vraćen Srbiji. Nakon velikih gubitaka u [[Bitka na Kosovu|Kosovskom boju]] [[1389]]. godine, [[Dušanovo carstvo|Srpsko carstvo]] počinje da se raspada i njegovi južni delovi velikom brzinom prelaze u ruke [[Turci|Turaka Osmanlija]].<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9046112/Battle-of-Kosovo Enciklopedija Britanika: Boj na Kosovu]</ref> Ipak, sever je dugo odolevao. Srpski [[despot]] [[Stefan Lazarević]] dobio je Beograd od hrvatsko-ugarskog kralja i [[Sveto Rimsko Carstvo|svetog rimskog cara]] [[Žigmund Luksemburški|Žigmunda Luksemburškog]], nakon što je postao njegov vazal. Godine 1405. Stefan Lazarević je proglasio Beograd svojom prestonicom, ali će grad nakon njegove smrti 1427. godine ponovno biti vraćen Ugarskoj. U narednom periodu, Beograd je doživeo veliki uspon. Ponovno su utvrđene stare zidine grada, zajedno sa zamcima, a crkve i tvrđave obnovljene, što je pomoglo da grad branjen od vojski hrvatsko-ugarskih kraljeva odoleva navalama Turaka čak 70 godina. U ovo vreme, Beograd je postao utočište mnogim [[balkan]]skim narodima koji su bežali od vlasti Osmanlija. Veruje se da je broj stanovnika u ovo vreme dostizao i 40.000—50.000. Tokom vladavine [[Đurađ Branković|Đurađa Brankovića]], veći deo despotstva dospeva pod tursku vlast, međutim, Beograd dolazi pod zaštitu mađarskih kraljeva.<ref name="MSH"/> Turci su želeli da pokore Beograd jer im je predstavljao prepreku u daljem napredovanju ka [[srednja Evropa|centralnoj Evropi]]. Napali su 1456. kada se odigrala čuvena [[Opsada Beograda (1456)|Opsada Beograda]] gde je hrišćanska vojska pod vođstvom [[Janoš Hunjadi|Sibinjanin Janka]] uspešno odbranila grad od turskog napada.<ref>{{Cite web |title=Osmansko-mađarski ratovi: Opsada Beograda 1456, Tom R. Kovač (Historynet.com) |url=http://www.historynet.com/magazines/military_history/3030796.html |access-date=2011-01-09 |archive-date=2007-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070626184935/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3030796.html |dead-url=yes }}</ref> === Osmansko carstvo === Vojska pod vođstvom [[Sulejman I|Sulejmana Veličanstvenog]], [[28. 8.|28. avgusta]] [[1521]]. je [[Pad Beograda (1521)|osvojila Beograd]] od Mađara, što je označilo pad grada pod [[Otomansko Carstvo|Osmansko carstvo]]. Turci Osmanlije nakon toga naseljavaju srušen i spaljen grad, postepeno ga pretvarajući u kitnjasti orijentalni grad, čija je panorama sa mnogobrojnim munarama izdaleka oduševljavala mnoge evropske putnike tog doba.<ref name="most.ba">[http://www.most.ba/085/076.aspx Abdulah Talundžić, Džamije u Beogradu]</ref> Oko [[1571]]. godine u Beogradu je bilo 27 naselja ([[mahala]]). Grad je [[1594]]. zahvatila velika srpska pobuna ([[Banatski ustanak|Banatska pobuna]]) koju su Turci uspeli da uguše, spaljene su mnoge crkve, relikvije i [[relikvija|mošti]] [[Sveti Sava|Svetog Save]] na [[Gradska opština Vračar|Vračaru]]. Upravo zbog toga je ovo mesto odabrano za gradnju [[Hram Svetog Save|Hrama Svetog Save]].<ref>[http://www.mitropolija.me/dvavoda/knjige/aradovic-hram_l.html Duhovni smisao Hrama Svetog Save na Vračaru - [[Amfilohije Radović]], Episkop banatski]</ref> [[Datoteka:Fortress Belgrade.jpg|thumb|250px|Beograd u 16. veku]] Sledećih decenija grad je bio miran, a bio je i važno sedište okruga ([[Smederevski sandžak|Smederevskog sandžaka]], poznatog i kao [[Smederevski sandžak|Beogradski pašaluk]]), povezan sa [[Istanbul]]om Carigradskim drumom. Privukao je mnoge trgovce i stanovnike — [[Turci|Turke]], [[Jermeni|Jermene]], [[Grci|Grke]], [[Romi|Rome]] i ostale. Prema osmanlijskom putopiscu Evliji Čelebiji, koji je boravio u Beogradu [[1660]]. godine, Beograd je tada imao oko 98.000 stanovnika, od kojih 21.000 nisu bili Muslimani.<ref name="most.ba"/> Postao je više od običnog grada, sa [[islamska arhitektura|islamskom arhitekturom]], javnim kupatilima i mnogim novim [[džamija]]ma.<ref name="imperialrule">{{Cite web |title=Grad Beograd — Istorija (Turska i austrijska vladavina) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1249 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004004140/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1249 }}</ref> Beograd je već koncem 16. veka, po svojoj lepoti i veličini, u mnogome nadmašivao Budim, Sofiju, Sarajevo, Skoplje i mnoge druge gradove evropskog dela Osmanskog carstva.<ref name="most.ba"/> Kako saznajemo iz Putopisa [[Evlija Čelebija|Evlije Čelebije]], u vreme kada je on boravio u Beogradu [[1660]]. godine, u gradu je bilo čak sedamnaest [[derviš]]kih tekija u kojima su se izučavala dela velikih [[sufizam|sufijskih]] mislilaca.<ref>Evlija Čelebija, Putopis – odlomci o jugoslovenskim zemljama I, prev. H. Šabanović, Svjetlost, Sarajevo, 1957, str. 99.</ref> Pretpostavlja se da je bio zastupljen veliki broj derviških bratstava, uključujući bajramije, melamije, bektašije, halvetije, gulšenije, kadirije, hindije, mevlevije, nakšibendije, rifaije, sadije, sunbulije, šabanije, šazilije i ušakije.<ref>{{Cite web |title=Milan Vukomanović, Derviši u Beogradu |url=http://pescanik.info/content/view/569/144/ |access-date=2011-10-23 |archivedate=2014-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407030025/http://pescanik.info/content/view/569/144/ |deadurl=yes }}</ref> Isti Putopis nam prenosi da su u Beogradu, u vreme Osmanskog carstva, postojale 273 islamske bogomolje, džamije i mesdžidi.<ref name="most.ba"/> Najvećom i najlepšom smatrana je [[Batal džamija]], koju su putopisci upoređivali sa Aja Sofijom.<ref>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2005/01/12/srpski/BG05011109.shtml Batal-džamija- najveća i najlepša građevina]</ref> Nalazila se na mestu današnje [[Dom Narodne skupštine Republike Srbije|Savezne skupštine]], a pored nje je bilo groblje na kome su sahranjivani viđeniji [[Turci]]. [[Datoteka:Belagerung belgrad 1717.jpg|thumb|250px|Austrijska opsada Beograda [[1717]]. godine]] Beograd je tri puta od Turaka osvajala [[Austrijsko Carstvo|Austrija]] (1688—1690, 1717—1739, 1789—1791), a Osmanlije su ga ponovo zauzimale, uz velika razaranja.<ref name="imperialrule"/> Beograd postaje ”Dar-ul-džihad” – Tvrđava Džihada, kako su ga Osmanlije tada nazivale.<ref name="most.ba"/> Tokom ovog perioda, grad su zahvatile dve [[velika seoba Srba|velike seobe Srba]], u kojima su se stotine hiljada Srba, predvođenih [[spisak poglavara Srpske pravoslavne crkve|patrijarsima]], povlačili zajedno sa Austrijancima u [[Habsburška Monarhija|Habzburško carstvo]] 1690. i 1737—39, gde su se naselili u današnjoj [[Vojvodina|Vojvodini]] i [[Slavonija|Slavoniji]].<ref>[http://www.suc.org/culture/library/Oci/tajne-poruke-svetoga-save-16-03-03.html Srpski kongres ujedinjenja - Tajne poruke Svetog Save]</ref> Nakon turskog poraza pod Bečom, septembra [[1688]]. godine, Austrijanci su zauzeli Beograd. Prilikom prvog austrijskog osvajanja (1688-1690) mnoge džamije su porušene, a one koje su preostale, pretvorene su u hrišćanske crkve. Nakon toga, za vreme ponovne kratke osmanlijske vladavine ([[1690]]-[[1717]].) mnoge džamije su obnovljene, a neke su iz temelja izgrađene. Kada je vojska Austrijskog carstva (u čijem su sastavu bili vojnici raznih narodnosti: [[Nemci]], [[Francuzi]], [[Italijani]], [[Švajcarci]], [[Portugalci]], [[Španjolci|Španci]], [[Mađari]] i drugi), pod zapovedništvom nadvojvode [[Eugen Savojski|Eugena Savojskog]] po drugi put osvojila Beograd ([[1717]]-[[1739]]) porušili su minarete džamija beogradske tvrđave, kako bi panorama grada izgledala više evropska. Mnoge džamije su pretvorene u crkve raznih hrišćanskih redova koji su došli zajedno sa vojskom i doseljenicima: trinitarci, [[franjevci]], [[isusovci|jezuiti]], minoriti i Jermeni katolici.<ref name="most.ba"/> Ostale sačuvane džamije su upotrebljene za vojne magazine, trgovine i nastambe. Tada u Beogradu nije ostalo muslimanskog stanovništva, jer su se povukli usred najezde.<ref name="most.ba"/> Posle pobede nad austrijskom vojskom [[1739]]. godine kod Grocke, Osmanlije su ponovo zagospodarile Beogradom, i njime vladale narednih 50 godina ([[1739]]-[[1789]]. godine). Za to vreme su popravili mnoge oštećene džamije i povratili u prvobitno stanje mnoge pretvorene u crkve. Prema nekim savremenicima, u Beogradu je 1780-tih godina bilo 50-ak džamija. U toku velikih borbi za Beograd [[1739]]. godine, stradalo je oko 30 džamija. U planu Beograda, kojeg je izradio austrijski potporučnik Bruš [[1789]]. godine, ucrtano je 15-ak džamija. Taj se broj džamija uglavnom održao do Prvog srpskog ustanka.<ref name="most.ba"/> [[Datoteka:Batal-dzamija.jpg|thumb|200px|Nekadašnja Batal džamija, oko [[1860]].]] U [[Prvi srpski ustanak|Prvom srpskom ustanku]] tokom borbi za oslobođenje Beograda [[1806]]. godine, mnoge džamije su stradale, a one preostale bile su pretvorene u bakalnice, u nekim su držane svinje, jedna je bila pretvorena u pravoslavnu crkvu, a neke su određene turskim ženama za stanovanje.<ref name="most.ba"/> Ustanici su držali grad od [[8. 1.|8. januara]] [[1806]]. do [[1813]], kada su ga ponovo zauzele Osmanlije.<ref name="bglib">{{Cite web |title=Grad Beograd — Istorija (Oslobađanje Beograda) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1253 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004003805/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1253 }}</ref> Povratkom Osmanlija dolazi do obnavljanja nekih oštećenih džamija. Srpske vlasti su [[1836]]. godine popisale džamije u Beogradu, i u tom spisku se nalazilo 16 džamija. Iseljenjem "turskog" življa iz Beograda [[1867]]. godine (među kojima je veliki broj bio slovenskog porekla) započeo je kraj beogradskih džamija. Kako navodi [[Feliks Kanic]] ”gde kad bi noću slučajno eksplodirale mine rušeći džamije koje su ometale regulaciju”.<ref name="most.ba"/> Danas je jedina preostala [[Bajrakli džamija]] na [[Dorćol]]u. === Kraljevina Srbija === Od [[1841]]. bio je prestonica [[Kneževina Srbija|Kneževine Srbije]] (s izuzetkom Zemuna koji je bio deo [[Kraljevina Hrvatska-Slavonija|Kraljevine Hrvatske-Slavonije]] u sklopu [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]]), a do tada je to bio [[Kragujevac]].<ref>{{Cite web |title=Grad Kragujevac — Istorija (Prva prestonica moderne Srbije) |url=http://www.kragujevac.org.yu/upoznajte_grad/istorija.htm |access-date=2011-01-09 |archivedate=2009-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091217112433/http://www.kragujevac.org.yu/upoznajte_grad/istorija.htm |deadurl=yes }}</ref> Prestonicu iz Kragujevca u Beograd je premestio [[Mihailo Obrenović|Knez Mihailo Obrenović]]. Kad je Srbija stekla potpunu nezavisnost [[1878]]. i 1882. postala [[Kraljevina Srbija]], Beograd je opet postao ključni grad na Balkanu koji se veoma brzo razvijao.<ref name="bglib"/><ref name="20c">{{Cite web |title=Grad Beograd - Istorija (Prestonica Srbije i Jugoslavije) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1257 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004003621/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1257 }}</ref> Međutim, uprkos izgradnji železničke pruge do Niša, ukupni uslovi u Srbiji bili su kao i u ostalim pretežno poljoprivrednim zemljama, a Beograd je [[1900]]. imao samo 69.100 stanovnika.<ref>{{Cite web |title=Statistike — Jugoslavija |url=http://www.library.uu.nl/wesp/populstat/Europe/yugoslft.htm |access-date=2011-01-09 |archive-date=2004-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040722084210/http://www.library.uu.nl/wesp/populstat/Europe/yugoslft.htm |dead-url=yes }}</ref> Ubrzo, [[1905]]. broj stanovnika se povećava na preko 80.000, a na početku [[Prvi svjetski rat|Prvog svetskog rata]] [[1914]]. i do 100.000, ne računajući [[Zemun]] koji je tada pripadao [[Austro-Ugarska|Austrugarskoj]].<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/02407a.htm Katolička enciklopedija — Beograd i Smederevo] {{en}}</ref><ref name="stan">{{cite web|url=http://nainfo.nbs.bg.ac.yu/sfoa/clanak.php?issn=0350-0373&je=sr&prv=1&zad=4&id=0350-03730101087P&kw=Dragan+petrovic+beograd|title=Industrija i urbani razvoj Beograda - Dragan Petrović (Industrija, 2001, knjiga 21, Br. 1-4, str. 87-94)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080509133712/http://nainfo.nbs.bg.ac.yu/sfoa/clanak.php?issn=0350-0373&je=sr&prv=1&zad=4&id=0350-03730101087P&kw=Dragan+petrovic+beograd|archivedate=2008-05-09|access-date=2011-01-09|deadurl=yes}}</ref> Nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svetskog rata]] i okupacije od strane Austro-Ugarske i [[Nemačka|nemačkih]] trupa, Beograd je doživeo brz razvoj i značajnu modernizaciju kao prestonica nove [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]]. Formirana je [[Beogradska oblast]] kao administrativna jedinica u sastavu [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]], postojala je od 1921. do 1929. godine. Malo je poznata činjenica da je Beograd tada imao [[Kalmički budistički hram u Beogradu|jedan od prvih budističkih hramova u Evropi]]<ref>Arash Bormanshinov: "Prvi budstički hram u Evropi"; Elista, Šambala, 5-6/, 1997.</ref>. Tokom dvadesetih i tridesetih godina 20. veka, broj stanovnika se popeo na 239.000 do [[1931]]. zajedno sa zapadnim predgrađem Zemunom, koji je ranije bio u Austrougarskoj. Do [[1940]], broj stanovnika je bio oko 320.000, priraštaj stanovništva između [[1921]]. i [[1948]]. je iznosio približno 4,08 % godišnje.<ref name="stan"/> === Drugi svetski rat === [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 141-1005, Belgrad, Zerstörungen.jpg|thumb|Beograd posle bombardovanja 1941.]] Jugoslavija je [[25. 3.|25. marta]] [[1941]]. potpisala [[Trojni pakt]] i pridružila se [[Sile Osovine|Silama osovine]]. Zbog ovoga je [[27. 3.|27. marta]] usledio masovni protest u Beogradu i [[puč|državni udar]]. Grad je [[6. 4.|6.]] i [[7. 4.|7. aprila]] [[bombardiranje Beograda u Drugom svjetskom ratu|teško bombardovao]] [[Luftwaffe|Luftvafe]] i usmrtio 2.274 ljudi. U bombardovanju je zapaljena i izgorela [[Narodna biblioteka Srbije]], gde su nastradale hiljade knjiga i srednjevekovnih rukopisa<ref name="Serbie et Yougoslavie">{{fr}} Dušan T. Bataković, ''op. cit.'', pp. 308 et 309</ref>. Jugoslaviju su [[Aprilski rat|napale]] [[treći rajh|nemačke]], [[italija]]nske, [[Mađarska|mađarske]] i [[Bugarska|bugarske]] snage, uz pomoć kvislinga, od slovenačkih i hrvatskih do srpskih i albanskih. Nakon kapitulacije [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]], sremska predgrađa Beograda (Zemun) su ušla u sastav [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]], [[nacionalsocijalizam|nacističke]] [[marionetska država|marionetske države]]. U Beogradu i centralnoj Srbiji nacisti su podržali formiranje vlade [[Milan Nedić|Milana Nedića]]<ref>{{fr}} Dušan T. Bataković, ''op. cit.'', pp. 325 à 327</ref>. Beogradski [[Jevreji]], [[Romi]], komunisti, i drugi antifašisti odvedeni su u logore [[Logor Sajmište|Sajmište]] i [[Logor Banjica|Banjica]], kroz koje je u toku rata prošlo oko 125.000 logoraša. Jevrejska zajednica je od 1643. živela u četvrti [[Dorćol]] pored Dunava. Pre rata tu ih je bilo 10.400. Okupaciju je preživelo svega oko 10% njih. Na Sajmištu je stradalo oko 40.000 Srba i 7-8.000 Jevreja<ref name=nb>{{cite web|url=http://www.novibeograd.rs/default.asp?jez=l&str=1|title=Istorijat|publisher=Municipality of New Belgrade|language=Serbian|accessdate=06. 09. 2007.|archivedate=2009-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090508111157/http://www.novibeograd.rs/default.asp?jez=l&str=1|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%205988.pdf|title=Sajmiste|publisher=Shoah Resource Center, The International School for Holocaust Studies|}}</ref>. Na Banjici je ubijeno oko 4.200 ljudi. Likvidacije su vršili nemački okupatori, dok su logoraše uglavnom hapsili srpski [[Kvisling|kvislinzi]], koji su činili i administraciju Banjičkog logora.<ref>HOLOCAUST HISTORY MISAPPROPRIATED Mindstream: A Monthly Jewish Review November 1992. Volume XXXVIII No.8.</ref> Grad su [[bombardovanje Beograda 1944.|bombardovali]] i [[savezničke sile|saveznici]] [[16. 4.|16.]] i [[17. 4.|17. aprila]] [[1944]]. godine. Tada je poginulo 1600 ljudi<ref name="Serbie et Yougoslavie"/>. Borbe za oslobođenje grada su počele 13. i 14. oktobra, a grad je konačno oslobođen [[20. 10.|20. oktobra]] [[1944]]. Oslobodili su ga zajedničkim snagama [[narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizani]] i [[Crvena armija]]. Gubici partizana su bili oko 1.000 boraca, a Crvene armije oko 2.000. U toku celog rata, Beograd je izgubio oko 50.000 ljudi i pretrpeo teška razaranja<ref name="Serbie et Yougoslavie"/>. === SFR Jugoslavija === U posleratnom periodu Beograd se razvijao kao glavni grad [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|nove Jugoslavije]] i ubrzo izrastao u veliki industrijski centar.<ref name="20c"/> Godine [[1951]] je počela izgradnja [[Novi Beograd|Novog Beograda]] sa druge strane reke Save, gde su se do tada nalazile samo močvare i trska. Grad su, bar u početku, gradile dobrovoljne omladinske radne brigade. Godine 1961, povodom mučkog ubistva [[Patris Lumumba|Patrisa Lumumbe]] (januar [[1961]]), u Beogradu su održane žestoke demonstracije, sa više povređenih. Tom prilikom je izvršen i upad u Belgijsku ambasadu. [[Pokret nesvrstanih|Prva konferencija nesvrstanih]] održana je u Beogradu 1961. godine. Beograd je bio i poprište [[studentske demonstracije 1968. u Jugoslaviji|velikih studentskih demonstracija 1968.]] Marta [[1972]]. Beograd je bio centar [[Epidemija velikih boginja u Jugoslaviji 1972.|poslednje epidemije velikih boginja u Evropi]]. [[Epidemija]], koja je uključivala prisilne [[karantin]]e i masovne [[vakcina]]cije, okončana je krajem maja.<ref>[http://www.npr.org/news/specials/response/anthrax/features/2001/oct/011023.quarantine.html Bioterrorism: Civil Liberties Under Quarantine]</ref> U maju [[1980]]. umro je i doživotni predsednik [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]], [[Josip Broz Tito]]. Pored gotovo svih vodećih svetskih državnika, sahrani je prisustvovalo i oko 700.000 građana. === Skorašnja istorija === [[Datoteka:Kalemegdan 2.jpg|thumb|210px|[[Pobednik (spomenik)|Pobednik]], simbol Beograda]] Dana [[9. 3.|9. marta]] [[1991]]. u Beogradu su održane velike [[Antiratni protesti u Beogradu (1991–1992)|demonstracije]], predvođene [[Vuk Drašković|Vukom Draškovićem]], protiv [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]].<ref>{{cite web|url=http://www.mediaclub.cg.yu/zanimljivi/zanimljivi03-00/10.htm|title=Datum za nezaborav i opomenu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927044310/http://www.mediaclub.cg.yu/zanimljivi/zanimljivi03-00/10.htm|archivedate=2007-09-27|access-date=2011-01-09|deadurl=yes}}</ref> Tom prilikom su poginule dve osobe, sedamnaestogodišnji srednjoškolac Branivoje Milinović, i policajac Nedeljko Kosović, 203 ljudi je povređeno, a 108 uhapšeno.<ref>{{Cite web |title=Srbija na mitinzima (1990—1999) |url=http://www.vreme.com/arhiva_html/450/2.html |access-date=2011-01-09 |archive-date=2007-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070619005413/http://www.vreme.com/arhiva_html/450/2.html |dead-url=yes }}</ref> Prema raznim medijskim izvorima, na ulicama tog dana je bilo između 100.000 i 150.000 ljudi. Kasnije u toku dana, na ulice su izvedeni [[tenk]]ovi u cilju uspostavljanja mira. Nakon nepriznavanja rezultata lokalnih izbora 1996, opozicija je u Beogradu organizovala [[demonstracije u Srbiji 1996-1997|svakodnevne građanske i studentske proteste]] protiv Miloševićeve vladavine, u periodu između novembra 1996. i februara 1997.<ref name="twelveyears">{{Cite web |title=Grad Beograd - Istorija (Godine raspada 1988-2000.) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1265 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004003249/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1265 }}</ref> Posle priznavanja rezultata izbora [[Zoran Đinđić]] postaje gradonačelnik Beograda. [[NATO bombardovanje SRJ|NATO bombardovanje]] 1999. prouzrokovalo je značajnu štetu gradskoj infrastrukturi. Među pogođenim objektima bile su i zgrade nekoliko ministarstava, zgrada [[Radio-televizija Srbije|RTS]] u kojoj je poginulo 16 zaposlenih, nekoliko bolnica, hotel „Jugoslavija“, komanda vazduhoplovstva, nekadašnja [[Ušće (zgrada)|zgrada Centralnog komiteta]], [[Avalski toranj|televizijski toranj na Avali]], kao i kineska ambasada na Novom Beogradu. [[Datoteka:Pobednik na Kalemegdanu 3.jpg|thumb|left|150px|Pobednik i zidine Kalemegdana.]] Nakon izbora 24. septembra 2000. godine, Beograd je postao poprište [[Demonstracije 5. oktobra 2000.|masovnih demonstracija]] sa 800.000 po policijskim procenama, a po drugim izvorima i do 1.000.000 učesnika, koje su dovele do konačnog pada Miloševića sa vlasti.<ref>Antonić, Slobodan. {{cite web|url=http://www.nspm.org.yu/Tekstovi/txt%20sr%20p%20m%20-%20s%20antonic.htm|title="Srbija posle Miloševića"|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080404002840/http://www.nspm.org.yu/Tekstovi/txt%20sr%20p%20m%20-%20s%20antonic.htm|archivedate=2008-04-04|access-date=2011-01-09|deadurl=yes}}. <u>Nova sprska politička misao</u>. 15 Mar. 2001</ref><ref>Glenny, Misha. [http://www.glypx.com/BalkanWitness/glenny3.htm Can Serbia's new leaders overcome the legacy of Slobodan Milosevic?]. [[Njujorker]], 30. oktobar, 2000.</ref><ref>http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1273 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306051219/http://beograd.rs/cms/view.php?id=1273 |date=2016-03-06 }} Grad Beograd - Istorija (5. oktobar 2000.)</ref> == Lokalna samouprava == [[Datoteka:Belgrade Old Court 1.jpg|thumb|250px|Zgrada Skupštine grada, poznata i kao Stari dvor]] Beograd ima status posebne teritorijalne jedinice u Republici Srbiji, sa svojim posebnim organima lokalne samopurave.<ref name="assemb"/> === Skupština grada === '''[[Skupština grada Beograda]]''' je predstavnički organ koji vrši osnovne funkcije lokalne vlasti utvrđene zakonom i Statutom grada. Skupština ima 110 odbornika koji se biraju na lokalnim izborima, na četiri godine. Skupština grada sastaje se po potrebi, a najmanje jednom u tri meseca. === Gradonačelnik === {{main|Gradonačelnik Beograda|Spisak gradonačelnika Beograda}} '''[[Gradonačelnik]] Beograda''' predstavlja i zastupa Grad i obavlja izvršnu funkciju u Gradu Beogradu. Gradonačelnik se bira istovremeno kad i odbornici za Skupštinu grada neposrednim tajnim glasanjem na četiri godine. Gradonačelnik ne može biti odbornik Skupštine grada, niti obavljati drugu javnu funkciju. Gradonačelnik Beograda je [[Aleksandar Šapić]]. === Gradsko veće === '''Gradsko veće''' je organ Grada Beograda koji usklađuje ostvarivanje funkcija Gradonačelnika i Skupštine grada i vrši kontrolno-nadzornu funkciju nad radom Gradske uprave. Gradsko veće čine Gradonačelnik, zamenik gradonačelnika i 9 članova. Članove Gradskog veća bira Skupština grada, na predlog Gradonačelnika, na četiri godine. === Gradska uprava === '''Gradska uprava''' obavlja upravne poslove u okviru prava i dužnosti Grada Beograda i određene stručne poslove za potrebe Skupštine grada, Gradonačelnika i Gradskog veća. Načelnik Gradske uprave, koga postavlja Skupština grada na predlog Gradonačelnika, rukovodi radom Gradske uprave. Načelnik Gradske uprave može imati zamenika koji se postavlja i razrešava na isti način kao načelnik. === Gradske opštine === [[Datoteka:Beograd district.gif|thumb|250px|Karta beogradskih opština]] {{Glavni članak|Beogradske opštine}} Gradska opština je deo teritorije Grada Beograda u kojoj se vrše određeni poslovi lokalne samouprave utvrđeni Statutom grada. Građani učestvuju u vršenju poslova gradske opštine preko izabranih odbornika u skupštini gradske opštine, putem građanske inicijative, zbora građana i referenduma, u skladu sa Ustavom, zakonom, Statutom grada i aktima gradske opštine. Većina opština se nalaze južno od Dunava i Save, u [[Šumadija|Šumadijskom]] regionu. Tri opštine (Zemun, Novi Beograd i Surčin) se nalaze sa severne strane Save, tačnije u [[Srem]]u, dok se opština Palilula nalazi na obe strane Dunava, u Šumadiji i [[Banat]]u. * Spisak beogradskih opština: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Ime ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Površina ([[Kvadratni kilometar|km²]]) ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Stanovništvo ([[1991]].) ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | Stanovništvo ([[2002]].) |- | [[Opština Barajevo|Barajevo]] || 213 || 20.846 || 24.641 |- | [[Gradska opština Voždovac|Voždovac]] || 148 || 156.373 || 160.768 |- | [[Gradska opština Vračar|Vračar]] || 3 || 67.438 || 58.386 |- | [[Gradska opština Grocka|Grocka]] || 289 || 65.735 || 75.466 |- | [[Gradska opština Zvezdara|Zvezdara]] || 32 || 135.694 || 132.621 |- | [[Gradska opština Zemun|Zemun]] || 150 || 141.695 || 152.950 |- | [[Gradska opština Lazarevac|Lazarevac]] || 384 || 57.848 || 58.511 |- | [[Gradska opština Mladenovac|Mladenovac]] || 339 || 54.517 || 52.490 |- | [[Novi Beograd]] || 41 || 218.633 || 217.773 |- | [[Gradska opština Obrenovac|Obrenovac]] || 411 || 67.654 || 70.975 |- | [[Opština Palilula (Beograd)|Palilula]]|| 451 || 150.208 || 155.902 |- | [[Gradska opština Rakovica|Rakovica]] || 31 || 96.300 || 99.000 |- | [[Gradska opština Savski venac|Savski venac]] || 14 || 45.961 || 42.505 |- | [[Gradska opština Sopot|Sopot]] || 271 || 19.977 || 20.390 |- | [[Gradska opština Stari grad (Beograd)|Stari grad]] || 5 || 68.552 || 55.543 |- | [[Gradska opština Surčin|Surčin]] || 288 || 34.463 || 38.695 |- | [[Opština Čukarica|Čukarica]] || 156 || 150.257 || 168.508 |- | style="background: #E9E9E9;" | UKUPNO || style="background: #E9E9E9;" | 3.227 || style="background: #E9E9E9;" | 1.552.151 || style="background: #E9E9E9;" | 1.576.124 |- | colspan="5" | <small>Izvor: Republički zavod za statistiku</small><ref name="mdata"/> |} Područje naselja Beograd, užeg i urbanizovanog dela ukupne površine 360&nbsp;km², obuhvata sledeće gradske opštine: ceo Vračar, Zvezdaru, Savski venac, Stari grad, Rakovicu i Novi Beograd i delove Voždovca, Zemuna, Palilule i Čukarice. == Demografija == Prema popisu stanovništva iz 2002. godine, Beograd ima 1.576.124 stanovnika. Prema etničkim grupama, stanovnici Beograda su se izjasnili kao [[Srbi]] (1.415.187), [[Jugoslaveni|Jugosloveni]] (22.161), [[Crnogorci]] (26.190), [[Romi]] (19.191), [[Hrvati]] (10.381), [[Makedonci]] (8.372) i [[Bošnjaci (narod)|Bošnjaci]] (14.617).<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Činjenice (Stanovništvo) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1199 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212005601/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1199 }}</ref> [[Datoteka:Temple Saint Sava.jpg|thumb|left|200px|Hram Svetog Save, najveći [[Pravoslavlje|pravoslavni]] hram na svetu]] Iako postoji nekoliko religioznih zajednica u Beogradu, taj sklop je relativno homogen. Pravoslavna zajednica je daleko najbrojnija sa 1.429.170 vernika. Takođe ima i 20.366 [[Muslimani (narod)|muslimana]] i 16.305 [[katoličanstvo|katolika]]. Postojala je i velika [[Jevreji|jevrejska]] [[Jevreji u Srbiji|zajednica]], ali nakon nacističke okupacije 1941. i velike emigracije Jevreja u [[Izrael]], njihov broj je opao na 415. U Beogradu takođe ima i 3.796 [[Protestantizam|protestanata]].<ref>[http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/VJN3.pdf "Knjige rezultata Popisa 2002.": "Knjiga 3: Veroispovest, maternji jezik i nacionalna ili etnička pripadnost prema starosti i polu - podaci po opštinama"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131018083036/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/VJN3.pdf |date=2013-10-18 }}, strana 12. <u>Republički zavod za statistiku Srbije</u>, 2003.</ref> Pored rođenih Beograđana, grad je dom i velikog broja Srba sa prostora cele bivše Jugoslavije, koji su u grad došli bilo u potrazi za boljim životom, bilo bežeći od rata i etničkog čišćenja.<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/balkans/stories/belgrade062299.htm Refugee Serbs Assail Belgrade Government]: Vašington post, 22. jun, 1999.</ref> Nezvanično, uzimajući u obzir veliki broj [[Srbi|srpskih]] izbeglica iz [[Hrvatska|Hrvatske]], [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] kao i proteranih lica sa [[Kosovo|Kosova]], studenata, zatim ljudi popisanih u mestima njihovih stalnih prebivališta, broj stanovnika Beograda potencijalno prelazi 2 miliona. U Beogradu takođe žive i mnogi pripadnici drugih naroda i narodnosti bivše SFRJ što je u velikoj meri proizvod njegovog nekadašnjeg statusa glavnog grada multietničke Jugoslavije.<ref name=popis/> Takođe je procenjeno da u Beogradu živi i nekoliko hiljada [[Narodna Republika Kina|Kineza]] koji su u grad počeli da se doseljavaju sredinom devedesetih godina 20. veka. [[Novi Beograd|Novobeogradski]] [[blok 70]] je među Beograđanima poznat i kao Kineska četvrt.<ref>[http://arhiva.kurir-info.rs/Arhiva/2005/februar/19-20/B-01-19022005.shtml Kinezi Marko, Miloš i Ana!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212031104/http://arhiva.kurir-info.rs/Arhiva/2005/februar/19-20/B-01-19022005.shtml |date=2009-02-12 }}, Kurir, 19-20 februar 2005.</ref><ref>[http://www.vreme.com/arhiva_html/471/10.html Kineska četvrt u Bloku 70] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070715030740/http://www.vreme.com/arhiva_html/471/10.html |date=2007-07-15 }}, Vreme br. 471, 15. januar 2000.</ref> Beograd je dom i izvesnom broju [[Arapi|Arapa]] koji su došli sedamdesetih i osamdesetih godina 20. veka kao studenti, ali su se trajno naselili i zasnovali porodice.<ref>[http://www.dawn.com/2005/12/07/int17.htm Jedinstveni prijateljski klub u Beogradu], Dawn - International, 7. decembar</ref><ref>[http://www.jordanembassyus.org/041199003.htm Government, public diverge in assessment of Kosovo crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423230330/http://www.jordanembassyus.org/041199003.htm |date=2012-04-23 }} Jordan Times, 11. april 1999</ref> Većina Arapa koji žive u Beogradu su poreklom iz [[Sirija|Sirije]], [[Jordan]]a i [[Irak]]a. == Ekonomija == [[Datoteka:Central bank, Belgrade, Serbia.jpg|thumb|250px|Zgrada [[Narodna banka Srbije|Narodne banke Srbije]] u blizini Slavije]] Beograd je ekonomski najrazvijeniji deo Srbije. Više od 30 % [[Bruto domaći proizvod|BDP]] u Srbiji dolazi iz Beograda, koji daje više od 30 % radne snage u Srbiji.<ref>{{Cite web |title=Privredna Komora Beograda —- Privreda Beograda |url=http://www.kombeg.org.rs/privredabg/privreda.htm |access-date=2011-01-09 |archivedate=2009-04-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090424072312/http://www.kombeg.org.rs/privredabg/privreda.htm |deadurl=yes }}</ref> Tokom devedesetih godina 20. veka, grad je bio pod sankcijama Ujedinjenih nacija, kao i cela tadašnja [[Savezna Republika Jugoslavija|SR Jugoslavija]]. Hiperinflacija jugoslovenskog dinara je takođe desetkovala ekonomiju grada. Ekonomija grada se oporavlja i raste brzo od 2000. godine, nakon [[Svrgavanje Slobodana Miloševića|svrgavanja Slobodana Miloševića]] i ukidanja sankcija UN. Sedište Narodne banke Srbije je u Beogradu. Glavne kompanije u Beogradu, između ostalih su: [[Jat ervejz|Jat Ervejz]], [[Telekom Srbija]], [[Telenor Srbija]], [[Delta holding|Delta Holding]], i mnoge druge. Grad ima prvorazredni saobraćajni značaj, kao železničko i drumsko čvorište (panevropski koridor 10). Kao grad na ušću dveju reka, Beograd je i važno međunarodno rečno pristanište (panevropski koridor 7), a tu je i međunarodni aerodrom „Nikola Tesla“. Beograd je takođe značajan telekomunikacioni centar za fiksnu i mobilnu telefoniju i internet. U njemu su razvijeni značajni privredni i poljoprivredni kapaciteti, posebno metalska, metaloprerađivačka i [[Elektronika|elektronska]] industrija, zatim [[trgovina]] i [[banka]]rstvo. Na širem području Beograda, Smedereva i [[Pančevo|Pančeva]], na obalama Dunava, locirana je slobodna trgovinska zona na površini od 2.000 kvadratnih metara. [[septembar|Septembra]] [[2006]] prosečan dohodak u Beogradu je iznosio 40.891 [[srpski dinar|dinar]], što je najviši prosečni dohodak u Srbiji. Prosečna [[neto plata]] iznosila je 27.998 dinara <ref>[http://webrzs.stat.gov.rs/axd/dokumenti/zp14092006.pdf Republički zavod za statistiku: Zarade po zaposlenom u Republici Srbiji, septembar 2006.]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Kultura == [[Datoteka:Serbia Beograd SANU - Feb 2006.jpg|thumb|250px|Zgrada [[SANU]]-a, sagrađena 1922.]] Beograd je domaćin mnogim kulturnim manifestacijama, uključujući [[FEST]] (Međunarodni filmski festival), [[BITEF]] (Beogradski internacionalni teatarski festival), [[BELEF]] (Beogradski letnji festival), [[BEMUS]] (Beogradske muzičke svečanosti), [[Beogradski sajam knjiga]], i [[Beogradski festival piva]].<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd — Kultura i umetnost (Kulturne manifestacije) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1297 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004005153/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1297 }}</ref> [[Nobelova nagrada za književnost|Dobitnik Nobelove nagrade]] [[Ivo Andrić]] je napisao svoja najpoznatija dela: „[[Na Drini ćuprija]]“ i „[[Prokleta avlija]]“ u Prizrenskoj ulici u Beogradu.<ref>{{Cite web |title=Zadužbina Ive Andrića — Biografija Ive Andrića |url=http://www.ivoandric.org.yu/html/biografija.html |access-date=2011-01-09 |archivedate=2010-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100118154031/http://www.ivoandric.org.yu/html/biografija.html |deadurl=yes }}</ref> Ostali istaknuti srpski književnici koji su živeli i radili u Beogradu su: [[Branislav Nušić]], [[Miloš Crnjanski]], [[Borislav Pekić]], [[Milorad Pavić]], [[Meša Selimović]] i mnogi drugi.<ref>{{Cite web |title=Borislav Pekić - Biografija |url=http://www.rastko.org.rs/knjizevnost/nauka_knjiz/pekic-biograf.html |access-date=2011-01-09 |archive-date=2009-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116220235/http://www.rastko.org.rs/knjizevnost/nauka_knjiz/pekic-biograf.html |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.znanje.org/i/i21/01iv07/01iv0723/s1.htm Miloš Crnjanski — Biografija]</ref><ref>[http://www.xs4all.nl/~eteia/kitabhana/Selimovic_Mehmed_Mesa/Biografija.html Meša Selimović — Biografija]</ref> Većina [[Srpski film#Pozorišta i bioskopi|srpske filmske industrije]] se nalazi u Beogradu, a jedan od najpoznatijih filmova snimljenih ovde je i film [[Emir Kusturica|Emira Kusturice]] iz [[1995]], dobitnik [[Zlatna palma|Zlatne palme]] na [[Filmski festival u Kanu|Kanskom festivalu]] — ''[[Podzemlje (film)|Podzemlje]]''. Grad je bio jedan od glavnih centara [[Novi val#SFR Jugoslavija|jugoslovenskog „novog talasa“]]: [[VIS Idoli]], [[Ekatarina Velika]] i [[Šarlo Akrobata]] muzički bendovi koji su svi iz Beograda. Ostali poznati beogradski rok umetnici: [[Riblja čorba]], [[Bajaga i instruktori]] i ostali.<ref>{{Cite web |title=Balkanmedija: Bora Čorba, biografija |url=http://www.balkanmedia.com/magazin/hall/corba/biografija2.shtml |access-date=2011-01-09 |archivedate=2007-05-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070528073327/http://www.balkanmedia.com/magazin/hall/corba/biografija2.shtml |deadurl=yes }}</ref> Tokom [[1990-e|devedesetih]], grad je bio glavni centar (u [[Jugoslavija|bivšoj Jugoslaviji]]) muzičkog žanra [[turbofolk]] , poznati muzički kompozitori Dragan Brajović - "Braja" i Marina Tucaković . Danas je centar [[Srpski hip hopx|thumb|srpske hip hop]] scene, sa izvođačima kao što su [[Beogradski sindikat|Beogradski Sindikat]], [[Škabo]], [[Marčelo]] i mnogi drugi.<ref>{{Cite web |title=Popoboks - Beogradski Sindikat: Svi zajedno |url=http://www.popboks.com/albumi/beogradskisindikat.shtml |access-date=2011-01-09 |archive-date=2007-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070513014844/http://www.popboks.com/albumi/beogradskisindikat.shtml |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Balkanmedija: Liričar među reperima |url=http://www.balkanmedia.com/m2/doc/3184-1.shtml |access-date=2011-01-09 |archivedate=2007-06-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070617175739/http://balkanmedia.com/m2/doc/3184-1.shtml |deadurl=yes }}</ref> Beograd takođe ima mnogo pozorišta, a najpoznatiji među njima su [[Narodno pozorište u Beogradu|Beogradsko narodno pozorište]], [[Jugoslovensko dramsko pozorište]], [[Zvezdara teatar]], i [[Atelje 212]]. U Beogradu se nalaze i [[Srpska akademija nauka i umetnosti]], [[Narodna biblioteka Srbije]] i [[Istorijski arhiv Beograda]]. === Muzeji === [[Datoteka:Miroslavs Gospel.jpg|thumb|250px|[[Miroslavljevo jevanđelje]], srednjovekovni rukopis koji se čuva u Narodnom muzeju]] [[Datoteka:Narodni muzej, Beograd.jpg|thumb|Zgrada Narodnog muzeja]] Najpoznatiji muzej u Beogradu je [[Narodni muzej (Beograd)|Narodni muzej]], osnovan [[1844]]. godine. Sadrži kolekcije više od 400.000 izložbenih materijala, uključujući mnoga strana remek-dela. Poznato [[Miroslavljevo jevanđelje]] se nalazi u ovom muzeju.<ref>{{Cite web |title=Narodni Muzej u Beogradu — O Muzeju |url=http://www.narodnimuzej.rs/code/navigate.php?Id=2 |access-date=2011-01-09 |archivedate=2009-02-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090212123137/http://www.narodnimuzej.rs/code/navigate.php?Id=2 |deadurl=yes }}</ref> [[Vojni muzej Beograd|Vojni muzej]] je naročito popularan za strane turiste, najviše zbog delova „nevidljivog“ (stelt) aviona [[F-117 Noćni jastreb|F-117]] kog je jugoslovenska protivvazdušna odbrana oborila u toku [[NATO bombardovanje SRJ|NATO bombardovanja 1999]]. U muzeju se takođe nalazi još preko 25.000 ostalih izložbenih predmeta od kojih neki datiraju iz [[rimsko Carstvo|rimskog perioda]].<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Muzeji 4 |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1281 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004005345/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1281 }}</ref><ref>{{Cite web |title=TajmAut - Pretstavljanje Beograda |url=http://www.timeout.com/travel/belgrade/intro.html |access-date=2011-01-09 |archivedate=2005-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050415095454/http://www.timeout.com/travel/belgrade/intro.html |deadurl=yes }}</ref> Sličan muzej je [[Muzej jugoslovenskog vazduhoplovstva]] koji ima više od 200 aviona, od kojih su 50 stalna postavka. Nekoliko aviona u Muzeju su jedini „preživeli“ primerci tog tipa, kao npr. [[Fijat G.50]]. Muzej izlaže i neke delove oborenih [[sjedinjene Američke Države|američkih]] i [[NATO]] aviona.<ref>[http://www.vazduhoplovnivodic.rs/sr/muzej_jv.htm Vazduhoplovni vodič — Muzej jugoslovenskog vazduhoplovstva]</ref> [[Etnografski muzej u Beogradu|Etnografski muzej]], osnovan [[1901]], sadrži više od 150.000 predmeta ruralne i urbane kulture [[Balkan]]a, tačnije država [[Jugoslavija|bivše Jugoslavije]].<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Muzeji 3 |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1165 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004000546/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1165 }}</ref>[[Muzej savremene umetnosti u Beogradu|Muzej savremene umetnosti]] sadrži kolekciju sa oko 8.540 primeraka umetničkih dela iz Jugoslavije od [[1900]]. godine<ref>[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1053 Grad Beograd - Muzeji 2]{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>[[Muzej Nikole Tesle]], osnovan [[1952]]. godine, čuva lične stvari [[Nikola Tesla|Nikole Tesle]], naučnika po kome je jedinica [[Tesla (jedinica)|Tesla]] dobila ime. Muzej čuva oko 160.000 originalnih dokumenata i oko 5.700 ostalih predmeta.<ref>{{Cite web |title=Muzej Nikole Tesle - O Muzeju |url=http://www.tesla-museum.org/meni_sl/nt.php?link=muzej%2Fm&opc=sub2 |access-date=2021-09-24 |archivedate=2008-12-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081212220905/http://www.tesla-museum.org/meni_sl/nt.php?link=muzej%2Fm&opc=sub2 |deadurl=yes }}</ref> Još jedan od većih beogradskih muzeja je [[Vukov i Dositejev muzej|Muzej Vuka i Dositeja]], koji sadrži eksponate koji govore o životu, delu i zaveštanju [[Vuk Stefanović Karadžić|Vuka Stefanovića Karadžića]] i [[Dositej Obradović|Dositeja Obradovića]], reformatora srpskog književnog jezika iz [[19. vijek|19. veka]] koji su takođe ujedno i bili prvi ministri srpskog obrazovanja.<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Muzeji 1 |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1049 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004002152/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1049 }}</ref> U Beogradu takođe postoji i [[Muzej afričke umetnosti (Beograd)|Muzej afričke umetnosti]], osnovan u vreme socijalističke solidarnosti sa nerazvijenim nacijama [[Treći svijet|Trećeg sveta]]. === Obrazovanje === Beograd ima dva državna [[univerzitet]]a i više privatnih institucija za više i visoko obrazovanje. [[Univerzitet u Beogradu|Beogradski univerzitet]] vodi poreklo od [[Velika škola|Velike škole]], osnovane [[1808]].<ref>{{Cite web |title=Univerzitet u Beogradu — Pravni fakultet (Istorijat) |url=http://www.ius.bg.ac.rs/istorijat/ |access-date=2011-01-09 |archive-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212100619/http://www.ius.bg.ac.rs/istorijat/ |dead-url=yes }}</ref> Prvi srpski univerzitet formalno je osnovan 27. februara 1905. Više od 70.000 studenata studira na Beogradskom univerzitetu.<ref>{{Cite web |title=Univerzitet u Beogradu - Broj studenata |url=http://www.bg.ac.yu/pdf/ukupno.pdf |access-date=2011-01-09 |archivedate=2007-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070606220141/http://www.bg.ac.yu/pdf/ukupno.pdf |deadurl=yes }}</ref> Dana [[21. 5.|21. maja]] [[1973]]. godine, umetničke akademije prerasle su u fakultete umetnosti, a Umetnička akademija postala je [[Univerzitet umetnosti u Beogradu|Univerzitet umetnosti]], drugi samostalni beogradski univerzitet<ref>{{Cite web |title=Zvanični sajt Univerziteta umetnosti u Beogradu. Istorijat |url=http://www.arts.bg.ac.rs/rektorat/uu/?id=istorijatuu |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104084557/http://www.arts.bg.ac.rs/rektorat/uu/?id=istorijatuu |dead-url=yes }}</ref>. U Beogradu postoji 195 osnovnih i 85 srednjih škola. Od osnovnih, postoji 162 redovnih, 14 specijalnih, 15 umetničkih i 4 škole za osnovno obrazovanje odraslih. Srednjoškolski sistem obuhvata 51 stručnu, 21 gimnaziju, 8 umetničkih i 5 specijalnih škola. 230.000 upisanih učenika uči 22.000 zaposlenih u preko 500 zgrada koji pokrivaju oko 1.100.000 kvadratnih metara.<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Obrazovanje i nauka |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=201008 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004005743/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=201008 }}</ref> === Noćni život === [[Datoteka:Beogradjanka01.JPG|thumb|250px|Beograđanka]] Beograd ima reputaciju prestonice koja nudi svakodnevni, živopisan noćni život, sa mnoštvom klubova otvorenih do svitanja širom grada. Najprepoznatljiviji su klubovi smešteni u splavovima duž obala Save i Dunava.<ref>"[http://observer.guardian.co.uk/travel/story/0,6903,1015399,00.html ''The Observer'': "Why I love battered Belgrade" {{en}}]</ref><ref>[http://travel2.nytimes.com/2005/10/16/travel/16belgrade.html?ei=5070&en=7609599255a87c01&ex=1161662400&adxnnl=1&adxnnlx=1161525814-hyzmwSBEex5SGL+lJDVm2w Beograd rastura]: [[The New York Times|Njujork Tajms]] {{en}}</ref><ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,2129528,00.html Beogradski noćni život leži na Dunavu]: Deutsche Welle {{de}}</ref> Vikend-posetioci, posebno oni iz [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], [[Hrvatska|Hrvatske]] i [[Slovenija|Slovenije]], smatraju Beograd većom metropolom od svojih prestonica zbog prijateljske atmosfere, sjajnih klubova i barova, jeftinog pića, nepostojanja jezičke barijere, kao i liberalne regulative vezane za noćni život.<ref name="slovenci">[http://www.b92.net/srbija2020/info.php?yyyy=2006&mm=03&nav_category=182&nav_id=192870&fs=1 B92: Slovenci dolaze u „grad koji ne spava“]{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="hrvati">[http://www.vecernji-list.hr/newsroom/news/international/453911/print.do;jsessionid=889A73725B957E5D93A2063D490A6E5F.2 Večernji list: U Beograd na vikend-zabavu]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Poznata mesta za ljubitelje alternativne muzike, odnosno kulture koja ne potpada pod [[srednja struja|mejnstrim]], poznati su i afirmisani klubovi kao što su [[Akademija (klub)|Akademija]] (Klub studenata na [[Fakultet likovnih umetnosti|FLU]]), smeštena u podrumu Fakulteta likovnih umetnosti i [[Klub studenata tehnike|KST]] ([[Klub studenata tehnike]]), smešten u podrumu zgrade Tehničkih fakulteta.<ref>{{Cite web |title=Klub Akademija — O Akademiji |url=http://www.akademija.net/remote/?call=2&lg=1 |access-date=2011-01-09 |archivedate=2008-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080802235217/http://www.akademija.net/remote/?call=2&lg=1 |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.kst.org.rs/ |title=Klub studenata tehnike — O nama |access-date=2011-01-09 |archive-date=2015-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150507060601/http://www.kst.org.rs/ |url-status=dead }}</ref> Jedno od najpoznatijih mesta za alternativne kulturne događaje u gradu je [[Studentski kulturni centar|SKC]] (Studentski kulturni centar), koji se nalazi preko puta [[Beograđanka|Beograđanke]], jedne od najznamenitijih građevina Beograda. Koncerti brojnih domaćih i poznatih stranih grupa se često održavaju u SKC-u, kao i umetničke izložbe i javne debate i diskusije.<ref>{{Cite web |title=SKC — Informacije |url=http://www.skc.org.yu/info.php?lang=1 |access-date=2011-01-09 |archivedate=2008-12-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216153320/http://www.skc.org.yu/info.php?lang=1 |deadurl=yes }}</ref> Oni koji su naklonjeni tradicionalnijem srpskom noćnom životu, a ljubitelji su [[starogradska muzika|starogradske muzike]], tipične za severne krajeve Srbije, mogu da se odluče za veče u [[Skadarlija|Skadarliji]], staroj boemskoj četvrti grada gde su se okupljali pesnici i umetnici krajem 19. i početkom [[20. vijek|20. veka]]. U Skadarskoj ulici i okolini nalaze se neki od najboljih i najstarijih beogradskih restorana.<ref>[http://www.tob.co.yu/index.php?option=com_content&task=view&id=36&Itemid=139 Turistička organizacija Beograda — Skadarlija]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na jednom kraju četvrti nalazi se nekadašnja najstarija beogradska pivara, osnovana u prvoj polovini [[19. vijek|19. veka]].<ref>{{Cite web |title=BiP - Istorijat |url=http://www.bip.co.rs/istorija.htm |access-date=2011-01-09 |archivedate=2010-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100107193011/http://www.bip.co.rs/istorija.htm |deadurl=yes }}</ref> Beograd je početkom osamdesetih godina 20. veka počeo da organizuje noćni život na rekama i to na splavovima koji su koncipirani kao kafane a kasnije i noćni klubovi. Jedan od prvih splavova koji je osnovan je splav Hua Hua početkom osamdesetih godina. Danas Beograd ima više od 200 splavova-klubova medju kojima su specifični Splav Hot Mess sa bazenom, Splav Play sa pokretnim krovom kao i mnogi drugi. Splavovi su su uglavnom odredjeni vrstom muzike koja može biti narodna, zabavna, strana i starogradska. Pregled programa na splavovima može se naći na nekoliko sajtova koji se bave beogradskim noćnim životom. === Sport === [[Datoteka:Belgrade Arena south-east.jpg|thumb|270px|[[Beogradska arena]]]] U Beogradu postoji oko hiljadu sportskih objekata, od kojih mnogi svojim kapacitetom zadovoljavaju potrebe velikih i gotovo svih vrsta sportskih događaja.<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Sport i rekreacija |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1506 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004002633/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1506 }}</ref> Beograd je bio domaćin mnogim bitnim sportskim događajima u bliskoj prošlosti, kao što su [[Eurobasket 2005|Evropsko prvenstvo u košarci 2005.]]<ref>{{Cite web |title=www.ep2005.co.yu Zvanična prezentacija EP u košarci 2005. |url=http://www.ep2005.co.yu/ |access-date=2011-01-09 |archive-date=2005-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050817184550/http://www.ep2005.co.yu/ |dead-url=yes }}</ref>, [[Evropsko prvenstvo u odbojci 2005.]], [[Svetsko prvenstvo u vaterpolu 2005.]] i [[Evropski olimpijski festival mladih]] 2007. Beograd će biti grad domaćin [[Univerzijada|Letnje univerzijade 2009.]] godine<ref>{{Cite web |title=FISU - Univerzijada 2009. (Beograd) |url=http://www.fisu.net/site/page_1068.php |access-date=2011-01-09 |archivedate=2008-02-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080209234741/http://www.fisu.net/site/page_1068.php |deadurl=yes }}</ref> Beograd se dva puta neuspešno kandidovao za [[Olimpijske igre#.D0.A1.D0.BF.D0.B8.D1.81.D0.B0.D0.BA .D0.9B.D0.B5.D1.82.D1.9A.D0.B8.D1.85 .D0.BE.D0.BB.D0.B8.D0.BC.D0.BF.D0.B8.D1.98.D1.81.D0.BA.D0.B8.D1.85 .D0.B8.D0.B3.D0.B0.D1.80.D0.B0|Letnje olimpijske igre]] i to za [[Letnje olimpijske igre 1992.|Olimpijadu 1992.]] kada je ispao u trećem krugu glasanja [[Međunarodni olimpijski komitet|Međunarodnog olimpijskog komiteta]] (tada su se igre održale u [[Barcelona|Barseloni]]) i [[Olimpijada 1996|Letnje olimpijske igre 1996.]] kada je grad domaćin bila [[Atlanta]].<ref>{{cite web|url=http://www.okscg.org.yu/s101e.htm|title=Olimpijski komitet Srbije - Istorija|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090110110205/http://www.okscg.org.yu/s101e.htm|archivedate=2009-01-10|access-date=2011-01-09|deadurl=no}}</ref><ref>[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=1996 Zvanična prezentacija olimpijskog pokreta (Atlanta 1996)]</ref> Beograd je dom i dva najveća i najuspešnija sportska društva u Srbiji, [[Sportsko društvo Partizan|Partizana]] i [[SD Crvena zvezda|Crvene zvezde]]. Dva najveća fudbalska stadiona u Beogradu su [[Stadion Crvena zvezda|Marakana]] (stadion „Crvene zvezde“) i [[Stadion Partizana|Stadion JNA]] (stadion „Partizana“).<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Sport i rekreacija (Stadioni) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1752 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004001627/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1752 }}</ref> [[Beogradska arena]] se koristi za košarkaške i odbojkaške utakmice, zajedno sa [[Hala Pionir|halom Pionir]].<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Sport i rekreacija (Sportski centri i hale) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1756 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004001438/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1756 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Tašmajdan - Hala Pionir |url=http://www.tasmajdan.co.rs/hala_pionir_aktivnosti.htm |access-date=2011-01-09 |archive-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212182205/http://www.tasmajdan.co.rs/hala_pionir_aktivnosti.htm |dead-url=yes }}</ref>, dok se [[Sportski centar "Tašmajdan"]] koristi za [[vaterpolo]] utakmice. [[Ada Ciganlija]] je bivše ostrvo na reci [[Sava (razvrstavanje)|Savi]], i najveći beogradski sportsko-rekreativni kompleks. Nakon njegovog povezivanja s obalom, napravljeno je veštačko jezero. Jedna je od najpoznatijih destinacija za Beograđane tokom vrelog leta. Ada Ciganlija ima 7 kilometara dugu plažu i objekte za razne sportove uključujući [[golf]], [[ragbi]], [[fudbal]], [[košarka|košarku]], [[odbojka|odbojku]], [[bejzbol]] i [[tenis]].<ref>{{cite web|url=http://www.adaciganlija.co.yu/sport_tereni.htm|title=Ada Ciganlija - Sportski tereni|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070425214616/http://www.adaciganlija.co.yu/sport_tereni.htm|archivedate=2007-04-25|access-date=2011-01-09|deadurl=yes}}</ref> Ekstremni sportovi su takođe dostupni, kao što su [[Bungee skokovi|bandži džamping]], [[skijanje na vodi]] i [[pejntbal]]<ref>[http://www.tob.co.yu/index.php?option=com_content&task=view&id=167&Itemid=281 Turistička organizacija Beograda - Ada Ciganlija]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na ostrvu se nalaze i staze za vožnju bicikla, šetnju i džogiranje.<ref>{{cite web|url=http://www.adaciganlija.co.yu/o_adi.htm|title=Ada Ciganlija - O Adi|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070520164006/http://www.adaciganlija.co.yu/o_adi.htm|archivedate=2007-05-20|access-date=2011-01-09|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.adaciganlija.co.yu/s_tereni/kupaliste.htm|title=Ada Ciganlija - Kupalište|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070520164310/http://www.adaciganlija.co.yu/s_tereni/kupaliste.htm|archivedate=2007-05-20|access-date=2011-01-09|deadurl=yes}}</ref> === Turizam === [[Datoteka:Beograd SaTKC.jpg|thumb|230px|Pogled na centar grada]] Od [[2000]], uporedo sa obnavljanjem diplomatskih odnosa Srbije sa [[Zapadna Evropa|zapadnom Evropom]] i [[Sjedinjene Američke Države|Amerikom]], u Beogradu se primećuje povratak stranih turista odsutnih još od [[raspad SFRJ|ratova]] iz [[1990-e|devedesetih]] godina. [[Datoteka:Sava river in Belgrade, view from Kalemegdan fortress.jpg|thumb|left|250px|Reka Sava, pogled sa [[Kalemegdan]]a]] [[Datoteka:Avalski toranj.jpg|thumb|left|200px|Avalski toranj, 205 metara]] Istorijski delovi i zgrade Beograda su najveće gradske turističke atrakcije. One uključuju [[Skadarlija|Skadarliju]], [[Narodni muzej (Beograd)|Narodni muzej]], obližnje [[Narodno pozorište u Beogradu|Narodno pozorište]], [[Zemun]], [[Trg Nikole Pašića]], [[Milošev konak]], [[Konak kneginje Ljubice]], [[Terazije (ulica u Beogradu)|Terazije]], [[Studentski trg]], [[Kalemegdan]], [[Knez Mihailova|Knez Mihailovu]] ulicu, [[Narodna skupština Republike Srbije|Dom Narodne skupštine]], [[Hram Svetog Save]] i [[Stari dvor]]. Pored ovoga, postoje mnogi parkovi, spomenici, muzeji, kafići, restorani i prodavnice i to sa obe strane reke [[Sava|Save]]. Mauzolej [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]], nazvan [[Kuća cveća]], parkovi, [[Ada Ciganlija]], [[Topčider]] i [[Košutnjak]] koji se nalaze u blizini su takođe popularni, posebno posetiocima iz [[Jugoslavija|bivše Jugoslavije]]. U poslednje vreme broj mladih posetilaca se veoma uvećao, naročito onih iz [[Hrvatska|Hrvatske]], [[Slovenija|Slovenije]] i [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] koji uživaju u noćnom životu grada.<ref name="slovenci"/><ref name="hrvati"/> === Mediji === Beograd je najznačajniji medijski centar u Srbiji. U Beogradu je sedište [[Radio-televizija Srbije|Radio televizije Srbije - RTS]], javnog medijskog servisa, koji ima dva TV programa, pet radio programa<ref>{{Cite web |title=RTS: Samo RTS može da bude javni servis |url=http://www.rts.co.yu/jedna_vest.asp?belong=&IDNews=125391 |access-date=2011-01-09 |archivedate=2009-01-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090124175838/http://www.rts.co.yu/jedna_vest.asp?belong=&IDNews=125391 |deadurl=yes }}</ref> i muzičku izdavačku kuću [[Produkcija gramofonskih ploča Radio televizije Beograd|PGP RTS]].<ref>[http://www.pgp-rts.co.rs/info/index.html PGP - RTS (Priča o nama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113043057/http://www.pgp-rts.co.rs/info/index.html |date=2009-01-13 }})</ref> Najpopularnija komercijalna medijska organizacija je [[RTV Pink]], srpski multinacionalni medij, poznat po svojim popularnim zabavnim programima, za koje neki smatraju da su senzacionalistički i da su niskokvalitetni.<ref>{{Cite web |title=Paradoks Pinka |url=http://www.cjr.org/issues/2005/1/manasek-paradox.asp |access-date=2011-01-09 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930033327/http://www.cjr.org/issues/2005/1/manasek-paradox.asp }}</ref> Veoma popularna komercijalna medijska organizacija je i [[B92]], koja ima svoju [[TV B92|televizijsku]] i [[Radio B92|radio stanicu]], izdavačku delatnost i jedan od najposećenijih Internet sajtova u Srbiji.<ref>[http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2006&mm=09&dd=01&nav_category=15&nav_id=210237&fs=1 B92 na 8.598. mestu u svetu]</ref> Ostale televizijske stanice u Beogradu su [[Prva srpska televizija]], [[Happy TV]], [[TV Avala]], [[TV Nova]], [[Studio B]] i [[TV Enter]], a postoje i mnogi specijalizovani kanali kao što su [[SOS (TV)|SOS]], [[SPORT network (TV)|SPORT network]] (sport), [[Infobiro]], [[Sky Plus]], [[Metropolis (TV)|Metropolis]] (muzika), [[Art TV]] (umetnost), [[Sinemanija]] (filmovi) i [[Ultra TV]] (dečiji programi). Najpoznatije radio stanice u Beogradu su: [[Radio Beograd 202]], [[Radio B92]], [[Radio Indeks]], [[Radio Novosti]], [[Radio Nostalgija]], [[Radio Pingvin]], [[Radio Top FM]], [[Radio S]] i [[Studio B|Radio Studio B]]. Dnevne novine sa sedištem u Beogradu su: [[Politika (novine)|Politika]], [[Večernje novosti]], [[Blic (novine)|Blic]], [[Glas javnosti]], [[Sport (dnevni list)|Sport]], [[Sportski žurnal]], [[Borba (novine)|Borba]], [[Danas (novine)|Danas]], [[Kurir (novine)|Kurir]], [[Pres (novine)|Pres]], [[Alo (novine)|Alo]], [[Informer (novine)|Informer]], [[Pečat (novine)|Pečat]], [[Pravda (novine)|Pravda]], [[Naše Novine (novine)|Naše Novine]], [[Sutra (novine)|Sutra]] i [[Telegraf (novine)|Telegraf]]. Besplatne dnevne novine [[besplatne novine|24 sata]] su osnovane u [[jesen]] [[2006]]. godine. Najznačajniji nedeljni listovi su: [[NIN]], [[Vreme (nedeljnik)|Vreme]], [[Standard (nedeljnik)|Standard]], [[Novi Standard]], [[Novi Magazin]], [[Akter]], [[Evropa (nedeljnik)|Evropa]] i [[Ilustrovana Politika]]. Takođe, u Beogradu radi i nekoliko novinskih agencija: [[Tanjug]], [[FoNet]], [[Novinska agencija Beta|Beta]] i [[Tiker]]. Žuta štampa i mesečni časopisi su : [[Svet Plus]], [[Scandal]], [[CKM]], [[Lepota i Zdravlje]], [[Joy]], [[Top Zdravlje]], [[Žena i Zdravlje]], [[Gloria]], [[Story (časopis)|Story]], [[Politikin zabavnik|Politikin Zabavnik]], [[Bazar (časopis)|Bazar]], [[Ona Magazin]], [[Nacionalna revija]], i [[Hello Magazin]]. Internet stranice [[Net Kafa]], [[Opera17]], [[Belgradelive]] i [[Grid 3]]. === Arhitektura === [[Datoteka:ParlamentBelgrad.jpg|thumb|250px|[[Narodna skupština Republike Srbije|Skupština Srbije]], s desne strane sedište [[JP PTT saobraćaja „Srbija”|PTTa]] Srbije — Glavna pošta]] U različitim delovima grada [[arhitektura]] varira od tipično centralnoevropskog stila ([[Zemun]]), preko izvesnog broja zgrada u turskom stilu lociranih u starim delovima grada, do najmodernije arhitekture [[Novi Beograd|Novog Beograda]]. Arhitektura [[19. vijek|19. veka]] je dosta uticala na arhitektonske trendove u [[Srbija|Srbiji]], pa i u Beogradu. Naročito je vidljiv uticaj [[austro-Ugarska|austrougarske]] arhitekture [[19. vijek|19. veka]]. Pod [[komunizam|komunizmom]], većina kuća je građena brzo i jeftino, što je dovelo do [[brutalizam|brutalističke arhitekture]] blokova Novog Beograda podignutih u prvim decenijama nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svetskog rata]]. == Saobraćaj == [[Datoteka:Trolejbus Beograd Studentski trg.jpg|thumb|Trolejbus u saobraćaju]] U celini gledano, saobraćaj u Beogradu je konfuzan. Beograd ima samo jedan autoput u pravcu istok zapad (koji preko mosta Gazela povezuje Novi Beograd sa starim delom grada) dok nema ni jednu brzu saobraćajnicu u pravcu sever-jug. Postojeći mostovi su nedovoljni i sa malom propusnom moći (posebno [[Savski most (Beograd)|stari most na Savi]]). Beogradski javni prevoz je zasnovan na [[autobus]]kom (135 gradskih i 293 prigradske linije), [[tramvaj]]skom (12 linija) i [[trolejbus]]kom (8 linija) i [[minibus]] (9 linija) saobraćaju.<ref>{{Cite web |title=GSP "Beograd" - Statistika |url=http://www.gsp.co.rs/statistika1.htm |access-date=2011-01-09 |archivedate=2009-02-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221201423/http://www.gsp.co.rs/statistika1.htm |deadurl=yes }}</ref> Gradski autobuski, tramvajski i trolejbuski saobraćaj obavlja Gradsko saobraćajno preduzeće i "Lasta". Na pojedinim linijama saobraćaju i privatni prevoznici. [[Beogradska prigradska naselja]] povezana su auto prevoznikom „Lasta“ i privatnim autoprevoznicima "Banbus" i "Transprodukt". Beograd takođe ima i liniju gradske železnice [[BG voz|BG Voz]] kojom upravljaju JP [[Železnice Srbije]].<ref>{{Cite web |title=Železnice Srbije - Beovoz |url=http://www.yurail.co.yu/mreza_beovoz.htm |access-date=2011-01-09 |archivedate=2008-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081013233854/http://www.yurail.co.yu/mreza_beovoz.htm |deadurl=yes }}</ref> [[Beogradski metro]], koji se planira još od [[1950]], predviđao je u prvoj fazi dve linije i u perspektivi mrežu od devet linija gradskog i regionalnog metroa, ali nije se nikada počelo sa izgradnjom. Od 2003, predviđen je [[Beogradski laki metro|laki šinski sistem]] koji je trebalo da bude izgrađen do [[2008]];<ref>{{Cite web |title=BELAM — Direkcija za izgradnju lakog metroa |url=http://www.beoland.com/lrt/lakimetro.asp |access-date=2011-01-09 |archive-date=2006-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060705011540/http://www.beoland.com/lrt/lakimetro.asp |dead-url=yes }}</ref> njegova izgradnja takođe nije otpočela. Gradska glavna železnička stranica povezuje Beograd sa ostalim evropskim prestonicama, kao i sa mnogo drugih gradova u Srbiji, a u izgradnji je stanica Prokop koja će u budućnosti preuzeti ulogu glavnog čvorišta. Na žalost, stanica Prokop dosta je udaljena od glavne autobuske stanice, što će u budućnosti otežavati putnički saobraćaj. Magistralni i [[autoput]]evi su povezani sa [[Novi Sad|Novim Sadom]] i [[Subotica|Suboticom]] na severu, [[Niš]]om na jugu, i [[Zagreb]]om, glavnim gradom [[Hrvatska|Hrvatske]] na zapadu, i omogućuju lak prilaz [[automobil]]om većim gradovima u regionu. Beogradski [[Aerodrom Nikola Tesla Beograd|aerodrom „Nikola Tesla“]], međunarodnog karaktera, nalazi se u blizini [[Surčin]]a na 18 kilometara od Beograda. Na aerodromu se nalazi 18 kancelarija stranih aviokompanija i nekoliko rentakar kompanija. Broj putnika od 2000. do 2004. dostigao je broj od 2 miliona. Nažalost, aerodrom nije povezan lakim železničkim saobraćajem sa centrom grada i na aerodromu ne postoji ni jedan hotel. Između centra grada i aerodroma saobraćaju autobuske linije 72, i ekspres linija A1. Taksi saobraćaj je neregularan.<ref>[http://www.danas.co.yu/20050520/ekonomija1.html Danas - Regionalni centar putničkog i kargo saobraćaja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011210935/http://danas.co.yu/20050520/ekonomija1.html |date=2007-10-11 }}, 20. maj 2005</ref> [[Sportski aerodrom]] „13. maj“ nalazi se na levoj strani autoputa Beograd - Novi Sad, gledano iz pravca Beograda, paralelno sa prugom, 500 metara pre skretanja za Batajnicu. Pošto se grad nalazi na ušću dve glavne reke, [[Dunav]]a i [[Sava|Save]], Beograd ima nekoliko [[most]]ova — [[Brankov most]], [[Savski most (Beograd)|Stari savski most]], [[Gazela (most)|Gazela]] i [[Gazela (most)|Most na Adi]] i sva četiri povezuju centar grada sa [[Novi Beograd|Novim Beogradom]]. Beograd sa Banatom povezuju [[Pančevački most]] i [[Pupinov most]]. [[Luka Beograd]] se nalazi na Dunavu i namenjena je prvenstveno prometu roba, dok je pristanište na Savi namenjeno turističkim brodovima.<ref>{{Cite web |title=Luka „Beograd“ - Istorijat i položaj |url=http://www.port-bgd.co.yu/sr/istorijat.htm |access-date=2011-01-09 |archivedate=2007-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070102120931/http://www.port-bgd.co.yu/sr/istorijat.htm |deadurl=yes }}</ref> == Znamenitosti == [[Datoteka:BG landmarks-sr.svg|thumb|desno|350px|Visine nekih beogradskih znamenitosti]] Među stranim i domaćim turistima najpoznatije znamenitosti Beograda su: * [[Avala]] (izletište), ** [[Avalski toranj]] * [[Kalemegdan]] ** [[Beogradska tvrđava]] ** [[Stambol kapija (Beograd)|Stambol kapija]] ** [[Pobednik (spomenik)]] * [[Stari dvor]] * [[Beograđanka]] * [[Sava centar]] * [[Kuća cveća]] (mauzolej [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]]) * [[Vinča – Belo brdo]] * [[Skadarlija]] == Zanimljivosti o Beogradu == === Imena kroz istoriju === {{wiktionary|Beograd}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | ime ! style="background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;" | objašnjenje |- | Singidūn(on) | keltsko ime grada |- | Singidūnum | romanizovano keltsko ime |- | Beograd, Beograd | slovensko ime; prvi put se javlja 878. u pismu pape Jovana VIII caru Borisu bugarskom |- | Biograd na Dunavu | naziv u Crnoj Gori i Dalmaciji |- | Alba Graeca | latinizirano ime grada |- | Alba Bulgarica | latinizirano ime grada tokom bugarske vladavine |- | Fehérvár | [[Mađarski jezik|mađarsko]] ime |- | Weißenburg | [[Nemački jezik|nemačko]] ime |- | Castelbianco | [[Italijanski jezik|italijansko]] ime |- | Nandoralba | u [[srednji vijek|srednjovekovnoj]] Mađarskoj do [[14. vijek|14. veka]] |- | Nándorfehérvár | u srednjovekovnoj Mađarskoj |- | Landorfehérvár | u srednjovekovnoj Mađarskoj |- | Veligradon | [[Bizantsko Carstvo|vizantijsko]] ime |- | Veligradi, Βελιγράδι | [[Grčki jezik|grčko]] ime |- | Dar Ul Jihad | [[otomansko Carstvo|osmanlijsko]] ime, znači ''Kuća rata'' |- | Belgrat | [[Turski jezik|tursko]] ime |- | Prinz Eugen Stadt | [[nacionalsocijalizam|nacističko]] ime |- |Belgrad | ruski, bugarski, makedonski naziv. |} === Pobratimljeni gradovi i međunarodna saradnja === Beograd je pobratimljen sa sledećim gradovima:<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Međunarodna saradnja |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1225693 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2014-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140406204931/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1225693 }}</ref> * {{flagicon|Ujedinjeno Kraljevstvo}} [[Koventri]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] — grad blizanac od 1957. * {{Flagicon|SAD}} [[Chicago|Čikago]], [[Illinois|Ilinois]] u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] — grad pobratim od juna 2005. * {{Flagicon|Grčka}} [[Krf]], [[Grčka]], — grad pobratim od februara 2010. * {{flagicon|Slovenija}} [[Ljubljana]], [[Slovenija]] — grad pobratim od novembra 2010. * {{Flagicon|Kina}} [[Šangaj]], [[Kina]] — grad pobratim od maja 2018.</small> Ostale forme saradnje i gradskog prijateljstva slične bratimljenju: * {{flagicon|Grčka}} [[Atena|Atina]], [[Grčka]] — Sporazum o prijateljstvu i saradnji, novembar 1966. * {{flagicon|Mađarska}} [[Budimpešta]], [[Mađarska]] — Sporazum o prijateljskoj saradnji, decembar 1970. * {{flagicon|Italija}} [[Rim]], [[Italija]] — Sporazum o prijateljstvu i saradnji, oktobar 1971. * {{flagicon|Nemačka}} [[Berlin]], [[Nemačka]] — Sporazum o prijateljstvu i saradnji, novembar 1978. * {{flagicon|Kina}} [[Peking]], [[Narodna Republika Kina|Kina]] — Sporazum o saradnji, oktobar 1980. * {{flagicon|Alžir}} [[Alžir (grad)|Alžir]], [[Alžir]] — Deklaracija o zajedničkim interesima, februar 1981. * {{flagicon|Izrael}} [[Tel Aviv]], [[Izrael]] — sporazum o saradnji, maj 1990. * {{flagicon|Rumunija}} [[Bukurešt]], [[Rumunija]] — Protokol o saradnji, septembar 1999. * {{flagicon|Ukrajina}} [[Kijev]], [[Ukrajina]] — Sporazum o saradnji, maj 2002. * {{flagicon|Hrvatska}} [[Zagreb]], [[Hrvatska]] — Pismo o namerama, oktobar 2003. <small> (potpisan zajedno sa Ljubljanom)</small> * {{Flagicon|Bosna i Hercegovina}}[[Banja Luka]], [[Bosna i Hercegovina]] — Sporazum o saradnji, 2005. * {{flagicon|Kina}} [[Šendžen]], [[Kina]] — Memorandum o razumevanju, jul 2009. * {{flagicon|Crna Gora}} [[Podgorica]], [[Crna Gora]] — Protokol o saradnji, jul 2010. * {{flagicon|Severna Makedonija}} [[Skoplje]] [[Severna Makedonija]] — Sporazum o saradnji, mart 2012. * {{flagicon|Belorusija}} [[Minsk]], [[Belorusija]] — Sporazum o saradnji, jun 2014. * {{flagicon|Švajcarska}} [[Bern]], [[Švajcarska]] — Memorandum o razumevanju, februar 2016. * {{flagicon|Iran}} [[Teheran]], [[Iran]] — Memorandum o razumevanju, septembar 2016. * {{flagicon|Kazahstan}} [[Astana]], [[Kazahstan]] — Protokol o namerama, novembar 2016. * {{flagicon|Južna Koreja}} [[Seul]], [[Južna Koreja]] — Memorandum o razumevanju, avgust 2017. * {{flagicon|Maroko}} [[Rabat]], [[Maroko]] — Sporazum o partnerstvu i saradnji, septembar 2017. * {{flagicon|Bosna i Hercegovina}} [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] — Memorandum o saradnji, novembar 2017. * {{flagicon|Austrija}} [[Beč]], [[Austrija]] — Sporazum o saradnji, oktobar 2019. === Nagrade === Grad Beograd je primio razne domaće i međunarodne ordene i priznanja, uključujući [[Medalja časti|Medalju časti]], [[Ratni krst]], [[Karađorđeva zvezda|Karađorđevu zvezdu sa mačevima]], i [[Orden narodnog heroja|Orden narodnog heroja Jugoslavije]]<ref>{{Cite web |title=Grad Beograd - Činjenice o Beogradu (primljene nagrade) |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=201227 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2014-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140406204700/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=201227 }}</ref>. Dana [[13. 3.|13. marta]] [[2006]]. časopis „[[Fajnenšl tajms|Fajnenšel tajms]]“ iz [[London]]a nagradio je Beograd titulom „Grad budućnosti Južne Evrope“.<ref>{{Cite web |title=Beograd - Grad budućnosti u Južnoj Evropi |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1223834 |access-date=2011-01-09 |archive-date=2009-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212005607/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1223834 }}</ref> === Beograd u video igrama === Beograd se pojavljuje i u popularnoj računarskoj video igri ''[[Battlefield 2142.]]'' koju pravi [[EA Games]]. Teren na kome se igra je mapa Beograda i predstavlja [[Evropska unija|Evropsku uniju]] koja se bori protiv pan-azijskih jedinica nakon velikog futurističkog [[Ledeno doba|ledenog doba]]. U igri ''Half-Life 2'', zgrada Narodne skupštine Republike Srbije je adaptirana u grad Siti 17 u kojem se odigrava radnja ove igre. Zgrada se u igri zove Overvoč neksus. Takođe, spomenik Knezu Mihailu Obrenoviću se pojavljuje u istoj igri. == Reference == {{reflist|2}} == Dodatna literatura == * {{Cite book |last=Pavić |first=Milorad |authorlink=Milorad Pavić |date=1990 |title=Kratka istorija Beograda |publisher=Prosveta |location= |isbn=9788607005390|pages=|ref = }} * {{Cite book |last=Tešanović |first=Jasmina |authorlink=Jasmina Tešanović |date=2000 |title=Dnevnik političkog idiota: Normalan život u Beogradu |url=https://archive.org/details/diaryofpolitical00tesa_0 |publisher=Cleis Press |location= |isbn=1573441147|pages=|ref = }} * {{en}} {{Cite book |last=Levinsohn |first=Florence |authorlink= |date=1995 |title= Belgrade |url=https://archive.org/details/belgradeamongser0000levi |publisher= Ivan R. Dee |location= |isbn=1566630614|pages=|ref =}} * {{en}} {{Cite book |last=Paton |first=Andrew Archibald |authorlink= |date=1845 |title=Servia, the youngest member of the European family: or, A residence in Belgrade, and travels in the highlands and woodlands of the interior, during the years 1843 and 1844 |url=https://archive.org/details/serviayoungestm01patogoog|publisher=Longman, Brown, Green and Longmans |location= |isbn=|pages=|ref =}} * {{en}} {{Cite book |last=Norris |first=David A. |authorlink= |date=2009 |title=Belgrade. A Cultural History |url=https://archive.org/details/belgradecultural0000norr_w5g9 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=9780195376081|pages=[https://archive.org/details/belgradecultural0000norr_w5g9/page/254 255]|ref = }} == Vanjske veze == {{Drugi projekti | commons = Belgrade | wikispecies = | wiktionary = Beograd }}[http://www.beograd.rs Zvanični sajt grada Beograda]{{Gradovi u Srbiji}} {{Glavni gradovi evropskih država}} {{Gradovi-heroji SFRJ}} {{Istorijske prestonice Srbije}} [[Kategorija:Prestonice Srbije]] [[Kategorija:Beograd| ]] [[Kategorija:Gradovi u Srbiji]] [[Kategorija:Glavni gradovi u Evropi]] hgpym40a3jzxj5itc9j80t7uanblo3i 0 2315 42656393 42637649 2026-07-18T10:55:48Z Minorax 135426 42656393 wikitext text/x-wiki {{Rat ijekavica |sukob=Grčko-perzijski ratovi |slika=[[Datoteka:Map Greco-Persian Wars-en.svg|300px]] |opis slike=Karta perzijske ofenzive na Grčku |datum=[[498. pne.|498]]–[[448. pne.]] |rezultat=[[pat pozicija]]. [[Polis]]i [[Eretrija]] i [[Atena]], koji su podržavali jonski ustanak, su opustošeni.<ref>Herodot knj. VII,89-95</ref> [[Perzija|Perzijski]] napad na Grčku je poražen na kopnu i moru, dok grčki napadi na Egipat i Cipar završavaju neuspjehom. Nakon kratke perzijske vlasti [[Trakija]] i [[Makedonija (antička)|Makedonija]] postaju nezavisne. Perzija gubi kontrolu nad zapadnom obalom [[Mala Azija|Male Azije]].<br />Službeni završetak označava [[Kalijin mir]]. |mjesto=Kopnena [[Grčka]], [[Mala Azija]], [[Cipar]] i [[Stari Egipat|Egipat]] |casus=Grčka podrška [[Jonski ustanak|jonskom ustanku]] |zaraćeni1= Grčki-gradovi države na čelu s [[Atena|Atenom]] i [[Sparta|Spartom]] (ne uključujući [[Epir]], [[Lokrida|Lokridu]], [[Ahaja|Aheju]] i [[Argos]]) |zaraćeni2=[[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]] i saveznici (uključujući [[Tesalija|Tesaliju]], [[Beotija|Beotiju]], [[Teba (Grčka)|Tebu]], [[Makedonija (antička)|Makedoniju]] i [[Fenikija|Feniciju]]) |komandant1=[[Miltijad]],<br />[[Temistokle|Temistoklo]],<br />[[Euribijad]],<br />[[Leonida I]] †,<br />[[Pauzanija (vojskovođa)|Pauzanija]],<br />[[Kimon]] †,<br />[[Perikle|Periklo]] |komandant2=[[Darije Veliki|Darije I]],<br />[[Mardonije]] †,<br />[[Datis]] †,<br />[[Artafern]],<br />[[Kserks I]],<br />[[Artabaz I|Artabaz]],<br />[[Megabiz II|Megabiz]], <br />[[Hidarn Mlađi|Hidarn]] }} '''Grčko-perzijski ratovi''' ili '''Perzijski ratovi''' su serija vojnih sukoba između [[antička Grčka|grčkih]] [[polis]]a i [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] koji počinju [[499. pne.]] i traju punih 50 godina, sve do [[449. pne.]] Termin ''Perzijski ratovi'' odnosi se na ekspedicije [[Darije Veliki|Darija Velikog]] ([[490. pne.]]) i njegova sina [[Kserks I|Kserksa I.]] ([[480. pne.|480.]]–[[479. pne.]]) koje su unatoč pojedinim uspješnim grčkim otporima završile razaranjem grada [[Drevna Atena|Atene]] što je bila odmazda za atensko poticanje [[Jonski ustanak|Jonskog ustanka]] u [[Mala Azija|Maloj Aziji]]. Glavni perzijski protivnici bili su [[Drevna Atena|Atena]] i [[Sparta]], dok su brojni grčki polisi bili na strani Perzije; [[Tesalija]], [[Beotija]], [[Teba (Grčka)|Teba]] i [[Antička Makedonija|Makedonija]]. Sukobi su se nastavili i nakon Kserksove ekspedicije i trajali su do [[449. pne.]] kada je potpisan [[Kalijin mir]]. == Historiografija == [[Datoteka:AGMA Hérodote.jpg|thumb|175px|thumb|[[Herodot]], glavni izvor o grčko-perzijskim ratovima]] Gotovo svi izvori o grčko-perzijskim ratovima su [[antička Grčka|grčki]], dok [[Iran|perzijskih]] zapisa ima jako malo budući kako ih je većina uništena u brojnim historijskim razaranjima. Najvažniji izvor o njihovim ratovima je svakako grčki historičar [[Herodot]] kojeg se često naziva „ocem historije“<ref>[[Ciceron]]: ''De Legibus'' I. 5.</ref>. Herodot je rođen [[484. pne.]] u [[Halikarnas]]u, glavnom gradu tadašnje perzijske [[satrap]]ije [[Karija|Karije]]. Između [[440. pne.|440.]] i [[430. pne.]] napisao je djelo „''Historija''“ ([[grčki jezik|grč.]] ''Historia'') koje prati korijene grčko-perzijskog sukoba, koji su završili [[449. pne.]]<ref name="Holland 16-17">Holland, str. 16.-17.</ref> Herodotovo djelo predstavlja svojevrsni [[roman]] i ima sasvim novi pristup, no u [[Zapadni svijet|zapadnom svijetu]] prihvaćen je kao tvorac [[historija|historije]] kakvu danas poznajemo<ref name="Holland 16-17"/>. [[Datoteka:Thucydides-bust-cutout ROM.jpg|thumb|left|thumb|175px|[[Tukidid]], koji je nastavio Herodotove priče]] Mnogi kasniji [[Antika|antički]] historičari unatoč tome što su slijedili njegov način rada ismijavali su Herodota, posebno [[Tukidid]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+1.21.1 Tukidid: ''Historija Peloponeskog rata'', I. 21.]</ref><ref name="Finley 15">Finley, str. 15.</ref>. Ipak, Tukidid je odlučio započeti svoj rad tamo gdje je Herdot stao (opsada [[Sest]]a), što je značilo kako je morao pomno proučiti Herodotov rad<ref name="Finley 15"/>. [[Plutarh]] je navelike kritizirao Herodota u svome [[esej]]u „''Na pakost Herodotu''“ u kojem je tvrdio kako je Herodot ''barbarofil'' i kako nije dovoljno progrčki nastrojen, što se pripisuje Plutarhovoj pristranosti odnosno [[antička Grčka|grčkom]] [[Nacionalizam|nacionalizmu]]. Negativan pogled na Herodota nastavio se i u doba [[evropa|europske]] [[Renesansa|renesanse]], no njegova djela i dalje su bila vrlo popularna<ref>{{Cite web |title=David Pipes; ''Herodotus: Father of History, Father of Lies'' |url=http://www.loyno.edu/history/journal/1998-9/Pipes.htm |access-date=2010-11-22 |archivedate=2007-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071227170138/http://www.loyno.edu/history/journal/1998-9/Pipes.htm |deadurl=yes }}</ref>. Unatoč tome, od [[19. vijek]]a Herodotova reputacija dramatično se popravila budući kako su brojna [[Arheologija|arheološka]] nalazišta potvrdila mnoge njegove priče<ref>Holland, str. 377.</ref>. Moderni pogled na Herodota jest kako je napravio izuzetan posao u svome djelu „''Historija''“, no njegovu kronologiju i numeriku gleda se sa skepticizmom<ref name="Holland 16-17"/>. Ipak, postoje brojni historičari koji vjeruju kako je Herodot izmislio vlastite verzije događaja u brojnim svojim pričama<ref>Fehling, str. 1.-277.</ref>. [[Tukidid]] je pisao uglavnom [[Peloponeski rat|Peloponeskom ratu]], no nije spominjao događaje između kraja Herodotovih priča i početka Peloponeskog rata. Tukididov rad je glavni izvor za događaje grčko-perzijskog sukoba od [[479. pne.]] nadalje. Od ostalih djela važno je spomenuti Eforovu ''Generalnu historiju'' iz [[4. vijek pne.|4. vijeka pne.]] koja uključuje događaje svih spomenutih sukoba. [[Diodor|Diodor sa Sicilije]] u [[1. vijek]]u piše knjigu historije koja također obuhvaća grčko-perzijske ratove. Najvažniji izvori o Perziji u grčkoj literaturi pripisuju se [[Ktezija|Kteziju]] koji je služio kao osobni liječnik [[Artakserks II|Artakserksa II.]] i koji je u [[4. vijek pne.|4. vijeku pne.]] pisao historiju prema perzijskim izvorima. U svojim se djelima Ktezije također ismijava Herodotu i proziva ga za pristranost i krive informacije. Nažalost, djela zadnje spomenutih historičara nisu u potpunosti sačuvana. Pojedini njihovi dijelovi spomenuti su u „''Myriobiblon''“ kojeg je u [[9. vijek]]u sastavio [[Fotije|Focije I.]] (kasnije patrijarh [[Istanbul|Carigrada]]), zatim u knjizi „''Eklogai''“ [[Bizantsko Carstvo|bizantskog]] cara [[Konstantin Porfirogenit|Konstantina VII. Porfirogeneta]], te u bizantskoj enciklopediji „[[Suda]]“ iz [[10. vijek]]a. Pretpostavlja se kako je većina tih izvora izgubljena prilikom uništavanja imperijalne biblioteke u [[Istanbul|Carigradu]] tokom [[četvrti krstaški pohod|četvrtog križarskog rata]] [[1204]]. godine. Moderni historičari su stoga prisiljeni nadopunjavati [[Herodot]]ova i [[Tukidid]]ova djela sa ostacima kasnijih autora kao što su [[Plutarh]]ove biografije ili radovi [[geograf]]a [[Pauzanije (geograf)|Pauzanija]] (kojeg ne valja miješati sa istoimenim spartanskim generalom). Neki [[antički Rim|rimski]] historičari također u svojim djelima spominju grčko-perzijske ratove. Među njima su [[Justin (historičar)|Justin]] i [[Kornelije Nepot]], poznat po svojim biografijama. == Korijeni sukoba == [[Datoteka:Turkey ancient region map ionia.JPG|thumb|280px|[[Jonija]] (označena žutom bojom) na karti zapadne [[Mala Azija|Male Azije]]]] Tijekom [[Antika#Mračno razdoblje|mračnog doba]] nakon raspada [[mikenska Grčka|mikenske kulture]], znatan broj [[Grci|Grka]] naselio se u [[Mala Azija|Maloj Aziji]]. Te doseljenike činili su Grci iz tri plemenske skupine: [[Eolida|Eoljana]], [[Jonjani|Jonjana]] i [[Dorani|Dorana]]<ref name="Herodot 1.142-1.151">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.142.1 Herodot, 1.142.1]-[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.151.1 I. 151.]</ref>. Jonjani su se naselili uz obale [[Lidija|Lidije]] i [[Karija|Karije]], te su podigli dvanaest gradova koji su kasnije postali [[Jonija|Jonijom]]<ref name="Herodot 1.142-1.151"/>. Ti gradovi bili su [[Milet]] (glavni grad), [[Priena]] i [[Myus]] u Kariji; [[Efes|Efez]], [[Kolofon]], [[Lebed]], [[Teo (grad)|Teo]], [[Klazomena]], [[Fokeja]] i [[Eritrija]] u Lidiji; te otoci [[Samos]] i [[Hios (otok)|Hios]]<ref name="Herodot 1.143.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.143.1 Herodot, I. 143.]</ref>. Iako su jonski gradovi bili međusobno nezavisni, dijelili su isto podrijetlo i kulturu, te su imali slične [[Grčki hram|hramove]] i mjesta okupljanja; ''panionione''. Zbog velikih sličnosti gradovi su osnovali „kulturni savez“ kojem nisu mogli pristupiti drugi gradovi, pa čak ni ostala jonska plemena<ref name="Herodot 1.143.1"/><ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.148.1 Herodot, 1.148]</ref>. Gradovi u [[Jonija|Joniji]] ostali su nezavisni sve dok ih nisu pokorili [[Lidija|Lidijci]] iz zapadne [[Mala Azija|Male Azije]]. Lidijski kralj [[Alijat II]]. napao je grad [[Milet]], a sukob je završio sporazumom o savezništvu između Mileta i Lidije, što je značilo kako će grad imati unutrašnju autonomiju no slijediti će lidijsku vanjsku politiku<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.22.1 Herodot, 1.22]</ref>. Istovremeno, Lidijci su bili u sukobu sa [[Medijci]]ma pa je Milet poslao vojsku da pomogne Lidiji. Na posljetku je potpisan mirovni sporazum između Lidije i [[Medijska Monarhija|Medijske Monarhije]] prema kojem je rijeka [[Kizil]] postala granicom dviju zemalja<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.75.1 Herodot, I. 75.]</ref>. Slavni lidijski kralj [[Krez]] naslijedio je svoga oca Alijata II. oko [[560-e pne.|560. pne.]], a nedugo poslije osvojio je preostale grčke gradove u Maloj Aziji<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.26.1 Herodot, I. 26.]</ref>. [[Datoteka:Persian Empire, 490 BC.gif|thumb|left|280px|thumb|[[Ahemenidska Monarhija|Ahemenidska Perzijska Monarhija]] oko [[490. pne.]]]] [[Persijanci|Perzijski]] princ [[Kir Veliki]] godine [[550-e pne.|553. pne.]] pokrenuo je [[Perzijski ustanak]] protiv medijskog kralja [[Astijag]]a. Iako je u to doba [[Fars|Perzija]] bila nevažan dio [[Medijska Monarhija|Medijske Monarhije]], Kir Veliki je bio Astijagov unuk koji je dobio potporu dijela medijske aristokracije<ref name="Holland 9-12">Holland, str. 9.-12.</ref>. Do [[550-e pne.|550. pne.]] pobuna je završila a Kir je izašao iz nje kao pobjednik, te je osnovao [[Ahemenidska Monarhija|Ahemenidsku Perzijsku Monarhiju]] na temeljima [[Medijska Monarhija|Medijske Monarhije]]<ref name="Holland 9-12"/>. [[Krez]] je [[Perzijski ustanak|medijsko-perzijski sukob]] vidio kao priliku da proširi svoj imperij, pa je pitao u proročištu [[Delfi]] za savjet na što mu je odgovoreno: „ako Krez prijeđe rijeku Halis, velika monarhija biti će pokorena“<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.53.1 Herodot, 1.53]</ref>. Krez prema legendi nije razumio dvosmislenost poruke i potom lakomisleno kreće u rat protiv [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskog Carstva]], no [[Kir Veliki]] ga teško poražava pa cijela [[Lidija]] pada pod perzijsku kontrolu<ref>Holland, str. 13.-14.</ref>. Za vrijeme borbi protiv Lidijaca, [[Kir Veliki]] poslao je poruku [[Jonija|Jonjanima]] i zatražio od njih da se pobune protiv [[Lidija|lidijske]] vladavine, što su oni odbili<ref name="Herodot 1.141.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.141.1 Herodot, I. 141.]</ref>. Nakon što je Kir Veliki završio osvajanje Lidije, jonski gradovi ponudili su mu isti status koji je imao i svrgnuti lidijski kralj [[Krez]]<ref name="Herodot 1.141.1"/>, no Kir ih odbija jer mu prethodno nisu htjeli pomoći. Jonjani su se tada pripremali za obranu, a Kir je poslao [[Medijci|medijskog]] generala [[Harpag]]a da osvoji [[Jonija|Joniju]]<ref name="Herodot 1.162.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.162.1 Herodot, I. 162.]</ref>. Perzijski vojskovođe [[Mazar]] i [[Harpag]] osvajaju cijelu [[Mala Azija|Malu Aziju]]; [[Likija|Liciju]], [[Kilikija (satrapija)|Ciliciju]] i [[Fenikija|Feniciju]], uključujući [[antička Grčka|grčke]] [[polis]]e pomoću opsadnih tehnika koje su bile nepoznate [[Grci]]ma<ref name="Herodot 1.162.1"/>. Harpag je prvo napao [[Fokeja|Fokeju]], čiji su stanovnici odlučili napustiti grad i pobjeći na [[Sicilija|Siciliju]], no mnogi su se kasnije vratili<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.164.1 Herodot, I. 164.]</ref>. Dio stanovnika grada [[Teo (grad)|Tea]] također je emigrirao prilikom Harpagovih napada, dok su ostali Jonjani odlučili ostati u svojim gradovima ali su ubrzo pokoreni<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.169.1 Herodot, I. 169.]</ref>. Neposredno nakon pokoravanja [[Jonija|Jonije]], Perzijanci su shvatili kako je uprava nad Jonjanima vrlo komplicirana. Diljem [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] Kir Veliki imao je saveznike koji su mu pomagali u upravljanju državom (npr. [[jevreji|židovsko]] svećenstvo u [[Judeja|Judeji]]<ref name="Holland 147-151">Holland, str. 147.-151.</ref>), no takvih u Joniji nije bilo već je gradovima vlada svojevrsna [[aristokracija]]. Perzijanci su stoga u Joniji koristili metodu „podijeli pa vladaj“<ref name="Holland 147-151"/>; sponzorirali su razne jonske tiranine koji su često međusobno ratovali. Vladari jonskih [[polis]]a imali su težak zadatak udovoljavanja perzijskim zahtjevima i željama svojih stanovnika, što je kasnije kulminiralo sveopćim nezadovoljstvom i konačno jonskim ustankom<ref>Holland, str. 155.-157.</ref>. == Jonski ustanak (499.-493. pne.) == [[Datoteka:Ionian Revolt Campaign Map.png|300px|thumb|Glavni događaji [[Jonski ustanak|Jonskog ustanka]]]] Pod jonskim ustankom podrazumijeva se vojna pobuna [[Eolida|Eoljana]], [[Dorani|Dorana]], [[Karija]]ca i [[Cipar|Ciprana]] u [[Mala Azija|Maloj Aziji]] protiv [[ahemenidska Monarhija|perzijske vladavine]], koja je trajala od [[499. pne.|499.]] do [[493. pne.]] Jedan od glavnih razloga pobune je vladavina [[Jonija|jonskih]] tiranina (npr. [[milet]]ski [[Histiej]] i [[Aristagora]]) koje je sponzorirala [[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]]. Godine [[499. pne.]] miletski vladar [[Aristagora]] zajedno sa perzijskim [[satrap]]om grada [[Sard]]a<ref name="Holland 160-162">Holland, str. 160.-162.</ref> [[Artafern]]om kreće u zajednički pohod protiv dobro utvrđenog [[Naksos]]a<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+5.33.1 Herodot, V. 33.]</ref> čiji bi pad osvajačima donio veliki financijski profit i vojno-politički prestiž. Pohod završava neuspjehom<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+5.34.1 Herodot, V. 34.]</ref>, a osjećajući kako će izgubiti vladarsko mjesto Aristagora podiže cijelu [[Jonija|Joniju]] na ustanak protiv perzijskog kralja [[Darije Veliki|Darija Velikog]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+5.35.1 Herodot, V. 35.]</ref>. Godine [[498. pne.]] Jonjani uz potporu grčkih polisa [[Drevna Atena|Atene]] i [[Eretrija|Eretrije]] kreću u pohod na grad [[Sard]] kojeg ubrzo poražavaju i spaljuju. Ipak, na putu natrag u [[Jonija|Joniju]] sustiže ih perzijska vojska i katastrofalno ih poražava u bitci kod [[Efes|Efeza]]<ref name="Holland 160-162"/><ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+5.102.1 Herodot, V. 102.]</ref>. Ovaj pohod predstavljao je jedinu jonsku ofenzivu tijekom ustanka, koji se narednih godina zasnivao na defenzivi protiv perzijske vojske. Perzijanci su odgovorili [[497. pne.]] sa tri paralelna napada na vanjska područja pobune koja ponovno zauzimaju, no pobuna se proširuje i na [[Karija|Kariju]] što otežava perzijske planove. Unatoč početnim uspjesima u gušenju pobune u Kariji, perzijski general Dauris u bitci kod [[Pedas]]a upada u zasjedu i biva poražen, nakon čega je pobuna tokom [[496. pne.|496.]] do [[495. pne.]] bila u pat poziciji. [[Datoteka:Miletus agora.jpg|thumb|left|300px|thumb|Ruševine [[Jonija|jonskog]] grada [[Milet]]a]] Godine [[494. pne.]] perzijska vojska i mornarica se pregrupiraju, i kreću u odlučno suzbijanje pobune u [[Milet]]u. Jonska mornarica pokušava im se suprotstaviti no u [[Bitka kod Lade|bitci kod Lade]] bivaju katastrofalno poraženi nakon što je [[Samos]] prešao na perzijsku stranu<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.14.1 Herodot, VI. 14.]</ref>. Milet je tada opkoljen i zauzet, a njegovo stanovništvo zarobljeno. Ovaj dvostruki jonski poraz označio je kraj pobune<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.31.1 Herodot, VI. 31.]</ref>, nakon čega su se predali i susjedni [[Karija|Karijci]]. Perzijanci su [[493. pne.]] čistili ostatke pobune u [[antička Grčka|grčkim]] gradovima uz [[Egejsko more|egejsku]] obalu, a zatim su Jonjanima nametnuli mir koji se smatrao pravednim i poštenim. Jonski ustanak predstavlja prvi veći sukob između [[Grci|Grka]] i [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]], te općenito početak grčko-perzijskih ratova. Iako je [[Mala Azija]] vraćena pod perzijsku kontrolu, [[Darije Veliki]] odlučio je kazniti [[Drevna Atena|Atenu]] i [[Eretrija|Eretriju]] zbog njihove potpore jonskom ustanku, i time oslabiti svoje neprijatelje koji su ugrožavali stabilnost njegovog zapadnog dijela monarhije. Godine [[492. pne.]] Perzija pokreće prvu ekspediciju protiv kopnene [[Antička Grčka|Grčke]] koja se smatra izravnom posljedicom jonskog ustanka<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=NjeM0kcp8swC&pg=PA269&dq=Ionian+revolt#PPA272,M1 John V. A. Fine: ''The Ancient Greeks - A critical history'', str. 269.-277.]</ref>. == Darijeve ekspedicije (492.-490. pne.) == [[Datoteka:Darius-Vase.jpg|200px|thumb|[[Darije Veliki]]]] Nakon smirivanja jonskog ustanka [[ahemenidska Monarhija|perzijski]] kralj [[Darije Veliki]] počinje kovati planove za uklanjanje [[antička Grčka|grčke]] prijetnje sa zapada, odnosno na kažnjavanje [[Drevna Atena|Atene]] i [[Eretrija|Eretrije]] zbog potpore [[Jonski ustanak|jonskom ustanku]]<ref name="Holland 177-178">Holland, str. 177.-178.</ref>. Za vrijeme vladavine Darija Velikog pokrenute su dvije veće ekspedicije protiv neprijateljskih [[polis]]a<ref name="Holland 177-178"/>. === Mardonijev pohod (492. pne.) === Prva perzijska kažnjenička ekspedicija pokrenuta je [[492. pne.]] a predvodio ju je [[Mardonije]]<ref name="Herodot 6.43.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.43.1 Herodot, VI. 43.]</ref>, zet [[Darije Veliki|Darija Velikog]]. On ponovno osvaja [[evropa|europsku]] pokrajinu [[Trakija|Tračku]] koja je nominalno bila dijelom [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] od [[510-e pne.|513. pne.]]<ref>Holland, str. 153.</ref> Mardonije potom priključuje [[Antička Makedonija|Makedoniju]] pod perzijsku upravu, iako je ona prethodno bila nezavisni saveznik Perzijanaca<ref name="Herodot 6.43.1"/>. Njegovi daljnji pohodi zaustavljeni su kod [[sveta Gora|poluotoka Atosa]] gdje mu je većina mornarice stradala u velikoj oluji. Nakon toga vodio je bitku protiv [[Tračani|tračkih]] plemena gdje pobjeđuje unatoč ranjavanju. Ipak, gubitak flote prisilio ga je da se vrati u [[Mala Azija|Malu Aziju]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.45.1 Herodot, VI. 45.]</ref>. Sljedeće godine [[Darije Veliki]] šalje ambasadore u sve [[antička Grčka|grčke]] [[polis]]e od kojih traži odanost perzijskoj kruni<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.48.1 Herodot, VI. 48.]</ref>. Većina grčkih polisa prihvaća perzijske uvjete, dok dvije glavne grčke sile [[Drevna Atena|Atena]] i [[Sparta]] odbijaju perzijsku ponudu<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.49.1 Herodot, VI. 49.]</ref>. Iduće godine Darije počinje spremati vojnu ekspediciju protiv Atene i Sparte<ref name="Holland 181-183">Holland, str. 181.-183.</ref>. === Datisov i Artafernov pohod (490. pne.) === Godine [[490. pne.]] perzijski vojni zapovjednici [[Datis]] i [[Artafern Mlađi]] zaduženi su od Darija Velikog da pripreme kombinirane kopnene i pomorske snage protiv Atene i Sparte. Njihova flota isplovila je iz [[Kilikija (satrapija)|Cilicije]]<ref name="Holland 181-183"/> prvo do otoka [[Rodos|Roda]] gdje je prema kronikama lindskog hrama Datis neuspješno pokušao opkoliti grad [[Lind]]<ref>Lind. Chron. str. 1.-59., od C. Higbie (2003.)</ref>. Perzijska mornarica potom nastavlja pohod prema otoku [[Naksos]] kojem se osvećuju za neuspješnu ekspediciju njihovih jonskih saveznika desetak godina ranije<ref>Holland, str. 183.-186.</ref>. Flota je potom nastavila sa ekspedicijom protiv drugih grčkih polisa u [[Egejsko more|Egejskom moru]]. Perzijska borbena grupa je konačno došla do [[Eubeja|Eubeje]] gdje se nalazio jedan od glavna dva cilja, grad [[Eretrija]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.98.1 Herodot, VI. 98.]</ref>. Stanovnici Eretrije nisu ni pokušavali spriječiti pristajanje ili napredovanje, već su se zatvorili u [[Fortifikacija|gradske zidine]] i počeli se spremati za opsadu<ref name="Herodot 6.100.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.100.1 Herodot, VI. 100.]</ref>. Perzijanci su šest dana napadali [[Fortifikacija|gradske zidine]] uz velike gubitke na obje strane<ref name="Herodot 6.100.1"/>, dok su sedmi dan dva ugledna Eretrijca izdala grad i otvorila vrata Perzijancima<ref name="Herodot 6.100.1"/>. Grad je potom razoren što je bila osveta za eretrijsku potporu opsadi i razaranju grada [[Sard]]a. ==== Bitka kod Maratona ==== [[Datoteka:Battle of Marathon Greek Double Envelopment.png|thumb|300px|left|thumb|[[Maratonska bitka|Bitka kod Maratona]]: [[drevna Atena|atenska]] krila okružuju [[Perzija]]nce]] Nakon što je Eretrija bila razorena, perzijske snage okrenule su se konačnom preostalom cilju, gradu [[Drevna Atena|Ateni]]. Perzijska mornarica pristala je uz obalu [[Atika (pokrajina)|Atike]] odnosno u [[Maraton, Grčka|Maratonskom]] zaljevu; oko 40&nbsp;km od [[Drevna Atena|Atene]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.102.1 Herodot, VI. 102.]</ref>. Atenjani su bili pod zapovjedništvom [[Miltijad|Miltijada Mlađeg]] koji je imao najviše iskustva o borbama protiv Perzijanaca, a njegove snage zauzele su dva prolaza na [[Maraton, Grčka|Maratonskoj]] ravnici. Protivničke snage mirovale su pet dana, nakon čega je [[Artafern Mlađi]] odlučio povesti cijelu [[Konjica|konjicu]] i dio pješaštva u direktni napad na Atenu<ref>Holland, str. 191.-193.</ref>. Kada su Atenjani vidjeli da su Perzijanci raspolovili snage, kako nema opasnosti od konjice za [[Hopliti|hoplite]] i kako je Atena u opasnosti, odlučili su u praskozorje šestog dana napasti ostatke perzijskih snaga. Unatoč brojčanoj inferiornosti, teško oklopljeni atenski [[hopliti]] uspjeli su poraziti perzijsku vojsku napadajući ih sa bokova. Perzijanci su potom brodovima napustili bojište<ref name="Holland 195-197">Holland, str. 195.-197.</ref>. [[Herodot]] spominje kako su Perzijanci imali 6.400, Atenjani 192<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.117.1 Herodot, VI. 117.]</ref>, a Platejci 11 gubitaka, no njegovi podaci ne smatraju se pouzdanima. Nakon što su Perzijanci napustili bojište, Atenjani su marširali što je brže moguće prema Ateni da je spase od ostatka perzijske vojske<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.115.1 Herodot, VI. 115.]</ref>. Uz obalu pokraj [[Pirej]]a stigli su na vrijeme i time spriječili iskrcavanje Perzijanaca pokraj Atene, nakon čega se Artafern odlučio povući u [[Mala Azija|Malu Aziju]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.116.1 Herodot, VI. 116.]</ref>. [[Maratonska bitka|Bitka kod Maratona]] bila je prekretnica u grčko-perzijskim ratovima jer je pokazala kako Perzijanci nisu nepobjedivi. Također, učvrstila je položaj [[Drevna Atena|Atene]] u [[antička Grčka|grčkom svijetu]], te je istaknula sve prednosti teško oklopljenog grčkog pješaštva ([[Hopliti|hoplita]])<ref name="Holland 195-197"/>. Bitka kod [[Maraton, Grčka|Maratona]] postala je inspiracija za trkačku [[Atletika|atletsku]] disciplinu [[maraton]], koja se temelji na priči o grčkom vojniku [[Filipid]]u koji je prema legendi trčao 42 kilometra da javi Atenjanima vijest o pobijedi nad Perzijancima. [[Prvi olimpijski maraton]] odigrao se na [[I. Olimpijske igre - Atena 1896.|Olimpijskim igrama u Ateni 1896. godine]], kada se trčalo od [[Maraton, Grčka|Maratona]] do moderne [[Atena|Atene]]<ref>Holland, str. 198.</ref>. == ''Interbellum'' (490.-480. pne.) == === Grčki polisi === [[Datoteka:Old Greece map.jpg|thumb|400px|Gradovi i [[polis]]i drevne [[Antička Grčka|Grčke]]]] [[Antička Makedonija|Makedonski]] vladar [[Aleksandar I od Makedonije|Aleksandar I.]] pristupio je [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskoj Monarhiji]] još u doba [[Mardonije]]ve ekspedicije. U [[Sparta|Sparti]] je oko [[488. pne.]] na vlast došao kralj [[Leonida I]]., naslijedivši svoga brata. Atenski junak iz bitke kod Maratona [[Miltijad|Miltijad Mlađi]] nagovarao je [[Drevna Atena|Atenjane]] na ekspediciju protiv [[Kikladi|Ciklada]] gdje su trebali postaviti obrambene linije<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.132.1 Herodot, VI. 132.]</ref>, no pohod završava neuspjehom u kojem je Miltijad teško ranjen. Njegov neuspjeh su u Ateni jako kritizirali Miltijadovi politički protivnici koji su ga željeli smijeniti sa dužnosti. Optužili su ga za izdaju i čak osudili na smrt, no umro je od zadobivenih rana prije izvršenja kazne pa je pokopan sa počastima<ref>Kornelije Nepot: ''Miltijad Mlađi'', VII.</ref>. Novo političko vodstvo u Ateni formirali su [[Temistokle|Temistoklo]] koji je bio vođa demokratske stranke, te [[Aristid]] iz aristokratske stranke. [[Ostrakizam|Ostracizam]] je prvi put korišten [[488. pne.]]<ref>[[Aristotel]]: ''Atenski ustav'', 22.4</ref>, a odnosio se na izgon političara koji su zagovarali properzijsku politiku. Tijekom ovog razdoblja [[Drevna Atena|Atena]] je bila u ratu protiv [[Egina|Egine]] čija je mornarica često nanosila Atenjanima gubitke što je izazivalo nezadovoljstvo kod atenskih žitelja. [[Temistokle|Temistoklo]] je uvjeravao svoje sugrađane da zaradu od rudnika [[Srebro|srebra]] iz [[Laurion]]a iskoriste za gradnju velike mornarice<ref>Kornelije Nepot: ''Temistoklo'', II.</ref><ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plut.+Them.+4.1 Plutarh: ''Temistoklo'', IV.]</ref>. Kada su čuli kako su Perzijanci počeli sa gradnjom [[pontonski most|pontonskog mosta]] preko [[Dardaneli|Dardanela]] odnosno kopanjem kanala kroz poluotok [[Sveta Gora|Atos]], Atenjani su panično ubrzali pripreme za rat. U jesen [[481. pne.]] [[Sparta]] je zajedno sa [[Drevna Atena|Atenom]] sazvala kongres u [[Posejdon]]ovom hramu pokraj [[Korintski kanal|korintskog tjesnaca]] na koji su bili pozvani svi [[antička Grčka|grčki]] [[polis]]i koji nisu bili administrativnim ili političkim dijelom Perzije, izuzevši [[Marseille|Masaliju]], njene kolonije, te [[Cirena|Cirenu]]. Na kongresu je obećano opće pomilovanje i solidarnost među grčkim polisima, a [[Drevna Atena|Atena]] i [[Egina]] su se javno pomirile. U ostale grčke gradove čiji veleposlanici nisu sudjelovali na kongresu poslani su glasnici koji su ih trebali obavjestiti o detaljima kongresnog dogovora<ref name="Herodot, VII. 145">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.145.1 Herodot, VII. 145.]</ref>. [[Magna Graecia|Kolonije]] na [[Sicilija|Siciliji]] i sa južne [[Italija|Italije]] također su pozvane da se pridruže novonastalom savezu, no pristali su pristupiti samo pod uvjetom da [[Sirakuza|sirakuški]] kralj [[Gelon]] postane zapovjednikom tog saveza, što su [[Sparta]]nci odbili<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.158.1 Herodot, VII. 158.]</ref>. [[Diodor|Diodor sa Sicilije]] spominje pak kako su Perzijanci sklopili pakt sa [[Kartaga|Kartagom]] koja je željela prisvojiti neke grčke kolonije na zapadnom i srednjem [[Sredozemno more|Mediteranu]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Diod.+11.1.1 Diodor sa Sicilije: „Knjižnica“, XI. 1.4.]</ref>. Ipak, jedina pomoć koju su Perzijanci primili bio je jedan brod iz [[Crotone]] koji se borio u [[Bitka kod Salamine|bitci kod Salamine]]. [[Argos|Arg]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.149.1 Herodot, VII. 149.]</ref> i [[Krit|Kreta]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.169.1 Herodot, VII. 169.]</ref> odbili su poslati izaslanike, dok nije sudjelovao ni svećenik iz [[Delfi]]ja. [[Krf]] je obećao pomoć, no kasnije su povukli ponudu a u okolicu [[Peloponez]]a poslali flotu koja je samo nagledala situaciju<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.168.1 Herodot, VII. 168.]</ref>. Grčki savez uglavnom se sastojao od [[Peloponez|peloponeskih]] polisa, [[Eubeja|Eubeje]] i [[Atika (pokrajina)|Atike]]. === Perzijska Monarhija === Nakon poraza [[Medijci|medijskog]] admirala [[Datis]]a u [[maratonska bitka|bitci kod Maratona]], [[Darije Veliki]] naredio je okupljanje glavne perzijske vojske koju je odlučio osobno povesti u pohod protiv [[Drevna Atena|Atene]]. Planove mu je privremeno pomutila pobuna u [[Stari Egipat|Egiptu]] [[486. pne.]] i prisilila ga na odgađanje nove ekspedicije u [[Antička Grčka|Grčkoj]]. Iduće godine Darije Veliki umire nakon 36 godina vladanja [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskom Monarhijom]]. Jedine pogreške u njegovoj karijeri bile su te što nije uspio pokoriti prostranu [[Skiti]]ju i kazniti [[Drevna Atena|Atenu]]. Naslijedio ga je sin [[Kserks I|Kserkso I.]] koji je političku karijeru započeo sa gušenjem pobuna u [[Stari Egipat|Egiptu]] i [[Babilonija|Babiloniji]], dok se Ateni odlučio posvetiti kasnije. Godine [[480. pne.]] perzijska vojska bila je spremna za pohod na kopnenu [[Antička Grčka|Grčku]]. [[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]] bila je vrlo tolerantno prema pokorenim narodima odnosno prema njihovim političkim i vjerskim slobodama, o čemu svjedoče drevni [[jevreji|židovski]] i [[stari Egipat|egipatski]] zapisi. Sličan odnos Perzijanci imali i prema [[Grci]]ma kojima je Darije Veliki financirao gradnju velikih [[Grčki hram|hramova]], ukidao [[ropstvo]] u [[antička Grčka|grčkim gradovima]], te [[Apolon]]ova ''sveta područja'' oslobađao od poreza. To je stvorilo velike simpatije [[Jonija|jonskih]], [[Antička Makedonija|makedonskih]] ali i [[Peloponez|peloponeških]] Grka (npr. grad [[Argos|Arg]]) prema Perzijskoj Monarhiji pa su stali na perzijsku stranu u narednom sukobu<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.138.1 Herodot, VII. 138.]</ref>. Obitelj Aleuada koja je vladala [[Larisa|Larisom]] u [[Tesalija|Tesaliji]] u savezništvu sa Perzijancima vidjeli su priliku da prošire svoju utjecaj<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.6.1 Herodot, VII. 6.]</ref>, a perzijskoj vojsci priključila se i [[Teba (Grčka)|Teba]]. == Kserksova ekspedicija (480.-479. pne.) == === Grčke pripreme === [[Datoteka:Greek soldiers of Greco–Persian Wars.png|thumb|350px|thumb|[[Antička Grčka|Grčki]] vojnici iz doba grčko-perzijskih ratova]] [[Drevna Atena|Atenjani]] su se pripremali za rat protiv [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] još od sredine [[480-ih pne.]] kada je na nagovor [[Temistokle|Temistokla]] donesena odluka o gradnji velikog broja [[trirema]] koje su bile neophodne Grcima za ovu vrstu sukoba<ref>Holland, str. 217.-223.</ref>. Atenjani nisu imali ljudstvo za borbu na kopnu i moru, pa su panično tražili savezništvo sa drugim [[antička Grčka|grčkim]] polisima. Godine [[481. pne.]] perzijski vladar [[Kserks I|Kserkso I.]] poslao je veleposlanike u koji su od grčkih polisa simbolično tražili „zemlju i vodu“, na što su pristali svi osim [[Drevna Atena|Atene]] i [[Sparta|Sparte]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.32.1 Herodot, VII. 32.]</ref>. Njihov izbor zbližio je dotad dva suparnička i najjača grčka polisa<ref name="Herodot, VII. 145"/>, koji su pokrenuli grčki kongres [[481. pne.]] u nadi na sakupe što veći broj saveznika. ==== Jačina grčkih snaga ==== [[Grci]] nisu imali „stajaću vojsku“ niti je za to bilo potrebe budući kako su ratovali na domaćem teritoriju pa su mogli formirati vojne trupe prema potrebi. Tijekom druge perzijske ekspedicije na grčkoj strani borio se različit broj vojnika; od 11.000 u [[termopilska bitka|bitci kod Termopila]] do 40.000 vojnika (prema modernim procjenama) ili 120.000 u [[Bitka kod Plateje|bitci kod Plateje]] (prema [[Herodot]]u)<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.29.1 Herodot, IX. 29.]</ref>. === Perzijske pripreme === Budući kako je nova perzijska ekspedicija ovaj put imala sveobuhvatni karakter, zahtijevala je dugo planiranje, pripremu zaliha, novačenje i prilagođavanje novim borbenim uvjetima<ref>Holland, str. 208.</ref>. [[Kserks I|Kserkso]] je odlučio sagraditi [[pontonski most]] preko Helensponta ([[Dardaneli|Dardanela]]) da olakša svojoj vojsci prijelaz na teritorij [[Evropa|Europe]], te iskopavanje kanala preko prevlake [[sveta Gora|brda Atos]] koji je bio na glasu kao vrlo opasan zbog morskih struja, plićaka i oluja, gdje je perzijska flota [[492. pne.]] doživjela velike gubitke<ref>Holland, str. 213.</ref>. Oba projekta predstavljala su ambiciozni inženjerski plan kojeg do tada nitko nije pokušao ostvariti. Početkom [[480. pne.]] pripreme su bile gotove, pa se perzijska vojska okupila u [[Lidija|lidijskom]] gradu [[Sard]]u nakon čega je počeo marš prema Europi. Vojska je kod [[Dardaneli|Dardanela]] prešla na europsko kopno preko dva velika [[pontonski most|pontonska mosta]] koji su predstavljali vrhunsko inženjersko dostignuće tog vremena<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.36.1 Herodot, VII. 36.]</ref>. ==== Jačina perzijskih snaga ==== [[Datoteka:Persian warriors from Berlin Museum.jpg|thumb|350px|thumb|Perzijski vojnici s antičkih reljefa]] Broj [[ahemenidska Monarhija#Vojska|perzijskih trupa]] koje je Kserkso poveo u ekspediciju protiv Grčke je predmet tisućljetne rasprave, budući da su antičke brojke pretjerano preuveličane. Herodot npr. navodi kako je u pohodu sudjelovalo 2.6 milijuna Perzijanaca s jednako toliko njihovih saveznika što čini nevjerojatan broj od 5.2 milijuna ljudi<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.186.1 Herodot, VII. 186.]</ref>. Grčki pjesnik [[Simonid sa Keja]] spominje brojku od četiri milijuna, dok [[Ktezija|Ktezije]] daje brojku od 80.000 perzijskih vojnika<ref>{{Cite web |title=Ktezije: ''Persica'' (Livius.org) |url=http://www.livius.org/ct-cz/ctesias/photius_persica2.html |access-date=2010-11-22 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111172659/http://www.livius.org/ct-cz/ctesias/photius_persica2.html |dead-url=yes }}</ref>. Moderni historičari skloni su potpunom odbacivanju tih antičkih brojki koje smatraju nerealnim budući da su ih pisali pristrani grčki historičari<ref>Holland, str. 237.</ref>. Moderne procijene variraju od najviše 200-250 tisuća vojnika, do minimuma od svega 15-20 tisuća vojnika<ref>{{Cite web |url=http://www.iranchamber.com/history/articles/persian_wars5.php |title=The size of the Persian army (Iran Chamber) |access-date=2010-11-22 |archive-date=2010-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210202603/http://www.iranchamber.com/history/articles/persian_wars5.php |url-status=dead }}</ref>. Točan broj perzijskih trupa koje su sudjelovale u bitci otežava i nerazjašnjenost jesu li prema Termopilu krenuli svi perzijski vojnici, ili je dio ostao u vojnim kampovima u [[Antička Makedonija|Makedoniji]] i [[Tesalija|Tesaliji]]. Perzija je bila prvo federalna država u historiji i objedinjavala je teritorije desetaka raznih naroda. Budući da su Perzijanci prema pokorenim narodima provodili politiku tolerancije, zaštite i ukidanja ropstva, velika većina naroda stala je uz Perziju tokom ratova protiv grčkog saveza. Vojnici mnogih naroda dobrovoljno sudjelovali su u perzijskoj vojsci, što uključuje [[Perzija]]nce, [[Medijci|Medijce]], [[Asirija|Asirce]], [[Fenikija|Feničane]], [[Babilonija|Babilonce]], [[Indija|Indijce]], [[Stari Egipat|Egipćane]], [[Jevreji|Židove]], [[Arapi|Arape]], te [[Grci|Grke]] iz perzijskih satrapija odnosno savezničkih pokrajina. Kserksov otac [[Darije Veliki|Darije I. Veliki]] bio je vrlo obziran prema svojim grčkim građanima kojima je financirao gradnju velikih hramova, ukidao ropstvo u grčkim gradovima, te [[Apolon]]ova „sveta područja“ oslobađao od poreza. To je stvorilo velike simpatije jonskih i makedonskih Grka prema Perziji pa su stali na njihovu stranu tijekom grčko-perzijskih ratova jer time su osiguravali prosperitet i sigurnost, za razliku od savezništva s moćnijim grčkim polisima koji su ratovali međusobno i time konstantno slabili. Okosnicu [[ahemenidska Monarhija#Vojska|perzijske vojske]] činili su elitni [[Perzijski besmrtnici]] i medijski kopljanici. Besmrtnici su bili elitna pješadijska jedinica poznata diljem svijeta po svojoj hrabrosti i sposobnosti, koja je uvijek brojala 10.000 vojnika<ref>{{Cite web |title=Perzijski besmrtnici (Livius.org) |url=http://www.livius.org/ia-in/immortals/immortals.html |access-date=2010-11-22 |archivedate=2010-03-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100325193306/http://www.livius.org/ia-in/immortals/immortals.html |deadurl=yes }}</ref>. Članovi tih elitnih jedinica trenirani su od rođenja, a njima su mogli postati samo [[Perzija]]nci i [[Medijci]]. Ime su dobili po tome što bi u slučaju pogibije, bolesti ili starosti određenog člana na njegovo mjesto došao novi vojnik. U mirnodopsko vrijeme služili su kao [[Ahemenidska Monarhija|vladarska]] tjelesna zaštita. Bili su naoružani kratkim [[Luk (oružje)|lukom]], [[koplje]]m i [[mač]]em, te zaštićeni metalnim [[oklop]]om<ref>{{Cite web |title=The equipment of the Persian Immortal (Hellas.net) |url=http://monolith.dnsalias.org/~marsares/warfare/army/p_immort.html |access-date=2010-11-22 |archive-date=2010-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100725063552/http://monolith.dnsalias.org/~marsares/warfare/army/p_immort.html |dead-url=yes }}</ref>. Medijski kopljanici podjednako dobro su se koristili kopljem i štitom, te su među perzijskim pješaštvom imali iznimnu reputaciju, odmah nakon Besmrtnika. Štit ''geron'' bio im je napravljen od pletenog šiblja prevučenog kožom koji je pružao dobru zaštitu od napada [[strijela]]ma, no nedovoljnu zaštitu od preciznih uboda teških [[mač]]eva. === Tračka, Makedonija i Tesalija (rana 480. pne.) === [[Datoteka:Battle of Thermopylae and movements to Salamis, 480 BC.gif|300px|thumb|left|thumb|Glavni događaji u doba [[Kserks I|Kserksove]] vojne ekspedicije]] Nakon što su prešli na [[evropa|europsko]] tlo u travnju [[480. pne.]] perzijska vojska krenula je u pohod prema [[Antička Grčka|Grčkoj]]. [[Legenda]] kaže kako je uoči samog prelaska preko Dardanela oluja uništila pontonske mostove, zbog čega je Kserkso dao bičevati more kako bi se smirilo<ref>{{Cite web |title=Kserkso - Kanal i Kserksov most (PersianEmpire.info) |url=http://persianempire.info/Xerxes.htm#The_Canal_and_The_Bridge_of_Xerxes |access-date=2010-11-22 |archive-date=2010-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101001234212/http://persianempire.info/Xerxes.htm#The_Canal_and_The_Bridge_of_Xerxes }}</ref>. Od Helenspota ([[Dardaneli|Dardanela]]) do grada [[Terma]] na sjeverozapadu [[Egejsko more|Egejskog mora]] kretanje je bez otpora trajalo tri i pol mjeseca, dok su se zaustavili u blizini Doriskosa gdje im se priključila perzijska mornarica. [[Kserks I|Kserkso]] je tada regrupirao svoje trupe u taktičke jedinice te nastavio sa pohodom<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.100.1 Herodot, 7.100]</ref>. Kongres grčkih saveznika sastao se ponovo na proljeće [[480. pne.]] gdje je odlučeno kako će prodor Perzijanaca braniti usku dolinu Tempe na granicama [[Tesalija|Tesalije]]<ref>Holland, str. 248.-249.</ref>. Ipak, kada su došli do doline [[Aleksandar I od Makedonije|Aleksandar I.]] upozorio ih je kako se dolinu može zaobići sporednim putem, pa su se odlučili povući<ref name="Herodot 7.173.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.173.1 Herodot, VII. 173.]</ref>. Nedugo poslije primili su vijest kako je perzijska vojska prešla na [[evropa|europsko tlo]]<ref name="Herodot 7.173.1"/>. Drugi grčki plan predložio je [[Temistokle|Temistoklo]], koji je savjetovao grčke saveznike da pokušaju spriječiti perzijski prodor kod prolaza [[Termopil]]. Taj uski prolaz odabran je zato što je topografija terena odgovarala grčkim [[hopliti]]ma (teško oklopljeno [[pješadija|pješaštvo]]) u planu da neutraliziraju perzijsku brojčanu nadmoć. Također, kako bi spriječili perzijski obilazak Termopila morskim putem, [[drevna Atena|atenska]] i saveznička mornarica odlučili su blokirati uski kanal pokraj rta [[Artemizij]]a. Ova paralelna strategija prihvaćena je na grčkom kongresu<ref>Holland, str. 255.-257.</ref>, gdje je odbijen plan [[Peloponez|peloponeških]] gradova za obranu [[Korintski kanal|prevlake na Korintu]] koji je uključivao i evakuaciju atenskih civila u peloponeski grad [[Trezena|Trezenu]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+8.40.1 Herodot, VIII. 40.]</ref>. === Bitke kod Termopila i Artemizija (kolovoz 480. pne.) === [[Datoteka:Thermopylae shoreline changes map.png|thumb|300px|Karta s promijenama obale kod Termopila iz doba [[500. pne.]] do danas]] Sa [[strategija|strateškog]] gledišta obrana Termopila predstavljala je najbolji mogući način obrane od superiornijeg neprijatelja. Grčki plan nije uključivao direktan oružani sukob protiv Perzije za koji su znali da ne mogu pobijediti, već zaustavljanje perzijskog napredovanja u Grčku pa se grčka [[Vojna doktrina|doktrina]] zasnivala isključivo na obrani. Obrana prolaza kod [[Termopil]]a i tjesnaca kod [[Artemizij]]a odabrana je zbog geografskih karakteristika budući da u uskim kopnenim i morskim prolazima perzijska brojčana nadmoć ne može doći do izražaja. Budući da se perzijska ekspedicija služila paralelnim snagama na kopnu i moru, kopnena vojska ovisila je o zalihama koje je prenosila njihova mornarica pa nisu mogli dopustiti da se zadrže na jednom mjestu duže vrijeme<ref name="Holland 285">Holland, str. 285.</ref>. Perzijanci su uoči bitke znali da se moraju ili povući ili dalje napredovati da zadrže koordinaciju trupa na kopnu i zaliha na moru, a prolaz kod Termopila kao geografsko usko grlo predstavljalo je mogući problem za njihovo napredovanje<ref name="Holland 285"/>. [[Taktika|Taktički]] gledano, prolaz kod Termopila bio je idealno mjesto za grčki stil ratovanja. Vojna formacija [[falanga|falange]] koju su koristili [[hopliti]] mogla je blokirati uski prolaz bez opasnosti da ih s bokova napadne perzijska [[konjica]]. Također, prednosti falange u odnosu na perzijske formacije su da su grčki vojnici opremljeni teškom kacigom, [[oklop]]om i štitom, dok je većina perzijske vojske bila [[pješadija|lako pješaštvo]] (tzv. [[sparabara]]), izuzevši teško oklopljene [[Perzijski besmrtnici|Perzijske besmrtnike]]. Glavna slaba točka kod Grka bio je planinski prolaz koji je vodio paralelno s Termopilskim vratima i koji je mogao Perzijancima poslužiti da zaobiđu i okruže grčke snage. Iako je taj put bio vjerojatno neprohodan za perzijsku konjicu, mogao je poslužiti njihovom pješaštvu od kojeg je veći dio bio treniran u planinskim uvjetima borbe<ref>Holland, str. 288.</ref>. Leonida je čuo za taj put od lokalnog stanovništva, pa je stacionirao tisuću Fokiđana da ga blokiraju<ref>Holland, str. 262.</ref>. U doba bitke, prolaz kod [[Termopil]]a nalazio se između planine i obale Malijskog zaljeva, bio je toliko uzak (14 m) da su istovremeno mogla proći samo jedna bojna kola. Na južnoj strani nalazile su se litice planine, dok se s južne strane nalazio morski zaljev. Na stazi su se nalazila tri suženja ili ''vrata'' (pylai); na srednjim vratima nalazio se zid koji su vijek ranije podigli Fokiđani da se zaštite od [[Tesalija|tesalijske]] invazije<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.176.1 Herodot, VII. 176.]</ref>. Naziv ''Termopil'' što na [[Grčki jezik|grčkom jeziku]] znači ''Vruća vrata'' dolazi od vrućih [[izvor]]a koji se nalaze u neposrednoj blizini prolaza. [[Datoteka:Léonidas aux Thermopyles (Jacques-Louis David).PNG|thumb|left|thumb|300px|Leonida kod [[Termopil]]a, naslikao [[Jacques Louis David]] ([[1814]].)]] Detalji bitke slabo su poznati budući da se temelje uglavnom na Herodotovim legendama, koje se pak temelje na iskazima svega nekolicine Grka koji su preživjeli cijelu bitku. Gotovo pouzdano se zna kako je Kserkso dao Grcima ultimatum od 5 dana da se povuku. Nakon što su se Grci odbili povući poslao je vojnike u napad. Herodot tvrdi kako su Perzijanci više puta odbijeni uz velike gubitke i kako je bitka trajala tri dana. Kao dokaz tim navodima spominje da su grčki [[hopliti]] imali duža [[koplje|koplja]], za razliku od Perzijanaca koji su bili naoružani kratkim kopljima i [[strijela]]ma. Prema jednoj od legenda, nakon kraja drugog dana borbi lokalni grčki pastir [[Efijalt]] je prebjegao Perzijancima i rekao im za drugi prolaz paralelan sa Termopilom<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.213.1 Herodot, VII. 213.]</ref>, koji je branilo 1.000 Grka. Kada su Perzijanci napali taj dio prolaza, Grci su se nakon slabog otpora povukli poslije čega su Grci ostali zarobljeni na prolazu. Uoči opkoljavanja Leonida je zaključio kako daljnja obrana nije moguća pa je naredio povlačenje, međutim 700 Tespijanaca pod vodstvom [[Demofil]]a odbilo se povući s ostatkom grčkih trupa, već su ostali zajedno s oko 300 [[Sparta]]naca, Leonidinih osobnih tjelohranitelja i oko 400 [[Teba (Grčka)|Tebanaca]]. Razlozi zbog kojih su ostali nisu poznati, navodi se kako su se ostali boriti zbog časne pogibije i slave, no također postoji scenarij prema kojem se nisu ni mogli povući budući da su ih Perzijanci okružili. Na posljetku bitke Tebanci su se predali, dok su se Spartanci i Tespijanci suočili se elitnom perzijskom jedinicom [[Perzijski besmrtnici|Besmrtnika]] protiv kojih su svi [[Grci]] izginuli<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/591710/Battle-of-Thermopylae Bitka kod Termopila (enciklopedija Britannica)]</ref>. Paralelno sa bitkom kod [[Termopil]]a grčka mornarica sastavljena od 271 [[trirema]] branila je prolaz kod rta [[Artemizij]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+8.1.1 Herodot, VIII. 1.]</ref> gdje se bitka vodila tri dana, nakon čega su primili vijest o kopnenom porazu [[Leonida I|Leonide]] i grčkih saveznika. Budući kako je grčka flota bila teško oštećena i kako više nije bilo potrebe za obranom tjesnaca, odlučili su se povući do otoka [[Salamina (otok)|Salamine]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+8.21.1 Herodot, VIII. 21.]</ref>. === Bitka kod Salamine (rujan 480. pne.) === Perzijska [[termopilska bitka|pobjeda kod Termopila]] značila je pad cijele [[Beotija|Beotije]] pod perzijsku vlast, dok je put prema [[Atika (pokrajina)|Atici]] bio otvoren. Ostatak [[drevna Atena|atenske]] populacije evakuiran je uz pomoć savezničke mornarice na otok [[Salamina (otok)|Salaminu]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+8.42.1 Herodot, VIII. 42.]</ref>. [[Peloponez|Peloponeski]] saveznici počeli su sa pripremama [[fortifikacija|obrambenih linija]] na [[Korintski kanal|Korintskoj prevlaci]] gradeći zidine, uništavajući cestu od [[Megara|Megare]], te potpunim napuštanjem [[Drevna Atena|Atene]]<ref>Holland, str. 300.</ref>. U gradu je ostala nekolicina ratnika koji su pokušali obraniti [[akropolj (Atina)|atensku akropolu]], no Perzijanci su ih ubrzo porazili. Nakon pada [[Drevna Atena|Atene]] Kserkso je odlučio kazniti grad spaljivanjem do temelja<ref>Holland, str. 305.-306.</ref>, no navodno se pokajao zbog tog čina. Spaljivanje osvojenog grada bio je neprimjeren porez nekarakterističan za Kserksove prethodnike [[Kir Veliki|Kira Velikog]] i [[Darije Veliki|Darija Velikog]] koji su se prema pokorenim gradovima odnosili sa velikim poštovanjem; ukidajući ropstvo i tolerirajući lokalne religije. Kserksovo spaljivanje Atene smatra se odmazdom za atenskoj potpori [[Jonija|Jonjanima]] koji su spalili perzijski grad [[Sard]] u satrapiji [[Lidija|Lidiji]]. [[Datoteka:Battle of salamis.png|thumb|300px|[[Bitka kod Salamine]]]] Perzijanci su sada imali pod kontrolom većinu [[Antička Grčka|Grčke]], i [[Kserks I|Kserkso]] je imao u planu što brže završiti vojnu ekspediciju<ref name="Holland 327-329">Holland, str. 327.-329.</ref>. Da je Kserkso porazio grčku mornaricu, bio bi u izglednoj prilici natjerati ostale Grke na predaju<ref>Holland, str. 308.-309.</ref>, dok se [[Temistokle|Temistoklo]] nadao kako će perzijskim pomorskim porazom odvratiti Perzijance od daljnjih napada na ostatak Grčke<ref>Holland, str. 303.</ref>. Saveznička grčka mornarica spremno je čekala dolazak perzijske flote ispred obala [[Salamina (otok)|Salamine]], stacioniravši se u uskom [[Saronski zaljev|Saronskom zaljevu]] koji je dijelio poluotok [[Peloponez]] od ostatka grčkog kopna<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+8.63.1 Herodot, VIII. 63.]</ref><ref>Holland, str. 309.-315.</ref>. S obzirom na navedene geografske karakteristike, perzijska brojčano superiornija flota nije mogla ostvariti premoć, budući kako nisu mogli manevrirati niti su poznavali krajolik<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+8.89.1 Herodot, VIII. 89.]</ref>. Grci su iskoristili priliku i napali perzijsku mornaricu, te ostvarili veliku pobjedu te osigurali [[Peloponez]]. Oko 200 od 1200 perzijskih brodova bilo je potopljeno ili zarobljeno<ref>Holland, str. 320.-326.</ref>. Bitka je ostala upamćena i po sudjelovanju vjerojatno prve [[admiral]]ice u historiji, [[Artemizija I od Karije|Artemizije]] iz [[Karija|Karije]] koja je predvodila skupinu od pet perzijskih brodova<ref>{{Cite web |title=Artemizija I. (Irandokht.com) |url=http://www.irandokht.com/editorial/index4.php?area=org&sectionID=14&editorialID=3292 |access-date=2010-11-22 |archivedate=2011-06-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622074428/http://irandokht.com/editorial/index4.php?area=org&sectionID=14&editorialID=3292&PHPSESSID=7545117a28efd77fac162c57f4ef553a |deadurl=yes }}</ref>. Prema [[Herodot]]u, [[Kserks I|Kserkso]] je namjeravao izgraditi most preko tjesnaca da napadne Atenjane evakuirane na Salamini, no nakon poraza u pomorskoj bitci projekt je napušten. Štoviše, bojao se kako bi Grci mogli otploviti do [[Dardaneli|Dardanela]] i uništiti [[Pontonski most|pontonske mostove]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+8.97.1 Herodot, VIII. 97.]</ref>. Njegov general [[Mardonije]] zalagao se za nastavak pohoda na [[Peloponez]], no nakon što je Kserkso čuo za novu pobunu u [[Babilonija|Babiloniji]] odlučio se sa većinom vojske povući iz [[Antička Grčka|Grčke]]. Manji dio vojske ostavio je na čuvanje Mardoniju koji je postavio vojne kampove u [[Beotija|Beotiji]] i [[Tesalija|Tesaliji]]. Atenjani su se nakon povlačenja Perzijanaca vratili u napušteni grad tijekom zime<ref name="Holland 327-329"/>. === Bitke kod Plateje i Mikale (lipanj 479. pne.) === [[Datoteka:Greek Phalanx.jpg|thumb|300px|Grčka vojna formacija [[falanga|falange]]]] Tijekom zime činilo se kako postoje nesuglasice među grčkim saveznicima. Naime, [[Drevna Atena|Atenjani]] koji nisu bili zaštićeni [[Korintski kanal|Korintskom prevlakom]] i čija je mornarica odigrala najznačajniju ulogu u bitci kod Salamine, odbili su se u proljeće priključiti savezničkoj mornarici<ref name="Holland 333-335">Holland, str. 333.-335.</ref>. [[Mardonije]] koji je boravio u [[Tesalija|Tesaliji]] znao je kako je napad na prevlaku uzaludan, dok su saveznici odbijali poslati vojsku izvan [[Peloponez]]a<ref name="Holland 333-335"/>. Marodnije je pokušao podijeliti grčke saveznike nudeći Atenjanima mir preko posrednika [[Aleksandar I od Makedonije|Aleksandra I.]] ([[Antička Makedonija|makedonskog]] kralja)<ref>Holland, str. 336.-338.</ref>. Atenjani su kao preduvjet tražili da na pregovorima sudjeluju i [[Sparta]]nci, no zahtjev je odbijen. Nakon propalih pregovora Atenjani su ponovo evakuirali grad, dok je perzijska vojska sastavljena uglavnom od njihovih grčkih saveznika napredovala prema jugu da zauzme napuštene položaje. Mardonije je tada ponovo ponudio mir atenskim izbjeglicama na otoku [[Salamina (otok)|Salamini]], nakon čega je Atena zajedno sa [[Megara|Megarom]] i [[Plateja|Platejom]] poslala pregovarače u [[Sparta|Spartu]] i zaprijetila prihvaćanjem perzijske ponude ako im se ne pridruže u borbi protiv Perzijanaca<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.7A+1 Herodot, IX. 7.A.]</ref>. Nakon toga, [[Sparta]]nci su okupili golemu vojsku [[Hopliti|hoplita]] i poslali je u susret Perzijancima<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.11.1 Herodot, IX. 11.]</ref>. [[Datoteka:Battle of Plataea part 2.PNG|thumb|300px|left|thumb|[[Bitka kod Plateje]]]] Kada je Mardonije čuo kako su grčki saveznici krenuli u pohod, povukao se u [[Beotija|Beotiju]] pokraj [[Plateja|Plateje]] gdje je pokušao Grke dovući na otvoren teren gdje je morao iskoristiti svoju [[Konjica|konjicu]]<ref>Holland, str. 339.</ref>. Grci su se pak pod zapovjedništvom [[Pauzanije (general)|Pauzanija]] odlučili stacionirati na terenu iznad visoravni [[Plateja|Plateje]] kako bi se zaštitili od navedene perzijske vojne taktike<ref name="Holland 342-349">Holland, str. 342.-349.</ref>. Nakon nekoliko dana mirovanja i manevriranja dviju vojski, [[Pauzanije (general)|Pauzanije]] je odlučio noćno povlačenje na prvotne položaje<ref name="Holland 342-349"/>. Ovaj manevar proveden je nespretno pa su Atenjani, Spartanci i Tegejci ostali izolirani na pojedinim brežuljcima, dok su ostali dijelovi vojske bili razbacani diljem visoravni<ref name="Holland 342-349"/>. Uvidjevši kako Perzijanci neće imati bolju priliku za napad, Mardonije je naredio svojim trupama puni napad na protivničke položaje<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.59.1 Herodot, IX. 59.]</ref>. Međutim, perzijsko pješaštvo i njihovi grčki saveznici nisu bili teško oklopljeni kao njihovi protivnici ([[hopliti]])<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.62.1 Herodot, IX. 62.]</ref>, pa su spartanske trupe probile crte Mardonijeve osobne straže i ubile ga<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.63.1 Herodot, IX. 63.]</ref>. Nakon toga perzijske trupe bile su dezorganizirane pa se ostatak od 40.000 trupa odlučio na povlačenje u [[Tesalija|Tesaliju]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.66.1 Herodot, IX. 66.]</ref>, dok su ostali bili potpuno poraženi. Tijekom popodneva nakon bitke kod Plateje, Herodot tvrdi kako su glasine o grčkoj pobjedi dosegle savezničku mornaricu koja je u to vrijeme boravila uz obale planine [[Mikala|Mikale]] u [[Jonija|Joniji]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.99.1 Herodot, IX. 99.]</ref>. Njihov borbeni moral je navodno porastao pa su pobijedili perzijsku mornaricu u [[Bitka kod Mikale|bitci kod Mikale]], što je označilo kraj perzijske dominacije u [[Egejsko more|Egejskom moru]]<ref>Holland, str. 357.-358.</ref>. == Grčki protunapad == === Mikala i Jonija === [[Bitka kod Mikale|Mikala]] je na mnogo načina bila početak nove faze u grčko-perzijskom sukobu, koja će označiti ofanzivu Grka protiv maloazijskih [[satrap]]ija [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]]<ref>Lazenby, str. 247.</ref>. Odmah nakon grčke pobjede kod [[Mikala|Mikale]] podignut je novi ustanak protiv Perzijanaca u grčkim gradovima [[Mala Azija|Male Azije]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+1.89.1 Tukidid: ''Peloponeski rat'', I. 89.]</ref>. Otok [[Samos]] i grad [[Milet]] predvodili su bitku kod Mikale što je jasno označilo njihov ustanak, pa su drugi gradovi slijedili njihov primjer. === Sest === Nedugo nakon [[Bitka kod Mikale|bitke kod Mikale]] saveznička grčka flota krenula je prema [[Dardaneli]]ma da unište perzijske [[Pontonski most|pontonske mostove]], no njih tamo više nije bilo<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.115.1 Herodot, IX. 115.]</ref>. [[Peloponez|Peloponežani]] su tada otplovili kući, no [[Drevna Atena|Atenjani]] su nastavili pohod protiv [[Trakijski Herson|Hersona]] koji je još bio pod perzijskom kontrolom<ref name="Herodot, 9.114.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.114.1 Herodot, IX. 114.]</ref>. Perzijanci iz okolice su se nakon toga povukli u [[Sest]], grad sa najjačim [[fortifikacija]]ma u regiji, gdje su Atenjani postavili opsadu<ref name="Herodot, 9.114.1"/>. Nakon dugotrajne opsade Sest je pao u pod atensku kontrolu, što je označilo početak grčkog protunapada. Ovom opsadom završava [[Herodot]]ovo djelo „Historija“. === Ujedinjenje Makedonije === [[Datoteka:Macedonian Kingdom.jpg|thumb|300px|[[Antička Makedonija|Makedonsko kraljevstvo]] u [[4. vijek pne.|4. vijeku pne.]]; u vrijeme vladavine [[Aleksandar I od Makedonije|Aleksandra I.]] nije uključivalo veći dio istočno od rijeke [[Struma|Strume]] i poluotok [[Prefektura Halkidika|Halkidiku]]]] Potaknut grčkim uspjehom kod [[Bitka kod Plateje|Plateje]] i [[Struma|Strume]], [[Antička Makedonija|makedonski]] kralj [[Aleksandar I od Makedonije|Aleksandar I.]] odlučio je proširiti svoju vlast nad grčkim plemenima koji su živjeli istočno od [[Pindsko gorje|Pindskog gorja]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+2.99.1 Tukidid, II. 99.]</ref>. Uspješno je pokorio istočne teritorije do obala Strume gdje su živjela i neka negrčka plemena. Tamo je osnovao tri nova grada da proširi grčki utjecaj na osvojeni teritorij, koji je kasnije proširio i istočno od Strune sve do dijela planine [[Pangaion]] koja je obilovala rudama [[Zlato|zlata]]. Time je stvorena najveća grčka država prema kriterijima površine, populacije i gospodarstva. Ipak, unatoč svim potencijalima, [[Antička Makedonija]] nije ostvarilo značajniju premoć nad susjedima budući kako se njihova država zasnivala na [[Feudalizam|feudalnom sustavu]] u kojem kralj nije imao jači utjecaj nad preostalom [[Aristokracija|aristokracijom]]. Tek u 4. vijeku pne. kada su [[antička Grčka|grčke]] države na jugu stagnirale, politički i vojni genij [[Filip II Makedonski|Filip II.]] ujedinio je makedonsku aristokraciju u jedinstvenu i centraliziranu monarhiju, te je proširio granice svoga kraljevstva na veći dio [[Antička Grčka|Stare Grčke]]. === Cipar === [[Datoteka:Ancient kingdoms of Cyprus en.svg|thumb|300px|Karta [[Antika|antičkih]] kraljevstva na [[Cipar|Cipru]]]] Godine [[478. pne.]] flota sastavljena od 20 [[Peloponez|peloponeskih]] i 30 [[drevna Atena|atenskih]] brodova (pod [[Aristid (sin Lizimaha)|Aristidom]]) zajedno sa ostalim saveznicima stavljena je pod zapovjedništvo [[Pauzanije (general)|Pauzanija]], te otplovila prema [[Cipar|Cipru]]. Tamo su uspjeli zauzeti nekoliko grčkih gradova, no nisu bili uspješni u pokušajima opsade [[fenikija|feničkih]] gradova, pa je [[Cipar]] ostao baza perzijskoj mornarici<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+1.94.1 Tukidid, I. 94.]</ref>. === Bizantij === Nakon ekspedicije na [[Cipar|Cipru]], saveznička grčka flota otplovila je prema [[Bizantijum|Bizantiju]]. Kontrola [[Dardaneli|Dardanela]] i [[Bosfor|Bospora]] bila je od vitalne važnosti za [[Drevna Atena|Atenu]] koja je u klasično doba proizvodila svega 40% potrebne hrane za vlastitu populaciju, dok se ostatak uvozio iz grčkih kolonija na obalama [[Crno more|Crnog mora]]. Grad [[Bizantijum|Bizantij]] pao je nakon opsade, a mnogi Perzijanci uključujući plemstvo pali su u grčko zarobljeništvo. [[Pauzanije (general)|Pauzanije]], koji je bio iz kraljevske loze [[Spartanski kraljevi#Rod Agijada|Agijada]], bio je opčinjen perzijskim načinom života koji je prihvatio pa se oblačio kao Perzijanac i priređivao [[banket]]e u perzijskom stilu. Njegovo perzijsko ponašanje šokiralo je i [[Jonija|Jonjane]] i [[Peloponez|Peloponežane]] pa je Pauzanije pozvan da se vrati u [[Sparta|Spartu]], gdje mu se sudilo za izdaju. Optužen je kako se dogovarao sa perzijskim kraljem da postane tiraninom Grčke, da je vodio tajnu komunikaciju sa perzijskim carem, te da se želio oženiti vlastitom kćeri. Ipak, oslobođen je svih optužbi, osim za maltretiranje pojedinaca prilikom njihovog privatnog poslovanja, te mu je zabranjeno vođenje ikakvih pohoda izvan teritorija [[Sparta|Sparte]]<ref name="Tukidid, 1.95.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+1.95.1 Tukidid, I. 95.]</ref>. Nezadovoljan tom odlukom Pauzanije je otplovio ratnim brodom od Hermiona natrag u [[Bizantijum|Bizantij]], gdje više nije bio dobrodošao. Nakon toga preplovio je [[Mramorno more]] i pristao u regiju [[Troada|Troad]] gdje se zadržao neko vrijeme<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+1.128.1 Tukidid, I. 128.]</ref>, a što je tamo radio nije poznato. Nakon toga je preko posebnog izaslanika ponovo pozvan u Spartu gdje je ponovo optužen kako je spletkario sa perzijskim kraljem te da je pokušao pokrenuti revoluciju [[Heloti|helota]]. Na putu kući, dok je bio unutar granica [[sparta]]nske države, sreo je [[efor]]a koji mu je signalizirao kako je unaprijed osuđen. Pauzanije se tada zatvorio u obližnjem [[Grčki hram|hramu]] gdje je umro od gladi nakon nekoliko dana. Neki moderni historičari smatraju kako Pauzanije zaista nije surađivao sa Perzijancima, na temelju toga kako nikada nije osuđivan i kako se dvaput odlučio dobrovoljno vratiti u Spartu, te kako su otpužbe protiv njega izmišljotina političkih neprijatelja<ref>Ekdotiki Athinon: „Historija grčke nacije“ (Ιστορία του Ελληνικού Έθνους), svezak B, Atena (1971.)</ref>. U međuvremenu, godine [[477. pne.]] Spartanci su poslali generala Dorkisa i malu skupinu vojnika u Bizantij, gdje su ih [[Jonija|Jonjani]] (potaknuti iskustvom sa Pauzanijem) zamolili da napuste grad. Spartanci su udovoljili njihovim zahtjevima i povukli se, što je označilo prestanak spartanske borbe za borbom protiv [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]]<ref name="Tukidid, 1.95.1"/>. == Ratovi Delskog saveza (477.-450. pne.) == === Delski savez === [[Datoteka:Map athenian empire 431 BC-fr.svg|thumb|300px|[[Drevna Atena|Atena]] i njene kolonije [[431. pne.]] na temeljima kojih je osnovan [[Delski savez]]]] Nakon što im nije pružena dobrodošlica u [[Bizantijum|Bizantiju]], [[Sparta]]nci su odlučili okončati svoje sudjelovanje u ratu. Također, Spartanci su smatrali kako su glavni grčki ciljevi ostvareni; protjeravanje Perzijanaca iz kopnene [[Antička Grčka|Grčke]] i osamostaljenje grčkih gradova u [[Mala Azija|Maloj Aziji]]. Pretpostavlja se kako su smatrali i kako je uspostava trajne sigurnosti [[Grci|Grka]] u [[Azija|Aziji]] gotovo nemoguće<ref name="Holland 362">Holland, str. 362.</ref>. Nakon [[Bitka kod Mikale|bitke kod Mikale]], spartanski kralj [[Leotihida]] predlagao je preseljenje svih Grka iz [[Mala Azija|Male Azije]] u [[Evropa|Europu]] što je smatrao jedinim načinom osiguravanja njihove sigurnosti od perzijske dominacije. Ksantip, atenski zapovjednik iz bitke kod Mikale odlučno je odbacio taj prijedlog budući kako su [[Jonija|jonski]] gradovi originalno bili atenske kolonije, zbog čega su Atenjani više nego itko pomagali Jonjanima<ref name="Holland 362"/>. Spartanski potez povlačenja iz sukoba označio je početak atenske dominacije u ratu protiv Perzijske Monarhije<ref name="Holland 362"/>. Labavim savezom grčkih [[polis]]a koji se borio protiv Kserksove ekspedicije dominirala je [[Sparta]] odnosno Peloponeski savez. Odstupanjem tih zemalja, sazvan je novi kongres na svetom otoku [[Delos]]u gdje je trebao biti uspostavljen novi savez u borbi protiv Perzijanaca. Novi savez koji je uključivao mnoge otoke [[Egejsko more|Egejskog mora]] prvotno je nazvan „Prvi atenski savez“, no poznatiji je kao „[[Delski savez]]“. Prema [[Tukidid]]u, službeni cilj saveza bio je „osveta za zla počinjena u doba vladavine (perzijskog) kralja“<ref name="Tukidid, 1.96.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+1.96.1 Tukidid, I. 96.]</ref>. U stvarnosti, ovaj cilj podijeljen je na tri faze: pripremanje buduće invazije, osvetu protiv Perzijske Monarhije, te podjelu ratnog plijena. Članovi saveza imali su izbor ili davanje oružanih snaga u savez ili plaćanje poreza u zajedničku riznicu, a većina saveznika odabrala je ovo potonje<ref name="Tukidid, 1.96.1"/>. Saveznici su se morali zakleti kako imaju iste prijatelje i neprijatelje, a bacanje [[Čelik|čeličnih]] [[ingot]]a u more simboliziralo je pečaćenje njihovog savezništva. Prema [[Plutarh]]u, atenski političar [[Aristid (sin Lizimaha)|Aristid]] posvetio je cijeli svoj život baveći se unutrašnjim odnosima među saveznicima, te je umro u [[Pont]]u za vrijeme određivanja poreza novim članicama saveza<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plut.+Arist.+26.1 Plutarh: ''Aristid'', XXVI.]</ref>. === Pohodi protiv Perzije === [[Datoteka:Delian League Campaign Map.png|thumb|300px|Karta koja prikazuje bitke [[Delski savez|Delskog saveza]] ([[477. pne.|477.]]-[[450. pne.]])]] Tijekom [[470-ih pne.]] [[Delski savez]] vodio je pohode u [[Trakija|Tračkoj]] i Egeju s ciljem da ukloni preostale perzijske [[garnizon]]e u regiji. [[Drevna Atena|Atenjane]] i njihove saveznike predvodio je atenski političar [[Kimon]]<ref>Sealey, str. 250.</ref>. Početkom [[460-e pne.|460-ih pne.]], Kimon je vodio vojne ekspediciju u [[Mala Azija|Maloj Aziji]] gdje je želio učvrstiti grčku prisutnost<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plut.+Cim.+12.1 Plutarh: ''Kimon'', XII.]</ref>. U [[bitka na Eurimedonu|bitci kod Eurimedona]] u [[Pamfilija|Pamfiliji]] Atenjani su ostvarili vrijednu dvostruku pobjedu; porazili su perzijsku flotu nakon čega su vojnici iz brodova pristali na obalu i napali perzijsku vojsku. Krajem [[460-ih pne.]] Atenjani su se odlučili na ambiciozan potez podrške ustanku u perzijskoj [[satrap]]iji [[Stari Egipat|Egiptu]]. Iako su grčke snage u početku nizale uspjehe, nisu uspjeli zauzeti perzijski [[garnizon]] u [[Memfis (Egipat)|Memfisu]] ni nakon tri godine opsade grada<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+1.104.1 Tukidid, I. 104.]</ref>. Perzijanci su tada krenuli u protunapad pa se atenska vojska našla pod opsadom 18 mjeseci, nakon čega je potpuno uništena<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+1.109.1 Tukidid, I. 109.]</ref>. Ovaj katastrofalan atenski poraz kao i međugrčki vojni sukobi prisilio je [[Drevna Atena|Atenu]] na odustajanje od ratova protiv [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]]<ref>Sealey, str. 271.–273.</ref>. Godine [[451. pne.]] u [[Antička Grčka|Grčkoj]] je dogovoreno primirje pa je [[Kimon]] nesmetano mogao pokrenuti novu vojnu ekspediciju na [[Cipar|Cipru]]. Ipak, prilikom opsade grada [[Larnaka|Kitiona]] Kimon je umro, a atenska mornarica odlučila se povući. Prilikom bijega uspjela je pobijediti perzijsku mornaricu [[bitka kod Salamine na Kipru|kod ciparske Salamine]] [[450. pne.]] koja ih je pokušala spriječiti u povlačenju<ref name="Tukidid, 1.113.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+1.113.1 Tukidid, I. 113.]</ref>. Ovaj neuspješni atenski pohod označio je kraj neprijateljstva između [[Delski savez|Delskog saveza]] i [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]], odnosno prestanak vojnih operacija grčko-perzijskih ratova<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plut.+Cim.+19.1 Plutarh: ''Kimon'', XIX.]</ref>. == Kalijin mir (449. pne.) == [[Datoteka:Greek-Persian duel.jpg|thumb|300px|Grčko-perzijski duel na grčkoj vazi iz [[5. vijek pne.|5. vijeka pne.]]]] Nakon [[bitka kod Salamine na Kipru|bitke kod ciparske Salamine]], historičar [[Tukidid]] više ne spominje sukobe sa Perzijancima, odnosno govori kako su se [[Grci]] vratili kući<ref name="Tukidid, 1.113.1"/>. S druge strane, [[Diodor|Diodor sa Sicilije]] tvrdi kako je nakon Salamine potpisan [[Kalijin mir]]; mirovni sporazum između [[antička Grčka|grčkih]] polisa i [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]]<ref name="Diodor, 12.4.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Diod.+12.4.1 Diodor sa Sicilije: „Knjižnica“, XII. 4.]</ref>. Pretpostavlja se kako je Diodor ovdje vjerojatno slijedio historiju prema [[Eforos]]u, na kojeg je pak utjecao historičar [[Izokrat]]<ref name="Fine 360">John V. A. Fine, str. 360.</ref>. Čak i tokom [[4. vijek pne.|4. vijeka pne.]] postojanje mirovnog sporazuma bilo je kontroverzno; npr. dva historičara iz tog razdoblja ([[Kalisten]] i [[Teopomp]]) negirali su postojanje takvog dogovora<ref name="Sealey 280">Sealey, str. 280.</ref>. Postoji mogućnost kako su prethodno [[Drevna Atena|Atenjani]] pokušali pregovarati sa Perzijancima. [[Plutarh]] spominje kako je nakon [[bitka na Eurimedonu|bitke kod Eurimedona]] perzijski kralj [[Artakserks I|Artakserkso I.]] pristao na mirovni sporazum sa [[antička Grčka|grčkim polisima]], te spominje [[Kalija II|Kaliju]] kao atenskog ambasadora koji je vodio pregovore. Međutim, Plutarh priznaje kako je [[Kalisten]] negirao postojanje takvog sporazuma. [[Herodot]] također spominje kako je atensko izaslanstvo na čelu sa [[Kalija II|Kalijom]] sudjelovalo na pregovorima sa [[Artakserks I|Artakserksom I.]] u perzijskom gradu [[Susa|Suzi]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.151.1 Herodot, VII. 151.]</ref>. U grčkom izaslanstvu navodno su sudjelovali i predstavnici grada [[Argos|Arga]]<ref name="Fine 360"/>. Ipak, [[Antika|antički]] izvori općenito ne slažu se je li postojao službeni mirovni sporazum, odnosno kada je dogovoren. Mišljenja modernih [[historičar]]a također su podijeljena, npr. John V. A. Fine prihvaća ideju postojanja sporazuma<ref name="Fine 360"/>, dok ga Raphael Sealey odbacuje<ref>Sealey, str. 281.</ref>. Tom Holland se slaže kako je postojala neka vrst političke komunikacije između [[Drevna Atena|Atene]] i [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]], no ne slaže se kako se radi o službenom sporazumu<ref>Holland, str. 366.</ref>. John V. A. Fine tvrdi kako [[Kalisten]]ovo poricanje postojanja sporazuma nakon [[bitka na Eurimedonu|bitke kod Eurimedona]] ne isključuje mogućnost naknadnog potpisivanja sporazuma. Također, isti historičar tvrdi kako je [[Teopomp]] govorio o pregovorima Atene i Perzijske Monarhije [[423. pne.]]<ref name="Fine 360"/>, odnosno 25 godina nakon Kalijinog mira. Postoji još jedan jaki argument za postojanje takvog sporazuma, a to je atensko povlačenje sa [[Cipar|Cipra]] [[450. pne.]] Prema historijskim izvorima, neke od glavnih stavaka [[Kalijin mir|Kalijinog mira]] bile su:<ref name="Diodor, 12.4.1"/><ref name="Fine 360"/><ref name="Sealey 280"/> * Grčkim polisima na obali [[Mala Azija|Male Azije]] odobrena je autonomija. * Perzijski [[satrap]] (namjesnik) gubi ovlast nad obalom [[Egejsko more|Egejskog mora]]. * Zabranjuje se ulazak perzijskim brodovima u Egejsko more, odnosno atenskim brodovima u istočni [[Sredozemno more|Mediteran]]. * Atena se obvezala kako više neće poticati pobune na perzijskim teritorijima poput [[Stari Egipat|Egipta]], [[Libija|Libije]] i [[Cipar|Cipra]]. == Posljedice == Nakon točno pola vijeka ratovanja, grčko-perzijski ratovi bili su okončani, a strateški gledano obje strane bile su na mrtvoj točki. [[Grci]] su uspjeli zadržati nezavisnost većeg dijela svojih [[polis]]a, no ekspedicije protiv [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] u [[Stari Egipat|Egipta]] i [[Cipar|Cipra]] završile su katastrofom. [[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]] je pak uspješno ugušila [[Jonski ustanak]], kaznila [[Eretrija|Eretriju]] i [[Drevna Atena|Atenu]] koje su sravnjene sa zemljom, no prevlast nad kopnenim dijelom Grčke nije ostvarena. S vojnog gledišta, [[Antička Grčka|Grci]] su ostvarili pobjede nad [[satrap]]skim (pokrajinskim) perzijskim vojnim jedinicama [[maratonska bitka|kod Maratona]] ili [[Bitka kod Plateje|Plateje]], no pred glavnom perzijskom vojskom (predvođenom [[Kserks I|Kserksom]]) su se uglavnom povlačili ili su doživjeli poraz ([[termopilska bitka|kod Termopila]]). Unatoč tome što je Atena razorena i što je sam spartanski kralj Leonida I. poginuo u borbama protiv Perzijanaca, u [[Zapadni svijet|zapadnom svijetu]] Grci su nerijetko nazivani „pobjednicima“ ovog rata, zbog toga što Perzijska Monarhija nije ovladala cijelim grčkim kopnom. Ipak, historičari dvoje je li [[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]] imalo namjeru potpuno osvajanje [[Antička Grčka|Grčke]] ili se radilo o kažnjeničkoj ekspediciji Kserksa sa ciljem osvete [[Drevna Atena|Ateni]] na koju se zakleo još njegov otac [[Darije Veliki]]. Prema dostupnim historijskim izvorima, [[Kserks I|Kserkso]] je nakon razaranja Atene odbio napasti ostatak grčke vojske na [[Peloponez]]u na čemu je iznistirao [[satrap]] [[Mardonije]]. Razlozi Kserksova povlačenja su diskutabilni; zadovoljština razaranja Atene, gubitak dijela flote nakon [[Bitka kod Salamine|bitke kod Salamine]], opasnost da Grci ne napadnu pontonske mostove preko Dardanela (prema Herodotu), pobuna u [[Babilon]]u, itd. Unatoč tome, [[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]] je nakon ratova protiv Grka zadržala ulogu vodeće sile u regiji, dok su utjecaj grčkih [[polis]]a smanjivali poticanjem unutarnjih sukoba. Primjerice, nakon što je [[Drevna Atena|Atena]] počela dominirati [[Antička Grčka|Grčkom]] u doba [[Peloponeski rat|Peloponeskog rata]] ([[431. pne.|431.]]-[[404. pne.]]) Perzijanci su stotinama brodova počeli vojno pomagati [[Sparta|Spartu]] koja je naposljetku potukla Atenjane. Kada je pak početkom [[4. vijek pne.|4. vijeka pne.]] balans grčke sile prešao previše na stranu [[Sparta|Sparte]], Perzijanci su odlučili pomoći Atenjanima tokom [[Korintski rat|Korintskog rata]] ([[395. pne.|395.]]-[[387. pne.]]) koji je okončan [[Antalkidin mir|Kraljevskim mirom]], diktiranim od strane Perzije. Prema tom sporazumu Sparta se morala povući iz [[Mala Azija|Male Azije]] koja je opet u potpunosti pala pod perzijsku kontrolu i praktički obezvrijedila sve grčke vojno-političke uspjehe u prošlom vijeku. == Kasniji sukobi == === Uži historijski kontekst === Godine [[401. pne.]] perzijski princ [[Kir Mlađi]] u [[Mala Azija|Maloj Aziji]] okuplja 10.000 grčkih plaćenika (tzv. „[[Pohod Deset hiljada|Deset tisuća]]“) i još toliko [[Azija|azijskih]] vojnika, te kreće u ponovnu borbu za perzijski tron protiv svog brata [[Artakserks II|Artakserksa II.]] Njihove vojske sukobile su se u [[Bitka kod Kunakse|bitci kod Kunakse]] gdje Kir Mlađi pogiba, nakon čega je pobuna ugušena odnosno ojačana pozicija [[Artakserks II|Artakserksa II.]] [[Sparta]]nski kralj [[Agesilaj II]]. godine [[396. pne.]] okuplja 2.000 [[Neodamodi|neodamoda]] (oslobođeni državni robovi [[heloti]]) i 6.000 savezničkih vojnika te kreće prema [[Azija|Aziji]]. Dolazi u [[Efes|Efez]] gdje se susreće sa [[Tisafern]]om, perzijskim vojskovođom i [[satrap]]om [[Lidija|Lidije]] i [[Karija|Karije]]. Ovaj mu nudi primirje ali isključivo da dobije na vremenu i sačeka vojnu pomoć od [[artakserks II|perzijskog kralja]]. Naposljetku Tisafenu stiže Artakserksovo pojačanje i odmah krši primirje. Postavlja ultimatum Grcima; ili odlaze iz [[Azija|Azije]] ili slijedi rat. Ovakav stav uznemirio je [[Grci|Grke]] i njihove saveznike jer perzijska vojska bila brojčano superiornija. Agesilaj prihvaća sukob sa Perzijancima, no umjesto na dogovorenom mjestu borbe u [[Karija|Kariji]] vodi trupe u bogatu [[Frigija|Frigiju]] gdje njegove trupe pljačkaju gradove i sela. Nekoliko mjeseci kasnije grčke i perzijske trupe sukobile su se u [[Sard]]u, a [[Agesilaj II]]. nedugo kasnije dobiva informacije o rasplamsavanju [[Korintski rat|Korintskog rata]] pa se nakon dvije godine boravka vraća iz [[Azija|Azije]] u [[Evropa|Europu]]. Niti jedna [[antička Grčka|grčka]] sila nije se mogla suprotstaviti Perzijskoj Monarhiji punih 60 godina, odnosno sve do dolaska [[Antička Makedonija|makedonskog]] kralja [[Filip II Makedonski|Filipa II.]] koji je [[338. pne.]] osnovao savez ''Ελληνες'' („Grci“) i krenuo u osvajanje zapadnog dijela [[Mala Azija|Male Azije]]. Ipak, neposredno prije ekspedicije Filip II. je ubijen pa je njegov nasljednik [[Aleksandar Veliki|Aleksandar III. Makedonski]] nastavio njegove planove, krenuvši [[334. pne.]] u [[Azija|Aziju]] sa 40.000 vojnika. Nakon nekoliko godina ratovanja njegova vojska srušila je [[iran]]sku [[ahemenidska Monarhija|ahemenidsku dinastiju]] i ovladala cijelom [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskom Monarhijom]], koja je prethodno bila iscrpljena brojnim [[satrap]]skim pobunama diljem zemlje. === Širi historijski kontekst === Unatoč tome što je perzijska dinastija [[Ahemenidska Monarhija|Ahemenida]] nestala u doba [[Aleksandar Veliki|Aleksandra]], odnosno što je [[Antička Grčka|Grčka]] pala pod [[Rimska Republika|rimsku]] vlast [[146. pne.]], grčko-perzijski sukob nastavio se u širem kontekstu konfrontacije između [[evropa|europskih]] i [[Azija|azijskih]] sila, koji datira još od doba [[Trojanski rat|Trojanskog rata]]. Nakon pada pod rimsku vlast Grčka je unatoč sveprisutnom kulturnom [[Helenizam|helenizmu]] potpuno izgubila svoju vojno-političku snagu u korist [[Rimska Republika|Rimske Republike]] koja se nametnula kao jedina europska supersila. S druge strane, nekadašnja [[Ahemenidska Monarhija|Ahemenidska Perzijska Monarhija]] obnovilo je nekadašnju snagu usponom [[iran]]skih dinastija [[Parti|Parta]]<ref>[http://www.iranchamber.com/history/parthians/parthians.php Parti (Iran Chamber)]</ref>, te kasnije [[Sasanidi|Sasanida]]<ref>[http://www.iranchamber.com/history/sassanids/sassanids.php Sasanidi (Iran Chamber)]</ref>. Pokušajem rimskog vojskovođe [[Marko Licinije Kras|Marka Krasa]] da osvoji [[Partska Monarhija|Partsku Monarhiju]] [[53. pne.]]<ref>[http://www.unrv.com/fall-republic/battle-of-carrhae.php Bitka kod Harana (Unrv.com)]</ref> započeo je vjekovni [[Rimsko-perzijski ratovi|rimsko-perzijski sukob]] koji je trajao sve do [[islam]]skog osvajanja. Navedeni sukobi uključuju ratove [[Rimska Republika|Rimske Republike]] i [[Rimsko Carstvo|Carstva]] protiv [[Parti|Parta]], odnosno ratove [[Sasanidska Monarhija|Sasanida]] protiv [[Rimsko Carstvo|Rima]] te kasnije [[Bizantsko Carstvo|Bizanta]]. Tokom više od sedam vijekova ratovanja vojna sreća izmjenično se mijenjala na rimsku ili perzijsku stranu, no niti jedna od dvije supersile nije uspjela osvojiti ili pokoriti drugu. == Wiki linkovi == * [[Antička Grčka|Stara Grčka]] * [[Ahemenidska Monarhija|Ahemenidska Perzijska Monarhija]] * [[Historija Grčke]] * [[Historija Irana]] * [[Rimsko-perzijski ratovi]] == Izvori == {{izvori|3}} == Literatura == === Antička djela === * [[Herodot]]: „Historija“ (''Ιστορίης Απόδειξη'') * [[Tukidid]]: „Historija Peloponeškog rata“ (''Ξυγκραφη'') * [[Ksenofont]]: „Ekspedicija“ (''Κυρου Ανάβασις'' - ''Anabasis'') * [[Plutarh]]: „Usporedni životopisi“ (''Βίοι Παράλληλοι'') * [[Diodor|Diodor bok kako si hahaha„Knjižnica“ (''Ιστορικη Βιβλιοθήκη'') * [[Kornelije Nepot]]: „Biografije“ (Miltijad Mlađi, Temistoklo) === Moderna djela === * Ekdotiki Athinon: ''Ιστορία του Ελληνικού Έθνους'', svezak B, Atena (1971.) * Hermann Bengston: ''The Greeks and the Persians: From the Sixth to the Fourth Centuries'', New York: Delacorte Press (1965.) * Pierre Briant: ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', preveo Peter Daniels, Indiana: Eisenbrauns (2002.) * Tom Holland: ''Persian Fire'', (2006.) * A. R. Burn: ''[[The Cambridge History of Iran]]: Persia and the Greeks'', 2. svezak, Ilya Gershevitch, New York: Cambridge University Press (1985.) * J. M. Cook: ''The Persian Empire'', New York: Shocken Books (1983.) * Peter Green: ''The Greco-Persian Wars'', Berkeley, Los Angeles; London: University of California Press (1996.) * A. T. Olmstead: ''History of the Persian Empire'', Chicago: University of Chicago Press (1948.) * Pomeroy, Sarah B., Stanley Burstein, Walter Donlan i Jennifer Tolbert Roberts: „Antička Grčka: Politička, društvena i kulturna historija“ (''Ancient Greece: A Political, Social, and Cultural History''), New York and Oxford: Oxford University Press (1999.) * Brown Reference ltd: ''Atlas of World History'', Sandcastle books Ltd. (2006.) == Vanjske veze == {{Commonscat|Greco–Persian Wars}} * [http://www.iranchamber.com/history/articles/persian_wars1.php The Persian Wars at History of Iran on Iran Chamber Society] {{SiJez|en}} * [http://tovima.dolnet.gr/print_article.php?e=B&f=13917&m=Y08&aa=1 Article in Greek about Salamis, includes Marathon and Xerxes' campaign] {{SiJez|en}} [[Kategorija:Grčko-perzijski ratovi| ]] [[Kategorija:5. vijek pne.]] [[Kategorija:Ahemenidski ratovi]] [[Kategorija:Starogrčki ratovi|Perzijski]] [[Kategorija:Starovjekovni ratovi]] [[Kategorija:Ratovi u Evropi]] [[Kategorija:Ratovi u Aziji]] [[Kategorija:Ratovi u Africi]] bujfvhr8bpd8s18qhfbict1xtbodcrf 42656401 42656393 2026-07-18T10:59:06Z Minorax 135426 42656401 wikitext text/x-wiki {{Rat ijekavica |sukob=Grčko-perzijski ratovi |slika=[[Datoteka:Map Greco-Persian Wars-en.svg|300px]] |opis slike=Karta perzijske ofenzive na Grčku |datum=[[498. pne.|498]]–[[448. pne.]] |rezultat=[[pat pozicija]]. [[Polis]]i [[Eretrija]] i [[Atena]], koji su podržavali jonski ustanak, su opustošeni.<ref>Herodot knj. VII,89-95</ref> [[Perzija|Perzijski]] napad na Grčku je poražen na kopnu i moru, dok grčki napadi na Egipat i Cipar završavaju neuspjehom. Nakon kratke perzijske vlasti [[Trakija]] i [[Makedonija (antička)|Makedonija]] postaju nezavisne. Perzija gubi kontrolu nad zapadnom obalom [[Mala Azija|Male Azije]].<br />Službeni završetak označava [[Kalijin mir]]. |mjesto=Kopnena [[Grčka]], [[Mala Azija]], [[Cipar]] i [[Stari Egipat|Egipat]] |casus=Grčka podrška [[Jonski ustanak|jonskom ustanku]] |zaraćeni1= Grčki-gradovi države na čelu s [[Atena|Atenom]] i [[Sparta|Spartom]] (ne uključujući [[Epir]], [[Lokrida|Lokridu]], [[Ahaja|Aheju]] i [[Argos]]) |zaraćeni2=[[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]] i saveznici (uključujući [[Tesalija|Tesaliju]], [[Beotija|Beotiju]], [[Teba (Grčka)|Tebu]], [[Makedonija (antička)|Makedoniju]] i [[Fenikija|Feniciju]]) |komandant1=[[Miltijad]],<br />[[Temistokle|Temistoklo]],<br />[[Euribijad]],<br />[[Leonida I]] †,<br />[[Pauzanija (vojskovođa)|Pauzanija]],<br />[[Kimon]] †,<br />[[Perikle|Periklo]] |komandant2=[[Darije Veliki|Darije I]],<br />[[Mardonije]] †,<br />[[Datis]] †,<br />[[Artafern]],<br />[[Kserks I]],<br />[[Artabaz I|Artabaz]],<br />[[Megabiz II|Megabiz]], <br />[[Hidarn Mlađi|Hidarn]] }} '''Grčko-perzijski ratovi''' ili '''Perzijski ratovi''' su serija vojnih sukoba između [[antička Grčka|grčkih]] [[polis]]a i [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] koji počinju [[499. pne.]] i traju punih 50 godina, sve do [[449. pne.]] Termin ''Perzijski ratovi'' odnosi se na ekspedicije [[Darije Veliki|Darija Velikog]] ([[490. pne.]]) i njegova sina [[Kserks I|Kserksa I.]] ([[480. pne.|480.]]–[[479. pne.]]) koje su unatoč pojedinim uspješnim grčkim otporima završile razaranjem grada [[Drevna Atena|Atene]] što je bila odmazda za atensko poticanje [[Jonski ustanak|Jonskog ustanka]] u [[Mala Azija|Maloj Aziji]]. Glavni perzijski protivnici bili su [[Drevna Atena|Atena]] i [[Sparta]], dok su brojni grčki polisi bili na strani Perzije; [[Tesalija]], [[Beotija]], [[Teba (Grčka)|Teba]] i [[Antička Makedonija|Makedonija]]. Sukobi su se nastavili i nakon Kserksove ekspedicije i trajali su do [[449. pne.]] kada je potpisan [[Kalijin mir]]. == Historiografija == [[Datoteka:AGMA Hérodote.jpg|thumb|175px|[[Herodot]], glavni izvor o grčko-perzijskim ratovima]] Gotovo svi izvori o grčko-perzijskim ratovima su [[antička Grčka|grčki]], dok [[Iran|perzijskih]] zapisa ima jako malo budući kako ih je većina uništena u brojnim historijskim razaranjima. Najvažniji izvor o njihovim ratovima je svakako grčki historičar [[Herodot]] kojeg se često naziva „ocem historije“<ref>[[Ciceron]]: ''De Legibus'' I. 5.</ref>. Herodot je rođen [[484. pne.]] u [[Halikarnas]]u, glavnom gradu tadašnje perzijske [[satrap]]ije [[Karija|Karije]]. Između [[440. pne.|440.]] i [[430. pne.]] napisao je djelo „''Historija''“ ([[grčki jezik|grč.]] ''Historia'') koje prati korijene grčko-perzijskog sukoba, koji su završili [[449. pne.]]<ref name="Holland 16-17">Holland, str. 16.-17.</ref> Herodotovo djelo predstavlja svojevrsni [[roman]] i ima sasvim novi pristup, no u [[Zapadni svijet|zapadnom svijetu]] prihvaćen je kao tvorac [[historija|historije]] kakvu danas poznajemo<ref name="Holland 16-17"/>. [[Datoteka:Thucydides-bust-cutout ROM.jpg|thumb|left|175px|[[Tukidid]], koji je nastavio Herodotove priče]] Mnogi kasniji [[Antika|antički]] historičari unatoč tome što su slijedili njegov način rada ismijavali su Herodota, posebno [[Tukidid]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+1.21.1 Tukidid: ''Historija Peloponeskog rata'', I. 21.]</ref><ref name="Finley 15">Finley, str. 15.</ref>. Ipak, Tukidid je odlučio započeti svoj rad tamo gdje je Herdot stao (opsada [[Sest]]a), što je značilo kako je morao pomno proučiti Herodotov rad<ref name="Finley 15"/>. [[Plutarh]] je navelike kritizirao Herodota u svome [[esej]]u „''Na pakost Herodotu''“ u kojem je tvrdio kako je Herodot ''barbarofil'' i kako nije dovoljno progrčki nastrojen, što se pripisuje Plutarhovoj pristranosti odnosno [[antička Grčka|grčkom]] [[Nacionalizam|nacionalizmu]]. Negativan pogled na Herodota nastavio se i u doba [[evropa|europske]] [[Renesansa|renesanse]], no njegova djela i dalje su bila vrlo popularna<ref>{{Cite web |title=David Pipes; ''Herodotus: Father of History, Father of Lies'' |url=http://www.loyno.edu/history/journal/1998-9/Pipes.htm |access-date=2010-11-22 |archivedate=2007-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071227170138/http://www.loyno.edu/history/journal/1998-9/Pipes.htm |deadurl=yes }}</ref>. Unatoč tome, od [[19. vijek]]a Herodotova reputacija dramatično se popravila budući kako su brojna [[Arheologija|arheološka]] nalazišta potvrdila mnoge njegove priče<ref>Holland, str. 377.</ref>. Moderni pogled na Herodota jest kako je napravio izuzetan posao u svome djelu „''Historija''“, no njegovu kronologiju i numeriku gleda se sa skepticizmom<ref name="Holland 16-17"/>. Ipak, postoje brojni historičari koji vjeruju kako je Herodot izmislio vlastite verzije događaja u brojnim svojim pričama<ref>Fehling, str. 1.-277.</ref>. [[Tukidid]] je pisao uglavnom [[Peloponeski rat|Peloponeskom ratu]], no nije spominjao događaje između kraja Herodotovih priča i početka Peloponeskog rata. Tukididov rad je glavni izvor za događaje grčko-perzijskog sukoba od [[479. pne.]] nadalje. Od ostalih djela važno je spomenuti Eforovu ''Generalnu historiju'' iz [[4. vijek pne.|4. vijeka pne.]] koja uključuje događaje svih spomenutih sukoba. [[Diodor|Diodor sa Sicilije]] u [[1. vijek]]u piše knjigu historije koja također obuhvaća grčko-perzijske ratove. Najvažniji izvori o Perziji u grčkoj literaturi pripisuju se [[Ktezija|Kteziju]] koji je služio kao osobni liječnik [[Artakserks II|Artakserksa II.]] i koji je u [[4. vijek pne.|4. vijeku pne.]] pisao historiju prema perzijskim izvorima. U svojim se djelima Ktezije također ismijava Herodotu i proziva ga za pristranost i krive informacije. Nažalost, djela zadnje spomenutih historičara nisu u potpunosti sačuvana. Pojedini njihovi dijelovi spomenuti su u „''Myriobiblon''“ kojeg je u [[9. vijek]]u sastavio [[Fotije|Focije I.]] (kasnije patrijarh [[Istanbul|Carigrada]]), zatim u knjizi „''Eklogai''“ [[Bizantsko Carstvo|bizantskog]] cara [[Konstantin Porfirogenit|Konstantina VII. Porfirogeneta]], te u bizantskoj enciklopediji „[[Suda]]“ iz [[10. vijek]]a. Pretpostavlja se kako je većina tih izvora izgubljena prilikom uništavanja imperijalne biblioteke u [[Istanbul|Carigradu]] tokom [[četvrti krstaški pohod|četvrtog križarskog rata]] [[1204]]. godine. Moderni historičari su stoga prisiljeni nadopunjavati [[Herodot]]ova i [[Tukidid]]ova djela sa ostacima kasnijih autora kao što su [[Plutarh]]ove biografije ili radovi [[geograf]]a [[Pauzanije (geograf)|Pauzanija]] (kojeg ne valja miješati sa istoimenim spartanskim generalom). Neki [[antički Rim|rimski]] historičari također u svojim djelima spominju grčko-perzijske ratove. Među njima su [[Justin (historičar)|Justin]] i [[Kornelije Nepot]], poznat po svojim biografijama. == Korijeni sukoba == [[Datoteka:Turkey ancient region map ionia.JPG|thumb|280px|[[Jonija]] (označena žutom bojom) na karti zapadne [[Mala Azija|Male Azije]]]] Tijekom [[Antika#Mračno razdoblje|mračnog doba]] nakon raspada [[mikenska Grčka|mikenske kulture]], znatan broj [[Grci|Grka]] naselio se u [[Mala Azija|Maloj Aziji]]. Te doseljenike činili su Grci iz tri plemenske skupine: [[Eolida|Eoljana]], [[Jonjani|Jonjana]] i [[Dorani|Dorana]]<ref name="Herodot 1.142-1.151">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.142.1 Herodot, 1.142.1]-[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.151.1 I. 151.]</ref>. Jonjani su se naselili uz obale [[Lidija|Lidije]] i [[Karija|Karije]], te su podigli dvanaest gradova koji su kasnije postali [[Jonija|Jonijom]]<ref name="Herodot 1.142-1.151"/>. Ti gradovi bili su [[Milet]] (glavni grad), [[Priena]] i [[Myus]] u Kariji; [[Efes|Efez]], [[Kolofon]], [[Lebed]], [[Teo (grad)|Teo]], [[Klazomena]], [[Fokeja]] i [[Eritrija]] u Lidiji; te otoci [[Samos]] i [[Hios (otok)|Hios]]<ref name="Herodot 1.143.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.143.1 Herodot, I. 143.]</ref>. Iako su jonski gradovi bili međusobno nezavisni, dijelili su isto podrijetlo i kulturu, te su imali slične [[Grčki hram|hramove]] i mjesta okupljanja; ''panionione''. Zbog velikih sličnosti gradovi su osnovali „kulturni savez“ kojem nisu mogli pristupiti drugi gradovi, pa čak ni ostala jonska plemena<ref name="Herodot 1.143.1"/><ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.148.1 Herodot, 1.148]</ref>. Gradovi u [[Jonija|Joniji]] ostali su nezavisni sve dok ih nisu pokorili [[Lidija|Lidijci]] iz zapadne [[Mala Azija|Male Azije]]. Lidijski kralj [[Alijat II]]. napao je grad [[Milet]], a sukob je završio sporazumom o savezništvu između Mileta i Lidije, što je značilo kako će grad imati unutrašnju autonomiju no slijediti će lidijsku vanjsku politiku<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.22.1 Herodot, 1.22]</ref>. Istovremeno, Lidijci su bili u sukobu sa [[Medijci]]ma pa je Milet poslao vojsku da pomogne Lidiji. Na posljetku je potpisan mirovni sporazum između Lidije i [[Medijska Monarhija|Medijske Monarhije]] prema kojem je rijeka [[Kizil]] postala granicom dviju zemalja<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.75.1 Herodot, I. 75.]</ref>. Slavni lidijski kralj [[Krez]] naslijedio je svoga oca Alijata II. oko [[560-e pne.|560. pne.]], a nedugo poslije osvojio je preostale grčke gradove u Maloj Aziji<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.26.1 Herodot, I. 26.]</ref>. [[Datoteka:Persian Empire, 490 BC.gif|thumb|left|280px|[[Ahemenidska Monarhija|Ahemenidska Perzijska Monarhija]] oko [[490. pne.]]]] [[Persijanci|Perzijski]] princ [[Kir Veliki]] godine [[550-e pne.|553. pne.]] pokrenuo je [[Perzijski ustanak]] protiv medijskog kralja [[Astijag]]a. Iako je u to doba [[Fars|Perzija]] bila nevažan dio [[Medijska Monarhija|Medijske Monarhije]], Kir Veliki je bio Astijagov unuk koji je dobio potporu dijela medijske aristokracije<ref name="Holland 9-12">Holland, str. 9.-12.</ref>. Do [[550-e pne.|550. pne.]] pobuna je završila a Kir je izašao iz nje kao pobjednik, te je osnovao [[Ahemenidska Monarhija|Ahemenidsku Perzijsku Monarhiju]] na temeljima [[Medijska Monarhija|Medijske Monarhije]]<ref name="Holland 9-12"/>. [[Krez]] je [[Perzijski ustanak|medijsko-perzijski sukob]] vidio kao priliku da proširi svoj imperij, pa je pitao u proročištu [[Delfi]] za savjet na što mu je odgovoreno: „ako Krez prijeđe rijeku Halis, velika monarhija biti će pokorena“<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.53.1 Herodot, 1.53]</ref>. Krez prema legendi nije razumio dvosmislenost poruke i potom lakomisleno kreće u rat protiv [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskog Carstva]], no [[Kir Veliki]] ga teško poražava pa cijela [[Lidija]] pada pod perzijsku kontrolu<ref>Holland, str. 13.-14.</ref>. Za vrijeme borbi protiv Lidijaca, [[Kir Veliki]] poslao je poruku [[Jonija|Jonjanima]] i zatražio od njih da se pobune protiv [[Lidija|lidijske]] vladavine, što su oni odbili<ref name="Herodot 1.141.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.141.1 Herodot, I. 141.]</ref>. Nakon što je Kir Veliki završio osvajanje Lidije, jonski gradovi ponudili su mu isti status koji je imao i svrgnuti lidijski kralj [[Krez]]<ref name="Herodot 1.141.1"/>, no Kir ih odbija jer mu prethodno nisu htjeli pomoći. Jonjani su se tada pripremali za obranu, a Kir je poslao [[Medijci|medijskog]] generala [[Harpag]]a da osvoji [[Jonija|Joniju]]<ref name="Herodot 1.162.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.162.1 Herodot, I. 162.]</ref>. Perzijski vojskovođe [[Mazar]] i [[Harpag]] osvajaju cijelu [[Mala Azija|Malu Aziju]]; [[Likija|Liciju]], [[Kilikija (satrapija)|Ciliciju]] i [[Fenikija|Feniciju]], uključujući [[antička Grčka|grčke]] [[polis]]e pomoću opsadnih tehnika koje su bile nepoznate [[Grci]]ma<ref name="Herodot 1.162.1"/>. Harpag je prvo napao [[Fokeja|Fokeju]], čiji su stanovnici odlučili napustiti grad i pobjeći na [[Sicilija|Siciliju]], no mnogi su se kasnije vratili<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.164.1 Herodot, I. 164.]</ref>. Dio stanovnika grada [[Teo (grad)|Tea]] također je emigrirao prilikom Harpagovih napada, dok su ostali Jonjani odlučili ostati u svojim gradovima ali su ubrzo pokoreni<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.169.1 Herodot, I. 169.]</ref>. Neposredno nakon pokoravanja [[Jonija|Jonije]], Perzijanci su shvatili kako je uprava nad Jonjanima vrlo komplicirana. Diljem [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] Kir Veliki imao je saveznike koji su mu pomagali u upravljanju državom (npr. [[jevreji|židovsko]] svećenstvo u [[Judeja|Judeji]]<ref name="Holland 147-151">Holland, str. 147.-151.</ref>), no takvih u Joniji nije bilo već je gradovima vlada svojevrsna [[aristokracija]]. Perzijanci su stoga u Joniji koristili metodu „podijeli pa vladaj“<ref name="Holland 147-151"/>; sponzorirali su razne jonske tiranine koji su često međusobno ratovali. Vladari jonskih [[polis]]a imali su težak zadatak udovoljavanja perzijskim zahtjevima i željama svojih stanovnika, što je kasnije kulminiralo sveopćim nezadovoljstvom i konačno jonskim ustankom<ref>Holland, str. 155.-157.</ref>. == Jonski ustanak (499.-493. pne.) == [[Datoteka:Ionian Revolt Campaign Map.png|300px|thumb|Glavni događaji [[Jonski ustanak|Jonskog ustanka]]]] Pod jonskim ustankom podrazumijeva se vojna pobuna [[Eolida|Eoljana]], [[Dorani|Dorana]], [[Karija]]ca i [[Cipar|Ciprana]] u [[Mala Azija|Maloj Aziji]] protiv [[ahemenidska Monarhija|perzijske vladavine]], koja je trajala od [[499. pne.|499.]] do [[493. pne.]] Jedan od glavnih razloga pobune je vladavina [[Jonija|jonskih]] tiranina (npr. [[milet]]ski [[Histiej]] i [[Aristagora]]) koje je sponzorirala [[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]]. Godine [[499. pne.]] miletski vladar [[Aristagora]] zajedno sa perzijskim [[satrap]]om grada [[Sard]]a<ref name="Holland 160-162">Holland, str. 160.-162.</ref> [[Artafern]]om kreće u zajednički pohod protiv dobro utvrđenog [[Naksos]]a<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+5.33.1 Herodot, V. 33.]</ref> čiji bi pad osvajačima donio veliki financijski profit i vojno-politički prestiž. Pohod završava neuspjehom<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+5.34.1 Herodot, V. 34.]</ref>, a osjećajući kako će izgubiti vladarsko mjesto Aristagora podiže cijelu [[Jonija|Joniju]] na ustanak protiv perzijskog kralja [[Darije Veliki|Darija Velikog]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+5.35.1 Herodot, V. 35.]</ref>. Godine [[498. pne.]] Jonjani uz potporu grčkih polisa [[Drevna Atena|Atene]] i [[Eretrija|Eretrije]] kreću u pohod na grad [[Sard]] kojeg ubrzo poražavaju i spaljuju. Ipak, na putu natrag u [[Jonija|Joniju]] sustiže ih perzijska vojska i katastrofalno ih poražava u bitci kod [[Efes|Efeza]]<ref name="Holland 160-162"/><ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+5.102.1 Herodot, V. 102.]</ref>. Ovaj pohod predstavljao je jedinu jonsku ofenzivu tijekom ustanka, koji se narednih godina zasnivao na defenzivi protiv perzijske vojske. Perzijanci su odgovorili [[497. pne.]] sa tri paralelna napada na vanjska područja pobune koja ponovno zauzimaju, no pobuna se proširuje i na [[Karija|Kariju]] što otežava perzijske planove. Unatoč početnim uspjesima u gušenju pobune u Kariji, perzijski general Dauris u bitci kod [[Pedas]]a upada u zasjedu i biva poražen, nakon čega je pobuna tokom [[496. pne.|496.]] do [[495. pne.]] bila u pat poziciji. [[Datoteka:Miletus agora.jpg|thumb|left|300px|Ruševine [[Jonija|jonskog]] grada [[Milet]]a]] Godine [[494. pne.]] perzijska vojska i mornarica se pregrupiraju, i kreću u odlučno suzbijanje pobune u [[Milet]]u. Jonska mornarica pokušava im se suprotstaviti no u [[Bitka kod Lade|bitci kod Lade]] bivaju katastrofalno poraženi nakon što je [[Samos]] prešao na perzijsku stranu<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.14.1 Herodot, VI. 14.]</ref>. Milet je tada opkoljen i zauzet, a njegovo stanovništvo zarobljeno. Ovaj dvostruki jonski poraz označio je kraj pobune<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.31.1 Herodot, VI. 31.]</ref>, nakon čega su se predali i susjedni [[Karija|Karijci]]. Perzijanci su [[493. pne.]] čistili ostatke pobune u [[antička Grčka|grčkim]] gradovima uz [[Egejsko more|egejsku]] obalu, a zatim su Jonjanima nametnuli mir koji se smatrao pravednim i poštenim. Jonski ustanak predstavlja prvi veći sukob između [[Grci|Grka]] i [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]], te općenito početak grčko-perzijskih ratova. Iako je [[Mala Azija]] vraćena pod perzijsku kontrolu, [[Darije Veliki]] odlučio je kazniti [[Drevna Atena|Atenu]] i [[Eretrija|Eretriju]] zbog njihove potpore jonskom ustanku, i time oslabiti svoje neprijatelje koji su ugrožavali stabilnost njegovog zapadnog dijela monarhije. Godine [[492. pne.]] Perzija pokreće prvu ekspediciju protiv kopnene [[Antička Grčka|Grčke]] koja se smatra izravnom posljedicom jonskog ustanka<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=NjeM0kcp8swC&pg=PA269&dq=Ionian+revolt#PPA272,M1 John V. A. Fine: ''The Ancient Greeks - A critical history'', str. 269.-277.]</ref>. == Darijeve ekspedicije (492.-490. pne.) == [[Datoteka:Darius-Vase.jpg|200px|thumb|[[Darije Veliki]]]] Nakon smirivanja jonskog ustanka [[ahemenidska Monarhija|perzijski]] kralj [[Darije Veliki]] počinje kovati planove za uklanjanje [[antička Grčka|grčke]] prijetnje sa zapada, odnosno na kažnjavanje [[Drevna Atena|Atene]] i [[Eretrija|Eretrije]] zbog potpore [[Jonski ustanak|jonskom ustanku]]<ref name="Holland 177-178">Holland, str. 177.-178.</ref>. Za vrijeme vladavine Darija Velikog pokrenute su dvije veće ekspedicije protiv neprijateljskih [[polis]]a<ref name="Holland 177-178"/>. === Mardonijev pohod (492. pne.) === Prva perzijska kažnjenička ekspedicija pokrenuta je [[492. pne.]] a predvodio ju je [[Mardonije]]<ref name="Herodot 6.43.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.43.1 Herodot, VI. 43.]</ref>, zet [[Darije Veliki|Darija Velikog]]. On ponovno osvaja [[evropa|europsku]] pokrajinu [[Trakija|Tračku]] koja je nominalno bila dijelom [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] od [[510-e pne.|513. pne.]]<ref>Holland, str. 153.</ref> Mardonije potom priključuje [[Antička Makedonija|Makedoniju]] pod perzijsku upravu, iako je ona prethodno bila nezavisni saveznik Perzijanaca<ref name="Herodot 6.43.1"/>. Njegovi daljnji pohodi zaustavljeni su kod [[sveta Gora|poluotoka Atosa]] gdje mu je većina mornarice stradala u velikoj oluji. Nakon toga vodio je bitku protiv [[Tračani|tračkih]] plemena gdje pobjeđuje unatoč ranjavanju. Ipak, gubitak flote prisilio ga je da se vrati u [[Mala Azija|Malu Aziju]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.45.1 Herodot, VI. 45.]</ref>. Sljedeće godine [[Darije Veliki]] šalje ambasadore u sve [[antička Grčka|grčke]] [[polis]]e od kojih traži odanost perzijskoj kruni<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.48.1 Herodot, VI. 48.]</ref>. Većina grčkih polisa prihvaća perzijske uvjete, dok dvije glavne grčke sile [[Drevna Atena|Atena]] i [[Sparta]] odbijaju perzijsku ponudu<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.49.1 Herodot, VI. 49.]</ref>. Iduće godine Darije počinje spremati vojnu ekspediciju protiv Atene i Sparte<ref name="Holland 181-183">Holland, str. 181.-183.</ref>. === Datisov i Artafernov pohod (490. pne.) === Godine [[490. pne.]] perzijski vojni zapovjednici [[Datis]] i [[Artafern Mlađi]] zaduženi su od Darija Velikog da pripreme kombinirane kopnene i pomorske snage protiv Atene i Sparte. Njihova flota isplovila je iz [[Kilikija (satrapija)|Cilicije]]<ref name="Holland 181-183"/> prvo do otoka [[Rodos|Roda]] gdje je prema kronikama lindskog hrama Datis neuspješno pokušao opkoliti grad [[Lind]]<ref>Lind. Chron. str. 1.-59., od C. Higbie (2003.)</ref>. Perzijska mornarica potom nastavlja pohod prema otoku [[Naksos]] kojem se osvećuju za neuspješnu ekspediciju njihovih jonskih saveznika desetak godina ranije<ref>Holland, str. 183.-186.</ref>. Flota je potom nastavila sa ekspedicijom protiv drugih grčkih polisa u [[Egejsko more|Egejskom moru]]. Perzijska borbena grupa je konačno došla do [[Eubeja|Eubeje]] gdje se nalazio jedan od glavna dva cilja, grad [[Eretrija]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.98.1 Herodot, VI. 98.]</ref>. Stanovnici Eretrije nisu ni pokušavali spriječiti pristajanje ili napredovanje, već su se zatvorili u [[Fortifikacija|gradske zidine]] i počeli se spremati za opsadu<ref name="Herodot 6.100.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.100.1 Herodot, VI. 100.]</ref>. Perzijanci su šest dana napadali [[Fortifikacija|gradske zidine]] uz velike gubitke na obje strane<ref name="Herodot 6.100.1"/>, dok su sedmi dan dva ugledna Eretrijca izdala grad i otvorila vrata Perzijancima<ref name="Herodot 6.100.1"/>. Grad je potom razoren što je bila osveta za eretrijsku potporu opsadi i razaranju grada [[Sard]]a. ==== Bitka kod Maratona ==== [[Datoteka:Battle of Marathon Greek Double Envelopment.png|thumb|300px|left|[[Maratonska bitka|Bitka kod Maratona]]: [[drevna Atena|atenska]] krila okružuju [[Perzija]]nce]] Nakon što je Eretrija bila razorena, perzijske snage okrenule su se konačnom preostalom cilju, gradu [[Drevna Atena|Ateni]]. Perzijska mornarica pristala je uz obalu [[Atika (pokrajina)|Atike]] odnosno u [[Maraton, Grčka|Maratonskom]] zaljevu; oko 40&nbsp;km od [[Drevna Atena|Atene]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.102.1 Herodot, VI. 102.]</ref>. Atenjani su bili pod zapovjedništvom [[Miltijad|Miltijada Mlađeg]] koji je imao najviše iskustva o borbama protiv Perzijanaca, a njegove snage zauzele su dva prolaza na [[Maraton, Grčka|Maratonskoj]] ravnici. Protivničke snage mirovale su pet dana, nakon čega je [[Artafern Mlađi]] odlučio povesti cijelu [[Konjica|konjicu]] i dio pješaštva u direktni napad na Atenu<ref>Holland, str. 191.-193.</ref>. Kada su Atenjani vidjeli da su Perzijanci raspolovili snage, kako nema opasnosti od konjice za [[Hopliti|hoplite]] i kako je Atena u opasnosti, odlučili su u praskozorje šestog dana napasti ostatke perzijskih snaga. Unatoč brojčanoj inferiornosti, teško oklopljeni atenski [[hopliti]] uspjeli su poraziti perzijsku vojsku napadajući ih sa bokova. Perzijanci su potom brodovima napustili bojište<ref name="Holland 195-197">Holland, str. 195.-197.</ref>. [[Herodot]] spominje kako su Perzijanci imali 6.400, Atenjani 192<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.117.1 Herodot, VI. 117.]</ref>, a Platejci 11 gubitaka, no njegovi podaci ne smatraju se pouzdanima. Nakon što su Perzijanci napustili bojište, Atenjani su marširali što je brže moguće prema Ateni da je spase od ostatka perzijske vojske<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.115.1 Herodot, VI. 115.]</ref>. Uz obalu pokraj [[Pirej]]a stigli su na vrijeme i time spriječili iskrcavanje Perzijanaca pokraj Atene, nakon čega se Artafern odlučio povući u [[Mala Azija|Malu Aziju]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.116.1 Herodot, VI. 116.]</ref>. [[Maratonska bitka|Bitka kod Maratona]] bila je prekretnica u grčko-perzijskim ratovima jer je pokazala kako Perzijanci nisu nepobjedivi. Također, učvrstila je položaj [[Drevna Atena|Atene]] u [[antička Grčka|grčkom svijetu]], te je istaknula sve prednosti teško oklopljenog grčkog pješaštva ([[Hopliti|hoplita]])<ref name="Holland 195-197"/>. Bitka kod [[Maraton, Grčka|Maratona]] postala je inspiracija za trkačku [[Atletika|atletsku]] disciplinu [[maraton]], koja se temelji na priči o grčkom vojniku [[Filipid]]u koji je prema legendi trčao 42 kilometra da javi Atenjanima vijest o pobijedi nad Perzijancima. [[Prvi olimpijski maraton]] odigrao se na [[I. Olimpijske igre - Atena 1896.|Olimpijskim igrama u Ateni 1896. godine]], kada se trčalo od [[Maraton, Grčka|Maratona]] do moderne [[Atena|Atene]]<ref>Holland, str. 198.</ref>. == ''Interbellum'' (490.-480. pne.) == === Grčki polisi === [[Datoteka:Old Greece map.jpg|thumb|400px|Gradovi i [[polis]]i drevne [[Antička Grčka|Grčke]]]] [[Antička Makedonija|Makedonski]] vladar [[Aleksandar I od Makedonije|Aleksandar I.]] pristupio je [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskoj Monarhiji]] još u doba [[Mardonije]]ve ekspedicije. U [[Sparta|Sparti]] je oko [[488. pne.]] na vlast došao kralj [[Leonida I]]., naslijedivši svoga brata. Atenski junak iz bitke kod Maratona [[Miltijad|Miltijad Mlađi]] nagovarao je [[Drevna Atena|Atenjane]] na ekspediciju protiv [[Kikladi|Ciklada]] gdje su trebali postaviti obrambene linije<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+6.132.1 Herodot, VI. 132.]</ref>, no pohod završava neuspjehom u kojem je Miltijad teško ranjen. Njegov neuspjeh su u Ateni jako kritizirali Miltijadovi politički protivnici koji su ga željeli smijeniti sa dužnosti. Optužili su ga za izdaju i čak osudili na smrt, no umro je od zadobivenih rana prije izvršenja kazne pa je pokopan sa počastima<ref>Kornelije Nepot: ''Miltijad Mlađi'', VII.</ref>. Novo političko vodstvo u Ateni formirali su [[Temistokle|Temistoklo]] koji je bio vođa demokratske stranke, te [[Aristid]] iz aristokratske stranke. [[Ostrakizam|Ostracizam]] je prvi put korišten [[488. pne.]]<ref>[[Aristotel]]: ''Atenski ustav'', 22.4</ref>, a odnosio se na izgon političara koji su zagovarali properzijsku politiku. Tijekom ovog razdoblja [[Drevna Atena|Atena]] je bila u ratu protiv [[Egina|Egine]] čija je mornarica često nanosila Atenjanima gubitke što je izazivalo nezadovoljstvo kod atenskih žitelja. [[Temistokle|Temistoklo]] je uvjeravao svoje sugrađane da zaradu od rudnika [[Srebro|srebra]] iz [[Laurion]]a iskoriste za gradnju velike mornarice<ref>Kornelije Nepot: ''Temistoklo'', II.</ref><ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plut.+Them.+4.1 Plutarh: ''Temistoklo'', IV.]</ref>. Kada su čuli kako su Perzijanci počeli sa gradnjom [[pontonski most|pontonskog mosta]] preko [[Dardaneli|Dardanela]] odnosno kopanjem kanala kroz poluotok [[Sveta Gora|Atos]], Atenjani su panično ubrzali pripreme za rat. U jesen [[481. pne.]] [[Sparta]] je zajedno sa [[Drevna Atena|Atenom]] sazvala kongres u [[Posejdon]]ovom hramu pokraj [[Korintski kanal|korintskog tjesnaca]] na koji su bili pozvani svi [[antička Grčka|grčki]] [[polis]]i koji nisu bili administrativnim ili političkim dijelom Perzije, izuzevši [[Marseille|Masaliju]], njene kolonije, te [[Cirena|Cirenu]]. Na kongresu je obećano opće pomilovanje i solidarnost među grčkim polisima, a [[Drevna Atena|Atena]] i [[Egina]] su se javno pomirile. U ostale grčke gradove čiji veleposlanici nisu sudjelovali na kongresu poslani su glasnici koji su ih trebali obavjestiti o detaljima kongresnog dogovora<ref name="Herodot, VII. 145">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.145.1 Herodot, VII. 145.]</ref>. [[Magna Graecia|Kolonije]] na [[Sicilija|Siciliji]] i sa južne [[Italija|Italije]] također su pozvane da se pridruže novonastalom savezu, no pristali su pristupiti samo pod uvjetom da [[Sirakuza|sirakuški]] kralj [[Gelon]] postane zapovjednikom tog saveza, što su [[Sparta]]nci odbili<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.158.1 Herodot, VII. 158.]</ref>. [[Diodor|Diodor sa Sicilije]] spominje pak kako su Perzijanci sklopili pakt sa [[Kartaga|Kartagom]] koja je željela prisvojiti neke grčke kolonije na zapadnom i srednjem [[Sredozemno more|Mediteranu]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Diod.+11.1.1 Diodor sa Sicilije: „Knjižnica“, XI. 1.4.]</ref>. Ipak, jedina pomoć koju su Perzijanci primili bio je jedan brod iz [[Crotone]] koji se borio u [[Bitka kod Salamine|bitci kod Salamine]]. [[Argos|Arg]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.149.1 Herodot, VII. 149.]</ref> i [[Krit|Kreta]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.169.1 Herodot, VII. 169.]</ref> odbili su poslati izaslanike, dok nije sudjelovao ni svećenik iz [[Delfi]]ja. [[Krf]] je obećao pomoć, no kasnije su povukli ponudu a u okolicu [[Peloponez]]a poslali flotu koja je samo nagledala situaciju<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.168.1 Herodot, VII. 168.]</ref>. Grčki savez uglavnom se sastojao od [[Peloponez|peloponeskih]] polisa, [[Eubeja|Eubeje]] i [[Atika (pokrajina)|Atike]]. === Perzijska Monarhija === Nakon poraza [[Medijci|medijskog]] admirala [[Datis]]a u [[maratonska bitka|bitci kod Maratona]], [[Darije Veliki]] naredio je okupljanje glavne perzijske vojske koju je odlučio osobno povesti u pohod protiv [[Drevna Atena|Atene]]. Planove mu je privremeno pomutila pobuna u [[Stari Egipat|Egiptu]] [[486. pne.]] i prisilila ga na odgađanje nove ekspedicije u [[Antička Grčka|Grčkoj]]. Iduće godine Darije Veliki umire nakon 36 godina vladanja [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskom Monarhijom]]. Jedine pogreške u njegovoj karijeri bile su te što nije uspio pokoriti prostranu [[Skiti]]ju i kazniti [[Drevna Atena|Atenu]]. Naslijedio ga je sin [[Kserks I|Kserkso I.]] koji je političku karijeru započeo sa gušenjem pobuna u [[Stari Egipat|Egiptu]] i [[Babilonija|Babiloniji]], dok se Ateni odlučio posvetiti kasnije. Godine [[480. pne.]] perzijska vojska bila je spremna za pohod na kopnenu [[Antička Grčka|Grčku]]. [[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]] bila je vrlo tolerantno prema pokorenim narodima odnosno prema njihovim političkim i vjerskim slobodama, o čemu svjedoče drevni [[jevreji|židovski]] i [[stari Egipat|egipatski]] zapisi. Sličan odnos Perzijanci imali i prema [[Grci]]ma kojima je Darije Veliki financirao gradnju velikih [[Grčki hram|hramova]], ukidao [[ropstvo]] u [[antička Grčka|grčkim gradovima]], te [[Apolon]]ova ''sveta područja'' oslobađao od poreza. To je stvorilo velike simpatije [[Jonija|jonskih]], [[Antička Makedonija|makedonskih]] ali i [[Peloponez|peloponeških]] Grka (npr. grad [[Argos|Arg]]) prema Perzijskoj Monarhiji pa su stali na perzijsku stranu u narednom sukobu<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.138.1 Herodot, VII. 138.]</ref>. Obitelj Aleuada koja je vladala [[Larisa|Larisom]] u [[Tesalija|Tesaliji]] u savezništvu sa Perzijancima vidjeli su priliku da prošire svoju utjecaj<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.6.1 Herodot, VII. 6.]</ref>, a perzijskoj vojsci priključila se i [[Teba (Grčka)|Teba]]. == Kserksova ekspedicija (480.-479. pne.) == === Grčke pripreme === [[Datoteka:Greek soldiers of Greco–Persian Wars.png|thumb|350px|[[Antička Grčka|Grčki]] vojnici iz doba grčko-perzijskih ratova]] [[Drevna Atena|Atenjani]] su se pripremali za rat protiv [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] još od sredine [[480-ih pne.]] kada je na nagovor [[Temistokle|Temistokla]] donesena odluka o gradnji velikog broja [[trirema]] koje su bile neophodne Grcima za ovu vrstu sukoba<ref>Holland, str. 217.-223.</ref>. Atenjani nisu imali ljudstvo za borbu na kopnu i moru, pa su panično tražili savezništvo sa drugim [[antička Grčka|grčkim]] polisima. Godine [[481. pne.]] perzijski vladar [[Kserks I|Kserkso I.]] poslao je veleposlanike u koji su od grčkih polisa simbolično tražili „zemlju i vodu“, na što su pristali svi osim [[Drevna Atena|Atene]] i [[Sparta|Sparte]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.32.1 Herodot, VII. 32.]</ref>. Njihov izbor zbližio je dotad dva suparnička i najjača grčka polisa<ref name="Herodot, VII. 145"/>, koji su pokrenuli grčki kongres [[481. pne.]] u nadi na sakupe što veći broj saveznika. ==== Jačina grčkih snaga ==== [[Grci]] nisu imali „stajaću vojsku“ niti je za to bilo potrebe budući kako su ratovali na domaćem teritoriju pa su mogli formirati vojne trupe prema potrebi. Tijekom druge perzijske ekspedicije na grčkoj strani borio se različit broj vojnika; od 11.000 u [[termopilska bitka|bitci kod Termopila]] do 40.000 vojnika (prema modernim procjenama) ili 120.000 u [[Bitka kod Plateje|bitci kod Plateje]] (prema [[Herodot]]u)<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.29.1 Herodot, IX. 29.]</ref>. === Perzijske pripreme === Budući kako je nova perzijska ekspedicija ovaj put imala sveobuhvatni karakter, zahtijevala je dugo planiranje, pripremu zaliha, novačenje i prilagođavanje novim borbenim uvjetima<ref>Holland, str. 208.</ref>. [[Kserks I|Kserkso]] je odlučio sagraditi [[pontonski most]] preko Helensponta ([[Dardaneli|Dardanela]]) da olakša svojoj vojsci prijelaz na teritorij [[Evropa|Europe]], te iskopavanje kanala preko prevlake [[sveta Gora|brda Atos]] koji je bio na glasu kao vrlo opasan zbog morskih struja, plićaka i oluja, gdje je perzijska flota [[492. pne.]] doživjela velike gubitke<ref>Holland, str. 213.</ref>. Oba projekta predstavljala su ambiciozni inženjerski plan kojeg do tada nitko nije pokušao ostvariti. Početkom [[480. pne.]] pripreme su bile gotove, pa se perzijska vojska okupila u [[Lidija|lidijskom]] gradu [[Sard]]u nakon čega je počeo marš prema Europi. Vojska je kod [[Dardaneli|Dardanela]] prešla na europsko kopno preko dva velika [[pontonski most|pontonska mosta]] koji su predstavljali vrhunsko inženjersko dostignuće tog vremena<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.36.1 Herodot, VII. 36.]</ref>. ==== Jačina perzijskih snaga ==== [[Datoteka:Persian warriors from Berlin Museum.jpg|thumb|350px|Perzijski vojnici s antičkih reljefa]] Broj [[ahemenidska Monarhija#Vojska|perzijskih trupa]] koje je Kserkso poveo u ekspediciju protiv Grčke je predmet tisućljetne rasprave, budući da su antičke brojke pretjerano preuveličane. Herodot npr. navodi kako je u pohodu sudjelovalo 2.6 milijuna Perzijanaca s jednako toliko njihovih saveznika što čini nevjerojatan broj od 5.2 milijuna ljudi<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.186.1 Herodot, VII. 186.]</ref>. Grčki pjesnik [[Simonid sa Keja]] spominje brojku od četiri milijuna, dok [[Ktezija|Ktezije]] daje brojku od 80.000 perzijskih vojnika<ref>{{Cite web |title=Ktezije: ''Persica'' (Livius.org) |url=http://www.livius.org/ct-cz/ctesias/photius_persica2.html |access-date=2010-11-22 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111172659/http://www.livius.org/ct-cz/ctesias/photius_persica2.html |dead-url=yes }}</ref>. Moderni historičari skloni su potpunom odbacivanju tih antičkih brojki koje smatraju nerealnim budući da su ih pisali pristrani grčki historičari<ref>Holland, str. 237.</ref>. Moderne procijene variraju od najviše 200-250 tisuća vojnika, do minimuma od svega 15-20 tisuća vojnika<ref>{{Cite web |url=http://www.iranchamber.com/history/articles/persian_wars5.php |title=The size of the Persian army (Iran Chamber) |access-date=2010-11-22 |archive-date=2010-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210202603/http://www.iranchamber.com/history/articles/persian_wars5.php |url-status=dead }}</ref>. Točan broj perzijskih trupa koje su sudjelovale u bitci otežava i nerazjašnjenost jesu li prema Termopilu krenuli svi perzijski vojnici, ili je dio ostao u vojnim kampovima u [[Antička Makedonija|Makedoniji]] i [[Tesalija|Tesaliji]]. Perzija je bila prvo federalna država u historiji i objedinjavala je teritorije desetaka raznih naroda. Budući da su Perzijanci prema pokorenim narodima provodili politiku tolerancije, zaštite i ukidanja ropstva, velika većina naroda stala je uz Perziju tokom ratova protiv grčkog saveza. Vojnici mnogih naroda dobrovoljno sudjelovali su u perzijskoj vojsci, što uključuje [[Perzija]]nce, [[Medijci|Medijce]], [[Asirija|Asirce]], [[Fenikija|Feničane]], [[Babilonija|Babilonce]], [[Indija|Indijce]], [[Stari Egipat|Egipćane]], [[Jevreji|Židove]], [[Arapi|Arape]], te [[Grci|Grke]] iz perzijskih satrapija odnosno savezničkih pokrajina. Kserksov otac [[Darije Veliki|Darije I. Veliki]] bio je vrlo obziran prema svojim grčkim građanima kojima je financirao gradnju velikih hramova, ukidao ropstvo u grčkim gradovima, te [[Apolon]]ova „sveta područja“ oslobađao od poreza. To je stvorilo velike simpatije jonskih i makedonskih Grka prema Perziji pa su stali na njihovu stranu tijekom grčko-perzijskih ratova jer time su osiguravali prosperitet i sigurnost, za razliku od savezništva s moćnijim grčkim polisima koji su ratovali međusobno i time konstantno slabili. Okosnicu [[ahemenidska Monarhija#Vojska|perzijske vojske]] činili su elitni [[Perzijski besmrtnici]] i medijski kopljanici. Besmrtnici su bili elitna pješadijska jedinica poznata diljem svijeta po svojoj hrabrosti i sposobnosti, koja je uvijek brojala 10.000 vojnika<ref>{{Cite web |title=Perzijski besmrtnici (Livius.org) |url=http://www.livius.org/ia-in/immortals/immortals.html |access-date=2010-11-22 |archivedate=2010-03-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100325193306/http://www.livius.org/ia-in/immortals/immortals.html |deadurl=yes }}</ref>. Članovi tih elitnih jedinica trenirani su od rođenja, a njima su mogli postati samo [[Perzija]]nci i [[Medijci]]. Ime su dobili po tome što bi u slučaju pogibije, bolesti ili starosti određenog člana na njegovo mjesto došao novi vojnik. U mirnodopsko vrijeme služili su kao [[Ahemenidska Monarhija|vladarska]] tjelesna zaštita. Bili su naoružani kratkim [[Luk (oružje)|lukom]], [[koplje]]m i [[mač]]em, te zaštićeni metalnim [[oklop]]om<ref>{{Cite web |title=The equipment of the Persian Immortal (Hellas.net) |url=http://monolith.dnsalias.org/~marsares/warfare/army/p_immort.html |access-date=2010-11-22 |archive-date=2010-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100725063552/http://monolith.dnsalias.org/~marsares/warfare/army/p_immort.html |dead-url=yes }}</ref>. Medijski kopljanici podjednako dobro su se koristili kopljem i štitom, te su među perzijskim pješaštvom imali iznimnu reputaciju, odmah nakon Besmrtnika. Štit ''geron'' bio im je napravljen od pletenog šiblja prevučenog kožom koji je pružao dobru zaštitu od napada [[strijela]]ma, no nedovoljnu zaštitu od preciznih uboda teških [[mač]]eva. === Tračka, Makedonija i Tesalija (rana 480. pne.) === [[Datoteka:Battle of Thermopylae and movements to Salamis, 480 BC.gif|300px|thumb|left|Glavni događaji u doba [[Kserks I|Kserksove]] vojne ekspedicije]] Nakon što su prešli na [[evropa|europsko]] tlo u travnju [[480. pne.]] perzijska vojska krenula je u pohod prema [[Antička Grčka|Grčkoj]]. [[Legenda]] kaže kako je uoči samog prelaska preko Dardanela oluja uništila pontonske mostove, zbog čega je Kserkso dao bičevati more kako bi se smirilo<ref>{{Cite web |title=Kserkso - Kanal i Kserksov most (PersianEmpire.info) |url=http://persianempire.info/Xerxes.htm#The_Canal_and_The_Bridge_of_Xerxes |access-date=2010-11-22 |archive-date=2010-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101001234212/http://persianempire.info/Xerxes.htm#The_Canal_and_The_Bridge_of_Xerxes }}</ref>. Od Helenspota ([[Dardaneli|Dardanela]]) do grada [[Terma]] na sjeverozapadu [[Egejsko more|Egejskog mora]] kretanje je bez otpora trajalo tri i pol mjeseca, dok su se zaustavili u blizini Doriskosa gdje im se priključila perzijska mornarica. [[Kserks I|Kserkso]] je tada regrupirao svoje trupe u taktičke jedinice te nastavio sa pohodom<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.100.1 Herodot, 7.100]</ref>. Kongres grčkih saveznika sastao se ponovo na proljeće [[480. pne.]] gdje je odlučeno kako će prodor Perzijanaca braniti usku dolinu Tempe na granicama [[Tesalija|Tesalije]]<ref>Holland, str. 248.-249.</ref>. Ipak, kada su došli do doline [[Aleksandar I od Makedonije|Aleksandar I.]] upozorio ih je kako se dolinu može zaobići sporednim putem, pa su se odlučili povući<ref name="Herodot 7.173.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.173.1 Herodot, VII. 173.]</ref>. Nedugo poslije primili su vijest kako je perzijska vojska prešla na [[evropa|europsko tlo]]<ref name="Herodot 7.173.1"/>. Drugi grčki plan predložio je [[Temistokle|Temistoklo]], koji je savjetovao grčke saveznike da pokušaju spriječiti perzijski prodor kod prolaza [[Termopil]]. Taj uski prolaz odabran je zato što je topografija terena odgovarala grčkim [[hopliti]]ma (teško oklopljeno [[pješadija|pješaštvo]]) u planu da neutraliziraju perzijsku brojčanu nadmoć. Također, kako bi spriječili perzijski obilazak Termopila morskim putem, [[drevna Atena|atenska]] i saveznička mornarica odlučili su blokirati uski kanal pokraj rta [[Artemizij]]a. Ova paralelna strategija prihvaćena je na grčkom kongresu<ref>Holland, str. 255.-257.</ref>, gdje je odbijen plan [[Peloponez|peloponeških]] gradova za obranu [[Korintski kanal|prevlake na Korintu]] koji je uključivao i evakuaciju atenskih civila u peloponeski grad [[Trezena|Trezenu]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+8.40.1 Herodot, VIII. 40.]</ref>. === Bitke kod Termopila i Artemizija (kolovoz 480. pne.) === [[Datoteka:Thermopylae shoreline changes map.png|thumb|300px|Karta s promijenama obale kod Termopila iz doba [[500. pne.]] do danas]] Sa [[strategija|strateškog]] gledišta obrana Termopila predstavljala je najbolji mogući način obrane od superiornijeg neprijatelja. Grčki plan nije uključivao direktan oružani sukob protiv Perzije za koji su znali da ne mogu pobijediti, već zaustavljanje perzijskog napredovanja u Grčku pa se grčka [[Vojna doktrina|doktrina]] zasnivala isključivo na obrani. Obrana prolaza kod [[Termopil]]a i tjesnaca kod [[Artemizij]]a odabrana je zbog geografskih karakteristika budući da u uskim kopnenim i morskim prolazima perzijska brojčana nadmoć ne može doći do izražaja. Budući da se perzijska ekspedicija služila paralelnim snagama na kopnu i moru, kopnena vojska ovisila je o zalihama koje je prenosila njihova mornarica pa nisu mogli dopustiti da se zadrže na jednom mjestu duže vrijeme<ref name="Holland 285">Holland, str. 285.</ref>. Perzijanci su uoči bitke znali da se moraju ili povući ili dalje napredovati da zadrže koordinaciju trupa na kopnu i zaliha na moru, a prolaz kod Termopila kao geografsko usko grlo predstavljalo je mogući problem za njihovo napredovanje<ref name="Holland 285"/>. [[Taktika|Taktički]] gledano, prolaz kod Termopila bio je idealno mjesto za grčki stil ratovanja. Vojna formacija [[falanga|falange]] koju su koristili [[hopliti]] mogla je blokirati uski prolaz bez opasnosti da ih s bokova napadne perzijska [[konjica]]. Također, prednosti falange u odnosu na perzijske formacije su da su grčki vojnici opremljeni teškom kacigom, [[oklop]]om i štitom, dok je većina perzijske vojske bila [[pješadija|lako pješaštvo]] (tzv. [[sparabara]]), izuzevši teško oklopljene [[Perzijski besmrtnici|Perzijske besmrtnike]]. Glavna slaba točka kod Grka bio je planinski prolaz koji je vodio paralelno s Termopilskim vratima i koji je mogao Perzijancima poslužiti da zaobiđu i okruže grčke snage. Iako je taj put bio vjerojatno neprohodan za perzijsku konjicu, mogao je poslužiti njihovom pješaštvu od kojeg je veći dio bio treniran u planinskim uvjetima borbe<ref>Holland, str. 288.</ref>. Leonida je čuo za taj put od lokalnog stanovništva, pa je stacionirao tisuću Fokiđana da ga blokiraju<ref>Holland, str. 262.</ref>. U doba bitke, prolaz kod [[Termopil]]a nalazio se između planine i obale Malijskog zaljeva, bio je toliko uzak (14 m) da su istovremeno mogla proći samo jedna bojna kola. Na južnoj strani nalazile su se litice planine, dok se s južne strane nalazio morski zaljev. Na stazi su se nalazila tri suženja ili ''vrata'' (pylai); na srednjim vratima nalazio se zid koji su vijek ranije podigli Fokiđani da se zaštite od [[Tesalija|tesalijske]] invazije<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.176.1 Herodot, VII. 176.]</ref>. Naziv ''Termopil'' što na [[Grčki jezik|grčkom jeziku]] znači ''Vruća vrata'' dolazi od vrućih [[izvor]]a koji se nalaze u neposrednoj blizini prolaza. [[Datoteka:Léonidas aux Thermopyles (Jacques-Louis David).PNG|thumb|left|300px|Leonida kod [[Termopil]]a, naslikao [[Jacques Louis David]] ([[1814]].)]] Detalji bitke slabo su poznati budući da se temelje uglavnom na Herodotovim legendama, koje se pak temelje na iskazima svega nekolicine Grka koji su preživjeli cijelu bitku. Gotovo pouzdano se zna kako je Kserkso dao Grcima ultimatum od 5 dana da se povuku. Nakon što su se Grci odbili povući poslao je vojnike u napad. Herodot tvrdi kako su Perzijanci više puta odbijeni uz velike gubitke i kako je bitka trajala tri dana. Kao dokaz tim navodima spominje da su grčki [[hopliti]] imali duža [[koplje|koplja]], za razliku od Perzijanaca koji su bili naoružani kratkim kopljima i [[strijela]]ma. Prema jednoj od legenda, nakon kraja drugog dana borbi lokalni grčki pastir [[Efijalt]] je prebjegao Perzijancima i rekao im za drugi prolaz paralelan sa Termopilom<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.213.1 Herodot, VII. 213.]</ref>, koji je branilo 1.000 Grka. Kada su Perzijanci napali taj dio prolaza, Grci su se nakon slabog otpora povukli poslije čega su Grci ostali zarobljeni na prolazu. Uoči opkoljavanja Leonida je zaključio kako daljnja obrana nije moguća pa je naredio povlačenje, međutim 700 Tespijanaca pod vodstvom [[Demofil]]a odbilo se povući s ostatkom grčkih trupa, već su ostali zajedno s oko 300 [[Sparta]]naca, Leonidinih osobnih tjelohranitelja i oko 400 [[Teba (Grčka)|Tebanaca]]. Razlozi zbog kojih su ostali nisu poznati, navodi se kako su se ostali boriti zbog časne pogibije i slave, no također postoji scenarij prema kojem se nisu ni mogli povući budući da su ih Perzijanci okružili. Na posljetku bitke Tebanci su se predali, dok su se Spartanci i Tespijanci suočili se elitnom perzijskom jedinicom [[Perzijski besmrtnici|Besmrtnika]] protiv kojih su svi [[Grci]] izginuli<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/591710/Battle-of-Thermopylae Bitka kod Termopila (enciklopedija Britannica)]</ref>. Paralelno sa bitkom kod [[Termopil]]a grčka mornarica sastavljena od 271 [[trirema]] branila je prolaz kod rta [[Artemizij]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+8.1.1 Herodot, VIII. 1.]</ref> gdje se bitka vodila tri dana, nakon čega su primili vijest o kopnenom porazu [[Leonida I|Leonide]] i grčkih saveznika. Budući kako je grčka flota bila teško oštećena i kako više nije bilo potrebe za obranom tjesnaca, odlučili su se povući do otoka [[Salamina (otok)|Salamine]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+8.21.1 Herodot, VIII. 21.]</ref>. === Bitka kod Salamine (rujan 480. pne.) === Perzijska [[termopilska bitka|pobjeda kod Termopila]] značila je pad cijele [[Beotija|Beotije]] pod perzijsku vlast, dok je put prema [[Atika (pokrajina)|Atici]] bio otvoren. Ostatak [[drevna Atena|atenske]] populacije evakuiran je uz pomoć savezničke mornarice na otok [[Salamina (otok)|Salaminu]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+8.42.1 Herodot, VIII. 42.]</ref>. [[Peloponez|Peloponeski]] saveznici počeli su sa pripremama [[fortifikacija|obrambenih linija]] na [[Korintski kanal|Korintskoj prevlaci]] gradeći zidine, uništavajući cestu od [[Megara|Megare]], te potpunim napuštanjem [[Drevna Atena|Atene]]<ref>Holland, str. 300.</ref>. U gradu je ostala nekolicina ratnika koji su pokušali obraniti [[akropolj (Atina)|atensku akropolu]], no Perzijanci su ih ubrzo porazili. Nakon pada [[Drevna Atena|Atene]] Kserkso je odlučio kazniti grad spaljivanjem do temelja<ref>Holland, str. 305.-306.</ref>, no navodno se pokajao zbog tog čina. Spaljivanje osvojenog grada bio je neprimjeren porez nekarakterističan za Kserksove prethodnike [[Kir Veliki|Kira Velikog]] i [[Darije Veliki|Darija Velikog]] koji su se prema pokorenim gradovima odnosili sa velikim poštovanjem; ukidajući ropstvo i tolerirajući lokalne religije. Kserksovo spaljivanje Atene smatra se odmazdom za atenskoj potpori [[Jonija|Jonjanima]] koji su spalili perzijski grad [[Sard]] u satrapiji [[Lidija|Lidiji]]. [[Datoteka:Battle of salamis.png|thumb|300px|[[Bitka kod Salamine]]]] Perzijanci su sada imali pod kontrolom većinu [[Antička Grčka|Grčke]], i [[Kserks I|Kserkso]] je imao u planu što brže završiti vojnu ekspediciju<ref name="Holland 327-329">Holland, str. 327.-329.</ref>. Da je Kserkso porazio grčku mornaricu, bio bi u izglednoj prilici natjerati ostale Grke na predaju<ref>Holland, str. 308.-309.</ref>, dok se [[Temistokle|Temistoklo]] nadao kako će perzijskim pomorskim porazom odvratiti Perzijance od daljnjih napada na ostatak Grčke<ref>Holland, str. 303.</ref>. Saveznička grčka mornarica spremno je čekala dolazak perzijske flote ispred obala [[Salamina (otok)|Salamine]], stacioniravši se u uskom [[Saronski zaljev|Saronskom zaljevu]] koji je dijelio poluotok [[Peloponez]] od ostatka grčkog kopna<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+8.63.1 Herodot, VIII. 63.]</ref><ref>Holland, str. 309.-315.</ref>. S obzirom na navedene geografske karakteristike, perzijska brojčano superiornija flota nije mogla ostvariti premoć, budući kako nisu mogli manevrirati niti su poznavali krajolik<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+8.89.1 Herodot, VIII. 89.]</ref>. Grci su iskoristili priliku i napali perzijsku mornaricu, te ostvarili veliku pobjedu te osigurali [[Peloponez]]. Oko 200 od 1200 perzijskih brodova bilo je potopljeno ili zarobljeno<ref>Holland, str. 320.-326.</ref>. Bitka je ostala upamćena i po sudjelovanju vjerojatno prve [[admiral]]ice u historiji, [[Artemizija I od Karije|Artemizije]] iz [[Karija|Karije]] koja je predvodila skupinu od pet perzijskih brodova<ref>{{Cite web |title=Artemizija I. (Irandokht.com) |url=http://www.irandokht.com/editorial/index4.php?area=org&sectionID=14&editorialID=3292 |access-date=2010-11-22 |archivedate=2011-06-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622074428/http://irandokht.com/editorial/index4.php?area=org&sectionID=14&editorialID=3292&PHPSESSID=7545117a28efd77fac162c57f4ef553a |deadurl=yes }}</ref>. Prema [[Herodot]]u, [[Kserks I|Kserkso]] je namjeravao izgraditi most preko tjesnaca da napadne Atenjane evakuirane na Salamini, no nakon poraza u pomorskoj bitci projekt je napušten. Štoviše, bojao se kako bi Grci mogli otploviti do [[Dardaneli|Dardanela]] i uništiti [[Pontonski most|pontonske mostove]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+8.97.1 Herodot, VIII. 97.]</ref>. Njegov general [[Mardonije]] zalagao se za nastavak pohoda na [[Peloponez]], no nakon što je Kserkso čuo za novu pobunu u [[Babilonija|Babiloniji]] odlučio se sa većinom vojske povući iz [[Antička Grčka|Grčke]]. Manji dio vojske ostavio je na čuvanje Mardoniju koji je postavio vojne kampove u [[Beotija|Beotiji]] i [[Tesalija|Tesaliji]]. Atenjani su se nakon povlačenja Perzijanaca vratili u napušteni grad tijekom zime<ref name="Holland 327-329"/>. === Bitke kod Plateje i Mikale (lipanj 479. pne.) === [[Datoteka:Greek Phalanx.jpg|thumb|300px|Grčka vojna formacija [[falanga|falange]]]] Tijekom zime činilo se kako postoje nesuglasice među grčkim saveznicima. Naime, [[Drevna Atena|Atenjani]] koji nisu bili zaštićeni [[Korintski kanal|Korintskom prevlakom]] i čija je mornarica odigrala najznačajniju ulogu u bitci kod Salamine, odbili su se u proljeće priključiti savezničkoj mornarici<ref name="Holland 333-335">Holland, str. 333.-335.</ref>. [[Mardonije]] koji je boravio u [[Tesalija|Tesaliji]] znao je kako je napad na prevlaku uzaludan, dok su saveznici odbijali poslati vojsku izvan [[Peloponez]]a<ref name="Holland 333-335"/>. Marodnije je pokušao podijeliti grčke saveznike nudeći Atenjanima mir preko posrednika [[Aleksandar I od Makedonije|Aleksandra I.]] ([[Antička Makedonija|makedonskog]] kralja)<ref>Holland, str. 336.-338.</ref>. Atenjani su kao preduvjet tražili da na pregovorima sudjeluju i [[Sparta]]nci, no zahtjev je odbijen. Nakon propalih pregovora Atenjani su ponovo evakuirali grad, dok je perzijska vojska sastavljena uglavnom od njihovih grčkih saveznika napredovala prema jugu da zauzme napuštene položaje. Mardonije je tada ponovo ponudio mir atenskim izbjeglicama na otoku [[Salamina (otok)|Salamini]], nakon čega je Atena zajedno sa [[Megara|Megarom]] i [[Plateja|Platejom]] poslala pregovarače u [[Sparta|Spartu]] i zaprijetila prihvaćanjem perzijske ponude ako im se ne pridruže u borbi protiv Perzijanaca<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.7A+1 Herodot, IX. 7.A.]</ref>. Nakon toga, [[Sparta]]nci su okupili golemu vojsku [[Hopliti|hoplita]] i poslali je u susret Perzijancima<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.11.1 Herodot, IX. 11.]</ref>. [[Datoteka:Battle of Plataea part 2.PNG|thumb|300px|left|[[Bitka kod Plateje]]]] Kada je Mardonije čuo kako su grčki saveznici krenuli u pohod, povukao se u [[Beotija|Beotiju]] pokraj [[Plateja|Plateje]] gdje je pokušao Grke dovući na otvoren teren gdje je morao iskoristiti svoju [[Konjica|konjicu]]<ref>Holland, str. 339.</ref>. Grci su se pak pod zapovjedništvom [[Pauzanije (general)|Pauzanija]] odlučili stacionirati na terenu iznad visoravni [[Plateja|Plateje]] kako bi se zaštitili od navedene perzijske vojne taktike<ref name="Holland 342-349">Holland, str. 342.-349.</ref>. Nakon nekoliko dana mirovanja i manevriranja dviju vojski, [[Pauzanije (general)|Pauzanije]] je odlučio noćno povlačenje na prvotne položaje<ref name="Holland 342-349"/>. Ovaj manevar proveden je nespretno pa su Atenjani, Spartanci i Tegejci ostali izolirani na pojedinim brežuljcima, dok su ostali dijelovi vojske bili razbacani diljem visoravni<ref name="Holland 342-349"/>. Uvidjevši kako Perzijanci neće imati bolju priliku za napad, Mardonije je naredio svojim trupama puni napad na protivničke položaje<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.59.1 Herodot, IX. 59.]</ref>. Međutim, perzijsko pješaštvo i njihovi grčki saveznici nisu bili teško oklopljeni kao njihovi protivnici ([[hopliti]])<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.62.1 Herodot, IX. 62.]</ref>, pa su spartanske trupe probile crte Mardonijeve osobne straže i ubile ga<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.63.1 Herodot, IX. 63.]</ref>. Nakon toga perzijske trupe bile su dezorganizirane pa se ostatak od 40.000 trupa odlučio na povlačenje u [[Tesalija|Tesaliju]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.66.1 Herodot, IX. 66.]</ref>, dok su ostali bili potpuno poraženi. Tijekom popodneva nakon bitke kod Plateje, Herodot tvrdi kako su glasine o grčkoj pobjedi dosegle savezničku mornaricu koja je u to vrijeme boravila uz obale planine [[Mikala|Mikale]] u [[Jonija|Joniji]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.99.1 Herodot, IX. 99.]</ref>. Njihov borbeni moral je navodno porastao pa su pobijedili perzijsku mornaricu u [[Bitka kod Mikale|bitci kod Mikale]], što je označilo kraj perzijske dominacije u [[Egejsko more|Egejskom moru]]<ref>Holland, str. 357.-358.</ref>. == Grčki protunapad == === Mikala i Jonija === [[Bitka kod Mikale|Mikala]] je na mnogo načina bila početak nove faze u grčko-perzijskom sukobu, koja će označiti ofanzivu Grka protiv maloazijskih [[satrap]]ija [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]]<ref>Lazenby, str. 247.</ref>. Odmah nakon grčke pobjede kod [[Mikala|Mikale]] podignut je novi ustanak protiv Perzijanaca u grčkim gradovima [[Mala Azija|Male Azije]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+1.89.1 Tukidid: ''Peloponeski rat'', I. 89.]</ref>. Otok [[Samos]] i grad [[Milet]] predvodili su bitku kod Mikale što je jasno označilo njihov ustanak, pa su drugi gradovi slijedili njihov primjer. === Sest === Nedugo nakon [[Bitka kod Mikale|bitke kod Mikale]] saveznička grčka flota krenula je prema [[Dardaneli]]ma da unište perzijske [[Pontonski most|pontonske mostove]], no njih tamo više nije bilo<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.115.1 Herodot, IX. 115.]</ref>. [[Peloponez|Peloponežani]] su tada otplovili kući, no [[Drevna Atena|Atenjani]] su nastavili pohod protiv [[Trakijski Herson|Hersona]] koji je još bio pod perzijskom kontrolom<ref name="Herodot, 9.114.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+9.114.1 Herodot, IX. 114.]</ref>. Perzijanci iz okolice su se nakon toga povukli u [[Sest]], grad sa najjačim [[fortifikacija]]ma u regiji, gdje su Atenjani postavili opsadu<ref name="Herodot, 9.114.1"/>. Nakon dugotrajne opsade Sest je pao u pod atensku kontrolu, što je označilo početak grčkog protunapada. Ovom opsadom završava [[Herodot]]ovo djelo „Historija“. === Ujedinjenje Makedonije === [[Datoteka:Macedonian Kingdom.jpg|thumb|300px|[[Antička Makedonija|Makedonsko kraljevstvo]] u [[4. vijek pne.|4. vijeku pne.]]; u vrijeme vladavine [[Aleksandar I od Makedonije|Aleksandra I.]] nije uključivalo veći dio istočno od rijeke [[Struma|Strume]] i poluotok [[Prefektura Halkidika|Halkidiku]]]] Potaknut grčkim uspjehom kod [[Bitka kod Plateje|Plateje]] i [[Struma|Strume]], [[Antička Makedonija|makedonski]] kralj [[Aleksandar I od Makedonije|Aleksandar I.]] odlučio je proširiti svoju vlast nad grčkim plemenima koji su živjeli istočno od [[Pindsko gorje|Pindskog gorja]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+2.99.1 Tukidid, II. 99.]</ref>. Uspješno je pokorio istočne teritorije do obala Strume gdje su živjela i neka negrčka plemena. Tamo je osnovao tri nova grada da proširi grčki utjecaj na osvojeni teritorij, koji je kasnije proširio i istočno od Strune sve do dijela planine [[Pangaion]] koja je obilovala rudama [[Zlato|zlata]]. Time je stvorena najveća grčka država prema kriterijima površine, populacije i gospodarstva. Ipak, unatoč svim potencijalima, [[Antička Makedonija]] nije ostvarilo značajniju premoć nad susjedima budući kako se njihova država zasnivala na [[Feudalizam|feudalnom sustavu]] u kojem kralj nije imao jači utjecaj nad preostalom [[Aristokracija|aristokracijom]]. Tek u 4. vijeku pne. kada su [[antička Grčka|grčke]] države na jugu stagnirale, politički i vojni genij [[Filip II Makedonski|Filip II.]] ujedinio je makedonsku aristokraciju u jedinstvenu i centraliziranu monarhiju, te je proširio granice svoga kraljevstva na veći dio [[Antička Grčka|Stare Grčke]]. === Cipar === [[Datoteka:Ancient kingdoms of Cyprus en.svg|thumb|300px|Karta [[Antika|antičkih]] kraljevstva na [[Cipar|Cipru]]]] Godine [[478. pne.]] flota sastavljena od 20 [[Peloponez|peloponeskih]] i 30 [[drevna Atena|atenskih]] brodova (pod [[Aristid (sin Lizimaha)|Aristidom]]) zajedno sa ostalim saveznicima stavljena je pod zapovjedništvo [[Pauzanije (general)|Pauzanija]], te otplovila prema [[Cipar|Cipru]]. Tamo su uspjeli zauzeti nekoliko grčkih gradova, no nisu bili uspješni u pokušajima opsade [[fenikija|feničkih]] gradova, pa je [[Cipar]] ostao baza perzijskoj mornarici<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+1.94.1 Tukidid, I. 94.]</ref>. === Bizantij === Nakon ekspedicije na [[Cipar|Cipru]], saveznička grčka flota otplovila je prema [[Bizantijum|Bizantiju]]. Kontrola [[Dardaneli|Dardanela]] i [[Bosfor|Bospora]] bila je od vitalne važnosti za [[Drevna Atena|Atenu]] koja je u klasično doba proizvodila svega 40% potrebne hrane za vlastitu populaciju, dok se ostatak uvozio iz grčkih kolonija na obalama [[Crno more|Crnog mora]]. Grad [[Bizantijum|Bizantij]] pao je nakon opsade, a mnogi Perzijanci uključujući plemstvo pali su u grčko zarobljeništvo. [[Pauzanije (general)|Pauzanije]], koji je bio iz kraljevske loze [[Spartanski kraljevi#Rod Agijada|Agijada]], bio je opčinjen perzijskim načinom života koji je prihvatio pa se oblačio kao Perzijanac i priređivao [[banket]]e u perzijskom stilu. Njegovo perzijsko ponašanje šokiralo je i [[Jonija|Jonjane]] i [[Peloponez|Peloponežane]] pa je Pauzanije pozvan da se vrati u [[Sparta|Spartu]], gdje mu se sudilo za izdaju. Optužen je kako se dogovarao sa perzijskim kraljem da postane tiraninom Grčke, da je vodio tajnu komunikaciju sa perzijskim carem, te da se želio oženiti vlastitom kćeri. Ipak, oslobođen je svih optužbi, osim za maltretiranje pojedinaca prilikom njihovog privatnog poslovanja, te mu je zabranjeno vođenje ikakvih pohoda izvan teritorija [[Sparta|Sparte]]<ref name="Tukidid, 1.95.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+1.95.1 Tukidid, I. 95.]</ref>. Nezadovoljan tom odlukom Pauzanije je otplovio ratnim brodom od Hermiona natrag u [[Bizantijum|Bizantij]], gdje više nije bio dobrodošao. Nakon toga preplovio je [[Mramorno more]] i pristao u regiju [[Troada|Troad]] gdje se zadržao neko vrijeme<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+1.128.1 Tukidid, I. 128.]</ref>, a što je tamo radio nije poznato. Nakon toga je preko posebnog izaslanika ponovo pozvan u Spartu gdje je ponovo optužen kako je spletkario sa perzijskim kraljem te da je pokušao pokrenuti revoluciju [[Heloti|helota]]. Na putu kući, dok je bio unutar granica [[sparta]]nske države, sreo je [[efor]]a koji mu je signalizirao kako je unaprijed osuđen. Pauzanije se tada zatvorio u obližnjem [[Grčki hram|hramu]] gdje je umro od gladi nakon nekoliko dana. Neki moderni historičari smatraju kako Pauzanije zaista nije surađivao sa Perzijancima, na temelju toga kako nikada nije osuđivan i kako se dvaput odlučio dobrovoljno vratiti u Spartu, te kako su otpužbe protiv njega izmišljotina političkih neprijatelja<ref>Ekdotiki Athinon: „Historija grčke nacije“ (Ιστορία του Ελληνικού Έθνους), svezak B, Atena (1971.)</ref>. U međuvremenu, godine [[477. pne.]] Spartanci su poslali generala Dorkisa i malu skupinu vojnika u Bizantij, gdje su ih [[Jonija|Jonjani]] (potaknuti iskustvom sa Pauzanijem) zamolili da napuste grad. Spartanci su udovoljili njihovim zahtjevima i povukli se, što je označilo prestanak spartanske borbe za borbom protiv [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]]<ref name="Tukidid, 1.95.1"/>. == Ratovi Delskog saveza (477.-450. pne.) == === Delski savez === [[Datoteka:Map athenian empire 431 BC-fr.svg|thumb|300px|[[Drevna Atena|Atena]] i njene kolonije [[431. pne.]] na temeljima kojih je osnovan [[Delski savez]]]] Nakon što im nije pružena dobrodošlica u [[Bizantijum|Bizantiju]], [[Sparta]]nci su odlučili okončati svoje sudjelovanje u ratu. Također, Spartanci su smatrali kako su glavni grčki ciljevi ostvareni; protjeravanje Perzijanaca iz kopnene [[Antička Grčka|Grčke]] i osamostaljenje grčkih gradova u [[Mala Azija|Maloj Aziji]]. Pretpostavlja se kako su smatrali i kako je uspostava trajne sigurnosti [[Grci|Grka]] u [[Azija|Aziji]] gotovo nemoguće<ref name="Holland 362">Holland, str. 362.</ref>. Nakon [[Bitka kod Mikale|bitke kod Mikale]], spartanski kralj [[Leotihida]] predlagao je preseljenje svih Grka iz [[Mala Azija|Male Azije]] u [[Evropa|Europu]] što je smatrao jedinim načinom osiguravanja njihove sigurnosti od perzijske dominacije. Ksantip, atenski zapovjednik iz bitke kod Mikale odlučno je odbacio taj prijedlog budući kako su [[Jonija|jonski]] gradovi originalno bili atenske kolonije, zbog čega su Atenjani više nego itko pomagali Jonjanima<ref name="Holland 362"/>. Spartanski potez povlačenja iz sukoba označio je početak atenske dominacije u ratu protiv Perzijske Monarhije<ref name="Holland 362"/>. Labavim savezom grčkih [[polis]]a koji se borio protiv Kserksove ekspedicije dominirala je [[Sparta]] odnosno Peloponeski savez. Odstupanjem tih zemalja, sazvan je novi kongres na svetom otoku [[Delos]]u gdje je trebao biti uspostavljen novi savez u borbi protiv Perzijanaca. Novi savez koji je uključivao mnoge otoke [[Egejsko more|Egejskog mora]] prvotno je nazvan „Prvi atenski savez“, no poznatiji je kao „[[Delski savez]]“. Prema [[Tukidid]]u, službeni cilj saveza bio je „osveta za zla počinjena u doba vladavine (perzijskog) kralja“<ref name="Tukidid, 1.96.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+1.96.1 Tukidid, I. 96.]</ref>. U stvarnosti, ovaj cilj podijeljen je na tri faze: pripremanje buduće invazije, osvetu protiv Perzijske Monarhije, te podjelu ratnog plijena. Članovi saveza imali su izbor ili davanje oružanih snaga u savez ili plaćanje poreza u zajedničku riznicu, a većina saveznika odabrala je ovo potonje<ref name="Tukidid, 1.96.1"/>. Saveznici su se morali zakleti kako imaju iste prijatelje i neprijatelje, a bacanje [[Čelik|čeličnih]] [[ingot]]a u more simboliziralo je pečaćenje njihovog savezništva. Prema [[Plutarh]]u, atenski političar [[Aristid (sin Lizimaha)|Aristid]] posvetio je cijeli svoj život baveći se unutrašnjim odnosima među saveznicima, te je umro u [[Pont]]u za vrijeme određivanja poreza novim članicama saveza<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plut.+Arist.+26.1 Plutarh: ''Aristid'', XXVI.]</ref>. === Pohodi protiv Perzije === [[Datoteka:Delian League Campaign Map.png|thumb|300px|Karta koja prikazuje bitke [[Delski savez|Delskog saveza]] ([[477. pne.|477.]]-[[450. pne.]])]] Tijekom [[470-ih pne.]] [[Delski savez]] vodio je pohode u [[Trakija|Tračkoj]] i Egeju s ciljem da ukloni preostale perzijske [[garnizon]]e u regiji. [[Drevna Atena|Atenjane]] i njihove saveznike predvodio je atenski političar [[Kimon]]<ref>Sealey, str. 250.</ref>. Početkom [[460-e pne.|460-ih pne.]], Kimon je vodio vojne ekspediciju u [[Mala Azija|Maloj Aziji]] gdje je želio učvrstiti grčku prisutnost<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plut.+Cim.+12.1 Plutarh: ''Kimon'', XII.]</ref>. U [[bitka na Eurimedonu|bitci kod Eurimedona]] u [[Pamfilija|Pamfiliji]] Atenjani su ostvarili vrijednu dvostruku pobjedu; porazili su perzijsku flotu nakon čega su vojnici iz brodova pristali na obalu i napali perzijsku vojsku. Krajem [[460-ih pne.]] Atenjani su se odlučili na ambiciozan potez podrške ustanku u perzijskoj [[satrap]]iji [[Stari Egipat|Egiptu]]. Iako su grčke snage u početku nizale uspjehe, nisu uspjeli zauzeti perzijski [[garnizon]] u [[Memfis (Egipat)|Memfisu]] ni nakon tri godine opsade grada<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+1.104.1 Tukidid, I. 104.]</ref>. Perzijanci su tada krenuli u protunapad pa se atenska vojska našla pod opsadom 18 mjeseci, nakon čega je potpuno uništena<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+1.109.1 Tukidid, I. 109.]</ref>. Ovaj katastrofalan atenski poraz kao i međugrčki vojni sukobi prisilio je [[Drevna Atena|Atenu]] na odustajanje od ratova protiv [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]]<ref>Sealey, str. 271.–273.</ref>. Godine [[451. pne.]] u [[Antička Grčka|Grčkoj]] je dogovoreno primirje pa je [[Kimon]] nesmetano mogao pokrenuti novu vojnu ekspediciju na [[Cipar|Cipru]]. Ipak, prilikom opsade grada [[Larnaka|Kitiona]] Kimon je umro, a atenska mornarica odlučila se povući. Prilikom bijega uspjela je pobijediti perzijsku mornaricu [[bitka kod Salamine na Kipru|kod ciparske Salamine]] [[450. pne.]] koja ih je pokušala spriječiti u povlačenju<ref name="Tukidid, 1.113.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Thuc.+1.113.1 Tukidid, I. 113.]</ref>. Ovaj neuspješni atenski pohod označio je kraj neprijateljstva između [[Delski savez|Delskog saveza]] i [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]], odnosno prestanak vojnih operacija grčko-perzijskih ratova<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plut.+Cim.+19.1 Plutarh: ''Kimon'', XIX.]</ref>. == Kalijin mir (449. pne.) == [[Datoteka:Greek-Persian duel.jpg|thumb|300px|Grčko-perzijski duel na grčkoj vazi iz [[5. vijek pne.|5. vijeka pne.]]]] Nakon [[bitka kod Salamine na Kipru|bitke kod ciparske Salamine]], historičar [[Tukidid]] više ne spominje sukobe sa Perzijancima, odnosno govori kako su se [[Grci]] vratili kući<ref name="Tukidid, 1.113.1"/>. S druge strane, [[Diodor|Diodor sa Sicilije]] tvrdi kako je nakon Salamine potpisan [[Kalijin mir]]; mirovni sporazum između [[antička Grčka|grčkih]] polisa i [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]]<ref name="Diodor, 12.4.1">[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Diod.+12.4.1 Diodor sa Sicilije: „Knjižnica“, XII. 4.]</ref>. Pretpostavlja se kako je Diodor ovdje vjerojatno slijedio historiju prema [[Eforos]]u, na kojeg je pak utjecao historičar [[Izokrat]]<ref name="Fine 360">John V. A. Fine, str. 360.</ref>. Čak i tokom [[4. vijek pne.|4. vijeka pne.]] postojanje mirovnog sporazuma bilo je kontroverzno; npr. dva historičara iz tog razdoblja ([[Kalisten]] i [[Teopomp]]) negirali su postojanje takvog dogovora<ref name="Sealey 280">Sealey, str. 280.</ref>. Postoji mogućnost kako su prethodno [[Drevna Atena|Atenjani]] pokušali pregovarati sa Perzijancima. [[Plutarh]] spominje kako je nakon [[bitka na Eurimedonu|bitke kod Eurimedona]] perzijski kralj [[Artakserks I|Artakserkso I.]] pristao na mirovni sporazum sa [[antička Grčka|grčkim polisima]], te spominje [[Kalija II|Kaliju]] kao atenskog ambasadora koji je vodio pregovore. Međutim, Plutarh priznaje kako je [[Kalisten]] negirao postojanje takvog sporazuma. [[Herodot]] također spominje kako je atensko izaslanstvo na čelu sa [[Kalija II|Kalijom]] sudjelovalo na pregovorima sa [[Artakserks I|Artakserksom I.]] u perzijskom gradu [[Susa|Suzi]]<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+7.151.1 Herodot, VII. 151.]</ref>. U grčkom izaslanstvu navodno su sudjelovali i predstavnici grada [[Argos|Arga]]<ref name="Fine 360"/>. Ipak, [[Antika|antički]] izvori općenito ne slažu se je li postojao službeni mirovni sporazum, odnosno kada je dogovoren. Mišljenja modernih [[historičar]]a također su podijeljena, npr. John V. A. Fine prihvaća ideju postojanja sporazuma<ref name="Fine 360"/>, dok ga Raphael Sealey odbacuje<ref>Sealey, str. 281.</ref>. Tom Holland se slaže kako je postojala neka vrst političke komunikacije između [[Drevna Atena|Atene]] i [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]], no ne slaže se kako se radi o službenom sporazumu<ref>Holland, str. 366.</ref>. John V. A. Fine tvrdi kako [[Kalisten]]ovo poricanje postojanja sporazuma nakon [[bitka na Eurimedonu|bitke kod Eurimedona]] ne isključuje mogućnost naknadnog potpisivanja sporazuma. Također, isti historičar tvrdi kako je [[Teopomp]] govorio o pregovorima Atene i Perzijske Monarhije [[423. pne.]]<ref name="Fine 360"/>, odnosno 25 godina nakon Kalijinog mira. Postoji još jedan jaki argument za postojanje takvog sporazuma, a to je atensko povlačenje sa [[Cipar|Cipra]] [[450. pne.]] Prema historijskim izvorima, neke od glavnih stavaka [[Kalijin mir|Kalijinog mira]] bile su:<ref name="Diodor, 12.4.1"/><ref name="Fine 360"/><ref name="Sealey 280"/> * Grčkim polisima na obali [[Mala Azija|Male Azije]] odobrena je autonomija. * Perzijski [[satrap]] (namjesnik) gubi ovlast nad obalom [[Egejsko more|Egejskog mora]]. * Zabranjuje se ulazak perzijskim brodovima u Egejsko more, odnosno atenskim brodovima u istočni [[Sredozemno more|Mediteran]]. * Atena se obvezala kako više neće poticati pobune na perzijskim teritorijima poput [[Stari Egipat|Egipta]], [[Libija|Libije]] i [[Cipar|Cipra]]. == Posljedice == Nakon točno pola vijeka ratovanja, grčko-perzijski ratovi bili su okončani, a strateški gledano obje strane bile su na mrtvoj točki. [[Grci]] su uspjeli zadržati nezavisnost većeg dijela svojih [[polis]]a, no ekspedicije protiv [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] u [[Stari Egipat|Egipta]] i [[Cipar|Cipra]] završile su katastrofom. [[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]] je pak uspješno ugušila [[Jonski ustanak]], kaznila [[Eretrija|Eretriju]] i [[Drevna Atena|Atenu]] koje su sravnjene sa zemljom, no prevlast nad kopnenim dijelom Grčke nije ostvarena. S vojnog gledišta, [[Antička Grčka|Grci]] su ostvarili pobjede nad [[satrap]]skim (pokrajinskim) perzijskim vojnim jedinicama [[maratonska bitka|kod Maratona]] ili [[Bitka kod Plateje|Plateje]], no pred glavnom perzijskom vojskom (predvođenom [[Kserks I|Kserksom]]) su se uglavnom povlačili ili su doživjeli poraz ([[termopilska bitka|kod Termopila]]). Unatoč tome što je Atena razorena i što je sam spartanski kralj Leonida I. poginuo u borbama protiv Perzijanaca, u [[Zapadni svijet|zapadnom svijetu]] Grci su nerijetko nazivani „pobjednicima“ ovog rata, zbog toga što Perzijska Monarhija nije ovladala cijelim grčkim kopnom. Ipak, historičari dvoje je li [[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]] imalo namjeru potpuno osvajanje [[Antička Grčka|Grčke]] ili se radilo o kažnjeničkoj ekspediciji Kserksa sa ciljem osvete [[Drevna Atena|Ateni]] na koju se zakleo još njegov otac [[Darije Veliki]]. Prema dostupnim historijskim izvorima, [[Kserks I|Kserkso]] je nakon razaranja Atene odbio napasti ostatak grčke vojske na [[Peloponez]]u na čemu je iznistirao [[satrap]] [[Mardonije]]. Razlozi Kserksova povlačenja su diskutabilni; zadovoljština razaranja Atene, gubitak dijela flote nakon [[Bitka kod Salamine|bitke kod Salamine]], opasnost da Grci ne napadnu pontonske mostove preko Dardanela (prema Herodotu), pobuna u [[Babilon]]u, itd. Unatoč tome, [[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]] je nakon ratova protiv Grka zadržala ulogu vodeće sile u regiji, dok su utjecaj grčkih [[polis]]a smanjivali poticanjem unutarnjih sukoba. Primjerice, nakon što je [[Drevna Atena|Atena]] počela dominirati [[Antička Grčka|Grčkom]] u doba [[Peloponeski rat|Peloponeskog rata]] ([[431. pne.|431.]]-[[404. pne.]]) Perzijanci su stotinama brodova počeli vojno pomagati [[Sparta|Spartu]] koja je naposljetku potukla Atenjane. Kada je pak početkom [[4. vijek pne.|4. vijeka pne.]] balans grčke sile prešao previše na stranu [[Sparta|Sparte]], Perzijanci su odlučili pomoći Atenjanima tokom [[Korintski rat|Korintskog rata]] ([[395. pne.|395.]]-[[387. pne.]]) koji je okončan [[Antalkidin mir|Kraljevskim mirom]], diktiranim od strane Perzije. Prema tom sporazumu Sparta se morala povući iz [[Mala Azija|Male Azije]] koja je opet u potpunosti pala pod perzijsku kontrolu i praktički obezvrijedila sve grčke vojno-političke uspjehe u prošlom vijeku. == Kasniji sukobi == === Uži historijski kontekst === Godine [[401. pne.]] perzijski princ [[Kir Mlađi]] u [[Mala Azija|Maloj Aziji]] okuplja 10.000 grčkih plaćenika (tzv. „[[Pohod Deset hiljada|Deset tisuća]]“) i još toliko [[Azija|azijskih]] vojnika, te kreće u ponovnu borbu za perzijski tron protiv svog brata [[Artakserks II|Artakserksa II.]] Njihove vojske sukobile su se u [[Bitka kod Kunakse|bitci kod Kunakse]] gdje Kir Mlađi pogiba, nakon čega je pobuna ugušena odnosno ojačana pozicija [[Artakserks II|Artakserksa II.]] [[Sparta]]nski kralj [[Agesilaj II]]. godine [[396. pne.]] okuplja 2.000 [[Neodamodi|neodamoda]] (oslobođeni državni robovi [[heloti]]) i 6.000 savezničkih vojnika te kreće prema [[Azija|Aziji]]. Dolazi u [[Efes|Efez]] gdje se susreće sa [[Tisafern]]om, perzijskim vojskovođom i [[satrap]]om [[Lidija|Lidije]] i [[Karija|Karije]]. Ovaj mu nudi primirje ali isključivo da dobije na vremenu i sačeka vojnu pomoć od [[artakserks II|perzijskog kralja]]. Naposljetku Tisafenu stiže Artakserksovo pojačanje i odmah krši primirje. Postavlja ultimatum Grcima; ili odlaze iz [[Azija|Azije]] ili slijedi rat. Ovakav stav uznemirio je [[Grci|Grke]] i njihove saveznike jer perzijska vojska bila brojčano superiornija. Agesilaj prihvaća sukob sa Perzijancima, no umjesto na dogovorenom mjestu borbe u [[Karija|Kariji]] vodi trupe u bogatu [[Frigija|Frigiju]] gdje njegove trupe pljačkaju gradove i sela. Nekoliko mjeseci kasnije grčke i perzijske trupe sukobile su se u [[Sard]]u, a [[Agesilaj II]]. nedugo kasnije dobiva informacije o rasplamsavanju [[Korintski rat|Korintskog rata]] pa se nakon dvije godine boravka vraća iz [[Azija|Azije]] u [[Evropa|Europu]]. Niti jedna [[antička Grčka|grčka]] sila nije se mogla suprotstaviti Perzijskoj Monarhiji punih 60 godina, odnosno sve do dolaska [[Antička Makedonija|makedonskog]] kralja [[Filip II Makedonski|Filipa II.]] koji je [[338. pne.]] osnovao savez ''Ελληνες'' („Grci“) i krenuo u osvajanje zapadnog dijela [[Mala Azija|Male Azije]]. Ipak, neposredno prije ekspedicije Filip II. je ubijen pa je njegov nasljednik [[Aleksandar Veliki|Aleksandar III. Makedonski]] nastavio njegove planove, krenuvši [[334. pne.]] u [[Azija|Aziju]] sa 40.000 vojnika. Nakon nekoliko godina ratovanja njegova vojska srušila je [[iran]]sku [[ahemenidska Monarhija|ahemenidsku dinastiju]] i ovladala cijelom [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskom Monarhijom]], koja je prethodno bila iscrpljena brojnim [[satrap]]skim pobunama diljem zemlje. === Širi historijski kontekst === Unatoč tome što je perzijska dinastija [[Ahemenidska Monarhija|Ahemenida]] nestala u doba [[Aleksandar Veliki|Aleksandra]], odnosno što je [[Antička Grčka|Grčka]] pala pod [[Rimska Republika|rimsku]] vlast [[146. pne.]], grčko-perzijski sukob nastavio se u širem kontekstu konfrontacije između [[evropa|europskih]] i [[Azija|azijskih]] sila, koji datira još od doba [[Trojanski rat|Trojanskog rata]]. Nakon pada pod rimsku vlast Grčka je unatoč sveprisutnom kulturnom [[Helenizam|helenizmu]] potpuno izgubila svoju vojno-političku snagu u korist [[Rimska Republika|Rimske Republike]] koja se nametnula kao jedina europska supersila. S druge strane, nekadašnja [[Ahemenidska Monarhija|Ahemenidska Perzijska Monarhija]] obnovilo je nekadašnju snagu usponom [[iran]]skih dinastija [[Parti|Parta]]<ref>[http://www.iranchamber.com/history/parthians/parthians.php Parti (Iran Chamber)]</ref>, te kasnije [[Sasanidi|Sasanida]]<ref>[http://www.iranchamber.com/history/sassanids/sassanids.php Sasanidi (Iran Chamber)]</ref>. Pokušajem rimskog vojskovođe [[Marko Licinije Kras|Marka Krasa]] da osvoji [[Partska Monarhija|Partsku Monarhiju]] [[53. pne.]]<ref>[http://www.unrv.com/fall-republic/battle-of-carrhae.php Bitka kod Harana (Unrv.com)]</ref> započeo je vjekovni [[Rimsko-perzijski ratovi|rimsko-perzijski sukob]] koji je trajao sve do [[islam]]skog osvajanja. Navedeni sukobi uključuju ratove [[Rimska Republika|Rimske Republike]] i [[Rimsko Carstvo|Carstva]] protiv [[Parti|Parta]], odnosno ratove [[Sasanidska Monarhija|Sasanida]] protiv [[Rimsko Carstvo|Rima]] te kasnije [[Bizantsko Carstvo|Bizanta]]. Tokom više od sedam vijekova ratovanja vojna sreća izmjenično se mijenjala na rimsku ili perzijsku stranu, no niti jedna od dvije supersile nije uspjela osvojiti ili pokoriti drugu. == Wiki linkovi == * [[Antička Grčka|Stara Grčka]] * [[Ahemenidska Monarhija|Ahemenidska Perzijska Monarhija]] * [[Historija Grčke]] * [[Historija Irana]] * [[Rimsko-perzijski ratovi]] == Izvori == {{izvori|3}} == Literatura == === Antička djela === * [[Herodot]]: „Historija“ (''Ιστορίης Απόδειξη'') * [[Tukidid]]: „Historija Peloponeškog rata“ (''Ξυγκραφη'') * [[Ksenofont]]: „Ekspedicija“ (''Κυρου Ανάβασις'' - ''Anabasis'') * [[Plutarh]]: „Usporedni životopisi“ (''Βίοι Παράλληλοι'') * [[Diodor|Diodor bok kako si hahaha„Knjižnica“ (''Ιστορικη Βιβλιοθήκη'') * [[Kornelije Nepot]]: „Biografije“ (Miltijad Mlađi, Temistoklo) === Moderna djela === * Ekdotiki Athinon: ''Ιστορία του Ελληνικού Έθνους'', svezak B, Atena (1971.) * Hermann Bengston: ''The Greeks and the Persians: From the Sixth to the Fourth Centuries'', New York: Delacorte Press (1965.) * Pierre Briant: ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', preveo Peter Daniels, Indiana: Eisenbrauns (2002.) * Tom Holland: ''Persian Fire'', (2006.) * A. R. Burn: ''[[The Cambridge History of Iran]]: Persia and the Greeks'', 2. svezak, Ilya Gershevitch, New York: Cambridge University Press (1985.) * J. M. Cook: ''The Persian Empire'', New York: Shocken Books (1983.) * Peter Green: ''The Greco-Persian Wars'', Berkeley, Los Angeles; London: University of California Press (1996.) * A. T. Olmstead: ''History of the Persian Empire'', Chicago: University of Chicago Press (1948.) * Pomeroy, Sarah B., Stanley Burstein, Walter Donlan i Jennifer Tolbert Roberts: „Antička Grčka: Politička, društvena i kulturna historija“ (''Ancient Greece: A Political, Social, and Cultural History''), New York and Oxford: Oxford University Press (1999.) * Brown Reference ltd: ''Atlas of World History'', Sandcastle books Ltd. (2006.) == Vanjske veze == {{Commonscat|Greco–Persian Wars}} * [http://www.iranchamber.com/history/articles/persian_wars1.php The Persian Wars at History of Iran on Iran Chamber Society] {{SiJez|en}} * [http://tovima.dolnet.gr/print_article.php?e=B&f=13917&m=Y08&aa=1 Article in Greek about Salamis, includes Marathon and Xerxes' campaign] {{SiJez|en}} [[Kategorija:Grčko-perzijski ratovi| ]] [[Kategorija:5. vijek pne.]] [[Kategorija:Ahemenidski ratovi]] [[Kategorija:Starogrčki ratovi|Perzijski]] [[Kategorija:Starovjekovni ratovi]] [[Kategorija:Ratovi u Evropi]] [[Kategorija:Ratovi u Aziji]] [[Kategorija:Ratovi u Africi]] dqq68p3y6m0lvbcpi9dbqqd0ahyc2f4 0 3185 42656283 42656052 2026-07-18T03:28:46Z Inokosni organ 160059 /* Doba Sovjetske Ukrajine */ 42656283 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zemlja | mikronacija = | konvencionalno_dugo_ime = Ukrajina | ime = | izvorno_ime = Україна | ime_genitiv = Ukrajine | status = | zastava = Flag of Ukraine.svg | alt_flag = | zastava2 = | alt_flag2 = | grb = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | alt_coat = | tip_simbola = | geslo = | geslo_prijevod = | državna_himna =''[[Šče ne vmerla Ukrajina]]'' | kraljevska_himna = | drugi_simbol = | tekst_simbol = | drugi_tip_simbola = | tekst_tipa_simbola = | slika_karte = Europe-Ukraine (disputed territory).svg | loctext = | alt_map = | opis_karte = položaj Ukrajine u Evropi (zeleno i tamonzeleno; okupirane teritorije označene svjetlozeleno) | slika_karte2 = 800pxUkraine topo de.jpg | alt_map2 = | opis_karte2 = | glavni_grad = [[Kijev]] | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | najveći_grad = | tip_najvećeg_naselja = | najveće_naselje = | službeni_jezici = [[ukrajinski jezik|ukrajinski]] | nacionalni_jezici = | regionalni_jezici = 18 priznatih regionalnih jezika<ref name="Minority">{{cite web | url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17 | title=Law of Ukraine "On Principles of State Language Policy" (Current version — Revision from 01.02.2014) | publisher=Zakon2.rada.gov.ua | work=Document 5029-17, Article 7: Regional or minority languages Ukraine, Paragraph 2 | date=1 February 2014 | accessdate=30. IV 2014}}</ref> | etničke_grupe = {{unbulleted list | 77,8% [[Ukrajinci]] | 17,3% [[Rusi]] | {{nowrap|4,9% ostali}} }} | etničke_grupe_godina = 2001 | religija = | demonim = | org_tip = | članstvo = | tip_vlasti = | vođa_titula1 = [[Predsjednik Ukrajine|predsjednik]] | vođa_ime1 = [[Volodimir Zelenskij]] | vođa_titula2 = [[Premijer Ukrajine|premijer]] | vođa_ime2 = [[Sergij Korecki]] | vođa_titula3 = [[predsjednik Vrhovne rade]] | vođa_ime3 = [[Ruslan Stefančuk]] | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = | vođa_titula5 = | vođa_ime5 = | vođa_titula6 = | vođa_ime6 = | vođa_titula7 = | vođa_ime7 = | vođa_titula8 = | vođa_ime8 = | vođa_titula9 = | vođa_ime9 = | zakonodavac = | gornji_dom = | donji_dom = | suverenitet_tip = | suverenitet_napomena = | uspostava_događaj1 = | uspostava_datum1 = | uspostava_događaj2 = | uspostava_datum2 = | uspostava_događaj3 = | uspostava_datum3 = | uspostava_događaj4 = | uspostava_datum4 = | uspostava_događaj5 = | uspostava_datum5 = | uspostava_događaj6 = | uspostava_datum6 = | uspostava_događaj7 = | uspostava_datum7 = | uspostava_događaj8 = | uspostava_datum8 = | uspostava_događaj9 = | uspostava_datum9 = | uspostava_događaj10 = | uspostava_datum10 = | uspostava_događaj11 = | uspostava_datum11 = | uspostava_događaj12 = | uspostava_datum12 = | površina_km2 = 603.628 | površina_oznaka = | površina_fusnota = | površina_rang = | vode = | površina_oznaka2 = | površina_podaci2 = | površina_oznaka3 = | površina_podaci3 = | stanovništvo_proc = 44.291.413<ref name="pop">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html |title=People and Society: Ukraine |publisher=CIA World Factbook |accessdate=18. VII 2014 |archive-date=2016-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709035611/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html |dead-url=yes }}</ref> | stanovništvo_proc_godina = | stanovništvo_proc_rang = | stanovništvo_oznaka2 = | stanovništvo_podaci2 = | stanovništvo_oznaka3 = | stanovništvo_podaci3 = | stanovništvo_popis = | stanovništvo_popis_godina = | stanovništvo_popis_rang = | gustoća_stanovništva = | stanovništvo_gustina_rang = | broj_članica = | GDP_PPP = | GDP_PPP_rang = | GDP_PPP_godina = | GDP_PPP_per_capita = | GDP_PPP_per_capita_rang = | GDP_nominal = | GDP_nominal_rang = | GDP_nominal_godina = | GDP_nominal_per_capita = | GDP_nominal_per_capita_rang = | Gini = | Gini_ref = | Gini_rang = | Gini_godina = | Gini_promjena = | HDI = | HDI_ref = | HDI_rang = | HDI_godina = | HDI_promjena = | valuta = [[ukrajinska grivnja]] | valuta_kod = UAH | vremenska_zona = [[UTC+2]]<ref name="timechange">{{cite web |url=http://ua.korrespondent.net/ukraine/events/1273613-rishennya-radi-ukrayina-30-zhovtnya-perejde-na-zimovij-chas |title=Рішення Ради: Україна 30 жовтня перейде на зимовий час " Події " Україна " Кореспондент |publisher=Ua.korrespondent.net |accessdate=31. XI 2011}}</ref> | utc_nadom = | vremenska_zona_DST = [[UTC+3]] | utc_nadom_DST = | DST_napomena = | antipodi = | datum_format = | pozivni_broj = [[Telefonski brojevi u Ukrajini|+380]] | svetac_zaštitnik = | internetski_nastavak = {{unbulleted list |[[.ua]] |[[.укр]]}} | službeni_website = | slika_karte3 = | širina_karte = | alt_map3 = | opis_karte3 = | fusnota_a = | fusnota_b = | fusnota_c = | fusnota_d = | fusnota_e = | fusnota_f = | fusnota_g = | fusnota_h = | fusnota_1 = | fusnota_2 = | fusnota_3 = | fusnota_4 = | fusnota_5 = | fusnota_6 = | fusnota_7 = | fusnota_8 = | komentar = }} '''Ukrajina''' ([[ukrajinski jezik|ukrajinski]]: '''Україна''' [[međunarodni fonetski alfabet|[ukrɑˈjinɑ]]] {{Audio|Uk-Україна (2).oga|slušaj}}), država u istočnoj [[Evropa|Europi]] od cirka 44 milijuna stanovnika ([[2015]])<ref name="pop"/>, samostalna od [[1991.]] godine, bivša članica [[SSSR]]-a a glavni grad je [[Kijev]]. Graniči sa [[Crno more|Crnim morem]] na jugu, [[Rusija|Ruskom Federacijom]] na istoku, [[Belorusija|Bjelorusijom]] na sjeveru, [[Poljska|Poljskom]] i [[Slovačka|Slovačkom]] na zapadu, [[Mađarska|Mađarskom]] na jugu, te [[Rumunija|Rumunjskom]] i [[Moldavija|Moldavijom]] na jugozapadu. == Porijeklo imena države == Područje Ukrajine je također bilo poznato kao ''[[Galičko-Volinjsko Kneževstvo|Rutenija]]'', a stanovnici kao ''[[Rusini (Ukrajina)|Ruteni]]'' ili ''Rusini''. U ruskoj historiografiji se spominje kao "Mala Rusija" ({{jez-ru|Малороссия}}). Ovo područje su u prethodnim stoljećima naseljavali [[Skiti]] i [[Sarmati]]. Sadašnje ime se tumači na različite načine, a ukrajinski stručnjak Vitalij Skljarenko objašnjava ime sa sljedećom interpretacijom: "zemlja naroda kojemu se pripada". Riječ <u>''Ukrajina''</u> (Україна, Украина) je [[Slavenski jezici|slavenskog]] porijekla – prema край<ref>{{lat}} {{cite web |url= http://monumentaserbica.branatomic.com/mikl2/main.php?id=12319&st=1&term= |title= край |last= |first= |date= |website= |publisher= Monumenta Serbica |accessdate= 22. 02. 2023 |quote= }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> – i prvotno je značila ono što danas nazivamo krajem, zemljom, prostorom. Rječju krajina se u ukrajinskom jeziku označava zemlja odnosno država, a riječ u-krajina označava nešto što se nalazi u državi odnosno matičnu zemlju. Najvjerojatnije riječ potječe iz indoeuropskog korijena *(s)krei- (odvajati, rezati). Neki [[jezikoslovlje|lingvisti]] smatraju da se riječ može tumačiti kao „najudaljeniji prostor” ili "pogranično područje", dok drugi riječ dovode u vezu sa "rodnim krajem" ili "vlastitom, svojom zemljom". Prvi put ime Ukrajina se spominje [[1187.]] godine u Kijevskom ljetopisu, u kome autor piše o smrti perejaslavskoga kneza.<ref name="Stacenko">{{uk}} {{cite news |last=Stacenko |first=Danilo |date=6. 4. 2021|title=Слово і назва Україна: від Київського літопису до Богдана Хмельницького |url=https://www.istpravda.com.ua/articles/2021/04/6/159278/ |work= |location=Історична правда |access-date=22. 2. 2023}}</ref> {{izdvojeni citat|I plakaše za njim svi Perejaslavci (…) a zbog njeg je i <u>Ukrajina</u> mnogo tugovala.|iz Kijevskoj ljetopisa 1187.{{efn|[...] плакашасѧ по немь вси Переӕславци . бѣ бо любѧ дроужиноу [...] бѣ бо кнѧзь добръ . и крѣпокъ на рати . и моужьствомъ крѣпкомъ показаӕсѧ и всѧкими добродѣтелми наполненъ Ѡ нем же <u>Оукраина</u> много постони [...]}}}} Otada će se naziv često javljati i u drugim ljetopisima u kojima će riječ uglavnom označavati pogranične zemlje koje su bile suprotstavljene državnom središtu u [[Kijev]]u. Sredinom 16. stoljeća naziv se javlja i u stranim izvorima, tako da je u pismu turskog [[sulejman I|sultana Sulejmana]] upućenom poljskom kralju [[Sigismund II August|Sigismundu]] [[1564.]] godine korišten izraz Ukrajina. Također od 16. stoljeća pa nadalje, naziv se koristi isključivo u značenju zemlje ili države naseljene Ukrajincima. Ime Ukrajina je također zabilježeno na europskim zemljopisnim kartama iz [[1650]], [[1666]], [[1720]] i dr. godina. Korištenje toga naziva u [[geografija|zemljopisima]] u potpunosti je odgovaralo stanju u narodu, među kojim je izraz bio vrlo proširen, a o tome nam svjedoče mnogobrojne pjesme posvećene zbivanjima u razdoblju od [[16. vijek|16.]] do [[18. vijek|18. stoljeća]]. Otada se ime iznimno proširilo uprkos tendenciji [[Rusija|ruske]] i [[Poljska|poljske]] vlasti koje su predlagale druge nazive, pa čak i zabranjivale korištenje imena Ukrajina, kao što je bio slučaj s [[rusko Carstvo|carskom Rusijom]] u [[19. vijek|19. stoljeću]]. == Historija Ukrajine == {{V. također|Administrativna podjela Ukrajine|Historija Ukrajine}} === Prethistorijsko razdoblje === [[Datoteka:02022 1115 Cucuteni–Trypillia and Lipitsa ceramic vessels, Podolian Upland, Dniester–Carpathian region.jpg|thumb|right|280px|[[Kultura Cucuteni|Kukutenske]] [[Keramika (materijal)|keramičke]] [[Grnčarija|posude]] sa [[Podolija|Podolskog gorja]].]] Prvi je čovjek naselio prostor današnje Ukrajine prije gotovo 300.000 godina. [[Kultura Cucuteni|Tripiljska kultura]] ([[4. milenijum pne.|4.]]/[[3. milenijum pne.]] tj. [[brončano doba]]), smatra se jednom od najstarijih kultura čiji su tragovi rasprostranjeni po cijeloj današnjoj jugozapadnoj Ukrajini. Kultura se naziva tripiljskom zbog naselja [[Tripilja]] gdje je 1890. otkriveno i istraženo nalazište. Tripiljci su uzgajali [[Pšenica|žito]], izrađivali [[glina|glineno]] posuđe i [[svrdlo|svrdla]] kojima su obrađivali drvo i kamen. Tripiljska kultura se smatra vrhuncem razvoja [[neolit]]ičkih poljodjelskih i stočarskih plemena na tlu [[Evropa|Europe]]. Oko 1500. godine pne. na prostoru današnje Ukrajine pojavila su se [[nomad]]ska plemena. Jedno od tih plemena bili su [[Kimerijci]] ([[9. vijek pne.|9.]]/[[7. vijek pne.|7. stoljeće pne.]]), o kojima je ostao trag i u pisanim izvorima. O slavnom plemenu nije pisao samo [[Homer]] u ''[[Odiseja|Odiseji]]'', već i poznati antički autori poput [[Herodot]]a, [[Kalimah]]a, [[Strabon]]a. Kimerijci su zauzeli značajan prostor između rijekâ [[Dnjestar|Dnjestra]] i [[Don]]a a naselili su i [[Krim|krimski poluotok]]. Smatra se da su potomci starog iranskog nomadskog plemena, genetski bliski [[Skiti]]ma, a upravo je Skitima u 7. stoljeću pne. uspjelo potisnuti [[Kimerijci|Kimerijce]] iz današnjih ukrajinskih stepa. Nekako su u to isto vrijeme [[Antička Grčka|Grci]] počeli sa osnivanjem prvih kolonija na sjevernim obalama [[Crno more|Crnog mora]] ([[Herson Taurijski|Χερσόνησος]], [[Feodosija|Θεοδοσία]], [[Jevpatorija|Κερκινίτις]], [[Nymphaion (Krim)|Νύμφαιον]]). Skiti su utemeljili moćnu državu i vladali tim područjem do oko 200. godine pne. dok ih otuda nije protjeralo drugo nomadsko pleme – [[Sarmati]]. Na razmeđu 2. stoljeća pne. i 3. stoljeća poslije Kr. kroz Ukrajinu prolazi put [[Germani|germanskog plemena]] [[Goti|Gota]]. Njih [[375.]] godine pobjeđuje [[Azija|azijsko]] pleme [[Huni]]. Oni su ubrzo nakon toga stvorili moćnu državu koja se prostirala između [[Don]]a i [[Karpati|Karpata]]. Na njenom čelu je bio [[Atila]] (umro [[451]]), no nakon nekoliko poraza u sukobima s [[Antički Rim|Rimljanima]] i njihovim saveznicima, država gubi moć i raspada se. Zatim se na tlu Ukrajine nastanjuju [[Slaveni]]. Za njihovu pradomovinu ne postoji još teritorij općeprihvaćen u studijima. Prve zapise o Slavenima susrećemo kod rimskih autora ([[1. vijek|1.]]/[[2. vijek|2. st. poslije Kr.]]) [[Plinije Stariji|Plinija Starijeg]], [[Tacit]]a, [[Ptolomej]]a, gdje se Slaveni nazivaju "Venedima" ili "Venetima". Etnonim tj. naziv [[Slaveni|Slaven]] se prvi put susreće kod [[Bizantsko Carstvo|bizantskih]] autora. Po nekim izvorima Slaveni su se već u [[4. vijek|4. stoljeću]] podijelili na tri velike grupe: [[Venedi]] ([[Visla]]), [[Anti]] ([[Dnjepar]]) i [[Slaveni]] ili [[Sklavini]] ([[Dunav]]). Većina historičara smatra seobu plemena Anta i Sklavina početkom formiranja odvojenih slavenskih naroda a samim time i ukrajinskog naroda. Posljednje velike seobe naroda na prostoru Ukrajine bile su one [[Bugari|Bugara]] i [[Mađari|Mađara]], no u to vrijeme već je bila ustoličena jedna od najvećih i najmoćnijih europskih država – [[Kijevska Rus]]. === Doba kneževina === [[Datoteka:Sviatopolk silver sribnyk 2.jpg|thumb|right|250px|Srebnrna kovanica [[Kijevska Rusija|kijevskog]] [[knez]]a [[Svjatopolk I od Kijeva|Svjatopolka I. Volodimiroviča]].]] U [[9. vijek|9.]]/[[10. vijek|10. stoljeću]] ustoličena je prva istočnoslavenska država sa središtem u [[Kijev]]u na čijem se čelu nalazila dinastija [[Rjurikoviči|Rjurkoviča]] – [[Kijevska Rus]]. Prvi spomen o toj kneževini bilježe Bertinski anali koji navode [[Oleg]]a, vođu skandinavskog plemena [[Varjazi|Varjaga]], koji osvaja Kijev [[882.]] godine i uz pomoć ukrajinskog plemena [[Poljani (istočnoslavensko pleme)|Poljani]] stvara ga prijestolnicom države. U narednih sto godina Kijevska Rus će obuhvatiti okolna ukrajinska, bjeloruska i ruska plemena pa i neka [[Finci|finska]] plemena na sjeveroistoku. Kijevski knez [[Svjatoslav I Kijevski|Svjatoslav]] pokorio je slavensko pleme [[Vjatiči|Vjatiče]] i razvalio [[Hazarski Kaganat|Hazarski kanat]], koji je bio štit nomadskim plemenima na istoku. [[Volodimir Veliki]] [[988]]. godine obznanjuje primanje [[hrišćanstvo|kršćanstva]] iz [[Bizantsko Carstvo|Bizanta]]. Najveći stupanj centralizacije države, Kijevska će Rus ostvariti za vrijeme vladavine [[Jaroslav Mudri|Jaroslava Mudrog]] ([[1019]]-[[1054]]). S vremenom dolazi do raspadanja države na zasebne kneževine. Nakon navale [[Batu-kan]]a između [[1237.]] i [[1241.]] і potpunog razaranja Kijeva ([[1240]]), glavno središte državnosti na Rusi, postat će [[Galičko-Volinjsko Kneževstvo|Galicijsko-volinjska kneževina]] ([[1199]]-[[1340]]). === Vrijeme Poljsko-litvanske unije === [[Datoteka:Unia Lubelska 1569 r..jpg|thumb|left|350px|Ugovor o [[Lublinska unija|Lublinskoj uniji]] ([[1569]]), čime je nastao [[Poljsko-Litvanska Unija|Poljsko-Litvanski Savez]] (1569-1795).]] U [[14. vijek|14. stoljeću]] značajni dio Rusije (Русь), uključujući [[Kijev]], dolazi pod vlast [[Litvanci|litvanske]] dinastije [[Gedimіnovićі|Gedimіnovića]] (pa zatim [[Jagelovići|Jagelovića]]), čime je nastala litvansko-ruska država pod nazivom [[Velika litvanska kneževina]]. Poljsko kraljevstvo zauzelo je [[Galicija (srednja Evropa)|Galiciju]] i područje oko grada [[Chełm|Holma]] (do [[1387]]). Nakon [[Krevska unija|Krevske unije]] iz [[1385]], u Velikoj litvanskoj kneževini izrazito jača poljski i [[Katoličanstvo|katolički]] utjecaj. Kad je unija između Litve i [[Kraljevina Poljska (1385–1569)|Poljske]] (tzv. [[Lublinska unija]], [[1569]]) dovela do njihovog realnog sjedinjenja, veći dio ukrajinskih zemalja došao je pod vlast Poljske, a poljsko je plemstvo steklo pravo na posjede u Ukrajini. Crkva, dotada pod samostalnom [[Kijevska metropolija|Kijevskom metropolijom]], sklopila je [[Brestska unija|Brestsku uniju]] ([[1596]]) s katoličkom crkvom (tzv. [[Ukrajinska grkokatolička crkva|Unijati]] ili [[Ukrajinska grkokatolička crkva|Grkokatolici]]). S pomoću te unije katolička Poljska je željela prekinuti veze Ukrajine s [[Pravoslavlje|pravoslavnom]] Rusijom. Nakon raspada [[Zlatna Horda|Zlatne Horde]] potkraj [[15. vijek]]a. oko Dnjepra su se naselili ukrajinski [[Kozaci]] ([[Zaporoški Sič]], Запорізька Січ), koji su odigrali važnu ulogu u suprotstavljanju [[osmansko Carstvo|tursko]]-[[Tatari|tatarskom]] i poljskom pritisku. Vrijeme je to razvoja književnosti na [[staroukrajinski jezik|staroukrajinskom jeziku]]. [[Datoteka:Anonymous Bohdan Khmelnytsky.jpg|thumb|right|175px|[[Bogdan Hmeljnicki]]]] Između [[1591.]] i [[1638.]] izbio je niz seljačkih pobuna potpomaganih kozacima. Godine [[1648]]. započeo je oslobodilački rat ukrajinskog naroda protiv Poljaka, koji je vodio [[hetman]] [[Bogdan Hmeljnicki]]. Iako je poljskoj vojsci nanio teške poraze, Hmeljnicki je uvidio da se samostalna hetmanska Ukrajina ne može sama oduprijeti Turcima i Poljacima. Oslonac je potražio na sjeveru kod [[Rusko Carstvo|ruskog]] [[car]]a [[Aleksej I., car Rusije|Alekseja I.]] sa kojim je [[1654]]. sklopio [[Perejaslavski sporazum]]. Na osnovu tog sporazuma taj dio Ukrajina se ujedinio sa [[Rusko Carstvo|Carskom Rusijom]]. Od tog doba istočna Ukrajina postaje dio [[Rusko Carstvo|Rusije]] i tako ostaje – uz manje prekide za svjetskih ratova – sve do kraja [[20. vijek]]a. === Doba unije sa carskom Rusijom === Odmah nakon ujedinjenja, Rusija je ušla u [[Rusko-poljski rat (1654-1667)|rat sa Poljskom]] koji će biti okončan tek nakon trinaest godina sa [[Andrusovski sporazum|primirjem u Andrusovu]] iz [[1667.]] i sa Vječnim mirom ([[1668]]). Kao posljedica rata, pa i građanskih ratova koji su se vodili unutar zemlje, Ukrajina će se podijeliti na dva velika dijela koja sječe rijeka [[Dnjepar]]. [[Autonomija|Autonomni]] [[Kozački hetmanat]] opstat će još neko vrijeme samo u Ukrajini istočno od Dnjepra pod vlašću [[Moskva|Moskve]]. Međutim, carska Rusija nastavila je feudalno i nacionalno ugnjetavanje Ukrajine, jednako kao što su to prije nje činile Poljska i [[Ugarska]], o čemu svjedoče seljačko-kozačke pobune potkraj [[17. vijek|17.]] i tokom [[18. vijek]]a. Nakon neuspjelog pokušaja odcjepljenja zemlje od Rusije u savezništvu hetmana [[Ivan Mazepa|Mazepe]] sa [[Švedska|švedskim]] kraljem [[Karlo XII.|Karlom XII.]] ([[1708]]/[[1709|09.]]) car [[Petar Veliki|Petar I.]] smanjuje autonomiju hetmanske države, da bi nakon toga i svaki trag slobode ukinula carica [[Katarina Velika|Katarina II. Velika]] tokom [[1760]]-[[1780.]] godina. Ukrajina je svoju autonomiju izgubila [[1781]]. Pri prvoj [[Podjela Poljske|podijeli Poljske]], [[Austro-Ugarska]] je dobila [[1772]]. [[Galicija (srednja Evropa)|Galiciju]], a [[1775]]. [[Bukovina|Bukovinu]], dok je Rusija stekla zemlje između [[Dnjepar|Dnjepra]] i [[Južni Bug|Buga]] ([[1774]]) nešto kasnije i [[Krim]]. Poslije druge podijele Poljske [[1793]]. i preostali poljski dio Ukrajine došao je pod vlast ruskoga cara. ==== Narodni preporod ==== {{multiple image <!-- Layout parameters --> | align = right | direction = | background color = | total_width = 350px | caption_align = center | image1 = Karmelyuk.JPG | alt1 = | link1 = | thumbtime1 = | caption1 = [[Ustim Karmaliuk]] | image2 = TarasShevchenko.jpg | alt2 = | link2 = | thumbtime2 = | caption2 = [[Taras Ševčenko]] }} Krajem [[18. vijek|18. stoljeća]] dolazi do formiranja ukrajinskog narodnog pokreta, isprva kao kulturne, a od [[1840]], nakon osnutka Ćirilo-metodskog bratstva{{efn|[[Ćirilo-metodsko bratstvo]], osnovano u [[Kijev]]u između decembra 1845. i januara 1846. Među glavnim članovima bili su [[Mikola Kostomarov]], [[Pantelejmon Kuliš]], [[Georgij Andruzkij]], [[Vasilj Bіlozerskij]], [[Mikola Gulak]], [[Dmitro Piljčikov]].}}, i kao političke organizacije. Tijekom [[1810-e|1810-ih]] je u [[Podolija|Podoliji]] buntovnik [[Ustim Karmaliuk]] organizirao pobune protiv Ruskog carstva privlačeći široku bazu podrške među Ukrajincima, Židovima, pa čak i Poljacima. Vrijeme je to nastanka moderne ukrajinske nacije. Izniman utjecaj u buđenju [[Nacija|nacionalne svijesti]] Ukrajinaca dalo je stvaralaštvo ukrajinskog pjesnika i slikara [[Taras Ševčenko|Tarasa Ševčenka]]. Zbog stalnog pritiska i represija ruske vlasti, središte narodnog preporoda seli u [[Kraljevina Galicija i Lodomerija|Kraljevinu Galiciju]] koja se nalazila u sastavu [[Austrijsko Carstvo|Austrijskog Carstva]]. Krajem [[19. vijek|19. stoljeća]] u Ukrajini se osnivaju prve političke stranke (na pr., [[Kijevska gromada]]). Većina se tih stranaka bavi idejom osnivanja samostalne ukrajinske države. Kao što je već spomenuto nakon posljednje [[Podjela Poljske|podjele Poljske]], najzapadnija regija Galicija pripala je Austriji, Mađari su zadržali [[Karpatska Rutenija|Zakarpatsku Ukrajinu]]{{efn|[[Karpatska Rutenija]] ([[Užgorod]], [[Beregove]], [[Vinogradiv]]) je od [[1867.]] do [[1918.]] bila dio mađarske [[Zemlje Krune Svetog Stjepana|Transleitanije]].}} dok je ostatak teritorija pripao Rusiji. Ukrajinski pisci i intelektualci bili su nadahnuti duhom narodnog preporoda koji je bujao među drugim europskim narodima koji su također bili pod jarmom velikih europskih carevina, i bili su odlučni u svojoj namjeri oživljavanja [[ukrajinski jezik|ukrajinskog jezika]], kulture, tradicije i državnosti. Rusija je nametala stroge zakone protiv uzdizanja ukrajinskog jezika i kulture, zabranjujući njegovo korištenje u bilo kakvoj djelatnosti. Međutim, mnogi su Ukrajinci prihvatili svoju sudbinu u okviru Rusije, a neki su čak i ostvarili velik uspjeh. Mnogi ruski pisci, skladatelji, slikari i arhitekti iz 19. stoljeća bili su porijeklom Ukrajinci. Najvjerojatnije, najpoznatiji od njih bio je [[Nikolaj Gogolj]], jedan od najvećih pisaca ruske književnosti. Ukrajina će ostati u sastavu carske Rusije sve do njenog raspada u martu [[1917]]. godine. === Ukrajina između 1917. i 1920. === [[Datoteka:Hetman Skoropadsky and Kaiser Wilhelm.jpg|thumb|right|250px|Skoropadskij i car [[Wilhelm II od Njemačke|Wilhelm II.]]]] Ukrajinska [[Verhovna Rada Ukrajine|Vrhovna "Rada"]] (tadašnji ukrajinski [[parlament]]) u novembru [[1917]]. proglašava [[Ukrajinska Narodna Republika|Ukrajinsku Narodnu Republiku]], koja se isprva nalazila u sastavu [[Rusija|Rusije]], da bi [[25. 1.|25.1.]] [[1918]]. bila proglašena samostalnost i odcjepljenje. Prvi je predsjednik te države bio pisac [[Volodimir Viničenko|V. K. Viničenko]]. Upravo je u to vrijeme nastala suvremena ukrajinska simbolika (grb i zastava). Kako bi se oduprijela [[boljševici]]ma koji su vladali većim dijelom zemlje, Centralna Rada izdaje dokument pod nazivom «Obraćanje ukrajinskog naroda do Njemačke s molbom o oružanoj pomoći». To je i bio povod svojevrsne njemačke okupacije. Dana [[29. 4.|29.4.]] [[1918]]. pod potporom [[Nemačka|Njemačke]], u Ukrajini je izveden državni udar i na vlast dolazi [[hetman]] [[Pavlo Skoropadski|P. P. Skoropadski]]. Ukrajina je ponovno [[Ataman|hetmanat]], a država je njemački [[protektorat]]. Nakon njemačkog poraza u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]], u Ukrajini izbija narodni ustanak pod rukovodstvom [[Simon Petljura|Simona Petljure]]. Skoropadski odlazi s vlasti i u decembru [[1918]]. se proglašava Ukrajinska Narodna Republika na čijem je čelu ponovno Vynnyčenko. Nakon što se raspala i [[Austro-Ugarska]] ([[1918]]), u [[Galicija (srednja Evropa)|Galiciji]] je iste godine proglašena [[Zapadnoukrajinska Narodna Republika]] koja se u januaru [[1919]]. ujedinjuje s Ukrajinskom Narodnom Republikom. Od februaru [[1919]]. sva vlast Ukrajinske Narodne Republike nalazi se u rukama Semena Petljure. Kako bi se obranio od [[Crvena armija|Crvene armije]] koja je nasrtala s istoka, Petljura sklapa vojni savez s [[Poljska|Poljskom]]. Međutim, nakon [[poljsko-sovjetski rat|poljsko-sovjetskog rata]], veći dio zemlje bit će pod kontrolom sovjetske vlasti na čijem teritoriju nastaje [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika]]. Zapadna Ukrajina pripala je Poljskoj, Bukovina i [[Besarabija]] [[Rumunija|Rumunjskoj]], a [[Zakarpatje]] je pripojeno [[ČSSR|Čehoslovačkoj]]. === Doba Sovjetske Ukrajine === Ideja ukrajinstva opstala je između dva rata, pa čak se dvadesete godine 20. stoljeću mogu nazvati i preporodom ukrajinske kulture, jezika i poljoprivrede. Prvih godina [[Sovjetski Savez|SSSR]]-a boljševici su potpomagali razvoj zemlje dajući seljacima svojevrsne povlastice. Takvo stanje neće dugo potrajati. Kako bi zadovoljio državne potrebe u povećanoj potražnji hrane i kako bi namaknuo sredstva za industrijalizaciju zemlje, [[Josif Staljin|Staljin]] je krenuo u realizaciju svoje ideje o [[Kolektivizacija|kolektivizaciji poljoprivrede]], koja je ponajprije pogodila Ukrajinu koju se često nazivalo "žitnicom SSSR-a". [[Datoteka:К1-25-20-005658.jpg|thumb|left|300px|Stogovi u [[kolhoz]]u "Crveni partizan" u Kijevskoj oblasti. Selo Kozaroviči, [[1934.]] godina.]] Godine [[1929]], seljacima se oduzima zemlja i stoka. Nastaju kolektivne farme – [[kolhoz]]i {{efn|Kohoz, od [[Ruski jezik|ruskog]] коллективное хозяйство (kollektivnoe hozjajstvo) tj. kolektivno gospodarstvo.}}. U konfisciranju imovine, država je koristila regularne jedinice policije, kao i postrojbe tajne policije. Mnogi su se odupirali takvoj odluci Vlade i započela je očajnička borba seljaštva protiv sovjetske vlasti. Neki su radije zaklali svoju stoku, nego li je predali u kolhoz. Bogatije seljake nazivali su "[[kulak|kulacima]]" i bili su proglašavani neprijateljima države. Na desetke tisuća seljaka je bilo strijeljano ili poslano na neki od mnogobrojnih radnih logora na [[Daleki Istok|Dalekom Istoku]]. Godine [[1929.]] iz pepela Zapadnoukrajinske Narodne Republike i redova veterana [[Sički strijelci|Sičkih strijelaca]] ({{jez-uk|Січові Стрільці}}) nastala je [[Organizacija ukrajinskih nacionalista|Organizacija ukrajinskih nacionalista]] (OUN) pod vodstvom [[Jevgen Konovalec|Jevgena Konovalca]], [[Andrij Meljnik|Andrija Meljnika]], [[Stepan Bandera|Stepana Bandere]] i [[Jaroslav Stecko|Jaroslava Stecka]]. Bio je to politički pokret snažnog paravojnog karaktera koji je organizirao razne napade, uključujući atentat na [[Józef Piłsudski|Józefa Piłsudskog]]. Pokret je nastavio djelovati u ilegali u zapadnoj Ukrajini tijekom cijelih 1930-ih. Prisilna kolektivizacija imala je katastrofalan učinak na poljoprivredu. Usprkos tome, sovjetska je Vlada na čelu sa Staljinom povećala ukrajinski dio obaveznog prinosa žita za čak 44%, dobro znajući da je to nemoguće izvesti i provesti u djelo. Sovjetski zakon nalagao je da se žito iz [[kolhoz]]a ne može dijeliti među seljacima sve dok se ne napuni državna kvota koju je odredila Vlada. Vlast je postavljala tako nedostižne kvote, da je gladovanje postalo sveprisutna pojava. Najmanje je 5 milijuna ljudi nasmrt izgladnjeno u tragediji koju Ukrajinci nazivaju [[holodomor|gladomor]], iako neki stručnjaci navode i dvostruko više žrtava<ref>[http://www.ukar.org/famine.html Holodomor. The Forgiven Holocaust of 1932-33]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216085508/http://www.ukar.org/famine.html |date=2006-02-16}}</ref>. [[Sovjetski Savez]] je zatajivao događaje vezane uz gladovanje, a tek se u osamdesetim godinama prošlog stoljeća priznalo da je bilo nekih poteškoća zbog diverzija od strane kulaka i iznimno loših vremenskih prilika. Danas je gladomor prihvaćen i priznat kao stvaran događaj. Neki povjesničari smatraju da se glad [[1932]]/[[1933|33]]. nije mogla izbjeći i da je bila izravna posljedica Staljinove kolektivizacije i industrijalizacije zemlje, dok drugi ostaju pri svojoj tezi da do gladi nije smjelo doći i da je to bio smišljeni čin i genocid nad ukrajinskim narodom. Potpisivanjem [[Pakt Ribbentrop–Molotov|Pakta Molotov-Ribbentrop]] ([[Moskva]], [[23. augusta]] [[1939.]]) [[Treći Reich]] i [[Sovjetski Savez]] su sklopili sporazum o nenapadanju, no u stvarnosti su time kupovali vrijeme za pripremu sukoba, istovremeno dijeleći [[Druga Poljska Republika|Poljsku]] duž linije rijeka [[Narew]], [[Zapadni Bug|Bug]], [[Visla]] i [[San (rijeka)|San]]. Ipak, Hitlerov krajnji cilj ostao je napad na Sovjetski Savez i uništenje "židovsko-boljševičke urote" ({{jez-de|jüdisch-bolschewistische Verschwörung}}). Podjelom Poljske su u sastav [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika|Sovjetske Ukrajine]] ušla zapadna područja koja su dotada bila pod vlašću Poljske, a godinu dana kasnije i [[Bukovina]] i današnji ukrajinski dio Besarabije. Nakon što je do kraja [[1940.]] pripremio ofenzivu,<ref>{{cite web |url= https://www.bpb.de/themen/nationalsozialismus-zweiter-weltkrieg/der-zweite-weltkrieg/203046/fall-barbarossa/?show=image&k=0 |title= Weisung Nr. 21 |last= |first= |date= |website= |publisher= Bundeszentrale für politische Bildung |accessdate= 18. 7. 2026 |quote=}}</ref> Hitler je rasporedio više od tri milijuna njemačkih vojnika duž sovjetskih granica te u zoru [[22. juna]] [[1941.]] pokrenuo invaziju ([[Operacija Barbarossa]]), udarivši najprije na gradove [[Brest (Bjelorusija)|Brest]], [[Grodno]], [[Białystok]], [[Kaunas]], [[Vilnius]], [[Luck]], [[Rivne]] i [[Lavov]]. Do kraja ljeta [[Wehrmacht]] je osvojio veći dio [[Zapadna Ukrajina|zapadne Ukrajine]], uključujući [[Ternopol|Ternopil]], [[Žitomir (Ukrajina)|Žitomir]] i [[Dnjipro (grad)|Dnipropetrovsk]]. [[26. juna]] [[1941.]] [[bataljun Nachtigall]], sastavljen od ukrajinskih dobrovoljaca pod njemačkom zapovjedništvom,{{efn|[[Bataljun Nachtigall]], pridružen [[Wehrmacht]]ovoj skupini [[Heeresgruppe Süd]], pod zapovjedništvom [[Gerd von Rundsted]]a.}} ušao je u [[Lavov]], dok se iz grada povlačila [[Crvena armija]]. [[Organizacija ukrajinskih nacionalista|Organizaciju ukrajinskih nacionalista]] je tada predvodio [[Stepan Bandera]] i najmeravao je iskoristiti povlačenje sovjetskih snaga da bi uspostavio samostalnu Ukrajinsku državu, a čelnici pokreta su vjerovali da su u nacističkoj Njemačkoj pronašli moćnog saveznika u borbi protiv Sovjetskog Saveza. [[30. juna]] [[1941.]] [[Jaroslav Stecko]] je na radiju objavio obnovu samostalne Ukrajinske države ({{jez-uk|Акт відновлення Української Держави}}). Glavni grad države trebao je biti u Lavovu, Stecko je postavljen za šefa vlade, a [[Kost Levicki]] na čelu Vijeća starješina. Nacističko vodstvo je naredilo povlačenje proglasa, OUN je to kategorički odbio, nakon čega je [[Gestapo]] naredio uhićenje svih vođa pokreta. Bandera je uhićen [[5. jula]] [[1941.]], a Stecko [[9. jula]], te su internirani u [[Logor Sachsenhausen|logor Sachsenhausen]]. Nacisti su [[1. septembra]] [[1941.]] uspostavili [[Reichskommissariat Ukrajina|Reichskommissariat Ukrajinu]], civilnu upravu na osvojenom ukrajinskom teritoriju. Središte njemačke uprave nalazilo se u [[Rivne|Rownu]], a ''Reichskommissar'' bio je [[Erich Koch]], izravno podređen ministru [[Alfred Rosenberg|Alfredu Rosenbergu]]. Njemačka uprava zadržala se do novembra [[1944.]] godine. Dana [[14. oktobra]] [[1942.]] u [[Volinija|Voliniji]], OUN je osnovao [[Ukrajinska ustanička vojska|Ukrajinsku ustaničku vojsku]] (UPA) – organizaciju usko povezanu s likom Bandere (interniranog u Njemačkoj) i pod vodstvom [[Roman Šuhevič|Romana Šuheviča]]. Borili su se prvenstveno za ukrajinsku neovisnost, a time i protiv Wehrmachta, Crvene armije te poljske [[Armia Krajowa|Armije Krajowe]]. UPA je ostala aktivna do 1950. godine i borila se protiv sovjetske vlasti. U Kijevu su nacisti ubili desetke pripadnika OUN-a, a isto se dogodilo i u mnogim drugim ukrajinskim gradovima. Osim OUN-a, drugi dio Ukrajinaca borio se protiv nacizma u redovima [[Crvena armija|Crvene armije]] i [[Pokreti otpora u Drugom svjetskom ratu|partizanskog pokreta]]. Ukrajinci su činili značajni dio Crvene armije i njenog vodstva, a kako bi se oduprijeli nacističkoj Njemačkoj bili su aktivni i kao članovi pokreta otpora. [[Datoteka:Хрущёв и Брежнев.jpg|thumb|right|300px|[[Nikita Hruščov]] i [[Leonid Brežnjev]] [[1943.]] godine.]] Ukrajina je bila poprište desetaka pokolja koje je počinio Wehrmacht, a osobito [[Einsatzgruppen]] – posebne postrojbe [[Schutzstaffel]]a zadužene za sustavnu likvidaciju neprijatelja Reicha. Među brojnim masakrima ističu se slučajevi [[Babin Jar|Babinog Jara]],<ref>{{cite web |url= https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/kiev-and-babi-yar |title= Mass Shootings at Babyn Yar |last= |first= |date= |website= |publisher= United States Holocaust Memorial Museum |accessdate= 18. 7. 2026 |quote=}}</ref> [[Masakr u Fântâna Albă|Fântâne Albe]], [[Masakr u Grišinu|Grišina]] i [[Masakr u Odesi 1941.|Odese]], uz mnoge druge. Tijekom rata nestalo je između 850.000 i 1.600.000 ukrajinskih Židova – vjerojatno preko 60% ukrajinske židovske zajednice. Nijemci su osnovali nekoliko lokalnih koncentracijskih logora – [[Koncentracijski logor Janowska|Janowska]] (Lavov), [[Koncentracijski logor Sirec|Sirec]] (Kijev) –, dok je većina konvoja s zarobljenim Židovima iz [[Lavov]]a i drugih gradova upućivana u [[Logor smrti Belzec|logor smrti Bełżec]] pokraj [[Lublin]]a. Valja ipak napomenuti da su Nijemci u Ukrajini veliku većinu Židova i političkih protivnika ubili masovnim strijeljanjima, a tijela potom pokopali u masovne grobnice.<ref>{{cite web |url= https://www.yahadmap.org/#map/ |title= Interaktivna karta holokausta |last= |first= |date= |website= |publisher= Yahad Map – Map of Holocaust by Bullets |accessdate= 18. 7. 2026 |quote=}}</ref> Cjelokupan zbroj svih žrtava tijekom rata i njemačke okupacije u Ukrajini procjenjuje se na 7 milijuna, uključujući i preko milijun stradalih Židova. Velika većina bila je žrtva zvjerstava, prisilnog rada i pokolja cijelih sela kao osveta na napade na nacističke snage. Od 11 milijuna sovjetskih snaga, koliko se procjenjuje da je poginulo u sukobu s Nacistima, približno četvrtina (2.7 milijuna) žrtava su bili Ukrajinci ili su bili ukrajinskih korijena. Povrh toga, Ukrajina je vidjela neke od najvećih ratnih bitaka, opsadu [[Kijev]]a (koji će poslije dobiti titulu "Grad heroj") gdje je zarobljeno preko 660.000 sovjetskih snaga, žestoku obranu [[Odesa|Odese]], do pobjedničkog juriša preko Dnjepra. Godine [[1945.]] SSSR potpisuje s [[Čehoslovačka|Čehoslovačkom]] sporazum o uključenju [[Zakarpatje|Zakarpata]] u Sovjetsku Ukrajinu u okviru koje je [[1946.]] osnovana [[Zakarpatska oblast]] sa središtem u [[Užgorod]]u. U narednim desetljećima Ukrajina ne samo da je dostigla prijeratni stupanj industrije i proizvodnje, nego je postala glavna udarna snaga među svim republikama Sovjetskog Saveza. Mnogi su [[Komunizam|komunistički]] vođe poput [[Nikita Hruščov|Nikite Hruščova]] i [[Leonid Brežnjev|Leonida Brežnjeva]] bili rodom iz Ukrajine. Ponovno je nastalo povoljno vrijeme za razvijanje rusko-ukrajinskih kulturnih i inih veza. Mnogi su sportaši, znanstvenici, pisci i pjesnici dolazili iz Ukrajine. Godine [[1954]]. kako bi obilježili 300. godišnjicu kako je ukrajinski hetman [[Bogdan Hmeljnicki]] ujedinio Ukrajinu s Rusijom, [[Ruska SFSR|Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika]] odrekla se [[Krim]]a, koji je pripojen Sovjetskoj Ukrajini. Nedaleko ukrajinskog grada [[Pripjat (naselje)|Pripjat]], na mjestu [[Černobilj|Černobilske]] nuklearne elektrane, [[26. 4.|26.4.]] [[1986]]. došlo je do eksplozije. Onečišćen je veliki dio sjeverne Ukrajine i veliko područje u susjednoj [[Belorusija|Bjelorusiji]]. Taj događaj kao i druga zbivanja samo su još dodatno potaknuli nezavisni pokret [[Narodni pokret Ukrajine|RUH]] (pokret) koji se zalagao za slom Sovjetskog Saveza u drugoj polovici osamdesetih. Ukrajina je proglasila svoju nezavisnost [[24. 8.]] [[1991]]. slijedeći primjer i ostalih sovjetskih republika. Jedna je od osnivača [[Zajednica Nezavisnih Država|Zajednice Nezavisnih Država]] (ZND). Dana 1. 12. [[1991.]] ukrajinski su glasači na referendumu nadmoćno izabrali samostalnu i nezavisnu Ukrajinu, i službeno su na taj način izašli iz Sovjetskog Saveza. SSSR će formalno prestati postojati [[25. 12.]] [[1991]]., a tim činom ukrajinska će nezavisnost biti i službeno priznata od strane međunarodne zajednice. === Samostalna Ukrajina === [[Datoteka:Л.Лук’яненко та В.Кобзар на зустрічі з українцями, 8 вер 1991.jpg|thumb|right|300px|[[Levko Lukjanenko]] i [[Volodimir Kobzar]] u prosvjedu ispred Doma kulture u gradu [[Pirjatin]]u iz [[8. augusta]] [[1991]]. Lukjanenko je autor "''Akta o proglašenju neovisnosti Ukrajine''" iz [[24. augusta]] [[1991]].]] Na čelu samostalne Ukrajine u razdoblju od [[1992.]] do [[2004.]] nalazit će se prvo predsjednik [[Leonid Kravčuk]], kojeg će potom zamijeniti [[Leonid Kučma]]. Leonid Kučma [[2004]]. objavljuje kako se više neće kandidirati na mjesto predsjednika. U novoj kampanji za predsjednika Ukrajine, pojavila su se dva glavna kandidata. Proruski orijentiran [[Viktor Janukovič]], tadašnji premijer Vlade, kojeg podržavaju i dotadašnji predsjednik Kučma i Rusija, i njegov glavni oponent [[Viktor Juščenko]], koji Ukrajinu želi okrenuti Zapadu i pokušati odvesti u [[Evropska unija|Europsku Uniju]]. U završnoj izbornoj utrci, Janukovič službeno odnosi tijesnu pobjedu, no Juščenko i njegove pristalice ne priznaju rezultate izbora, sumnjajući u njihovu vjerodostojnost. U zemlji izbija politička kriza. Oporba organizira masovne ulične prosvjede u Kijevu i drugim većim gradovima. Revolucija će ući u povijest pod nazivom [[Narančasta revolucija]], zbog zaštitne boje oporbenog predsjedničkog kandidata Juščenka. Ubrzo Vrhovni sud Ukrajine rezultate izbora proglašava nevaljanima. U ponovljenim izborima pobjedu odnosi sadašnji predsjednik Viktor Juščenko. Pet dana nakon objave rezultata Viktor Janukovič daje ostavku i 5.1. [[2005]]. raspušta se Vlada. Međutim, unutar pobjedničkog pokreta nastaju razmimoilaženja, tako da na izborima u martu 2006. pobjeđuje Janukovič, kojeg je nakon višesmjesečne političke krize Juščenko bio prisiljen u augustu imenovati novim premijerom. Na izvanrednim izborima 2007. godine je, međutim, pobijedio blok okupljen oko prozapadne političarke [[Julija Timošenko|Julije Timošenko]]. Godine 2008. u Ukrajini dolazi do teške ekonomske krize, poslije koje su se birači ponovno okrenuli filo-ruskom kandidatu [[Viktor Janukovič|Janukoviču]] koji je 2010. godine pobijedio na predsjedničkim izborima. Tijekom novog predsjedničkog mandata (2010–2014), Janukovič i njegova [[Partija regiona|Stranka regiona]] bili su optuženi za pokušaj stvaranja „[[Demokratura|kontrolirane demokracije]]” u Ukrajini, za centralizaciju odlučnih procesa i za pokušaj uništenja glavne oporbene stranke „Blok Julije Timošenko”. Zatim, godine 2011. Timošenko je kaznena nakon sudske istrage zbog malverzacije javnih sredstava, jer je potpisala ugovor sa ruskom tvrtkom [[Gazprom]] o isporuci [[Zemni gas|zemnog gasa]]. Iste godine je pritvorena, jer je više puta prekršila naloge tužitelja da ne napušta [[Kijev]]. U novembru 2013. Janukovič nije potpisao [[Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju|Sporazum o pridruživanju]] Ukrajine [[Evropska unija|Europskoj uniji]] i mjesto toga nastavio je s bližim vezama sa [[Vladimir Putin|Putinovom]] [[Rusija|Rusijom]]. Nakon objave da će Ukrajina odustati od procesa pridruživanja [[EU|Evropskoj uniji]], nastali su masovni prosvjedi na ulicama [[Kijev]]a ([[Evromajdan]]), što je dovelo do „[[Revolucija dostojanstva (Ukrajina)|Revolucije dostojanstva]]” (18–23 februar 2014). Prosvjednici su postavili kampove na kijevskom „[[Trg neovisnosti (Kijev)|Trgu neovisnosti]]”, a u zimi između 2013. i 2014. su počeli preuzimati razne vladine zgrade, prvo u [[Kijev]]u, a kasnije u zapadnoj Ukrajini. Borbe između prosvjednika i policije dovele do oko 80 smrtnih slučajeva u februaru 2014. Sukobi su postajali sve nasilniji, a kulminirali su u februaru 2014. nasilnim smjenjivanjem Janukoviča i formiranjem nove prozapadne vlade na čelu sa premijerom [[Arsenij Jacenjuk|Arsenijem Jacenjukom]]. Nedugo potom je na [[Krim]]u došlo do [[Ruska aneksija Krima|ruske aneksije]] a u [[Donjecka oblast|Donjeckoj]] i [[Luganska oblast|Luganskoj oblasti]] do pojave pro-ruskog separatističkog pokreta koga je nova ukrajinska vlast krenula ugušiti vojnom silom te je tako došlo do [[Rat na istoku Ukrajine|oružanog sukoba]] koji i danas traje. === Rusko-ukrajinski rat === {{glavni|Rusko-ukrajinski rat|Invazija Rusije na Ukrajinu}} [[Datoteka:Выдвижение танкового подразделения в Киевской области в ходе вторжения на Украину 003.png|thumb|left|300px|Kretanje ruske kolone tenkova u Ukrajini, mart 2022.]] Dana [[20. februara]] [[2014.]] započeo je sukob između Ukrajine i njezinog rusofonskog dijela na istočnom i južnom djelu zemlje. Sukob je u međunarodnom tisku postao poznat kao [[Rat u Donbasu]]. Nakon [[Euromajdan]]skih prosvjeda i bijega proruskog predsjednika [[Viktor Janukovič|Viktora Janukoviča]], Rusija je, pod vodstvom [[Vladimir Putin|Vladimira Putina]], otvoreno intervenirala podržavajući proruske pobunjenike. U martu 2014. na Krimu je održan [[Referendum o statusu Krima|referendum]] koji proukrajinska strana nije priznala, nakon čega je Rusija anektirala regiju poluotoka. Istodobno, Putin je podržavao oružane pobune u istočnim ukrajinskim regijama Donjeck i Lugansk, gdje su nastale dvije separatističke narodne republike, [[Donjecka Narodna Republika]] i [[Luganska Narodna Republika]]. Rusija nije službeno objavila rat, a u sukobu su korištene lokalne milicije, plaćenici i neoznačene ruske specijalne snage. Između maja 2014. i maja 2015. Rusija je podržala stvaranje države pod nazivom [[Federativna Država Novorusija|Novorussija]], koja bi uključila Krim, Donjecku i Lugansku oblast. Projekt je propao, a rat se nastavio uz rusku podršku tim regijama, te sa ukrajinske strane uz američku podršku, pod [[Joe Biden|Bidenovom]] administracijom. Sukob je bio u fazi postupne stagnacije sve dok Rusija nije 24. februara 2022. pokrenula veliku [[Invazija Rusije na Ukrajinu|vojnu invaziju na Ukrajinu]] sa sjevera (iz [[Aleksandar Lukašenko|Lukašenkove]] [[Bjelorusija|Bjelorusije]]), istoka i juga. Početni cilj bio je svrgnuti kijevsku vladu i okupirati veliki dio zemlje. Napad je doveo do brzog napredovanja na istočnom frontu za Ruse, ali zbog vojne podrške Zapada ([[SAD]], [[Europska Unija|EU]], [[NATO]]), ubrzo je naišao na snažan ukrajinski otpor. Sukob traje već nekoliko godina, uzrokujući milijune izbjeglica, desetke tisuća mrtvih, velik broj ranjenih i osakaćenih te vrlo veliku ekonomsku i infrastrukturnu štetu. == Geografija == [[Datoteka:Ukraine relief location map.jpg|thumb|right|350px|Fizička karta Ukrajine.]] Ukrajina je prostrana i prilično raznovrsna zemlja. Proteže se približno 1.250 kilometara od istoka do zapada i oko 1.000 kilometara od sjevera do juga. Prije rata zemlja je zauzimala površinu od 603.628 km², što je ju činilo većom od kontinentalne [[Francuska|Francuske]] ili [[Španija|Španjolske]]. Oko 70% stanovništva živi u gradskim naseljima, dok 30% živi u mjestima s manje od 15.000 stanovnika. Zauzvrat, područje Ukrajine je i dalje većim dijelom ruralno i poljoprivredno, a udio urbaniziranog teritorija (tj. fizički pokrivenog urbanom infrastrukturom) relativno je nizak. Približno 2,5 do 3% državnog teritorija je stvarno urbanizirano. Ukrajina graniči sa sedam zemalja: [[Rusija|Rusijom]], [[Bjelorusija|Bjelarusijom]], [[Poljska|Poljskom]], [[Slovačka|Slovačkom]], [[Mađarska|Mađarskom]], [[Rumunija|Rumunjskom]] i [[Moldavija|Moldavijom]]. Najduže granice dijeli s Rusijom, a zatim s Bjelarusijom. Uz navedene susjedne zemlje, također graniči s [[Pridnjestrovlje]]m te – s obzirom na sadašnje ratno stanje – [[Republika Krim|Republikom Krimom]], [[Luganska Narodna Republika|Luganskom Republikom]] i [[Donjecka Narodna Republika|Donjeckom Republikom]], nepriznatim republikama koje je Ruska Federacija u međuvremenu pripojila. Samo oko 5% teritorija Ukrajine je [[Planina|planinsko]]. Reljefi se uglavnom nalaze na zapadu ([[Karpati]], [[Karpatska Rutenija|Zakarpatje]], [[Ivano-Frankivska oblast|Ivano-Frankivska]], [[Lavovska oblast|Lavovska]] i [[Černivecka oblast|Černivska oblast]]) i na jugu ([[Krimske planine|Krimska visoravan]]). Najviši vrhovi su planina [[Hoverla]] (2.061 m) i planina [[Roman-Koš]] (1.545 m). Oko 42% teritorija je brežuljkasto, dok je 53% teritorija sasvim ravničarsko ili s blagim reljefom. To je područje izuzetno pogodno za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]], gusto naseljeno i dobro infrastrukturno razvijeno. Država ima 2.782 kilometara morske obale, što čini cijeli sjeverni rub [[Crno more|Crnog mora]]. Na 10% ukrajinskog teritorija klimatski utječe Crno more. Središnji dio zemlje zauzima [[Ukrajinska nizina]], dio [[Sarmatska ravnica|Sarmatske ravnice]], kroz koju protječu veliki vodotoci kao što su [[Dnjepar (rijeka)|Dnjepar]], [[Južni Bug|Bug]], [[Desna (Dnjepar)|Desna]] i [[Severski Donjec|Siverski Donjec]]. To je poljoprivredno srce Ukrajine i jedno od glavnih žitnica na planetu. U ovom području nalaze se brojni gradovi: [[Kijev]], [[Černihiv]], [[Sumi]], [[Poltava]], [[Kropivnicki]], [[Harkiv]], [[Dnjepar (grad)|Dnjepro]], [[Zaporižja]], [[Kramatorsk]], [[Slavjansk]], [[Mikolajiv]], [[Herson]], [[Melitopolj]]. Zemljom protječe niz velikih rijeka, među kojima se ističu: * [[Dnjepar (rijeka)|Dnjepar]], presijeca zemlju na pola, nacionalna rijeka Ukrajine i središnja vodna i kulturna arterija; * [[Dnjestar]], izvire u sjevernim [[Karpati]]ma i utječe u [[Crno more]] blizu [[Odesa|Odese]], rijeka važna za poljoprivredu i kao prirodna granica, teče uz [[Moldavija|Moldaviju]] i [[Pridnjestrovlje]]; * [[Severski Donjec|Siverski Donjec]], lijevi pritok [[Don]]a, protječe kroz Harkivsku, Luhanjsku i Donjecku oblast, glavni je izvor vode za istočnu Ukrajinu i za regiju Donbasa; * [[Južni Bug]], važna rijeka za poljoprivredu u jugozapadnim oblastima [[Vinica (Ukrajina)|Vinicja]] i [[Mikolajiv]]; * [[Desna (Dnjepar)|Desna]], pritok Dnjepra, mirna i plovna rijeka, historijska prirodna granica na sjeveru. Cijeli jug zemlje zauzima [[stepa]], dio ogromnog [[Eurazijska stepa|eurazijskog pojasa stepa]]. Koncentrirana je u području od lijeve obale Dnjepra prema Donbasu i [[Azovsko more|Azovskom moru]], od Odese do Mikolajiva, Hersona, Zaporižja, Dnjepra i Donjecka. U okolici [[Ternopilj]]a, [[Hmeljnicki|Hmeljnickog]] i [[Vinica (Ukrajina)|Vinicije]] nalaze se [[Podolska brda]], područje brežuljkastih uzvišenja i valovitih visoravni koje se uzdižu iznad velike ukrajinske nizine, ali ne dosežu visine Karpata. === Klima === {{multiple image <!-- Layout parameters --> | align = right | direction = | background color = | total_width = 450px | caption_align = center | image1 = Koppen-Geiger Map UKR present.svg | alt1 = | link1 = | thumbtime1 = | caption1 = Područje Ukrajine prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji klime]]. | image2 = Solar Map of Ukraine.png | alt2 = | link2 = | thumbtime2 = | caption2 = Ukrajina prema zonama ozračivanja sunca. }} Ukrajina se nalazi u srednjim geografskim širinama i općenito ima [[Kontinentalna klima|kontinentalnu klimu]], osim njezinih južnih obala, koje imaju [[Polupustinjska klima|hladnu polusušnu]] i [[Vlažna subtropska klima|vlažnu suptropsku klimu]]. Prosječne godišnje temperature kreću se od 5,5 do 7 °C na sjeveru do 11 do 13 °C na jugu. U [[Kijev]]u se ljetne temperature kreću između 27 i 32°C, a povremeno dosežu i 35-38 °C. Zimi kreću se između –5 °C i –7 °C, ponekad se spuštajući i do –20 °C. Gradovi s najnižim temperaturama su [[Lugansk]], [[Harkiv]] i [[Sumi]], na koje utječu prodori sibirske hladnoće. S druge strane, najviše temperature bilježe se na [[Krim]]u, koji ima klimu nalik sredozemnom, iako su žestoke vrućine zabilježene i u Luhansku tijekom valova vrućine. Trajanje zime razlikuje se ovisno o krajevima, na Krimu se temperature nikada ne spuštaju ispod 0°C, dok u drugim područjima zima može potrajati i do četiri ili pet mjeseci. U središnjoj Ukrajini snijeg pada gotovo bez prestanka od početka decembra do kraja februara. Najviše [[Padavine|oborina]] bilježi se na zapadu i sjeveru zemlje, dok su najniže količine uočenе na istoku i jugoistoku. Zapadna Ukrajina, osobito područje [[Karpati|Karpata]], prima oko 120 centimetara oborina godišnje, dok [[Krim]] i obalna područja uz [[Crno more]] dobivaju u prosjeku oko 40 centimetara. Očekuje se da će dostupnost vode iz velikih riječnih slivova opadati zbog [[Klimatska promjena|klimatskih promjena]], osobito tijekom [[Ljeto|ljeta]], što predstavlja rizik za [[Poljoprivreda|poljoprivredni]] sektor. Negativni utjecaji klimatskih promjena na poljoprivredu najviše se osjećaju na jugu zemlje, koji ima stepsku klimu. Na sjeveru bi neke kulture mogle imati koristi od produžene vegetacijske sezone. [[Svjetska banka]] navodi da je Ukrajina izrazito ranjiva na klimatske promjene. == Administrativna podjela Ukrajine == {{V. također|Administrativna podjela Ukrajine|Oblasti u Ukrajini|Rajoni Ukrajine}} [[Datoteka:Ukraine, administrative divisions (claims hatched) - cs - colored.svg|thumb|right|300px|Administrativna karta Ukrajine.]] Ukrajina je podijeljena na 24 administrativne jedinice koje se nazivaju oblastima, jednu autonomnu republiku i dva grada s posebnim statusom. Oblasti se dijele na manje jedinice koje se nazivaju rajonima. Većina se ukrajinskih oblasti naziva prema oblasnom središtu (npr. Lavovska oblast). Uz to, još se tradicionalno na korijen riječi oblasnog središta dodaje sufiks –ščin- i na taj način su nastali tradicionalni nazivi poput Odeščina, Kijevščina (usp. hrv. Labinština). Iznimka tog pravila su Volinjska i Zakarpatska oblast sa središtima u [[Luck]]u i [[Užgorod]]u. Kijev kao glavni grad je administrativno zasebna jedinica koja je ujedno i središte istoimene oblasti. Uz njega, još je [[Sevastopolj]] grad s posebnim statusom. Oblasno središte je najčešće najveći i najrazvijeniji grad u regiji. === Autonomna Republika Krim === [[Autonomna Republika Krim]] (ukr. Автономна Республіка Крим), nekada se nazivala Krimska oblast Ukrajinske SSR, zemljopisno je smještena na krimskom poluotoku na jugu Ukrajine. Glavni grad AR Krim je [[Simferopolj]]. <div style="height: 220px; overflow: auto; padding: 3px; border:1px solid #AAAAAA; reflist4" > {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=2 style="text-align:left; border:1px solid #ddd; font-size:90%; " summary="links to Ukraine's oblasts and their capital cities" |+ style="vertical-align:bottom; text-align:left; font-size:111%; font-weight:bold; padding:.5em 0;" | Popis ukrajinskih oblasti |- style="background:#ddd; vertical-align:top;" ! style="text-align:left; font-weight:normal;" | Oblast (hrvatski) ! style="text-align:left; font-weight:normal;" | Oblast (ukrajinski) ! style="text-align:left; font-weight:normal;" | Tradicionalni naziv ! style="text-align:left; font-weight:normal;" | Oblasno središte |- style="vertical-align:top;" | Čerkaška oblast | Черкаська область <br />''Čerkas'ka oblast''' | Черкащина <br />''Čerkaščyna'' | Черкаси, (Čerkasy)/ Čerkasi |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Černigivska oblast | Чернігівська область <br />''Černigivs'ka oblast''' | Чернігівщина <br />''Černigivščyna'' | Чернігів, Černigiv |- style="vertical-align:top;" | Černivačka oblast | Черніветська область <br />''Černivets'ka oblast''' | Чернівеччина <br />''Černiveččyna'' | Чернівці, Černivci |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Dnjipropetrovska oblast | Дніпропетровська область <br />''Dnipropetrovs'ka oblast''' | Дніпропетровщина <br />''Dnipropetrovščyna'' | Дніпропетровськ (Dnipropetrovs'k)/ Dnjipropetrovsk |- style="vertical-align:top;" | Donečka oblast | Донецька область <br />''Donets'ka oblast''' | Донеччина <br />''Doneččyna'' | Донецьк, (Donec'k)/ Doneck |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Ivano-Frankivska oblast | Івано-Франківська область <br />''Ivano-Frankivs'ka oblast''' | Івано-Франківщина <br />''Ivano-Frankivščyna'' | Івано-Франківськ, (Ivano-Frankivs'k) / Ivano-Frankivsk |- style="vertical-align:top;" | Harkovska oblast | Харківська область <br />''Harkivs'ka oblast''' | Харківщина <br />''Harkivščyna'', <br />ili Слобожанщина <br />''Slobožanščyna'' | Харків, Harkov |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Hersonska oblast | Херсонська область <br />''Hersons'ka oblast''' | Херсонщина <br />''Hersonščyna'' | Херсон, Herson |- style="vertical-align:top;" | Hmeljnička oblast | Хмельнитська область <br />''Hmel'nyts'ka oblast''' | Хмельниччина <br />''Hmel'nyččyna'' | Хмельницький, (Hmel'nyc'kyj)/ Hmeljnicki |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Kijevska oblast | Київська область <br />''Kyjivs'ka oblast''' | Київщина <br />''Kyjivščyna'' | Київ, (Kyjiv)/ Kijev |- style="vertical-align:top;" | Kirovogradska oblast | Кіровоградська область <br />''Kirovograds'ka oblast''' | Кіровоградщина <br />''Kirovogradščyna'' | Кіровоград, Kirovograd |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Luganska oblast | Луганська область <br />''Lugans'ka oblast''' | Луганщина <br />''Luganščyna'' | Луганськ, (Lugans'k) / Lugansk |- style="vertical-align:top;" | Lavovska oblast | Львівська область <br />''L'vivs'ka oblast''' | Львівщина <br />''L'vivščyna'' | Львів, (L'viv) / Lavov |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Mikolajivska oblast | Миколаївська область <br />''Mykolaivs'ka oblast''' | Миколаївщина <br />''Mykolajivščyna'' | Миколаїв, (Mykolajiv) / Mikolajiv |- style="vertical-align:top;" | Odeška oblast | Одеська область <br />''Odes'ka oblast''' | Одещина <br />''Odeščyna'' | Одеса, Odesa |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Poltavska oblast | Полтавська область <br />''Poltavs'ka oblast''' | Полтавщина <br />''Poltavščyna'' | Полтава, Poltava |- style="vertical-align:top;" | Rivanjska oblast | Рівненська область <br />''Rivnens'ka oblast''' | Рівненщина <br />''Rivnenščyna'' | Рівне, Rivne |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Sumska oblast | Сумська область <br />''Sums'ka oblast''' | Сумщина <br />''Sumščyna'' | Суми, (Sumy) / Sumi |- style="vertical-align:top;" | Ternopiljska oblast | Тернопільська область <br />''Ternopil's'ka oblast''' | Тернопільщина <br />''Ternopil'ščyna'' | Тернопіль, (Ternopil') / Ternopilj |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Vinička oblast | Віннитська область <br />''Vinnyts'ka oblast''' | Вінниччина <br />''Vinnyččyna'' | Вінниця, (Vinnycja) / Vinicja |- style="vertical-align:top;" | Volinjska oblast | Волинська область <br />''Volyns'ka oblast''' | Волинь <br />''Volyn''' | Луцьк, (Luc'k)/ Luck |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Zakarpatska oblast | Закарпатська область <br />''Zakarpats'ka oblast''' | Закарпаття <br />''Zakarpattja'' | Ужгород, Užgorod |- style="vertical-align:top;" | Zaporiška oblast | Запорізька область <br />''Zaporiz'ka oblast''' | Запоріжчина <br />''Zaporižčyna'' | Запоріжжя, (Zaporižžja)/ Zaporižja |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Žitomirska oblast | Житомирська область <br />''Žytomyrs'ka oblast''' | Житомирщина <br />''Žytomyrščyna'' | Житомир, (Žytomyr)/ Žitomir |} </div> ==Jezik== {{glavni|Ukrajinski jezik|Ruski jezik}} Službeni jezik Republike Ukrajine je [[ukrajinski jezik|ukrajinski]],<ref name="Contitution1996">{{en}} {{cite web |url= https://rm.coe.int/constitution-of-ukraine/168071f58b |title= Constitution of Ukraine. Article 10 (Version adopted on June 28th, 1996) |last= |first= |date= |website= |publisher= |accessdate= 22. 02. 2023 |quote=}} : ''Стаття 10.'' Державною мовою в Україні є українська мова.</ref> [[Slavenski jezici|slavenski jezik]] iz skupine [[Istočnoslavenski jezici|istočnoslavenskih jezika]], s prvim klicama nastalim u okviru [[Staroslavenski jezik|staroistočnoslavenskog jezika]] kojim se govorilo unutar [[Kijevska Rus|Kijevske Rusi]]. Ukrajinski i ruski dakle dijele zajedničko historijsko ishodište – [[Kijevska Rusija|Kijevsku Rusiju]] – i počeli su se postupno razlikovati nakon [[Mongolski pohod na Europu|mongolske invazije]] ([[13. vijek|1237-1240]]) i fragmentacije kijevske države. Sjeveroistočno jezična zona će se razviti oko [[Moskva|Moskve]] i [[Vladimir (Rusija)|Vladimira]], stvoreći [[ruski]], dok će jugozapadno područje imati svoje pučko narječje koje će gravitirati oko Kijeva, [[Volinj|Volinije]], [[Galicija (srednja Evropa)|Galicije]] i na području [[Poljsko-Litvanska Unija|Poljsko-litavskog Saveza]]. Suvremeni ukrajinski oblikovao je se krajem [[18. vijek]]a, pri čemu djelo ''Enejida'' ({{jez-uk|Енеїда}}, [[1798.]]) autora [[Ivan Kotljarevski|Ivana Kotljarevskog]] simbolički označava njegovo prvo puno pojavljivanje. Prva kodifikacija ukrajinskog jezika odvija se između [[17. vijek|17.]] ([[Lavrentij Zizanij]], [[Meletij Smotricki]]) i [[19. vijek|19. stoljeća]] ([[Oleksij Pavlovski]]). Znanje [[ruski jezik|ruskog jezika]] u Ukrajini je iznimno važno kako na kulturnom tako i na ekonomskom planu. Ukrajinski govori oko 55% dok ruski oko 45% stanovništva.{{efn|Oko 67,5% stanovnika smatra ukrajinski svojim materinjim jezikom, dok ruski smatra 29.6% stanovnika, prema popisu iz 2001.}} Književni ukrajinski vlada nad Ruskom u zapadnoj Ukrajini, ponajprije u krajevima oko [[Lavov]]a, dok Ruski prevladava u istočnoj Ukrajini i jak je u velikim gradovima (uključujući Kijev). Istodobno je ''suržik''{{efn|Suržik {{jez-uk|суржик}}, mješavina ukrajinskog i ruskog, karakterističan po korištenju ukrajinske gramatike i fonetike i ruskog vokabulara.}} rasprostranjen po ruralnim područjima i manjim gradovima. Istočna Ukrajina je pod snažnim ruskim jezičnim utjecajem. Na Krimu, ukrajinski jezik je u potpunosti odsutan, unatoč silnim pokušajima njegova uvođenja kao jedinog dopuštenog jezika u administraciji, medijima i reklamiranju. Broj učenika koji se školuju na ruskom jeziku znatno je pao u posljednjih deset godina (s 41% na 9%), mada su mnoge ukrajinske gradske škole ''[[de facto]]'' ruskojezične, osobito na istoku i jugu zemlje. Ruski i nadalje ostaje jezik međunarodnog sporazumijevanja za velik broj Ukrajinaca i jezik koji je razumljiv širom Ukrajine. Drugi regionalni jezici koje Republika Ukrajina priznaje po zakonu su:<ref name="Minority"/> [[armenski jezik|armenski]], [[bjeloruski jezik|bjeloruski]], [[bugarski jezik|bugarski]], [[krimskotatarski jezik|krimskotatarski]], [[gagauški jezik|gagauški]], [[njemački jezik|njemački]], [[grčki jezik|grčki]], [[mađarski jezik|mađarski]], [[Karaimski jezik|karaimski]], [[krimčački jezik|krimčački]], [[moldavski jezik|moldavski]], [[poljski jezik|poljski]], [[romski jezik|romski]], [[rumunjski jezik|rumunjski]], [[ruski jezik|ruski]], [[rusinski jezik|rusinski]], [[slovački jezik|slovački]], [[jidiš]]. Ukrajinski i ruski dijele približno 60% leksičke građe. Fonetski gledano, ukrajinski zvuči mekše i melodičnije, ćirilično slovo [г] izgovara se kao zvučni glotalni frikativ (/ɦ/), dok u ruskom jeziku predstavlja tvrdi, guturalni "g". Kako bi se taj zvuk razlikovao, u ukrajinskom se za tvrdi "g" koristi slovo ґ. Ukrajinski samoglasnici su stabilniji, dok ruski pokazuje znatne varijacije kod nenaglašenih samoglasnika i zadržava pojavu ''akanja''. U mnogim imenicama i toponimima ukrajinski jezik govori [i] tamo gdje ruski ima [o] – na primjer: Harkiv/Harkov, Ljviv/Ljvov. Što se tiče pravopisa, ćirilična slova ї, є, ґ i і postoje samo u ukrajinskom, dok se ы, э i ё pojavljuju samo u ruskom. Gramatički gledano, ukrajinski zadržava [[vokativ]], padež koji je u ruskom skoro potpuno iščeznuo. == Demografija == [[Datoteka:Population density in Ukraine.png|thumb|left|175px|Gustoća naseljenosti Ukrajine po rajonima.]] Ukrajina je izrazito urbanizirana zemlja, a njezine industrijske regije na istoku i jugoistoku najgušće su naseljene — naime, oko 67% ukupnog stanovništva živi u urbanim područjima. Ukrajina broji najmanje 30 gradaova s više od 150.000 stanovnika te tri grada koja premašuju milijun stanovnika u urbanom području ([[Kijev]], [[Harkiv]], [[Odesa]]). Krajem [[17. vijek|17. stoljeća]] bilo je otprilike četiri milijuna Ukrajinaca.<ref name="Subtelny2000">{{en}} {{Cite book |last1=Subteljni | first1=Orest | authorlink1 = Orest Subteljni | date=2000 | title= Ukraine: A History |url= | publisher= University of Toronto Press | location= Toronto | isbn= | p=152 | ref = }}</ref> Početkom [[20. vijek]]a ukrajinsko stanovništvo, tada u sastavu [[Rusko Carstvo|Ruskog Carstva]], snažno je poraslo. Između [[1913.]] i [[1924.]] došlo je do naglog pada, uzrokovanog ratovima, bolestima i revolucijom. Od [[1924.]] nadalje broj stanovnika Ukrajine rastao je u gotovo neprekinutoj uzlaznoj putanji, dosegnuvši približno 52 milijuna ljudi [[1993.]] godine. Nakon [[Raspad Sovjetskog Saveza|raspada Sovjetskog Saveza]] i proglašenja neovisnosti, Ukrajina je počela postupno gubiti stanovništvo, što je kulminiralo slomom koji je započeo ratom 2022. godine. Prije [[Invazija Rusije na Ukrajinu|ruske invazije na Ukrajinu]] [[2022.]] godine, procjenjivalo se da je zemlja imala više od 41 milijun stanovnika te je bila osma najmnogoljudnija država u Europi. Rat je doveo do drastičnog pada broja stanovnika, zbog poginulih u sukobu, nestalih osoba i ljudi koji su izbjegli pred ratom. Procjenjuje se da je u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]] u Ukrajini umrlo oko 1,3 milijuna ljudi, dok je tijekom [[Ruska revolucija|Ruske revolucije]] i [[Ruski građanski rat|građanskog rata]] umrlo približno 2,3 milijuna ljudi. Procjene govore da je tijekom [[Holodomor]]a umrlo između 3,3 i 3,5 milijuna ljudi. Razdoblje [[gulag]]a, [[Velika čistka|Velikog terora]] i [[staljin]]ističkih čistki usmrtilo je oko 120.000 ljudi. Tijekom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i [[Holokaust|Šoaha]] procjenjuje se da je u Ukrajini umrlo oko 7,4 milijuna ljudi. Treba također imati na umu da Ukrajina ima dugu historiju iseljavanja, dijelom prema [[Rusija|Rusiji]] (odnosno [[Rusko Carstvo|Ruskom Castvu]] i [[Sovjetski Savez|Sovjetskom Savezu]]), a dijelom prema [[Europa|Europi]], ali i prema [[Sjedinjene Države|Sjedinjenim Državama]], [[Kanada|Kanadi]], [[Australija|Australiji]] i [[Brazil]]u. Među najvažnijim historijskim ukrajinskim migracijskim tokovima ističu se oni prema [[Poljska|Poljskoj]], [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarskoj]] i prema [[Njemačka|Njemačkoj]]. Ukrajinska dijaspora razvila je vrlo značajne zajednice u Kanadi i Sjedinjenim Državama. Ako se demografska rasprava usmjeri prema nacionalnoj pripadnosti, vidimo da je Ukrajina relativno homogena država, s prilično izraženom manjinskom sastavnicom koja je geografski jasno ukorijenjena. Etnički [[Ukrajinci]] sačinjavaju oko 77,8% sveukupnog stanovništva Ukrajine. Od nacionalnih manjina najbrojniji su [[Rusi]] (17,3%) iza kojih slijede [[Rusini (Ukrajina)|Rusini]] (u [[Zakarpatska oblast|Zakarpatskoj oblasti]]) oko 0,9%. Važno je napomenuti da službena ukrajinska vlast ne priznaje Rusine kao poseban narod, već kao dio ukrajinskog etnosa, a njihov [[Istočnorusinski jezik|rusinski jezik]], ukrajinskim dijalektom. U [[Hrvatska|Hrvatskoj]] i [[Srbija|Srbiji]], Rusini (v. [[Panonski Rusini]]) su priznati kao nacionalna manjina. Od ostalih manjina prisutni su [[Rumuni|Rumunji]] i [[Moldavci]] (0,8%), [[Belorusi|Bjelorusi]] (0,6%), [[Krimski Tatari]] (0,5%), [[Bugari]] (0,4%), [[Mađari]], [[Poljaci]] (0,4%) i [[Jevreji|Židovi]] (0,3%). === Gradovi === '''{{glavni|Popis gradova u Ukrajini}}''' [[Datoteka:Kryvyi_Rih_Old_Town_(cropped).jpg|thumb|right|380px|Stari dio [[Krivij Rih|Krivog Roga]].]] Veći gradovi Ukrajine su:{{efn|Podaci po popisu iz 2001. godine.}}<ref name="gazetteer">{{en}} {{cite web |url= http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1120760399&men=gcis&lng=en&gln=xx&dat=32&geo=-220&srt=1npn&col=aohdq&pt=c&va=x |title= Ukraine: largest cities and towns and statistics of their population |last= |first= |date= |website= |publisher= |accessdate= 22. 02. 2023 |quote= |archive-date= 2012-12-10 |archive-url= https://archive.today/20121210043906/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1120760399&men=gcis&lng=en&gln=xx&dat=32&geo=-220&srt=1npn&col=aohdq&pt=c&va=x |dead-url= yes }}</ref> * [[Kijev]] – oko 2.611.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Harkov]] – oko 1.471.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Dnjepar (grad)|Dnjepar]] – oko 1.065.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Odesa]] – oko 1.029.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Donjeck]] – oko 1.016.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Zaporožje]] – oko 815.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Lavov]] – oko 732.818 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Krivij Rih]] – oko 669.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Mikolajiv]] – oko 514.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; == Kultura == {{glavni|Ukrajinska kultura}} === Kulturna baština === [[Datoteka:Ранкові промені на Синевирі.jpg|thumb|right|340px|[[Nacionalni park Sinevir]]]] Spomenici [[Svjetska baština|Svetske baštine]] ([[UNESCO]]) u Ukrajini<ref>{{en}} {{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/ua|title=Ukraine: properties inscribed on the World Heritage List|date=|accessdate=21. 2. 2023}}</ref>: * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] U [[Kijev]]u: [[Saborna crkva Svete Sofije u Kijevu|Katedrala Sv. Sofije]] i srodne samostanske građevine, [[Kijevo-pečerska lavra]] (1990); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Stari grad (Lavov)|Stari grad]] u [[Lavov]]u (1998); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Struveov luk|Struveov geodetski luk]] (2005); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Iskonske bukove šume Karpata i drugih regija Evrope|Iskonske bukove šume Karpata]] (2007); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Rezidencija Bukovskih i Dalmatinskih mitropola]] (2011); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Herson Taurijski|Drevni grad Hersonesus]] (2013); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Drvene crkve poljskih i ukrajinskih Karpata]] (2013); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Odesa|Historijsko središte Odese]] (2023). == Vanjske veze == * '''Zvanične stranice''' ** [http://www.president.gov.ua/en/ Predsednik Ukrajine] – Zvanična stranica ** [http://www.rada.gov.ua Parlament Ukrajine] – Zvanična stranica ** [http://www.kmu.gov.ua/control/en Portal Vlade Ukrajine] – Zvanična stranica ** [https://archives.gov.ua/ua/ Arhiva Ukrajine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060709183514/http://www.archives.gov.ua/Eng/ |date=2006-07-09 }} * '''Ostale veze''' ** [http://www.museum.com.ua/en/fondu/history.html Historija cirkulacije novca u Ukrajini]. ''Brief history of money circulation in Ukraine'' (Odessa Numismatics Museum) ** [http://www.museum.com.ua/project/eng/vist/dengi/dengi.html Prva ukrajinska valuta. ''Odessa Numismatics Museum''] == Napomene == {{notelist}} == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin}} * {{en}} {{Cite book |last=Evans |first=Andrew |authorlink= |date=2007 |title=Ukraine. The Bradt Travel Guide |url=https://www.google.com/books/edition/Ukraine/Aom0E2HTVkEC |publisher=Bradt Travel Guides |location=Chalfont St Peter (UK) |isbn=9781841621814 |pages=440 |ref= }} * {{uk}} {{cite web |url= https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=254%EA%2F96%2D%E2%F0#Text |title= Ustav Ukrajine (<small>Конституція України</small>) |last= |first= |date= 1996 |website= |publisher= [[Verhovna Rada Ukrajine|Verhovna Rada]] |accessdate= 22. 02. 2023 |quote= |archive-date= 2024-07-07 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240707141220/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=254%EA%2F96-%E2%F0#Text }} {{refend}} {{Commonscat|Ukraine}} Mnogo više na : {{wikivoyage|Ukraine}} {{Slovenske države}} {{Evropa}} {{CIS}} {{Politika Ukrajine}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ukrajina| ]] [[Kategorija:Istočna Evropa]] [[Kategorija:Države u Evropi]] 6659qerptyxvf0nyz5a1vm50zh54zzo 42656287 42656283 2026-07-18T03:31:30Z Inokosni organ 160059 /* Doba Sovjetske Ukrajine */ 42656287 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zemlja | mikronacija = | konvencionalno_dugo_ime = Ukrajina | ime = | izvorno_ime = Україна | ime_genitiv = Ukrajine | status = | zastava = Flag of Ukraine.svg | alt_flag = | zastava2 = | alt_flag2 = | grb = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | alt_coat = | tip_simbola = | geslo = | geslo_prijevod = | državna_himna =''[[Šče ne vmerla Ukrajina]]'' | kraljevska_himna = | drugi_simbol = | tekst_simbol = | drugi_tip_simbola = | tekst_tipa_simbola = | slika_karte = Europe-Ukraine (disputed territory).svg | loctext = | alt_map = | opis_karte = položaj Ukrajine u Evropi (zeleno i tamonzeleno; okupirane teritorije označene svjetlozeleno) | slika_karte2 = 800pxUkraine topo de.jpg | alt_map2 = | opis_karte2 = | glavni_grad = [[Kijev]] | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | najveći_grad = | tip_najvećeg_naselja = | najveće_naselje = | službeni_jezici = [[ukrajinski jezik|ukrajinski]] | nacionalni_jezici = | regionalni_jezici = 18 priznatih regionalnih jezika<ref name="Minority">{{cite web | url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17 | title=Law of Ukraine "On Principles of State Language Policy" (Current version — Revision from 01.02.2014) | publisher=Zakon2.rada.gov.ua | work=Document 5029-17, Article 7: Regional or minority languages Ukraine, Paragraph 2 | date=1 February 2014 | accessdate=30. IV 2014}}</ref> | etničke_grupe = {{unbulleted list | 77,8% [[Ukrajinci]] | 17,3% [[Rusi]] | {{nowrap|4,9% ostali}} }} | etničke_grupe_godina = 2001 | religija = | demonim = | org_tip = | članstvo = | tip_vlasti = | vođa_titula1 = [[Predsjednik Ukrajine|predsjednik]] | vođa_ime1 = [[Volodimir Zelenskij]] | vođa_titula2 = [[Premijer Ukrajine|premijer]] | vođa_ime2 = [[Sergij Korecki]] | vođa_titula3 = [[predsjednik Vrhovne rade]] | vođa_ime3 = [[Ruslan Stefančuk]] | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = | vođa_titula5 = | vođa_ime5 = | vođa_titula6 = | vođa_ime6 = | vođa_titula7 = | vođa_ime7 = | vođa_titula8 = | vođa_ime8 = | vođa_titula9 = | vođa_ime9 = | zakonodavac = | gornji_dom = | donji_dom = | suverenitet_tip = | suverenitet_napomena = | uspostava_događaj1 = | uspostava_datum1 = | uspostava_događaj2 = | uspostava_datum2 = | uspostava_događaj3 = | uspostava_datum3 = | uspostava_događaj4 = | uspostava_datum4 = | uspostava_događaj5 = | uspostava_datum5 = | uspostava_događaj6 = | uspostava_datum6 = | uspostava_događaj7 = | uspostava_datum7 = | uspostava_događaj8 = | uspostava_datum8 = | uspostava_događaj9 = | uspostava_datum9 = | uspostava_događaj10 = | uspostava_datum10 = | uspostava_događaj11 = | uspostava_datum11 = | uspostava_događaj12 = | uspostava_datum12 = | površina_km2 = 603.628 | površina_oznaka = | površina_fusnota = | površina_rang = | vode = | površina_oznaka2 = | površina_podaci2 = | površina_oznaka3 = | površina_podaci3 = | stanovništvo_proc = 44.291.413<ref name="pop">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html |title=People and Society: Ukraine |publisher=CIA World Factbook |accessdate=18. VII 2014 |archive-date=2016-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709035611/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html |dead-url=yes }}</ref> | stanovništvo_proc_godina = | stanovništvo_proc_rang = | stanovništvo_oznaka2 = | stanovništvo_podaci2 = | stanovništvo_oznaka3 = | stanovništvo_podaci3 = | stanovništvo_popis = | stanovništvo_popis_godina = | stanovništvo_popis_rang = | gustoća_stanovništva = | stanovništvo_gustina_rang = | broj_članica = | GDP_PPP = | GDP_PPP_rang = | GDP_PPP_godina = | GDP_PPP_per_capita = | GDP_PPP_per_capita_rang = | GDP_nominal = | GDP_nominal_rang = | GDP_nominal_godina = | GDP_nominal_per_capita = | GDP_nominal_per_capita_rang = | Gini = | Gini_ref = | Gini_rang = | Gini_godina = | Gini_promjena = | HDI = | HDI_ref = | HDI_rang = | HDI_godina = | HDI_promjena = | valuta = [[ukrajinska grivnja]] | valuta_kod = UAH | vremenska_zona = [[UTC+2]]<ref name="timechange">{{cite web |url=http://ua.korrespondent.net/ukraine/events/1273613-rishennya-radi-ukrayina-30-zhovtnya-perejde-na-zimovij-chas |title=Рішення Ради: Україна 30 жовтня перейде на зимовий час " Події " Україна " Кореспондент |publisher=Ua.korrespondent.net |accessdate=31. XI 2011}}</ref> | utc_nadom = | vremenska_zona_DST = [[UTC+3]] | utc_nadom_DST = | DST_napomena = | antipodi = | datum_format = | pozivni_broj = [[Telefonski brojevi u Ukrajini|+380]] | svetac_zaštitnik = | internetski_nastavak = {{unbulleted list |[[.ua]] |[[.укр]]}} | službeni_website = | slika_karte3 = | širina_karte = | alt_map3 = | opis_karte3 = | fusnota_a = | fusnota_b = | fusnota_c = | fusnota_d = | fusnota_e = | fusnota_f = | fusnota_g = | fusnota_h = | fusnota_1 = | fusnota_2 = | fusnota_3 = | fusnota_4 = | fusnota_5 = | fusnota_6 = | fusnota_7 = | fusnota_8 = | komentar = }} '''Ukrajina''' ([[ukrajinski jezik|ukrajinski]]: '''Україна''' [[međunarodni fonetski alfabet|[ukrɑˈjinɑ]]] {{Audio|Uk-Україна (2).oga|slušaj}}), država u istočnoj [[Evropa|Europi]] od cirka 44 milijuna stanovnika ([[2015]])<ref name="pop"/>, samostalna od [[1991.]] godine, bivša članica [[SSSR]]-a a glavni grad je [[Kijev]]. Graniči sa [[Crno more|Crnim morem]] na jugu, [[Rusija|Ruskom Federacijom]] na istoku, [[Belorusija|Bjelorusijom]] na sjeveru, [[Poljska|Poljskom]] i [[Slovačka|Slovačkom]] na zapadu, [[Mađarska|Mađarskom]] na jugu, te [[Rumunija|Rumunjskom]] i [[Moldavija|Moldavijom]] na jugozapadu. == Porijeklo imena države == Područje Ukrajine je također bilo poznato kao ''[[Galičko-Volinjsko Kneževstvo|Rutenija]]'', a stanovnici kao ''[[Rusini (Ukrajina)|Ruteni]]'' ili ''Rusini''. U ruskoj historiografiji se spominje kao "Mala Rusija" ({{jez-ru|Малороссия}}). Ovo područje su u prethodnim stoljećima naseljavali [[Skiti]] i [[Sarmati]]. Sadašnje ime se tumači na različite načine, a ukrajinski stručnjak Vitalij Skljarenko objašnjava ime sa sljedećom interpretacijom: "zemlja naroda kojemu se pripada". Riječ <u>''Ukrajina''</u> (Україна, Украина) je [[Slavenski jezici|slavenskog]] porijekla – prema край<ref>{{lat}} {{cite web |url= http://monumentaserbica.branatomic.com/mikl2/main.php?id=12319&st=1&term= |title= край |last= |first= |date= |website= |publisher= Monumenta Serbica |accessdate= 22. 02. 2023 |quote= }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> – i prvotno je značila ono što danas nazivamo krajem, zemljom, prostorom. Rječju krajina se u ukrajinskom jeziku označava zemlja odnosno država, a riječ u-krajina označava nešto što se nalazi u državi odnosno matičnu zemlju. Najvjerojatnije riječ potječe iz indoeuropskog korijena *(s)krei- (odvajati, rezati). Neki [[jezikoslovlje|lingvisti]] smatraju da se riječ može tumačiti kao „najudaljeniji prostor” ili "pogranično područje", dok drugi riječ dovode u vezu sa "rodnim krajem" ili "vlastitom, svojom zemljom". Prvi put ime Ukrajina se spominje [[1187.]] godine u Kijevskom ljetopisu, u kome autor piše o smrti perejaslavskoga kneza.<ref name="Stacenko">{{uk}} {{cite news |last=Stacenko |first=Danilo |date=6. 4. 2021|title=Слово і назва Україна: від Київського літопису до Богдана Хмельницького |url=https://www.istpravda.com.ua/articles/2021/04/6/159278/ |work= |location=Історична правда |access-date=22. 2. 2023}}</ref> {{izdvojeni citat|I plakaše za njim svi Perejaslavci (…) a zbog njeg je i <u>Ukrajina</u> mnogo tugovala.|iz Kijevskoj ljetopisa 1187.{{efn|[...] плакашасѧ по немь вси Переӕславци . бѣ бо любѧ дроужиноу [...] бѣ бо кнѧзь добръ . и крѣпокъ на рати . и моужьствомъ крѣпкомъ показаӕсѧ и всѧкими добродѣтелми наполненъ Ѡ нем же <u>Оукраина</u> много постони [...]}}}} Otada će se naziv često javljati i u drugim ljetopisima u kojima će riječ uglavnom označavati pogranične zemlje koje su bile suprotstavljene državnom središtu u [[Kijev]]u. Sredinom 16. stoljeća naziv se javlja i u stranim izvorima, tako da je u pismu turskog [[sulejman I|sultana Sulejmana]] upućenom poljskom kralju [[Sigismund II August|Sigismundu]] [[1564.]] godine korišten izraz Ukrajina. Također od 16. stoljeća pa nadalje, naziv se koristi isključivo u značenju zemlje ili države naseljene Ukrajincima. Ime Ukrajina je također zabilježeno na europskim zemljopisnim kartama iz [[1650]], [[1666]], [[1720]] i dr. godina. Korištenje toga naziva u [[geografija|zemljopisima]] u potpunosti je odgovaralo stanju u narodu, među kojim je izraz bio vrlo proširen, a o tome nam svjedoče mnogobrojne pjesme posvećene zbivanjima u razdoblju od [[16. vijek|16.]] do [[18. vijek|18. stoljeća]]. Otada se ime iznimno proširilo uprkos tendenciji [[Rusija|ruske]] i [[Poljska|poljske]] vlasti koje su predlagale druge nazive, pa čak i zabranjivale korištenje imena Ukrajina, kao što je bio slučaj s [[rusko Carstvo|carskom Rusijom]] u [[19. vijek|19. stoljeću]]. == Historija Ukrajine == {{V. također|Administrativna podjela Ukrajine|Historija Ukrajine}} === Prethistorijsko razdoblje === [[Datoteka:02022 1115 Cucuteni–Trypillia and Lipitsa ceramic vessels, Podolian Upland, Dniester–Carpathian region.jpg|thumb|right|280px|[[Kultura Cucuteni|Kukutenske]] [[Keramika (materijal)|keramičke]] [[Grnčarija|posude]] sa [[Podolija|Podolskog gorja]].]] Prvi je čovjek naselio prostor današnje Ukrajine prije gotovo 300.000 godina. [[Kultura Cucuteni|Tripiljska kultura]] ([[4. milenijum pne.|4.]]/[[3. milenijum pne.]] tj. [[brončano doba]]), smatra se jednom od najstarijih kultura čiji su tragovi rasprostranjeni po cijeloj današnjoj jugozapadnoj Ukrajini. Kultura se naziva tripiljskom zbog naselja [[Tripilja]] gdje je 1890. otkriveno i istraženo nalazište. Tripiljci su uzgajali [[Pšenica|žito]], izrađivali [[glina|glineno]] posuđe i [[svrdlo|svrdla]] kojima su obrađivali drvo i kamen. Tripiljska kultura se smatra vrhuncem razvoja [[neolit]]ičkih poljodjelskih i stočarskih plemena na tlu [[Evropa|Europe]]. Oko 1500. godine pne. na prostoru današnje Ukrajine pojavila su se [[nomad]]ska plemena. Jedno od tih plemena bili su [[Kimerijci]] ([[9. vijek pne.|9.]]/[[7. vijek pne.|7. stoljeće pne.]]), o kojima je ostao trag i u pisanim izvorima. O slavnom plemenu nije pisao samo [[Homer]] u ''[[Odiseja|Odiseji]]'', već i poznati antički autori poput [[Herodot]]a, [[Kalimah]]a, [[Strabon]]a. Kimerijci su zauzeli značajan prostor između rijekâ [[Dnjestar|Dnjestra]] i [[Don]]a a naselili su i [[Krim|krimski poluotok]]. Smatra se da su potomci starog iranskog nomadskog plemena, genetski bliski [[Skiti]]ma, a upravo je Skitima u 7. stoljeću pne. uspjelo potisnuti [[Kimerijci|Kimerijce]] iz današnjih ukrajinskih stepa. Nekako su u to isto vrijeme [[Antička Grčka|Grci]] počeli sa osnivanjem prvih kolonija na sjevernim obalama [[Crno more|Crnog mora]] ([[Herson Taurijski|Χερσόνησος]], [[Feodosija|Θεοδοσία]], [[Jevpatorija|Κερκινίτις]], [[Nymphaion (Krim)|Νύμφαιον]]). Skiti su utemeljili moćnu državu i vladali tim područjem do oko 200. godine pne. dok ih otuda nije protjeralo drugo nomadsko pleme – [[Sarmati]]. Na razmeđu 2. stoljeća pne. i 3. stoljeća poslije Kr. kroz Ukrajinu prolazi put [[Germani|germanskog plemena]] [[Goti|Gota]]. Njih [[375.]] godine pobjeđuje [[Azija|azijsko]] pleme [[Huni]]. Oni su ubrzo nakon toga stvorili moćnu državu koja se prostirala između [[Don]]a i [[Karpati|Karpata]]. Na njenom čelu je bio [[Atila]] (umro [[451]]), no nakon nekoliko poraza u sukobima s [[Antički Rim|Rimljanima]] i njihovim saveznicima, država gubi moć i raspada se. Zatim se na tlu Ukrajine nastanjuju [[Slaveni]]. Za njihovu pradomovinu ne postoji još teritorij općeprihvaćen u studijima. Prve zapise o Slavenima susrećemo kod rimskih autora ([[1. vijek|1.]]/[[2. vijek|2. st. poslije Kr.]]) [[Plinije Stariji|Plinija Starijeg]], [[Tacit]]a, [[Ptolomej]]a, gdje se Slaveni nazivaju "Venedima" ili "Venetima". Etnonim tj. naziv [[Slaveni|Slaven]] se prvi put susreće kod [[Bizantsko Carstvo|bizantskih]] autora. Po nekim izvorima Slaveni su se već u [[4. vijek|4. stoljeću]] podijelili na tri velike grupe: [[Venedi]] ([[Visla]]), [[Anti]] ([[Dnjepar]]) i [[Slaveni]] ili [[Sklavini]] ([[Dunav]]). Većina historičara smatra seobu plemena Anta i Sklavina početkom formiranja odvojenih slavenskih naroda a samim time i ukrajinskog naroda. Posljednje velike seobe naroda na prostoru Ukrajine bile su one [[Bugari|Bugara]] i [[Mađari|Mađara]], no u to vrijeme već je bila ustoličena jedna od najvećih i najmoćnijih europskih država – [[Kijevska Rus]]. === Doba kneževina === [[Datoteka:Sviatopolk silver sribnyk 2.jpg|thumb|right|250px|Srebnrna kovanica [[Kijevska Rusija|kijevskog]] [[knez]]a [[Svjatopolk I od Kijeva|Svjatopolka I. Volodimiroviča]].]] U [[9. vijek|9.]]/[[10. vijek|10. stoljeću]] ustoličena je prva istočnoslavenska država sa središtem u [[Kijev]]u na čijem se čelu nalazila dinastija [[Rjurikoviči|Rjurkoviča]] – [[Kijevska Rus]]. Prvi spomen o toj kneževini bilježe Bertinski anali koji navode [[Oleg]]a, vođu skandinavskog plemena [[Varjazi|Varjaga]], koji osvaja Kijev [[882.]] godine i uz pomoć ukrajinskog plemena [[Poljani (istočnoslavensko pleme)|Poljani]] stvara ga prijestolnicom države. U narednih sto godina Kijevska Rus će obuhvatiti okolna ukrajinska, bjeloruska i ruska plemena pa i neka [[Finci|finska]] plemena na sjeveroistoku. Kijevski knez [[Svjatoslav I Kijevski|Svjatoslav]] pokorio je slavensko pleme [[Vjatiči|Vjatiče]] i razvalio [[Hazarski Kaganat|Hazarski kanat]], koji je bio štit nomadskim plemenima na istoku. [[Volodimir Veliki]] [[988]]. godine obznanjuje primanje [[hrišćanstvo|kršćanstva]] iz [[Bizantsko Carstvo|Bizanta]]. Najveći stupanj centralizacije države, Kijevska će Rus ostvariti za vrijeme vladavine [[Jaroslav Mudri|Jaroslava Mudrog]] ([[1019]]-[[1054]]). S vremenom dolazi do raspadanja države na zasebne kneževine. Nakon navale [[Batu-kan]]a između [[1237.]] i [[1241.]] і potpunog razaranja Kijeva ([[1240]]), glavno središte državnosti na Rusi, postat će [[Galičko-Volinjsko Kneževstvo|Galicijsko-volinjska kneževina]] ([[1199]]-[[1340]]). === Vrijeme Poljsko-litvanske unije === [[Datoteka:Unia Lubelska 1569 r..jpg|thumb|left|350px|Ugovor o [[Lublinska unija|Lublinskoj uniji]] ([[1569]]), čime je nastao [[Poljsko-Litvanska Unija|Poljsko-Litvanski Savez]] (1569-1795).]] U [[14. vijek|14. stoljeću]] značajni dio Rusije (Русь), uključujući [[Kijev]], dolazi pod vlast [[Litvanci|litvanske]] dinastije [[Gedimіnovićі|Gedimіnovića]] (pa zatim [[Jagelovići|Jagelovića]]), čime je nastala litvansko-ruska država pod nazivom [[Velika litvanska kneževina]]. Poljsko kraljevstvo zauzelo je [[Galicija (srednja Evropa)|Galiciju]] i područje oko grada [[Chełm|Holma]] (do [[1387]]). Nakon [[Krevska unija|Krevske unije]] iz [[1385]], u Velikoj litvanskoj kneževini izrazito jača poljski i [[Katoličanstvo|katolički]] utjecaj. Kad je unija između Litve i [[Kraljevina Poljska (1385–1569)|Poljske]] (tzv. [[Lublinska unija]], [[1569]]) dovela do njihovog realnog sjedinjenja, veći dio ukrajinskih zemalja došao je pod vlast Poljske, a poljsko je plemstvo steklo pravo na posjede u Ukrajini. Crkva, dotada pod samostalnom [[Kijevska metropolija|Kijevskom metropolijom]], sklopila je [[Brestska unija|Brestsku uniju]] ([[1596]]) s katoličkom crkvom (tzv. [[Ukrajinska grkokatolička crkva|Unijati]] ili [[Ukrajinska grkokatolička crkva|Grkokatolici]]). S pomoću te unije katolička Poljska je željela prekinuti veze Ukrajine s [[Pravoslavlje|pravoslavnom]] Rusijom. Nakon raspada [[Zlatna Horda|Zlatne Horde]] potkraj [[15. vijek]]a. oko Dnjepra su se naselili ukrajinski [[Kozaci]] ([[Zaporoški Sič]], Запорізька Січ), koji su odigrali važnu ulogu u suprotstavljanju [[osmansko Carstvo|tursko]]-[[Tatari|tatarskom]] i poljskom pritisku. Vrijeme je to razvoja književnosti na [[staroukrajinski jezik|staroukrajinskom jeziku]]. [[Datoteka:Anonymous Bohdan Khmelnytsky.jpg|thumb|right|175px|[[Bogdan Hmeljnicki]]]] Između [[1591.]] i [[1638.]] izbio je niz seljačkih pobuna potpomaganih kozacima. Godine [[1648]]. započeo je oslobodilački rat ukrajinskog naroda protiv Poljaka, koji je vodio [[hetman]] [[Bogdan Hmeljnicki]]. Iako je poljskoj vojsci nanio teške poraze, Hmeljnicki je uvidio da se samostalna hetmanska Ukrajina ne može sama oduprijeti Turcima i Poljacima. Oslonac je potražio na sjeveru kod [[Rusko Carstvo|ruskog]] [[car]]a [[Aleksej I., car Rusije|Alekseja I.]] sa kojim je [[1654]]. sklopio [[Perejaslavski sporazum]]. Na osnovu tog sporazuma taj dio Ukrajina se ujedinio sa [[Rusko Carstvo|Carskom Rusijom]]. Od tog doba istočna Ukrajina postaje dio [[Rusko Carstvo|Rusije]] i tako ostaje – uz manje prekide za svjetskih ratova – sve do kraja [[20. vijek]]a. === Doba unije sa carskom Rusijom === Odmah nakon ujedinjenja, Rusija je ušla u [[Rusko-poljski rat (1654-1667)|rat sa Poljskom]] koji će biti okončan tek nakon trinaest godina sa [[Andrusovski sporazum|primirjem u Andrusovu]] iz [[1667.]] i sa Vječnim mirom ([[1668]]). Kao posljedica rata, pa i građanskih ratova koji su se vodili unutar zemlje, Ukrajina će se podijeliti na dva velika dijela koja sječe rijeka [[Dnjepar]]. [[Autonomija|Autonomni]] [[Kozački hetmanat]] opstat će još neko vrijeme samo u Ukrajini istočno od Dnjepra pod vlašću [[Moskva|Moskve]]. Međutim, carska Rusija nastavila je feudalno i nacionalno ugnjetavanje Ukrajine, jednako kao što su to prije nje činile Poljska i [[Ugarska]], o čemu svjedoče seljačko-kozačke pobune potkraj [[17. vijek|17.]] i tokom [[18. vijek]]a. Nakon neuspjelog pokušaja odcjepljenja zemlje od Rusije u savezništvu hetmana [[Ivan Mazepa|Mazepe]] sa [[Švedska|švedskim]] kraljem [[Karlo XII.|Karlom XII.]] ([[1708]]/[[1709|09.]]) car [[Petar Veliki|Petar I.]] smanjuje autonomiju hetmanske države, da bi nakon toga i svaki trag slobode ukinula carica [[Katarina Velika|Katarina II. Velika]] tokom [[1760]]-[[1780.]] godina. Ukrajina je svoju autonomiju izgubila [[1781]]. Pri prvoj [[Podjela Poljske|podijeli Poljske]], [[Austro-Ugarska]] je dobila [[1772]]. [[Galicija (srednja Evropa)|Galiciju]], a [[1775]]. [[Bukovina|Bukovinu]], dok je Rusija stekla zemlje između [[Dnjepar|Dnjepra]] i [[Južni Bug|Buga]] ([[1774]]) nešto kasnije i [[Krim]]. Poslije druge podijele Poljske [[1793]]. i preostali poljski dio Ukrajine došao je pod vlast ruskoga cara. ==== Narodni preporod ==== {{multiple image <!-- Layout parameters --> | align = right | direction = | background color = | total_width = 350px | caption_align = center | image1 = Karmelyuk.JPG | alt1 = | link1 = | thumbtime1 = | caption1 = [[Ustim Karmaliuk]] | image2 = TarasShevchenko.jpg | alt2 = | link2 = | thumbtime2 = | caption2 = [[Taras Ševčenko]] }} Krajem [[18. vijek|18. stoljeća]] dolazi do formiranja ukrajinskog narodnog pokreta, isprva kao kulturne, a od [[1840]], nakon osnutka Ćirilo-metodskog bratstva{{efn|[[Ćirilo-metodsko bratstvo]], osnovano u [[Kijev]]u između decembra 1845. i januara 1846. Među glavnim članovima bili su [[Mikola Kostomarov]], [[Pantelejmon Kuliš]], [[Georgij Andruzkij]], [[Vasilj Bіlozerskij]], [[Mikola Gulak]], [[Dmitro Piljčikov]].}}, i kao političke organizacije. Tijekom [[1810-e|1810-ih]] je u [[Podolija|Podoliji]] buntovnik [[Ustim Karmaliuk]] organizirao pobune protiv Ruskog carstva privlačeći široku bazu podrške među Ukrajincima, Židovima, pa čak i Poljacima. Vrijeme je to nastanka moderne ukrajinske nacije. Izniman utjecaj u buđenju [[Nacija|nacionalne svijesti]] Ukrajinaca dalo je stvaralaštvo ukrajinskog pjesnika i slikara [[Taras Ševčenko|Tarasa Ševčenka]]. Zbog stalnog pritiska i represija ruske vlasti, središte narodnog preporoda seli u [[Kraljevina Galicija i Lodomerija|Kraljevinu Galiciju]] koja se nalazila u sastavu [[Austrijsko Carstvo|Austrijskog Carstva]]. Krajem [[19. vijek|19. stoljeća]] u Ukrajini se osnivaju prve političke stranke (na pr., [[Kijevska gromada]]). Većina se tih stranaka bavi idejom osnivanja samostalne ukrajinske države. Kao što je već spomenuto nakon posljednje [[Podjela Poljske|podjele Poljske]], najzapadnija regija Galicija pripala je Austriji, Mađari su zadržali [[Karpatska Rutenija|Zakarpatsku Ukrajinu]]{{efn|[[Karpatska Rutenija]] ([[Užgorod]], [[Beregove]], [[Vinogradiv]]) je od [[1867.]] do [[1918.]] bila dio mađarske [[Zemlje Krune Svetog Stjepana|Transleitanije]].}} dok je ostatak teritorija pripao Rusiji. Ukrajinski pisci i intelektualci bili su nadahnuti duhom narodnog preporoda koji je bujao među drugim europskim narodima koji su također bili pod jarmom velikih europskih carevina, i bili su odlučni u svojoj namjeri oživljavanja [[ukrajinski jezik|ukrajinskog jezika]], kulture, tradicije i državnosti. Rusija je nametala stroge zakone protiv uzdizanja ukrajinskog jezika i kulture, zabranjujući njegovo korištenje u bilo kakvoj djelatnosti. Međutim, mnogi su Ukrajinci prihvatili svoju sudbinu u okviru Rusije, a neki su čak i ostvarili velik uspjeh. Mnogi ruski pisci, skladatelji, slikari i arhitekti iz 19. stoljeća bili su porijeklom Ukrajinci. Najvjerojatnije, najpoznatiji od njih bio je [[Nikolaj Gogolj]], jedan od najvećih pisaca ruske književnosti. Ukrajina će ostati u sastavu carske Rusije sve do njenog raspada u martu [[1917]]. godine. === Ukrajina između 1917. i 1920. === [[Datoteka:Hetman Skoropadsky and Kaiser Wilhelm.jpg|thumb|right|250px|Skoropadskij i car [[Wilhelm II od Njemačke|Wilhelm II.]]]] Ukrajinska [[Verhovna Rada Ukrajine|Vrhovna "Rada"]] (tadašnji ukrajinski [[parlament]]) u novembru [[1917]]. proglašava [[Ukrajinska Narodna Republika|Ukrajinsku Narodnu Republiku]], koja se isprva nalazila u sastavu [[Rusija|Rusije]], da bi [[25. 1.|25.1.]] [[1918]]. bila proglašena samostalnost i odcjepljenje. Prvi je predsjednik te države bio pisac [[Volodimir Viničenko|V. K. Viničenko]]. Upravo je u to vrijeme nastala suvremena ukrajinska simbolika (grb i zastava). Kako bi se oduprijela [[boljševici]]ma koji su vladali većim dijelom zemlje, Centralna Rada izdaje dokument pod nazivom «Obraćanje ukrajinskog naroda do Njemačke s molbom o oružanoj pomoći». To je i bio povod svojevrsne njemačke okupacije. Dana [[29. 4.|29.4.]] [[1918]]. pod potporom [[Nemačka|Njemačke]], u Ukrajini je izveden državni udar i na vlast dolazi [[hetman]] [[Pavlo Skoropadski|P. P. Skoropadski]]. Ukrajina je ponovno [[Ataman|hetmanat]], a država je njemački [[protektorat]]. Nakon njemačkog poraza u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]], u Ukrajini izbija narodni ustanak pod rukovodstvom [[Simon Petljura|Simona Petljure]]. Skoropadski odlazi s vlasti i u decembru [[1918]]. se proglašava Ukrajinska Narodna Republika na čijem je čelu ponovno Vynnyčenko. Nakon što se raspala i [[Austro-Ugarska]] ([[1918]]), u [[Galicija (srednja Evropa)|Galiciji]] je iste godine proglašena [[Zapadnoukrajinska Narodna Republika]] koja se u januaru [[1919]]. ujedinjuje s Ukrajinskom Narodnom Republikom. Od februaru [[1919]]. sva vlast Ukrajinske Narodne Republike nalazi se u rukama Semena Petljure. Kako bi se obranio od [[Crvena armija|Crvene armije]] koja je nasrtala s istoka, Petljura sklapa vojni savez s [[Poljska|Poljskom]]. Međutim, nakon [[poljsko-sovjetski rat|poljsko-sovjetskog rata]], veći dio zemlje bit će pod kontrolom sovjetske vlasti na čijem teritoriju nastaje [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika]]. Zapadna Ukrajina pripala je Poljskoj, Bukovina i [[Besarabija]] [[Rumunija|Rumunjskoj]], a [[Zakarpatje]] je pripojeno [[ČSSR|Čehoslovačkoj]]. === Doba Sovjetske Ukrajine === Ideja ukrajinstva opstala je između dva rata, pa čak se dvadesete godine 20. stoljeću mogu nazvati i preporodom ukrajinske kulture, jezika i poljoprivrede. Prvih godina [[Sovjetski Savez|SSSR]]-a boljševici su potpomagali razvoj zemlje dajući seljacima svojevrsne povlastice. Takvo stanje neće dugo potrajati. Kako bi zadovoljio državne potrebe u povećanoj potražnji hrane i kako bi namaknuo sredstva za industrijalizaciju zemlje, [[Josif Staljin|Staljin]] je krenuo u realizaciju svoje ideje o [[Kolektivizacija|kolektivizaciji poljoprivrede]], koja je ponajprije pogodila Ukrajinu koju se često nazivalo "žitnicom SSSR-a". [[Datoteka:К1-25-20-005658.jpg|thumb|left|300px|Stogovi u [[kolhoz]]u "Crveni partizan" u Kijevskoj oblasti. Selo Kozaroviči, [[1934.]] godina.]] Godine [[1929]], seljacima se oduzima zemlja i stoka. Nastaju kolektivne farme – [[kolhoz]]i.{{efn|[[Kolhoz]], od [[Ruski jezik|ruskog]] коллективное хозяйство (kollektivnoe hozjajstvo) tj. kolektivno gospodarstvo.}} U konfisciranju imovine, država je koristila regularne jedinice policije, kao i postrojbe tajne policije. Mnogi su se odupirali takvoj odluci Vlade i započela je očajnička borba seljaštva protiv sovjetske vlasti. Neki su radije zaklali svoju stoku, nego li je predali u kolhoz. Bogatije seljake nazivali su "[[kulak|kulacima]]" i bili su proglašavani neprijateljima države. Na desetke tisuća seljaka je bilo strijeljano ili poslano na neki od mnogobrojnih radnih logora na [[Daleki Istok|Dalekom Istoku]]. Godine [[1929.]] iz pepela Zapadnoukrajinske Narodne Republike i redova veterana [[Sički strijelci|Sičkih strijelaca]] ({{jez-uk|Січові Стрільці}}) nastala je [[Organizacija ukrajinskih nacionalista|Organizacija ukrajinskih nacionalista]] (OUN) pod vodstvom [[Jevgen Konovalec|Jevgena Konovalca]], [[Andrij Meljnik|Andrija Meljnika]], [[Stepan Bandera|Stepana Bandere]] i [[Jaroslav Stecko|Jaroslava Stecka]]. Bio je to politički pokret snažnog paravojnog karaktera koji je organizirao razne napade, uključujući atentat na [[Józef Piłsudski|Józefa Piłsudskog]]. Pokret je nastavio djelovati u ilegali u zapadnoj Ukrajini tijekom cijelih 1930-ih. Prisilna kolektivizacija imala je katastrofalan učinak na poljoprivredu. Usprkos tome, sovjetska je Vlada na čelu sa Staljinom povećala ukrajinski dio obaveznog prinosa žita za čak 44%, dobro znajući da je to nemoguće izvesti i provesti u djelo. Sovjetski zakon nalagao je da se žito iz [[kolhoz]]a ne može dijeliti među seljacima sve dok se ne napuni državna kvota koju je odredila Vlada. Vlast je postavljala tako nedostižne kvote, da je gladovanje postalo sveprisutna pojava. Najmanje je 5 milijuna ljudi nasmrt izgladnjeno u tragediji koju Ukrajinci nazivaju [[holodomor|gladomor]], iako neki stručnjaci navode i dvostruko više žrtava<ref>[http://www.ukar.org/famine.html Holodomor. The Forgiven Holocaust of 1932-33]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216085508/http://www.ukar.org/famine.html |date=2006-02-16}}</ref>. [[Sovjetski Savez]] je zatajivao događaje vezane uz gladovanje, a tek se u osamdesetim godinama prošlog stoljeća priznalo da je bilo nekih poteškoća zbog diverzija od strane kulaka i iznimno loših vremenskih prilika. Danas je gladomor prihvaćen i priznat kao stvaran događaj. Neki povjesničari smatraju da se glad [[1932]]/[[1933|33]]. nije mogla izbjeći i da je bila izravna posljedica Staljinove kolektivizacije i industrijalizacije zemlje, dok drugi ostaju pri svojoj tezi da do gladi nije smjelo doći i da je to bio smišljeni čin i genocid nad ukrajinskim narodom. Potpisivanjem [[Pakt Ribbentrop–Molotov|Pakta Molotov-Ribbentrop]] ([[Moskva]], [[23. augusta]] [[1939.]]) [[Treći Reich]] i [[Sovjetski Savez]] su sklopili sporazum o nenapadanju, no u stvarnosti su time kupovali vrijeme za pripremu sukoba, istovremeno dijeleći [[Druga Poljska Republika|Poljsku]] duž linije rijeka [[Narew]], [[Zapadni Bug|Bug]], [[Visla]] i [[San (rijeka)|San]]. Ipak, Hitlerov krajnji cilj ostao je napad na Sovjetski Savez i uništenje "židovsko-boljševičke urote" ({{jez-de|jüdisch-bolschewistische Verschwörung}}). Podjelom Poljske su u sastav [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika|Sovjetske Ukrajine]] ušla zapadna područja koja su dotada bila pod vlašću Poljske, a godinu dana kasnije i [[Bukovina]] i današnji ukrajinski dio Besarabije. Nakon što je do kraja [[1940.]] pripremio ofenzivu,<ref>{{cite web |url= https://www.bpb.de/themen/nationalsozialismus-zweiter-weltkrieg/der-zweite-weltkrieg/203046/fall-barbarossa/?show=image&k=0 |title= Weisung Nr. 21 |last= |first= |date= |website= |publisher= Bundeszentrale für politische Bildung |accessdate= 18. 7. 2026 |quote=}}</ref> Hitler je rasporedio više od tri milijuna njemačkih vojnika duž sovjetskih granica te u zoru [[22. juna]] [[1941.]] pokrenuo invaziju ([[Operacija Barbarossa]]), udarivši najprije na gradove [[Brest (Bjelorusija)|Brest]], [[Grodno]], [[Białystok]], [[Kaunas]], [[Vilnius]], [[Luck]], [[Rivne]] i [[Lavov]]. Do kraja ljeta [[Wehrmacht]] je osvojio veći dio [[Zapadna Ukrajina|zapadne Ukrajine]], uključujući [[Ternopol|Ternopil]], [[Žitomir (Ukrajina)|Žitomir]] i [[Dnjipro (grad)|Dnipropetrovsk]]. [[26. juna]] [[1941.]] [[bataljun Nachtigall]], sastavljen od ukrajinskih dobrovoljaca pod njemačkom zapovjedništvom,{{efn|[[Bataljun Nachtigall]], pridružen [[Wehrmacht]]ovoj skupini [[Heeresgruppe Süd]], pod zapovjedništvom [[Gerd von Rundsted|Gerda von Rundsteda]].}} ušao je u [[Lavov]], dok se iz grada povlačila [[Crvena armija]]. [[Organizacija ukrajinskih nacionalista|Organizaciju ukrajinskih nacionalista]] je tada predvodio [[Stepan Bandera]] i najmeravao je iskoristiti povlačenje sovjetskih snaga da bi uspostavio samostalnu Ukrajinsku državu, a čelnici pokreta su vjerovali da su u nacističkoj Njemačkoj pronašli moćnog saveznika u borbi protiv Sovjetskog Saveza. [[30. juna]] [[1941.]] [[Jaroslav Stecko]] je na radiju objavio obnovu samostalne Ukrajinske države ({{jez-uk|Акт відновлення Української Держави}}). Glavni grad države trebao je biti u Lavovu, Stecko je postavljen za šefa vlade, a [[Kost Levicki]] na čelu Vijeća starješina. Nacističko vodstvo je naredilo povlačenje proglasa, OUN je to kategorički odbio, nakon čega je [[Gestapo]] naredio uhićenje svih vođa pokreta. Bandera je uhićen [[5. jula]] [[1941.]], a Stecko [[9. jula]], te su internirani u [[Logor Sachsenhausen|logor Sachsenhausen]]. Nacisti su [[1. septembra]] [[1941.]] uspostavili [[Reichskommissariat Ukrajina|Reichskommissariat Ukrajinu]], civilnu upravu na osvojenom ukrajinskom teritoriju. Središte njemačke uprave nalazilo se u [[Rivne|Rownu]], a ''Reichskommissar'' bio je [[Erich Koch]], izravno podređen ministru [[Alfred Rosenberg|Alfredu Rosenbergu]]. Njemačka uprava zadržala se do novembra [[1944.]] godine. Dana [[14. oktobra]] [[1942.]] u [[Volinija|Voliniji]], OUN je osnovao [[Ukrajinska ustanička vojska|Ukrajinsku ustaničku vojsku]] (UPA) – organizaciju usko povezanu s likom Bandere (interniranog u Njemačkoj) i pod vodstvom [[Roman Šuhevič|Romana Šuheviča]]. Borili su se prvenstveno za ukrajinsku neovisnost, a time i protiv Wehrmachta, Crvene armije te poljske [[Armia Krajowa|Armije Krajowe]]. UPA je ostala aktivna do 1950. godine i borila se protiv sovjetske vlasti. U Kijevu su nacisti ubili desetke pripadnika OUN-a, a isto se dogodilo i u mnogim drugim ukrajinskim gradovima. Osim OUN-a, drugi dio Ukrajinaca borio se protiv nacizma u redovima [[Crvena armija|Crvene armije]] i [[Pokreti otpora u Drugom svjetskom ratu|partizanskog pokreta]]. Ukrajinci su činili značajni dio Crvene armije i njenog vodstva, a kako bi se oduprijeli nacističkoj Njemačkoj bili su aktivni i kao članovi pokreta otpora. [[Datoteka:Хрущёв и Брежнев.jpg|thumb|right|300px|[[Nikita Hruščov]] i [[Leonid Brežnjev]] [[1943.]] godine.]] Ukrajina je bila poprište desetaka pokolja koje je počinio Wehrmacht, a osobito [[Einsatzgruppen]] – posebne postrojbe [[Schutzstaffel]]a zadužene za sustavnu likvidaciju neprijatelja Reicha. Među brojnim masakrima ističu se slučajevi [[Babin Jar|Babinog Jara]],<ref>{{cite web |url= https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/kiev-and-babi-yar |title= Mass Shootings at Babyn Yar |last= |first= |date= |website= |publisher= United States Holocaust Memorial Museum |accessdate= 18. 7. 2026 |quote=}}</ref> [[Masakr u Fântâna Albă|Fântâne Albe]], [[Masakr u Grišinu|Grišina]] i [[Masakr u Odesi 1941.|Odese]], uz mnoge druge. Tijekom rata nestalo je između 850.000 i 1.600.000 ukrajinskih Židova – vjerojatno preko 60% ukrajinske židovske zajednice. Nijemci su osnovali nekoliko lokalnih koncentracijskih logora – [[Koncentracijski logor Janowska|Janowska]] (Lavov), [[Koncentracijski logor Sirec|Sirec]] (Kijev) –, dok je većina konvoja s zarobljenim Židovima iz [[Lavov]]a i drugih gradova upućivana u [[Logor smrti Belzec|logor smrti Bełżec]] pokraj [[Lublin]]a. Valja ipak napomenuti da su Nijemci u Ukrajini veliku većinu Židova i političkih protivnika ubili masovnim strijeljanjima, a tijela potom pokopali u masovne grobnice.<ref>{{cite web |url= https://www.yahadmap.org/#map/ |title= Interaktivna karta holokausta |last= |first= |date= |website= |publisher= Yahad Map – Map of Holocaust by Bullets |accessdate= 18. 7. 2026 |quote=}}</ref> Cjelokupan zbroj svih žrtava tijekom rata i njemačke okupacije u Ukrajini procjenjuje se na 7 milijuna, uključujući i preko milijun stradalih Židova. Velika većina bila je žrtva zvjerstava, prisilnog rada i pokolja cijelih sela kao osveta na napade na nacističke snage. Od 11 milijuna sovjetskih snaga, koliko se procjenjuje da je poginulo u sukobu s Nacistima, približno četvrtina (2.7 milijuna) žrtava su bili Ukrajinci ili su bili ukrajinskih korijena. Povrh toga, Ukrajina je vidjela neke od najvećih ratnih bitaka, opsadu [[Kijev]]a (koji će poslije dobiti titulu "Grad heroj") gdje je zarobljeno preko 660.000 sovjetskih snaga, žestoku obranu [[Odesa|Odese]], do pobjedničkog juriša preko Dnjepra. Godine [[1945.]] SSSR potpisuje s [[Čehoslovačka|Čehoslovačkom]] sporazum o uključenju [[Zakarpatje|Zakarpata]] u Sovjetsku Ukrajinu u okviru koje je [[1946.]] osnovana [[Zakarpatska oblast]] sa središtem u [[Užgorod]]u. U narednim desetljećima Ukrajina ne samo da je dostigla prijeratni stupanj industrije i proizvodnje, nego je postala glavna udarna snaga među svim republikama Sovjetskog Saveza. Mnogi su [[Komunizam|komunistički]] vođe poput [[Nikita Hruščov|Nikite Hruščova]] i [[Leonid Brežnjev|Leonida Brežnjeva]] bili rodom iz Ukrajine. Ponovno je nastalo povoljno vrijeme za razvijanje rusko-ukrajinskih kulturnih i inih veza. Mnogi su sportaši, znanstvenici, pisci i pjesnici dolazili iz Ukrajine. Godine [[1954]]. kako bi obilježili 300. godišnjicu kako je ukrajinski hetman [[Bogdan Hmeljnicki]] ujedinio Ukrajinu s Rusijom, [[Ruska SFSR|Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika]] odrekla se [[Krim]]a, koji je pripojen Sovjetskoj Ukrajini. Nedaleko ukrajinskog grada [[Pripjat (naselje)|Pripjat]], na mjestu [[Černobilj|Černobilske]] nuklearne elektrane, [[26. 4.|26.4.]] [[1986]]. došlo je do eksplozije. Onečišćen je veliki dio sjeverne Ukrajine i veliko područje u susjednoj [[Belorusija|Bjelorusiji]]. Taj događaj kao i druga zbivanja samo su još dodatno potaknuli nezavisni pokret [[Narodni pokret Ukrajine|RUH]] (pokret) koji se zalagao za slom Sovjetskog Saveza u drugoj polovici osamdesetih. Ukrajina je proglasila svoju nezavisnost [[24. 8.]] [[1991]]. slijedeći primjer i ostalih sovjetskih republika. Jedna je od osnivača [[Zajednica Nezavisnih Država|Zajednice Nezavisnih Država]] (ZND). Dana 1. 12. [[1991.]] ukrajinski su glasači na referendumu nadmoćno izabrali samostalnu i nezavisnu Ukrajinu, i službeno su na taj način izašli iz Sovjetskog Saveza. SSSR će formalno prestati postojati [[25. 12.]] [[1991]]., a tim činom ukrajinska će nezavisnost biti i službeno priznata od strane međunarodne zajednice. === Samostalna Ukrajina === [[Datoteka:Л.Лук’яненко та В.Кобзар на зустрічі з українцями, 8 вер 1991.jpg|thumb|right|300px|[[Levko Lukjanenko]] i [[Volodimir Kobzar]] u prosvjedu ispred Doma kulture u gradu [[Pirjatin]]u iz [[8. augusta]] [[1991]]. Lukjanenko je autor "''Akta o proglašenju neovisnosti Ukrajine''" iz [[24. augusta]] [[1991]].]] Na čelu samostalne Ukrajine u razdoblju od [[1992.]] do [[2004.]] nalazit će se prvo predsjednik [[Leonid Kravčuk]], kojeg će potom zamijeniti [[Leonid Kučma]]. Leonid Kučma [[2004]]. objavljuje kako se više neće kandidirati na mjesto predsjednika. U novoj kampanji za predsjednika Ukrajine, pojavila su se dva glavna kandidata. Proruski orijentiran [[Viktor Janukovič]], tadašnji premijer Vlade, kojeg podržavaju i dotadašnji predsjednik Kučma i Rusija, i njegov glavni oponent [[Viktor Juščenko]], koji Ukrajinu želi okrenuti Zapadu i pokušati odvesti u [[Evropska unija|Europsku Uniju]]. U završnoj izbornoj utrci, Janukovič službeno odnosi tijesnu pobjedu, no Juščenko i njegove pristalice ne priznaju rezultate izbora, sumnjajući u njihovu vjerodostojnost. U zemlji izbija politička kriza. Oporba organizira masovne ulične prosvjede u Kijevu i drugim većim gradovima. Revolucija će ući u povijest pod nazivom [[Narančasta revolucija]], zbog zaštitne boje oporbenog predsjedničkog kandidata Juščenka. Ubrzo Vrhovni sud Ukrajine rezultate izbora proglašava nevaljanima. U ponovljenim izborima pobjedu odnosi sadašnji predsjednik Viktor Juščenko. Pet dana nakon objave rezultata Viktor Janukovič daje ostavku i 5.1. [[2005]]. raspušta se Vlada. Međutim, unutar pobjedničkog pokreta nastaju razmimoilaženja, tako da na izborima u martu 2006. pobjeđuje Janukovič, kojeg je nakon višesmjesečne političke krize Juščenko bio prisiljen u augustu imenovati novim premijerom. Na izvanrednim izborima 2007. godine je, međutim, pobijedio blok okupljen oko prozapadne političarke [[Julija Timošenko|Julije Timošenko]]. Godine 2008. u Ukrajini dolazi do teške ekonomske krize, poslije koje su se birači ponovno okrenuli filo-ruskom kandidatu [[Viktor Janukovič|Janukoviču]] koji je 2010. godine pobijedio na predsjedničkim izborima. Tijekom novog predsjedničkog mandata (2010–2014), Janukovič i njegova [[Partija regiona|Stranka regiona]] bili su optuženi za pokušaj stvaranja „[[Demokratura|kontrolirane demokracije]]” u Ukrajini, za centralizaciju odlučnih procesa i za pokušaj uništenja glavne oporbene stranke „Blok Julije Timošenko”. Zatim, godine 2011. Timošenko je kaznena nakon sudske istrage zbog malverzacije javnih sredstava, jer je potpisala ugovor sa ruskom tvrtkom [[Gazprom]] o isporuci [[Zemni gas|zemnog gasa]]. Iste godine je pritvorena, jer je više puta prekršila naloge tužitelja da ne napušta [[Kijev]]. U novembru 2013. Janukovič nije potpisao [[Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju|Sporazum o pridruživanju]] Ukrajine [[Evropska unija|Europskoj uniji]] i mjesto toga nastavio je s bližim vezama sa [[Vladimir Putin|Putinovom]] [[Rusija|Rusijom]]. Nakon objave da će Ukrajina odustati od procesa pridruživanja [[EU|Evropskoj uniji]], nastali su masovni prosvjedi na ulicama [[Kijev]]a ([[Evromajdan]]), što je dovelo do „[[Revolucija dostojanstva (Ukrajina)|Revolucije dostojanstva]]” (18–23 februar 2014). Prosvjednici su postavili kampove na kijevskom „[[Trg neovisnosti (Kijev)|Trgu neovisnosti]]”, a u zimi između 2013. i 2014. su počeli preuzimati razne vladine zgrade, prvo u [[Kijev]]u, a kasnije u zapadnoj Ukrajini. Borbe između prosvjednika i policije dovele do oko 80 smrtnih slučajeva u februaru 2014. Sukobi su postajali sve nasilniji, a kulminirali su u februaru 2014. nasilnim smjenjivanjem Janukoviča i formiranjem nove prozapadne vlade na čelu sa premijerom [[Arsenij Jacenjuk|Arsenijem Jacenjukom]]. Nedugo potom je na [[Krim]]u došlo do [[Ruska aneksija Krima|ruske aneksije]] a u [[Donjecka oblast|Donjeckoj]] i [[Luganska oblast|Luganskoj oblasti]] do pojave pro-ruskog separatističkog pokreta koga je nova ukrajinska vlast krenula ugušiti vojnom silom te je tako došlo do [[Rat na istoku Ukrajine|oružanog sukoba]] koji i danas traje. === Rusko-ukrajinski rat === {{glavni|Rusko-ukrajinski rat|Invazija Rusije na Ukrajinu}} [[Datoteka:Выдвижение танкового подразделения в Киевской области в ходе вторжения на Украину 003.png|thumb|left|300px|Kretanje ruske kolone tenkova u Ukrajini, mart 2022.]] Dana [[20. februara]] [[2014.]] započeo je sukob između Ukrajine i njezinog rusofonskog dijela na istočnom i južnom djelu zemlje. Sukob je u međunarodnom tisku postao poznat kao [[Rat u Donbasu]]. Nakon [[Euromajdan]]skih prosvjeda i bijega proruskog predsjednika [[Viktor Janukovič|Viktora Janukoviča]], Rusija je, pod vodstvom [[Vladimir Putin|Vladimira Putina]], otvoreno intervenirala podržavajući proruske pobunjenike. U martu 2014. na Krimu je održan [[Referendum o statusu Krima|referendum]] koji proukrajinska strana nije priznala, nakon čega je Rusija anektirala regiju poluotoka. Istodobno, Putin je podržavao oružane pobune u istočnim ukrajinskim regijama Donjeck i Lugansk, gdje su nastale dvije separatističke narodne republike, [[Donjecka Narodna Republika]] i [[Luganska Narodna Republika]]. Rusija nije službeno objavila rat, a u sukobu su korištene lokalne milicije, plaćenici i neoznačene ruske specijalne snage. Između maja 2014. i maja 2015. Rusija je podržala stvaranje države pod nazivom [[Federativna Država Novorusija|Novorussija]], koja bi uključila Krim, Donjecku i Lugansku oblast. Projekt je propao, a rat se nastavio uz rusku podršku tim regijama, te sa ukrajinske strane uz američku podršku, pod [[Joe Biden|Bidenovom]] administracijom. Sukob je bio u fazi postupne stagnacije sve dok Rusija nije 24. februara 2022. pokrenula veliku [[Invazija Rusije na Ukrajinu|vojnu invaziju na Ukrajinu]] sa sjevera (iz [[Aleksandar Lukašenko|Lukašenkove]] [[Bjelorusija|Bjelorusije]]), istoka i juga. Početni cilj bio je svrgnuti kijevsku vladu i okupirati veliki dio zemlje. Napad je doveo do brzog napredovanja na istočnom frontu za Ruse, ali zbog vojne podrške Zapada ([[SAD]], [[Europska Unija|EU]], [[NATO]]), ubrzo je naišao na snažan ukrajinski otpor. Sukob traje već nekoliko godina, uzrokujući milijune izbjeglica, desetke tisuća mrtvih, velik broj ranjenih i osakaćenih te vrlo veliku ekonomsku i infrastrukturnu štetu. == Geografija == [[Datoteka:Ukraine relief location map.jpg|thumb|right|350px|Fizička karta Ukrajine.]] Ukrajina je prostrana i prilično raznovrsna zemlja. Proteže se približno 1.250 kilometara od istoka do zapada i oko 1.000 kilometara od sjevera do juga. Prije rata zemlja je zauzimala površinu od 603.628 km², što je ju činilo većom od kontinentalne [[Francuska|Francuske]] ili [[Španija|Španjolske]]. Oko 70% stanovništva živi u gradskim naseljima, dok 30% živi u mjestima s manje od 15.000 stanovnika. Zauzvrat, područje Ukrajine je i dalje većim dijelom ruralno i poljoprivredno, a udio urbaniziranog teritorija (tj. fizički pokrivenog urbanom infrastrukturom) relativno je nizak. Približno 2,5 do 3% državnog teritorija je stvarno urbanizirano. Ukrajina graniči sa sedam zemalja: [[Rusija|Rusijom]], [[Bjelorusija|Bjelarusijom]], [[Poljska|Poljskom]], [[Slovačka|Slovačkom]], [[Mađarska|Mađarskom]], [[Rumunija|Rumunjskom]] i [[Moldavija|Moldavijom]]. Najduže granice dijeli s Rusijom, a zatim s Bjelarusijom. Uz navedene susjedne zemlje, također graniči s [[Pridnjestrovlje]]m te – s obzirom na sadašnje ratno stanje – [[Republika Krim|Republikom Krimom]], [[Luganska Narodna Republika|Luganskom Republikom]] i [[Donjecka Narodna Republika|Donjeckom Republikom]], nepriznatim republikama koje je Ruska Federacija u međuvremenu pripojila. Samo oko 5% teritorija Ukrajine je [[Planina|planinsko]]. Reljefi se uglavnom nalaze na zapadu ([[Karpati]], [[Karpatska Rutenija|Zakarpatje]], [[Ivano-Frankivska oblast|Ivano-Frankivska]], [[Lavovska oblast|Lavovska]] i [[Černivecka oblast|Černivska oblast]]) i na jugu ([[Krimske planine|Krimska visoravan]]). Najviši vrhovi su planina [[Hoverla]] (2.061 m) i planina [[Roman-Koš]] (1.545 m). Oko 42% teritorija je brežuljkasto, dok je 53% teritorija sasvim ravničarsko ili s blagim reljefom. To je područje izuzetno pogodno za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]], gusto naseljeno i dobro infrastrukturno razvijeno. Država ima 2.782 kilometara morske obale, što čini cijeli sjeverni rub [[Crno more|Crnog mora]]. Na 10% ukrajinskog teritorija klimatski utječe Crno more. Središnji dio zemlje zauzima [[Ukrajinska nizina]], dio [[Sarmatska ravnica|Sarmatske ravnice]], kroz koju protječu veliki vodotoci kao što su [[Dnjepar (rijeka)|Dnjepar]], [[Južni Bug|Bug]], [[Desna (Dnjepar)|Desna]] i [[Severski Donjec|Siverski Donjec]]. To je poljoprivredno srce Ukrajine i jedno od glavnih žitnica na planetu. U ovom području nalaze se brojni gradovi: [[Kijev]], [[Černihiv]], [[Sumi]], [[Poltava]], [[Kropivnicki]], [[Harkiv]], [[Dnjepar (grad)|Dnjepro]], [[Zaporižja]], [[Kramatorsk]], [[Slavjansk]], [[Mikolajiv]], [[Herson]], [[Melitopolj]]. Zemljom protječe niz velikih rijeka, među kojima se ističu: * [[Dnjepar (rijeka)|Dnjepar]], presijeca zemlju na pola, nacionalna rijeka Ukrajine i središnja vodna i kulturna arterija; * [[Dnjestar]], izvire u sjevernim [[Karpati]]ma i utječe u [[Crno more]] blizu [[Odesa|Odese]], rijeka važna za poljoprivredu i kao prirodna granica, teče uz [[Moldavija|Moldaviju]] i [[Pridnjestrovlje]]; * [[Severski Donjec|Siverski Donjec]], lijevi pritok [[Don]]a, protječe kroz Harkivsku, Luhanjsku i Donjecku oblast, glavni je izvor vode za istočnu Ukrajinu i za regiju Donbasa; * [[Južni Bug]], važna rijeka za poljoprivredu u jugozapadnim oblastima [[Vinica (Ukrajina)|Vinicja]] i [[Mikolajiv]]; * [[Desna (Dnjepar)|Desna]], pritok Dnjepra, mirna i plovna rijeka, historijska prirodna granica na sjeveru. Cijeli jug zemlje zauzima [[stepa]], dio ogromnog [[Eurazijska stepa|eurazijskog pojasa stepa]]. Koncentrirana je u području od lijeve obale Dnjepra prema Donbasu i [[Azovsko more|Azovskom moru]], od Odese do Mikolajiva, Hersona, Zaporižja, Dnjepra i Donjecka. U okolici [[Ternopilj]]a, [[Hmeljnicki|Hmeljnickog]] i [[Vinica (Ukrajina)|Vinicije]] nalaze se [[Podolska brda]], područje brežuljkastih uzvišenja i valovitih visoravni koje se uzdižu iznad velike ukrajinske nizine, ali ne dosežu visine Karpata. === Klima === {{multiple image <!-- Layout parameters --> | align = right | direction = | background color = | total_width = 450px | caption_align = center | image1 = Koppen-Geiger Map UKR present.svg | alt1 = | link1 = | thumbtime1 = | caption1 = Područje Ukrajine prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji klime]]. | image2 = Solar Map of Ukraine.png | alt2 = | link2 = | thumbtime2 = | caption2 = Ukrajina prema zonama ozračivanja sunca. }} Ukrajina se nalazi u srednjim geografskim širinama i općenito ima [[Kontinentalna klima|kontinentalnu klimu]], osim njezinih južnih obala, koje imaju [[Polupustinjska klima|hladnu polusušnu]] i [[Vlažna subtropska klima|vlažnu suptropsku klimu]]. Prosječne godišnje temperature kreću se od 5,5 do 7 °C na sjeveru do 11 do 13 °C na jugu. U [[Kijev]]u se ljetne temperature kreću između 27 i 32°C, a povremeno dosežu i 35-38 °C. Zimi kreću se između –5 °C i –7 °C, ponekad se spuštajući i do –20 °C. Gradovi s najnižim temperaturama su [[Lugansk]], [[Harkiv]] i [[Sumi]], na koje utječu prodori sibirske hladnoće. S druge strane, najviše temperature bilježe se na [[Krim]]u, koji ima klimu nalik sredozemnom, iako su žestoke vrućine zabilježene i u Luhansku tijekom valova vrućine. Trajanje zime razlikuje se ovisno o krajevima, na Krimu se temperature nikada ne spuštaju ispod 0°C, dok u drugim područjima zima može potrajati i do četiri ili pet mjeseci. U središnjoj Ukrajini snijeg pada gotovo bez prestanka od početka decembra do kraja februara. Najviše [[Padavine|oborina]] bilježi se na zapadu i sjeveru zemlje, dok su najniže količine uočenе na istoku i jugoistoku. Zapadna Ukrajina, osobito područje [[Karpati|Karpata]], prima oko 120 centimetara oborina godišnje, dok [[Krim]] i obalna područja uz [[Crno more]] dobivaju u prosjeku oko 40 centimetara. Očekuje se da će dostupnost vode iz velikih riječnih slivova opadati zbog [[Klimatska promjena|klimatskih promjena]], osobito tijekom [[Ljeto|ljeta]], što predstavlja rizik za [[Poljoprivreda|poljoprivredni]] sektor. Negativni utjecaji klimatskih promjena na poljoprivredu najviše se osjećaju na jugu zemlje, koji ima stepsku klimu. Na sjeveru bi neke kulture mogle imati koristi od produžene vegetacijske sezone. [[Svjetska banka]] navodi da je Ukrajina izrazito ranjiva na klimatske promjene. == Administrativna podjela Ukrajine == {{V. također|Administrativna podjela Ukrajine|Oblasti u Ukrajini|Rajoni Ukrajine}} [[Datoteka:Ukraine, administrative divisions (claims hatched) - cs - colored.svg|thumb|right|300px|Administrativna karta Ukrajine.]] Ukrajina je podijeljena na 24 administrativne jedinice koje se nazivaju oblastima, jednu autonomnu republiku i dva grada s posebnim statusom. Oblasti se dijele na manje jedinice koje se nazivaju rajonima. Većina se ukrajinskih oblasti naziva prema oblasnom središtu (npr. Lavovska oblast). Uz to, još se tradicionalno na korijen riječi oblasnog središta dodaje sufiks –ščin- i na taj način su nastali tradicionalni nazivi poput Odeščina, Kijevščina (usp. hrv. Labinština). Iznimka tog pravila su Volinjska i Zakarpatska oblast sa središtima u [[Luck]]u i [[Užgorod]]u. Kijev kao glavni grad je administrativno zasebna jedinica koja je ujedno i središte istoimene oblasti. Uz njega, još je [[Sevastopolj]] grad s posebnim statusom. Oblasno središte je najčešće najveći i najrazvijeniji grad u regiji. === Autonomna Republika Krim === [[Autonomna Republika Krim]] (ukr. Автономна Республіка Крим), nekada se nazivala Krimska oblast Ukrajinske SSR, zemljopisno je smještena na krimskom poluotoku na jugu Ukrajine. Glavni grad AR Krim je [[Simferopolj]]. <div style="height: 220px; overflow: auto; padding: 3px; border:1px solid #AAAAAA; reflist4" > {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=2 style="text-align:left; border:1px solid #ddd; font-size:90%; " summary="links to Ukraine's oblasts and their capital cities" |+ style="vertical-align:bottom; text-align:left; font-size:111%; font-weight:bold; padding:.5em 0;" | Popis ukrajinskih oblasti |- style="background:#ddd; vertical-align:top;" ! style="text-align:left; font-weight:normal;" | Oblast (hrvatski) ! style="text-align:left; font-weight:normal;" | Oblast (ukrajinski) ! style="text-align:left; font-weight:normal;" | Tradicionalni naziv ! style="text-align:left; font-weight:normal;" | Oblasno središte |- style="vertical-align:top;" | Čerkaška oblast | Черкаська область <br />''Čerkas'ka oblast''' | Черкащина <br />''Čerkaščyna'' | Черкаси, (Čerkasy)/ Čerkasi |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Černigivska oblast | Чернігівська область <br />''Černigivs'ka oblast''' | Чернігівщина <br />''Černigivščyna'' | Чернігів, Černigiv |- style="vertical-align:top;" | Černivačka oblast | Черніветська область <br />''Černivets'ka oblast''' | Чернівеччина <br />''Černiveččyna'' | Чернівці, Černivci |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Dnjipropetrovska oblast | Дніпропетровська область <br />''Dnipropetrovs'ka oblast''' | Дніпропетровщина <br />''Dnipropetrovščyna'' | Дніпропетровськ (Dnipropetrovs'k)/ Dnjipropetrovsk |- style="vertical-align:top;" | Donečka oblast | Донецька область <br />''Donets'ka oblast''' | Донеччина <br />''Doneččyna'' | Донецьк, (Donec'k)/ Doneck |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Ivano-Frankivska oblast | Івано-Франківська область <br />''Ivano-Frankivs'ka oblast''' | Івано-Франківщина <br />''Ivano-Frankivščyna'' | Івано-Франківськ, (Ivano-Frankivs'k) / Ivano-Frankivsk |- style="vertical-align:top;" | Harkovska oblast | Харківська область <br />''Harkivs'ka oblast''' | Харківщина <br />''Harkivščyna'', <br />ili Слобожанщина <br />''Slobožanščyna'' | Харків, Harkov |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Hersonska oblast | Херсонська область <br />''Hersons'ka oblast''' | Херсонщина <br />''Hersonščyna'' | Херсон, Herson |- style="vertical-align:top;" | Hmeljnička oblast | Хмельнитська область <br />''Hmel'nyts'ka oblast''' | Хмельниччина <br />''Hmel'nyččyna'' | Хмельницький, (Hmel'nyc'kyj)/ Hmeljnicki |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Kijevska oblast | Київська область <br />''Kyjivs'ka oblast''' | Київщина <br />''Kyjivščyna'' | Київ, (Kyjiv)/ Kijev |- style="vertical-align:top;" | Kirovogradska oblast | Кіровоградська область <br />''Kirovograds'ka oblast''' | Кіровоградщина <br />''Kirovogradščyna'' | Кіровоград, Kirovograd |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Luganska oblast | Луганська область <br />''Lugans'ka oblast''' | Луганщина <br />''Luganščyna'' | Луганськ, (Lugans'k) / Lugansk |- style="vertical-align:top;" | Lavovska oblast | Львівська область <br />''L'vivs'ka oblast''' | Львівщина <br />''L'vivščyna'' | Львів, (L'viv) / Lavov |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Mikolajivska oblast | Миколаївська область <br />''Mykolaivs'ka oblast''' | Миколаївщина <br />''Mykolajivščyna'' | Миколаїв, (Mykolajiv) / Mikolajiv |- style="vertical-align:top;" | Odeška oblast | Одеська область <br />''Odes'ka oblast''' | Одещина <br />''Odeščyna'' | Одеса, Odesa |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Poltavska oblast | Полтавська область <br />''Poltavs'ka oblast''' | Полтавщина <br />''Poltavščyna'' | Полтава, Poltava |- style="vertical-align:top;" | Rivanjska oblast | Рівненська область <br />''Rivnens'ka oblast''' | Рівненщина <br />''Rivnenščyna'' | Рівне, Rivne |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Sumska oblast | Сумська область <br />''Sums'ka oblast''' | Сумщина <br />''Sumščyna'' | Суми, (Sumy) / Sumi |- style="vertical-align:top;" | Ternopiljska oblast | Тернопільська область <br />''Ternopil's'ka oblast''' | Тернопільщина <br />''Ternopil'ščyna'' | Тернопіль, (Ternopil') / Ternopilj |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Vinička oblast | Віннитська область <br />''Vinnyts'ka oblast''' | Вінниччина <br />''Vinnyččyna'' | Вінниця, (Vinnycja) / Vinicja |- style="vertical-align:top;" | Volinjska oblast | Волинська область <br />''Volyns'ka oblast''' | Волинь <br />''Volyn''' | Луцьк, (Luc'k)/ Luck |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Zakarpatska oblast | Закарпатська область <br />''Zakarpats'ka oblast''' | Закарпаття <br />''Zakarpattja'' | Ужгород, Užgorod |- style="vertical-align:top;" | Zaporiška oblast | Запорізька область <br />''Zaporiz'ka oblast''' | Запоріжчина <br />''Zaporižčyna'' | Запоріжжя, (Zaporižžja)/ Zaporižja |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Žitomirska oblast | Житомирська область <br />''Žytomyrs'ka oblast''' | Житомирщина <br />''Žytomyrščyna'' | Житомир, (Žytomyr)/ Žitomir |} </div> ==Jezik== {{glavni|Ukrajinski jezik|Ruski jezik}} Službeni jezik Republike Ukrajine je [[ukrajinski jezik|ukrajinski]],<ref name="Contitution1996">{{en}} {{cite web |url= https://rm.coe.int/constitution-of-ukraine/168071f58b |title= Constitution of Ukraine. Article 10 (Version adopted on June 28th, 1996) |last= |first= |date= |website= |publisher= |accessdate= 22. 02. 2023 |quote=}} : ''Стаття 10.'' Державною мовою в Україні є українська мова.</ref> [[Slavenski jezici|slavenski jezik]] iz skupine [[Istočnoslavenski jezici|istočnoslavenskih jezika]], s prvim klicama nastalim u okviru [[Staroslavenski jezik|staroistočnoslavenskog jezika]] kojim se govorilo unutar [[Kijevska Rus|Kijevske Rusi]]. Ukrajinski i ruski dakle dijele zajedničko historijsko ishodište – [[Kijevska Rusija|Kijevsku Rusiju]] – i počeli su se postupno razlikovati nakon [[Mongolski pohod na Europu|mongolske invazije]] ([[13. vijek|1237-1240]]) i fragmentacije kijevske države. Sjeveroistočno jezična zona će se razviti oko [[Moskva|Moskve]] i [[Vladimir (Rusija)|Vladimira]], stvoreći [[ruski]], dok će jugozapadno područje imati svoje pučko narječje koje će gravitirati oko Kijeva, [[Volinj|Volinije]], [[Galicija (srednja Evropa)|Galicije]] i na području [[Poljsko-Litvanska Unija|Poljsko-litavskog Saveza]]. Suvremeni ukrajinski oblikovao je se krajem [[18. vijek]]a, pri čemu djelo ''Enejida'' ({{jez-uk|Енеїда}}, [[1798.]]) autora [[Ivan Kotljarevski|Ivana Kotljarevskog]] simbolički označava njegovo prvo puno pojavljivanje. Prva kodifikacija ukrajinskog jezika odvija se između [[17. vijek|17.]] ([[Lavrentij Zizanij]], [[Meletij Smotricki]]) i [[19. vijek|19. stoljeća]] ([[Oleksij Pavlovski]]). Znanje [[ruski jezik|ruskog jezika]] u Ukrajini je iznimno važno kako na kulturnom tako i na ekonomskom planu. Ukrajinski govori oko 55% dok ruski oko 45% stanovništva.{{efn|Oko 67,5% stanovnika smatra ukrajinski svojim materinjim jezikom, dok ruski smatra 29.6% stanovnika, prema popisu iz 2001.}} Književni ukrajinski vlada nad Ruskom u zapadnoj Ukrajini, ponajprije u krajevima oko [[Lavov]]a, dok Ruski prevladava u istočnoj Ukrajini i jak je u velikim gradovima (uključujući Kijev). Istodobno je ''suržik''{{efn|Suržik {{jez-uk|суржик}}, mješavina ukrajinskog i ruskog, karakterističan po korištenju ukrajinske gramatike i fonetike i ruskog vokabulara.}} rasprostranjen po ruralnim područjima i manjim gradovima. Istočna Ukrajina je pod snažnim ruskim jezičnim utjecajem. Na Krimu, ukrajinski jezik je u potpunosti odsutan, unatoč silnim pokušajima njegova uvođenja kao jedinog dopuštenog jezika u administraciji, medijima i reklamiranju. Broj učenika koji se školuju na ruskom jeziku znatno je pao u posljednjih deset godina (s 41% na 9%), mada su mnoge ukrajinske gradske škole ''[[de facto]]'' ruskojezične, osobito na istoku i jugu zemlje. Ruski i nadalje ostaje jezik međunarodnog sporazumijevanja za velik broj Ukrajinaca i jezik koji je razumljiv širom Ukrajine. Drugi regionalni jezici koje Republika Ukrajina priznaje po zakonu su:<ref name="Minority"/> [[armenski jezik|armenski]], [[bjeloruski jezik|bjeloruski]], [[bugarski jezik|bugarski]], [[krimskotatarski jezik|krimskotatarski]], [[gagauški jezik|gagauški]], [[njemački jezik|njemački]], [[grčki jezik|grčki]], [[mađarski jezik|mađarski]], [[Karaimski jezik|karaimski]], [[krimčački jezik|krimčački]], [[moldavski jezik|moldavski]], [[poljski jezik|poljski]], [[romski jezik|romski]], [[rumunjski jezik|rumunjski]], [[ruski jezik|ruski]], [[rusinski jezik|rusinski]], [[slovački jezik|slovački]], [[jidiš]]. Ukrajinski i ruski dijele približno 60% leksičke građe. Fonetski gledano, ukrajinski zvuči mekše i melodičnije, ćirilično slovo [г] izgovara se kao zvučni glotalni frikativ (/ɦ/), dok u ruskom jeziku predstavlja tvrdi, guturalni "g". Kako bi se taj zvuk razlikovao, u ukrajinskom se za tvrdi "g" koristi slovo ґ. Ukrajinski samoglasnici su stabilniji, dok ruski pokazuje znatne varijacije kod nenaglašenih samoglasnika i zadržava pojavu ''akanja''. U mnogim imenicama i toponimima ukrajinski jezik govori [i] tamo gdje ruski ima [o] – na primjer: Harkiv/Harkov, Ljviv/Ljvov. Što se tiče pravopisa, ćirilična slova ї, є, ґ i і postoje samo u ukrajinskom, dok se ы, э i ё pojavljuju samo u ruskom. Gramatički gledano, ukrajinski zadržava [[vokativ]], padež koji je u ruskom skoro potpuno iščeznuo. == Demografija == [[Datoteka:Population density in Ukraine.png|thumb|left|175px|Gustoća naseljenosti Ukrajine po rajonima.]] Ukrajina je izrazito urbanizirana zemlja, a njezine industrijske regije na istoku i jugoistoku najgušće su naseljene — naime, oko 67% ukupnog stanovništva živi u urbanim područjima. Ukrajina broji najmanje 30 gradaova s više od 150.000 stanovnika te tri grada koja premašuju milijun stanovnika u urbanom području ([[Kijev]], [[Harkiv]], [[Odesa]]). Krajem [[17. vijek|17. stoljeća]] bilo je otprilike četiri milijuna Ukrajinaca.<ref name="Subtelny2000">{{en}} {{Cite book |last1=Subteljni | first1=Orest | authorlink1 = Orest Subteljni | date=2000 | title= Ukraine: A History |url= | publisher= University of Toronto Press | location= Toronto | isbn= | p=152 | ref = }}</ref> Početkom [[20. vijek]]a ukrajinsko stanovništvo, tada u sastavu [[Rusko Carstvo|Ruskog Carstva]], snažno je poraslo. Između [[1913.]] i [[1924.]] došlo je do naglog pada, uzrokovanog ratovima, bolestima i revolucijom. Od [[1924.]] nadalje broj stanovnika Ukrajine rastao je u gotovo neprekinutoj uzlaznoj putanji, dosegnuvši približno 52 milijuna ljudi [[1993.]] godine. Nakon [[Raspad Sovjetskog Saveza|raspada Sovjetskog Saveza]] i proglašenja neovisnosti, Ukrajina je počela postupno gubiti stanovništvo, što je kulminiralo slomom koji je započeo ratom 2022. godine. Prije [[Invazija Rusije na Ukrajinu|ruske invazije na Ukrajinu]] [[2022.]] godine, procjenjivalo se da je zemlja imala više od 41 milijun stanovnika te je bila osma najmnogoljudnija država u Europi. Rat je doveo do drastičnog pada broja stanovnika, zbog poginulih u sukobu, nestalih osoba i ljudi koji su izbjegli pred ratom. Procjenjuje se da je u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]] u Ukrajini umrlo oko 1,3 milijuna ljudi, dok je tijekom [[Ruska revolucija|Ruske revolucije]] i [[Ruski građanski rat|građanskog rata]] umrlo približno 2,3 milijuna ljudi. Procjene govore da je tijekom [[Holodomor]]a umrlo između 3,3 i 3,5 milijuna ljudi. Razdoblje [[gulag]]a, [[Velika čistka|Velikog terora]] i [[staljin]]ističkih čistki usmrtilo je oko 120.000 ljudi. Tijekom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i [[Holokaust|Šoaha]] procjenjuje se da je u Ukrajini umrlo oko 7,4 milijuna ljudi. Treba također imati na umu da Ukrajina ima dugu historiju iseljavanja, dijelom prema [[Rusija|Rusiji]] (odnosno [[Rusko Carstvo|Ruskom Castvu]] i [[Sovjetski Savez|Sovjetskom Savezu]]), a dijelom prema [[Europa|Europi]], ali i prema [[Sjedinjene Države|Sjedinjenim Državama]], [[Kanada|Kanadi]], [[Australija|Australiji]] i [[Brazil]]u. Među najvažnijim historijskim ukrajinskim migracijskim tokovima ističu se oni prema [[Poljska|Poljskoj]], [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarskoj]] i prema [[Njemačka|Njemačkoj]]. Ukrajinska dijaspora razvila je vrlo značajne zajednice u Kanadi i Sjedinjenim Državama. Ako se demografska rasprava usmjeri prema nacionalnoj pripadnosti, vidimo da je Ukrajina relativno homogena država, s prilično izraženom manjinskom sastavnicom koja je geografski jasno ukorijenjena. Etnički [[Ukrajinci]] sačinjavaju oko 77,8% sveukupnog stanovništva Ukrajine. Od nacionalnih manjina najbrojniji su [[Rusi]] (17,3%) iza kojih slijede [[Rusini (Ukrajina)|Rusini]] (u [[Zakarpatska oblast|Zakarpatskoj oblasti]]) oko 0,9%. Važno je napomenuti da službena ukrajinska vlast ne priznaje Rusine kao poseban narod, već kao dio ukrajinskog etnosa, a njihov [[Istočnorusinski jezik|rusinski jezik]], ukrajinskim dijalektom. U [[Hrvatska|Hrvatskoj]] i [[Srbija|Srbiji]], Rusini (v. [[Panonski Rusini]]) su priznati kao nacionalna manjina. Od ostalih manjina prisutni su [[Rumuni|Rumunji]] i [[Moldavci]] (0,8%), [[Belorusi|Bjelorusi]] (0,6%), [[Krimski Tatari]] (0,5%), [[Bugari]] (0,4%), [[Mađari]], [[Poljaci]] (0,4%) i [[Jevreji|Židovi]] (0,3%). === Gradovi === '''{{glavni|Popis gradova u Ukrajini}}''' [[Datoteka:Kryvyi_Rih_Old_Town_(cropped).jpg|thumb|right|380px|Stari dio [[Krivij Rih|Krivog Roga]].]] Veći gradovi Ukrajine su:{{efn|Podaci po popisu iz 2001. godine.}}<ref name="gazetteer">{{en}} {{cite web |url= http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1120760399&men=gcis&lng=en&gln=xx&dat=32&geo=-220&srt=1npn&col=aohdq&pt=c&va=x |title= Ukraine: largest cities and towns and statistics of their population |last= |first= |date= |website= |publisher= |accessdate= 22. 02. 2023 |quote= |archive-date= 2012-12-10 |archive-url= https://archive.today/20121210043906/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1120760399&men=gcis&lng=en&gln=xx&dat=32&geo=-220&srt=1npn&col=aohdq&pt=c&va=x |dead-url= yes }}</ref> * [[Kijev]] – oko 2.611.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Harkov]] – oko 1.471.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Dnjepar (grad)|Dnjepar]] – oko 1.065.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Odesa]] – oko 1.029.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Donjeck]] – oko 1.016.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Zaporožje]] – oko 815.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Lavov]] – oko 732.818 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Krivij Rih]] – oko 669.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Mikolajiv]] – oko 514.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; == Kultura == {{glavni|Ukrajinska kultura}} === Kulturna baština === [[Datoteka:Ранкові промені на Синевирі.jpg|thumb|right|340px|[[Nacionalni park Sinevir]]]] Spomenici [[Svjetska baština|Svetske baštine]] ([[UNESCO]]) u Ukrajini<ref>{{en}} {{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/ua|title=Ukraine: properties inscribed on the World Heritage List|date=|accessdate=21. 2. 2023}}</ref>: * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] U [[Kijev]]u: [[Saborna crkva Svete Sofije u Kijevu|Katedrala Sv. Sofije]] i srodne samostanske građevine, [[Kijevo-pečerska lavra]] (1990); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Stari grad (Lavov)|Stari grad]] u [[Lavov]]u (1998); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Struveov luk|Struveov geodetski luk]] (2005); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Iskonske bukove šume Karpata i drugih regija Evrope|Iskonske bukove šume Karpata]] (2007); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Rezidencija Bukovskih i Dalmatinskih mitropola]] (2011); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Herson Taurijski|Drevni grad Hersonesus]] (2013); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Drvene crkve poljskih i ukrajinskih Karpata]] (2013); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Odesa|Historijsko središte Odese]] (2023). == Vanjske veze == * '''Zvanične stranice''' ** [http://www.president.gov.ua/en/ Predsednik Ukrajine] – Zvanična stranica ** [http://www.rada.gov.ua Parlament Ukrajine] – Zvanična stranica ** [http://www.kmu.gov.ua/control/en Portal Vlade Ukrajine] – Zvanična stranica ** [https://archives.gov.ua/ua/ Arhiva Ukrajine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060709183514/http://www.archives.gov.ua/Eng/ |date=2006-07-09 }} * '''Ostale veze''' ** [http://www.museum.com.ua/en/fondu/history.html Historija cirkulacije novca u Ukrajini]. ''Brief history of money circulation in Ukraine'' (Odessa Numismatics Museum) ** [http://www.museum.com.ua/project/eng/vist/dengi/dengi.html Prva ukrajinska valuta. ''Odessa Numismatics Museum''] == Napomene == {{notelist}} == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin}} * {{en}} {{Cite book |last=Evans |first=Andrew |authorlink= |date=2007 |title=Ukraine. The Bradt Travel Guide |url=https://www.google.com/books/edition/Ukraine/Aom0E2HTVkEC |publisher=Bradt Travel Guides |location=Chalfont St Peter (UK) |isbn=9781841621814 |pages=440 |ref= }} * {{uk}} {{cite web |url= https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=254%EA%2F96%2D%E2%F0#Text |title= Ustav Ukrajine (<small>Конституція України</small>) |last= |first= |date= 1996 |website= |publisher= [[Verhovna Rada Ukrajine|Verhovna Rada]] |accessdate= 22. 02. 2023 |quote= |archive-date= 2024-07-07 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240707141220/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=254%EA%2F96-%E2%F0#Text }} {{refend}} {{Commonscat|Ukraine}} Mnogo više na : {{wikivoyage|Ukraine}} {{Slovenske države}} {{Evropa}} {{CIS}} {{Politika Ukrajine}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ukrajina| ]] [[Kategorija:Istočna Evropa]] [[Kategorija:Države u Evropi]] r02qy473igyop33dapqasn4myso1rr7 42656300 42656287 2026-07-18T03:53:18Z Inokosni organ 160059 /* Historija Ukrajine */ 42656300 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zemlja | mikronacija = | konvencionalno_dugo_ime = Ukrajina | ime = | izvorno_ime = Україна | ime_genitiv = Ukrajine | status = | zastava = Flag of Ukraine.svg | alt_flag = | zastava2 = | alt_flag2 = | grb = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | alt_coat = | tip_simbola = | geslo = | geslo_prijevod = | državna_himna =''[[Šče ne vmerla Ukrajina]]'' | kraljevska_himna = | drugi_simbol = | tekst_simbol = | drugi_tip_simbola = | tekst_tipa_simbola = | slika_karte = Europe-Ukraine (disputed territory).svg | loctext = | alt_map = | opis_karte = položaj Ukrajine u Evropi (zeleno i tamonzeleno; okupirane teritorije označene svjetlozeleno) | slika_karte2 = 800pxUkraine topo de.jpg | alt_map2 = | opis_karte2 = | glavni_grad = [[Kijev]] | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | najveći_grad = | tip_najvećeg_naselja = | najveće_naselje = | službeni_jezici = [[ukrajinski jezik|ukrajinski]] | nacionalni_jezici = | regionalni_jezici = 18 priznatih regionalnih jezika<ref name="Minority">{{cite web | url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17 | title=Law of Ukraine "On Principles of State Language Policy" (Current version — Revision from 01.02.2014) | publisher=Zakon2.rada.gov.ua | work=Document 5029-17, Article 7: Regional or minority languages Ukraine, Paragraph 2 | date=1 February 2014 | accessdate=30. IV 2014}}</ref> | etničke_grupe = {{unbulleted list | 77,8% [[Ukrajinci]] | 17,3% [[Rusi]] | {{nowrap|4,9% ostali}} }} | etničke_grupe_godina = 2001 | religija = | demonim = | org_tip = | članstvo = | tip_vlasti = | vođa_titula1 = [[Predsjednik Ukrajine|predsjednik]] | vođa_ime1 = [[Volodimir Zelenskij]] | vođa_titula2 = [[Premijer Ukrajine|premijer]] | vođa_ime2 = [[Sergij Korecki]] | vođa_titula3 = [[predsjednik Vrhovne rade]] | vođa_ime3 = [[Ruslan Stefančuk]] | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = | vođa_titula5 = | vođa_ime5 = | vođa_titula6 = | vođa_ime6 = | vođa_titula7 = | vođa_ime7 = | vođa_titula8 = | vođa_ime8 = | vođa_titula9 = | vođa_ime9 = | zakonodavac = | gornji_dom = | donji_dom = | suverenitet_tip = | suverenitet_napomena = | uspostava_događaj1 = | uspostava_datum1 = | uspostava_događaj2 = | uspostava_datum2 = | uspostava_događaj3 = | uspostava_datum3 = | uspostava_događaj4 = | uspostava_datum4 = | uspostava_događaj5 = | uspostava_datum5 = | uspostava_događaj6 = | uspostava_datum6 = | uspostava_događaj7 = | uspostava_datum7 = | uspostava_događaj8 = | uspostava_datum8 = | uspostava_događaj9 = | uspostava_datum9 = | uspostava_događaj10 = | uspostava_datum10 = | uspostava_događaj11 = | uspostava_datum11 = | uspostava_događaj12 = | uspostava_datum12 = | površina_km2 = 603.628 | površina_oznaka = | površina_fusnota = | površina_rang = | vode = | površina_oznaka2 = | površina_podaci2 = | površina_oznaka3 = | površina_podaci3 = | stanovništvo_proc = 44.291.413<ref name="pop">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html |title=People and Society: Ukraine |publisher=CIA World Factbook |accessdate=18. VII 2014 |archive-date=2016-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709035611/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html |dead-url=yes }}</ref> | stanovništvo_proc_godina = | stanovništvo_proc_rang = | stanovništvo_oznaka2 = | stanovništvo_podaci2 = | stanovništvo_oznaka3 = | stanovništvo_podaci3 = | stanovništvo_popis = | stanovništvo_popis_godina = | stanovništvo_popis_rang = | gustoća_stanovništva = | stanovništvo_gustina_rang = | broj_članica = | GDP_PPP = | GDP_PPP_rang = | GDP_PPP_godina = | GDP_PPP_per_capita = | GDP_PPP_per_capita_rang = | GDP_nominal = | GDP_nominal_rang = | GDP_nominal_godina = | GDP_nominal_per_capita = | GDP_nominal_per_capita_rang = | Gini = | Gini_ref = | Gini_rang = | Gini_godina = | Gini_promjena = | HDI = | HDI_ref = | HDI_rang = | HDI_godina = | HDI_promjena = | valuta = [[ukrajinska grivnja]] | valuta_kod = UAH | vremenska_zona = [[UTC+2]]<ref name="timechange">{{cite web |url=http://ua.korrespondent.net/ukraine/events/1273613-rishennya-radi-ukrayina-30-zhovtnya-perejde-na-zimovij-chas |title=Рішення Ради: Україна 30 жовтня перейде на зимовий час " Події " Україна " Кореспондент |publisher=Ua.korrespondent.net |accessdate=31. XI 2011}}</ref> | utc_nadom = | vremenska_zona_DST = [[UTC+3]] | utc_nadom_DST = | DST_napomena = | antipodi = | datum_format = | pozivni_broj = [[Telefonski brojevi u Ukrajini|+380]] | svetac_zaštitnik = | internetski_nastavak = {{unbulleted list |[[.ua]] |[[.укр]]}} | službeni_website = | slika_karte3 = | širina_karte = | alt_map3 = | opis_karte3 = | fusnota_a = | fusnota_b = | fusnota_c = | fusnota_d = | fusnota_e = | fusnota_f = | fusnota_g = | fusnota_h = | fusnota_1 = | fusnota_2 = | fusnota_3 = | fusnota_4 = | fusnota_5 = | fusnota_6 = | fusnota_7 = | fusnota_8 = | komentar = }} '''Ukrajina''' ([[ukrajinski jezik|ukrajinski]]: '''Україна''' [[međunarodni fonetski alfabet|[ukrɑˈjinɑ]]] {{Audio|Uk-Україна (2).oga|slušaj}}), država u istočnoj [[Evropa|Europi]] od cirka 44 milijuna stanovnika ([[2015]])<ref name="pop"/>, samostalna od [[1991.]] godine, bivša članica [[SSSR]]-a a glavni grad je [[Kijev]]. Graniči sa [[Crno more|Crnim morem]] na jugu, [[Rusija|Ruskom Federacijom]] na istoku, [[Belorusija|Bjelorusijom]] na sjeveru, [[Poljska|Poljskom]] i [[Slovačka|Slovačkom]] na zapadu, [[Mađarska|Mađarskom]] na jugu, te [[Rumunija|Rumunjskom]] i [[Moldavija|Moldavijom]] na jugozapadu. == Porijeklo imena države == Područje Ukrajine je također bilo poznato kao ''[[Galičko-Volinjsko Kneževstvo|Rutenija]]'', a stanovnici kao ''[[Rusini (Ukrajina)|Ruteni]]'' ili ''Rusini''. U ruskoj historiografiji se spominje kao "Mala Rusija" ({{jez-ru|Малороссия}}). Ovo područje su u prethodnim stoljećima naseljavali [[Skiti]] i [[Sarmati]]. Sadašnje ime se tumači na različite načine, a ukrajinski stručnjak Vitalij Skljarenko objašnjava ime sa sljedećom interpretacijom: "zemlja naroda kojemu se pripada". Riječ <u>''Ukrajina''</u> (Україна, Украина) je [[Slavenski jezici|slavenskog]] porijekla – prema край<ref>{{lat}} {{cite web |url= http://monumentaserbica.branatomic.com/mikl2/main.php?id=12319&st=1&term= |title= край |last= |first= |date= |website= |publisher= Monumenta Serbica |accessdate= 22. 02. 2023 |quote= }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> – i prvotno je značila ono što danas nazivamo krajem, zemljom, prostorom. Rječju krajina se u ukrajinskom jeziku označava zemlja odnosno država, a riječ u-krajina označava nešto što se nalazi u državi odnosno matičnu zemlju. Najvjerojatnije riječ potječe iz indoeuropskog korijena *(s)krei- (odvajati, rezati). Neki [[jezikoslovlje|lingvisti]] smatraju da se riječ može tumačiti kao „najudaljeniji prostor” ili "pogranično područje", dok drugi riječ dovode u vezu sa "rodnim krajem" ili "vlastitom, svojom zemljom". Prvi put ime Ukrajina se spominje [[1187.]] godine u Kijevskom ljetopisu, u kome autor piše o smrti perejaslavskoga kneza.<ref name="Stacenko">{{uk}} {{cite news |last=Stacenko |first=Danilo |date=6. 4. 2021|title=Слово і назва Україна: від Київського літопису до Богдана Хмельницького |url=https://www.istpravda.com.ua/articles/2021/04/6/159278/ |work= |location=Історична правда |access-date=22. 2. 2023}}</ref> {{izdvojeni citat|I plakaše za njim svi Perejaslavci (…) a zbog njeg je i <u>Ukrajina</u> mnogo tugovala.|iz Kijevskoj ljetopisa 1187.{{efn|[...] плакашасѧ по немь вси Переӕславци . бѣ бо любѧ дроужиноу [...] бѣ бо кнѧзь добръ . и крѣпокъ на рати . и моужьствомъ крѣпкомъ показаӕсѧ и всѧкими добродѣтелми наполненъ Ѡ нем же <u>Оукраина</u> много постони [...]}}}} Otada će se naziv često javljati i u drugim ljetopisima u kojima će riječ uglavnom označavati pogranične zemlje koje su bile suprotstavljene državnom središtu u [[Kijev]]u. Sredinom 16. stoljeća naziv se javlja i u stranim izvorima, tako da je u pismu turskog [[sulejman I|sultana Sulejmana]] upućenom poljskom kralju [[Sigismund II August|Sigismundu]] [[1564.]] godine korišten izraz Ukrajina. Također od 16. stoljeća pa nadalje, naziv se koristi isključivo u značenju zemlje ili države naseljene Ukrajincima. Ime Ukrajina je također zabilježeno na europskim zemljopisnim kartama iz [[1650]], [[1666]], [[1720]] i dr. godina. Korištenje toga naziva u [[geografija|zemljopisima]] u potpunosti je odgovaralo stanju u narodu, među kojim je izraz bio vrlo proširen, a o tome nam svjedoče mnogobrojne pjesme posvećene zbivanjima u razdoblju od [[16. vijek|16.]] do [[18. vijek|18. stoljeća]]. Otada se ime iznimno proširilo uprkos tendenciji [[Rusija|ruske]] i [[Poljska|poljske]] vlasti koje su predlagale druge nazive, pa čak i zabranjivale korištenje imena Ukrajina, kao što je bio slučaj s [[rusko Carstvo|carskom Rusijom]] u [[19. vijek|19. stoljeću]]. == Historija Ukrajine == {{V. također|Historija Ukrajine}} === Prethistorijsko razdoblje === [[Datoteka:02022 1115 Cucuteni–Trypillia and Lipitsa ceramic vessels, Podolian Upland, Dniester–Carpathian region.jpg|thumb|right|280px|[[Kultura Cucuteni|Kukutenske]] [[Keramika (materijal)|keramičke]] [[Grnčarija|posude]] sa [[Podolija|Podolskog gorja]].]] Prvi je čovjek naselio prostor današnje Ukrajine prije gotovo 300.000 godina. [[Kultura Cucuteni|Tripiljska kultura]] ([[4. milenijum pne.|4.]]/[[3. milenijum pne.]] tj. [[brončano doba]]), smatra se jednom od najstarijih kultura čiji su tragovi rasprostranjeni po cijeloj današnjoj jugozapadnoj Ukrajini. Kultura se naziva tripiljskom zbog naselja [[Tripilja]] gdje je 1890. otkriveno i istraženo nalazište. Tripiljci su uzgajali [[Pšenica|žito]], izrađivali [[glina|glineno]] posuđe i [[svrdlo|svrdla]] kojima su obrađivali drvo i kamen. Tripiljska kultura se smatra vrhuncem razvoja [[neolit]]ičkih poljodjelskih i stočarskih plemena na tlu [[Evropa|Europe]]. Oko 1500. godine pne. na prostoru današnje Ukrajine pojavila su se [[nomad]]ska plemena. Jedno od tih plemena bili su [[Kimerijci]] ([[9. vijek pne.|9.]]/[[7. vijek pne.|7. stoljeće pne.]]), o kojima je ostao trag i u pisanim izvorima. O slavnom plemenu nije pisao samo [[Homer]] u ''[[Odiseja|Odiseji]]'', već i poznati antički autori poput [[Herodot]]a, [[Kalimah]]a, [[Strabon]]a. Kimerijci su zauzeli značajan prostor između rijekâ [[Dnjestar|Dnjestra]] i [[Don]]a a naselili su i [[Krim|krimski poluotok]]. Smatra se da su potomci starog iranskog nomadskog plemena, genetski bliski [[Skiti]]ma, a upravo je Skitima u 7. stoljeću pne. uspjelo potisnuti [[Kimerijci|Kimerijce]] iz današnjih ukrajinskih stepa. Nekako su u to isto vrijeme [[Antička Grčka|Grci]] počeli sa osnivanjem prvih kolonija na sjevernim obalama [[Crno more|Crnog mora]] ([[Herson Taurijski|Χερσόνησος]], [[Feodosija|Θεοδοσία]], [[Jevpatorija|Κερκινίτις]], [[Nymphaion (Krim)|Νύμφαιον]]). Skiti su utemeljili moćnu državu i vladali tim područjem do oko 200. godine pne. dok ih otuda nije protjeralo drugo nomadsko pleme – [[Sarmati]]. Na razmeđu 2. stoljeća pne. i 3. stoljeća poslije Kr. kroz Ukrajinu prolazi put [[Germani|germanskog plemena]] [[Goti|Gota]]. Njih [[375.]] godine pobjeđuje [[Azija|azijsko]] pleme [[Huni]]. Oni su ubrzo nakon toga stvorili moćnu državu koja se prostirala između [[Don]]a i [[Karpati|Karpata]]. Na njenom čelu je bio [[Atila]] (umro [[451]]), no nakon nekoliko poraza u sukobima s [[Antički Rim|Rimljanima]] i njihovim saveznicima, država gubi moć i raspada se. Zatim se na tlu Ukrajine nastanjuju [[Slaveni]]. Za njihovu pradomovinu ne postoji još teritorij općeprihvaćen u studijima. Prve zapise o Slavenima susrećemo kod rimskih autora ([[1. vijek|1.]]/[[2. vijek|2. st. poslije Kr.]]) [[Plinije Stariji|Plinija Starijeg]], [[Tacit]]a, [[Ptolomej]]a, gdje se Slaveni nazivaju "Venedima" ili "Venetima". Etnonim tj. naziv [[Slaveni|Slaven]] se prvi put susreće kod [[Bizantsko Carstvo|bizantskih]] autora. Po nekim izvorima Slaveni su se već u [[4. vijek|4. stoljeću]] podijelili na tri velike grupe: [[Venedi]] ([[Visla]]), [[Anti]] ([[Dnjepar]]) i [[Slaveni]] ili [[Sklavini]] ([[Dunav]]). Većina historičara smatra seobu plemena Anta i Sklavina početkom formiranja odvojenih slavenskih naroda a samim time i ukrajinskog naroda. Posljednje velike seobe naroda na prostoru Ukrajine bile su one [[Bugari|Bugara]] i [[Mađari|Mađara]], no u to vrijeme već je bila ustoličena jedna od najvećih i najmoćnijih europskih država – [[Kijevska Rus]]. === Doba kneževina === [[Datoteka:Sviatopolk silver sribnyk 2.jpg|thumb|right|250px|Srebnrna kovanica [[Kijevska Rusija|kijevskog]] [[knez]]a [[Svjatopolk I od Kijeva|Svjatopolka I. Volodimiroviča]].]] U [[9. vijek|9.]]/[[10. vijek|10. stoljeću]] ustoličena je prva istočnoslavenska država sa središtem u [[Kijev]]u na čijem se čelu nalazila dinastija [[Rjurikoviči|Rjurkoviča]] – [[Kijevska Rus]]. Prvi spomen o toj kneževini bilježe Bertinski anali koji navode [[Oleg]]a, vođu skandinavskog plemena [[Varjazi|Varjaga]], koji osvaja Kijev [[882.]] godine i uz pomoć ukrajinskog plemena [[Poljani (istočnoslavensko pleme)|Poljani]] stvara ga prijestolnicom države. U narednih sto godina Kijevska Rus će obuhvatiti okolna ukrajinska, bjeloruska i ruska plemena pa i neka [[Finci|finska]] plemena na sjeveroistoku. Kijevski knez [[Svjatoslav I Kijevski|Svjatoslav]] pokorio je slavensko pleme [[Vjatiči|Vjatiče]] i razvalio [[Hazarski Kaganat|Hazarski kanat]], koji je bio štit nomadskim plemenima na istoku. [[Volodimir Veliki]] [[988]]. godine obznanjuje primanje [[hrišćanstvo|kršćanstva]] iz [[Bizantsko Carstvo|Bizanta]]. Najveći stupanj centralizacije države, Kijevska će Rus ostvariti za vrijeme vladavine [[Jaroslav Mudri|Jaroslava Mudrog]] ([[1019]]-[[1054]]). S vremenom dolazi do raspadanja države na zasebne kneževine. Nakon navale [[Batu-kan]]a između [[1237.]] i [[1241.]] і potpunog razaranja Kijeva ([[1240]]), glavno središte državnosti na Rusi, postat će [[Galičko-Volinjsko Kneževstvo|Galicijsko-volinjska kneževina]] ([[1199]]-[[1340]]). === Vrijeme Poljsko-litvanske unije === [[Datoteka:Unia Lubelska 1569 r..jpg|thumb|left|350px|Ugovor o [[Lublinska unija|Lublinskoj uniji]] ([[1569]]), čime je nastao [[Poljsko-Litvanska Unija|Poljsko-Litvanski Savez]] (1569-1795).]] U [[14. vijek|14. stoljeću]] značajni dio Rusije (Русь), uključujući [[Kijev]], dolazi pod vlast [[Litvanci|litvanske]] dinastije [[Gedimіnovićі|Gedimіnovića]] (pa zatim [[Jagelovići|Jagelovića]]), čime je nastala litvansko-ruska država pod nazivom [[Velika litvanska kneževina]]. Poljsko kraljevstvo zauzelo je [[Galicija (srednja Evropa)|Galiciju]] i područje oko grada [[Chełm|Holma]] (do [[1387]]). Nakon [[Krevska unija|Krevske unije]] iz [[1385]], u Velikoj litvanskoj kneževini izrazito jača poljski i [[Katoličanstvo|katolički]] utjecaj. Kad je unija između Litve i [[Kraljevina Poljska (1385–1569)|Poljske]] (tzv. [[Lublinska unija]], [[1569]]) dovela do njihovog realnog sjedinjenja, veći dio ukrajinskih zemalja došao je pod vlast Poljske, a poljsko je plemstvo steklo pravo na posjede u Ukrajini. Crkva, dotada pod samostalnom [[Kijevska metropolija|Kijevskom metropolijom]], sklopila je [[Brestska unija|Brestsku uniju]] ([[1596]]) s katoličkom crkvom (tzv. [[Ukrajinska grkokatolička crkva|Unijati]] ili [[Ukrajinska grkokatolička crkva|Grkokatolici]]). S pomoću te unije katolička Poljska je željela prekinuti veze Ukrajine s [[Pravoslavlje|pravoslavnom]] Rusijom. Nakon raspada [[Zlatna Horda|Zlatne Horde]] potkraj [[15. vijek]]a. oko Dnjepra su se naselili ukrajinski [[Kozaci]] ([[Zaporoški Sič]], Запорізька Січ), koji su odigrali važnu ulogu u suprotstavljanju [[osmansko Carstvo|tursko]]-[[Tatari|tatarskom]] i poljskom pritisku. Vrijeme je to razvoja književnosti na [[staroukrajinski jezik|staroukrajinskom jeziku]]. [[Datoteka:Anonymous Bohdan Khmelnytsky.jpg|thumb|right|175px|[[Bogdan Hmeljnicki]]]] Između [[1591.]] i [[1638.]] izbio je niz seljačkih pobuna potpomaganih kozacima. Godine [[1648]]. započeo je oslobodilački rat ukrajinskog naroda protiv Poljaka, koji je vodio [[hetman]] [[Bogdan Hmeljnicki]]. Iako je poljskoj vojsci nanio teške poraze, Hmeljnicki je uvidio da se samostalna hetmanska Ukrajina ne može sama oduprijeti Turcima i Poljacima. Oslonac je potražio na sjeveru kod [[Rusko Carstvo|ruskog]] [[car]]a [[Aleksej I., car Rusije|Alekseja I.]] sa kojim je [[1654]]. sklopio [[Perejaslavski sporazum]]. Na osnovu tog sporazuma taj dio Ukrajina se ujedinio sa [[Rusko Carstvo|Carskom Rusijom]]. Od tog doba istočna Ukrajina postaje dio [[Rusko Carstvo|Rusije]] i tako ostaje – uz manje prekide za svjetskih ratova – sve do kraja [[20. vijek]]a. === Doba unije sa carskom Rusijom === Odmah nakon ujedinjenja, Rusija je ušla u [[Rusko-poljski rat (1654-1667)|rat sa Poljskom]] koji će biti okončan tek nakon trinaest godina sa [[Andrusovski sporazum|primirjem u Andrusovu]] iz [[1667.]] i sa Vječnim mirom ([[1668]]). Kao posljedica rata, pa i građanskih ratova koji su se vodili unutar zemlje, Ukrajina će se podijeliti na dva velika dijela koja sječe rijeka [[Dnjepar]]. [[Autonomija|Autonomni]] [[Kozački hetmanat]] opstat će još neko vrijeme samo u Ukrajini istočno od Dnjepra pod vlašću [[Moskva|Moskve]]. Međutim, carska Rusija nastavila je feudalno i nacionalno ugnjetavanje Ukrajine, jednako kao što su to prije nje činile Poljska i [[Ugarska]], o čemu svjedoče seljačko-kozačke pobune potkraj [[17. vijek|17.]] i tokom [[18. vijek]]a. Nakon neuspjelog pokušaja odcjepljenja zemlje od Rusije u savezništvu hetmana [[Ivan Mazepa|Mazepe]] sa [[Švedska|švedskim]] kraljem [[Karlo XII.|Karlom XII.]] ([[1708]]/[[1709|09.]]) car [[Petar Veliki|Petar I.]] smanjuje autonomiju hetmanske države, da bi nakon toga i svaki trag slobode ukinula carica [[Katarina Velika|Katarina II. Velika]] tokom [[1760]]-[[1780.]] godina. Ukrajina je svoju samostalnost izgubila [[1781]]. Pri prvoj [[Podjela Poljske|podijeli Poljske]], [[Austro-Ugarska]] je dobila [[1772]]. [[Galicija (srednja Evropa)|Galiciju]], a [[1775]]. [[Bukovina|Bukovinu]], dok je Rusija stekla zemlje između [[Dnjepar|Dnjepra]] i [[Južni Bug|Buga]] ([[1774]]) nešto kasnije i [[Krim]]. Poslije druge podijele Poljske [[1793]]. i preostali poljski dio Ukrajine došao je pod vlast ruskoga cara. ==== Narodni preporod ==== {{multiple image <!-- Layout parameters --> | align = right | direction = | background color = | total_width = 350px | caption_align = center | image1 = Karmelyuk.JPG | alt1 = | link1 = | thumbtime1 = | caption1 = [[Ustim Karmaliuk]] | image2 = TarasShevchenko.jpg | alt2 = | link2 = | thumbtime2 = | caption2 = [[Taras Ševčenko]] }} Krajem [[18. vijek|18. stoljeća]] dolazi do formiranja ukrajinskog narodnog pokreta, isprva kao kulturne, a od [[1840]], nakon osnutka Ćirilo-metodskog bratstva{{efn|[[Ćirilo-metodsko bratstvo]], osnovano u [[Kijev]]u između decembra 1845. i januara 1846. Među glavnim članovima bili su [[Mikola Kostomarov]], [[Pantelejmon Kuliš]], [[Georgij Andruzkij]], [[Vasilj Bіlozerskij]], [[Mikola Gulak]], [[Dmitro Piljčikov]].}}, i kao političke organizacije. Tijekom [[1810-e|1810-ih]] je u [[Podolija|Podoliji]] buntovnik [[Ustim Karmaliuk]] organizirao pobune protiv Ruskog carstva privlačeći široku bazu podrške među Ukrajincima, Židovima, pa čak i Poljacima. Vrijeme je to nastanka moderne ukrajinske nacije. Izniman utjecaj u buđenju [[Nacija|nacionalne svijesti]] Ukrajinaca dalo je stvaralaštvo ukrajinskog pjesnika i slikara [[Taras Ševčenko|Tarasa Ševčenka]]. Zbog stalnog pritiska i represija ruske vlasti, središte narodnog preporoda seli u [[Kraljevina Galicija i Lodomerija|Kraljevinu Galiciju]] koja se nalazila u sastavu [[Austrijsko Carstvo|Austrijskog Carstva]]. Krajem [[19. vijek|19. stoljeća]] u Ukrajini se osnivaju prve političke stranke (na pr., [[Kijevska gromada]]). Većina se tih stranaka bavi idejom osnivanja samostalne ukrajinske države. Kao što je već spomenuto nakon posljednje [[Podjela Poljske|podjele Poljske]], najzapadnija regija Galicija pripala je Austriji, Mađari su zadržali [[Karpatska Rutenija|Zakarpatsku Ukrajinu]]{{efn|[[Karpatska Rutenija]] ([[Užgorod]], [[Beregove]], [[Vinogradiv]]) je od [[1867.]] do [[1918.]] bila dio mađarske [[Zemlje Krune Svetog Stjepana|Transleitanije]].}} dok je ostatak teritorija pripao Rusiji. Ukrajinski pisci i intelektualci bili su nadahnuti duhom narodnog preporoda koji je bujao među drugim europskim narodima koji su također bili pod jarmom velikih europskih carevina, i bili su odlučni u svojoj namjeri oživljavanja [[ukrajinski jezik|ukrajinskog jezika]], kulture, tradicije i državnosti. Rusija je nametala stroge zakone protiv uzdizanja ukrajinskog jezika i kulture, zabranjujući njegovo korištenje u bilo kakvoj djelatnosti. Međutim, mnogi su Ukrajinci prihvatili svoju sudbinu u okviru Rusije, a neki su čak i ostvarili velik uspjeh. Mnogi ruski pisci, skladatelji, slikari i arhitekti iz 19. stoljeća bili su porijeklom Ukrajinci. Najvjerojatnije, najpoznatiji od njih bio je [[Nikolaj Gogolj]], jedan od najvećih pisaca ruske književnosti. Ukrajina će ostati u sastavu carske Rusije sve do njenog raspada u martu [[1917]]. godine. === Ukrajina između 1917. i 1920. === [[Datoteka:Hetman Skoropadsky and Kaiser Wilhelm.jpg|thumb|right|250px|Skoropadskij i car [[Wilhelm II od Njemačke|Wilhelm II.]]]] Ukrajinska [[Verhovna Rada Ukrajine|Vrhovna "Rada"]] (tadašnji ukrajinski [[parlament]]) u novembru [[1917]]. proglašava [[Ukrajinska Narodna Republika|Ukrajinsku Narodnu Republiku]], koja se isprva nalazila u sastavu [[Rusija|Rusije]], da bi [[25. 1.|25.1.]] [[1918]]. bila proglašena samostalnost i odcjepljenje. Prvi je predsjednik te države bio pisac [[Volodimir Viničenko|V. K. Viničenko]]. Upravo je u to vrijeme nastala suvremena ukrajinska simbolika (grb i zastava). Kako bi se oduprijela [[boljševici]]ma koji su vladali većim dijelom zemlje, Centralna Rada izdaje dokument pod nazivom «Obraćanje ukrajinskog naroda do Njemačke s molbom o oružanoj pomoći». To je i bio povod svojevrsne njemačke okupacije. Dana [[29. 4.|29.4.]] [[1918]]. pod potporom [[Nemačka|Njemačke]], u Ukrajini je izveden državni udar i na vlast dolazi [[hetman]] [[Pavlo Skoropadski|P. P. Skoropadski]]. Ukrajina je ponovno [[Ataman|hetmanat]], a država je njemački [[protektorat]]. Nakon njemačkog poraza u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]], u Ukrajini izbija narodni ustanak pod rukovodstvom [[Simon Petljura|Simona Petljure]]. Skoropadski odlazi s vlasti i u decembru [[1918]]. se proglašava Ukrajinska Narodna Republika na čijem je čelu ponovno Vynnyčenko. Nakon što se raspala i [[Austro-Ugarska]] ([[1918]]), u [[Galicija (srednja Evropa)|Galiciji]] je iste godine proglašena [[Zapadnoukrajinska Narodna Republika]] koja se u januaru [[1919]]. ujedinjuje s Ukrajinskom Narodnom Republikom. Od februaru [[1919]]. sva vlast Ukrajinske Narodne Republike nalazi se u rukama Semena Petljure. Kako bi se obranio od [[Crvena armija|Crvene armije]] koja je nasrtala s istoka, Petljura sklapa vojni savez s [[Poljska|Poljskom]]. Međutim, nakon [[poljsko-sovjetski rat|poljsko-sovjetskog rata]], veći dio zemlje bit će pod kontrolom sovjetske vlasti na čijem teritoriju nastaje [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika]]. Zapadna Ukrajina pripala je Poljskoj, Bukovina i [[Besarabija]] [[Rumunija|Rumunjskoj]], a [[Zakarpatje]] je pripojeno [[ČSSR|Čehoslovačkoj]]. === Doba Sovjetske Ukrajine === Ideja ukrajinstva opstala je između dva rata, pa čak se dvadesete godine 20. stoljeću mogu nazvati i preporodom ukrajinske kulture, jezika i poljoprivrede. Prvih godina [[Sovjetski Savez|SSSR]]-a boljševici su potpomagali razvoj zemlje dajući seljacima svojevrsne povlastice. Takvo stanje neće dugo potrajati. Kako bi zadovoljio državne potrebe u povećanoj potražnji hrane i kako bi namaknuo sredstva za industrijalizaciju zemlje, [[Josif Staljin|Staljin]] je krenuo u realizaciju svoje ideje o [[Kolektivizacija|kolektivizaciji poljoprivrede]], koja je ponajprije pogodila Ukrajinu koju se često nazivalo "žitnicom SSSR-a". [[Datoteka:К1-25-20-005658.jpg|thumb|left|300px|Stogovi u [[kolhoz]]u "Crveni partizan" u Kijevskoj oblasti. Selo Kozaroviči, [[1934.]] godina.]] Godine [[1929]], seljacima se oduzima zemlja i stoka. Nastaju kolektivne farme – [[kolhoz]]i.{{efn|[[Kolhoz]], od [[Ruski jezik|ruskog]] коллективное хозяйство (kollektivnoe hozjajstvo) tj. kolektivno gospodarstvo.}} U oduzimanju imovine, država je koristila redovne jedinice policije, kao i postrojbe tajne policije. Mnogi su se odupirali takvoj odluci Vlade i započela je očajnička borba seljaštva protiv sovjetske vlasti. Neki su radije zaklali svoju stoku, nego li je predali u kolhoz. Bogatije seljake nazivali su "[[kulak|kulacima]]" i bili su proglašavani neprijateljima države. Na desetke tisuća seljaka je bilo strijeljano ili poslano na neki od mnogobrojnih radnih logora na [[Daleki Istok|Dalekom Istoku]]. Godine [[1929.]] iz pepela Zapadnoukrajinske Narodne Republike i redova veterana [[Sički strijelci|Sičkih strijelaca]] ({{jez-uk|Січові Стрільці}}) nastala je [[Organizacija ukrajinskih nacionalista|Organizacija ukrajinskih nacionalista]] (OUN) pod vodstvom [[Jevgen Konovalec|Jevgena Konovalca]], [[Andrij Meljnik|Andrija Meljnika]], [[Stepan Bandera|Stepana Bandere]] i [[Jaroslav Stecko|Jaroslava Stecka]]. Bio je to politički pokret snažnog paravojnog karaktera koji je organizirao razne napade, uključujući atentat na [[Józef Piłsudski|Józefa Piłsudskog]]. Pokret je nastavio djelovati u ilegali u zapadnoj Ukrajini tijekom cijelih 1930-ih. Prisilna kolektivizacija imala je katastrofalan učinak na poljoprivredu. Usprkos tome, sovjetska je Vlada na čelu sa Staljinom povećala ukrajinski dio obaveznog prinosa žita za čak 44%, dobro znajući da je to nemoguće izvesti i provesti u djelo. Sovjetski zakon nalagao je da se žito iz [[kolhoz]]a ne može dijeliti među seljacima sve dok se ne napuni državna kvota koju je odredila Vlada. Vlast je postavljala tako nedostižne kvote, da je gladovanje postalo sveprisutna pojava. Najmanje je 5 milijuna ljudi nasmrt izgladnjeno u tragediji koju Ukrajinci nazivaju [[holodomor|gladomor]], iako neki stručnjaci navode i dvostruko više žrtava<ref>[http://www.ukar.org/famine.html Holodomor. The Forgiven Holocaust of 1932-33]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216085508/http://www.ukar.org/famine.html |date=2006-02-16}}</ref>. [[Sovjetski Savez]] je zatajivao događaje vezane uz gladovanje, a tek se u osamdesetim godinama prošlog stoljeća priznalo da je bilo nekih poteškoća zbog ometanja od strane kulaka i iznimno loših vremenskih prilika. Danas je gladomor prihvaćen i priznat kao stvaran događaj. Neki povjesničari smatraju da se glad [[1932]]/[[1933|33]]. nije mogla izbjeći i da je bila izravna posljedica Staljinove kolektivizacije i industrijalizacije zemlje, dok drugi ostaju pri svojoj tezi da do gladi nije smjelo doći i da je to bio smišljeni čin i genocid nad ukrajinskim narodom. Potpisivanjem [[Pakt Ribbentrop–Molotov|Pakta Molotov-Ribbentrop]] ([[Moskva]], [[23. augusta]] [[1939.]]) [[Treći Reich]] i [[Sovjetski Savez]] su sklopili sporazum o nenapadanju, no u stvarnosti su time kupovali vrijeme za pripremu sukoba, istovremeno dijeleći [[Druga Poljska Republika|Poljsku]] duž linije rijeka [[Narew]], [[Zapadni Bug|Bug]], [[Visla]] i [[San (rijeka)|San]]. Ipak, Hitlerov krajnji cilj ostao je napad na Sovjetski Savez i uništenje "židovsko-boljševičke urote" ({{jez-de|jüdisch-bolschewistische Verschwörung}}). Podjelom Poljske su u sastav [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika|Sovjetske Ukrajine]] ušla zapadna područja koja su dotada bila pod vlašću Poljske, a godinu dana kasnije i [[Bukovina]] i današnji ukrajinski dio Besarabije. Nakon što je do kraja [[1940.]] pripremio ofenzivu,<ref>{{cite web |url= https://www.bpb.de/themen/nationalsozialismus-zweiter-weltkrieg/der-zweite-weltkrieg/203046/fall-barbarossa/?show=image&k=0 |title= Weisung Nr. 21 |last= |first= |date= |website= |publisher= Bundeszentrale für politische Bildung |accessdate= 18. 7. 2026 |quote=}}</ref> Hitler je rasporedio više od tri milijuna njemačkih vojnika duž sovjetskih granica te u zoru [[22. juna]] [[1941.]] pokrenuo invaziju ([[Operacija Barbarossa]]), udarivši najprije na gradove [[Brest (Bjelorusija)|Brest]], [[Grodno]], [[Białystok]], [[Kaunas]], [[Vilnius]], [[Luck]], [[Rivne]] i [[Lavov]]. Do kraja ljeta [[Wehrmacht]] je osvojio veći dio [[Zapadna Ukrajina|zapadne Ukrajine]], uključujući [[Ternopol|Ternopil]], [[Žitomir (Ukrajina)|Žitomir]] i [[Dnjipro (grad)|Dnipropetrovsk]]. [[26. juna]] [[1941.]] [[bataljun Nachtigall]], sastavljen od ukrajinskih dobrovoljaca pod njemačkom zapovjedništvom,{{efn|[[Bataljun Nachtigall]], pridružen [[Wehrmacht]]ovoj skupini [[Heeresgruppe Süd]], pod zapovjedništvom [[Gerd von Rundsted|Gerda von Rundsteda]].}} ušao je u [[Lavov]], dok se iz grada povlačila [[Crvena armija]]. [[Organizacija ukrajinskih nacionalista|Organizaciju ukrajinskih nacionalista]] je tada predvodio [[Stepan Bandera]] i najmeravao je iskoristiti povlačenje sovjetskih snaga da bi uspostavio samostalnu Ukrajinsku državu, a čelnici pokreta su vjerovali da su u nacističkoj Njemačkoj pronašli moćnog saveznika u borbi protiv Sovjetskog Saveza. [[30. juna]] [[1941.]] [[Jaroslav Stecko]] je na radiju objavio obnovu samostalne Ukrajinske države ({{jez-uk|Акт відновлення Української Держави}}). Glavni grad države trebao je biti u Lavovu, Stecko je postavljen za šefa vlade, a [[Kost Levicki]] na čelu Vijeća starješina. Nacističko vodstvo je naredilo povlačenje proglasa, OUN je to kategorički odbio, nakon čega je [[Gestapo]] naredio uhićenje svih vođa pokreta. Bandera je uhićen [[5. jula]] [[1941.]], a Stecko [[9. jula]], te su internirani u [[Logor Sachsenhausen|logor Sachsenhausen]]. Nacisti su [[1. septembra]] [[1941.]] uspostavili [[Reichskommissariat Ukrajina|Reichskommissariat Ukrajinu]], civilnu upravu na osvojenom ukrajinskom teritoriju. Središte njemačke uprave nalazilo se u [[Rivne|Rownu]], a ''Reichskommissar'' bio je [[Erich Koch]], izravno podređen ministru [[Alfred Rosenberg|Alfredu Rosenbergu]]. Njemačka uprava zadržala se do novembra [[1944.]] godine. Dana [[14. oktobra]] [[1942.]] u [[Volinija|Voliniji]], OUN je osnovao [[Ukrajinska ustanička vojska|Ukrajinsku ustaničku vojsku]] (UPA) – organizaciju usko povezanu s likom Bandere (interniranog u Njemačkoj) i pod vodstvom [[Roman Šuhevič|Romana Šuheviča]]. Borili su se prvenstveno za ukrajinsku neovisnost, a time i protiv Wehrmachta, Crvene armije te poljske [[Armia Krajowa|Armije Krajowe]]. UPA je ostala aktivna do 1950. godine i borila se protiv sovjetske vlasti. U Kijevu su nacisti ubili desetke pripadnika OUN-a, a isto se dogodilo i u mnogim drugim ukrajinskim gradovima. Osim OUN-a, drugi dio Ukrajinaca borio se protiv nacizma u redovima [[Crvena armija|Crvene armije]] i [[Pokreti otpora u Drugom svjetskom ratu|partizanskog pokreta]]. Ukrajinci su činili značajni dio Crvene armije i njenog vodstva, a kako bi se oduprijeli nacističkoj Njemačkoj bili su aktivni i kao članovi pokreta otpora. [[Datoteka:Хрущёв и Брежнев.jpg|thumb|right|300px|[[Nikita Hruščov]] i [[Leonid Brežnjev]] [[1943.]] godine.]] Ukrajina je bila poprište desetaka pokolja koje je počinio Wehrmacht, a osobito [[Einsatzgruppen]] – posebne postrojbe [[Schutzstaffel]]a zadužene za sustavnu likvidaciju neprijatelja Reicha. Među brojnim masakrima ističu se slučajevi [[Babin Jar|Babinog Jara]],<ref>{{cite web |url= https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/kiev-and-babi-yar |title= Mass Shootings at Babyn Yar |last= |first= |date= |website= |publisher= United States Holocaust Memorial Museum |accessdate= 18. 7. 2026 |quote=}}</ref> [[Masakr u Fântâna Albă|Fântâne Albe]], [[Masakr u Grišinu|Grišina]] i [[Masakr u Odesi 1941.|Odese]], uz mnoge druge. Tijekom rata nestalo je između 850.000 i 1.600.000 ukrajinskih Židova – vjerojatno preko 60% ukrajinske židovske zajednice. Nijemci su osnovali nekoliko lokalnih koncentracijskih logora – [[Koncentracijski logor Janowska|Janowska]] (Lavov), [[Koncentracijski logor Sirec|Sirec]] (Kijev) –, dok je većina konvoja s zarobljenim Židovima iz [[Lavov]]a i drugih gradova upućivana u [[Logor smrti Belzec|logor smrti Bełżec]] pokraj [[Lublin]]a. Valja ipak napomenuti da su Nijemci u Ukrajini veliku većinu Židova i političkih protivnika ubili masovnim strijeljanjima, a tijela potom pokopali u masovne grobnice.<ref>{{cite web |url= https://www.yahadmap.org/#map/ |title= Interaktivna karta holokausta |last= |first= |date= |website= |publisher= Yahad Map – Map of Holocaust by Bullets |accessdate= 18. 7. 2026 |quote=}}</ref> Cjelokupan zbroj svih žrtava tijekom rata i njemačke okupacije u Ukrajini procjenjuje se na 7 milijuna, uključujući i preko milijun stradalih Židova. Velika većina bila je žrtva zvjerstava, prisilnog rada i pokolja cijelih sela kao osveta na napade na nacističke snage. Od 11 milijuna sovjetskih snaga, koliko se procjenjuje da je poginulo u sukobu s Nacistima, približno četvrtina (2.7 milijuna) žrtava su bili Ukrajinci ili su bili ukrajinskih korijena. Povrh toga, Ukrajina je vidjela neke od najvećih ratnih bitaka, opsadu [[Kijev]]a (koji će poslije dobiti titulu "Grad heroj") gdje je zarobljeno preko 660.000 sovjetskih snaga, žestoku obranu [[Odesa|Odese]], do pobjedničkog juriša preko Dnjepra. Godine [[1945.]] SSSR potpisuje s [[Čehoslovačka|Čehoslovačkom]] sporazum o uključenju [[Zakarpatje|Zakarpata]] u Sovjetsku Ukrajinu u okviru koje je [[1946.]] osnovana [[Zakarpatska oblast]] sa središtem u [[Užgorod]]u. U narednim desetljećima Ukrajina ne samo da je dostigla prijeratni stupanj industrije i proizvodnje, nego je postala glavna udarna snaga među svim republikama Sovjetskog Saveza. Mnogi su [[Komunizam|komunistički]] vođe poput [[Nikita Hruščov|Nikite Hruščova]] i [[Leonid Brežnjev|Leonida Brežnjeva]] bili rodom iz Ukrajine. Ponovno je nastalo povoljno vrijeme za razvijanje rusko-ukrajinskih kulturnih i inih veza. Mnogi su sportaši, znanstvenici, pisci i pjesnici dolazili iz Ukrajine. Godine [[1954]]. kako bi obilježili 300. godišnjicu kako je ukrajinski hetman [[Bogdan Hmeljnicki]] ujedinio Ukrajinu s Rusijom, [[Ruska SFSR|Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika]] odrekla se [[Krim]]a, koji je pripojen Sovjetskoj Ukrajini. Nedaleko ukrajinskog grada [[Pripjat (naselje)|Pripjat]], na mjestu [[Černobilj|Černobilske]] nuklearne elektrane, [[26. 4.|26.4.]] [[1986]]. došlo je do eksplozije. Onečišćen je veliki dio sjeverne Ukrajine i veliko područje u susjednoj [[Belorusija|Bjelorusiji]]. Taj događaj kao i druga zbivanja samo su još dodatno potaknuli nezavisni pokret [[Narodni pokret Ukrajine|RUH]] (pokret) koji se zalagao za slom Sovjetskog Saveza u drugoj polovici osamdesetih. Ukrajina je proglasila svoju nezavisnost [[24. 8.]] [[1991]]. slijedeći primjer i ostalih sovjetskih republika. Jedna je od osnivača [[Zajednica Nezavisnih Država|Zajednice Nezavisnih Država]] (ZND). Dana 1. 12. [[1991.]] ukrajinski su glasači na referendumu nadmoćno izabrali samostalnu i nezavisnu Ukrajinu, i službeno su na taj način izašli iz Sovjetskog Saveza. SSSR će formalno prestati postojati [[25. 12.]] [[1991]]., a tim činom ukrajinska će nezavisnost biti i službeno priznata od strane međunarodne zajednice. === Samostalna Ukrajina === [[Datoteka:Л.Лук’яненко та В.Кобзар на зустрічі з українцями, 8 вер 1991.jpg|thumb|right|300px|[[Levko Lukjanenko]] i [[Volodimir Kobzar]] u prosvjedu ispred Doma kulture u gradu [[Pirjatin]]u iz [[8. augusta]] [[1991]]. Lukjanenko je autor "''Akta o proglašenju neovisnosti Ukrajine''" iz [[24. augusta]] [[1991]].]] Na čelu samostalne Ukrajine u razdoblju od [[1992.]] do [[2004.]] nalazit će se prvo predsjednik [[Leonid Kravčuk]], kojeg će potom zamijeniti [[Leonid Kučma]]. Leonid Kučma [[2004]]. objavljuje kako se više neće kandidirati na mjesto predsjednika. U novoj kampanji za predsjednika Ukrajine, pojavila su se dva glavna kandidata. Proruski orijentiran [[Viktor Janukovič]], tadašnji premijer Vlade, kojeg podržavaju i dotadašnji predsjednik Kučma i Rusija, i njegov glavni oponent [[Viktor Juščenko]], koji Ukrajinu želi okrenuti Zapadu i pokušati odvesti u [[Evropska unija|Europsku Uniju]]. U završnoj izbornoj utrci, Janukovič službeno odnosi tijesnu pobjedu, no Juščenko i njegove pristalice ne priznaju rezultate izbora, sumnjajući u njihovu vjerodostojnost. U zemlji izbija politička kriza. Oporba organizira masovne ulične prosvjede u Kijevu i drugim većim gradovima. Revolucija će ući u povijest pod nazivom [[Narančasta revolucija]], zbog zaštitne boje oporbenog predsjedničkog kandidata Juščenka. Ubrzo Vrhovni sud Ukrajine rezultate izbora proglašava nevaljanima. U ponovljenim izborima pobjedu odnosi sadašnji predsjednik Viktor Juščenko. Pet dana nakon objave rezultata Viktor Janukovič daje ostavku i 5.1. [[2005]]. raspušta se Vlada. Međutim, unutar pobjedničkog pokreta nastaju razmimoilaženja, tako da na izborima u martu 2006. pobjeđuje Janukovič, kojeg je nakon višesmjesečne političke krize Juščenko bio prisiljen u augustu imenovati novim premijerom. Na izvanrednim izborima 2007. godine je, međutim, pobijedio blok okupljen oko prozapadne političarke [[Julija Timošenko|Julije Timošenko]]. Godine 2008. u Ukrajini dolazi do teške ekonomske krize, poslije koje su se birači ponovno okrenuli filo-ruskom kandidatu [[Viktor Janukovič|Janukoviču]] koji je 2010. godine pobijedio na predsjedničkim izborima. Tijekom novog predsjedničkog mandata (2010–2014), Janukovič i njegova [[Partija regiona|Stranka regiona]] bili su optuženi za pokušaj stvaranja "[[Demokratura|kontrolirane demokracije]]" u Ukrajini, za centralizaciju odlučnih procesa i za pokušaj uništenja glavne oporbene stranke "Blok Julije Timošenko". Zatim, godine 2011. Timošenko je kaznena nakon sudske istrage zbog malverzacije javnih sredstava, jer je potpisala ugovor sa ruskom tvrtkom [[Gazprom]] o isporuci [[Zemni gas|zemnog gasa]]. Iste godine je pritvorena, jer je više puta prekršila naloge tužitelja da ne napušta [[Kijev]]. U novembru 2013. Janukovič nije potpisao [[Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju|Sporazum o pridruživanju]] Ukrajine [[Evropska unija|Europskoj uniji]] i mjesto toga nastavio je s bližim vezama sa [[Vladimir Putin|Putinovom]] [[Rusija|Rusijom]]. Nakon objave da će Ukrajina odustati od procesa pridruživanja [[EU|Evropskoj uniji]], nastali su masovni prosvjedi na ulicama [[Kijev]]a ([[Evromajdan]]), što je dovelo do "[[Revolucija dostojanstva (Ukrajina)|Revolucije dostojanstva]]" (18.–23. februara 2014). Prosvjednici su postavili kampove na kijevskom "[[Trg neovisnosti (Kijev)|Trgu neovisnosti]]", a u zimi između 2013. i 2014. su počeli preuzimati razne vladine zgrade, prvo u [[Kijev]]u, a kasnije u zapadnoj Ukrajini. Borbe između prosvjednika i policije dovele do oko 80 smrtnih slučajeva u februaru 2014. Sukobi su postajali sve nasilniji, a kulminirali su u februaru 2014. nasilnim smjenjivanjem Janukoviča i formiranjem nove prozapadne vlade na čelu sa premijerom [[Arsenij Jacenjuk|Arsenijem Jacenjukom]]. Nedugo potom je na [[Krim]]u došlo do [[Ruska aneksija Krima|ruske aneksije]] a u [[Donjecka oblast|Donjeckoj]] i [[Luganska oblast|Luganskoj oblasti]] do pojave pro-ruskog separatističkog pokreta koga je nova ukrajinska vlast krenula ugušiti vojnom silom te je tako došlo do [[Rat na istoku Ukrajine|oružanog sukoba]] koji i danas traje. === Rusko-ukrajinski rat === {{glavni|Rusko-ukrajinski rat|Invazija Rusije na Ukrajinu}} [[Datoteka:Выдвижение танкового подразделения в Киевской области в ходе вторжения на Украину 003.png|thumb|left|300px|Kretanje ruske kolone tenkova u Ukrajini, mart 2022.]] Dana [[20. februara]] [[2014.]] započeo je sukob između Ukrajine i njezinog rusofonskog dijela na istočnom i južnom djelu zemlje. Sukob je u međunarodnom tisku postao poznat kao [[Rat u Donbasu]]. Nakon [[Euromajdan]]skih prosvjeda i bijega proruskog predsjednika [[Viktor Janukovič|Viktora Janukoviča]], Rusija je, pod vodstvom [[Vladimir Putin|Vladimira Putina]], otvoreno intervenirala podržavajući proruske pobunjenike. U martu 2014. na Krimu je održan [[Referendum o statusu Krima|referendum]] koji proukrajinska strana nije priznala, nakon čega je Rusija anektirala regiju poluotoka. Istodobno, Putin je podržavao oružane pobune u istočnim ukrajinskim regijama Donjeck i Lugansk, gdje su nastale dvije separatističke narodne republike, [[Donjecka Narodna Republika]] i [[Luganska Narodna Republika]]. Rusija nije službeno objavila rat, a u sukobu su korištene lokalne milicije, plaćenici i neoznačene ruske specijalne snage. Između maja 2014. i maja 2015. Rusija je podržala stvaranje države pod nazivom [[Federativna Država Novorusija|Novorussija]], koja bi uključila Krim, Donjecku i Lugansku oblast. Projekt je propao, a rat se nastavio uz rusku podršku tim regijama, te sa ukrajinske strane uz američku podršku, pod [[Joe Biden|Bidenovom]] administracijom. Sukob je bio u fazi postupne stagnacije sve dok Rusija nije 24. februara 2022. pokrenula veliku [[Invazija Rusije na Ukrajinu|vojnu invaziju na Ukrajinu]] sa sjevera (iz [[Aleksandar Lukašenko|Lukašenkove]] [[Bjelorusija|Bjelorusije]]), istoka i juga. Početni cilj bio je svrgnuti kijevsku vladu i okupirati veliki dio zemlje. Napad je doveo do brzog napredovanja na istočnom frontu za Ruse, ali zbog vojne podrške Zapada ([[SAD]], [[Europska Unija|EU]], [[NATO]]), ubrzo je naišao na snažan ukrajinski otpor. Sukob traje već nekoliko godina, uzrokujući milijune izbjeglica, desetke tisuća mrtvih, velik broj ranjenih i osakaćenih te vrlo veliku ekonomsku i infrastrukturnu štetu. == Geografija == [[Datoteka:Ukraine relief location map.jpg|thumb|right|350px|Fizička karta Ukrajine.]] Ukrajina je prostrana i prilično raznovrsna zemlja. Proteže se približno 1.250 kilometara od istoka do zapada i oko 1.000 kilometara od sjevera do juga. Prije rata zemlja je zauzimala površinu od 603.628 km², što je ju činilo većom od kontinentalne [[Francuska|Francuske]] ili [[Španija|Španjolske]]. Oko 70% stanovništva živi u gradskim naseljima, dok 30% živi u mjestima s manje od 15.000 stanovnika. Zauzvrat, područje Ukrajine je i dalje većim dijelom ruralno i poljoprivredno, a udio urbaniziranog teritorija (tj. fizički pokrivenog urbanom infrastrukturom) relativno je nizak. Približno 2,5 do 3% državnog teritorija je stvarno urbanizirano. Ukrajina graniči sa sedam zemalja: [[Rusija|Rusijom]], [[Bjelorusija|Bjelarusijom]], [[Poljska|Poljskom]], [[Slovačka|Slovačkom]], [[Mađarska|Mađarskom]], [[Rumunija|Rumunjskom]] i [[Moldavija|Moldavijom]]. Najduže granice dijeli s Rusijom, a zatim s Bjelarusijom. Uz navedene susjedne zemlje, također graniči s [[Pridnjestrovlje]]m te – s obzirom na sadašnje ratno stanje – [[Republika Krim|Republikom Krimom]], [[Luganska Narodna Republika|Luganskom Republikom]] i [[Donjecka Narodna Republika|Donjeckom Republikom]], nepriznatim republikama koje je Ruska Federacija u međuvremenu pripojila. Samo oko 5% teritorija Ukrajine je [[Planina|planinsko]]. Reljefi se uglavnom nalaze na zapadu ([[Karpati]], [[Karpatska Rutenija|Zakarpatje]], [[Ivano-Frankivska oblast|Ivano-Frankivska]], [[Lavovska oblast|Lavovska]] i [[Černivecka oblast|Černivska oblast]]) i na jugu ([[Krimske planine|Krimska visoravan]]). Najviši vrhovi su planina [[Hoverla]] (2.061 m) i planina [[Roman-Koš]] (1.545 m). Oko 42% teritorija je brežuljkasto, dok je 53% teritorija sasvim ravničarsko ili s blagim reljefom. To je područje izuzetno pogodno za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]], gusto naseljeno i dobro infrastrukturno razvijeno. Država ima 2.782 kilometara morske obale, što čini cijeli sjeverni rub [[Crno more|Crnog mora]]. Na 10% ukrajinskog teritorija klimatski utječe Crno more. Središnji dio zemlje zauzima [[Ukrajinska nizina]], dio [[Sarmatska ravnica|Sarmatske ravnice]], kroz koju protječu veliki vodotoci kao što su [[Dnjepar (rijeka)|Dnjepar]], [[Južni Bug|Bug]], [[Desna (Dnjepar)|Desna]] i [[Severski Donjec|Siverski Donjec]]. To je poljoprivredno srce Ukrajine i jedno od glavnih žitnica na planetu. U ovom području nalaze se brojni gradovi: [[Kijev]], [[Černihiv]], [[Sumi]], [[Poltava]], [[Kropivnicki]], [[Harkiv]], [[Dnjepar (grad)|Dnjepro]], [[Zaporižja]], [[Kramatorsk]], [[Slavjansk]], [[Mikolajiv]], [[Herson]], [[Melitopolj]]. Zemljom protječe niz velikih rijeka, među kojima se ističu: * [[Dnjepar (rijeka)|Dnjepar]], presijeca zemlju na pola, nacionalna rijeka Ukrajine i središnja vodna i kulturna arterija; * [[Dnjestar]], izvire u sjevernim [[Karpati]]ma i utječe u [[Crno more]] blizu [[Odesa|Odese]], rijeka važna za poljoprivredu i kao prirodna granica, teče uz [[Moldavija|Moldaviju]] i [[Pridnjestrovlje]]; * [[Severski Donjec|Siverski Donjec]], lijevi pritok [[Don]]a, protječe kroz Harkivsku, Luhanjsku i Donjecku oblast, glavni je izvor vode za istočnu Ukrajinu i za regiju Donbasa; * [[Južni Bug]], važna rijeka za poljoprivredu u jugozapadnim oblastima [[Vinica (Ukrajina)|Vinicja]] i [[Mikolajiv]]; * [[Desna (Dnjepar)|Desna]], pritok Dnjepra, mirna i plovna rijeka, historijska prirodna granica na sjeveru. Cijeli jug zemlje zauzima [[stepa]], dio ogromnog [[Eurazijska stepa|eurazijskog pojasa stepa]]. Koncentrirana je u području od lijeve obale Dnjepra prema Donbasu i [[Azovsko more|Azovskom moru]], od Odese do Mikolajiva, Hersona, Zaporižja, Dnjepra i Donjecka. U okolici [[Ternopilj]]a, [[Hmeljnicki|Hmeljnickog]] i [[Vinica (Ukrajina)|Vinicije]] nalaze se [[Podolska brda]], područje brežuljkastih uzvišenja i valovitih visoravni koje se uzdižu iznad velike ukrajinske nizine, ali ne dosežu visine Karpata. === Klima === {{multiple image <!-- Layout parameters --> | align = right | direction = | background color = | total_width = 450px | caption_align = center | image1 = Koppen-Geiger Map UKR present.svg | alt1 = | link1 = | thumbtime1 = | caption1 = Područje Ukrajine prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji klime]]. | image2 = Solar Map of Ukraine.png | alt2 = | link2 = | thumbtime2 = | caption2 = Ukrajina prema zonama ozračivanja sunca. }} Ukrajina se nalazi u srednjim geografskim širinama i općenito ima [[Kontinentalna klima|kontinentalnu klimu]], osim njezinih južnih obala, koje imaju [[Polupustinjska klima|hladnu polusušnu]] i [[Vlažna subtropska klima|vlažnu suptropsku klimu]]. Prosječne godišnje temperature kreću se od 5,5 do 7 °C na sjeveru do 11 do 13 °C na jugu. U [[Kijev]]u se ljetne temperature kreću između 27 i 32°C, a povremeno dosežu i 35-38 °C. Zimi kreću se između –5 °C i –7 °C, ponekad se spuštajući i do –20 °C. Gradovi s najnižim temperaturama su [[Lugansk]], [[Harkiv]] i [[Sumi]], na koje utječu prodori sibirske hladnoće. S druge strane, najviše temperature bilježe se na [[Krim]]u, koji ima klimu nalik sredozemnom, iako su žestoke vrućine zabilježene i u Luhansku tijekom valova vrućine. Trajanje zime razlikuje se ovisno o krajevima, na Krimu se temperature nikada ne spuštaju ispod 0°C, dok u drugim područjima zima može potrajati i do četiri ili pet mjeseci. U središnjoj Ukrajini snijeg pada gotovo bez prestanka od početka decembra do kraja februara. Najviše [[Padavine|oborina]] bilježi se na zapadu i sjeveru zemlje, dok su najniže količine uočenе na istoku i jugoistoku. Zapadna Ukrajina, osobito područje [[Karpati|Karpata]], prima oko 120 centimetara oborina godišnje, dok [[Krim]] i obalna područja uz [[Crno more]] dobivaju u prosjeku oko 40 centimetara. Očekuje se da će dostupnost vode iz velikih riječnih slivova opadati zbog [[Klimatska promjena|klimatskih promjena]], osobito tijekom [[Ljeto|ljeta]], što predstavlja rizik za [[Poljoprivreda|poljoprivredni]] sektor. Negativni utjecaji klimatskih promjena na poljoprivredu najviše se osjećaju na jugu zemlje, koji ima stepsku klimu. Na sjeveru bi neke kulture mogle imati koristi od produžene vegetacijske sezone. [[Svjetska banka]] navodi da je Ukrajina izrazito ranjiva na klimatske promjene. == Administrativna podjela Ukrajine == {{V. također|Administrativna podjela Ukrajine|Oblasti u Ukrajini|Rajoni Ukrajine}} [[Datoteka:Ukraine, administrative divisions (claims hatched) - cs - colored.svg|thumb|right|300px|Administrativna karta Ukrajine.]] Ukrajina je podijeljena na 24 administrativne jedinice koje se nazivaju oblastima, jednu autonomnu republiku i dva grada s posebnim statusom. Oblasti se dijele na manje jedinice koje se nazivaju rajonima. Većina se ukrajinskih oblasti naziva prema oblasnom središtu (npr. Lavovska oblast). Uz to, još se tradicionalno na korijen riječi oblasnog središta dodaje sufiks –ščin- i na taj način su nastali tradicionalni nazivi poput Odeščina, Kijevščina (usp. hrv. Labinština). Iznimka tog pravila su Volinjska i Zakarpatska oblast sa središtima u [[Luck]]u i [[Užgorod]]u. Kijev kao glavni grad je administrativno zasebna jedinica koja je ujedno i središte istoimene oblasti. Uz njega, još je [[Sevastopolj]] grad s posebnim statusom. Oblasno središte je najčešće najveći i najrazvijeniji grad u regiji. === Autonomna Republika Krim === [[Autonomna Republika Krim]] (ukr. Автономна Республіка Крим), nekada se nazivala Krimska oblast Ukrajinske SSR, zemljopisno je smještena na krimskom poluotoku na jugu Ukrajine. Glavni grad AR Krim je [[Simferopolj]]. <div style="height: 220px; overflow: auto; padding: 3px; border:1px solid #AAAAAA; reflist4" > {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=2 style="text-align:left; border:1px solid #ddd; font-size:90%; " summary="links to Ukraine's oblasts and their capital cities" |+ style="vertical-align:bottom; text-align:left; font-size:111%; font-weight:bold; padding:.5em 0;" | Popis ukrajinskih oblasti |- style="background:#ddd; vertical-align:top;" ! style="text-align:left; font-weight:normal;" | Oblast (hrvatski) ! style="text-align:left; font-weight:normal;" | Oblast (ukrajinski) ! style="text-align:left; font-weight:normal;" | Tradicionalni naziv ! style="text-align:left; font-weight:normal;" | Oblasno središte |- style="vertical-align:top;" | Čerkaška oblast | Черкаська область <br />''Čerkas'ka oblast''' | Черкащина <br />''Čerkaščyna'' | Черкаси, (Čerkasy)/ Čerkasi |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Černigivska oblast | Чернігівська область <br />''Černigivs'ka oblast''' | Чернігівщина <br />''Černigivščyna'' | Чернігів, Černigiv |- style="vertical-align:top;" | Černivačka oblast | Черніветська область <br />''Černivets'ka oblast''' | Чернівеччина <br />''Černiveččyna'' | Чернівці, Černivci |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Dnjipropetrovska oblast | Дніпропетровська область <br />''Dnipropetrovs'ka oblast''' | Дніпропетровщина <br />''Dnipropetrovščyna'' | Дніпропетровськ (Dnipropetrovs'k)/ Dnjipropetrovsk |- style="vertical-align:top;" | Donečka oblast | Донецька область <br />''Donets'ka oblast''' | Донеччина <br />''Doneččyna'' | Донецьк, (Donec'k)/ Doneck |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Ivano-Frankivska oblast | Івано-Франківська область <br />''Ivano-Frankivs'ka oblast''' | Івано-Франківщина <br />''Ivano-Frankivščyna'' | Івано-Франківськ, (Ivano-Frankivs'k) / Ivano-Frankivsk |- style="vertical-align:top;" | Harkovska oblast | Харківська область <br />''Harkivs'ka oblast''' | Харківщина <br />''Harkivščyna'', <br />ili Слобожанщина <br />''Slobožanščyna'' | Харків, Harkov |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Hersonska oblast | Херсонська область <br />''Hersons'ka oblast''' | Херсонщина <br />''Hersonščyna'' | Херсон, Herson |- style="vertical-align:top;" | Hmeljnička oblast | Хмельнитська область <br />''Hmel'nyts'ka oblast''' | Хмельниччина <br />''Hmel'nyččyna'' | Хмельницький, (Hmel'nyc'kyj)/ Hmeljnicki |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Kijevska oblast | Київська область <br />''Kyjivs'ka oblast''' | Київщина <br />''Kyjivščyna'' | Київ, (Kyjiv)/ Kijev |- style="vertical-align:top;" | Kirovogradska oblast | Кіровоградська область <br />''Kirovograds'ka oblast''' | Кіровоградщина <br />''Kirovogradščyna'' | Кіровоград, Kirovograd |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Luganska oblast | Луганська область <br />''Lugans'ka oblast''' | Луганщина <br />''Luganščyna'' | Луганськ, (Lugans'k) / Lugansk |- style="vertical-align:top;" | Lavovska oblast | Львівська область <br />''L'vivs'ka oblast''' | Львівщина <br />''L'vivščyna'' | Львів, (L'viv) / Lavov |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Mikolajivska oblast | Миколаївська область <br />''Mykolaivs'ka oblast''' | Миколаївщина <br />''Mykolajivščyna'' | Миколаїв, (Mykolajiv) / Mikolajiv |- style="vertical-align:top;" | Odeška oblast | Одеська область <br />''Odes'ka oblast''' | Одещина <br />''Odeščyna'' | Одеса, Odesa |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Poltavska oblast | Полтавська область <br />''Poltavs'ka oblast''' | Полтавщина <br />''Poltavščyna'' | Полтава, Poltava |- style="vertical-align:top;" | Rivanjska oblast | Рівненська область <br />''Rivnens'ka oblast''' | Рівненщина <br />''Rivnenščyna'' | Рівне, Rivne |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Sumska oblast | Сумська область <br />''Sums'ka oblast''' | Сумщина <br />''Sumščyna'' | Суми, (Sumy) / Sumi |- style="vertical-align:top;" | Ternopiljska oblast | Тернопільська область <br />''Ternopil's'ka oblast''' | Тернопільщина <br />''Ternopil'ščyna'' | Тернопіль, (Ternopil') / Ternopilj |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Vinička oblast | Віннитська область <br />''Vinnyts'ka oblast''' | Вінниччина <br />''Vinnyččyna'' | Вінниця, (Vinnycja) / Vinicja |- style="vertical-align:top;" | Volinjska oblast | Волинська область <br />''Volyns'ka oblast''' | Волинь <br />''Volyn''' | Луцьк, (Luc'k)/ Luck |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Zakarpatska oblast | Закарпатська область <br />''Zakarpats'ka oblast''' | Закарпаття <br />''Zakarpattja'' | Ужгород, Užgorod |- style="vertical-align:top;" | Zaporiška oblast | Запорізька область <br />''Zaporiz'ka oblast''' | Запоріжчина <br />''Zaporižčyna'' | Запоріжжя, (Zaporižžja)/ Zaporižja |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Žitomirska oblast | Житомирська область <br />''Žytomyrs'ka oblast''' | Житомирщина <br />''Žytomyrščyna'' | Житомир, (Žytomyr)/ Žitomir |} </div> ==Jezik== {{glavni|Ukrajinski jezik|Ruski jezik}} Službeni jezik Republike Ukrajine je [[ukrajinski jezik|ukrajinski]],<ref name="Contitution1996">{{en}} {{cite web |url= https://rm.coe.int/constitution-of-ukraine/168071f58b |title= Constitution of Ukraine. Article 10 (Version adopted on June 28th, 1996) |last= |first= |date= |website= |publisher= |accessdate= 22. 02. 2023 |quote=}} : ''Стаття 10.'' Державною мовою в Україні є українська мова.</ref> [[Slavenski jezici|slavenski jezik]] iz skupine [[Istočnoslavenski jezici|istočnoslavenskih jezika]], s prvim klicama nastalim u okviru [[Staroslavenski jezik|staroistočnoslavenskog jezika]] kojim se govorilo unutar [[Kijevska Rus|Kijevske Rusi]]. Ukrajinski i ruski dakle dijele zajedničko historijsko ishodište – [[Kijevska Rusija|Kijevsku Rusiju]] – i počeli su se postupno razlikovati nakon [[Mongolski pohod na Europu|mongolske invazije]] ([[13. vijek|1237-1240]]) i fragmentacije kijevske države. Sjeveroistočno jezična zona će se razviti oko [[Moskva|Moskve]] i [[Vladimir (Rusija)|Vladimira]], stvoreći [[ruski]], dok će jugozapadno područje imati svoje pučko narječje koje će gravitirati oko Kijeva, [[Volinj|Volinije]], [[Galicija (srednja Evropa)|Galicije]] i na području [[Poljsko-Litvanska Unija|Poljsko-litavskog Saveza]]. Suvremeni ukrajinski oblikovao je se krajem [[18. vijek]]a, pri čemu djelo ''Enejida'' ({{jez-uk|Енеїда}}, [[1798.]]) autora [[Ivan Kotljarevski|Ivana Kotljarevskog]] simbolički označava njegovo prvo puno pojavljivanje. Prva kodifikacija ukrajinskog jezika odvija se između [[17. vijek|17.]] ([[Lavrentij Zizanij]], [[Meletij Smotricki]]) i [[19. vijek|19. stoljeća]] ([[Oleksij Pavlovski]]). Znanje [[ruski jezik|ruskog jezika]] u Ukrajini je iznimno važno kako na kulturnom tako i na ekonomskom planu. Ukrajinski govori oko 55% dok ruski oko 45% stanovništva.{{efn|Oko 67,5% stanovnika smatra ukrajinski svojim materinjim jezikom, dok ruski smatra 29.6% stanovnika, prema popisu iz 2001.}} Književni ukrajinski vlada nad Ruskom u zapadnoj Ukrajini, ponajprije u krajevima oko [[Lavov]]a, dok Ruski prevladava u istočnoj Ukrajini i jak je u velikim gradovima (uključujući Kijev). Istodobno je ''suržik''{{efn|Suržik {{jez-uk|суржик}}, mješavina ukrajinskog i ruskog, karakterističan po korištenju ukrajinske gramatike i fonetike i ruskog vokabulara.}} rasprostranjen po ruralnim područjima i manjim gradovima. Istočna Ukrajina je pod snažnim ruskim jezičnim utjecajem. Na Krimu, ukrajinski jezik je u potpunosti odsutan, unatoč silnim pokušajima njegova uvođenja kao jedinog dopuštenog jezika u administraciji, medijima i reklamiranju. Broj učenika koji se školuju na ruskom jeziku znatno je pao u posljednjih deset godina (s 41% na 9%), mada su mnoge ukrajinske gradske škole ''[[de facto]]'' ruskojezične, osobito na istoku i jugu zemlje. Ruski i nadalje ostaje jezik međunarodnog sporazumijevanja za velik broj Ukrajinaca i jezik koji je razumljiv širom Ukrajine. Drugi regionalni jezici koje Republika Ukrajina priznaje po zakonu su:<ref name="Minority"/> [[armenski jezik|armenski]], [[bjeloruski jezik|bjeloruski]], [[bugarski jezik|bugarski]], [[krimskotatarski jezik|krimskotatarski]], [[gagauški jezik|gagauški]], [[njemački jezik|njemački]], [[grčki jezik|grčki]], [[mađarski jezik|mađarski]], [[Karaimski jezik|karaimski]], [[krimčački jezik|krimčački]], [[moldavski jezik|moldavski]], [[poljski jezik|poljski]], [[romski jezik|romski]], [[rumunjski jezik|rumunjski]], [[ruski jezik|ruski]], [[rusinski jezik|rusinski]], [[slovački jezik|slovački]], [[jidiš]]. Ukrajinski i ruski dijele približno 60% leksičke građe. Fonetski gledano, ukrajinski zvuči mekše i melodičnije, ćirilično slovo [г] izgovara se kao zvučni glotalni frikativ (/ɦ/), dok u ruskom jeziku predstavlja tvrdi, guturalni "g". Kako bi se taj zvuk razlikovao, u ukrajinskom se za tvrdi "g" koristi slovo ґ. Ukrajinski samoglasnici su stabilniji, dok ruski pokazuje znatne varijacije kod nenaglašenih samoglasnika i zadržava pojavu ''akanja''. U mnogim imenicama i toponimima ukrajinski jezik govori [i] tamo gdje ruski ima [o] – na primjer: Harkiv/Harkov, Ljviv/Ljvov. Što se tiče pravopisa, ćirilična slova ї, є, ґ i і postoje samo u ukrajinskom, dok se ы, э i ё pojavljuju samo u ruskom. Gramatički gledano, ukrajinski zadržava [[vokativ]], padež koji je u ruskom skoro potpuno iščeznuo. == Demografija == [[Datoteka:Population density in Ukraine.png|thumb|left|175px|Gustoća naseljenosti Ukrajine po rajonima.]] Ukrajina je izrazito urbanizirana zemlja, a njezine industrijske regije na istoku i jugoistoku najgušće su naseljene — naime, oko 67% ukupnog stanovništva živi u urbanim područjima. Ukrajina broji najmanje 30 gradaova s više od 150.000 stanovnika te tri grada koja premašuju milijun stanovnika u urbanom području ([[Kijev]], [[Harkiv]], [[Odesa]]). Krajem [[17. vijek|17. stoljeća]] bilo je otprilike četiri milijuna Ukrajinaca.<ref name="Subtelny2000">{{en}} {{Cite book |last1=Subteljni | first1=Orest | authorlink1 = Orest Subteljni | date=2000 | title= Ukraine: A History |url= | publisher= University of Toronto Press | location= Toronto | isbn= | p=152 | ref = }}</ref> Početkom [[20. vijek]]a ukrajinsko stanovništvo, tada u sastavu [[Rusko Carstvo|Ruskog Carstva]], snažno je poraslo. Između [[1913.]] i [[1924.]] došlo je do naglog pada, uzrokovanog ratovima, bolestima i revolucijom. Od [[1924.]] nadalje broj stanovnika Ukrajine rastao je u gotovo neprekinutoj uzlaznoj putanji, dosegnuvši približno 52 milijuna ljudi [[1993.]] godine. Nakon [[Raspad Sovjetskog Saveza|raspada Sovjetskog Saveza]] i proglašenja neovisnosti, Ukrajina je počela postupno gubiti stanovništvo, što je kulminiralo slomom koji je započeo ratom 2022. godine. Prije [[Invazija Rusije na Ukrajinu|ruske invazije na Ukrajinu]] [[2022.]] godine, procjenjivalo se da je zemlja imala više od 41 milijun stanovnika te je bila osma najmnogoljudnija država u Europi. Rat je doveo do drastičnog pada broja stanovnika, zbog poginulih u sukobu, nestalih osoba i ljudi koji su izbjegli pred ratom. Procjenjuje se da je u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]] u Ukrajini umrlo oko 1,3 milijuna ljudi, dok je tijekom [[Ruska revolucija|Ruske revolucije]] i [[Ruski građanski rat|građanskog rata]] umrlo približno 2,3 milijuna ljudi. Procjene govore da je tijekom [[Holodomor]]a umrlo između 3,3 i 3,5 milijuna ljudi. Razdoblje [[gulag]]a, [[Velika čistka|Velikog terora]] i [[staljin]]ističkih čistki usmrtilo je oko 120.000 ljudi. Tijekom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i [[Holokaust|Šoaha]] procjenjuje se da je u Ukrajini umrlo oko 7,4 milijuna ljudi. Treba također imati na umu da Ukrajina ima dugu historiju iseljavanja, dijelom prema [[Rusija|Rusiji]] (odnosno [[Rusko Carstvo|Ruskom Castvu]] i [[Sovjetski Savez|Sovjetskom Savezu]]), a dijelom prema [[Europa|Europi]], ali i prema [[Sjedinjene Države|Sjedinjenim Državama]], [[Kanada|Kanadi]], [[Australija|Australiji]] i [[Brazil]]u. Među najvažnijim historijskim ukrajinskim migracijskim tokovima ističu se oni prema [[Poljska|Poljskoj]], [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarskoj]] i prema [[Njemačka|Njemačkoj]]. Ukrajinska dijaspora razvila je vrlo značajne zajednice u Kanadi i Sjedinjenim Državama. Ako se demografska rasprava usmjeri prema nacionalnoj pripadnosti, vidimo da je Ukrajina relativno homogena država, s prilično izraženom manjinskom sastavnicom koja je geografski jasno ukorijenjena. Etnički [[Ukrajinci]] sačinjavaju oko 77,8% sveukupnog stanovništva Ukrajine. Od nacionalnih manjina najbrojniji su [[Rusi]] (17,3%) iza kojih slijede [[Rusini (Ukrajina)|Rusini]] (u [[Zakarpatska oblast|Zakarpatskoj oblasti]]) oko 0,9%. Važno je napomenuti da službena ukrajinska vlast ne priznaje Rusine kao poseban narod, već kao dio ukrajinskog etnosa, a njihov [[Istočnorusinski jezik|rusinski jezik]], ukrajinskim dijalektom. U [[Hrvatska|Hrvatskoj]] i [[Srbija|Srbiji]], Rusini (v. [[Panonski Rusini]]) su priznati kao nacionalna manjina. Od ostalih manjina prisutni su [[Rumuni|Rumunji]] i [[Moldavci]] (0,8%), [[Belorusi|Bjelorusi]] (0,6%), [[Krimski Tatari]] (0,5%), [[Bugari]] (0,4%), [[Mađari]], [[Poljaci]] (0,4%) i [[Jevreji|Židovi]] (0,3%). === Gradovi === '''{{glavni|Popis gradova u Ukrajini}}''' [[Datoteka:Kryvyi_Rih_Old_Town_(cropped).jpg|thumb|right|380px|Stari dio [[Krivij Rih|Krivog Roga]].]] Veći gradovi Ukrajine su:{{efn|Podaci po popisu iz 2001. godine.}}<ref name="gazetteer">{{en}} {{cite web |url= http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1120760399&men=gcis&lng=en&gln=xx&dat=32&geo=-220&srt=1npn&col=aohdq&pt=c&va=x |title= Ukraine: largest cities and towns and statistics of their population |last= |first= |date= |website= |publisher= |accessdate= 22. 02. 2023 |quote= |archive-date= 2012-12-10 |archive-url= https://archive.today/20121210043906/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1120760399&men=gcis&lng=en&gln=xx&dat=32&geo=-220&srt=1npn&col=aohdq&pt=c&va=x |dead-url= yes }}</ref> * [[Kijev]] – oko 2.611.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Harkov]] – oko 1.471.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Dnjepar (grad)|Dnjepar]] – oko 1.065.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Odesa]] – oko 1.029.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Donjeck]] – oko 1.016.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Zaporožje]] – oko 815.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Lavov]] – oko 732.818 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Krivij Rih]] – oko 669.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Mikolajiv]] – oko 514.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; == Kultura == {{glavni|Ukrajinska kultura}} === Kulturna baština === [[Datoteka:Ранкові промені на Синевирі.jpg|thumb|right|340px|[[Nacionalni park Sinevir]]]] Spomenici [[Svjetska baština|Svetske baštine]] ([[UNESCO]]) u Ukrajini<ref>{{en}} {{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/ua|title=Ukraine: properties inscribed on the World Heritage List|date=|accessdate=21. 2. 2023}}</ref>: * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] U [[Kijev]]u: [[Saborna crkva Svete Sofije u Kijevu|Katedrala Sv. Sofije]] i srodne samostanske građevine, [[Kijevo-pečerska lavra]] (1990); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Stari grad (Lavov)|Stari grad]] u [[Lavov]]u (1998); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Struveov luk|Struveov geodetski luk]] (2005); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Iskonske bukove šume Karpata i drugih regija Evrope|Iskonske bukove šume Karpata]] (2007); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Rezidencija Bukovskih i Dalmatinskih mitropola]] (2011); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Herson Taurijski|Drevni grad Hersonesus]] (2013); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Drvene crkve poljskih i ukrajinskih Karpata]] (2013); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Odesa|Historijsko središte Odese]] (2023). == Vanjske veze == * '''Zvanične stranice''' ** [http://www.president.gov.ua/en/ Predsednik Ukrajine] – Zvanična stranica ** [http://www.rada.gov.ua Parlament Ukrajine] – Zvanična stranica ** [http://www.kmu.gov.ua/control/en Portal Vlade Ukrajine] – Zvanična stranica ** [https://archives.gov.ua/ua/ Arhiva Ukrajine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060709183514/http://www.archives.gov.ua/Eng/ |date=2006-07-09 }} * '''Ostale veze''' ** [http://www.museum.com.ua/en/fondu/history.html Historija cirkulacije novca u Ukrajini]. ''Brief history of money circulation in Ukraine'' (Odessa Numismatics Museum) ** [http://www.museum.com.ua/project/eng/vist/dengi/dengi.html Prva ukrajinska valuta. ''Odessa Numismatics Museum''] == Napomene == {{notelist}} == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin}} * {{en}} {{Cite book |last=Evans |first=Andrew |authorlink= |date=2007 |title=Ukraine. The Bradt Travel Guide |url=https://www.google.com/books/edition/Ukraine/Aom0E2HTVkEC |publisher=Bradt Travel Guides |location=Chalfont St Peter (UK) |isbn=9781841621814 |pages=440 |ref= }} * {{uk}} {{cite web |url= https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=254%EA%2F96%2D%E2%F0#Text |title= Ustav Ukrajine (<small>Конституція України</small>) |last= |first= |date= 1996 |website= |publisher= [[Verhovna Rada Ukrajine|Verhovna Rada]] |accessdate= 22. 02. 2023 |quote= |archive-date= 2024-07-07 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240707141220/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=254%EA%2F96-%E2%F0#Text }} {{refend}} {{Commonscat|Ukraine}} Mnogo više na : {{wikivoyage|Ukraine}} {{Slovenske države}} {{Evropa}} {{CIS}} {{Politika Ukrajine}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ukrajina| ]] [[Kategorija:Istočna Evropa]] [[Kategorija:Države u Evropi]] ecnvpn73jnbveurx3ijrysuztgejnfy 42656303 42656300 2026-07-18T03:55:10Z Inokosni organ 160059 bespotrebno 42656303 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zemlja | mikronacija = | konvencionalno_dugo_ime = Ukrajina | ime = | izvorno_ime = Україна | ime_genitiv = Ukrajine | status = | zastava = Flag of Ukraine.svg | alt_flag = | zastava2 = | alt_flag2 = | grb = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | alt_coat = | tip_simbola = | geslo = | geslo_prijevod = | državna_himna =''[[Šče ne vmerla Ukrajina]]'' | kraljevska_himna = | drugi_simbol = | tekst_simbol = | drugi_tip_simbola = | tekst_tipa_simbola = | slika_karte = Europe-Ukraine (disputed territory).svg | loctext = | alt_map = | opis_karte = položaj Ukrajine u Evropi (zeleno i tamonzeleno; okupirane teritorije označene svjetlozeleno) | slika_karte2 = 800pxUkraine topo de.jpg | alt_map2 = | opis_karte2 = | glavni_grad = [[Kijev]] | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | najveći_grad = | tip_najvećeg_naselja = | najveće_naselje = | službeni_jezici = [[ukrajinski jezik|ukrajinski]] | nacionalni_jezici = | regionalni_jezici = 18 priznatih regionalnih jezika<ref name="Minority">{{cite web | url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17 | title=Law of Ukraine "On Principles of State Language Policy" (Current version — Revision from 01.02.2014) | publisher=Zakon2.rada.gov.ua | work=Document 5029-17, Article 7: Regional or minority languages Ukraine, Paragraph 2 | date=1 February 2014 | accessdate=30. IV 2014}}</ref> | etničke_grupe = {{unbulleted list | 77,8% [[Ukrajinci]] | 17,3% [[Rusi]] | {{nowrap|4,9% ostali}} }} | etničke_grupe_godina = 2001 | religija = | demonim = | org_tip = | članstvo = | tip_vlasti = | vođa_titula1 = [[Predsjednik Ukrajine|predsjednik]] | vođa_ime1 = [[Volodimir Zelenskij]] | vođa_titula2 = [[Premijer Ukrajine|premijer]] | vođa_ime2 = [[Sergij Korecki]] | vođa_titula3 = [[predsjednik Vrhovne rade]] | vođa_ime3 = [[Ruslan Stefančuk]] | vođa_titula4 = | vođa_ime4 = | vođa_titula5 = | vođa_ime5 = | vođa_titula6 = | vođa_ime6 = | vođa_titula7 = | vođa_ime7 = | vođa_titula8 = | vođa_ime8 = | vođa_titula9 = | vođa_ime9 = | zakonodavac = | gornji_dom = | donji_dom = | suverenitet_tip = | suverenitet_napomena = | uspostava_događaj1 = | uspostava_datum1 = | uspostava_događaj2 = | uspostava_datum2 = | uspostava_događaj3 = | uspostava_datum3 = | uspostava_događaj4 = | uspostava_datum4 = | uspostava_događaj5 = | uspostava_datum5 = | uspostava_događaj6 = | uspostava_datum6 = | uspostava_događaj7 = | uspostava_datum7 = | uspostava_događaj8 = | uspostava_datum8 = | uspostava_događaj9 = | uspostava_datum9 = | uspostava_događaj10 = | uspostava_datum10 = | uspostava_događaj11 = | uspostava_datum11 = | uspostava_događaj12 = | uspostava_datum12 = | površina_km2 = 603.628 | površina_oznaka = | površina_fusnota = | površina_rang = | vode = | površina_oznaka2 = | površina_podaci2 = | površina_oznaka3 = | površina_podaci3 = | stanovništvo_proc = 44.291.413<ref name="pop">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html |title=People and Society: Ukraine |publisher=CIA World Factbook |accessdate=18. VII 2014 |archive-date=2016-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709035611/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html |dead-url=yes }}</ref> | stanovništvo_proc_godina = | stanovništvo_proc_rang = | stanovništvo_oznaka2 = | stanovništvo_podaci2 = | stanovništvo_oznaka3 = | stanovništvo_podaci3 = | stanovništvo_popis = | stanovništvo_popis_godina = | stanovništvo_popis_rang = | gustoća_stanovništva = | stanovništvo_gustina_rang = | broj_članica = | GDP_PPP = | GDP_PPP_rang = | GDP_PPP_godina = | GDP_PPP_per_capita = | GDP_PPP_per_capita_rang = | GDP_nominal = | GDP_nominal_rang = | GDP_nominal_godina = | GDP_nominal_per_capita = | GDP_nominal_per_capita_rang = | Gini = | Gini_ref = | Gini_rang = | Gini_godina = | Gini_promjena = | HDI = | HDI_ref = | HDI_rang = | HDI_godina = | HDI_promjena = | valuta = [[ukrajinska grivnja]] | valuta_kod = UAH | vremenska_zona = [[UTC+2]]<ref name="timechange">{{cite web |url=http://ua.korrespondent.net/ukraine/events/1273613-rishennya-radi-ukrayina-30-zhovtnya-perejde-na-zimovij-chas |title=Рішення Ради: Україна 30 жовтня перейде на зимовий час " Події " Україна " Кореспондент |publisher=Ua.korrespondent.net |accessdate=31. XI 2011}}</ref> | utc_nadom = | vremenska_zona_DST = [[UTC+3]] | utc_nadom_DST = | DST_napomena = | antipodi = | datum_format = | pozivni_broj = [[Telefonski brojevi u Ukrajini|+380]] | svetac_zaštitnik = | internetski_nastavak = {{unbulleted list |[[.ua]] |[[.укр]]}} | službeni_website = | slika_karte3 = | širina_karte = | alt_map3 = | opis_karte3 = | fusnota_a = | fusnota_b = | fusnota_c = | fusnota_d = | fusnota_e = | fusnota_f = | fusnota_g = | fusnota_h = | fusnota_1 = | fusnota_2 = | fusnota_3 = | fusnota_4 = | fusnota_5 = | fusnota_6 = | fusnota_7 = | fusnota_8 = | komentar = }} '''Ukrajina''' ([[ukrajinski jezik|ukrajinski]]: '''Україна''' [[međunarodni fonetski alfabet|[ukrɑˈjinɑ]]] {{Audio|Uk-Україна (2).oga|slušaj}}), država u istočnoj [[Evropa|Europi]] od cirka 44 milijuna stanovnika ([[2015]])<ref name="pop"/>, samostalna od [[1991.]] godine, bivša članica [[SSSR]]-a a glavni grad je [[Kijev]]. Graniči sa [[Crno more|Crnim morem]] na jugu, [[Rusija|Ruskom Federacijom]] na istoku, [[Belorusija|Bjelorusijom]] na sjeveru, [[Poljska|Poljskom]] i [[Slovačka|Slovačkom]] na zapadu, [[Mađarska|Mađarskom]] na jugu, te [[Rumunija|Rumunjskom]] i [[Moldavija|Moldavijom]] na jugozapadu. == Porijeklo imena države == Područje Ukrajine je također bilo poznato kao ''[[Galičko-Volinjsko Kneževstvo|Rutenija]]'', a stanovnici kao ''[[Rusini (Ukrajina)|Ruteni]]'' ili ''Rusini''. U ruskoj historiografiji se spominje kao "Mala Rusija" ({{jez-ru|Малороссия}}). Ovo područje su u prethodnim stoljećima naseljavali [[Skiti]] i [[Sarmati]]. Sadašnje ime se tumači na različite načine, a ukrajinski stručnjak Vitalij Skljarenko objašnjava ime sa sljedećom interpretacijom: "zemlja naroda kojemu se pripada". Riječ <u>''Ukrajina''</u> (Україна, Украина) je [[Slavenski jezici|slavenskog]] porijekla – prema край<ref>{{lat}} {{cite web |url= http://monumentaserbica.branatomic.com/mikl2/main.php?id=12319&st=1&term= |title= край |last= |first= |date= |website= |publisher= Monumenta Serbica |accessdate= 22. 02. 2023 |quote= }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> – i prvotno je značila ono što danas nazivamo krajem, zemljom, prostorom. Rječju krajina se u ukrajinskom jeziku označava zemlja odnosno država, a riječ u-krajina označava nešto što se nalazi u državi odnosno matičnu zemlju. Najvjerojatnije riječ potječe iz indoeuropskog korijena *(s)krei- (odvajati, rezati). Neki [[jezikoslovlje|lingvisti]] smatraju da se riječ može tumačiti kao „najudaljeniji prostor” ili "pogranično područje", dok drugi riječ dovode u vezu sa "rodnim krajem" ili "vlastitom, svojom zemljom". Prvi put ime Ukrajina se spominje [[1187.]] godine u Kijevskom ljetopisu, u kome autor piše o smrti perejaslavskoga kneza.<ref name="Stacenko">{{uk}} {{cite news |last=Stacenko |first=Danilo |date=6. 4. 2021|title=Слово і назва Україна: від Київського літопису до Богдана Хмельницького |url=https://www.istpravda.com.ua/articles/2021/04/6/159278/ |work= |location=Історична правда |access-date=22. 2. 2023}}</ref> {{izdvojeni citat|I plakaše za njim svi Perejaslavci (…) a zbog njeg je i <u>Ukrajina</u> mnogo tugovala.|iz Kijevskoj ljetopisa 1187.{{efn|[...] плакашасѧ по немь вси Переӕславци . бѣ бо любѧ дроужиноу [...] бѣ бо кнѧзь добръ . и крѣпокъ на рати . и моужьствомъ крѣпкомъ показаӕсѧ и всѧкими добродѣтелми наполненъ Ѡ нем же <u>Оукраина</u> много постони [...]}}}} Otada će se naziv često javljati i u drugim ljetopisima u kojima će riječ uglavnom označavati pogranične zemlje koje su bile suprotstavljene državnom središtu u [[Kijev]]u. Sredinom 16. stoljeća naziv se javlja i u stranim izvorima, tako da je u pismu turskog [[sulejman I|sultana Sulejmana]] upućenom poljskom kralju [[Sigismund II August|Sigismundu]] [[1564.]] godine korišten izraz Ukrajina. Također od 16. stoljeća pa nadalje, naziv se koristi isključivo u značenju zemlje ili države naseljene Ukrajincima. Ime Ukrajina je također zabilježeno na europskim zemljopisnim kartama iz [[1650]], [[1666]], [[1720]] i dr. godina. Korištenje toga naziva u [[geografija|zemljopisima]] u potpunosti je odgovaralo stanju u narodu, među kojim je izraz bio vrlo proširen, a o tome nam svjedoče mnogobrojne pjesme posvećene zbivanjima u razdoblju od [[16. vijek|16.]] do [[18. vijek|18. stoljeća]]. Otada se ime iznimno proširilo uprkos tendenciji [[Rusija|ruske]] i [[Poljska|poljske]] vlasti koje su predlagale druge nazive, pa čak i zabranjivale korištenje imena Ukrajina, kao što je bio slučaj s [[rusko Carstvo|carskom Rusijom]] u [[19. vijek|19. stoljeću]]. == Historija Ukrajine == {{V. također|Historija Ukrajine}} === Prethistorijsko razdoblje === [[Datoteka:02022 1115 Cucuteni–Trypillia and Lipitsa ceramic vessels, Podolian Upland, Dniester–Carpathian region.jpg|thumb|right|280px|[[Kultura Cucuteni|Kukutenske]] [[Keramika (materijal)|keramičke]] [[Grnčarija|posude]] sa [[Podolija|Podolskog gorja]].]] Prvi je čovjek naselio prostor današnje Ukrajine prije gotovo 300.000 godina. [[Kultura Cucuteni|Tripiljska kultura]] ([[4. milenijum pne.|4.]]/[[3. milenijum pne.]] tj. [[brončano doba]]), smatra se jednom od najstarijih kultura čiji su tragovi rasprostranjeni po cijeloj današnjoj jugozapadnoj Ukrajini. Kultura se naziva tripiljskom zbog naselja [[Tripilja]] gdje je 1890. otkriveno i istraženo nalazište. Tripiljci su uzgajali [[Pšenica|žito]], izrađivali [[glina|glineno]] posuđe i [[svrdlo|svrdla]] kojima su obrađivali drvo i kamen. Tripiljska kultura se smatra vrhuncem razvoja [[neolit]]ičkih poljodjelskih i stočarskih plemena na tlu [[Evropa|Europe]]. Oko 1500. godine pne. na prostoru današnje Ukrajine pojavila su se [[nomad]]ska plemena. Jedno od tih plemena bili su [[Kimerijci]] ([[9. vijek pne.|9.]]/[[7. vijek pne.|7. stoljeće pne.]]), o kojima je ostao trag i u pisanim izvorima. O slavnom plemenu nije pisao samo [[Homer]] u ''[[Odiseja|Odiseji]]'', već i poznati antički autori poput [[Herodot]]a, [[Kalimah]]a, [[Strabon]]a. Kimerijci su zauzeli značajan prostor između rijekâ [[Dnjestar|Dnjestra]] i [[Don]]a a naselili su i [[Krim|krimski poluotok]]. Smatra se da su potomci starog iranskog nomadskog plemena, genetski bliski [[Skiti]]ma, a upravo je Skitima u 7. stoljeću pne. uspjelo potisnuti [[Kimerijci|Kimerijce]] iz današnjih ukrajinskih stepa. Nekako su u to isto vrijeme [[Antička Grčka|Grci]] počeli sa osnivanjem prvih kolonija na sjevernim obalama [[Crno more|Crnog mora]] ([[Herson Taurijski|Χερσόνησος]], [[Feodosija|Θεοδοσία]], [[Jevpatorija|Κερκινίτις]], [[Nymphaion (Krim)|Νύμφαιον]]). Skiti su utemeljili moćnu državu i vladali tim područjem do oko 200. godine pne. dok ih otuda nije protjeralo drugo nomadsko pleme – [[Sarmati]]. Na razmeđu 2. stoljeća pne. i 3. stoljeća poslije Kr. kroz Ukrajinu prolazi put [[Germani|germanskog plemena]] [[Goti|Gota]]. Njih [[375.]] godine pobjeđuje [[Azija|azijsko]] pleme [[Huni]]. Oni su ubrzo nakon toga stvorili moćnu državu koja se prostirala između [[Don]]a i [[Karpati|Karpata]]. Na njenom čelu je bio [[Atila]] (umro [[451]]), no nakon nekoliko poraza u sukobima s [[Antički Rim|Rimljanima]] i njihovim saveznicima, država gubi moć i raspada se. Zatim se na tlu Ukrajine nastanjuju [[Slaveni]]. Za njihovu pradomovinu ne postoji još teritorij općeprihvaćen u studijima. Prve zapise o Slavenima susrećemo kod rimskih autora ([[1. vijek|1.]]/[[2. vijek|2. st. poslije Kr.]]) [[Plinije Stariji|Plinija Starijeg]], [[Tacit]]a, [[Ptolomej]]a, gdje se Slaveni nazivaju "Venedima" ili "Venetima". Etnonim tj. naziv [[Slaveni|Slaven]] se prvi put susreće kod [[Bizantsko Carstvo|bizantskih]] autora. Po nekim izvorima Slaveni su se već u [[4. vijek|4. stoljeću]] podijelili na tri velike grupe: [[Venedi]] ([[Visla]]), [[Anti]] ([[Dnjepar]]) i [[Slaveni]] ili [[Sklavini]] ([[Dunav]]). Većina historičara smatra seobu plemena Anta i Sklavina početkom formiranja odvojenih slavenskih naroda a samim time i ukrajinskog naroda. Posljednje velike seobe naroda na prostoru Ukrajine bile su one [[Bugari|Bugara]] i [[Mađari|Mađara]], no u to vrijeme već je bila ustoličena jedna od najvećih i najmoćnijih europskih država – [[Kijevska Rus]]. === Doba kneževina === [[Datoteka:Sviatopolk silver sribnyk 2.jpg|thumb|right|250px|Srebnrna kovanica [[Kijevska Rusija|kijevskog]] [[knez]]a [[Svjatopolk I od Kijeva|Svjatopolka I. Volodimiroviča]].]] U [[9. vijek|9.]]/[[10. vijek|10. stoljeću]] ustoličena je prva istočnoslavenska država sa središtem u [[Kijev]]u na čijem se čelu nalazila dinastija [[Rjurikoviči|Rjurkoviča]] – [[Kijevska Rus]]. Prvi spomen o toj kneževini bilježe Bertinski anali koji navode [[Oleg]]a, vođu skandinavskog plemena [[Varjazi|Varjaga]], koji osvaja Kijev [[882.]] godine i uz pomoć ukrajinskog plemena [[Poljani (istočnoslavensko pleme)|Poljani]] stvara ga prijestolnicom države. U narednih sto godina Kijevska Rus će obuhvatiti okolna ukrajinska, bjeloruska i ruska plemena pa i neka [[Finci|finska]] plemena na sjeveroistoku. Kijevski knez [[Svjatoslav I Kijevski|Svjatoslav]] pokorio je slavensko pleme [[Vjatiči|Vjatiče]] i razvalio [[Hazarski Kaganat|Hazarski kanat]], koji je bio štit nomadskim plemenima na istoku. [[Volodimir Veliki]] [[988]]. godine obznanjuje primanje [[hrišćanstvo|kršćanstva]] iz [[Bizantsko Carstvo|Bizanta]]. Najveći stupanj centralizacije države, Kijevska će Rus ostvariti za vrijeme vladavine [[Jaroslav Mudri|Jaroslava Mudrog]] ([[1019]]-[[1054]]). S vremenom dolazi do raspadanja države na zasebne kneževine. Nakon navale [[Batu-kan]]a između [[1237.]] i [[1241.]] і potpunog razaranja Kijeva ([[1240]]), glavno središte državnosti na Rusi, postat će [[Galičko-Volinjsko Kneževstvo|Galicijsko-volinjska kneževina]] ([[1199]]-[[1340]]). === Vrijeme Poljsko-litvanske unije === [[Datoteka:Unia Lubelska 1569 r..jpg|thumb|left|350px|Ugovor o [[Lublinska unija|Lublinskoj uniji]] ([[1569]]), čime je nastao [[Poljsko-Litvanska Unija|Poljsko-Litvanski Savez]] (1569-1795).]] U [[14. vijek|14. stoljeću]] značajni dio Rusije (Русь), uključujući [[Kijev]], dolazi pod vlast [[Litvanci|litvanske]] dinastije [[Gedimіnovićі|Gedimіnovića]] (pa zatim [[Jagelovići|Jagelovića]]), čime je nastala litvansko-ruska država pod nazivom [[Velika litvanska kneževina]]. Poljsko kraljevstvo zauzelo je [[Galicija (srednja Evropa)|Galiciju]] i područje oko grada [[Chełm|Holma]] (do [[1387]]). Nakon [[Krevska unija|Krevske unije]] iz [[1385]], u Velikoj litvanskoj kneževini izrazito jača poljski i [[Katoličanstvo|katolički]] utjecaj. Kad je unija između Litve i [[Kraljevina Poljska (1385–1569)|Poljske]] (tzv. [[Lublinska unija]], [[1569]]) dovela do njihovog realnog sjedinjenja, veći dio ukrajinskih zemalja došao je pod vlast Poljske, a poljsko je plemstvo steklo pravo na posjede u Ukrajini. Crkva, dotada pod samostalnom [[Kijevska metropolija|Kijevskom metropolijom]], sklopila je [[Brestska unija|Brestsku uniju]] ([[1596]]) s katoličkom crkvom (tzv. [[Ukrajinska grkokatolička crkva|Unijati]] ili [[Ukrajinska grkokatolička crkva|Grkokatolici]]). S pomoću te unije katolička Poljska je željela prekinuti veze Ukrajine s [[Pravoslavlje|pravoslavnom]] Rusijom. Nakon raspada [[Zlatna Horda|Zlatne Horde]] potkraj [[15. vijek]]a. oko Dnjepra su se naselili ukrajinski [[Kozaci]] ([[Zaporoški Sič]], Запорізька Січ), koji su odigrali važnu ulogu u suprotstavljanju [[osmansko Carstvo|tursko]]-[[Tatari|tatarskom]] i poljskom pritisku. Vrijeme je to razvoja književnosti na [[staroukrajinski jezik|staroukrajinskom jeziku]]. [[Datoteka:Anonymous Bohdan Khmelnytsky.jpg|thumb|right|175px|[[Bogdan Hmeljnicki]]]] Između [[1591.]] i [[1638.]] izbio je niz seljačkih pobuna potpomaganih kozacima. Godine [[1648]]. započeo je oslobodilački rat ukrajinskog naroda protiv Poljaka, koji je vodio [[hetman]] [[Bogdan Hmeljnicki]]. Iako je poljskoj vojsci nanio teške poraze, Hmeljnicki je uvidio da se samostalna hetmanska Ukrajina ne može sama oduprijeti Turcima i Poljacima. Oslonac je potražio na sjeveru kod [[Rusko Carstvo|ruskog]] [[car]]a [[Aleksej I., car Rusije|Alekseja I.]] sa kojim je [[1654]]. sklopio [[Perejaslavski sporazum]]. Na osnovu tog sporazuma taj dio Ukrajina se ujedinio sa [[Rusko Carstvo|Carskom Rusijom]]. Od tog doba istočna Ukrajina postaje dio [[Rusko Carstvo|Rusije]] i tako ostaje – uz manje prekide za svjetskih ratova – sve do kraja [[20. vijek]]a. === Doba unije sa carskom Rusijom === Odmah nakon ujedinjenja, Rusija je ušla u [[Rusko-poljski rat (1654-1667)|rat sa Poljskom]] koji će biti okončan tek nakon trinaest godina sa [[Andrusovski sporazum|primirjem u Andrusovu]] iz [[1667.]] i sa Vječnim mirom ([[1668]]). Kao posljedica rata, pa i građanskih ratova koji su se vodili unutar zemlje, Ukrajina će se podijeliti na dva velika dijela koja sječe rijeka [[Dnjepar]]. [[Autonomija|Autonomni]] [[Kozački hetmanat]] opstat će još neko vrijeme samo u Ukrajini istočno od Dnjepra pod vlašću [[Moskva|Moskve]]. Međutim, carska Rusija nastavila je feudalno i nacionalno ugnjetavanje Ukrajine, jednako kao što su to prije nje činile Poljska i [[Ugarska]], o čemu svjedoče seljačko-kozačke pobune potkraj [[17. vijek|17.]] i tokom [[18. vijek]]a. Nakon neuspjelog pokušaja odcjepljenja zemlje od Rusije u savezništvu hetmana [[Ivan Mazepa|Mazepe]] sa [[Švedska|švedskim]] kraljem [[Karlo XII.|Karlom XII.]] ([[1708]]/[[1709|09.]]) car [[Petar Veliki|Petar I.]] smanjuje autonomiju hetmanske države, da bi nakon toga i svaki trag slobode ukinula carica [[Katarina Velika|Katarina II. Velika]] tokom [[1760]]-[[1780.]] godina. Ukrajina je svoju samostalnost izgubila [[1781]]. Pri prvoj [[Podjela Poljske|podijeli Poljske]], [[Austro-Ugarska]] je dobila [[1772]]. [[Galicija (srednja Evropa)|Galiciju]], a [[1775]]. [[Bukovina|Bukovinu]], dok je Rusija stekla zemlje između [[Dnjepar|Dnjepra]] i [[Južni Bug|Buga]] ([[1774]]) nešto kasnije i [[Krim]]. Poslije druge podijele Poljske [[1793]]. i preostali poljski dio Ukrajine došao je pod vlast ruskoga cara. ==== Narodni preporod ==== {{multiple image <!-- Layout parameters --> | align = right | direction = | background color = | total_width = 350px | caption_align = center | image1 = Karmelyuk.JPG | alt1 = | link1 = | thumbtime1 = | caption1 = [[Ustim Karmaliuk]] | image2 = TarasShevchenko.jpg | alt2 = | link2 = | thumbtime2 = | caption2 = [[Taras Ševčenko]] }} Krajem [[18. vijek|18. stoljeća]] dolazi do formiranja ukrajinskog narodnog pokreta, isprva kao kulturne, a od [[1840]], nakon osnutka Ćirilo-metodskog bratstva{{efn|[[Ćirilo-metodsko bratstvo]], osnovano u [[Kijev]]u između decembra 1845. i januara 1846. Među glavnim članovima bili su [[Mikola Kostomarov]], [[Pantelejmon Kuliš]], [[Georgij Andruzkij]], [[Vasilj Bіlozerskij]], [[Mikola Gulak]], [[Dmitro Piljčikov]].}}, i kao političke organizacije. Tijekom [[1810-e|1810-ih]] je u [[Podolija|Podoliji]] buntovnik [[Ustim Karmaliuk]] organizirao pobune protiv Ruskog carstva privlačeći široku bazu podrške među Ukrajincima, Židovima, pa čak i Poljacima. Vrijeme je to nastanka moderne ukrajinske nacije. Izniman utjecaj u buđenju [[Nacija|nacionalne svijesti]] Ukrajinaca dalo je stvaralaštvo ukrajinskog pjesnika i slikara [[Taras Ševčenko|Tarasa Ševčenka]]. Zbog stalnog pritiska i represija ruske vlasti, središte narodnog preporoda seli u [[Kraljevina Galicija i Lodomerija|Kraljevinu Galiciju]] koja se nalazila u sastavu [[Austrijsko Carstvo|Austrijskog Carstva]]. Krajem [[19. vijek|19. stoljeća]] u Ukrajini se osnivaju prve političke stranke (na pr., [[Kijevska gromada]]). Većina se tih stranaka bavi idejom osnivanja samostalne ukrajinske države. Kao što je već spomenuto nakon posljednje [[Podjela Poljske|podjele Poljske]], najzapadnija regija Galicija pripala je Austriji, Mađari su zadržali [[Karpatska Rutenija|Zakarpatsku Ukrajinu]]{{efn|[[Karpatska Rutenija]] ([[Užgorod]], [[Beregove]], [[Vinogradiv]]) je od [[1867.]] do [[1918.]] bila dio mađarske [[Zemlje Krune Svetog Stjepana|Transleitanije]].}} dok je ostatak teritorija pripao Rusiji. Ukrajinski pisci i intelektualci bili su nadahnuti duhom narodnog preporoda koji je bujao među drugim europskim narodima koji su također bili pod jarmom velikih europskih carevina, i bili su odlučni u svojoj namjeri oživljavanja [[ukrajinski jezik|ukrajinskog jezika]], kulture, tradicije i državnosti. Rusija je nametala stroge zakone protiv uzdizanja ukrajinskog jezika i kulture, zabranjujući njegovo korištenje u bilo kakvoj djelatnosti. Međutim, mnogi su Ukrajinci prihvatili svoju sudbinu u okviru Rusije, a neki su čak i ostvarili velik uspjeh. Mnogi ruski pisci, skladatelji, slikari i arhitekti iz 19. stoljeća bili su porijeklom Ukrajinci. Najvjerojatnije, najpoznatiji od njih bio je [[Nikolaj Gogolj]], jedan od najvećih pisaca ruske književnosti. Ukrajina će ostati u sastavu carske Rusije sve do njenog raspada u martu [[1917]]. godine. === Ukrajina između 1917. i 1920. === [[Datoteka:Hetman Skoropadsky and Kaiser Wilhelm.jpg|thumb|right|250px|Skoropadskij i car [[Wilhelm II od Njemačke|Wilhelm II.]]]] Ukrajinska [[Verhovna Rada Ukrajine|Vrhovna "Rada"]] (tadašnji ukrajinski [[parlament]]) u novembru [[1917]]. proglašava [[Ukrajinska Narodna Republika|Ukrajinsku Narodnu Republiku]], koja se isprva nalazila u sastavu [[Rusija|Rusije]], da bi [[25. 1.|25.1.]] [[1918]]. bila proglašena samostalnost i odcjepljenje. Prvi je predsjednik te države bio pisac [[Volodimir Viničenko|V. K. Viničenko]]. Upravo je u to vrijeme nastala suvremena ukrajinska simbolika (grb i zastava). Kako bi se oduprijela [[boljševici]]ma koji su vladali većim dijelom zemlje, Centralna Rada izdaje dokument pod nazivom «Obraćanje ukrajinskog naroda do Njemačke s molbom o oružanoj pomoći». To je i bio povod svojevrsne njemačke okupacije. Dana [[29. 4.|29.4.]] [[1918]]. pod potporom [[Nemačka|Njemačke]], u Ukrajini je izveden državni udar i na vlast dolazi [[hetman]] [[Pavlo Skoropadski|P. P. Skoropadski]]. Ukrajina je ponovno [[Ataman|hetmanat]], a država je njemački [[protektorat]]. Nakon njemačkog poraza u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]], u Ukrajini izbija narodni ustanak pod rukovodstvom [[Simon Petljura|Simona Petljure]]. Skoropadski odlazi s vlasti i u decembru [[1918]]. se proglašava Ukrajinska Narodna Republika na čijem je čelu ponovno Vynnyčenko. Nakon što se raspala i [[Austro-Ugarska]] ([[1918]]), u [[Galicija (srednja Evropa)|Galiciji]] je iste godine proglašena [[Zapadnoukrajinska Narodna Republika]] koja se u januaru [[1919]]. ujedinjuje s Ukrajinskom Narodnom Republikom. Od februaru [[1919]]. sva vlast Ukrajinske Narodne Republike nalazi se u rukama Semena Petljure. Kako bi se obranio od [[Crvena armija|Crvene armije]] koja je nasrtala s istoka, Petljura sklapa vojni savez s [[Poljska|Poljskom]]. Međutim, nakon [[poljsko-sovjetski rat|poljsko-sovjetskog rata]], veći dio zemlje bit će pod kontrolom sovjetske vlasti na čijem teritoriju nastaje [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika]]. Zapadna Ukrajina pripala je Poljskoj, Bukovina i [[Besarabija]] [[Rumunija|Rumunjskoj]], a [[Zakarpatje]] je pripojeno [[ČSSR|Čehoslovačkoj]]. === Doba Sovjetske Ukrajine === Ideja ukrajinstva opstala je između dva rata, pa čak se dvadesete godine 20. stoljeću mogu nazvati i preporodom ukrajinske kulture, jezika i poljoprivrede. Prvih godina [[Sovjetski Savez|SSSR]]-a boljševici su potpomagali razvoj zemlje dajući seljacima svojevrsne povlastice. Takvo stanje neće dugo potrajati. Kako bi zadovoljio državne potrebe u povećanoj potražnji hrane i kako bi namaknuo sredstva za industrijalizaciju zemlje, [[Josif Staljin|Staljin]] je krenuo u realizaciju svoje ideje o [[Kolektivizacija|kolektivizaciji poljoprivrede]], koja je ponajprije pogodila Ukrajinu koju se često nazivalo "žitnicom SSSR-a". [[Datoteka:К1-25-20-005658.jpg|thumb|left|300px|Stogovi u [[kolhoz]]u "Crveni partizan" u Kijevskoj oblasti. Selo Kozaroviči, [[1934.]] godina.]] Godine [[1929]], seljacima se oduzima zemlja i stoka. Nastaju kolektivne farme – [[kolhoz]]i.{{efn|[[Kolhoz]], od [[Ruski jezik|ruskog]] коллективное хозяйство (kollektivnoe hozjajstvo) tj. kolektivno gospodarstvo.}} U oduzimanju imovine, država je koristila redovne jedinice policije, kao i postrojbe tajne policije. Mnogi su se odupirali takvoj odluci Vlade i započela je očajnička borba seljaštva protiv sovjetske vlasti. Neki su radije zaklali svoju stoku, nego li je predali u kolhoz. Bogatije seljake nazivali su "[[kulak|kulacima]]" i bili su proglašavani neprijateljima države. Na desetke tisuća seljaka je bilo strijeljano ili poslano na neki od mnogobrojnih radnih logora na [[Daleki Istok|Dalekom Istoku]]. Godine [[1929.]] iz pepela Zapadnoukrajinske Narodne Republike i redova veterana [[Sički strijelci|Sičkih strijelaca]] ({{jez-uk|Січові Стрільці}}) nastala je [[Organizacija ukrajinskih nacionalista|Organizacija ukrajinskih nacionalista]] (OUN) pod vodstvom [[Jevgen Konovalec|Jevgena Konovalca]], [[Andrij Meljnik|Andrija Meljnika]], [[Stepan Bandera|Stepana Bandere]] i [[Jaroslav Stecko|Jaroslava Stecka]]. Bio je to politički pokret snažnog paravojnog karaktera koji je organizirao razne napade, uključujući atentat na [[Józef Piłsudski|Józefa Piłsudskog]]. Pokret je nastavio djelovati u ilegali u zapadnoj Ukrajini tijekom cijelih 1930-ih. Prisilna kolektivizacija imala je katastrofalan učinak na poljoprivredu. Usprkos tome, sovjetska je Vlada na čelu sa Staljinom povećala ukrajinski dio obaveznog prinosa žita za čak 44%, dobro znajući da je to nemoguće izvesti i provesti u djelo. Sovjetski zakon nalagao je da se žito iz [[kolhoz]]a ne može dijeliti među seljacima sve dok se ne napuni državna kvota koju je odredila Vlada. Vlast je postavljala tako nedostižne kvote, da je gladovanje postalo sveprisutna pojava. Najmanje je 5 milijuna ljudi nasmrt izgladnjeno u tragediji koju Ukrajinci nazivaju [[holodomor|gladomor]], iako neki stručnjaci navode i dvostruko više žrtava<ref>[http://www.ukar.org/famine.html Holodomor. The Forgiven Holocaust of 1932-33]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216085508/http://www.ukar.org/famine.html |date=2006-02-16}}</ref>. [[Sovjetski Savez]] je zatajivao događaje vezane uz gladovanje, a tek se u osamdesetim godinama prošlog stoljeća priznalo da je bilo nekih poteškoća zbog ometanja od strane kulaka i iznimno loših vremenskih prilika. Danas je gladomor prihvaćen i priznat kao stvaran događaj. Neki povjesničari smatraju da se glad [[1932]]/[[1933|33]]. nije mogla izbjeći i da je bila izravna posljedica Staljinove kolektivizacije i industrijalizacije zemlje, dok drugi ostaju pri svojoj tezi da do gladi nije smjelo doći i da je to bio smišljeni čin i genocid nad ukrajinskim narodom. Potpisivanjem [[Pakt Ribbentrop–Molotov|Pakta Molotov-Ribbentrop]] ([[Moskva]], [[23. augusta]] [[1939.]]) [[Treći Reich]] i [[Sovjetski Savez]] su sklopili sporazum o nenapadanju, no u stvarnosti su time kupovali vrijeme za pripremu sukoba, istovremeno dijeleći [[Druga Poljska Republika|Poljsku]] duž linije rijeka [[Narew]], [[Zapadni Bug|Bug]], [[Visla]] i [[San (rijeka)|San]]. Ipak, Hitlerov krajnji cilj ostao je napad na Sovjetski Savez i uništenje "židovsko-boljševičke urote" ({{jez-de|jüdisch-bolschewistische Verschwörung}}). Podjelom Poljske su u sastav [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika|Sovjetske Ukrajine]] ušla zapadna područja koja su dotada bila pod vlašću Poljske, a godinu dana kasnije i [[Bukovina]] i današnji ukrajinski dio Besarabije. Nakon što je do kraja [[1940.]] pripremio ofenzivu,<ref>{{cite web |url= https://www.bpb.de/themen/nationalsozialismus-zweiter-weltkrieg/der-zweite-weltkrieg/203046/fall-barbarossa/?show=image&k=0 |title= Weisung Nr. 21 |last= |first= |date= |website= |publisher= Bundeszentrale für politische Bildung |accessdate= 18. 7. 2026 |quote=}}</ref> Hitler je rasporedio više od tri milijuna njemačkih vojnika duž sovjetskih granica te u zoru [[22. juna]] [[1941.]] pokrenuo invaziju ([[Operacija Barbarossa]]), udarivši najprije na gradove [[Brest (Bjelorusija)|Brest]], [[Grodno]], [[Białystok]], [[Kaunas]], [[Vilnius]], [[Luck]], [[Rivne]] i [[Lavov]]. Do kraja ljeta [[Wehrmacht]] je osvojio veći dio [[Zapadna Ukrajina|zapadne Ukrajine]], uključujući [[Ternopol|Ternopil]], [[Žitomir (Ukrajina)|Žitomir]] i [[Dnjipro (grad)|Dnipropetrovsk]]. [[26. juna]] [[1941.]] [[bataljun Nachtigall]], sastavljen od ukrajinskih dobrovoljaca pod njemačkom zapovjedništvom,{{efn|[[Bataljun Nachtigall]], pridružen [[Wehrmacht]]ovoj skupini [[Heeresgruppe Süd]], pod zapovjedništvom [[Gerd von Rundsted|Gerda von Rundsteda]].}} ušao je u [[Lavov]], dok se iz grada povlačila [[Crvena armija]]. [[Organizacija ukrajinskih nacionalista|Organizaciju ukrajinskih nacionalista]] je tada predvodio [[Stepan Bandera]] i najmeravao je iskoristiti povlačenje sovjetskih snaga da bi uspostavio samostalnu Ukrajinsku državu, a čelnici pokreta su vjerovali da su u nacističkoj Njemačkoj pronašli moćnog saveznika u borbi protiv Sovjetskog Saveza. [[30. juna]] [[1941.]] [[Jaroslav Stecko]] je na radiju objavio obnovu samostalne Ukrajinske države ({{jez-uk|Акт відновлення Української Держави}}). Glavni grad države trebao je biti u Lavovu, Stecko je postavljen za šefa vlade, a [[Kost Levicki]] na čelu Vijeća starješina. Nacističko vodstvo je naredilo povlačenje proglasa, OUN je to kategorički odbio, nakon čega je [[Gestapo]] naredio uhićenje svih vođa pokreta. Bandera je uhićen [[5. jula]] [[1941.]], a Stecko [[9. jula]], te su internirani u [[Logor Sachsenhausen|logor Sachsenhausen]]. Nacisti su [[1. septembra]] [[1941.]] uspostavili [[Reichskommissariat Ukrajina|Reichskommissariat Ukrajinu]], civilnu upravu na osvojenom ukrajinskom teritoriju. Središte njemačke uprave nalazilo se u [[Rivne|Rownu]], a ''Reichskommissar'' bio je [[Erich Koch]], izravno podređen ministru [[Alfred Rosenberg|Alfredu Rosenbergu]]. Njemačka uprava zadržala se do novembra [[1944.]] godine. Dana [[14. oktobra]] [[1942.]] u [[Volinija|Voliniji]], OUN je osnovao [[Ukrajinska ustanička vojska|Ukrajinsku ustaničku vojsku]] (UPA) – organizaciju usko povezanu s likom Bandere (interniranog u Njemačkoj) i pod vodstvom [[Roman Šuhevič|Romana Šuheviča]]. Borili su se prvenstveno za ukrajinsku neovisnost, a time i protiv Wehrmachta, Crvene armije te poljske [[Armia Krajowa|Armije Krajowe]]. UPA je ostala aktivna do 1950. godine i borila se protiv sovjetske vlasti. U Kijevu su nacisti ubili desetke pripadnika OUN-a, a isto se dogodilo i u mnogim drugim ukrajinskim gradovima. Osim OUN-a, drugi dio Ukrajinaca borio se protiv nacizma u redovima [[Crvena armija|Crvene armije]] i [[Pokreti otpora u Drugom svjetskom ratu|partizanskog pokreta]]. Ukrajinci su činili značajni dio Crvene armije i njenog vodstva, a kako bi se oduprijeli nacističkoj Njemačkoj bili su aktivni i kao članovi pokreta otpora. [[Datoteka:Хрущёв и Брежнев.jpg|thumb|right|300px|[[Nikita Hruščov]] i [[Leonid Brežnjev]] [[1943.]] godine.]] Ukrajina je bila poprište desetaka pokolja koje je počinio Wehrmacht, a osobito [[Einsatzgruppen]] – posebne postrojbe [[Schutzstaffel]]a zadužene za sustavnu likvidaciju neprijatelja Reicha. Među brojnim masakrima ističu se slučajevi [[Babin Jar|Babinog Jara]],<ref>{{cite web |url= https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/kiev-and-babi-yar |title= Mass Shootings at Babyn Yar |last= |first= |date= |website= |publisher= United States Holocaust Memorial Museum |accessdate= 18. 7. 2026 |quote=}}</ref> [[Masakr u Fântâna Albă|Fântâne Albe]], [[Masakr u Grišinu|Grišina]] i [[Masakr u Odesi 1941.|Odese]], uz mnoge druge. Tijekom rata nestalo je između 850.000 i 1.600.000 ukrajinskih Židova – vjerojatno preko 60% ukrajinske židovske zajednice. Nijemci su osnovali nekoliko lokalnih koncentracijskih logora – [[Koncentracijski logor Janowska|Janowska]] (Lavov), [[Koncentracijski logor Sirec|Sirec]] (Kijev) –, dok je većina konvoja s zarobljenim Židovima iz [[Lavov]]a i drugih gradova upućivana u [[Logor smrti Belzec|logor smrti Bełżec]] pokraj [[Lublin]]a. Valja ipak napomenuti da su Nijemci u Ukrajini veliku većinu Židova i političkih protivnika ubili masovnim strijeljanjima, a tijela potom pokopali u masovne grobnice.<ref>{{cite web |url= https://www.yahadmap.org/#map/ |title= Interaktivna karta holokausta |last= |first= |date= |website= |publisher= Yahad Map – Map of Holocaust by Bullets |accessdate= 18. 7. 2026 |quote=}}</ref> Cjelokupan zbroj svih žrtava tijekom rata i njemačke okupacije u Ukrajini procjenjuje se na 7 milijuna, uključujući i preko milijun stradalih Židova. Velika većina bila je žrtva zvjerstava, prisilnog rada i pokolja cijelih sela kao osveta na napade na nacističke snage. Od 11 milijuna sovjetskih snaga, koliko se procjenjuje da je poginulo u sukobu s Nacistima, približno četvrtina (2.7 milijuna) žrtava su bili Ukrajinci ili su bili ukrajinskih korijena. Povrh toga, Ukrajina je vidjela neke od najvećih ratnih bitaka, opsadu [[Kijev]]a (koji će poslije dobiti titulu "Grad heroj") gdje je zarobljeno preko 660.000 sovjetskih snaga, žestoku obranu [[Odesa|Odese]], do pobjedničkog juriša preko Dnjepra. Godine [[1945.]] SSSR potpisuje s [[Čehoslovačka|Čehoslovačkom]] sporazum o uključenju [[Zakarpatje|Zakarpata]] u Sovjetsku Ukrajinu u okviru koje je [[1946.]] osnovana [[Zakarpatska oblast]] sa središtem u [[Užgorod]]u. U narednim desetljećima Ukrajina ne samo da je dostigla prijeratni stupanj industrije i proizvodnje, nego je postala glavna udarna snaga među svim republikama Sovjetskog Saveza. Mnogi su [[Komunizam|komunistički]] vođe poput [[Nikita Hruščov|Nikite Hruščova]] i [[Leonid Brežnjev|Leonida Brežnjeva]] bili rodom iz Ukrajine. Ponovno je nastalo povoljno vrijeme za razvijanje rusko-ukrajinskih kulturnih i inih veza. Mnogi su sportaši, znanstvenici, pisci i pjesnici dolazili iz Ukrajine. Godine [[1954]]. kako bi obilježili 300. godišnjicu kako je ukrajinski hetman [[Bogdan Hmeljnicki]] ujedinio Ukrajinu s Rusijom, [[Ruska SFSR|Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika]] odrekla se [[Krim]]a, koji je pripojen Sovjetskoj Ukrajini. Nedaleko ukrajinskog grada [[Pripjat (naselje)|Pripjat]], na mjestu [[Černobilj|Černobilske]] nuklearne elektrane, [[26. 4.|26.4.]] [[1986]]. došlo je do eksplozije. Onečišćen je veliki dio sjeverne Ukrajine i veliko područje u susjednoj [[Belorusija|Bjelorusiji]]. Taj događaj kao i druga zbivanja samo su još dodatno potaknuli nezavisni pokret [[Narodni pokret Ukrajine|RUH]] (pokret) koji se zalagao za slom Sovjetskog Saveza u drugoj polovici osamdesetih. Ukrajina je proglasila svoju nezavisnost [[24. 8.]] [[1991]]. slijedeći primjer i ostalih sovjetskih republika. Jedna je od osnivača [[Zajednica Nezavisnih Država|Zajednice Nezavisnih Država]] (ZND). Dana 1. 12. [[1991.]] ukrajinski su glasači na referendumu nadmoćno izabrali samostalnu i nezavisnu Ukrajinu, i službeno su na taj način izašli iz Sovjetskog Saveza. SSSR će formalno prestati postojati [[25. 12.]] [[1991]]., a tim činom ukrajinska će nezavisnost biti i službeno priznata od strane međunarodne zajednice. === Samostalna Ukrajina === [[Datoteka:Л.Лук’яненко та В.Кобзар на зустрічі з українцями, 8 вер 1991.jpg|thumb|right|300px|[[Levko Lukjanenko]] i [[Volodimir Kobzar]] u prosvjedu ispred Doma kulture u gradu [[Pirjatin]]u iz [[8. augusta]] [[1991]]. Lukjanenko je autor "''Akta o proglašenju neovisnosti Ukrajine''" iz [[24. augusta]] [[1991]].]] Na čelu samostalne Ukrajine u razdoblju od [[1992.]] do [[2004.]] nalazit će se prvo predsjednik [[Leonid Kravčuk]], kojeg će potom zamijeniti [[Leonid Kučma]]. Leonid Kučma [[2004]]. objavljuje kako se više neće kandidirati na mjesto predsjednika. U novoj kampanji za predsjednika Ukrajine, pojavila su se dva glavna kandidata. Proruski orijentiran [[Viktor Janukovič]], tadašnji premijer Vlade, kojeg podržavaju i dotadašnji predsjednik Kučma i Rusija, i njegov glavni oponent [[Viktor Juščenko]], koji Ukrajinu želi okrenuti Zapadu i pokušati odvesti u [[Evropska unija|Europsku Uniju]]. U završnoj izbornoj utrci, Janukovič službeno odnosi tijesnu pobjedu, no Juščenko i njegove pristalice ne priznaju rezultate izbora, sumnjajući u njihovu vjerodostojnost. U zemlji izbija politička kriza. Oporba organizira masovne ulične prosvjede u Kijevu i drugim većim gradovima. Revolucija će ući u povijest pod nazivom [[Narančasta revolucija]], zbog zaštitne boje oporbenog predsjedničkog kandidata Juščenka. Ubrzo Vrhovni sud Ukrajine rezultate izbora proglašava nevaljanima. U ponovljenim izborima pobjedu odnosi sadašnji predsjednik Viktor Juščenko. Pet dana nakon objave rezultata Viktor Janukovič daje ostavku i 5.1. [[2005]]. raspušta se Vlada. Međutim, unutar pobjedničkog pokreta nastaju razmimoilaženja, tako da na izborima u martu 2006. pobjeđuje Janukovič, kojeg je nakon višesmjesečne političke krize Juščenko bio prisiljen u augustu imenovati novim premijerom. Na izvanrednim izborima 2007. godine je, međutim, pobijedio blok okupljen oko prozapadne političarke [[Julija Timošenko|Julije Timošenko]]. Godine 2008. u Ukrajini dolazi do teške ekonomske krize, poslije koje su se birači ponovno okrenuli filo-ruskom kandidatu [[Viktor Janukovič|Janukoviču]] koji je 2010. godine pobijedio na predsjedničkim izborima. Tijekom novog predsjedničkog mandata (2010–2014), Janukovič i njegova [[Partija regiona|Stranka regiona]] bili su optuženi za pokušaj stvaranja "[[Demokratura|kontrolirane demokracije]]" u Ukrajini, za centralizaciju odlučnih procesa i za pokušaj uništenja glavne oporbene stranke "Blok Julije Timošenko". Zatim, godine 2011. Timošenko je kaznena nakon sudske istrage zbog malverzacije javnih sredstava, jer je potpisala ugovor sa ruskom tvrtkom [[Gazprom]] o isporuci [[Zemni gas|zemnog gasa]]. Iste godine je pritvorena, jer je više puta prekršila naloge tužitelja da ne napušta [[Kijev]]. U novembru 2013. Janukovič nije potpisao [[Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju|Sporazum o pridruživanju]] Ukrajine [[Evropska unija|Europskoj uniji]] i mjesto toga nastavio je s bližim vezama sa [[Vladimir Putin|Putinovom]] [[Rusija|Rusijom]]. Nakon objave da će Ukrajina odustati od procesa pridruživanja [[EU|Evropskoj uniji]], nastali su masovni prosvjedi na ulicama [[Kijev]]a ([[Evromajdan]]), što je dovelo do "[[Revolucija dostojanstva (Ukrajina)|Revolucije dostojanstva]]" (18.–23. februara 2014). Prosvjednici su postavili kampove na kijevskom "[[Trg neovisnosti (Kijev)|Trgu neovisnosti]]", a u zimi između 2013. i 2014. su počeli preuzimati razne vladine zgrade, prvo u [[Kijev]]u, a kasnije u zapadnoj Ukrajini. Borbe između prosvjednika i policije dovele do oko 80 smrtnih slučajeva u februaru 2014. Sukobi su postajali sve nasilniji, a kulminirali su u februaru 2014. nasilnim smjenjivanjem Janukoviča i formiranjem nove prozapadne vlade na čelu sa premijerom [[Arsenij Jacenjuk|Arsenijem Jacenjukom]]. Nedugo potom je na [[Krim]]u došlo do [[Ruska aneksija Krima|ruske aneksije]] a u [[Donjecka oblast|Donjeckoj]] i [[Luganska oblast|Luganskoj oblasti]] do pojave pro-ruskog separatističkog pokreta koga je nova ukrajinska vlast krenula ugušiti vojnom silom te je tako došlo do [[Rat na istoku Ukrajine|oružanog sukoba]] koji i danas traje. === Rusko-ukrajinski rat === {{glavni|Rusko-ukrajinski rat|Invazija Rusije na Ukrajinu}} [[Datoteka:Выдвижение танкового подразделения в Киевской области в ходе вторжения на Украину 003.png|thumb|left|300px|Kretanje ruske kolone tenkova u Ukrajini, mart 2022.]] Dana [[20. februara]] [[2014.]] započeo je sukob između Ukrajine i njezinog rusofonskog dijela na istočnom i južnom djelu zemlje. Sukob je u međunarodnom tisku postao poznat kao [[Rat u Donbasu]]. Nakon [[Euromajdan]]skih prosvjeda i bijega proruskog predsjednika [[Viktor Janukovič|Viktora Janukoviča]], Rusija je, pod vodstvom [[Vladimir Putin|Vladimira Putina]], otvoreno intervenirala podržavajući proruske pobunjenike. U martu 2014. na Krimu je održan [[Referendum o statusu Krima|referendum]] koji proukrajinska strana nije priznala, nakon čega je Rusija anektirala regiju poluotoka. Istodobno, Putin je podržavao oružane pobune u istočnim ukrajinskim regijama Donjeck i Lugansk, gdje su nastale dvije separatističke narodne republike, [[Donjecka Narodna Republika]] i [[Luganska Narodna Republika]]. Rusija nije službeno objavila rat, a u sukobu su korištene lokalne milicije, plaćenici i neoznačene ruske specijalne snage. Između maja 2014. i maja 2015. Rusija je podržala stvaranje države pod nazivom [[Federativna Država Novorusija|Novorussija]], koja bi uključila Krim, Donjecku i Lugansku oblast. Projekt je propao, a rat se nastavio uz rusku podršku tim regijama, te sa ukrajinske strane uz američku podršku, pod [[Joe Biden|Bidenovom]] administracijom. Sukob je bio u fazi postupne stagnacije sve dok Rusija nije 24. februara 2022. pokrenula veliku [[Invazija Rusije na Ukrajinu|vojnu invaziju na Ukrajinu]] sa sjevera (iz [[Aleksandar Lukašenko|Lukašenkove]] [[Bjelorusija|Bjelorusije]]), istoka i juga. Početni cilj bio je svrgnuti kijevsku vladu i okupirati veliki dio zemlje. Napad je doveo do brzog napredovanja na istočnom frontu za Ruse, ali zbog vojne podrške Zapada ([[SAD]], [[Europska Unija|EU]], [[NATO]]), ubrzo je naišao na snažan ukrajinski otpor. Sukob traje već nekoliko godina, uzrokujući milijune izbjeglica, desetke tisuća mrtvih, velik broj ranjenih i osakaćenih te vrlo veliku ekonomsku i infrastrukturnu štetu. == Geografija == [[Datoteka:Ukraine relief location map.jpg|thumb|right|350px|Fizička karta Ukrajine.]] Ukrajina je prostrana i prilično raznovrsna zemlja. Proteže se približno 1.250 kilometara od istoka do zapada i oko 1.000 kilometara od sjevera do juga. Prije rata zemlja je zauzimala površinu od 603.628 km², što je ju činilo većom od kontinentalne [[Francuska|Francuske]] ili [[Španija|Španjolske]]. Oko 70% stanovništva živi u gradskim naseljima, dok 30% živi u mjestima s manje od 15.000 stanovnika. Zauzvrat, područje Ukrajine je i dalje većim dijelom ruralno i poljoprivredno, a udio urbaniziranog teritorija (tj. fizički pokrivenog urbanom infrastrukturom) relativno je nizak. Približno 2,5 do 3% državnog teritorija je stvarno urbanizirano. Ukrajina graniči sa sedam zemalja: [[Rusija|Rusijom]], [[Bjelorusija|Bjelarusijom]], [[Poljska|Poljskom]], [[Slovačka|Slovačkom]], [[Mađarska|Mađarskom]], [[Rumunija|Rumunjskom]] i [[Moldavija|Moldavijom]]. Najduže granice dijeli s Rusijom, a zatim s Bjelarusijom. Uz navedene susjedne zemlje, također graniči s [[Pridnjestrovlje]]m te – s obzirom na sadašnje ratno stanje – [[Republika Krim|Republikom Krimom]], [[Luganska Narodna Republika|Luganskom Republikom]] i [[Donjecka Narodna Republika|Donjeckom Republikom]], nepriznatim republikama koje je Ruska Federacija u međuvremenu pripojila. Samo oko 5% teritorija Ukrajine je [[Planina|planinsko]]. Reljefi se uglavnom nalaze na zapadu ([[Karpati]], [[Karpatska Rutenija|Zakarpatje]], [[Ivano-Frankivska oblast|Ivano-Frankivska]], [[Lavovska oblast|Lavovska]] i [[Černivecka oblast|Černivska oblast]]) i na jugu ([[Krimske planine|Krimska visoravan]]). Najviši vrhovi su planina [[Hoverla]] (2.061 m) i planina [[Roman-Koš]] (1.545 m). Oko 42% teritorija je brežuljkasto, dok je 53% teritorija sasvim ravničarsko ili s blagim reljefom. To je područje izuzetno pogodno za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]], gusto naseljeno i dobro infrastrukturno razvijeno. Država ima 2.782 kilometara morske obale, što čini cijeli sjeverni rub [[Crno more|Crnog mora]]. Na 10% ukrajinskog teritorija klimatski utječe Crno more. Središnji dio zemlje zauzima [[Ukrajinska nizina]], dio [[Sarmatska ravnica|Sarmatske ravnice]], kroz koju protječu veliki vodotoci kao što su [[Dnjepar (rijeka)|Dnjepar]], [[Južni Bug|Bug]], [[Desna (Dnjepar)|Desna]] i [[Severski Donjec|Siverski Donjec]]. To je poljoprivredno srce Ukrajine i jedno od glavnih žitnica na planetu. U ovom području nalaze se brojni gradovi: [[Kijev]], [[Černihiv]], [[Sumi]], [[Poltava]], [[Kropivnicki]], [[Harkiv]], [[Dnjepar (grad)|Dnjepro]], [[Zaporižja]], [[Kramatorsk]], [[Slavjansk]], [[Mikolajiv]], [[Herson]], [[Melitopolj]]. Zemljom protječe niz velikih rijeka, među kojima se ističu: * [[Dnjepar (rijeka)|Dnjepar]], presijeca zemlju na pola, nacionalna rijeka Ukrajine i središnja vodna i kulturna arterija; * [[Dnjestar]], izvire u sjevernim [[Karpati]]ma i utječe u [[Crno more]] blizu [[Odesa|Odese]], rijeka važna za poljoprivredu i kao prirodna granica, teče uz [[Moldavija|Moldaviju]] i [[Pridnjestrovlje]]; * [[Severski Donjec|Siverski Donjec]], lijevi pritok [[Don]]a, protječe kroz Harkivsku, Luhanjsku i Donjecku oblast, glavni je izvor vode za istočnu Ukrajinu i za regiju Donbasa; * [[Južni Bug]], važna rijeka za poljoprivredu u jugozapadnim oblastima [[Vinica (Ukrajina)|Vinicja]] i [[Mikolajiv]]; * [[Desna (Dnjepar)|Desna]], pritok Dnjepra, mirna i plovna rijeka, historijska prirodna granica na sjeveru. Cijeli jug zemlje zauzima [[stepa]], dio ogromnog [[Eurazijska stepa|eurazijskog pojasa stepa]]. Koncentrirana je u području od lijeve obale Dnjepra prema Donbasu i [[Azovsko more|Azovskom moru]], od Odese do Mikolajiva, Hersona, Zaporižja, Dnjepra i Donjecka. U okolici [[Ternopilj]]a, [[Hmeljnicki|Hmeljnickog]] i [[Vinica (Ukrajina)|Vinicije]] nalaze se [[Podolska brda]], područje brežuljkastih uzvišenja i valovitih visoravni koje se uzdižu iznad velike ukrajinske nizine, ali ne dosežu visine Karpata. === Klima === {{multiple image <!-- Layout parameters --> | align = right | direction = | background color = | total_width = 450px | caption_align = center | image1 = Koppen-Geiger Map UKR present.svg | alt1 = | link1 = | thumbtime1 = | caption1 = Područje Ukrajine prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji klime]]. | image2 = Solar Map of Ukraine.png | alt2 = | link2 = | thumbtime2 = | caption2 = Ukrajina prema zonama ozračivanja sunca. }} Ukrajina se nalazi u srednjim geografskim širinama i općenito ima [[Kontinentalna klima|kontinentalnu klimu]], osim njezinih južnih obala, koje imaju [[Polupustinjska klima|hladnu polusušnu]] i [[Vlažna subtropska klima|vlažnu suptropsku klimu]]. Prosječne godišnje temperature kreću se od 5,5 do 7 °C na sjeveru do 11 do 13 °C na jugu. U [[Kijev]]u se ljetne temperature kreću između 27 i 32°C, a povremeno dosežu i 35-38 °C. Zimi kreću se između –5 °C i –7 °C, ponekad se spuštajući i do –20 °C. Gradovi s najnižim temperaturama su [[Lugansk]], [[Harkiv]] i [[Sumi]], na koje utječu prodori sibirske hladnoće. S druge strane, najviše temperature bilježe se na [[Krim]]u, koji ima klimu nalik sredozemnom, iako su žestoke vrućine zabilježene i u Luhansku tijekom valova vrućine. Trajanje zime razlikuje se ovisno o krajevima, na Krimu se temperature nikada ne spuštaju ispod 0°C, dok u drugim područjima zima može potrajati i do četiri ili pet mjeseci. U središnjoj Ukrajini snijeg pada gotovo bez prestanka od početka decembra do kraja februara. Najviše [[Padavine|oborina]] bilježi se na zapadu i sjeveru zemlje, dok su najniže količine uočenе na istoku i jugoistoku. Zapadna Ukrajina, osobito područje [[Karpati|Karpata]], prima oko 120 centimetara oborina godišnje, dok [[Krim]] i obalna područja uz [[Crno more]] dobivaju u prosjeku oko 40 centimetara. Očekuje se da će dostupnost vode iz velikih riječnih slivova opadati zbog [[Klimatska promjena|klimatskih promjena]], osobito tijekom [[Ljeto|ljeta]], što predstavlja rizik za [[Poljoprivreda|poljoprivredni]] sektor. Negativni utjecaji klimatskih promjena na poljoprivredu najviše se osjećaju na jugu zemlje, koji ima stepsku klimu. Na sjeveru bi neke kulture mogle imati koristi od produžene vegetacijske sezone. [[Svjetska banka]] navodi da je Ukrajina izrazito ranjiva na klimatske promjene. == Administrativna podjela Ukrajine == {{V. također|Administrativna podjela Ukrajine|Oblasti u Ukrajini|Rajoni Ukrajine}} [[Datoteka:Ukraine, administrative divisions (claims hatched) - cs - colored.svg|thumb|right|300px|Administrativna karta Ukrajine.]] Ukrajina je podijeljena na 24 administrativne jedinice koje se nazivaju oblastima, jednu autonomnu republiku i dva grada s posebnim statusom. Oblasti se dijele na manje jedinice koje se nazivaju rajonima. Većina se ukrajinskih oblasti naziva prema oblasnom središtu (npr. Lavovska oblast). Uz to, još se tradicionalno na korijen riječi oblasnog središta dodaje sufiks –ščin- i na taj način su nastali tradicionalni nazivi poput Odeščina, Kijevščina (usp. hrv. Labinština). Iznimka tog pravila su Volinjska i Zakarpatska oblast sa središtima u [[Luck]]u i [[Užgorod]]u. Kijev kao glavni grad je administrativno zasebna jedinica koja je ujedno i središte istoimene oblasti. Uz njega, još je [[Sevastopolj]] grad s posebnim statusom. Oblasno središte je najčešće najveći i najrazvijeniji grad u regiji. === Autonomna Republika Krim === [[Autonomna Republika Krim]] (ukr. Автономна Республіка Крим), nekada se nazivala Krimska oblast Ukrajinske SSR, zemljopisno je smještena na krimskom poluotoku na jugu Ukrajine. Glavni grad AR Krim je [[Simferopolj]]. <div style="height: 220px; overflow: auto; padding: 3px; border:1px solid #AAAAAA; reflist4" > {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=2 style="text-align:left; border:1px solid #ddd; font-size:90%; " summary="links to Ukraine's oblasts and their capital cities" |+ style="vertical-align:bottom; text-align:left; font-size:111%; font-weight:bold; padding:.5em 0;" | Popis ukrajinskih oblasti |- style="background:#ddd; vertical-align:top;" ! style="text-align:left; font-weight:normal;" | Oblast (hrvatski) ! style="text-align:left; font-weight:normal;" | Oblast (ukrajinski) ! style="text-align:left; font-weight:normal;" | Tradicionalni naziv ! style="text-align:left; font-weight:normal;" | Oblasno središte |- style="vertical-align:top;" | Čerkaška oblast | Черкаська область <br />''Čerkas'ka oblast''' | Черкащина <br />''Čerkaščyna'' | Черкаси, (Čerkasy)/ Čerkasi |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Černigivska oblast | Чернігівська область <br />''Černigivs'ka oblast''' | Чернігівщина <br />''Černigivščyna'' | Чернігів, Černigiv |- style="vertical-align:top;" | Černivačka oblast | Черніветська область <br />''Černivets'ka oblast''' | Чернівеччина <br />''Černiveččyna'' | Чернівці, Černivci |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Dnjipropetrovska oblast | Дніпропетровська область <br />''Dnipropetrovs'ka oblast''' | Дніпропетровщина <br />''Dnipropetrovščyna'' | Дніпропетровськ (Dnipropetrovs'k)/ Dnjipropetrovsk |- style="vertical-align:top;" | Donečka oblast | Донецька область <br />''Donets'ka oblast''' | Донеччина <br />''Doneččyna'' | Донецьк, (Donec'k)/ Doneck |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Ivano-Frankivska oblast | Івано-Франківська область <br />''Ivano-Frankivs'ka oblast''' | Івано-Франківщина <br />''Ivano-Frankivščyna'' | Івано-Франківськ, (Ivano-Frankivs'k) / Ivano-Frankivsk |- style="vertical-align:top;" | Harkovska oblast | Харківська область <br />''Harkivs'ka oblast''' | Харківщина <br />''Harkivščyna'', <br />ili Слобожанщина <br />''Slobožanščyna'' | Харків, Harkov |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Hersonska oblast | Херсонська область <br />''Hersons'ka oblast''' | Херсонщина <br />''Hersonščyna'' | Херсон, Herson |- style="vertical-align:top;" | Hmeljnička oblast | Хмельнитська область <br />''Hmel'nyts'ka oblast''' | Хмельниччина <br />''Hmel'nyččyna'' | Хмельницький, (Hmel'nyc'kyj)/ Hmeljnicki |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Kijevska oblast | Київська область <br />''Kyjivs'ka oblast''' | Київщина <br />''Kyjivščyna'' | Київ, (Kyjiv)/ Kijev |- style="vertical-align:top;" | Kirovogradska oblast | Кіровоградська область <br />''Kirovograds'ka oblast''' | Кіровоградщина <br />''Kirovogradščyna'' | Кіровоград, Kirovograd |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Luganska oblast | Луганська область <br />''Lugans'ka oblast''' | Луганщина <br />''Luganščyna'' | Луганськ, (Lugans'k) / Lugansk |- style="vertical-align:top;" | Lavovska oblast | Львівська область <br />''L'vivs'ka oblast''' | Львівщина <br />''L'vivščyna'' | Львів, (L'viv) / Lavov |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Mikolajivska oblast | Миколаївська область <br />''Mykolaivs'ka oblast''' | Миколаївщина <br />''Mykolajivščyna'' | Миколаїв, (Mykolajiv) / Mikolajiv |- style="vertical-align:top;" | Odeška oblast | Одеська область <br />''Odes'ka oblast''' | Одещина <br />''Odeščyna'' | Одеса, Odesa |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Poltavska oblast | Полтавська область <br />''Poltavs'ka oblast''' | Полтавщина <br />''Poltavščyna'' | Полтава, Poltava |- style="vertical-align:top;" | Rivanjska oblast | Рівненська область <br />''Rivnens'ka oblast''' | Рівненщина <br />''Rivnenščyna'' | Рівне, Rivne |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Sumska oblast | Сумська область <br />''Sums'ka oblast''' | Сумщина <br />''Sumščyna'' | Суми, (Sumy) / Sumi |- style="vertical-align:top;" | Ternopiljska oblast | Тернопільська область <br />''Ternopil's'ka oblast''' | Тернопільщина <br />''Ternopil'ščyna'' | Тернопіль, (Ternopil') / Ternopilj |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Vinička oblast | Віннитська область <br />''Vinnyts'ka oblast''' | Вінниччина <br />''Vinnyččyna'' | Вінниця, (Vinnycja) / Vinicja |- style="vertical-align:top;" | Volinjska oblast | Волинська область <br />''Volyns'ka oblast''' | Волинь <br />''Volyn''' | Луцьк, (Luc'k)/ Luck |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Zakarpatska oblast | Закарпатська область <br />''Zakarpats'ka oblast''' | Закарпаття <br />''Zakarpattja'' | Ужгород, Užgorod |- style="vertical-align:top;" | Zaporiška oblast | Запорізька область <br />''Zaporiz'ka oblast''' | Запоріжчина <br />''Zaporižčyna'' | Запоріжжя, (Zaporižžja)/ Zaporižja |- style="vertical-align:top; background:#f0f0f0; " | Žitomirska oblast | Житомирська область <br />''Žytomyrs'ka oblast''' | Житомирщина <br />''Žytomyrščyna'' | Житомир, (Žytomyr)/ Žitomir |} </div> ==Jezik== {{glavni|Ukrajinski jezik|Ruski jezik}} Službeni jezik Republike Ukrajine je [[ukrajinski jezik|ukrajinski]],<ref name="Contitution1996">{{en}} {{cite web |url= https://rm.coe.int/constitution-of-ukraine/168071f58b |title= Constitution of Ukraine. Article 10 (Version adopted on June 28th, 1996) |last= |first= |date= |website= |publisher= |accessdate= 22. 02. 2023 |quote=}} : ''Стаття 10.'' Державною мовою в Україні є українська мова.</ref> [[Slavenski jezici|slavenski jezik]] iz skupine [[Istočnoslavenski jezici|istočnoslavenskih jezika]], s prvim klicama nastalim u okviru [[Staroslavenski jezik|staroistočnoslavenskog jezika]] kojim se govorilo unutar [[Kijevska Rus|Kijevske Rusi]]. Ukrajinski i ruski dakle dijele zajedničko historijsko ishodište – [[Kijevska Rusija|Kijevsku Rusiju]] – i počeli su se postupno razlikovati nakon [[Mongolski pohod na Europu|mongolske invazije]] ([[13. vijek|1237-1240]]) i fragmentacije kijevske države. Sjeveroistočno jezična zona će se razviti oko [[Moskva|Moskve]] i [[Vladimir (Rusija)|Vladimira]], stvoreći [[ruski]], dok će jugozapadno područje imati svoje pučko narječje koje će gravitirati oko Kijeva, [[Volinj|Volinije]], [[Galicija (srednja Evropa)|Galicije]] i na području [[Poljsko-Litvanska Unija|Poljsko-litavskog Saveza]]. Suvremeni ukrajinski oblikovao je se krajem [[18. vijek]]a, pri čemu djelo ''Enejida'' ({{jez-uk|Енеїда}}, [[1798.]]) autora [[Ivan Kotljarevski|Ivana Kotljarevskog]] simbolički označava njegovo prvo puno pojavljivanje. Prva kodifikacija ukrajinskog jezika odvija se između [[17. vijek|17.]] ([[Lavrentij Zizanij]], [[Meletij Smotricki]]) i [[19. vijek|19. stoljeća]] ([[Oleksij Pavlovski]]). Znanje [[ruski jezik|ruskog jezika]] u Ukrajini je iznimno važno kako na kulturnom tako i na ekonomskom planu. Ukrajinski govori oko 55% dok ruski oko 45% stanovništva.{{efn|Oko 67,5% stanovnika smatra ukrajinski svojim materinjim jezikom, dok ruski smatra 29.6% stanovnika, prema popisu iz 2001.}} Književni ukrajinski vlada nad Ruskom u zapadnoj Ukrajini, ponajprije u krajevima oko [[Lavov]]a, dok Ruski prevladava u istočnoj Ukrajini i jak je u velikim gradovima (uključujući Kijev). Istodobno je ''suržik''{{efn|Suržik {{jez-uk|суржик}}, mješavina ukrajinskog i ruskog, karakterističan po korištenju ukrajinske gramatike i fonetike i ruskog vokabulara.}} rasprostranjen po ruralnim područjima i manjim gradovima. Istočna Ukrajina je pod snažnim ruskim jezičnim utjecajem. Na Krimu, ukrajinski jezik je u potpunosti odsutan, unatoč silnim pokušajima njegova uvođenja kao jedinog dopuštenog jezika u administraciji, medijima i reklamiranju. Broj učenika koji se školuju na ruskom jeziku znatno je pao u posljednjih deset godina (s 41% na 9%), mada su mnoge ukrajinske gradske škole ''[[de facto]]'' ruskojezične, osobito na istoku i jugu zemlje. Ruski i nadalje ostaje jezik međunarodnog sporazumijevanja za velik broj Ukrajinaca i jezik koji je razumljiv širom Ukrajine. Drugi regionalni jezici koje Republika Ukrajina priznaje po zakonu su:<ref name="Minority"/> [[armenski jezik|armenski]], [[bjeloruski jezik|bjeloruski]], [[bugarski jezik|bugarski]], [[krimskotatarski jezik|krimskotatarski]], [[gagauški jezik|gagauški]], [[njemački jezik|njemački]], [[grčki jezik|grčki]], [[mađarski jezik|mađarski]], [[Karaimski jezik|karaimski]], [[krimčački jezik|krimčački]], [[moldavski jezik|moldavski]], [[poljski jezik|poljski]], [[romski jezik|romski]], [[rumunjski jezik|rumunjski]], [[ruski jezik|ruski]], [[rusinski jezik|rusinski]], [[slovački jezik|slovački]], [[jidiš]]. Ukrajinski i ruski dijele približno 60% leksičke građe. Fonetski gledano, ukrajinski zvuči mekše i melodičnije, ćirilično slovo [г] izgovara se kao zvučni glotalni frikativ (/ɦ/), dok u ruskom jeziku predstavlja tvrdi, guturalni "g". Kako bi se taj zvuk razlikovao, u ukrajinskom se za tvrdi "g" koristi slovo ґ. Ukrajinski samoglasnici su stabilniji, dok ruski pokazuje znatne varijacije kod nenaglašenih samoglasnika i zadržava pojavu ''akanja''. U mnogim imenicama i toponimima ukrajinski jezik govori [i] tamo gdje ruski ima [o] – na primjer: Harkiv/Harkov, Ljviv/Ljvov. Što se tiče pravopisa, ćirilična slova ї, є, ґ i і postoje samo u ukrajinskom, dok se ы, э i ё pojavljuju samo u ruskom. Gramatički gledano, ukrajinski zadržava [[vokativ]], padež koji je u ruskom skoro potpuno iščeznuo. == Demografija == [[Datoteka:Population density in Ukraine.png|thumb|left|175px|Gustoća naseljenosti Ukrajine po rajonima.]] Ukrajina je izrazito urbanizirana zemlja, a njezine industrijske regije na istoku i jugoistoku najgušće su naseljene — naime, oko 67% ukupnog stanovništva živi u urbanim područjima. Ukrajina broji najmanje 30 gradaova s više od 150.000 stanovnika te tri grada koja premašuju milijun stanovnika u urbanom području ([[Kijev]], [[Harkiv]], [[Odesa]]). Krajem [[17. vijek|17. stoljeća]] bilo je otprilike četiri milijuna Ukrajinaca.<ref name="Subtelny2000">{{en}} {{Cite book |last1=Subteljni | first1=Orest | authorlink1 = Orest Subteljni | date=2000 | title= Ukraine: A History |url= | publisher= University of Toronto Press | location= Toronto | isbn= | p=152 | ref = }}</ref> Početkom [[20. vijek]]a ukrajinsko stanovništvo, tada u sastavu [[Rusko Carstvo|Ruskog Carstva]], snažno je poraslo. Između [[1913.]] i [[1924.]] došlo je do naglog pada, uzrokovanog ratovima, bolestima i revolucijom. Od [[1924.]] nadalje broj stanovnika Ukrajine rastao je u gotovo neprekinutoj uzlaznoj putanji, dosegnuvši približno 52 milijuna ljudi [[1993.]] godine. Nakon [[Raspad Sovjetskog Saveza|raspada Sovjetskog Saveza]] i proglašenja neovisnosti, Ukrajina je počela postupno gubiti stanovništvo, što je kulminiralo slomom koji je započeo ratom 2022. godine. Prije [[Invazija Rusije na Ukrajinu|ruske invazije na Ukrajinu]] [[2022.]] godine, procjenjivalo se da je zemlja imala više od 41 milijun stanovnika te je bila osma najmnogoljudnija država u Europi. Rat je doveo do drastičnog pada broja stanovnika, zbog poginulih u sukobu, nestalih osoba i ljudi koji su izbjegli pred ratom. Procjenjuje se da je u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]] u Ukrajini umrlo oko 1,3 milijuna ljudi, dok je tijekom [[Ruska revolucija|Ruske revolucije]] i [[Ruski građanski rat|građanskog rata]] umrlo približno 2,3 milijuna ljudi. Procjene govore da je tijekom [[Holodomor]]a umrlo između 3,3 i 3,5 milijuna ljudi. Razdoblje [[gulag]]a, [[Velika čistka|Velikog terora]] i [[staljin]]ističkih čistki usmrtilo je oko 120.000 ljudi. Tijekom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i [[Holokaust|Šoaha]] procjenjuje se da je u Ukrajini umrlo oko 7,4 milijuna ljudi. Treba također imati na umu da Ukrajina ima dugu historiju iseljavanja, dijelom prema [[Rusija|Rusiji]] (odnosno [[Rusko Carstvo|Ruskom Castvu]] i [[Sovjetski Savez|Sovjetskom Savezu]]), a dijelom prema [[Europa|Europi]], ali i prema [[Sjedinjene Države|Sjedinjenim Državama]], [[Kanada|Kanadi]], [[Australija|Australiji]] i [[Brazil]]u. Među najvažnijim historijskim ukrajinskim migracijskim tokovima ističu se oni prema [[Poljska|Poljskoj]], [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarskoj]] i prema [[Njemačka|Njemačkoj]]. Ukrajinska dijaspora razvila je vrlo značajne zajednice u Kanadi i Sjedinjenim Državama. Ako se demografska rasprava usmjeri prema nacionalnoj pripadnosti, vidimo da je Ukrajina relativno homogena država, s prilično izraženom manjinskom sastavnicom koja je geografski jasno ukorijenjena. Etnički [[Ukrajinci]] sačinjavaju oko 77,8% sveukupnog stanovništva Ukrajine. Od nacionalnih manjina najbrojniji su [[Rusi]] (17,3%) iza kojih slijede [[Rusini (Ukrajina)|Rusini]] (u [[Zakarpatska oblast|Zakarpatskoj oblasti]]) oko 0,9%. Važno je napomenuti da službena ukrajinska vlast ne priznaje Rusine kao poseban narod, već kao dio ukrajinskog etnosa, a njihov [[Istočnorusinski jezik|rusinski jezik]], ukrajinskim dijalektom. U [[Hrvatska|Hrvatskoj]] i [[Srbija|Srbiji]], Rusini (v. [[Panonski Rusini]]) su priznati kao nacionalna manjina. Od ostalih manjina prisutni su [[Rumuni|Rumunji]] i [[Moldavci]] (0,8%), [[Belorusi|Bjelorusi]] (0,6%), [[Krimski Tatari]] (0,5%), [[Bugari]] (0,4%), [[Mađari]], [[Poljaci]] (0,4%) i [[Jevreji|Židovi]] (0,3%). === Gradovi === '''{{glavni|Popis gradova u Ukrajini}}''' [[Datoteka:Kryvyi_Rih_Old_Town_(cropped).jpg|thumb|right|380px|Stari dio [[Krivij Rih|Krivog Roga]].]] Veći gradovi Ukrajine su:{{efn|Podaci po popisu iz 2001. godine.}}<ref name="gazetteer">{{en}} {{cite web |url= http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1120760399&men=gcis&lng=en&gln=xx&dat=32&geo=-220&srt=1npn&col=aohdq&pt=c&va=x |title= Ukraine: largest cities and towns and statistics of their population |last= |first= |date= |website= |publisher= |accessdate= 22. 02. 2023 |quote= |archive-date= 2012-12-10 |archive-url= https://archive.today/20121210043906/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1120760399&men=gcis&lng=en&gln=xx&dat=32&geo=-220&srt=1npn&col=aohdq&pt=c&va=x |dead-url= yes }}</ref> * [[Kijev]] – oko 2.611.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Harkov]] – oko 1.471.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Dnjepar (grad)|Dnjepar]] – oko 1.065.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Odesa]] – oko 1.029.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Donjeck]] – oko 1.016.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Zaporožje]] – oko 815.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Lavov]] – oko 732.818 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Krivij Rih]] – oko 669.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; * [[Mikolajiv]] – oko 514.000 stanovnika<ref name="gazetteer"/>; == Kultura == {{glavni|Ukrajinska kultura}} === Kulturna baština === [[Datoteka:Ранкові промені на Синевирі.jpg|thumb|right|340px|[[Nacionalni park Sinevir]]]] Spomenici [[Svjetska baština|Svetske baštine]] ([[UNESCO]]) u Ukrajini<ref>{{en}} {{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/ua|title=Ukraine: properties inscribed on the World Heritage List|date=|accessdate=21. 2. 2023}}</ref>: * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] U [[Kijev]]u: [[Saborna crkva Svete Sofije u Kijevu|Katedrala Sv. Sofije]] i srodne samostanske građevine, [[Kijevo-pečerska lavra]] (1990); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Stari grad (Lavov)|Stari grad]] u [[Lavov]]u (1998); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Struveov luk|Struveov geodetski luk]] (2005); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Iskonske bukove šume Karpata i drugih regija Evrope|Iskonske bukove šume Karpata]] (2007); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Rezidencija Bukovskih i Dalmatinskih mitropola]] (2011); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Herson Taurijski|Drevni grad Hersonesus]] (2013); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Drvene crkve poljskih i ukrajinskih Karpata]] (2013); * [[Datoteka:Flag of UNESCO.svg|25px|border]] [[Odesa|Historijsko središte Odese]] (2023). == Vanjske veze == * '''Zvanične stranice''' ** [http://www.president.gov.ua/en/ Predsednik Ukrajine] – Zvanična stranica ** [http://www.rada.gov.ua Parlament Ukrajine] – Zvanična stranica ** [http://www.kmu.gov.ua/control/en Portal Vlade Ukrajine] – Zvanična stranica ** [https://archives.gov.ua/ua/ Arhiva Ukrajine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060709183514/http://www.archives.gov.ua/Eng/ |date=2006-07-09 }} * '''Ostale veze''' ** [http://www.museum.com.ua/en/fondu/history.html Historija cirkulacije novca u Ukrajini]. ''Brief history of money circulation in Ukraine'' (Odessa Numismatics Museum) ** [http://www.museum.com.ua/project/eng/vist/dengi/dengi.html Prva ukrajinska valuta. ''Odessa Numismatics Museum''] == Napomene == {{notelist}} == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin}} * {{uk}} {{cite web |url= https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=254%EA%2F96%2D%E2%F0#Text |title= Ustav Ukrajine (<small>Конституція України</small>) |last= |first= |date= 1996 |website= |publisher= [[Verhovna Rada Ukrajine|Verhovna Rada]] |accessdate= 22. 02. 2023 |quote= |archive-date= 2024-07-07 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240707141220/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=254%EA%2F96-%E2%F0#Text }} {{refend}} {{Commonscat|Ukraine}} Mnogo više na : {{wikivoyage|Ukraine}} {{Slovenske države}} {{Evropa}} {{CIS}} {{Politika Ukrajine}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ukrajina| ]] [[Kategorija:Istočna Evropa]] [[Kategorija:Države u Evropi]] g5y394zde236sx4ijexs7kamidt5tpk 0 4786 42656395 42638696 2026-07-18T10:56:23Z Minorax 135426 42656395 wikitext text/x-wiki {{Naselje | ime = Lisabon | ime_genitiv = Lisabona | izvorno_ime = Lisboa | nadimak = Rainha Do Mar | geslo = | slika_panorama = Lisbon view (35066730526).jpg | veličina_slike = 350px | opis_slike = | slika_zastava = Lisboa.PNG | slika_zastava_veličina = 120px | slika_pečat = | slika_pečat_veličina = | slika_grb = Crest of Lisboa.png | slika_grb_veličina = 120px | slika_amblem_prazno = | slika_amblem_prazno_veličina = | slika_amblem_prazno_opis = | slika_karta = | veličina_karte = | opis_karte = | slika_karta1 = | veličina_karte1 = | opis_karte1 = | slika_lokacijska_karta_država = Portugal | slika_lokacijska_karta_opis = Lisabon na karti Portugala | širina-stupnjevi = 38 | širina-minute = 42 | širina-oznaka = N | dužina-stupnjevi = 9 | dužina-minute = 10 | dužina-oznaka = W | lokacija_ime = [[Spisak država|Država]] | lokacija_info = {{flag|Portugal}} | lokacija1_ime = [[Portugalske regije|Regija]] | lokacija1_info = [[Lisabon (regija)|Lisabon]] | lokacija1_ime =[[Distrikti Portugala|Distrikt]] | lokacija1_info =[[Lisabon (distrikt)|Lisabon]] | utemeljenje_ime = | utemeljenje_datum = | osnivač = | nazvan_po = | dijelovi = | vrsta_dijelova = | d1 = <!-- do d50 --> | vrsta_vlasti = | vlast_bilješke = | titula_vođe = | ime_vođe = | stranka_vođe = | titula_vođe1 = | ime_vođe1 = | površina_bilješke = | površina_ukupna = 84.8 km² | površina_kopna = | površina_vode = | postotak_vode = | visina = 2 - 199 m | visina_izvor = | visina_max = | visina_min = | stanovništvo_godina = 2011. | stanovništvo_bilješke= | stanovništvo = 545.254<ref name=municipio/><br/>3.035.000 (šire) | stanovništvo_gustoća = | vremenska_zona = | utc_pomak = | vremenska_zona_DST = | utc_pomak_DST = | poštanski_broj = od br. 1000 do br. 1990 | pozivni_broj = (+351) 21 XXX-XXXX | gradovi_prijatelji = | web_stranica = [http://www.cm-lisboa.pt/ Município de Lisboa] | bilješke = }} '''Lisabon''' ([[portugalski jezik|port]]. ''Lisboa'', [[Međunarodna fonetska abeceda|IPA]]: [liʒˈβoɐ]{{IPA audio link|Pt-pt_Lisboa_FF.ogg}}) je glavni grad [[Portugal]]a i istoimenog distrikta, najveći grad i najveća luka u zemlji sa 545 254 stanovnika.<ref name=municipio/> Grad se smjestio na zapadnoj obali [[Pirinejski poluotok|Iberskog poluotoka]], nešto prije samog ušća rijeke [[Tajo|Tejo]] u [[Atlantik|Atlantski ocean]]. Lisabon je administrativni, kulturni i privredni centar Portugala, u kom su smješteni vlada sa većinom ministarstava sa sudstvom. Lisabon je i važan edukacijski centar, sjedište [[eparhija|nadbiskupije]] i značajan vjerski centar sa nizom većih i manjih crkvi, samostana i vjerskih škola. == Historija == === Od neolitika do vladavine Rima === Lisabon je jedan od najstarijih gradova na svijetu. Za [[neolit]]ika, na prostoru grada živjeli su drevni [[Iberi]], a u okolici grada ostali su njihovi [[dolmen]]i i [[menhir]]i. [[Kelti]] su naselili Pirinejski poluotok oko [[1. milenijum pne.|1. milenija pne.]], vremenom se izmješali sa starosjedilačkim stanovništvom i iz te simbioze razvilo se pleme Cempsi. Po jednoj od teorija o nastanku Lisabona, prvo naselje na prostoru grada osnovali su [[Fenikija|Feničani]], na što ukazuju neki pronađeni [[Arheologija|arheološki]] artefekti porijeklom iz oko [[1200-e pne.|1200. pne.]] Neki [[historičar]]i smatraju da se feničko naselje nalazilo na južnom obronku brda, kod utvrde [[Castelo de São Jorge|São Jorge]]. Po toj teoriji, Feničanima je prirodna luka u [[estuarij]]u rijeke [[Tajo]] bila idealna međustanica na plovidbi do sjevera Evrope, a koristili su je i za trgovinu sa stanovnicima uzvodno uz rijeku Tajo. Njihovo naselje se navodno zvalo ''Allis Ubbo'' (sigurna luka), to je jedna od hipotetskih teorija o [[Etimologija|etimologiji]] imena grada.<ref>{{cite web |url=http://www.eorc.jaxa.jp/en/imgdata/topics/2008/tp081105.html |author=Japan Aerospace Exploration Agency |title= Lisbon, Portugal – Where the Land Ends and the Sea Begins |date=November 5, 2008 |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> [[Datoteka:LisbonCathedral-Cloisters1.jpg|thumb|right|260px|Ostaci feničkih građevina otkriveni u klaustru lisabonske [[Katedrala|katedrale]]]] U novije vrijeme, fenički ostaci iz [[8. vijek pne.|8. vijeka pne.]] pronađeni su i na nalazištu ispod katedrale ''Sé de Lisboa'', ali većina suvremenih historičara<ref>José Mattoso: ''História de Portugal. Primeiro Volume: Antes de Portugal'', Lisboa, Círculo de Leitores, 1992. {{pt icon}}</ref> misli da tu nije bilo nikakvog feničanskog naselja, već smatraju da je tu postojalo naselje autohtonog stanovništva - ''[[opidum]]'', kako su to Rimljani uobičajeno zvali - koje je imalo razvijenu trgovinu s Feničanima, zbog čega ima dosta feničke keramike na arheološkim nalazištima. Antički [[geograf]] [[Pomponije Mela]], rodom iz [[Hispanija|Hispanije]], zabilježio je ime tog naselja na [[Latinski jezik|latinskom]], kao ''Ulyssippo''. Kasnije je [[Plinije Stariji]] naveo to naselje kao ''"Olisippo"'', misleći da je to legendarni ''Olissipo (Ολισσιπο)'' ili ''Olissipona (Ολισσιπόνα)'',<ref>William Smith's Dictionary of Greek and Roman Geography</ref> koju je u nekim verzijama [[mit]]a o [[Odisej]]u, osnovao sam Odisej, lutajući nakon osvajanja [[Troja|Troje]] prema rodnoj [[Itaka|Itaci]]. Po toj verziji Odisej je jedan dio svoje kalavarije imao na [[Atlantik]]u (tu teoriju danas zagovara Théophil Cailleux<ref>Pays Atlantiques décrits par Homère, Th. Cailleux, 1879, Paris</ref>). === Od rimske do maurske vladavine === Poslije poraza [[Hanibal]]a, za [[Punski ratovi|punskih ratova]], [[Antički Rim|Rimljani]] su zauzeli [[Hispanija|Hispaniju]], nakon pobjede [[Scipion Afrikanac|Scipiona Starijeg]] nad [[Kartaga|Kartažanima]] u istočnoj Hispaniji. Pacifikaciju zapada proveo je [[konzul]] [[Decim Junije Brut Kalaik]]. On je dogovorio savez sa gradom ''Olissipom'', koji je poslao vojsku da se uz rimske [[Legija|legije]] bori protiv keltskih plemena na sjeverozapadu. Zauzvrat je ''Olissipo'' uključen u imperij kao [[municipijum|municipium]] u novoosnovanu [[Rimske provincije|privinciju]] [[Luzitanija|Luzitaniju]] (glavni grad - ''Emerita Augusta'', današnja [[Mérida (Španija)|Mérida]] u [[Španija|Španjolskoj]]). Oko [[205. pne.]] grad je prezvan u ''Felicitas Julia'' (''Municipium Cives Romanorum''), sa statusom [[civitas]]a, a to je značilo samoupravu u radiusu od 50&nbsp;km, izuzeće od poreza i rimsko građanstvo za njegove stanovnike.<ref name=hista>{{cite web | url =http://www.lisbon-guide.info/about/history_lisbon | title =''Brief History of Lisbon'' | accessdate =14. 11. 2011 | language =engleski | publisher =Travel Services | archivedate =2009-01-18 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20090118085157/http://www.lisbon-guide.info/about/history_lisbon | deadurl =yes }}</ref> Napadi Luzitanaca tokom čestih pobuna idućih vijekova iscrpljivali su grad te su zbog izgrađene zidine. U vrijeme vladavine cara [[August (rimski car)|Augusta]], u gradu je izgrađen veliki [[teatar]], [[rimske terme|terme]] (ispod današnje ''Rua da Prata''), hramovi [[Jupiter (mitologija)|Jupitera]], [[Dijana (mitologija)|Dijane]], [[Tetija (mitologija)|Tetije]] i [[Kibela|Kibele]], hram posvećen caru, veliku nekropolu ispod ''Praça da Figueira''; veliki forum i druge građevine kao insule (višekatne stambene zgrade) u području današnjeg kvarta Alfama i Baixe. Dobar dio tih arheoloških nalaza, otkriven je sredinom [[18. vijek]]a, nakon velikog potresa, kad su se raščišavale porušene zgrade za izgradnju novih, a i zbog mode koja je tad zahvatila svijet, nakon otkrića [[Pompeji|Pompeja]]. Rimskim gradom ''Felicitas Julia'' upravljao je [[Oligarhija|oligarhijski]] savjet u kojim su dominirale dvije porodične dinastije, Juliji i Kasiji. ''Olissipo'' je bio bogat grad, nadaleko čuven po garumu, ribljem umaku kojeg je cijenila rimska elita, on se izvozio [[amfora]]ma u [[Rim]] i druge gradove carstva. Vino, sol, i čuveni brzi [[domaći konj|konji]] također su bili cijenjeni proizvodi. ''Felicitas Julia'' bila je dobro povezana s ostala dva velika grada zapadne Hispanije, ''Bracarom Augustom'' (današnja [[Braga]] u Portugalu) i glavnim gradom Luzitanije ''Emeritom Augustom''. Luka ''Felicitas Julie'' postala je posrednik u trgovini s novim rimskim provincijama u [[Britanija|Britaniji]] (naročito s [[Cornwall]]om) i [[Rajna|Porajnju]] i duž rijeke Tajo duboko u unutrašnjost Hispanije. U tadašnjoj ''Sretnoj Juliji'' živjela je i velika [[Grci|grčka]] kolonija trgovaca i robova. ''Olissipo'' je kao i većina velikih rimskih gradova, bio je središte širenja [[hrišćanstvo|kršćanstva]], iz tog vremena zna se za nekoliko [[mučenik]]a ubijenih za vrijeme progona kršćana, među kojima su najpoznatiji Maxima, Verissimus i Julia. Prvi poznati [[episkopos|biskup]] u gradu bio je São Manços (oko [[36]].) a najpoznatiji São Gens koji je umro kao mučenik oko [[300]]. Pred kraj rimske vladavine, ''Olissipo'' je trpio od učestalih provala [[Sarmati|sarmatskih]] [[Alani|Alana]] i [[Germani|germanskih]] [[Vandali|Vandala]], koji su zavladali tim djelom od [[409]]. do [[429]]. Germanski [[Svevi]], osnovali su svoje kraljevstvo ''Gallaecia'' (pretežno na teritoriju današnje [[Galicija (Španija)|Galicije]]) s glavnim gradom u Bragi od [[409]]. do [[585]]., također su duže vrijeme kontrolirali Lisabonsku regiju. [[585]]., Kraljevstvo Sveva priključeno je germanskom [[zapadni Goti|vizigotskom]] Kraljevstvu Toleda, koje je obuhvaćalo cijeli [[Pirinejski poluotok]]. Lisabon se tada zvao ''Ulishbona''. === Maurska vladavina === [[Datoteka:CastleSaintGeorgeSmall.jpg|thumb|left|220px|Utvrda São Jorge]] ''Ulishbonu'' su osvojili [[Mauri]] [[6. 8.|6. augusta]] [[711]]., za njihove vladavine grad se zvao zvao '''al-Išbunah''' ([[Arapski jezik|arapski]]: ''الأشبونة''). ''Išbunah'' je bio prosperitetan trgovački grad, njegovi maurski gospodari, izgradili su brojne [[Džamija|džamije]], kojekakve druge građevine i nove zidine na utvrdi [[Castelo de São Jorge|São Jorge]], danas poznate kao ''Cerca Moura''. Grad je zadržao raznoliko stanovništvo, uključujući [[Hrišćanstvo|Kršćane]], [[Berberi|Berbere]], [[Arapi|Arape]], [[Jevreji|Židove]] i [[Sakalibi|Sakalibe]]. [[Datoteka:Cerco de Lisboa 1147 (Gameiro).jpg|thumb|right|260px|Opsada Lisabona 1147.]] Maurski utjecaj je još vidljiv u ''Alfami'', najstarijem dijelu grada, koji je ostao djelomično neoštećen nakon [[Potres u Lisabonu 1755.|potresa 1755.]] i samo ime tog kvarta ima porijeklo u arapskom ''"al-hamma"'' (hamam, kupatilo, fontana). Nakratko za vrijeme vladavine emirata tzv - [[taifa]], ''Išbunah'' je bio glavni grad ''Regulo Eslavo'' Taife [[Badajoz]]a, a nakon tog i nezavisna taifa kojom su vladali Abd al-Aziz ibn Sabur i Abd al-Malik ibn Sabur, sinovi Sabura al-Jatiba (Sabura -[[Slaveni|Slavena]] koji je ranije bio u službi kalifa iz [[Córdoba, Španija|Cordobe]] [[Al-Hakam II|Al-Hakama II]]. Za vrijeme portugalske [[Reconquista|reconquiste]], kralj [[Afonso I od Portugala|Afonso I]] oslobodio je Lisabon [[1147]]. Većina maursko - arapskih stanovnika pobjegla je iz grada, a oni koji su ostali preobraćeni su na [[Rimokatolička Crkva|katolicizam]] ili prognani, dok su džamije pretvorene u [[hrišćanska crkva|crkve]]. === Od srednjeg vijeka do portugalskog kraljevstva === [[Datoteka:Lisboa, Praça dom Pedro IV.jpg|thumb|right|260px|Pogled na trg Rossio (Praça dom Pedro IV.)]] Prvi kraljevski ''foral'' (povelju o osnivanju lokalne vlasti), Lisabon je dobio [[1179]]. Slijedećih gotovo tri stotina godina, Lisabon je stalno trpio od iznenadnih pljačkaških napada, koji su dolazili brodovima iz [[Al-Andalus]]a. U jednom od takvih napada [[1189]]., [[Almohadi|almohadski]] kalif Jakub al-Mansur (1184.-1199.) zarobio je 3 000 žena i djece.<ref>[http://libro.uca.edu/rc/rc1.htm Ransoming Captives in Crusader Spain: The Order of Merced on the Christian-Islamic Frontier]</ref> Radi svoje geografske pozicije u sredini zemlje, Lisabon je postao [[1255]]. glavni grad Portugala, i od tada glavno političko, ekonomsko i kulturno središte zemlje. Prvi portugalski [[univerzitet]], osnovan je [[1290]]. u Lisabonu za vladavine [[Dinis od Portugala|Dinis]] kao ''Estudo Geral'' (opći studij). On se nekoliko puta seljakao u [[Coimbra|Coimbru]], pa nazad u Lisabon, dok nije definitivno premješten u Coimbru [[16. vijek]]u. [[Datoteka:Rossio-Braun-1598.jpg|thumb|left|220px|Ilustracija Trga Rossio iz 1598.]] Pri kraju srednjeg vijeka, grad se znatno proširio i postao značajna luka između sjeverne Evrope i [[Sredozemno more|Mediterana]]. Većina portugalskih ekspedicija u doba [[Velika geografska otkrića|velikih otkrića]] od [[15. vijek|15.]]. do [[17. vijek]]a, kretala je iz Lisabona , uključujući i put [[Vasco da Gama|Vasca da Game]] u [[Indija|Indiju]]. Lisabon je u dva navrata [[1497]]. i [[1506]]., bio poprište velikog židovskog egzodusa, tad je na hiljade ''marana'' ([[Sefardi|Sefarda]] nasilno preobraćenih na kršćanstvo) masakrirano.<ref>"[http://www.thejewishweek.com/viewArticle/c55_a8585/Editorial__Opinion/Opinion.html A 500-Year-Old Memory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121094746/http://www.thejewishweek.com/viewArticle/c55_a8585/Editorial__Opinion/Opinion.html |date=2008-11-21 }}". The Jewish Week. April 21, 2009.</ref> Zlatno doba Lisabona bio je [[16. vijek]] , tad su se u punom sjaju vratili sva ulaganja i sve plovidbe poduzete u prijašnjim vremenima. Grad je postao evropski centar za trgovinu s Afrikom, Indijom, dalekim istokom i kasnije [[Brazil]]om, zarađujući enormno na egzotičnim mirodijama, slonovači, robovima, šećeru, svili i drugoj rijetkoj robi. Lisabon je zamjenio [[Venecija|Veneciju]] i postao najbogatiji grad Evrope. To je bilo doba kićenog [[Manuelinski stil|Manuelinskog stila]], u kom su podignuta dva značajna spomenika iz [[16. vijek]]a [[Torre de Belém]] i [[Mosteiro dos Jerónimos]], oba uvrštena na popis mjesta [[svetska baština|svjetske baštine]] [[UNESCO]]-a. Sretno razdoblje nije dugo trajalo, nakon dinastičke krize, Portugal je [[1580]]. izgubio svoju nezavisnost i ponovno postao vazalna [[španija|španjolska]] zemlja. Nakon revolta iz [[1640]]. koji je izbio u Lisabonu, zbačen je s trona [[Filip IV, kralj Kastilje|Filip IV.]] i obnovljena portugalska samostalnost. Početkom [[18. vijek]]a, Portugal više nije imao monopol na trgovinu sa dalekim istokom, njegove kolonije jednu za drugom otimali su [[Nizozemci|Holanđani]] i [[Englezi]], ali su još uvijek imali [[Brazil]], tako da je zlato iz te zemlje omogućilo kralju [[João Vod Portugala|Joãu V]] financiranje gradnje nekoliko [[barok]]nih crkava i teatara u gradu. === Potres 1755. === {{main|Potres u Lisabonu 1755.}} [[Datoteka:Lisbon1755hanging.jpg|thumb|right|260px|Bakrorez sa prikazom posljedica potresa u Lisabonu 1755.]] I prije tog velikog [[potresa, Lisabon se više puta tresao, nekoliko puta [[1. vijek]]u, zabilježeno je da se 8 puta zatresao u [[14. vijek]]u, 5 puta u [[16. vijek]]u ([[1531]]. je srušeno 1500 zgrada a [[1597]]. su nestale tri ulice), ali pravi katastrofalni pogodio ga je [[1. 11.|1. novembra]] [[1755]]., u tom [[Potres u Lisabonu 1755.|potresu]] je grad doslovno uništen. Procijenjenjuje se da je poginulo između 30 000 i 40 000 ljudi u samom gradu<ref>[http://www.york.ac.uk/res/cherry/docs/Alvaro3.pdf Pereira, A.S. "The Opportunity of a Disaster: The Economic Impact of the 1755 Lisbon Earthquake," Discussion Paper 06/03, Centre for Historical Economics and Related Research at York, York University, 2006 (pdf), str. 8.]</ref> od tadašnjih 200 000 - 275 000 stanovnika <ref>[http://www.york.ac.uk/res/cherry/docs/Alvaro3.pdf Pereira, "The Opportunity of a Disaster," str. 8, estimates a population of 200,000.]</ref><ref>{{Cite web |url=http://nisee.berkeley.edu/lisbon/index.html |title=Historical Depictions of the 1755 Lisbon Earthquake, citing an unreferenced estimate of 275,000. |access-date=2011-11-18 |archive-date=2011-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311082423/http://nisee.berkeley.edu/lisbon/index.html |url-status=dead }}</ref> a 85% zgrada porušeno.<ref>{{Cite web |url=http://nisee.berkeley.edu/lisbon/index.html |title=Historical Depictions of the 1755 Lisbon Earthquake |access-date=2011-11-18 |archive-date=2011-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311082423/http://nisee.berkeley.edu/lisbon/index.html |url-status=dead }}</ref> Lisabon je u to vrijeme bio jedan od najvećih gradova Evrope. U potresu je srušena kraljevska palača ''Ribeira'' i bolnica ''Hospital Real de Todos os Santos''. Ta katastrofa šokirala je ondašnju Evropu, [[Voltaire]] je ubrzo nakon tog napisao dugačku poemu, ''"Poême sur le désastre de Lisbonne"'', koju spominje u svom romanu ''[[Candide]]'' iz [[1759]]. (mnogi smatraju da je njegova kritika optimizma bila nadahnuta potresom u Lisabonu). Potres i cunami nakon njega, nije pogodio samo Lisabon, već i gotovo cijeli južni Portugal. U [[Setúbal]]u, 30 km južno od Lisabona, voda je dosegla prvi kat zgrada. Velikog razaranja bilo je i kod [[Algarve]] u južnom Portugalu, gdje je cunami razrušio neka od obalnih utvrđenja, a u nižim predjelima srušio kuće. U nekim predjelima valovi su bili viši od 30 m. [[Datoteka:Lisbon Pombal Sqaure P1000837.JPG|left|thumb|220px|Spomenik markizu Pombalu na istoimenom trgu]] Nakon potresa, Lisabon je obnovljen po zamisli tadašnjeg kraljevog prvog ministra [[Sebastião José de Carvalho e Melo|Markiza de Pombala]] koji je iz temelja podigao novi centar grada na ravnici - Baixu (bajšu) zbog tog se on zove i ''Baixa Pombalina'' . Umjesto obnove srednjevjekovnih građevina, Pombal je odlučio srušiti sve preostale polusrušene objekte i izgraditi središte grada u skladu s tadašnjim modernim ([[barok]]nim) urbanističkim pravilima i podigao ravne široke avenije, a uz njih nanizao skladne palače. === 19. vijek === Na početku [[19. vijek]]a Portugal su kao i cijeli [[Pirinejski poluotok|Iberijski poluotok]] okupirale [[napoleon]]ske trupe, natjeravši kralja [[João VI od Portugala|Joãa VI]] u privremeni egzil u [[Brazil]]. Nakon tog je uslijedio period borbe za oslobođenje, na kraju tog vijeka grad se počeo širiti izvan Baixe, prema sjevero zapadu, tad je po uzoru na pariški Champs-Élysées [[1879]]. izgrađena široka Avenida da Liberdade (na prostoru starog gradskog parka) i otpočela era kavana i kazališta.<ref name=municipio/> Od [[1880]]. počelo se trgovačko i kulturno središte seliti iz Baixe na obližnje brdo Chiado, po njegovim strmim ulicama nicali su novi dućani i klubovi, kao Grémio Literário kojeg su posjećivali kniževnici Almeida Garrett, Ramalho Ortigão, Guerra Junqueiro, Oliveira Martins i Alexandre Herculano, istovremeno nicale su i velike robne kuće sa luksuznom robom, nalik na londonski [[Harrods]] ili parišku Galeri Lafayette i otmjene kavane (''Tavares'', ''Coffee Chiado'')<ref name=municipio/> === 20. vijek === U Lisabonu je [[1908]]. ubijen kralj [[Carlos I od Portugala|Carlos I]], a nakon dvije godine izveden republikanski [[Puč|udar]], nakon kojeg je raspuštena [[monarhija]] i osnovana [[republika]]. [[Datoteka:Engracia-IPPAR1.jpg|thumb|left|220px|Pogled iz zraka na crkvu Santa Engrácia]] Lisabonski univerzitet je reobnovljen [[1911]]., u njega su uključene sve dotad već reformirane vjerske i sve dotadašnje više škole (kao ''Escola Politécnica'''). Za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], Lisabon je bio jedna od rijetkih neutralnih i otvorenih evropskih atlantskih luka, tako da je preko nje izbjeglo oko 100 000 ljudi u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Države]] <ref>"[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Portugal.html Portugal]". The Virtual Jewish History Tour.</ref> ali i mjesto žive špijunske aktivnosti. Lisabon je bio scena gdje se dogodila [[Revolucija karanfila|Revolucije karanfila]] - [[1974]]., koja je označila kraj portugalskog korporativnog režima ''[[Estado Novo]]''. Veliki požar u kvartu Chiado [[1988]]., dobrano je uzdrmao život metropole. Lisabon je bio [[evropski glavni grad kulture]] - [[1994]]. i pozornica [[Svjetska izložba|Svjetske izložbe]] ''[[Expo '98]]'' na 500. godišnjicu plovidbe [[Vasco da Gama|Vasca da Game]] u [[Indija|Indiju]]. U Lisabonu je potpisan [[Lisabonski ugovor]] 13. decembra 2007., koji je stupio na snagu 1. decembra 2009. [[Datoteka:Rua Augusta, Lisbon.jpg|thumb|right|260px|Glavna ulica Baixe ''Rua Augusta'', neposredno do trga ''Praça do Comércio'']] == Geografija == Lisabon je najzapadniji glavni grad Evrope, koji se nalazi u središnjem dijelu Portugala, nedaleko ušća rijeke [[Tajo|Tejo]] u [[Atlantik]]. Centar Lisabona poput Rima, leži na sedam brežuljaka, s desne strane rijeke [[Tajo|Tejo]], ali se današnji Lisabon sa svojim novim predgrađima rastegnuo nekih 20 km duž uske ravnice uz obalu i na brežuljcima iznad rijeke, i nekih 15 km u brdovitu unutrašnost. [[Tajo|Tejo]] kod Lisabona ima estuarij koji liči na pravi morski zaljev (širine do 30 km) u koji mogu uploviti i najveći brodovi, tako da se uz rijeku (još uvijek) nalaze brojna lučka postrojenja i skladišta, a na brežuljcima rezidencijalna zona. Na zapadu Lisabona prostire se veliki park ''Park Monsanto'' (Parque Florestal de Monsanto) na površini od 10 km² , što je skoro 10% Lisabona, zbog tog on spada u veće evropske parkove. === Administrativna podjela grada === [[Datoteka:Lisboa - Bairros e Freguesias.svg|thumb|left|240px|Karta administrativne podjela Lisabona]] Lisabon je administrativno podjeljen na 4 bairra (kvarta) koji imaju brojeve od 1- 4. i 53 [[Parohija (administrativna jedinica)|freguesia]]; Ajuda (ex [[Ajuda|Nossa Senhora da Ajuda]]), Alcântara, Alto do Pina, Alvalade, Ameixoeira (ex Funchal), Anjos, Beato, Benfica, Campo Grande, Campolide, Carnide, Castelo, Charneca, Coração de Jesus (ex Camões), Encarnação, Graça, Lapa, Lumiar, Madalena, Mártires, Marvila, Mercês, Nossa Senhora de Fátima, Pena, Penha de França, Prazeres, Sacramento, Santa Catarina, Santa Engrácia (ex Monte Pedral), Santa Isabel, Santa Justa, [[Belém (Lisabon)|Santa Maria de Belém]], Olivais (ex Santa Maria dos Olivais), Santiago, Santo Condestável, Santo Estêvão, Santos-o-Velho, São Cristóvão e São Lourenço (ex São Lourenço), São Domingos de Benfica, São Francisco Xavier, São João, São João de Brito, São João de Deus, São Jorge de Arroios, São Jose4, São Mamede, São Miguel, São Nicolau, São Paulo (ex Marquês de Pombal), São Sebastião da Pedreira, São Vicente de Fora (ex Escolas Gerais), Sé i Socorro. Lokalno, stanovnici svoje djelove grada najčešće zovu po njihovim starim kvartovskim (''bairros'') imenima, koji nisu imali jasno određene granice već ih povezivala zajednička [[historija]], [[kultura]], znamenitosti, životni standard ili lokalne istaknute ličnosti. === Demografija === Strogi (historijski) centar grada prostire se na relativno malom terenu od 84 km² i ima 545 254 stanovnika<ref name=municipio/>, ali se Grande Lisboa (Metropolski Lisabon) prostire na 2 750 km², i ima 2 100 000 stanovnika sa gradovima oko Lisabona; [[Almada]], [[Amadora]], [[Cascais]], [[Loures]], [[Odivelas]], [[Oeiras]], [[Sintra]] i [[Vila Franca de Xira]],<ref name=municipio>{{cite web | url =http://www.cm-lisboa.pt/?idc=4 | title =''Município'' | accessdate = 14. 11. 2011 | language=portugalski | publisher=Câmara Municipal de Lisboa< }}</ref> svi oni zajedno sa Lisabonom formiraju širu administrativnu jedinicu Podregiju Lisabon. Obližnji [[Cascais]] i [[Estoril]] poznati su po noćnom životu i kojekakvoj zabavi. Građevine i spomenici, prirodne ljepote i spomenici historijskog značaja karakteriziraju [[Sintra|Sintru]] i [[Mafra|Mafru]]. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto; width:500px" |+ colspan="8" | Rast stanovnika grada Lisabona od [[1801]]. do [[2004]]. |- !1801. !1849. !1900. !1930. !1960. !1981. !1991. !2001. !2004. |- | 203 999 | 174 900 | 350 919 | 591 939 | 801 155 | 807 937 | 663 394 | 564 657 | 564 477 |} === Klima === Lisabon ima [[Suptropi|suptropsko]]-[[mediteranska klima|sredozemnu klimu]] s blagim zimama i toplim ili vrućim ljetima, on ima najtoplije zime, od svih evropskih metropola, s prosječnim dnevnim temperaturama od decembra do februara - iznad 15.2&nbsp;°C i noćnim 8.9&nbsp;°C. Ljeto traje oko šest mjeseci, od maja do oktobra, premda su i u novembru, martu i aprilu temperature ponekad iznad 20&nbsp;°C. Prosječna godišnja temperatura je 17&nbsp;°C (21&nbsp;°C danju i 13&nbsp;°C noću). Prosječna godišnja temperatura [[More|mora]] kod [[Cascais]]a je 17.5&nbsp;°C. U januaru je najhladnije, tad se temperatura kreće od 8 - 17&nbsp;°C po danu, do noćnih 4 - 12&nbsp;°C, čak je i tad prosječna temperatura mora 15&nbsp;°C (ali to je ocean, pa nema velikih oscilacija temperature).<ref name=weather2travel>{{cite web|url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/portugal/lisbon.php|title=Weather2Travel.com: Lisbon Climate Guide|accessdate=}}</ref> U augustu je najtoplije, tad se temperatura kreće od 26 - 32&nbsp;°C (ponekad i iznad), do 18&nbsp;°C, po noći, tad je prosječna temperatura mora - 20&nbsp;°C.<ref name=weather2travel /> Broj sati dnevnog svjetla varira od 10 sati u decembru do 15 sati u junu i julu,<ref name=weather2travel /> što je optimalni evropski omjer. Sunčanih sati godišnje je oko 2800, od prosječnih 4,6 sati dnevno u decembru do 11,4 sati dnevno u julu. Uobičajena ljetna sezona traje oko 6 mjeseci, od maja do oktobra, s prosječnom temperaturom od 25&nbsp;°C tokom dana i 16,2&nbsp;°C po noći. Tri su mjeseca, novembar, mart i april, prelazni mjeseci, s temperaturama koje povremeno prelaze 20&nbsp;°C, i prosječnim temperaturama od dnevnih 18,5&nbsp;°C i noćnih 11,2&nbsp;°C. Decembar, januar i februar su najhladniji, s prosječnim dnevnim temperaturama od 15,2&nbsp;°C i noćnim od 8,9&nbsp;°C. Kiše padaju uglavnom zimi, a ljeta su najčešće sušna. {{Infobox vrijeme |mjesto =<!--Lisabon|-->Lisabon |Jan-Sij_sr_maks=14.5 |Feb-Velj_sr_maks=15.9 |Mar-Ožu_sr_maks=18.2 |Apr-Tra_sr_maks=19.2 |Maj-Svi_sr_maks=21.4 |Jun-Lip_sr_maks=24.8 |Jul-Srp_sr_maks=27.5 |Aug-Kol_sr_maks=27.8 |Sep-Ruj_sr_maks=26.2 |Okt-Lis_sr_maks=22.1 |Nov-Stu_sr_maks=18.0 |Dec-Pro_sr_maks=15.2 |God_sr_maks=20.9 |Jan-Sij_sr=11.3 |Feb-Velj_sr=12.6 |Mar-Ožu_sr=14.3 |Apr-Tra_sr=15.4 |Maj-Svi_sr=17.4 |Jun-Lip_sr=20.4 |Jul-Srp_sr=22.7 |Aug-Kol_sr=23.0 |Sep-Ruj_sr=21.8 |Okt-Lis_sr=18.4 |Nov-Stu_sr=14.8 |Dec-Pro_sr=12.4 |God_sr=17.0 |Jan-Sij_sr_min=8.1 |Feb-Velj_sr_min=9.2 |Mar-Ožu_sr_min=10.4 |Apr-Tra_sr_min=11.5 |Maj-Svi_sr_min=13.3 |Jun-Lip_sr_min=15.9 |Jul-Srp_sr_min=17.9 |Aug-Kol_sr_min=18.1 |Sep-Ruj_sr_min=17.3 |Okt-Lis_sr_min=14.6 |Nov-Stu_sr_min=11.5 |Dec-Pro_sr_min=9.5 |God_sr_min=13.1 |Jan-Sij_obo=96.8 |Feb-Velj_obo=90.2 |Mar-Ožu_obo=51.2 |Apr-Tra_obo=64.7 |Maj-Svi_obo=55.6 |Jun-Lip_obo=17.2 |Jul-Srp_obo=6.1 |Aug-Kol_obo=6.8 |Sep-Ruj_obo=28.5 |Okt-Lis_obo=79.8 |Nov-Stu_obo=107.1 |Dec-Pro_obo=121.8 |God_obo=725.8 |Izvor=Instituto de Meteorologia<ref name=weather>{{cite web |url=http://www.meteo.pt/pt/oclima/normais/ |title=Lisboa - Geofísico, 1971-2000 |publisher=Instituto de Meteorologia |accessdate=15. 11. 2011 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619155901/http://www.meteo.pt/pt/oclima/normais/ |url-status=dead }}</ref> }} == Izgled == {{Panoramica|Lisbon 3 of 3.jpg|1200px|Centar Lisabona (pogled s druge obale). Dolje lijevo je ''Praça do Comércio'', gore lijevo ''Castelo de São Jorge'', desno kvart Alfama sa samostanom ''São Vicente da Fora'' i crkvom ''Santa Engrácia''}} Lisabon je neobični grad, stara [[Kolonijalizam|kolonijalna]] metropola izbjedjelog sjaja - sa modernim interpolacijama, ali neosporno velikog šarma. U pojedinim dijelovima liči na [[Afrika|afričke]] gradove sa šareno dekoriranim zgradama u azulezu keramici, i zbog velikog broja crnih stanovnika iz bivših portugalskih [[kolonija]] (koji još uvijek rade najteže poslove). Ali Lisabon ima i svoje brojne portugalske [[Kinezi|Kineze]] iz [[Makao|Macaa]] tako da je pravi kozmopolitski grad. === Arhitektura === Lisabon je prije svega [[Barokna arhitektura|barokni]] grad, jer je njegov veći dio podignut nakon potresa, ali nije sve nastradalo u potresu, tako da ima nešto [[Romanika|romaničkih]], [[Gotika|gotičkih]] i [[Manuelinski stil|manuelinskih]] građevina, kao i [[Historicizam|historicističkih]] građevina koje su podignute u 19. vijeku, i [[Modernizam|modernističkih]] i [[postmodernizam|postmodernističkih]] objekata dignutih posljednjih 20-tak godina.. Ističu se i veliki bulevari ukrašeni spomenicima, posebno u novim kvartovima podignutim od 19. vijeka, kao ''Avenida da Liberdade, ''Avenida Fontes Pereira de Melo'', ''Avenida Almirante Reis'' i ''Avenida da República''. === Kvartovi === ==== Alcântara ==== [[Datoteka:Flickr - nmorao - Comboio de Volta, Sete Rios, 2009.11.05.jpg|thumb|right|260px|Pogled na ceste i pruge u Alcântari]] Premda je danas blizu središta grada, Alcântara je nekad bila samo predgrađe s farmama i palačama. U [[16. vijek]]u, tu je bio potok kojeg su aristokrati koristili za izlete čamcima. Pri kraju [[19, vijek]]a, Alcântara postaje industrijska zona, s mnogo malih tvornica i skladišta. Tokom vremena Alcântara je izgubila sav svoj šarm, većinu starih zgrada i potok. Od [[1990-e|1990-ih]], kvart postaje središte pubova i diskoteka, jer je to trgovačka zona sa malo stanara, kojima bi noćna buka smetala. Međutim se danas, radi blizine centru grada i pogleda na rijeku (zaljev u tom dijelu), i tu grade stanovi. ==== Alfama ==== [[Datoteka:Alfama (by Awersowy) 2.jpg|thumb|240px|left|Žuti tramvaj u Alfami]] Alfama je najstariji kvart Lisabona, koji leži na brdu, ispod utvrde ''São Jorge'' sve do rijeke Tajo. To je splet krivudavih uličica, malih parkova sa azulejama iz kojih puca lijepi pogled na Tejo i Baixu, puna relativno malih kuća ukrašenih keramikom (ažuležu), koje su očigledni arapski uticaj. Do Alfame vozi i tramvaj, ali samo jedna kola jer je uspon strm. Kvart ima ime od [[Arapski jezik|arapske]] riječi ''Al-hamma'' - hamam / kupalište. Po Alfami ima brojnih historijskih mjesta i spomenika, i dosta [[fado]] barova i restorana. Za maurske vladavine, Alfama se spuštala do Baixe. Nakon tog u Alfamu se naselio siromašniji sloj, te i danas ima status sirotanskog dijela grada. Veliki potres iz 1755. nije pogodio Alfamu (jer je građena na stabilnom brdu), tako da je ona ostala slikovit labirint uskih uličica i malih trgova. Na vrhu Alfame nalazi se utvrda ''São Jorge'', a nešto niže ispod nje katedrala, ostale znamenitosti Alfame su samostan ''São Vicente de Fora'', crkva ''Santo António'', vidikovac ''Santa Luzia Belvedere'' i ulica ''Largo das Portas ao Sol''. ==== Bairro Alto ==== [[Datoteka:Elevador da Glória 01.JPG|thumb|right|260px|Uspinjača Glória u kvartu Bairro Alto]] ''Bairro Alto'' (gornji kvart) nalazi se na istoimenom brežuljku u centru Lisabona, to je nekad bila rezidencijalno-trgovačka zona, a danas je pretvorena u centar noćnog života i okupljalište mladih, jer su se tu od [[1990-e|1990-ih]] počeli otvarati barovi i kafeji za mlade. Za [[António de Oliveira Salazar|salazarovih]] vremena, po ''Bairro Altu'' bili su smješteni uglavnom restorani, koji su imali programom u kojem je bio nastup nekog [[Fado]] orkestra sa pjevačem / pjevačicom, i nastupom portugalskih plesača, ali i kvart jeftinih krčmi. Takvih lokala još uvijek ima po ''Bairru Altu'' ali oni polako uzmiču pred lavinom lokala za mlade. ==== Baixa (Bajša) ==== [[Datoteka:Lisbon Praça do Comércio BW 2018-10-08 17-42-58.jpg |thumb|right|260px|Konjanički spomenik kralja Joãa I na trgu ''Praça do Comércio'']] Sentare grada je [[barok]]ni kvart ''Baixa'' (Bajša) ili ''Baixa Pombalina'' (Pombalova Bajša - jer je izgrađena za njegovog mandata). To je lisabonski donji grad izgrađen većim djelom nakon katastrofalnog potresa [[1755]]. ''Baixa Pombalina'' je jedan od prvih primjera gradnje otporne na potres. Izdržlivost budućih građevina na potres, ispitivana je tako, da su građene makete, pored kojih su stupali vojnici - tako se simulirala trešnja. Pombalinske građevine imaju i "Pombalinski kavez", simetrični drveni okvir za raspršivanje snage potresa, i međukatne zidove, građene više od krovnih greda radi onemogućavanja širenja požara. [[Datoteka:Alfama-CCBY.jpg|thumb|left|220px|Panorama Alfame]] Od [[7. 12.|7. decembra]] [[2004]]. Baixa je na ''pristupnoj listi'' Unesca kao potencijalna lokacija [[Svetska baština|Svjetske baštine]]. Glavna atrakcija ''Baixe'' su dva velika [[Sebastião José de Carvalho e Melo|pombalovska]] trga ''Praça do Comércio'' (Trgovački trg na samom ulazu u kvart i grad sa rijeke) i ''Rossio''. Pored ta dva trga, tu su i crkve; ''Nossa Senhora da Conceição Velha'' sa lijepom manuelinskom fasadom, ''São Domingos'', trg ''Restauradores'' i [[Gustave Eiffel|ajfelijanski]] željezni toranj sa liftom i vidikovcem - [[Elevador de Santa Justa]], izgrađen [[1900]]. - [[1902]]. koje povezuje Baixu i Chiado (gornji grad). ==== Chiado ==== [[Datoteka:Largo Camoes in Chiado district.jpg|thumb|right|260px|''Praça de Luís de Camões'' u Chiadu]] Chiado je trgovački kvart sa nizom starih i novih robnih kuća, dućana i kavana, koncentriranih u ulicama Carmo i Garrett podignut krajem [[19. vijek]]a zapadno od Baixe. Najpoznatija kavana u Chiadu je ''A Brasileira'', čuvena po tome jer je u nju navraćao pjesnik [[Fernando Pessoa]]. U Chiadu ima dosta muzeja i teatara. Nekoliko zgrada uništeno je u požaru [[1988]]., događaju koji je duboko pogodio zemlju. Desetgodišnjim projektom obnove, pod koordinacijom arhitekta [[Álvaro Siza Vieira|Álvara Siza Vieire]], opožarena zona je danas potpuno obnovljena. U Chiadu se nalazi i bogato ukrašena crkva ''São Roque''. ==== Estrela ==== Estrela je kvart na zapadu Lisabona, u kojem je najveća znamenitost velika [[barok]]no-neoklasička ''Basílica da Estrela'' sa svojom ogromnom kupolom, smještena je na brdu s pogledom na grad. Stilom podsjeća na ''Palácio Nacional de Mafra''. Druga znamenitost Estrele je palača ''São Bento'' u kojoj zasjeda portuglaski [[parlament]]. ==== Belém ==== {{main|[[Belém (Lisabon)|Santa Maria de Belém]]}} Službeno ime ovog kvarta je ''Santa Maria de Belém'' ali ga svi zovu skraćeno ''Belém'', on je udaljen oko 6 km od centra grada u pravcu zapada. Njegovo ime ''Belém'' je [[Portugalski jezik|portugalski]] naziv za daleko slavniji [[Betlehem]] u [[Palestina|Palestini]] po kome je dobio ime. ''Belém'' je u [[15. vijek|15.]] i [[16. vijek]]u bio [[Hodočašće|hodočasničko]] mjesto, daleko od grada poznat kao kultno mjesto, na koje su mnogi portugalski moreplovci bacili posljednje poglede napuštajući domovinu u riskantnim ekspedicijama, među njima se posebno ističe put [[Vasco da Gama|Vasca da Game]] u [[Indija|Indiju]] [[1497]]. U ''Belému'' se nalaze i bivše kraljevske palače ''Palácio Nacional de Belém'' ([[17. vijek|17.]]-[[18. vijek]]), i ''Palácio Nacional da Ajuda'' započet [[1802]]. ali nikada dovršen, danas su rezidencija [[predsjednik]]a Portugala i [[muzej]]. Najveća atrakcija Beléma bez premca je ''[[Torre de Belém]]'', koji je postao [[ikona]] - Lisabona. Izgrađen je pri kraju vladavine kralja [[Manuel I od Portugala|Manuela I]] (1515]].-[[1520]].) na malom otoku u rijeci Tejo kao utvrda za odbranu lisabonske luke i grada. [[Datoteka:Jerónimos April 2009-4.jpg|thumb|left|220px|''Praça do Império'' i [[Mosteiro dos Jerónimos]], lokalitet svjetske baštine [[UNESCO]]-a]] [[Mosteiro dos Jerónimos]] je druga velika atrakcija ''Beléma'' (uvrštena na listu svjetske baštine), njegova gradnja započela je [[1502]]. po nalogu kralja Manuela I, kao spomenik na uspješnu ekspediciju Vasca da Game u Indiju (koji je u samostanu i pokopan), financirana je od poreza na trgovinu istočnjačkim mirodijama koje su nosile odličan profit. Danas su u krilima samostana smješteni su Nacionalni arheološki muzej (''Museu Nacional de Arqueologia'') i Pomorski muzej (''Museu da Marinha''). [[Datoteka:Padrão Descobrimentos April 2009-3c.jpg|thumb|left|240px|Salazarovski ''Padrão dos Descobrimentos'' (Spomenik otkrića)]] Nedaleko od ''Torre de Beléma'' na samoj obali rijeke nalazi se ''Spomenik otkrića'' (Padrão dos Descobrimentos) betonski monolit od 52 metra, podignut za [[António de Oliveira Salazar|salazarovog]] režima [[1960]]. povodom 500. godišnjice smrti [[Henrik Moreplovac|Henrika Moreplovca]]. Na monolitu se nalazi stilizirani pramac broda sa statuama brojnih portugalskih pomoraca-istraživača, koje predvodi osobno Henrik Morepolovac. Centar Beléma je ''Praça do Império'', park s velikom središnjom fontanom podignut [[1940]]. Zapadno od parka smješten je moderni Kulturni centar Belém (''Centro Cultural de Belém''), izgrađen povodom portugalskog predsjedanja [[Evropska unija|Evropskom unijom]] [[1992]]., u kojem se nalazi i Muzej dizajna (''Museu do Design''). Drugi veći trg u Belému, ''Praça Afonso de Albuquerque'', nalazi se oko 500 m istočno. Dobar dio muzeja u Belému osnovan je za vladavine [[António de Oliveira Salazar|Salazara]] povodom izložbe ''Belém Expo'' 1940., između ostalih i ''Museu do Centro Científico e Cultural de Macau'' (Kulturni centar Macao) i ''Museu de Arte Popular'' (Muzej narodne umjetnosti) Museu da Electricidade (Muzej struje), Museu do Centro Científico e Cultural de Macau (Macau Cultural Museum), Museu de Arte Popular (Folk Art Museum) i Museu Nacional dos Coches (Muzej kočija). Iz Beléma je najstariji portugalski sportski klub [[Belenenses]] osnovan [[1919]]. ''Rua de Belém'' je glavna ulici u kvartu po kojoj vozi tramvajska linija 15, u njoj se nalazi 160 godina stara slastičarna u kojoj se može nabaviti poznati kolač ''pastel de Belém'' (lisnato tijesto ispunjeno kremom). ==== Park Nações (Park nacija) ==== [[Datoteka:Oriente station.jpg|thumb|right|260px|Stanica ''Gare do Oriente'' u kvartu Parque das Nações]] ''Parque das Nações'' je najnoviji lisabonski kvart izgrađen za [[Expo '98]] na mjestu starih lučko industrijskih postrojenja uz rijeku, to je ujedno bio program urbanističke obnove tog dijela Lisabona, kvart je dobio ime tek nakon Expa. On je i podizan tako da su svi izložbeni paviljoni, nakon izložbe dobili druge javne namjene, dok je jedan dio zadržan za Lisabonski sajam, tako da se na tom prostoru danas nalazi trgovački centar, par multifunkcionalnih dvorana za velike sportske i koncertne spektakle, Teatro Camões, nekoliko hotela, brojne poslovne zgrade, čitav sklop stambenih zgrada i obiteljskih kuća u nizu, sportsko rekreacijski centar sa bazenima i marina sa 600 vezova. Jedna je od glavnih atrakcija ovog kvarta je postoderna stanica metroa ''Gare do Oriente'', španjolskog arhitekta - [[Santiago Calatrava|Santiaga Calatrave]]. === Znamenitosti === [[Datoteka:Se de Lisboa Frente.JPG|thumb|right|260px|Katedrala ''Sé de Lisboa'']] [[Datoteka:LisbonCastle.jpg|thumb|right|260px|Tvrđava ''[[Castelo de São Jorge|São Jorge]]'']] Među brojnim znamenitostima vrijedi istaknuti tvrđavu ''[[Castelo de São Jorge|São Jorge]]'', koja dominira vizurom grada na vrhu brda od 110 m. Na istom je mjestu postojala utvrda još u doba [[Rimsko Carstvo|Rimljana]], kasnije je pregrađuju i koriste [[Mauri]], a od [[1300]]. godine pa do [[1511]]. bila je i sjedište portugalskih kraljeva. Tvrđava je pretrpjela velika oštećenja u potresu [[1755]]. godine, te je restaurirana tek za [[António de Oliveira Salazar|salazarove]] vladavine od [[1938]]. do [[1940]]. Posebno je zanimljiv stari maurski kvart ''Alfama'' s [[Romanika|romaničko]]-[[Gotika|gotičkom]] [[katedrala|katedralom]] ''Sé Patriarcal'' iz [[12. vijek]]a, [[Renesansa|kasnorenesansnom]] crkvom ''Igreja de São Vicente de Fora'' i Panteonom. Za Lisabon su karakteristične kuće sa šarenim [[fasada]]ma od dekorativnih keramičkih pločica - ''[[azulejo]]'' kojima su po arapskoj modi prekrivene fasade cijelih zgrada. Neobični su i podni mozaici od granitnih kocaka u dvije tri nijanse U donjem gradu - Baixa, reprezentativni su trgovi ''Praça do Comércio'' veliki ulazni trg na južnom ulazu u grad i ''Praça de Dom Pedro IV'' zvana ''Rossio'' s monumentalnom zgradom Nacionalnog teatra (1842.-1846.) i obližnjim kolodvorom Rossio, gdje se smjestio poslovni i bankarski centar grada. U neposrednom se susjedstvu nalazi i pitoreskni kvart - ''Chiado''. [[Datoteka:Lisboa-Elevador de Santa Justa.jpg|thumb|left|220px|Neogotički toranj-lift ''Santa Justa'']] Jedan od zaštitnih znakova Lisabona (uz Torre de Belém) je ''[[Elevador de Santa Justa]]'', lift u obliku tornja, izgrađen prema projektu Raoula Mesniera du Ponsarda (suradnika [[Gustave Eiffel]]a) koji spaja donji grad (''Baixu'') s gornjim gradom ''Bairro Alto'' - boemskom četvrti prepunom restorana, kavana, galerija i trgovina. U tom dijelu grada interesantna je crkva ''São Roque'' s kapelom ''São João Baptista'' ([[ivan Krstitelj|sv. Ivan Krstitelj]]) . Spomenik Kristu kralju - ''Cristo-Rei'' stoji na suprotnoj strani rijeke u novom kvartu [[Almada]]. Raširenih ruku, s pogledom na cijeli grad, podsjeća na [[Kip Krista Iskupitelja]] u [[Rio de Janeiro|Rio de Janeiru]]. Izgrađen je nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] kao znak zahvalnosti Portugala što je bio pošteđen ratnih razaranja. ''Parque Eduardo VII'', je drugi najveći park u gradu nakon ''Parque Florestal de Monsanto'', on se nalazi u produžetku ''Avenide da Liberdade''. Ispočetka se zvao ''Parque da Liberdade'', preimenovan je u novo ime u čast [[ujedinjeno Kraljevstvo|britanskog]] [[kralja]] [[Edvard VII.|Edvarda VII.]] koji je Lisabon posjetio [[1903]]. Park ima vrlo egzotično i raznoliko bilje u zimskom vrtu (''Estufa Fria''). Izvan grada u predgađu Belém nalazi se kraljevska ljetna rezidencija - dvorac ''Queluz'' iz [[1747]]. i dva spomenika na [[UNESCO]]-voj listi svjetske kulturne baštine; bivši hijeronimitski samostan iz [[16. vijek]]a [[Mosteiro dos Jerónimos]] i slavni [[Torre de Belém]] iz [[1515]]. - [[1521]]. == Kultura == [[Datoteka:Rossio 2 - Jul 2009.jpg|thumb|right|260px|''Teatro Nacional D. Maria II.'' na trgu Rossio]] U Lisabonu djeluje Teatro Nacional de São Carlos od [[1793]]. u sklopu tog teatra djeluje i gradska [[Opera]], Teatro Nacional D. Maria II. od [[1846]]. , te niz manjih klasičnih i suvremenih teatarskih kuća za svačiji ukus. Muzeji i galerije su svjetskog ranga, posebno su vrijedni; privatna zbirka iz ostavštine [[Gulbenkiana]] sa antologijskim djelima suvremene [[umetnost|umjetnosti]] [[20. vijek]]a, te muzeji Museu Nacional de Arte Antiga i Museum Calouste. Poznati lisabonski muzeji su; Nacionalni muzej antičke umjetnosti (''Museu Nacional de Arte Antiga''), Nacionalni muzej Azuleja - tradicionalna portugalska keramika (''Museu Nacional do Azulejo''), Muzej Calouste Gulbenkian (''Museu Calouste Gulbenkian'') s raznim kolekcijama antičke i moderne umjetnosti, Lisabonski oceanarij (''Oceanário de Lisboa''), drugi najveći oceanarij na svijetu, Nacionalni muzej nošnji i [[Moda|mode]] (''Museu Nacional do Traje e da Moda''), Muzej zbirke Berardo (''Museu Colecção Berardo'') pri Kulturnom centru Belém, Muzej elektrike (''Museu da Electricidade''), Nacionalni muzej kočija (''Museu Nacional dos Coches'') s najvećom kolekcijom kraljevskih kočija u svijetu, Muzej farmaceutike (''Museu da Farmácia'') i Muzej orijenta (''Museu do Oriente''). [[Datoteka:Teatro Nacional São Carlos.jpg|thumb|left|220px|''Teatro Nacional de São Carlos'']] Svakog se juna se na uličnim narodnim proslavama od pet dana, slavi uspomena na [[Antun Padovanski|Svetog Antuna Padovanskog]] (''Santo António''), sveca rođenog u Lisabonu. Za razliku od njega stvarni lisabonski svetac zaštitnik [[Vincent iz Zaragoze]], čije se relikvije čuvaju u lisabonskoj katedrali, nema procesije. U Lisabonu se održava Međunarodni festival dokumentarnog filma,<ref>{{cite web |url=http://www.doclisboa.org/ |title=::: doclisboa 2009 ::: |publisher=Doclisboa.org |date= |accessdate=16. 11. 2011 |archive-date=2009-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090707070832/http://www.doclisboa.org/ |url-status=dead }}</ref> Arte Lisboa – sajam moderne umjetnosti,<ref>{{cite web |url=http://www.artelisboa.fil.pt/ |title=ARTE LISBOA 2009 – Feira de Arte Contemporânea |publisher=Artelisboa.fil.pt |date= |accessdate=30. 04. 2010. |archive-date=2010-06-03 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20100603030417/http%3A//www.artelisboa.fil.pt/ |dead-url=yes }}</ref> Festival dos Oceanos,<ref>{{cite web |author=Webcomum |url=http://www.festivaldosoceanos.com/ |title=Festival Dos Oceanos |publisher=Festival Dos Oceanos |date= |accessdate=16. 11. 2011 |archive-date=2010-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100516115429/http://www.festivaldosoceanos.com/ }}</ref> Festivais de Órgão - međunarodni festival orgulja,<ref>{{cite web|url=http://www.jmp.pt |title=Juventude Musical Portuguesa |publisher=Jmp.pt |date= |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> MOTELx – međunarodni festival Horror Filma,<ref>{{cite web|author=two |url=http://www.motelx.org |title=MOTELx – Festival Internacional de Cinema de Terror de Lisboa = {LISBON INTERNATIONAL HORROR FILM FESTIVAL} |publisher=Motelx.org |date= |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> Lisbon Village Festival,<ref>{{cite web |url=http://lisbon.villagefestival.net/ |title=lisbon village festival |publisher=lisbon village festival |date= |accessdate=16. 11. 2011 |archivedate=2009-07-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090710010357/http://lisbon.villagefestival.net/ |deadurl=yes }}</ref> Festival Internacional de Máscaras e Comediantes, Lisboa Mágica – svjetski festival ulične magije, Monstra – festival animiranog filma, Lisabonski sajam knjiga,<ref>{{cite web|url=http://www.feiradolivrodelisboa.pt |title=Feira do Livro de Lisboa |publisher=Feiradolivrodelisboa.pt |date= |accessdate = 30. 04. 2010.}}</ref> Peixe em Lisboa – kulinarski sajam,<ref>{{cite web |url=http://www.peixemlisboa.com |title=Peixe em Lisboa |publisher=Peixemlisboa.com |date= |accessdate=16. 11. 2011 |archivedate=2009-02-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090213234235/http://peixemlisboa.com/ |deadurl=yes }}</ref> Feira Internacional do Artesanato - međunarodni sajam rukotvorina,<ref>{{cite web |url=http://www.artesanato.fil.pt/ |title=Feira Internacional do Artesanato |publisher=Artesanato.fil.pt |date= |accessdate=30. 04. 2010. |archive-date=2010-06-03 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20100603031107/http%3A//www.artesanato.fil.pt/ |dead-url=yes }}</ref> Photo Marathon, IndieLisboa – međunarodni festival nezavisnog filma,<ref>{{cite web|url=http://www.indielisboa.com |title=Festival IndieLisboa |publisher=Indielisboa.com |date= |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> Alkantara Festival,<ref>{{cite web|url=http://www.alkantara.pt |title=alkantara |publisher=Alkantara.pt |date= |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> Temps d´Images Festival<ref>{{cite web |url=http://www.tempsdimages-portugal.com/ |title=Festival Temps d'Images Portugal |publisher=Tempsdimages-portugal.com |date= |accessdate=16. 11. 2011 |archive-date=2011-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110202031442/http://tempsdimages-portugal.com/ }}</ref> i Jazz in August festival.<ref>{{cite web|url=http://www.musica.gulbenkian.pt/ |title=Calouste Gulbenkian Foundation / Music Department |publisher=Musica.gulbenkian.pt |date= |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> U Lisabonu je četiri puta (2004., 2006., 2008., i 2010.) održan ''Rock in Rio'', jedan od najvećih svjetskih pop-rock festivala. Godišnji glazbeni događaji u metropolitanskoj zoni uključuju i festivale Optimus Alive! i Super Bock Super Rock. U gradu se također održava i Lisabonski arhitektonski trienale (''Trienal de Arquitectura de Lisboa''),<ref>{{cite web|url=http://www.trienaldelisboa.com |title=Trienal de Arquitectura de Lisboa |publisher=www.trienaldelisboa.com |date= |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> Moda Lisboa,<ref>{{cite web|url=http://www.modalisboa.pt/ |title=ModaLisboa – LisboaFashionWeek – Semana oficial da moda portuguesa |publisher=Modalisboa.pt |date= |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> ExperimentaDesign – bienale dizajna<ref>{{cite web |url=http://www.experimentadesign.pt/ |title=Experimentadesign |publisher=Experimentadesign.pt |date= |accessdate=16. 11. 2011 |archive-date=2009-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090710013202/http://www.experimentadesign.pt/ |url-status=dead }}</ref> i LuzBoa – bijenale svjetla.<ref>{{cite web|url=http://www.luzboa.com |title=Luzboa 2008 |publisher=Luzboa.com |date= |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> === Fado === {{main|Fado}} Fado znači sudbina, to je muzički žanr - po mnogočemu sličan američkom bluesu, neraskidivo vezan uz Lisabon, u kom je nastajao od [[1820e]] (ali je vjerojatno imao raniju genezu). Danas ima status portugalske narodne muzike, karakteriziraju ga sjetne melodije i melankolični tekstovi, o nedaćama malog čovjeka, kao i nostalgični tekstovi o moru, svijetu koji nestaje. Usko je vezan uz ''saudade'', teško prevodivu portugalsku riječ koja se uglavnom tumači kao mučna nostalgija ili čežnja. Neki analitičari tvrde da je fado nastao kao mješavina muzičkih uticaja koje su donijeli afrički robovi sa tradicionalnom muzičkom ostavštinom Portugala, na koju su veliki uticaj ostavili [[Mauri]]. Generalno postoje dvije linije fada, lisabonski i onaj iz [[coimbra|coimbre]]. Lisabonski stil je popularniji dok je onaj iz Coimbre profinjeniji. Fado je i danas popularan u Portugalu i izvode ga mnogi poznati muzičari poput Misie. === Fikcija === Slijedi izbor knjiga i književnih djela vezanih za grad: * {{en}} [[Henry Fielding]], ''Journal of a Voyage to Lisbon'' (1755) * {{fr}} [[Voltaire]], ''[[wikisource:fr:Poème sur le désastre de Lisbonne/Édition Garnier|Poème sur le désastre de Lisbonne, ou examen de cet axiome, tout est bien]]'' (1756) * {{pt}} [[Eça de Queiroz|José Maria de Eça de Queiroz]]: ''A Tragédia da Rua das Flores'' (1877) ** ''O Primo Basílio'' (1878) ** ''Os Maias'' (1888) * {{pt}} [[Fernando Pessoa]], ''Livro do Desassossego '' (posmr. 1982) * {{pt}} [[Miguel Torga]], ''Contos da Montanha'' (1941-1944) * {{de}} [[Erich Maria Remarque]], ''Die Nacht von Lissabon'' (1962) * {{pt}} [[José Saramago]]: ''Memorial do Convento'' (1982) ** ''O Ano da Morte de Ricardo Reis'' (1984) ** ''História do Cerco de Lisboa'' (1989) ** ''Todos os Nomes'' (1997) * {{pt}} [[António Lobo Antunes]], ''As Naus'' (1988) * {{nl}} [[Cees Nooteboom]], ''Het volgende verhaal'' (1991) * {{it}} [[Antonio Tabucchi]], ''Sostiene Pereira'' (1994) * {{de}} [[Peter Bieri (pisac)|Pascal Mercier]], ''Nachtzug nach Lissabon'' (2004) * {{pt}} [[José Luís Peixoto]], ''Cemitério de Pianos'' (2006) * {{pt}} Dulce Maria Cardoso, ''O Retorno'' (2012) * [[Dejan Tiago-Stanković]], ''Estoril, ratni roman'' (2015) * {{en}} [[Yann Martel]], ''The High Mountains of Portugal'' (2016) === Poznati sugrađani === [[Datoteka:Cloisters of Sé de Lisboa - Jun 2009.jpg|thumb|right|260px|Klaustar katedrale]] * Fernando Martins de Bulhões, kasnije [[Antun Padovanski|Sv. Antun Padovanski]] (oko 1195–1231), [[Katolička crkva|Katolički]] [[svetac]]; * [[Ivan XXI.|Pedro Julião]] (oko 1210-1277), svećenik, kasnije [[papa]] (1276-1277), odnosno [[Popis papa Rimokatoličke crkve#Od 1055. do 1417.|jedini portugalski papa]]; * [[Isaac Abrabanel]] (1437–1508), filozof; * [[Francisco de Almeida]] (oko 1450–1510), [[hidalgo]], vojskovođa i istraživač, savjetnik kralja [[João II od Portugala|Joãa II]] i prvi vicetkralj Portugalske Indije; * [[Duarte Barbosa]] (oko 1480–1521), pisac i moreplovac; * [[António Galvão]] (oko 1490–1557), moreplovac, vojnik i pisac; * [[Francisco de Holanda]] (1517–1585), književnik; * [[Luís de Camões]] (1524-1580), pjesnik, autor djela ''[[Luzijade|Os Lusíadas]]''; * [[António Ferreira (pjesnik)|António Ferreira]] (1528–1569), pjesnik; * [[Diogo do Couto]] (oko 1542–1616), historičar; * [[Luís de Sousa]] (1555–1632), pisac; * [[Antonio de Encarnação]] (1595–1665), svećenik i [[teolog]]; * [[António Vieira]] (1608-1697), [[jezuit]], pisac i misionar; * [[Veríssimo de Lencastre]] (1615-1692), svećenik, kardinal i [[Inkvizicija|Generalni inkvizitor]]; * [[Katarina od Braganze]] (1638–1705), supruga [[Popis engleskih i britanskih vladara|engleskog kralja]] [[Charles II od Engleske|Charlesa II]]; * [[João de Brito]] (1647– 1693), svećenik i misionar u Indiji; * [[Henry Fielding]], engleski književnik, preminuo je u Lisabonu u [[1754]], sahranjen je na [[Cemitério dos Ingleses (Lisabon)|Englenskom groblju]]; * [[Marija I Portugalska|Marija Portugalska]] (1734–1816), kraljica Portugala, Brazila i Algarva; * [[Giuseppe Troni]] (1739-1810), slikar; * [[Alexandre Herculano]] (1810–1877), romanopisac; * [[Veloso Salgado]] (1864-1945), slikar; * [[Calouste Gulbenkian]], (1869–1955), tursko-[[Armenci|jermenski]] poduzetnik, [[tajkun]] i [[filantrop]], umro u Lisabonu; * [[Fernando Pessoa]] (1888-1935), pjesnik, pisac, književni kritičar i prevodioc, jedan od najznačajnijih književnika [[20. vijek]]a; * [[Mily Possoz]] (1888-1968), umjetnica; * [[Raquel Gameiro]] (1889–1970), umjetnica i akvarelistica; * [[António de Oliveira Salazar|António Salazar]] (1889–1970), političar i [[diktator]], umro u Lisabonu; * [[Mário de Sá-Carneiro]] (1890–1916), pjesnik i pisac; * [[Francisco Stromp]] (1892–1930), nogometaš i osnivač [[Sporting Clube de Portugal|Sportinga]]; * [[Sarah Affonso]] (1899–1983), umjetnica; * [[Jorge Ferreira Chaves]] (1920-1982), arhitekt; * [[Amália Rodrigues]] (1920-1999), pjevačica zvana ''Rainha do Fado'' (kraljica [[Fado|fada]]), napravila je [[fado]] popularnim širom svijeta; * [[Alexandre O'Neill]] (1924-1986), pjesnik i pisac; * [[Mário Soares]] (1924–2017), političar, [[premijer Portugala|premijer]] (1976–1978; 1983–1985) i [[predsjednik Portugala]] (1986–1996); * [[Mário Cesariny]] (1923-2006), [[Nadrealizam|nadrealistički]] pjesnik i slikar; * [[Paula Rego]] (1935–2022), slikarica, ilustratorica i grafičarka; * [[Jorge Sampaio]] (1939-2021), [[Socijalistička partija (Portugal)|socijaldemokratski]] političar, gradonačelnik Lisabona ([[1989]]–[[1995]]), [[predsjednik Portugala]] (1996–2006), i visoki predstavnik Ujedinjenih naroda za [[Alijansa civilizacija|Savez civilizacija]]; * [[Gonçalo Byrne]] (r. 1941), arhitekt; * [[Antonio Tabucchi]] (1943-2012), knjiženik; * [[António Damásio]] (r. 1944), neuroznanstvenik; * [[António Guterres]] (r. 1949), [[Socijalistička partija (Portugal)|socijaldemokratski]] političar, [[premijer Portugala]] (1995–2002), [[Visoki komesarijat Ujedinjenih nacija za izbeglice|Visoki predstavnik Ujedninjenih naroda za izbjeglice]] (2005–2015) i [[Glavni tajnik Ujedinjenih nacija|Generalni tajnik Ujedinjenih nacija]] od [[2017]]; * [[José Manuel Barroso]] (r. 1956), [[Socijaldemokratska partija (Portugal)|socijaldemokratski]] političar, [[premijer Portugala]] (2002–2004), i [[predsjednik]] [[Evropska komisija|Evropske komisije]] (2004–2014); * [[Joaquim de Almeida]] (r. 1957), glumac; * [[José Mourinho]] (r. 1963), fudbalski trener; * [[Maria de Medeiros]] (r. 1965), glumica; * [[Rui Costa]] (1972), nogometaš; * [[Luís Figo]] (1972), nogometaš; == Ekonomija == [[Datoteka:Porto de Lisboa (2).jpg|thumb|right|260px|Dokovi duž rijeke u Alcântari]] Lisabonska regija je najbogatija regija u Portugalu, sa [[Bruto domaći proizvod|BDP]]-om koji je čak iznad prosjeka [[Evropska unija|EU]] [[Bruto domaći proizvod|BDP]]-a po glavi stanovnika, stvara 45% portugalskog BDP-a. Lisabonska ekonomija uglavnom se temelji na uslugama. Većina sjedišta multinacionalnih kompanija koncentrirano je u podregiji Velikog Lisabona, posebno u [[Oeiras, Portugal|Oeirasu]]. Lisabonska metropolitanska zona vrlo je industrijalizirana, posebno na južnoj obali rijeke Tejo. Stalni ekonomski rast regije, svake godine rezultira većim BDP-om po glavi stanovnika: 22 745 [[Euro|€]] (2004.)<ref>{{cite web| title= GDP per inhabitant in 2004| publisher= Eurostat| url= http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2007/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2007_MONTH_02/1-19022007-EN-AP.PDF| access-date= 2011-11-18| archivedate= 2009-03-26| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090326210729/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2007/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2007_MONTH_02/1-19022007-EN-AP.PDF| deadurl= yes}}</ref>, 23 816 € (2005.)<ref>{{cite web|title= GDP per inhabitant in 2005| publisher= Eurostat| url= http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_02/1-12022008-EN-AP.PDF}}</ref>, 25 200 € (2006.)<ref>{{cite web|title= GDP per inhabitant in 2006| publisher= Eurostat| url= http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2009/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2009_MONTH_02/1-19022009-EN-AP.PDF}}</ref>, 26 100 € (2007.).<ref>{{cite web| title= GDP per inhabitant in 2007| publisher= Eurostat| url= http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/1-18022010-AP/EN/1-18022010-AP-EN.PDF| access-date= 2011-11-18| archivedate= 2014-11-09| archiveurl= https://web.archive.org/web/20141109234659/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/1-18022010-AP/EN/1-18022010-AP-EN.PDF| deadurl= yes}}</ref> Kao glavna luka u zemlji, zbog jednog od najvećih regionalnih tržišta na Pirinejskom polutoku, Lisabon se zajedno sa svojom gusto naseljenom okolicom razvijao proteklih 20-setak godina (potpuno pogrešno) uglavnom kao bankarski, tehnološki (uglavnom IT i telefonija) i [[masovni mediji|medijski]] centar Portugala, u kojem su vodeće nacionalne [[Televizija|televizijske]], [[Radio|radijske]] i [[Novine|novinske]] kuće. [[Datoteka:ParqueDosNacioes.JPG|left|thumb|right|260px|Nove poslovne zgrade u kvartu ''Parque das Nações'']] [[Burza]] Euronext Lisboa, zajedno s burzama u [[Amsterdam]]u, [[Bruxelles]]u i [[Pariz]]u, dio je sveuropskog sisema [[Euronext]], kojii je od 2007. povezan s [[Njujorška burza|Njujorškom burzom]] u multinacionalnoj grupi burza dionica NYSE Euronext. Realni [[Industrija|industrijski]] sektor koji se prostirao duž obale rijeke prema sjeveru i obuhvaćao tradicionalne grane, kao što su [[brodogradnja]], željezare, rafinerije nafte, [[tekstil]]na industrija, kemijska industrija, proizvodnja [[šećer]]a, [[Pivo|piva]], [[Keramika|keramike]], [[lijek]]ova, [[duhan]]a, [[tekstil]]a, prerade [[riba|ribe]] i drugo, se drastično smanjio za proteklih 20 godina, mnogi pogoni su zatvoreni U planu su mnoge (''nerealne'') investicije i projekti, kao što je izgradnja novog [[aerodrom]]a, novi most još veći most dug 30 km, proširenje mreže [[metro]]a, izgradnja centralne bolnice, izgradnja dvije željezničke pruge velike brzine za [[Madrid]], [[Porto]], [[Vigo]] i ostatak Evrope, obnovu glavnog dijela grada (između ''Praça do Marquês de Pombal'' i ''Praça do Comércio''), izgradnja velikog broja biciklističkih staza i slične stvari koje bi se trebale financirati iz budžetskog deficita.<ref>[http://www.cm-lisboa.pt/?idc=4 "Pequeno Resumo Histórico de Lisboa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420202721/http://www.cm-lisboa.pt/?idc=4 |date=2010-04-20 }} – Câmara Municipal de Lisboa</ref> == Obrazovanje == [[Datoteka:UNL Faculty Economics.jpg|thumb|left|240px|Ekonomski fakultet univerziteta NOVA]] Lisabon je važan [[univerzitet]]ski centar sa više [[univerzitet]]a i akademija. Najstariji univerzitet osnovan je još [[1290]]. (to je danas ''Univerzitet Coimbra'') njegov nasljednik je ''Universidade de Lisboa'' osnovan ''1911''., Tehnički univerzitet (''Universidade Técnica de Lisboa'') osnovan je [[1931]]., Novi univerzitet (''Universidade NOVA de Lisboa'') [[1973]]., četiri privatna univerziteta (Universidade Católica Portuguesa, Lusíada, Lusíada, Universidade Autónoma de Lisboa) osnovana od [[1985]]. do [[1988]]. godine. Lisabon je i sjedište; Portugalske akademije nauka (Academia das Ciências de Lisboa -[[1779]].) i Akademije umjetnosti (''Academia Nacional de Belas-Artes''), Historijska akademija (''Academia Portuguesa da História'', [[1936]].), Nacionalni [[konzervatorij]] (''Conservatório Nacional de Lisboa'', [[1836]].), Vojna akademija (''Academia Militar'', [[1640]].), te veliki niz drugih značajnih naučnih institucija nacionalnog karaktera, kao što su Nacionalna biblioteka (''Biblioteca Nacional de Portugal'', [[1796]].) i brojni instituti. U gradu djeluje više privatnih i državnih [[Osnovna škola|osnovnih]] i [[Srednja škola|srednjih škola]], U Velikom Lisabonu djeluju i međunarodne škole kao ''Saint Julian's School, Carlucci American International School of Lisbon, Saint Dominic's International School, Deutsche Schule Lissabon, Instituto Español de Lisboa'' i ''Lycée Français Charles Lepierre''. Ukupni broj studenata u Lisabonu za studijsku godinu [[2007]].–[[2008]]. bio je 125 867.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.estatisticas.gpeari.mctes.pt/archive/doc/insc07_08__difusao_.xls |access-date=2011-11-18 |archivedate=2009-06-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090623084110/http://www.estatisticas.gpeari.mctes.pt/archive/doc/insc07_08__difusao_.xls |deadurl=yes }}</ref> == Transport == [[Datoteka:Estação de Telheiras.jpg|thumb|right|260px|Stanica metroa ''Telheiras'']] Danas je [[metro]], najznačajniji za lisabonski javni transport, on sa svojih 4 linija dugih 39 povezuje centar grada s gornjim i istočnim kvartovima i predgrađima. U planu je projekt proširenja, za trećinu, tad bi trebalo povezati i [[aerodrom]], kao i sjeverne i zapadne dijelove grada. [[Autobus]]ni i [[tramvaj]]ski transport kao i par [[uspinjača]] već više od vijeka održava komunalno transportno poduzeće ''Companhia de Carris de Ferro de Lisboa'' (Carris). Tradicionalno sredstvo javnog prijevoza po centru je [[tramvaj]] uveden u promet krajem [[19. vijek]]a, sa kolima uveženim iz [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Država]] zvani kolokvijalno ''americanos''. Prvi originalni tramvaji još se mogu vidjeti u ''Museu da Carris'' (Muzej javnog transporta)<ref>[http://www.carris.pt Carris]</ref> Osim na novoj liniji 15, na svim drugim linijama još uvijek se koriste mala žuta vozila s početka [[20. vijek]]a, koji su i danas jedna od turističkih atrakcija grada, svojim dimenzijama izvrsno prilagođenima strmim usponima i uskim ulicama starog dijela grada.<ref>[http://www.carris.pt/index.php?area=servicos&subarea=servicos_ascensores_bica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103194107/http://www.carris.pt/index.php?area=servicos&subarea=servicos_ascensores_bica |date=2007-01-03 }} Information from Carris, Lisbon transportation company.</ref><ref>[http://www.personal.u-net.com/~luso/listrams.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515002830/http://www.personal.u-net.com/~luso/listrams.htm |date=2011-05-15 }} Details of Lisbon's trams, from Luso Pages</ref> Velik dio javnog transporta odvija se [[autobus]]ima, od koje održavaju firme ''Vimeca'',<ref>{{cite web|url=http://www.vimeca.pt |title=vimeca |publisher=Vimeca.pt |date= |accessdate=17. 11. 2011}}</ref> ''Rodoviaria de Lisboa'',<ref>{{cite web|url=http://www.rodoviariadelisboa.pt |title=Bem vindo ao site da Rodoviária de Lisboa |publisher=Rodoviariadelisboa.pt |date= |accessdate=17. 11. 2011}}</ref> ''Transportes Sul do Tejo'',<ref>{{cite web|url=http://www.tsuldotejo.pt |title=TST – Transportes Sul do Tejo |publisher=Tsuldotejo.pt |date= |accessdate=17. 11. 2011}}</ref> ''Boa Viagem'',<ref>{{cite web|url=http://www.boa-viagem.pt |title=Boa Viagem |publisher=Boa-viagem.pt |date= |accessdate=17. 11. 2011}}</ref> Barraqueiro,<ref>{{cite web|url=http://www.barraqueirotransportes.pt |title=Barraqueiro Transportes |publisher=Barraqueirotransportes.pt |date= |accessdate=17. 11. 2011}}</ref> koja imaju brojne terminale po gradu kao polazne stanice. U Lisabonu, svoje polazne stanice imaju četiri prigradske [[Željeznica|željezničke]] linije: Cascais, Sintra i Azambuja (''Comboios de Portugal'', CP) i Setúbal (''Fertagus'') koja prelazi preko mosta ''25 de Abril''. Odvojena CP linija za Setúbal završava na obali Teja i potom se [[trajekt]]om prebacuje u Lisabon. Glavne su željezničke stanice Santa Apolónia, Rossio, Gare do Oriente i Cais do Sodré. Lisabon za sada nema gradsku željeznicu (tramvajska linija 15, premda koristi nove i brze tramvaje, ne spada u tu kategoriju), ali u planu je izgradnja nekoliko linija prema naseljima u periferiji. [[Datoteka:Airport Lisbon a.JPG|left|thumb|240px|Aerodrom ''Portela'']] Preko rijeke Tejo, koja je tu izuzetno široka, izgrađena su dva velika [[most]]a: Željezni viseći most ''Ponte 25 de Abril'' (Most 25. aprila), svečano je otvoren [[6. 8.|6. augusta]] [[1966]]. kao ''Ponte Salazar'', i kasnije je preimenovan po datumu [[Revolucija karanfila|revolucije karanfila]], on je dugo vremena bio najduži [[viseći most]] u Evropi. Povezuje grad s novim kvartovima koji su izgrađeni na lijevoj obali Teja. Radi slične boje, i željezne konstrukcije, često ga uspoređuju s [[sjedinjene Američke Države|američkim]] mostom [[Most Golden Gate|Golden Gate]] iz [[San Francisco|San Francisca]]. Sličnost nije slučajna, jer je most izgradilo američko poduzeće ''American Bridge Company'', koje je izgradilo i most [[San Francisco – Oakland Bay Bridge|San Francisco – Oakland Bay]] u San Franciscu. Drugi most ''[[Vasco da Gama (most)|Ponte Vasco da Gama]]'', otvoren u maju [[1998]]., je armirano betonski na nosačima koji se protežu preko jezera koje tu tvori rijeka, tako da ima raspon od 17,2 km, donedavno je bio najduži evropski most. Usluge prijevoza [[trajekt]]om održava poduzeće ''Transtejo-Soflusa'',<ref>{{cite web|url=http://www.transtejo.pt |title=Transtejo e Soflusa |publisher=Transtejo.pt |date= |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> s polascima iz raznih mjesta u gradu za Cacilhas, Seixal, Montijo, Porto Brandão i Trafariu. Lisabon je dobro povezan sa svojim predgrađima i ostatkom Portugala, gustom mrežom [[autoput]]a, oko grada ima tri prstena ''2ª Circular, CRIL'' i ''CREL''. Međunarodni [[aerodrom]] Portela, na sjeveru grada, sjedište je domaćih avio kompanija; [[TAP Portugal|TAP]] i [[Portugalia]], s redovnim linijama za Evropu, Afriku i obje Amerike. == Sport == [[Datoteka:Luz-Stadion während des EM-Finales.jpg|thumb|right|260px|''Estadio da Luz'', stadion nogometnog kluba ''Benfica'']] Lisabon ima bogatu i dugu sportsku tradiciju, a [[fudbal|nogomet]] je najpopularniji sport. Grad je bio jedan od domaćina [[Europsko nogometno prvenstvo Portugal 2004.|Evropskog prvenstva u nogometu 2004.]] i domaćin finala [[Svjetsko prvenstvo u rukometu - Portugal 2003.|Svjetskog prvenstva u rukometu 2003.]] U Lisabonu je bio start [[Reli Dakar|Relija Dakar]] 2006. i 2007.. [[S.L. Benfica|Sport Lisboa e Benfica]] (poznatiji kao ''"Benfica"'' ili ''"Benfica Lisabon"'') je klub poznat širom svijeta po svom [[fudbal|nogometnom]] timu, jednom od najznačajnijih u Europi, dvostrukom pobjedniku i peterostrukom finalisti [[UEFA Liga prvaka|UEFA Lige prvaka]], finalisti [[UEFA Europska liga|UEFA Europske lige]] i [[Interkontinentalni kup|Interkontinentalnog kupa]]. Drugi veći klubovi iz Lisabona su [[Sporting Clube de Portugal]] (poznatiji kao ''"Sporting"'' ili ''"Sporting Lisabon"''), pobjednik je [[UEFA Kup pobjednika kupova|UEFA Kupa pobjednika kupova]] 1964. i finalist [[UEFA Europska Liga|Kupa UEFA]] 2005, i [[C.F. Belenenses]] (poznatiji kao ''"Belenenses"'' ili ''"Belenenses Lisabon"''). Ta tri kluba, zajedno su osvojili 57 naslova prvaka i 51 drugo mjesto u [[Portugalska Superliga|Portugalskoj prvoj ligi]], 52 Portugalska kupa i 11 portugalskih superkupova. Sportski klubovi iz Lisabona osvojili su mnoge naslove i u drugim sportovima. Popularni su također i [[Futsal|dvoranski nogomet]] (''Futsal''), [[rukomet]], [[košarka]] i [[hokej na koturaljkama]]. U Lisabonu je mnogo sportskih objekata, od [[Atletika|atletskih]] staza i [[Jedrenje|marina]] do [[golf]] terena i [[Brdski biciklizam|mountain-bike]] staza. Svakog marta u gradu se održava Lisabonski [[Maraton|polumaraton]], dok je u septembru Portugalski polumaraton. Lisabon ima dva stadiona sa pet zvjezdica, prema [[UEFA|Uefinoj]] standardima: ''[[Estádio da Luz]]'' kapaciteta preko 65 000 gledatelja i ''[[Estádio José Alvalade]]'', kapaciteta preko 50 000 gledatelja. Ostali su stadioni ''Estádio do Restelo'', kapaciteta više od 30 000 i ''Estádio Nacional'' u Oeirasu, kapaciteta više od 37 000. == Gradovi prijatelji == Lisabon ima ugovore o prijateljstvu sa slijedećim gradovima :<ref name=twin/> {| cellpadding="10" |- valign="top" | * {{flag|Španjolska}}, [[Madrid]] od [[1979]].<ref name=twin/> * {{flag|Brazil}}, [[Rio de Janeiro]] od [[1980]]. * {{flag|Mozambik}}, [[Maputo]] od [[1982]]. * {{flag|Zelenortska Republika}}, [[Praia]] od [[1983]]. * {{flag|Malezija}}, [[Malaca]] od [[1984]]. * {{flag|Gvineja Bisau}}, [[Guiné]] od [[1985]]. || * {{flag|Sao Tome i Principe}}, [[São Tomé]] od [[1985]]. * {{flag|Angola}}, [[Luanda]] od [[1988]]. * {{flag|Maroko}}, [[Rabat]] od [[1988]]. * {{flag|Gvineja Bisau}}, [[Cachéu]] od [[1988]]. * {{flag|Mađarska}}, [[Budimpešta]] od [[1992]]. * {{flag|Portugal}}, [[Guimarães]] od [[1993]]. * {{flag|Brazil}}, [[São Salvador]] od [[1995]]. |} I ugovore o suradnji sa; <ref name=<ref name=twin>{{cite web | url =http://www.cm-lisboa.pt/?idc=34&idi=31828 | title =''Município'' | accessdate =12. 11. 2011 | language =portugalski | publisher =Município de Lisboa | archive-date =2011-05-21 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110521224641/http://www.cm-lisboa.pt/?idc=34&idi=31828 }}</ref> {| cellpadding="10" |- valign="top" | * {{flag|Hrvatska}}, [[Zagreb]] od [[1977]]. * {{flag|Gvineja Bisau}}, [[Bissau]] od [[1983]]. * {{flag|SAD}}, [[Miami]] od [[1987]]. * {{flag|Kanada}}, [[Toronto]] od [[1988]]. * {{flag|Indija}}, [[Pangim]] od [[1989]]. * {{flag|Argentina}}, [[Buenos Aires]] od [[1992]]. * {{flag|Urugvaj}}, [[Montevideo]] od [[1993]]. * {{flag|Tunis}}, [[Tunis (grad)|Tunis]] od [[1993]]. || * {{flag|Palestinska samouprava}}, [[Betlehem]] od [[1995]]. * {{flag|Rusija}}, [[Moskva]] od [[1997]]. * {{flag|Zelenortska Republika}}, [[Santa Catarina (Zelenortska Republika)|Santa Catarina]] od [[1997]]. * {{flag|Francuska}}, [[Pariz]] od [[1998]]. * {{flag|Alžir}}, [[Argel]] od [[1998]]. * {{flag|Ukrajina}}, [[Kijev]] od [[2000]]. * {{flag|Bugarska}}, [[Sofija]] od [[2001]]. * {{flag|Brazil}}, [[Curitiba]] od [[2005]]. * {{flag|Kina}}, [[Qingdao]] od [[2010]]. * {{flag|Kina}}, [[Peking]] od [[2010]]. |} == Reference == {{reflist}} {{Panoramica|Lisboa-lisbon- panorama.jpg|1200px|Panorama Lisabona}} {{Commonscat|Lisbon}} == Vanjske veze == * [http://lisboa.do.sapo.pt/page4.html História de Lisboa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111206210133/http://lisboa.do.sapo.pt/page4.html |date=2011-12-06}} {{pt icon}} * [https://www.youtube.com/watch?v=qC31v_HKtHQ "Lisabon"], serijal ''72+'', [[Al Jazeera Balkans]], 16. 2. 2024. ([[YouTube]]) {{Glavni gradovi evropskih država}} {{Evropski gradovi kulture}} [[Kategorija:Lisabon| ]] [[Kategorija:Gradovi u Portugalu]] [[Kategorija:Glavni gradovi u Evropi]] nnw0jzsa956xpmod9341f4iwzot8kvd 42656398 42656395 2026-07-18T10:57:53Z Minorax 135426 42656398 wikitext text/x-wiki {{Naselje | ime = Lisabon | ime_genitiv = Lisabona | izvorno_ime = Lisboa | nadimak = Rainha Do Mar | geslo = | slika_panorama = Lisbon view (35066730526).jpg | veličina_slike = 350px | opis_slike = | slika_zastava = Lisboa.PNG | slika_zastava_veličina = 120px | slika_pečat = | slika_pečat_veličina = | slika_grb = Crest of Lisboa.png | slika_grb_veličina = 120px | slika_amblem_prazno = | slika_amblem_prazno_veličina = | slika_amblem_prazno_opis = | slika_karta = | veličina_karte = | opis_karte = | slika_karta1 = | veličina_karte1 = | opis_karte1 = | slika_lokacijska_karta_država = Portugal | slika_lokacijska_karta_opis = Lisabon na karti Portugala | širina-stupnjevi = 38 | širina-minute = 42 | širina-oznaka = N | dužina-stupnjevi = 9 | dužina-minute = 10 | dužina-oznaka = W | lokacija_ime = [[Spisak država|Država]] | lokacija_info = {{flag|Portugal}} | lokacija1_ime = [[Portugalske regije|Regija]] | lokacija1_info = [[Lisabon (regija)|Lisabon]] | lokacija1_ime =[[Distrikti Portugala|Distrikt]] | lokacija1_info =[[Lisabon (distrikt)|Lisabon]] | utemeljenje_ime = | utemeljenje_datum = | osnivač = | nazvan_po = | dijelovi = | vrsta_dijelova = | d1 = <!-- do d50 --> | vrsta_vlasti = | vlast_bilješke = | titula_vođe = | ime_vođe = | stranka_vođe = | titula_vođe1 = | ime_vođe1 = | površina_bilješke = | površina_ukupna = 84.8 km² | površina_kopna = | površina_vode = | postotak_vode = | visina = 2 - 199 m | visina_izvor = | visina_max = | visina_min = | stanovništvo_godina = 2011. | stanovništvo_bilješke= | stanovništvo = 545.254<ref name=municipio/><br/>3.035.000 (šire) | stanovništvo_gustoća = | vremenska_zona = | utc_pomak = | vremenska_zona_DST = | utc_pomak_DST = | poštanski_broj = od br. 1000 do br. 1990 | pozivni_broj = (+351) 21 XXX-XXXX | gradovi_prijatelji = | web_stranica = [http://www.cm-lisboa.pt/ Município de Lisboa] | bilješke = }} '''Lisabon''' ([[portugalski jezik|port]]. ''Lisboa'', [[Međunarodna fonetska abeceda|IPA]]: [liʒˈβoɐ]{{IPA audio link|Pt-pt_Lisboa_FF.ogg}}) je glavni grad [[Portugal]]a i istoimenog distrikta, najveći grad i najveća luka u zemlji sa 545 254 stanovnika.<ref name=municipio/> Grad se smjestio na zapadnoj obali [[Pirinejski poluotok|Iberskog poluotoka]], nešto prije samog ušća rijeke [[Tajo|Tejo]] u [[Atlantik|Atlantski ocean]]. Lisabon je administrativni, kulturni i privredni centar Portugala, u kom su smješteni vlada sa većinom ministarstava sa sudstvom. Lisabon je i važan edukacijski centar, sjedište [[eparhija|nadbiskupije]] i značajan vjerski centar sa nizom većih i manjih crkvi, samostana i vjerskih škola. == Historija == === Od neolitika do vladavine Rima === Lisabon je jedan od najstarijih gradova na svijetu. Za [[neolit]]ika, na prostoru grada živjeli su drevni [[Iberi]], a u okolici grada ostali su njihovi [[dolmen]]i i [[menhir]]i. [[Kelti]] su naselili Pirinejski poluotok oko [[1. milenijum pne.|1. milenija pne.]], vremenom se izmješali sa starosjedilačkim stanovništvom i iz te simbioze razvilo se pleme Cempsi. Po jednoj od teorija o nastanku Lisabona, prvo naselje na prostoru grada osnovali su [[Fenikija|Feničani]], na što ukazuju neki pronađeni [[Arheologija|arheološki]] artefekti porijeklom iz oko [[1200-e pne.|1200. pne.]] Neki [[historičar]]i smatraju da se feničko naselje nalazilo na južnom obronku brda, kod utvrde [[Castelo de São Jorge|São Jorge]]. Po toj teoriji, Feničanima je prirodna luka u [[estuarij]]u rijeke [[Tajo]] bila idealna međustanica na plovidbi do sjevera Evrope, a koristili su je i za trgovinu sa stanovnicima uzvodno uz rijeku Tajo. Njihovo naselje se navodno zvalo ''Allis Ubbo'' (sigurna luka), to je jedna od hipotetskih teorija o [[Etimologija|etimologiji]] imena grada.<ref>{{cite web |url=http://www.eorc.jaxa.jp/en/imgdata/topics/2008/tp081105.html |author=Japan Aerospace Exploration Agency |title= Lisbon, Portugal – Where the Land Ends and the Sea Begins |date=November 5, 2008 |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> [[Datoteka:LisbonCathedral-Cloisters1.jpg|thumb|right|260px|Ostaci feničkih građevina otkriveni u klaustru lisabonske [[Katedrala|katedrale]]]] U novije vrijeme, fenički ostaci iz [[8. vijek pne.|8. vijeka pne.]] pronađeni su i na nalazištu ispod katedrale ''Sé de Lisboa'', ali većina suvremenih historičara<ref>José Mattoso: ''História de Portugal. Primeiro Volume: Antes de Portugal'', Lisboa, Círculo de Leitores, 1992. {{pt icon}}</ref> misli da tu nije bilo nikakvog feničanskog naselja, već smatraju da je tu postojalo naselje autohtonog stanovništva - ''[[opidum]]'', kako su to Rimljani uobičajeno zvali - koje je imalo razvijenu trgovinu s Feničanima, zbog čega ima dosta feničke keramike na arheološkim nalazištima. Antički [[geograf]] [[Pomponije Mela]], rodom iz [[Hispanija|Hispanije]], zabilježio je ime tog naselja na [[Latinski jezik|latinskom]], kao ''Ulyssippo''. Kasnije je [[Plinije Stariji]] naveo to naselje kao ''"Olisippo"'', misleći da je to legendarni ''Olissipo (Ολισσιπο)'' ili ''Olissipona (Ολισσιπόνα)'',<ref>William Smith's Dictionary of Greek and Roman Geography</ref> koju je u nekim verzijama [[mit]]a o [[Odisej]]u, osnovao sam Odisej, lutajući nakon osvajanja [[Troja|Troje]] prema rodnoj [[Itaka|Itaci]]. Po toj verziji Odisej je jedan dio svoje kalavarije imao na [[Atlantik]]u (tu teoriju danas zagovara Théophil Cailleux<ref>Pays Atlantiques décrits par Homère, Th. Cailleux, 1879, Paris</ref>). === Od rimske do maurske vladavine === Poslije poraza [[Hanibal]]a, za [[Punski ratovi|punskih ratova]], [[Antički Rim|Rimljani]] su zauzeli [[Hispanija|Hispaniju]], nakon pobjede [[Scipion Afrikanac|Scipiona Starijeg]] nad [[Kartaga|Kartažanima]] u istočnoj Hispaniji. Pacifikaciju zapada proveo je [[konzul]] [[Decim Junije Brut Kalaik]]. On je dogovorio savez sa gradom ''Olissipom'', koji je poslao vojsku da se uz rimske [[Legija|legije]] bori protiv keltskih plemena na sjeverozapadu. Zauzvrat je ''Olissipo'' uključen u imperij kao [[municipijum|municipium]] u novoosnovanu [[Rimske provincije|privinciju]] [[Luzitanija|Luzitaniju]] (glavni grad - ''Emerita Augusta'', današnja [[Mérida (Španija)|Mérida]] u [[Španija|Španjolskoj]]). Oko [[205. pne.]] grad je prezvan u ''Felicitas Julia'' (''Municipium Cives Romanorum''), sa statusom [[civitas]]a, a to je značilo samoupravu u radiusu od 50&nbsp;km, izuzeće od poreza i rimsko građanstvo za njegove stanovnike.<ref name=hista>{{cite web | url =http://www.lisbon-guide.info/about/history_lisbon | title =''Brief History of Lisbon'' | accessdate =14. 11. 2011 | language =engleski | publisher =Travel Services | archivedate =2009-01-18 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20090118085157/http://www.lisbon-guide.info/about/history_lisbon | deadurl =yes }}</ref> Napadi Luzitanaca tokom čestih pobuna idućih vijekova iscrpljivali su grad te su zbog izgrađene zidine. U vrijeme vladavine cara [[August (rimski car)|Augusta]], u gradu je izgrađen veliki [[teatar]], [[rimske terme|terme]] (ispod današnje ''Rua da Prata''), hramovi [[Jupiter (mitologija)|Jupitera]], [[Dijana (mitologija)|Dijane]], [[Tetija (mitologija)|Tetije]] i [[Kibela|Kibele]], hram posvećen caru, veliku nekropolu ispod ''Praça da Figueira''; veliki forum i druge građevine kao insule (višekatne stambene zgrade) u području današnjeg kvarta Alfama i Baixe. Dobar dio tih arheoloških nalaza, otkriven je sredinom [[18. vijek]]a, nakon velikog potresa, kad su se raščišavale porušene zgrade za izgradnju novih, a i zbog mode koja je tad zahvatila svijet, nakon otkrića [[Pompeji|Pompeja]]. Rimskim gradom ''Felicitas Julia'' upravljao je [[Oligarhija|oligarhijski]] savjet u kojim su dominirale dvije porodične dinastije, Juliji i Kasiji. ''Olissipo'' je bio bogat grad, nadaleko čuven po garumu, ribljem umaku kojeg je cijenila rimska elita, on se izvozio [[amfora]]ma u [[Rim]] i druge gradove carstva. Vino, sol, i čuveni brzi [[domaći konj|konji]] također su bili cijenjeni proizvodi. ''Felicitas Julia'' bila je dobro povezana s ostala dva velika grada zapadne Hispanije, ''Bracarom Augustom'' (današnja [[Braga]] u Portugalu) i glavnim gradom Luzitanije ''Emeritom Augustom''. Luka ''Felicitas Julie'' postala je posrednik u trgovini s novim rimskim provincijama u [[Britanija|Britaniji]] (naročito s [[Cornwall]]om) i [[Rajna|Porajnju]] i duž rijeke Tajo duboko u unutrašnjost Hispanije. U tadašnjoj ''Sretnoj Juliji'' živjela je i velika [[Grci|grčka]] kolonija trgovaca i robova. ''Olissipo'' je kao i većina velikih rimskih gradova, bio je središte širenja [[hrišćanstvo|kršćanstva]], iz tog vremena zna se za nekoliko [[mučenik]]a ubijenih za vrijeme progona kršćana, među kojima su najpoznatiji Maxima, Verissimus i Julia. Prvi poznati [[episkopos|biskup]] u gradu bio je São Manços (oko [[36]].) a najpoznatiji São Gens koji je umro kao mučenik oko [[300]]. Pred kraj rimske vladavine, ''Olissipo'' je trpio od učestalih provala [[Sarmati|sarmatskih]] [[Alani|Alana]] i [[Germani|germanskih]] [[Vandali|Vandala]], koji su zavladali tim djelom od [[409]]. do [[429]]. Germanski [[Svevi]], osnovali su svoje kraljevstvo ''Gallaecia'' (pretežno na teritoriju današnje [[Galicija (Španija)|Galicije]]) s glavnim gradom u Bragi od [[409]]. do [[585]]., također su duže vrijeme kontrolirali Lisabonsku regiju. [[585]]., Kraljevstvo Sveva priključeno je germanskom [[zapadni Goti|vizigotskom]] Kraljevstvu Toleda, koje je obuhvaćalo cijeli [[Pirinejski poluotok]]. Lisabon se tada zvao ''Ulishbona''. === Maurska vladavina === [[Datoteka:CastleSaintGeorgeSmall.jpg|thumb|left|220px|Utvrda São Jorge]] ''Ulishbonu'' su osvojili [[Mauri]] [[6. 8.|6. augusta]] [[711]]., za njihove vladavine grad se zvao zvao '''al-Išbunah''' ([[Arapski jezik|arapski]]: ''الأشبونة''). ''Išbunah'' je bio prosperitetan trgovački grad, njegovi maurski gospodari, izgradili su brojne [[Džamija|džamije]], kojekakve druge građevine i nove zidine na utvrdi [[Castelo de São Jorge|São Jorge]], danas poznate kao ''Cerca Moura''. Grad je zadržao raznoliko stanovništvo, uključujući [[Hrišćanstvo|Kršćane]], [[Berberi|Berbere]], [[Arapi|Arape]], [[Jevreji|Židove]] i [[Sakalibi|Sakalibe]]. [[Datoteka:Cerco de Lisboa 1147 (Gameiro).jpg|thumb|right|260px|Opsada Lisabona 1147.]] Maurski utjecaj je još vidljiv u ''Alfami'', najstarijem dijelu grada, koji je ostao djelomično neoštećen nakon [[Potres u Lisabonu 1755.|potresa 1755.]] i samo ime tog kvarta ima porijeklo u arapskom ''"al-hamma"'' (hamam, kupatilo, fontana). Nakratko za vrijeme vladavine emirata tzv - [[taifa]], ''Išbunah'' je bio glavni grad ''Regulo Eslavo'' Taife [[Badajoz]]a, a nakon tog i nezavisna taifa kojom su vladali Abd al-Aziz ibn Sabur i Abd al-Malik ibn Sabur, sinovi Sabura al-Jatiba (Sabura -[[Slaveni|Slavena]] koji je ranije bio u službi kalifa iz [[Córdoba, Španija|Cordobe]] [[Al-Hakam II|Al-Hakama II]]. Za vrijeme portugalske [[Reconquista|reconquiste]], kralj [[Afonso I od Portugala|Afonso I]] oslobodio je Lisabon [[1147]]. Većina maursko - arapskih stanovnika pobjegla je iz grada, a oni koji su ostali preobraćeni su na [[Rimokatolička Crkva|katolicizam]] ili prognani, dok su džamije pretvorene u [[hrišćanska crkva|crkve]]. === Od srednjeg vijeka do portugalskog kraljevstva === [[Datoteka:Lisboa, Praça dom Pedro IV.jpg|thumb|right|260px|Pogled na trg Rossio (Praça dom Pedro IV.)]] Prvi kraljevski ''foral'' (povelju o osnivanju lokalne vlasti), Lisabon je dobio [[1179]]. Slijedećih gotovo tri stotina godina, Lisabon je stalno trpio od iznenadnih pljačkaških napada, koji su dolazili brodovima iz [[Al-Andalus]]a. U jednom od takvih napada [[1189]]., [[Almohadi|almohadski]] kalif Jakub al-Mansur (1184.-1199.) zarobio je 3 000 žena i djece.<ref>[http://libro.uca.edu/rc/rc1.htm Ransoming Captives in Crusader Spain: The Order of Merced on the Christian-Islamic Frontier]</ref> Radi svoje geografske pozicije u sredini zemlje, Lisabon je postao [[1255]]. glavni grad Portugala, i od tada glavno političko, ekonomsko i kulturno središte zemlje. Prvi portugalski [[univerzitet]], osnovan je [[1290]]. u Lisabonu za vladavine [[Dinis od Portugala|Dinis]] kao ''Estudo Geral'' (opći studij). On se nekoliko puta seljakao u [[Coimbra|Coimbru]], pa nazad u Lisabon, dok nije definitivno premješten u Coimbru [[16. vijek]]u. [[Datoteka:Rossio-Braun-1598.jpg|thumb|left|220px|Ilustracija Trga Rossio iz 1598.]] Pri kraju srednjeg vijeka, grad se znatno proširio i postao značajna luka između sjeverne Evrope i [[Sredozemno more|Mediterana]]. Većina portugalskih ekspedicija u doba [[Velika geografska otkrića|velikih otkrića]] od [[15. vijek|15.]]. do [[17. vijek]]a, kretala je iz Lisabona , uključujući i put [[Vasco da Gama|Vasca da Game]] u [[Indija|Indiju]]. Lisabon je u dva navrata [[1497]]. i [[1506]]., bio poprište velikog židovskog egzodusa, tad je na hiljade ''marana'' ([[Sefardi|Sefarda]] nasilno preobraćenih na kršćanstvo) masakrirano.<ref>"[http://www.thejewishweek.com/viewArticle/c55_a8585/Editorial__Opinion/Opinion.html A 500-Year-Old Memory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121094746/http://www.thejewishweek.com/viewArticle/c55_a8585/Editorial__Opinion/Opinion.html |date=2008-11-21 }}". The Jewish Week. April 21, 2009.</ref> Zlatno doba Lisabona bio je [[16. vijek]] , tad su se u punom sjaju vratili sva ulaganja i sve plovidbe poduzete u prijašnjim vremenima. Grad je postao evropski centar za trgovinu s Afrikom, Indijom, dalekim istokom i kasnije [[Brazil]]om, zarađujući enormno na egzotičnim mirodijama, slonovači, robovima, šećeru, svili i drugoj rijetkoj robi. Lisabon je zamjenio [[Venecija|Veneciju]] i postao najbogatiji grad Evrope. To je bilo doba kićenog [[Manuelinski stil|Manuelinskog stila]], u kom su podignuta dva značajna spomenika iz [[16. vijek]]a [[Torre de Belém]] i [[Mosteiro dos Jerónimos]], oba uvrštena na popis mjesta [[svetska baština|svjetske baštine]] [[UNESCO]]-a. Sretno razdoblje nije dugo trajalo, nakon dinastičke krize, Portugal je [[1580]]. izgubio svoju nezavisnost i ponovno postao vazalna [[španija|španjolska]] zemlja. Nakon revolta iz [[1640]]. koji je izbio u Lisabonu, zbačen je s trona [[Filip IV, kralj Kastilje|Filip IV.]] i obnovljena portugalska samostalnost. Početkom [[18. vijek]]a, Portugal više nije imao monopol na trgovinu sa dalekim istokom, njegove kolonije jednu za drugom otimali su [[Nizozemci|Holanđani]] i [[Englezi]], ali su još uvijek imali [[Brazil]], tako da je zlato iz te zemlje omogućilo kralju [[João Vod Portugala|Joãu V]] financiranje gradnje nekoliko [[barok]]nih crkava i teatara u gradu. === Potres 1755. === {{main|Potres u Lisabonu 1755.}} [[Datoteka:Lisbon1755hanging.jpg|thumb|right|260px|Bakrorez sa prikazom posljedica potresa u Lisabonu 1755.]] I prije tog velikog [[potresa, Lisabon se više puta tresao, nekoliko puta [[1. vijek]]u, zabilježeno je da se 8 puta zatresao u [[14. vijek]]u, 5 puta u [[16. vijek]]u ([[1531]]. je srušeno 1500 zgrada a [[1597]]. su nestale tri ulice), ali pravi katastrofalni pogodio ga je [[1. 11.|1. novembra]] [[1755]]., u tom [[Potres u Lisabonu 1755.|potresu]] je grad doslovno uništen. Procijenjenjuje se da je poginulo između 30 000 i 40 000 ljudi u samom gradu<ref>[http://www.york.ac.uk/res/cherry/docs/Alvaro3.pdf Pereira, A.S. "The Opportunity of a Disaster: The Economic Impact of the 1755 Lisbon Earthquake," Discussion Paper 06/03, Centre for Historical Economics and Related Research at York, York University, 2006 (pdf), str. 8.]</ref> od tadašnjih 200 000 - 275 000 stanovnika <ref>[http://www.york.ac.uk/res/cherry/docs/Alvaro3.pdf Pereira, "The Opportunity of a Disaster," str. 8, estimates a population of 200,000.]</ref><ref>{{Cite web |url=http://nisee.berkeley.edu/lisbon/index.html |title=Historical Depictions of the 1755 Lisbon Earthquake, citing an unreferenced estimate of 275,000. |access-date=2011-11-18 |archive-date=2011-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311082423/http://nisee.berkeley.edu/lisbon/index.html |url-status=dead }}</ref> a 85% zgrada porušeno.<ref>{{Cite web |url=http://nisee.berkeley.edu/lisbon/index.html |title=Historical Depictions of the 1755 Lisbon Earthquake |access-date=2011-11-18 |archive-date=2011-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311082423/http://nisee.berkeley.edu/lisbon/index.html |url-status=dead }}</ref> Lisabon je u to vrijeme bio jedan od najvećih gradova Evrope. U potresu je srušena kraljevska palača ''Ribeira'' i bolnica ''Hospital Real de Todos os Santos''. Ta katastrofa šokirala je ondašnju Evropu, [[Voltaire]] je ubrzo nakon tog napisao dugačku poemu, ''"Poême sur le désastre de Lisbonne"'', koju spominje u svom romanu ''[[Candide]]'' iz [[1759]]. (mnogi smatraju da je njegova kritika optimizma bila nadahnuta potresom u Lisabonu). Potres i cunami nakon njega, nije pogodio samo Lisabon, već i gotovo cijeli južni Portugal. U [[Setúbal]]u, 30 km južno od Lisabona, voda je dosegla prvi kat zgrada. Velikog razaranja bilo je i kod [[Algarve]] u južnom Portugalu, gdje je cunami razrušio neka od obalnih utvrđenja, a u nižim predjelima srušio kuće. U nekim predjelima valovi su bili viši od 30 m. [[Datoteka:Lisbon Pombal Sqaure P1000837.JPG|left|thumb|220px|Spomenik markizu Pombalu na istoimenom trgu]] Nakon potresa, Lisabon je obnovljen po zamisli tadašnjeg kraljevog prvog ministra [[Sebastião José de Carvalho e Melo|Markiza de Pombala]] koji je iz temelja podigao novi centar grada na ravnici - Baixu (bajšu) zbog tog se on zove i ''Baixa Pombalina'' . Umjesto obnove srednjevjekovnih građevina, Pombal je odlučio srušiti sve preostale polusrušene objekte i izgraditi središte grada u skladu s tadašnjim modernim ([[barok]]nim) urbanističkim pravilima i podigao ravne široke avenije, a uz njih nanizao skladne palače. === 19. vijek === Na početku [[19. vijek]]a Portugal su kao i cijeli [[Pirinejski poluotok|Iberijski poluotok]] okupirale [[napoleon]]ske trupe, natjeravši kralja [[João VI od Portugala|Joãa VI]] u privremeni egzil u [[Brazil]]. Nakon tog je uslijedio period borbe za oslobođenje, na kraju tog vijeka grad se počeo širiti izvan Baixe, prema sjevero zapadu, tad je po uzoru na pariški Champs-Élysées [[1879]]. izgrađena široka Avenida da Liberdade (na prostoru starog gradskog parka) i otpočela era kavana i kazališta.<ref name=municipio/> Od [[1880]]. počelo se trgovačko i kulturno središte seliti iz Baixe na obližnje brdo Chiado, po njegovim strmim ulicama nicali su novi dućani i klubovi, kao Grémio Literário kojeg su posjećivali kniževnici Almeida Garrett, Ramalho Ortigão, Guerra Junqueiro, Oliveira Martins i Alexandre Herculano, istovremeno nicale su i velike robne kuće sa luksuznom robom, nalik na londonski [[Harrods]] ili parišku Galeri Lafayette i otmjene kavane (''Tavares'', ''Coffee Chiado'')<ref name=municipio/> === 20. vijek === U Lisabonu je [[1908]]. ubijen kralj [[Carlos I od Portugala|Carlos I]], a nakon dvije godine izveden republikanski [[Puč|udar]], nakon kojeg je raspuštena [[monarhija]] i osnovana [[republika]]. [[Datoteka:Engracia-IPPAR1.jpg|thumb|left|220px|Pogled iz zraka na crkvu Santa Engrácia]] Lisabonski univerzitet je reobnovljen [[1911]]., u njega su uključene sve dotad već reformirane vjerske i sve dotadašnje više škole (kao ''Escola Politécnica'''). Za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], Lisabon je bio jedna od rijetkih neutralnih i otvorenih evropskih atlantskih luka, tako da je preko nje izbjeglo oko 100 000 ljudi u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Države]] <ref>"[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Portugal.html Portugal]". The Virtual Jewish History Tour.</ref> ali i mjesto žive špijunske aktivnosti. Lisabon je bio scena gdje se dogodila [[Revolucija karanfila|Revolucije karanfila]] - [[1974]]., koja je označila kraj portugalskog korporativnog režima ''[[Estado Novo]]''. Veliki požar u kvartu Chiado [[1988]]., dobrano je uzdrmao život metropole. Lisabon je bio [[evropski glavni grad kulture]] - [[1994]]. i pozornica [[Svjetska izložba|Svjetske izložbe]] ''[[Expo '98]]'' na 500. godišnjicu plovidbe [[Vasco da Gama|Vasca da Game]] u [[Indija|Indiju]]. U Lisabonu je potpisan [[Lisabonski ugovor]] 13. decembra 2007., koji je stupio na snagu 1. decembra 2009. [[Datoteka:Rua Augusta, Lisbon.jpg|thumb|right|260px|Glavna ulica Baixe ''Rua Augusta'', neposredno do trga ''Praça do Comércio'']] == Geografija == Lisabon je najzapadniji glavni grad Evrope, koji se nalazi u središnjem dijelu Portugala, nedaleko ušća rijeke [[Tajo|Tejo]] u [[Atlantik]]. Centar Lisabona poput Rima, leži na sedam brežuljaka, s desne strane rijeke [[Tajo|Tejo]], ali se današnji Lisabon sa svojim novim predgrađima rastegnuo nekih 20 km duž uske ravnice uz obalu i na brežuljcima iznad rijeke, i nekih 15 km u brdovitu unutrašnost. [[Tajo|Tejo]] kod Lisabona ima estuarij koji liči na pravi morski zaljev (širine do 30 km) u koji mogu uploviti i najveći brodovi, tako da se uz rijeku (još uvijek) nalaze brojna lučka postrojenja i skladišta, a na brežuljcima rezidencijalna zona. Na zapadu Lisabona prostire se veliki park ''Park Monsanto'' (Parque Florestal de Monsanto) na površini od 10 km² , što je skoro 10% Lisabona, zbog tog on spada u veće evropske parkove. === Administrativna podjela grada === [[Datoteka:Lisboa - Bairros e Freguesias.svg|thumb|left|240px|Karta administrativne podjela Lisabona]] Lisabon je administrativno podjeljen na 4 bairra (kvarta) koji imaju brojeve od 1- 4. i 53 [[Parohija (administrativna jedinica)|freguesia]]; Ajuda (ex [[Ajuda|Nossa Senhora da Ajuda]]), Alcântara, Alto do Pina, Alvalade, Ameixoeira (ex Funchal), Anjos, Beato, Benfica, Campo Grande, Campolide, Carnide, Castelo, Charneca, Coração de Jesus (ex Camões), Encarnação, Graça, Lapa, Lumiar, Madalena, Mártires, Marvila, Mercês, Nossa Senhora de Fátima, Pena, Penha de França, Prazeres, Sacramento, Santa Catarina, Santa Engrácia (ex Monte Pedral), Santa Isabel, Santa Justa, [[Belém (Lisabon)|Santa Maria de Belém]], Olivais (ex Santa Maria dos Olivais), Santiago, Santo Condestável, Santo Estêvão, Santos-o-Velho, São Cristóvão e São Lourenço (ex São Lourenço), São Domingos de Benfica, São Francisco Xavier, São João, São João de Brito, São João de Deus, São Jorge de Arroios, São Jose4, São Mamede, São Miguel, São Nicolau, São Paulo (ex Marquês de Pombal), São Sebastião da Pedreira, São Vicente de Fora (ex Escolas Gerais), Sé i Socorro. Lokalno, stanovnici svoje djelove grada najčešće zovu po njihovim starim kvartovskim (''bairros'') imenima, koji nisu imali jasno određene granice već ih povezivala zajednička [[historija]], [[kultura]], znamenitosti, životni standard ili lokalne istaknute ličnosti. === Demografija === Strogi (historijski) centar grada prostire se na relativno malom terenu od 84 km² i ima 545 254 stanovnika<ref name=municipio/>, ali se Grande Lisboa (Metropolski Lisabon) prostire na 2 750 km², i ima 2 100 000 stanovnika sa gradovima oko Lisabona; [[Almada]], [[Amadora]], [[Cascais]], [[Loures]], [[Odivelas]], [[Oeiras]], [[Sintra]] i [[Vila Franca de Xira]],<ref name=municipio>{{cite web | url =http://www.cm-lisboa.pt/?idc=4 | title =''Município'' | accessdate = 14. 11. 2011 | language=portugalski | publisher=Câmara Municipal de Lisboa< }}</ref> svi oni zajedno sa Lisabonom formiraju širu administrativnu jedinicu Podregiju Lisabon. Obližnji [[Cascais]] i [[Estoril]] poznati su po noćnom životu i kojekakvoj zabavi. Građevine i spomenici, prirodne ljepote i spomenici historijskog značaja karakteriziraju [[Sintra|Sintru]] i [[Mafra|Mafru]]. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto; width:500px" |+ colspan="8" | Rast stanovnika grada Lisabona od [[1801]]. do [[2004]]. |- !1801. !1849. !1900. !1930. !1960. !1981. !1991. !2001. !2004. |- | 203 999 | 174 900 | 350 919 | 591 939 | 801 155 | 807 937 | 663 394 | 564 657 | 564 477 |} === Klima === Lisabon ima [[Suptropi|suptropsko]]-[[mediteranska klima|sredozemnu klimu]] s blagim zimama i toplim ili vrućim ljetima, on ima najtoplije zime, od svih evropskih metropola, s prosječnim dnevnim temperaturama od decembra do februara - iznad 15.2&nbsp;°C i noćnim 8.9&nbsp;°C. Ljeto traje oko šest mjeseci, od maja do oktobra, premda su i u novembru, martu i aprilu temperature ponekad iznad 20&nbsp;°C. Prosječna godišnja temperatura je 17&nbsp;°C (21&nbsp;°C danju i 13&nbsp;°C noću). Prosječna godišnja temperatura [[More|mora]] kod [[Cascais]]a je 17.5&nbsp;°C. U januaru je najhladnije, tad se temperatura kreće od 8 - 17&nbsp;°C po danu, do noćnih 4 - 12&nbsp;°C, čak je i tad prosječna temperatura mora 15&nbsp;°C (ali to je ocean, pa nema velikih oscilacija temperature).<ref name=weather2travel>{{cite web|url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/portugal/lisbon.php|title=Weather2Travel.com: Lisbon Climate Guide|accessdate=}}</ref> U augustu je najtoplije, tad se temperatura kreće od 26 - 32&nbsp;°C (ponekad i iznad), do 18&nbsp;°C, po noći, tad je prosječna temperatura mora - 20&nbsp;°C.<ref name=weather2travel /> Broj sati dnevnog svjetla varira od 10 sati u decembru do 15 sati u junu i julu,<ref name=weather2travel /> što je optimalni evropski omjer. Sunčanih sati godišnje je oko 2800, od prosječnih 4,6 sati dnevno u decembru do 11,4 sati dnevno u julu. Uobičajena ljetna sezona traje oko 6 mjeseci, od maja do oktobra, s prosječnom temperaturom od 25&nbsp;°C tokom dana i 16,2&nbsp;°C po noći. Tri su mjeseca, novembar, mart i april, prelazni mjeseci, s temperaturama koje povremeno prelaze 20&nbsp;°C, i prosječnim temperaturama od dnevnih 18,5&nbsp;°C i noćnih 11,2&nbsp;°C. Decembar, januar i februar su najhladniji, s prosječnim dnevnim temperaturama od 15,2&nbsp;°C i noćnim od 8,9&nbsp;°C. Kiše padaju uglavnom zimi, a ljeta su najčešće sušna. {{Infobox vrijeme |mjesto =<!--Lisabon|-->Lisabon |Jan-Sij_sr_maks=14.5 |Feb-Velj_sr_maks=15.9 |Mar-Ožu_sr_maks=18.2 |Apr-Tra_sr_maks=19.2 |Maj-Svi_sr_maks=21.4 |Jun-Lip_sr_maks=24.8 |Jul-Srp_sr_maks=27.5 |Aug-Kol_sr_maks=27.8 |Sep-Ruj_sr_maks=26.2 |Okt-Lis_sr_maks=22.1 |Nov-Stu_sr_maks=18.0 |Dec-Pro_sr_maks=15.2 |God_sr_maks=20.9 |Jan-Sij_sr=11.3 |Feb-Velj_sr=12.6 |Mar-Ožu_sr=14.3 |Apr-Tra_sr=15.4 |Maj-Svi_sr=17.4 |Jun-Lip_sr=20.4 |Jul-Srp_sr=22.7 |Aug-Kol_sr=23.0 |Sep-Ruj_sr=21.8 |Okt-Lis_sr=18.4 |Nov-Stu_sr=14.8 |Dec-Pro_sr=12.4 |God_sr=17.0 |Jan-Sij_sr_min=8.1 |Feb-Velj_sr_min=9.2 |Mar-Ožu_sr_min=10.4 |Apr-Tra_sr_min=11.5 |Maj-Svi_sr_min=13.3 |Jun-Lip_sr_min=15.9 |Jul-Srp_sr_min=17.9 |Aug-Kol_sr_min=18.1 |Sep-Ruj_sr_min=17.3 |Okt-Lis_sr_min=14.6 |Nov-Stu_sr_min=11.5 |Dec-Pro_sr_min=9.5 |God_sr_min=13.1 |Jan-Sij_obo=96.8 |Feb-Velj_obo=90.2 |Mar-Ožu_obo=51.2 |Apr-Tra_obo=64.7 |Maj-Svi_obo=55.6 |Jun-Lip_obo=17.2 |Jul-Srp_obo=6.1 |Aug-Kol_obo=6.8 |Sep-Ruj_obo=28.5 |Okt-Lis_obo=79.8 |Nov-Stu_obo=107.1 |Dec-Pro_obo=121.8 |God_obo=725.8 |Izvor=Instituto de Meteorologia<ref name=weather>{{cite web |url=http://www.meteo.pt/pt/oclima/normais/ |title=Lisboa - Geofísico, 1971-2000 |publisher=Instituto de Meteorologia |accessdate=15. 11. 2011 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619155901/http://www.meteo.pt/pt/oclima/normais/ |url-status=dead }}</ref> }} == Izgled == {{Panoramica|Lisbon 3 of 3.jpg|1200px|Centar Lisabona (pogled s druge obale). Dolje lijevo je ''Praça do Comércio'', gore lijevo ''Castelo de São Jorge'', desno kvart Alfama sa samostanom ''São Vicente da Fora'' i crkvom ''Santa Engrácia''}} Lisabon je neobični grad, stara [[Kolonijalizam|kolonijalna]] metropola izbjedjelog sjaja - sa modernim interpolacijama, ali neosporno velikog šarma. U pojedinim dijelovima liči na [[Afrika|afričke]] gradove sa šareno dekoriranim zgradama u azulezu keramici, i zbog velikog broja crnih stanovnika iz bivših portugalskih [[kolonija]] (koji još uvijek rade najteže poslove). Ali Lisabon ima i svoje brojne portugalske [[Kinezi|Kineze]] iz [[Makao|Macaa]] tako da je pravi kozmopolitski grad. === Arhitektura === Lisabon je prije svega [[Barokna arhitektura|barokni]] grad, jer je njegov veći dio podignut nakon potresa, ali nije sve nastradalo u potresu, tako da ima nešto [[Romanika|romaničkih]], [[Gotika|gotičkih]] i [[Manuelinski stil|manuelinskih]] građevina, kao i [[Historicizam|historicističkih]] građevina koje su podignute u 19. vijeku, i [[Modernizam|modernističkih]] i [[postmodernizam|postmodernističkih]] objekata dignutih posljednjih 20-tak godina.. Ističu se i veliki bulevari ukrašeni spomenicima, posebno u novim kvartovima podignutim od 19. vijeka, kao ''Avenida da Liberdade, ''Avenida Fontes Pereira de Melo'', ''Avenida Almirante Reis'' i ''Avenida da República''. === Kvartovi === ==== Alcântara ==== [[Datoteka:Flickr - nmorao - Comboio de Volta, Sete Rios, 2009.11.05.jpg|thumb|right|260px|Pogled na ceste i pruge u Alcântari]] Premda je danas blizu središta grada, Alcântara je nekad bila samo predgrađe s farmama i palačama. U [[16. vijek]]u, tu je bio potok kojeg su aristokrati koristili za izlete čamcima. Pri kraju [[19, vijek]]a, Alcântara postaje industrijska zona, s mnogo malih tvornica i skladišta. Tokom vremena Alcântara je izgubila sav svoj šarm, većinu starih zgrada i potok. Od [[1990-e|1990-ih]], kvart postaje središte pubova i diskoteka, jer je to trgovačka zona sa malo stanara, kojima bi noćna buka smetala. Međutim se danas, radi blizine centru grada i pogleda na rijeku (zaljev u tom dijelu), i tu grade stanovi. ==== Alfama ==== [[Datoteka:Alfama (by Awersowy) 2.jpg|thumb|240px|left|Žuti tramvaj u Alfami]] Alfama je najstariji kvart Lisabona, koji leži na brdu, ispod utvrde ''São Jorge'' sve do rijeke Tajo. To je splet krivudavih uličica, malih parkova sa azulejama iz kojih puca lijepi pogled na Tejo i Baixu, puna relativno malih kuća ukrašenih keramikom (ažuležu), koje su očigledni arapski uticaj. Do Alfame vozi i tramvaj, ali samo jedna kola jer je uspon strm. Kvart ima ime od [[Arapski jezik|arapske]] riječi ''Al-hamma'' - hamam / kupalište. Po Alfami ima brojnih historijskih mjesta i spomenika, i dosta [[fado]] barova i restorana. Za maurske vladavine, Alfama se spuštala do Baixe. Nakon tog u Alfamu se naselio siromašniji sloj, te i danas ima status sirotanskog dijela grada. Veliki potres iz 1755. nije pogodio Alfamu (jer je građena na stabilnom brdu), tako da je ona ostala slikovit labirint uskih uličica i malih trgova. Na vrhu Alfame nalazi se utvrda ''São Jorge'', a nešto niže ispod nje katedrala, ostale znamenitosti Alfame su samostan ''São Vicente de Fora'', crkva ''Santo António'', vidikovac ''Santa Luzia Belvedere'' i ulica ''Largo das Portas ao Sol''. ==== Bairro Alto ==== [[Datoteka:Elevador da Glória 01.JPG|thumb|right|260px|Uspinjača Glória u kvartu Bairro Alto]] ''Bairro Alto'' (gornji kvart) nalazi se na istoimenom brežuljku u centru Lisabona, to je nekad bila rezidencijalno-trgovačka zona, a danas je pretvorena u centar noćnog života i okupljalište mladih, jer su se tu od [[1990-e|1990-ih]] počeli otvarati barovi i kafeji za mlade. Za [[António de Oliveira Salazar|salazarovih]] vremena, po ''Bairro Altu'' bili su smješteni uglavnom restorani, koji su imali programom u kojem je bio nastup nekog [[Fado]] orkestra sa pjevačem / pjevačicom, i nastupom portugalskih plesača, ali i kvart jeftinih krčmi. Takvih lokala još uvijek ima po ''Bairru Altu'' ali oni polako uzmiču pred lavinom lokala za mlade. ==== Baixa (Bajša) ==== [[Datoteka:Lisbon Praça do Comércio BW 2018-10-08 17-42-58.jpg |thumb|right|260px|Konjanički spomenik kralja Joãa I na trgu ''Praça do Comércio'']] Sentare grada je [[barok]]ni kvart ''Baixa'' (Bajša) ili ''Baixa Pombalina'' (Pombalova Bajša - jer je izgrađena za njegovog mandata). To je lisabonski donji grad izgrađen većim djelom nakon katastrofalnog potresa [[1755]]. ''Baixa Pombalina'' je jedan od prvih primjera gradnje otporne na potres. Izdržlivost budućih građevina na potres, ispitivana je tako, da su građene makete, pored kojih su stupali vojnici - tako se simulirala trešnja. Pombalinske građevine imaju i "Pombalinski kavez", simetrični drveni okvir za raspršivanje snage potresa, i međukatne zidove, građene više od krovnih greda radi onemogućavanja širenja požara. [[Datoteka:Alfama-CCBY.jpg|thumb|left|220px|Panorama Alfame]] Od [[7. 12.|7. decembra]] [[2004]]. Baixa je na ''pristupnoj listi'' Unesca kao potencijalna lokacija [[Svetska baština|Svjetske baštine]]. Glavna atrakcija ''Baixe'' su dva velika [[Sebastião José de Carvalho e Melo|pombalovska]] trga ''Praça do Comércio'' (Trgovački trg na samom ulazu u kvart i grad sa rijeke) i ''Rossio''. Pored ta dva trga, tu su i crkve; ''Nossa Senhora da Conceição Velha'' sa lijepom manuelinskom fasadom, ''São Domingos'', trg ''Restauradores'' i [[Gustave Eiffel|ajfelijanski]] željezni toranj sa liftom i vidikovcem - [[Elevador de Santa Justa]], izgrađen [[1900]]. - [[1902]]. koje povezuje Baixu i Chiado (gornji grad). ==== Chiado ==== [[Datoteka:Largo Camoes in Chiado district.jpg|thumb|right|260px|''Praça de Luís de Camões'' u Chiadu]] Chiado je trgovački kvart sa nizom starih i novih robnih kuća, dućana i kavana, koncentriranih u ulicama Carmo i Garrett podignut krajem [[19. vijek]]a zapadno od Baixe. Najpoznatija kavana u Chiadu je ''A Brasileira'', čuvena po tome jer je u nju navraćao pjesnik [[Fernando Pessoa]]. U Chiadu ima dosta muzeja i teatara. Nekoliko zgrada uništeno je u požaru [[1988]]., događaju koji je duboko pogodio zemlju. Desetgodišnjim projektom obnove, pod koordinacijom arhitekta [[Álvaro Siza Vieira|Álvara Siza Vieire]], opožarena zona je danas potpuno obnovljena. U Chiadu se nalazi i bogato ukrašena crkva ''São Roque''. ==== Estrela ==== Estrela je kvart na zapadu Lisabona, u kojem je najveća znamenitost velika [[barok]]no-neoklasička ''Basílica da Estrela'' sa svojom ogromnom kupolom, smještena je na brdu s pogledom na grad. Stilom podsjeća na ''Palácio Nacional de Mafra''. Druga znamenitost Estrele je palača ''São Bento'' u kojoj zasjeda portuglaski [[parlament]]. ==== Belém ==== {{main|[[Belém (Lisabon)|Santa Maria de Belém]]}} Službeno ime ovog kvarta je ''Santa Maria de Belém'' ali ga svi zovu skraćeno ''Belém'', on je udaljen oko 6 km od centra grada u pravcu zapada. Njegovo ime ''Belém'' je [[Portugalski jezik|portugalski]] naziv za daleko slavniji [[Betlehem]] u [[Palestina|Palestini]] po kome je dobio ime. ''Belém'' je u [[15. vijek|15.]] i [[16. vijek]]u bio [[Hodočašće|hodočasničko]] mjesto, daleko od grada poznat kao kultno mjesto, na koje su mnogi portugalski moreplovci bacili posljednje poglede napuštajući domovinu u riskantnim ekspedicijama, među njima se posebno ističe put [[Vasco da Gama|Vasca da Game]] u [[Indija|Indiju]] [[1497]]. U ''Belému'' se nalaze i bivše kraljevske palače ''Palácio Nacional de Belém'' ([[17. vijek|17.]]-[[18. vijek]]), i ''Palácio Nacional da Ajuda'' započet [[1802]]. ali nikada dovršen, danas su rezidencija [[predsjednik]]a Portugala i [[muzej]]. Najveća atrakcija Beléma bez premca je ''[[Torre de Belém]]'', koji je postao [[ikona]] - Lisabona. Izgrađen je pri kraju vladavine kralja [[Manuel I od Portugala|Manuela I]] (1515]].-[[1520]].) na malom otoku u rijeci Tejo kao utvrda za odbranu lisabonske luke i grada. [[Datoteka:Jerónimos April 2009-4.jpg|thumb|left|220px|''Praça do Império'' i [[Mosteiro dos Jerónimos]], lokalitet svjetske baštine [[UNESCO]]-a]] [[Mosteiro dos Jerónimos]] je druga velika atrakcija ''Beléma'' (uvrštena na listu svjetske baštine), njegova gradnja započela je [[1502]]. po nalogu kralja Manuela I, kao spomenik na uspješnu ekspediciju Vasca da Game u Indiju (koji je u samostanu i pokopan), financirana je od poreza na trgovinu istočnjačkim mirodijama koje su nosile odličan profit. Danas su u krilima samostana smješteni su Nacionalni arheološki muzej (''Museu Nacional de Arqueologia'') i Pomorski muzej (''Museu da Marinha''). [[Datoteka:Padrão Descobrimentos April 2009-3c.jpg|thumb|left|240px|Salazarovski ''Padrão dos Descobrimentos'' (Spomenik otkrića)]] Nedaleko od ''Torre de Beléma'' na samoj obali rijeke nalazi se ''Spomenik otkrića'' (Padrão dos Descobrimentos) betonski monolit od 52 metra, podignut za [[António de Oliveira Salazar|salazarovog]] režima [[1960]]. povodom 500. godišnjice smrti [[Henrik Moreplovac|Henrika Moreplovca]]. Na monolitu se nalazi stilizirani pramac broda sa statuama brojnih portugalskih pomoraca-istraživača, koje predvodi osobno Henrik Morepolovac. Centar Beléma je ''Praça do Império'', park s velikom središnjom fontanom podignut [[1940]]. Zapadno od parka smješten je moderni Kulturni centar Belém (''Centro Cultural de Belém''), izgrađen povodom portugalskog predsjedanja [[Evropska unija|Evropskom unijom]] [[1992]]., u kojem se nalazi i Muzej dizajna (''Museu do Design''). Drugi veći trg u Belému, ''Praça Afonso de Albuquerque'', nalazi se oko 500 m istočno. Dobar dio muzeja u Belému osnovan je za vladavine [[António de Oliveira Salazar|Salazara]] povodom izložbe ''Belém Expo'' 1940., između ostalih i ''Museu do Centro Científico e Cultural de Macau'' (Kulturni centar Macao) i ''Museu de Arte Popular'' (Muzej narodne umjetnosti) Museu da Electricidade (Muzej struje), Museu do Centro Científico e Cultural de Macau (Macau Cultural Museum), Museu de Arte Popular (Folk Art Museum) i Museu Nacional dos Coches (Muzej kočija). Iz Beléma je najstariji portugalski sportski klub [[Belenenses]] osnovan [[1919]]. ''Rua de Belém'' je glavna ulici u kvartu po kojoj vozi tramvajska linija 15, u njoj se nalazi 160 godina stara slastičarna u kojoj se može nabaviti poznati kolač ''pastel de Belém'' (lisnato tijesto ispunjeno kremom). ==== Park Nações (Park nacija) ==== [[Datoteka:Oriente station.jpg|thumb|right|260px|Stanica ''Gare do Oriente'' u kvartu Parque das Nações]] ''Parque das Nações'' je najnoviji lisabonski kvart izgrađen za [[Expo '98]] na mjestu starih lučko industrijskih postrojenja uz rijeku, to je ujedno bio program urbanističke obnove tog dijela Lisabona, kvart je dobio ime tek nakon Expa. On je i podizan tako da su svi izložbeni paviljoni, nakon izložbe dobili druge javne namjene, dok je jedan dio zadržan za Lisabonski sajam, tako da se na tom prostoru danas nalazi trgovački centar, par multifunkcionalnih dvorana za velike sportske i koncertne spektakle, Teatro Camões, nekoliko hotela, brojne poslovne zgrade, čitav sklop stambenih zgrada i obiteljskih kuća u nizu, sportsko rekreacijski centar sa bazenima i marina sa 600 vezova. Jedna je od glavnih atrakcija ovog kvarta je postoderna stanica metroa ''Gare do Oriente'', španjolskog arhitekta - [[Santiago Calatrava|Santiaga Calatrave]]. === Znamenitosti === [[Datoteka:Se de Lisboa Frente.JPG|thumb|right|260px|Katedrala ''Sé de Lisboa'']] [[Datoteka:LisbonCastle.jpg|thumb|right|260px|Tvrđava ''[[Castelo de São Jorge|São Jorge]]'']] Među brojnim znamenitostima vrijedi istaknuti tvrđavu ''[[Castelo de São Jorge|São Jorge]]'', koja dominira vizurom grada na vrhu brda od 110 m. Na istom je mjestu postojala utvrda još u doba [[Rimsko Carstvo|Rimljana]], kasnije je pregrađuju i koriste [[Mauri]], a od [[1300]]. godine pa do [[1511]]. bila je i sjedište portugalskih kraljeva. Tvrđava je pretrpjela velika oštećenja u potresu [[1755]]. godine, te je restaurirana tek za [[António de Oliveira Salazar|salazarove]] vladavine od [[1938]]. do [[1940]]. Posebno je zanimljiv stari maurski kvart ''Alfama'' s [[Romanika|romaničko]]-[[Gotika|gotičkom]] [[katedrala|katedralom]] ''Sé Patriarcal'' iz [[12. vijek]]a, [[Renesansa|kasnorenesansnom]] crkvom ''Igreja de São Vicente de Fora'' i Panteonom. Za Lisabon su karakteristične kuće sa šarenim [[fasada]]ma od dekorativnih keramičkih pločica - ''[[azulejo]]'' kojima su po arapskoj modi prekrivene fasade cijelih zgrada. Neobični su i podni mozaici od granitnih kocaka u dvije tri nijanse U donjem gradu - Baixa, reprezentativni su trgovi ''Praça do Comércio'' veliki ulazni trg na južnom ulazu u grad i ''Praça de Dom Pedro IV'' zvana ''Rossio'' s monumentalnom zgradom Nacionalnog teatra (1842.-1846.) i obližnjim kolodvorom Rossio, gdje se smjestio poslovni i bankarski centar grada. U neposrednom se susjedstvu nalazi i pitoreskni kvart - ''Chiado''. [[Datoteka:Lisboa-Elevador de Santa Justa.jpg|thumb|left|220px|Neogotički toranj-lift ''Santa Justa'']] Jedan od zaštitnih znakova Lisabona (uz Torre de Belém) je ''[[Elevador de Santa Justa]]'', lift u obliku tornja, izgrađen prema projektu Raoula Mesniera du Ponsarda (suradnika [[Gustave Eiffel]]a) koji spaja donji grad (''Baixu'') s gornjim gradom ''Bairro Alto'' - boemskom četvrti prepunom restorana, kavana, galerija i trgovina. U tom dijelu grada interesantna je crkva ''São Roque'' s kapelom ''São João Baptista'' ([[ivan Krstitelj|sv. Ivan Krstitelj]]) . Spomenik Kristu kralju - ''Cristo-Rei'' stoji na suprotnoj strani rijeke u novom kvartu [[Almada]]. Raširenih ruku, s pogledom na cijeli grad, podsjeća na [[Kip Krista Iskupitelja]] u [[Rio de Janeiro|Rio de Janeiru]]. Izgrađen je nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] kao znak zahvalnosti Portugala što je bio pošteđen ratnih razaranja. ''Parque Eduardo VII'', je drugi najveći park u gradu nakon ''Parque Florestal de Monsanto'', on se nalazi u produžetku ''Avenide da Liberdade''. Ispočetka se zvao ''Parque da Liberdade'', preimenovan je u novo ime u čast [[ujedinjeno Kraljevstvo|britanskog]] [[kralja]] [[Edvard VII.|Edvarda VII.]] koji je Lisabon posjetio [[1903]]. Park ima vrlo egzotično i raznoliko bilje u zimskom vrtu (''Estufa Fria''). Izvan grada u predgađu Belém nalazi se kraljevska ljetna rezidencija - dvorac ''Queluz'' iz [[1747]]. i dva spomenika na [[UNESCO]]-voj listi svjetske kulturne baštine; bivši hijeronimitski samostan iz [[16. vijek]]a [[Mosteiro dos Jerónimos]] i slavni [[Torre de Belém]] iz [[1515]]. - [[1521]]. == Kultura == [[Datoteka:Rossio 2 - Jul 2009.jpg|thumb|right|260px|''Teatro Nacional D. Maria II.'' na trgu Rossio]] U Lisabonu djeluje Teatro Nacional de São Carlos od [[1793]]. u sklopu tog teatra djeluje i gradska [[Opera]], Teatro Nacional D. Maria II. od [[1846]]. , te niz manjih klasičnih i suvremenih teatarskih kuća za svačiji ukus. Muzeji i galerije su svjetskog ranga, posebno su vrijedni; privatna zbirka iz ostavštine [[Gulbenkiana]] sa antologijskim djelima suvremene [[umetnost|umjetnosti]] [[20. vijek]]a, te muzeji Museu Nacional de Arte Antiga i Museum Calouste. Poznati lisabonski muzeji su; Nacionalni muzej antičke umjetnosti (''Museu Nacional de Arte Antiga''), Nacionalni muzej Azuleja - tradicionalna portugalska keramika (''Museu Nacional do Azulejo''), Muzej Calouste Gulbenkian (''Museu Calouste Gulbenkian'') s raznim kolekcijama antičke i moderne umjetnosti, Lisabonski oceanarij (''Oceanário de Lisboa''), drugi najveći oceanarij na svijetu, Nacionalni muzej nošnji i [[Moda|mode]] (''Museu Nacional do Traje e da Moda''), Muzej zbirke Berardo (''Museu Colecção Berardo'') pri Kulturnom centru Belém, Muzej elektrike (''Museu da Electricidade''), Nacionalni muzej kočija (''Museu Nacional dos Coches'') s najvećom kolekcijom kraljevskih kočija u svijetu, Muzej farmaceutike (''Museu da Farmácia'') i Muzej orijenta (''Museu do Oriente''). [[Datoteka:Teatro Nacional São Carlos.jpg|thumb|left|220px|''Teatro Nacional de São Carlos'']] Svakog se juna se na uličnim narodnim proslavama od pet dana, slavi uspomena na [[Antun Padovanski|Svetog Antuna Padovanskog]] (''Santo António''), sveca rođenog u Lisabonu. Za razliku od njega stvarni lisabonski svetac zaštitnik [[Vincent iz Zaragoze]], čije se relikvije čuvaju u lisabonskoj katedrali, nema procesije. U Lisabonu se održava Međunarodni festival dokumentarnog filma,<ref>{{cite web |url=http://www.doclisboa.org/ |title=::: doclisboa 2009 ::: |publisher=Doclisboa.org |date= |accessdate=16. 11. 2011 |archive-date=2009-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090707070832/http://www.doclisboa.org/ |url-status=dead }}</ref> Arte Lisboa – sajam moderne umjetnosti,<ref>{{cite web |url=http://www.artelisboa.fil.pt/ |title=ARTE LISBOA 2009 – Feira de Arte Contemporânea |publisher=Artelisboa.fil.pt |date= |accessdate=30. 04. 2010. |archive-date=2010-06-03 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20100603030417/http%3A//www.artelisboa.fil.pt/ |dead-url=yes }}</ref> Festival dos Oceanos,<ref>{{cite web |author=Webcomum |url=http://www.festivaldosoceanos.com/ |title=Festival Dos Oceanos |publisher=Festival Dos Oceanos |date= |accessdate=16. 11. 2011 |archive-date=2010-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100516115429/http://www.festivaldosoceanos.com/ }}</ref> Festivais de Órgão - međunarodni festival orgulja,<ref>{{cite web|url=http://www.jmp.pt |title=Juventude Musical Portuguesa |publisher=Jmp.pt |date= |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> MOTELx – međunarodni festival Horror Filma,<ref>{{cite web|author=two |url=http://www.motelx.org |title=MOTELx – Festival Internacional de Cinema de Terror de Lisboa = {LISBON INTERNATIONAL HORROR FILM FESTIVAL} |publisher=Motelx.org |date= |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> Lisbon Village Festival,<ref>{{cite web |url=http://lisbon.villagefestival.net/ |title=lisbon village festival |publisher=lisbon village festival |date= |accessdate=16. 11. 2011 |archivedate=2009-07-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090710010357/http://lisbon.villagefestival.net/ |deadurl=yes }}</ref> Festival Internacional de Máscaras e Comediantes, Lisboa Mágica – svjetski festival ulične magije, Monstra – festival animiranog filma, Lisabonski sajam knjiga,<ref>{{cite web|url=http://www.feiradolivrodelisboa.pt |title=Feira do Livro de Lisboa |publisher=Feiradolivrodelisboa.pt |date= |accessdate = 30. 04. 2010.}}</ref> Peixe em Lisboa – kulinarski sajam,<ref>{{cite web |url=http://www.peixemlisboa.com |title=Peixe em Lisboa |publisher=Peixemlisboa.com |date= |accessdate=16. 11. 2011 |archivedate=2009-02-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090213234235/http://peixemlisboa.com/ |deadurl=yes }}</ref> Feira Internacional do Artesanato - međunarodni sajam rukotvorina,<ref>{{cite web |url=http://www.artesanato.fil.pt/ |title=Feira Internacional do Artesanato |publisher=Artesanato.fil.pt |date= |accessdate=30. 04. 2010. |archive-date=2010-06-03 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20100603031107/http%3A//www.artesanato.fil.pt/ |dead-url=yes }}</ref> Photo Marathon, IndieLisboa – međunarodni festival nezavisnog filma,<ref>{{cite web|url=http://www.indielisboa.com |title=Festival IndieLisboa |publisher=Indielisboa.com |date= |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> Alkantara Festival,<ref>{{cite web|url=http://www.alkantara.pt |title=alkantara |publisher=Alkantara.pt |date= |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> Temps d´Images Festival<ref>{{cite web |url=http://www.tempsdimages-portugal.com/ |title=Festival Temps d'Images Portugal |publisher=Tempsdimages-portugal.com |date= |accessdate=16. 11. 2011 |archive-date=2011-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110202031442/http://tempsdimages-portugal.com/ }}</ref> i Jazz in August festival.<ref>{{cite web|url=http://www.musica.gulbenkian.pt/ |title=Calouste Gulbenkian Foundation / Music Department |publisher=Musica.gulbenkian.pt |date= |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> U Lisabonu je četiri puta (2004., 2006., 2008., i 2010.) održan ''Rock in Rio'', jedan od najvećih svjetskih pop-rock festivala. Godišnji glazbeni događaji u metropolitanskoj zoni uključuju i festivale Optimus Alive! i Super Bock Super Rock. U gradu se također održava i Lisabonski arhitektonski trienale (''Trienal de Arquitectura de Lisboa''),<ref>{{cite web|url=http://www.trienaldelisboa.com |title=Trienal de Arquitectura de Lisboa |publisher=www.trienaldelisboa.com |date= |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> Moda Lisboa,<ref>{{cite web|url=http://www.modalisboa.pt/ |title=ModaLisboa – LisboaFashionWeek – Semana oficial da moda portuguesa |publisher=Modalisboa.pt |date= |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> ExperimentaDesign – bienale dizajna<ref>{{cite web |url=http://www.experimentadesign.pt/ |title=Experimentadesign |publisher=Experimentadesign.pt |date= |accessdate=16. 11. 2011 |archive-date=2009-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090710013202/http://www.experimentadesign.pt/ |url-status=dead }}</ref> i LuzBoa – bijenale svjetla.<ref>{{cite web|url=http://www.luzboa.com |title=Luzboa 2008 |publisher=Luzboa.com |date= |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> === Fado === {{main|Fado}} Fado znači sudbina, to je muzički žanr - po mnogočemu sličan američkom bluesu, neraskidivo vezan uz Lisabon, u kom je nastajao od [[1820e]] (ali je vjerojatno imao raniju genezu). Danas ima status portugalske narodne muzike, karakteriziraju ga sjetne melodije i melankolični tekstovi, o nedaćama malog čovjeka, kao i nostalgični tekstovi o moru, svijetu koji nestaje. Usko je vezan uz ''saudade'', teško prevodivu portugalsku riječ koja se uglavnom tumači kao mučna nostalgija ili čežnja. Neki analitičari tvrde da je fado nastao kao mješavina muzičkih uticaja koje su donijeli afrički robovi sa tradicionalnom muzičkom ostavštinom Portugala, na koju su veliki uticaj ostavili [[Mauri]]. Generalno postoje dvije linije fada, lisabonski i onaj iz [[coimbra|coimbre]]. Lisabonski stil je popularniji dok je onaj iz Coimbre profinjeniji. Fado je i danas popularan u Portugalu i izvode ga mnogi poznati muzičari poput Misie. === Fikcija === Slijedi izbor knjiga i književnih djela vezanih za grad: * {{en}} [[Henry Fielding]], ''Journal of a Voyage to Lisbon'' (1755) * {{fr}} [[Voltaire]], ''[[wikisource:fr:Poème sur le désastre de Lisbonne/Édition Garnier|Poème sur le désastre de Lisbonne, ou examen de cet axiome, tout est bien]]'' (1756) * {{pt}} [[Eça de Queiroz|José Maria de Eça de Queiroz]]: ''A Tragédia da Rua das Flores'' (1877) ** ''O Primo Basílio'' (1878) ** ''Os Maias'' (1888) * {{pt}} [[Fernando Pessoa]], ''Livro do Desassossego '' (posmr. 1982) * {{pt}} [[Miguel Torga]], ''Contos da Montanha'' (1941-1944) * {{de}} [[Erich Maria Remarque]], ''Die Nacht von Lissabon'' (1962) * {{pt}} [[José Saramago]]: ''Memorial do Convento'' (1982) ** ''O Ano da Morte de Ricardo Reis'' (1984) ** ''História do Cerco de Lisboa'' (1989) ** ''Todos os Nomes'' (1997) * {{pt}} [[António Lobo Antunes]], ''As Naus'' (1988) * {{nl}} [[Cees Nooteboom]], ''Het volgende verhaal'' (1991) * {{it}} [[Antonio Tabucchi]], ''Sostiene Pereira'' (1994) * {{de}} [[Peter Bieri (pisac)|Pascal Mercier]], ''Nachtzug nach Lissabon'' (2004) * {{pt}} [[José Luís Peixoto]], ''Cemitério de Pianos'' (2006) * {{pt}} Dulce Maria Cardoso, ''O Retorno'' (2012) * [[Dejan Tiago-Stanković]], ''Estoril, ratni roman'' (2015) * {{en}} [[Yann Martel]], ''The High Mountains of Portugal'' (2016) === Poznati sugrađani === [[Datoteka:Cloisters of Sé de Lisboa - Jun 2009.jpg|thumb|right|260px|Klaustar katedrale]] * Fernando Martins de Bulhões, kasnije [[Antun Padovanski|Sv. Antun Padovanski]] (oko 1195–1231), [[Katolička crkva|Katolički]] [[svetac]]; * [[Ivan XXI.|Pedro Julião]] (oko 1210-1277), svećenik, kasnije [[papa]] (1276-1277), odnosno [[Popis papa Rimokatoličke crkve#Od 1055. do 1417.|jedini portugalski papa]]; * [[Isaac Abrabanel]] (1437–1508), filozof; * [[Francisco de Almeida]] (oko 1450–1510), [[hidalgo]], vojskovođa i istraživač, savjetnik kralja [[João II od Portugala|Joãa II]] i prvi vicetkralj Portugalske Indije; * [[Duarte Barbosa]] (oko 1480–1521), pisac i moreplovac; * [[António Galvão]] (oko 1490–1557), moreplovac, vojnik i pisac; * [[Francisco de Holanda]] (1517–1585), književnik; * [[Luís de Camões]] (1524-1580), pjesnik, autor djela ''[[Luzijade|Os Lusíadas]]''; * [[António Ferreira (pjesnik)|António Ferreira]] (1528–1569), pjesnik; * [[Diogo do Couto]] (oko 1542–1616), historičar; * [[Luís de Sousa]] (1555–1632), pisac; * [[Antonio de Encarnação]] (1595–1665), svećenik i [[teolog]]; * [[António Vieira]] (1608-1697), [[jezuit]], pisac i misionar; * [[Veríssimo de Lencastre]] (1615-1692), svećenik, kardinal i [[Inkvizicija|Generalni inkvizitor]]; * [[Katarina od Braganze]] (1638–1705), supruga [[Popis engleskih i britanskih vladara|engleskog kralja]] [[Charles II od Engleske|Charlesa II]]; * [[João de Brito]] (1647– 1693), svećenik i misionar u Indiji; * [[Henry Fielding]], engleski književnik, preminuo je u Lisabonu u [[1754]], sahranjen je na [[Cemitério dos Ingleses (Lisabon)|Englenskom groblju]]; * [[Marija I Portugalska|Marija Portugalska]] (1734–1816), kraljica Portugala, Brazila i Algarva; * [[Giuseppe Troni]] (1739-1810), slikar; * [[Alexandre Herculano]] (1810–1877), romanopisac; * [[Veloso Salgado]] (1864-1945), slikar; * [[Calouste Gulbenkian]], (1869–1955), tursko-[[Armenci|jermenski]] poduzetnik, [[tajkun]] i [[filantrop]], umro u Lisabonu; * [[Fernando Pessoa]] (1888-1935), pjesnik, pisac, književni kritičar i prevodioc, jedan od najznačajnijih književnika [[20. vijek]]a; * [[Mily Possoz]] (1888-1968), umjetnica; * [[Raquel Gameiro]] (1889–1970), umjetnica i akvarelistica; * [[António de Oliveira Salazar|António Salazar]] (1889–1970), političar i [[diktator]], umro u Lisabonu; * [[Mário de Sá-Carneiro]] (1890–1916), pjesnik i pisac; * [[Francisco Stromp]] (1892–1930), nogometaš i osnivač [[Sporting Clube de Portugal|Sportinga]]; * [[Sarah Affonso]] (1899–1983), umjetnica; * [[Jorge Ferreira Chaves]] (1920-1982), arhitekt; * [[Amália Rodrigues]] (1920-1999), pjevačica zvana ''Rainha do Fado'' (kraljica [[Fado|fada]]), napravila je [[fado]] popularnim širom svijeta; * [[Alexandre O'Neill]] (1924-1986), pjesnik i pisac; * [[Mário Soares]] (1924–2017), političar, [[premijer Portugala|premijer]] (1976–1978; 1983–1985) i [[predsjednik Portugala]] (1986–1996); * [[Mário Cesariny]] (1923-2006), [[Nadrealizam|nadrealistički]] pjesnik i slikar; * [[Paula Rego]] (1935–2022), slikarica, ilustratorica i grafičarka; * [[Jorge Sampaio]] (1939-2021), [[Socijalistička partija (Portugal)|socijaldemokratski]] političar, gradonačelnik Lisabona ([[1989]]–[[1995]]), [[predsjednik Portugala]] (1996–2006), i visoki predstavnik Ujedinjenih naroda za [[Alijansa civilizacija|Savez civilizacija]]; * [[Gonçalo Byrne]] (r. 1941), arhitekt; * [[Antonio Tabucchi]] (1943-2012), knjiženik; * [[António Damásio]] (r. 1944), neuroznanstvenik; * [[António Guterres]] (r. 1949), [[Socijalistička partija (Portugal)|socijaldemokratski]] političar, [[premijer Portugala]] (1995–2002), [[Visoki komesarijat Ujedinjenih nacija za izbeglice|Visoki predstavnik Ujedninjenih naroda za izbjeglice]] (2005–2015) i [[Glavni tajnik Ujedinjenih nacija|Generalni tajnik Ujedinjenih nacija]] od [[2017]]; * [[José Manuel Barroso]] (r. 1956), [[Socijaldemokratska partija (Portugal)|socijaldemokratski]] političar, [[premijer Portugala]] (2002–2004), i [[predsjednik]] [[Evropska komisija|Evropske komisije]] (2004–2014); * [[Joaquim de Almeida]] (r. 1957), glumac; * [[José Mourinho]] (r. 1963), fudbalski trener; * [[Maria de Medeiros]] (r. 1965), glumica; * [[Rui Costa]] (1972), nogometaš; * [[Luís Figo]] (1972), nogometaš; == Ekonomija == [[Datoteka:Porto de Lisboa (2).jpg|thumb|right|260px|Dokovi duž rijeke u Alcântari]] Lisabonska regija je najbogatija regija u Portugalu, sa [[Bruto domaći proizvod|BDP]]-om koji je čak iznad prosjeka [[Evropska unija|EU]] [[Bruto domaći proizvod|BDP]]-a po glavi stanovnika, stvara 45% portugalskog BDP-a. Lisabonska ekonomija uglavnom se temelji na uslugama. Većina sjedišta multinacionalnih kompanija koncentrirano je u podregiji Velikog Lisabona, posebno u [[Oeiras, Portugal|Oeirasu]]. Lisabonska metropolitanska zona vrlo je industrijalizirana, posebno na južnoj obali rijeke Tejo. Stalni ekonomski rast regije, svake godine rezultira većim BDP-om po glavi stanovnika: 22 745 [[Euro|€]] (2004.)<ref>{{cite web| title= GDP per inhabitant in 2004| publisher= Eurostat| url= http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2007/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2007_MONTH_02/1-19022007-EN-AP.PDF| access-date= 2011-11-18| archivedate= 2009-03-26| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090326210729/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2007/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2007_MONTH_02/1-19022007-EN-AP.PDF| deadurl= yes}}</ref>, 23 816 € (2005.)<ref>{{cite web|title= GDP per inhabitant in 2005| publisher= Eurostat| url= http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_02/1-12022008-EN-AP.PDF}}</ref>, 25 200 € (2006.)<ref>{{cite web|title= GDP per inhabitant in 2006| publisher= Eurostat| url= http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2009/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2009_MONTH_02/1-19022009-EN-AP.PDF}}</ref>, 26 100 € (2007.).<ref>{{cite web| title= GDP per inhabitant in 2007| publisher= Eurostat| url= http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/1-18022010-AP/EN/1-18022010-AP-EN.PDF| access-date= 2011-11-18| archivedate= 2014-11-09| archiveurl= https://web.archive.org/web/20141109234659/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/1-18022010-AP/EN/1-18022010-AP-EN.PDF| deadurl= yes}}</ref> Kao glavna luka u zemlji, zbog jednog od najvećih regionalnih tržišta na Pirinejskom polutoku, Lisabon se zajedno sa svojom gusto naseljenom okolicom razvijao proteklih 20-setak godina (potpuno pogrešno) uglavnom kao bankarski, tehnološki (uglavnom IT i telefonija) i [[masovni mediji|medijski]] centar Portugala, u kojem su vodeće nacionalne [[Televizija|televizijske]], [[Radio|radijske]] i [[Novine|novinske]] kuće. [[Datoteka:ParqueDosNacioes.JPG|left|thumb|260px|Nove poslovne zgrade u kvartu ''Parque das Nações'']] [[Burza]] Euronext Lisboa, zajedno s burzama u [[Amsterdam]]u, [[Bruxelles]]u i [[Pariz]]u, dio je sveuropskog sisema [[Euronext]], kojii je od 2007. povezan s [[Njujorška burza|Njujorškom burzom]] u multinacionalnoj grupi burza dionica NYSE Euronext. Realni [[Industrija|industrijski]] sektor koji se prostirao duž obale rijeke prema sjeveru i obuhvaćao tradicionalne grane, kao što su [[brodogradnja]], željezare, rafinerije nafte, [[tekstil]]na industrija, kemijska industrija, proizvodnja [[šećer]]a, [[Pivo|piva]], [[Keramika|keramike]], [[lijek]]ova, [[duhan]]a, [[tekstil]]a, prerade [[riba|ribe]] i drugo, se drastično smanjio za proteklih 20 godina, mnogi pogoni su zatvoreni U planu su mnoge (''nerealne'') investicije i projekti, kao što je izgradnja novog [[aerodrom]]a, novi most još veći most dug 30 km, proširenje mreže [[metro]]a, izgradnja centralne bolnice, izgradnja dvije željezničke pruge velike brzine za [[Madrid]], [[Porto]], [[Vigo]] i ostatak Evrope, obnovu glavnog dijela grada (između ''Praça do Marquês de Pombal'' i ''Praça do Comércio''), izgradnja velikog broja biciklističkih staza i slične stvari koje bi se trebale financirati iz budžetskog deficita.<ref>[http://www.cm-lisboa.pt/?idc=4 "Pequeno Resumo Histórico de Lisboa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420202721/http://www.cm-lisboa.pt/?idc=4 |date=2010-04-20 }} – Câmara Municipal de Lisboa</ref> == Obrazovanje == [[Datoteka:UNL Faculty Economics.jpg|thumb|left|240px|Ekonomski fakultet univerziteta NOVA]] Lisabon je važan [[univerzitet]]ski centar sa više [[univerzitet]]a i akademija. Najstariji univerzitet osnovan je još [[1290]]. (to je danas ''Univerzitet Coimbra'') njegov nasljednik je ''Universidade de Lisboa'' osnovan ''1911''., Tehnički univerzitet (''Universidade Técnica de Lisboa'') osnovan je [[1931]]., Novi univerzitet (''Universidade NOVA de Lisboa'') [[1973]]., četiri privatna univerziteta (Universidade Católica Portuguesa, Lusíada, Lusíada, Universidade Autónoma de Lisboa) osnovana od [[1985]]. do [[1988]]. godine. Lisabon je i sjedište; Portugalske akademije nauka (Academia das Ciências de Lisboa -[[1779]].) i Akademije umjetnosti (''Academia Nacional de Belas-Artes''), Historijska akademija (''Academia Portuguesa da História'', [[1936]].), Nacionalni [[konzervatorij]] (''Conservatório Nacional de Lisboa'', [[1836]].), Vojna akademija (''Academia Militar'', [[1640]].), te veliki niz drugih značajnih naučnih institucija nacionalnog karaktera, kao što su Nacionalna biblioteka (''Biblioteca Nacional de Portugal'', [[1796]].) i brojni instituti. U gradu djeluje više privatnih i državnih [[Osnovna škola|osnovnih]] i [[Srednja škola|srednjih škola]], U Velikom Lisabonu djeluju i međunarodne škole kao ''Saint Julian's School, Carlucci American International School of Lisbon, Saint Dominic's International School, Deutsche Schule Lissabon, Instituto Español de Lisboa'' i ''Lycée Français Charles Lepierre''. Ukupni broj studenata u Lisabonu za studijsku godinu [[2007]].–[[2008]]. bio je 125 867.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.estatisticas.gpeari.mctes.pt/archive/doc/insc07_08__difusao_.xls |access-date=2011-11-18 |archivedate=2009-06-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090623084110/http://www.estatisticas.gpeari.mctes.pt/archive/doc/insc07_08__difusao_.xls |deadurl=yes }}</ref> == Transport == [[Datoteka:Estação de Telheiras.jpg|thumb|right|260px|Stanica metroa ''Telheiras'']] Danas je [[metro]], najznačajniji za lisabonski javni transport, on sa svojih 4 linija dugih 39 povezuje centar grada s gornjim i istočnim kvartovima i predgrađima. U planu je projekt proširenja, za trećinu, tad bi trebalo povezati i [[aerodrom]], kao i sjeverne i zapadne dijelove grada. [[Autobus]]ni i [[tramvaj]]ski transport kao i par [[uspinjača]] već više od vijeka održava komunalno transportno poduzeće ''Companhia de Carris de Ferro de Lisboa'' (Carris). Tradicionalno sredstvo javnog prijevoza po centru je [[tramvaj]] uveden u promet krajem [[19. vijek]]a, sa kolima uveženim iz [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Država]] zvani kolokvijalno ''americanos''. Prvi originalni tramvaji još se mogu vidjeti u ''Museu da Carris'' (Muzej javnog transporta)<ref>[http://www.carris.pt Carris]</ref> Osim na novoj liniji 15, na svim drugim linijama još uvijek se koriste mala žuta vozila s početka [[20. vijek]]a, koji su i danas jedna od turističkih atrakcija grada, svojim dimenzijama izvrsno prilagođenima strmim usponima i uskim ulicama starog dijela grada.<ref>[http://www.carris.pt/index.php?area=servicos&subarea=servicos_ascensores_bica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103194107/http://www.carris.pt/index.php?area=servicos&subarea=servicos_ascensores_bica |date=2007-01-03 }} Information from Carris, Lisbon transportation company.</ref><ref>[http://www.personal.u-net.com/~luso/listrams.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515002830/http://www.personal.u-net.com/~luso/listrams.htm |date=2011-05-15 }} Details of Lisbon's trams, from Luso Pages</ref> Velik dio javnog transporta odvija se [[autobus]]ima, od koje održavaju firme ''Vimeca'',<ref>{{cite web|url=http://www.vimeca.pt |title=vimeca |publisher=Vimeca.pt |date= |accessdate=17. 11. 2011}}</ref> ''Rodoviaria de Lisboa'',<ref>{{cite web|url=http://www.rodoviariadelisboa.pt |title=Bem vindo ao site da Rodoviária de Lisboa |publisher=Rodoviariadelisboa.pt |date= |accessdate=17. 11. 2011}}</ref> ''Transportes Sul do Tejo'',<ref>{{cite web|url=http://www.tsuldotejo.pt |title=TST – Transportes Sul do Tejo |publisher=Tsuldotejo.pt |date= |accessdate=17. 11. 2011}}</ref> ''Boa Viagem'',<ref>{{cite web|url=http://www.boa-viagem.pt |title=Boa Viagem |publisher=Boa-viagem.pt |date= |accessdate=17. 11. 2011}}</ref> Barraqueiro,<ref>{{cite web|url=http://www.barraqueirotransportes.pt |title=Barraqueiro Transportes |publisher=Barraqueirotransportes.pt |date= |accessdate=17. 11. 2011}}</ref> koja imaju brojne terminale po gradu kao polazne stanice. U Lisabonu, svoje polazne stanice imaju četiri prigradske [[Željeznica|željezničke]] linije: Cascais, Sintra i Azambuja (''Comboios de Portugal'', CP) i Setúbal (''Fertagus'') koja prelazi preko mosta ''25 de Abril''. Odvojena CP linija za Setúbal završava na obali Teja i potom se [[trajekt]]om prebacuje u Lisabon. Glavne su željezničke stanice Santa Apolónia, Rossio, Gare do Oriente i Cais do Sodré. Lisabon za sada nema gradsku željeznicu (tramvajska linija 15, premda koristi nove i brze tramvaje, ne spada u tu kategoriju), ali u planu je izgradnja nekoliko linija prema naseljima u periferiji. [[Datoteka:Airport Lisbon a.JPG|left|thumb|240px|Aerodrom ''Portela'']] Preko rijeke Tejo, koja je tu izuzetno široka, izgrađena su dva velika [[most]]a: Željezni viseći most ''Ponte 25 de Abril'' (Most 25. aprila), svečano je otvoren [[6. 8.|6. augusta]] [[1966]]. kao ''Ponte Salazar'', i kasnije je preimenovan po datumu [[Revolucija karanfila|revolucije karanfila]], on je dugo vremena bio najduži [[viseći most]] u Evropi. Povezuje grad s novim kvartovima koji su izgrađeni na lijevoj obali Teja. Radi slične boje, i željezne konstrukcije, često ga uspoređuju s [[sjedinjene Američke Države|američkim]] mostom [[Most Golden Gate|Golden Gate]] iz [[San Francisco|San Francisca]]. Sličnost nije slučajna, jer je most izgradilo američko poduzeće ''American Bridge Company'', koje je izgradilo i most [[San Francisco – Oakland Bay Bridge|San Francisco – Oakland Bay]] u San Franciscu. Drugi most ''[[Vasco da Gama (most)|Ponte Vasco da Gama]]'', otvoren u maju [[1998]]., je armirano betonski na nosačima koji se protežu preko jezera koje tu tvori rijeka, tako da ima raspon od 17,2 km, donedavno je bio najduži evropski most. Usluge prijevoza [[trajekt]]om održava poduzeće ''Transtejo-Soflusa'',<ref>{{cite web|url=http://www.transtejo.pt |title=Transtejo e Soflusa |publisher=Transtejo.pt |date= |accessdate=16. 11. 2011}}</ref> s polascima iz raznih mjesta u gradu za Cacilhas, Seixal, Montijo, Porto Brandão i Trafariu. Lisabon je dobro povezan sa svojim predgrađima i ostatkom Portugala, gustom mrežom [[autoput]]a, oko grada ima tri prstena ''2ª Circular, CRIL'' i ''CREL''. Međunarodni [[aerodrom]] Portela, na sjeveru grada, sjedište je domaćih avio kompanija; [[TAP Portugal|TAP]] i [[Portugalia]], s redovnim linijama za Evropu, Afriku i obje Amerike. == Sport == [[Datoteka:Luz-Stadion während des EM-Finales.jpg|thumb|right|260px|''Estadio da Luz'', stadion nogometnog kluba ''Benfica'']] Lisabon ima bogatu i dugu sportsku tradiciju, a [[fudbal|nogomet]] je najpopularniji sport. Grad je bio jedan od domaćina [[Europsko nogometno prvenstvo Portugal 2004.|Evropskog prvenstva u nogometu 2004.]] i domaćin finala [[Svjetsko prvenstvo u rukometu - Portugal 2003.|Svjetskog prvenstva u rukometu 2003.]] U Lisabonu je bio start [[Reli Dakar|Relija Dakar]] 2006. i 2007.. [[S.L. Benfica|Sport Lisboa e Benfica]] (poznatiji kao ''"Benfica"'' ili ''"Benfica Lisabon"'') je klub poznat širom svijeta po svom [[fudbal|nogometnom]] timu, jednom od najznačajnijih u Europi, dvostrukom pobjedniku i peterostrukom finalisti [[UEFA Liga prvaka|UEFA Lige prvaka]], finalisti [[UEFA Europska liga|UEFA Europske lige]] i [[Interkontinentalni kup|Interkontinentalnog kupa]]. Drugi veći klubovi iz Lisabona su [[Sporting Clube de Portugal]] (poznatiji kao ''"Sporting"'' ili ''"Sporting Lisabon"''), pobjednik je [[UEFA Kup pobjednika kupova|UEFA Kupa pobjednika kupova]] 1964. i finalist [[UEFA Europska Liga|Kupa UEFA]] 2005, i [[C.F. Belenenses]] (poznatiji kao ''"Belenenses"'' ili ''"Belenenses Lisabon"''). Ta tri kluba, zajedno su osvojili 57 naslova prvaka i 51 drugo mjesto u [[Portugalska Superliga|Portugalskoj prvoj ligi]], 52 Portugalska kupa i 11 portugalskih superkupova. Sportski klubovi iz Lisabona osvojili su mnoge naslove i u drugim sportovima. Popularni su također i [[Futsal|dvoranski nogomet]] (''Futsal''), [[rukomet]], [[košarka]] i [[hokej na koturaljkama]]. U Lisabonu je mnogo sportskih objekata, od [[Atletika|atletskih]] staza i [[Jedrenje|marina]] do [[golf]] terena i [[Brdski biciklizam|mountain-bike]] staza. Svakog marta u gradu se održava Lisabonski [[Maraton|polumaraton]], dok je u septembru Portugalski polumaraton. Lisabon ima dva stadiona sa pet zvjezdica, prema [[UEFA|Uefinoj]] standardima: ''[[Estádio da Luz]]'' kapaciteta preko 65 000 gledatelja i ''[[Estádio José Alvalade]]'', kapaciteta preko 50 000 gledatelja. Ostali su stadioni ''Estádio do Restelo'', kapaciteta više od 30 000 i ''Estádio Nacional'' u Oeirasu, kapaciteta više od 37 000. == Gradovi prijatelji == Lisabon ima ugovore o prijateljstvu sa slijedećim gradovima :<ref name=twin/> {| cellpadding="10" |- valign="top" | * {{flag|Španjolska}}, [[Madrid]] od [[1979]].<ref name=twin/> * {{flag|Brazil}}, [[Rio de Janeiro]] od [[1980]]. * {{flag|Mozambik}}, [[Maputo]] od [[1982]]. * {{flag|Zelenortska Republika}}, [[Praia]] od [[1983]]. * {{flag|Malezija}}, [[Malaca]] od [[1984]]. * {{flag|Gvineja Bisau}}, [[Guiné]] od [[1985]]. || * {{flag|Sao Tome i Principe}}, [[São Tomé]] od [[1985]]. * {{flag|Angola}}, [[Luanda]] od [[1988]]. * {{flag|Maroko}}, [[Rabat]] od [[1988]]. * {{flag|Gvineja Bisau}}, [[Cachéu]] od [[1988]]. * {{flag|Mađarska}}, [[Budimpešta]] od [[1992]]. * {{flag|Portugal}}, [[Guimarães]] od [[1993]]. * {{flag|Brazil}}, [[São Salvador]] od [[1995]]. |} I ugovore o suradnji sa; <ref name=<ref name=twin>{{cite web | url =http://www.cm-lisboa.pt/?idc=34&idi=31828 | title =''Município'' | accessdate =12. 11. 2011 | language =portugalski | publisher =Município de Lisboa | archive-date =2011-05-21 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110521224641/http://www.cm-lisboa.pt/?idc=34&idi=31828 }}</ref> {| cellpadding="10" |- valign="top" | * {{flag|Hrvatska}}, [[Zagreb]] od [[1977]]. * {{flag|Gvineja Bisau}}, [[Bissau]] od [[1983]]. * {{flag|SAD}}, [[Miami]] od [[1987]]. * {{flag|Kanada}}, [[Toronto]] od [[1988]]. * {{flag|Indija}}, [[Pangim]] od [[1989]]. * {{flag|Argentina}}, [[Buenos Aires]] od [[1992]]. * {{flag|Urugvaj}}, [[Montevideo]] od [[1993]]. * {{flag|Tunis}}, [[Tunis (grad)|Tunis]] od [[1993]]. || * {{flag|Palestinska samouprava}}, [[Betlehem]] od [[1995]]. * {{flag|Rusija}}, [[Moskva]] od [[1997]]. * {{flag|Zelenortska Republika}}, [[Santa Catarina (Zelenortska Republika)|Santa Catarina]] od [[1997]]. * {{flag|Francuska}}, [[Pariz]] od [[1998]]. * {{flag|Alžir}}, [[Argel]] od [[1998]]. * {{flag|Ukrajina}}, [[Kijev]] od [[2000]]. * {{flag|Bugarska}}, [[Sofija]] od [[2001]]. * {{flag|Brazil}}, [[Curitiba]] od [[2005]]. * {{flag|Kina}}, [[Qingdao]] od [[2010]]. * {{flag|Kina}}, [[Peking]] od [[2010]]. |} == Reference == {{reflist}} {{Panoramica|Lisboa-lisbon- panorama.jpg|1200px|Panorama Lisabona}} {{Commonscat|Lisbon}} == Vanjske veze == * [http://lisboa.do.sapo.pt/page4.html História de Lisboa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111206210133/http://lisboa.do.sapo.pt/page4.html |date=2011-12-06}} {{pt icon}} * [https://www.youtube.com/watch?v=qC31v_HKtHQ "Lisabon"], serijal ''72+'', [[Al Jazeera Balkans]], 16. 2. 2024. ([[YouTube]]) {{Glavni gradovi evropskih država}} {{Evropski gradovi kulture}} [[Kategorija:Lisabon| ]] [[Kategorija:Gradovi u Portugalu]] [[Kategorija:Glavni gradovi u Evropi]] ci816cpoja0exu49d8bqao7n6tgyrqk 0 8973 42656377 42503783 2026-07-18T10:51:49Z Minorax 135426 42656377 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Conguillio llaima.jpg|thumb|right|240px|Mada su tada već postojale širokolisne biljke i trave, krajolikom su još uvijek dominirali četinari]] [[Period (geologija)|Period]] '''krede''' predstavlja jedan od najvažnijih dijelova [[geološka kronologija|geološke kronologije]], koji pokriva vrijeme od kraja [[Jura (period)|jurskog]] perioda, prije 146 miliona godina ([[Megaanum|Ma]]), do početka [[paleocen]]ske [[epoha (geologija)|epohe]] [[tercijar]]skog perioda (65,5 Ma). Kraj krede također definira među između [[Mezozoik|mezozojske]] i [[kenozoik|kenozojske]] [[era (geologija)|ere]]. == Naziv i datiranje == Kao i kod drugih starijih geoloških perioda, naslage stijena koje definiraju kredu su vrlo dobro identificirane, ali točan početak i kraj variraju za nekoliko miliona godina. Nikakvo veliko [[izumiranje]] ili bujanje života nije dijelilo kredu od jur. Međutim, kraj perioda je jasno definiran i smješten u naslage bogate [[iridijum]]om koje se mogu naći svuda u svijetu i koje se povezuju s [[krater Chicxulub|meteorskim kraterom Chicxulub]] na [[Yucatan]]u i u [[Meksički zaljev|Meksičkom zaljevu]]. Ova naslaga je jasno datirana na 65,5 Ma. Sudar [[bolid]]a s Zemljom je vjerojatno odgovoran za veliko i temeljito proučavano [[Kredsko-tercijarsko masovno izumiranje]]. Riječ "kreda" dolazi iz [[latinski jezik|latinskog]] gdje je, slično kao i u srpskohrvatskom označavala naslage ([[kalcijum karbonat]]a nataložene od strane umrlih [[Beskralježnjaci|beskralježnjaka]] pronađenih u naslagama gornje krede u [[UK|Velikoj Britaniji]] i susjednoj kontinentalnoj [[Evropa|Evropi]]. == Podjela == Kreda se obično dijeli na [[epoha (geologija)|epohe]] [[Donja kreda|donje]] i [[Gornja kreda|gornje krede]]. [[Faunalne faza|Faunalni stadiji]] od najmlađeg prema najstarijem su: {| | '''Gornja/kasna kreda''' |- | [[Maastrichtij]] | (70,6 ± 0,6 – 65,5 ± 0,3 [[Megaanum|Ma]]) |- | [[Campanij]] | (83,5 ± 0,7 – 70,6 ± 0,6 Ma) |- | [[Santonij]] | (85,8 ± 0,7 – 83,5 ± 0,7 Ma) |- | [[Coniacij]] | (89,3 ± 1,0 – 85,8 ± 0,7 Ma) |- | [[Turonij]] | (93,5 ± 0,8 – 89,3 ± 1,0 Ma) |- | [[Cenomanij]] | (99,6 ± 0,9 – 93,5 ± 0,8 Ma) |- | &nbsp; |- | '''Donja/rana kreda''' |- | [[Albij]] | (112,0 ± 1,0 – 99,6 ± 0,9 Ma) |- | [[Aptij]] | (125,0 ± 1,0 – 112,0 ± 1,0 Ma) |- | [[Barremij]] | (130,0 ± 1,5 – 125,0 ± 1,0 Ma) |- | [[Hauterivij]] | (136,4 ± 2,0 – 136,4 ± 1,5 Ma) |- | [[Valanginij]] | (140,2 ± 3,0 – 136,4 ± 2,0 Ma) |- | [[Berriasij]] | (145,5 ± 4,0 – 140,2 ± 3,0 Ma) |} == Paleogeografija == Za vrijeme krede, kasni [[paleozoik|paleozojski]] i rani mezozojski [[superkontinent]] [[Pangea]] je dovršio svoj raspad na današnje [[kontinent]]e, iako su njihove pozicije bilo bitno drukčije od današnjih. Kako se [[Atlantski ocean]] proširio a [[Južna Amerika]] pomakla na zapad, [[Gondwana]] se raspala na [[Antarktika|Antarktiku]] i [[Australija|Australiju]] koje su se počele pomicati od [[Afrika|Afrike]] (iako su [[Indija]] i [[Madagaskar]] ostali spojeni s njom). Tako aktivni rasjedi su stvorili velika podmorska gorja, podižući [[morska razina|eustatičku razinu mora]] širom svijeta. Na sjeveru Afrike se [[more Tetis]] nastavilo sužavati. Unutar kontinenta, široko plitko more se nastavilo širiti u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] ([[Zapadni unutrašnji morski prolaz]]) a potom počelo povlačiti, ostavljajući debele morske naslage izmiješane s talozima [[ugljen]]a. Ostali važni kredski nalazi se pojavljuju u [[Evropa|Evropi]] i [[Kina|Kini]]. U oblasti današnje Indije, u kasnoj kredi i ranom paleocenu nataložile su se masivne naslage lave zvane [[Deccanske klopke]]. Klima je bila topla, a čak ni polarne regije nisu imale [[led]]a. == Flora == [[Kritosjemenjače]] su se prvi put pojavile, iako nisu postale dominantne sve do ([[Campanij|campanijskog doba]]). Njihovoj evoluciji je pridonijela pojava [[pčela]], a angiosperme i insketi predstavlaju dobar primjer zajedničke evolucije. U kredi su se pojavili su se prvi preci mnogih suvremenih stabala uključujući, [[smokve]], [[Platanus|platane]] i [[magnolija|magnolije]]. U isto vrijeme neke ranije mezozojske [[golosjemenjače]], poput [[crnogorica]]su nastavile bujati dok su neke druge klase, poput [[Bennettitales]] izumrle prije završetka perioda. == Fauna == === Kopnene životinje === Na kopnu su [[sisavci]] bili mali i relativno nevažni sastojak [[Fauna|faune]]. Faunom su dominirali [[arhosaur]]ski [[reptili]], posebno [[dinosaur]]i, koji su se tada najviše razgranali. [[Pterosaur]]i su bili česti početkom i sredinom krede, ali kako se kreda približavala kraju, tako su trpili sve veću konkurenciju zbog [[adaptivna radijacija|adaptivne radijacije]] [[ptica]], te su pred kraj preostale samo dvije visoko specijalizirane [[Porodica (biologija)|porodice]]. Fascinirajući uvid u život rane krede pružaju formacija Chaomidianzi u Kini s izvrsnom očuavnim ostacima velikog broja različitih tipova manjih dinosuara, ptica i sisavaca. [[Celurosaur]]ski dinosauri su tamo predstavljeni kroz dosta tipova iz grupe [[maniraptor]]a, koji predstavljaju tranziciju između dinosaura i ptica, te ističu [[perje]]m nalik na dlaku. Za vrijeme krede [[insekti]] su se počeli granati, te su se pojavili najstariji poznati [[mrav]]i, [[termit]]i i neki [[leptir]]i . [[Aphid]]i, [[skakavci]] i [[gymenoptere]] su se pojavili. Još jedan važan insekt koji je evoluirao u to vrijeme bila [[eusocijalna]] pčela, važna za [[ekologija|ekologiju]] i evoluciju kritosjemenjača. Brojni važni [[insekti]] su pronađeni u [[sibir]]skim [[Lagerstatte|lagerstätteima]] rane krede u [[Baisa|Baisi]]. <center> <gallery> Datoteka:Tyrannosaurus BW.jpg|''[[Tyrannosaurus|Tyrannosaurus rex]]'', jedan od najvećih kopnenih grabežljivaca svih vremena, živio je tijekom kasne krede. Datoteka:Velociraptor dinoguy2.jpg|''[[Velociraptor]]'' je bio dinosaur sa perjem i živio je tijekom kasne krede. Datoteka:Triceratops BW.jpg|''[[Triceratops]]'' je jedan od najprepoznatljivijih rodova krede. Datoteka:Eomaia NT.jpg|Sisavci su činili manji dio kredske faune. Datoteka:Anhanguera piscator jconway.jpg|''[[Anhanguera|Anhanguera piscator]]'', [[pterosauri|pterosaur]] </gallery> </center> === Morske životinje === U morima su [[batoidea|raže]], moderni [[morski pas|morski psi]] i [[teleost]]i postali uobičajeni prizor. Morski reptili su uključivali [[ihthiosaur]]e na početku i sredini krede, [[pleziosaur]]e tokom cijelog perioda, te [[mosasaur]]e u kasnoj kredi. [[Baculite]], ravnoljušturna vrsta [[amoniti|amonita]] bujala uje u moru. [[Hesperornithiformes]] su bile morske ptice koje nisu mogle letjeti, ali su zato plivale poput [[gnjurac|gnjurca]]. Globotrunkanidske [[Foraminifera]] su također bujale. Kreda je također vidjela prvu radijaciju [[dijatom]]s u aoceanima (slatkovodni dijatomi se nisu pojavili do [[miocen]]a). <center> <gallery> Datoteka:Kronosaurus hunt1DB.jpg|Scena iz rane krede: ''[[Kronosaurus]]'' napada ''[[Woolungasaurus]]a''. Datoteka:TylosaurusDB2.jpg|''[[Tylosaurus]]'' je bio najveći poznati mosasaur, morski gmaz-mesožder koji se pojavio u kasnoj kredi. Datoteka:Hesperornis BW (white background).jpg|Vodena ptica ''[[Hesperornis]]'' nastanjivala oceane kasne krede. Datoteka:DiscoscaphitesirisCretaceous.jpg|''Discoscaphites iris'', iz formacije Owl Creek. </gallery> </center> === Izumiranje === [[Datoteka:Impact event.jpg|thumb|Udar meteorita je danas općeprihvaćen razlog masovnog K-T izumiranja]] ''Glavni članak: [[K-T izumiranje|Kredsko-tercijarsko masovno izumiranje]]'' Tokom [[masovno izumiranje|masovnog izumiranja]] koje određuje kraj krede veliki broj vrsta (~50%) i poznatih porodica (~25%) je nestao. Biljke su bile gotovo netaknute, dok su morski organizmi najteže pogođeni. To uključuje veliki broj (~95%) tipova [[Foraminifera|planktonskih foraminifera]] (osim [[Globigerinida]]), te još veći broj [[Coccolithophore]]a, kao i sve [[amoniti|amonite]] [[belemniti|belemnitske]] [[glavonošci|glavonošce]], te sve grebenske [[rudists|rudist]] [[mekušci|mekušce]]), kao i sve morske reptile osim [[kornjača]] i [[krokodil]]a. [[Dinosaur]]i su bili najpoznatije žrtve kredskog izumiranja. Dinosauri koji su bili specifični za kraj perioda (kao ''[[Tyrannosaurus rex]]'', ''[[Triceratops]]'', i ''[[Ankylosaurus]]'') su potpuno izbirsani. Posljednji [[pterosaur]]i su izumrli, isto kao ptice iz reda [[Enantiornithes]] i [[Hesperornithiformes]]. Intenzivno izumiranje [[Insekti|insekata]] za vrijeme sredine krede počelo je u [[albij]]u. == Povezano == * [[Formadcija krede]] * [[Gault glina]] * [[Zapadni unutrašnji morski prolaz]] == Literatura == * Neal L. Larson, Steven D. Jorgensen, Robert A. Farrar, Peter L. Larson. ''Ammonites and the other Cephalopods of the Pierre Seaway''. Geoscience Press, 1997. * {{cite book|author=[[Alex Rasnitsyn|Rasnitsyn, A. P.]]; Quicke, D. L. J.|title=History of Insects|url=https://archive.org/details/historyofinsects0000unse|year=[[2002]]|publisher=[[Kluwer Academic Publishers]]| isbn = 1-4020-0026-X}} – detail coverage of various aspects of the evolutionary history of the insects. * Ovechkina, M. N.; Alekseev, A. S. (2005). Quantitative changes of calcareous nannoflora in the Saratov region (Russian Platform) during the late Maastrichtian warming event. ''Journal of Iberian Geology'' '''31''' (1): 149-165. [http://www.ucm.es/info/estratig/vol31/10ovek.pdf PDF] {{Mesozoic Footer}} {{Cretaceous Footer}} {{Commonscat|Cretaceous}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Kreda| ]] [[Kategorija:Mezozoik]] igjqz9wlldzbp10qnxcqixkwtqrv5g8 0 13325 42656095 42423883 2026-07-17T14:24:40Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija]] na [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] preko preusmjerenja 42423883 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:UN security council 2005.jpg|350px|thumb|Dvorana Saveta bezbednosti u Njujorku]] '''Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija''' je najvažnije telo [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]. Zadužen je za održavanje [[mir]]a i [[bezbednost]]i među [[narod]]ima. Dok ostali organi Ujedinjenih nacija samo daju preporuke [[vlada]]ma zemalja članica, Savet bezbednosti ima ovlašćenja da donosi odluke koje vlade zemalja članica moraju poštovati, kako stoji u [[Povelja Ujedinjenih nacija|Povelji Ujedinjenih nacija]]. Odluke Saveta su poznate kao ''[[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|rezolucije Saveta bezbednosti]]''. Predsedavanje Savetom bezbednosti se rotira i traje jedan mesec. == Članice == [[Datoteka:UNSC 2016.svg|mini|350px|Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija od 2016. {{legenda|#374EA2|stalne članice}}{{legenda|#339933|izabrane članice}}]] Predstavnici članica Saveta bezbednosti moraju uvek biti prisutni u [[Sedište Ujedinjenih nacija|sedištu Organizacije]] u Njujorku kako bi bilo moguće održati sastavak Saveta u svako doba. Ovaj zahtev je usvojen u povelji Ujedinjenih nacija, jer njen predhodnik, [[Liga naroda]] je često bila u nemogućnosti da odgovori na vreme u kriznim situacijama. Uloga predsedavajućeg Saveta bezbednosti uključuje postavljanje dnevnog reda, predsedavanje sastancima i nadgledanje kriznih žarišta. Menja se prema alfabetskom redu imena članica na engleskom. Postoje dve kategorije članstva u Savetu bezbednosti UN: '''stalne članice''' i '''izabrane članice'''. === Stalne članice === Savet ima pet stalnih članica koje potiču od pet sila pobednica posle [[Drugi svetski rat|Drugog svetskog rata]]: [[Republika Kina]], [[Republika Francuska]], [[Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Severne Irske]], [[Sjedinjene Američke Države]]. Dve izvorne članice, Republika Kina i Sovjetski Savez, kasnije su zamenjene međunarodno priznatim zemljama naslednicama ([[Narodna Republika Kina]], [[Rusija|Ruska Federacija]]), iako [[s:Povelja Ujedinjenih nacija#Član 23|članu 23]] [[Povelja Ujedinjenih nacija|povelje Ujedinjenih nacija]] nije izmenjen shodno tome. Tokom [[1971]], [[Narodna Republika Kina]] je dobila [[Kina i Ujedinjene nacije|stolicu u Ujedinjnim nacijama]] prema [[Rezolucija Generalne skupštine Ujedinjenih nacija 2758|Rezoluciji Generalne skupštine UN 2758]], a Republika Kina je (koja je izgubila kopneni deo Kine i ograničena na [[Tajvan]] od 1949. godine) uskoro izgubila članstvo u svim organima UN. Tokom [[1991]]. godine, [[Rusija]] je dobila stolicu u Ujedinjenim nacijama na čijem se mestu originalno nalazio Sovjetski Savez, uključujući i stalno članstvo u Savetu bezbednosti. Trenutnih pet stalnih članica Saveta bezbednosti su jedine zemlje kojima je dozvoljeno posedovanje [[Spisak zemalja sa nuklearnim naoružanjem|nuklearno naoružanje]] prema [[Sporazum o neširenju nuklearnog naoružanja|sporazumu o neširenju nuklearnog naoružanja]], kome nedostaje univerzalna pravosnažnost, pošto nisu sve nuklerane sile potpisale ovaj sporazum. Ovakav nuklerani status nije posledica njihovog članstva u Savetu bezbednosti, iako se ponekad koristi kao savremeno opravdanje za njihovo kontinuirano prisustvo u tom telu. [[Indija]], [[Pakistan]], a verovatno [[Severna Koreja]] i [[Izrael]] (iako Izrael nikada nije priznao posedovanje niklearnog naoružanja) poseduju nuklerano naoružanje van okvira sporazuma o nešurenju tog naoružanja. od 2004. godine, četiri od pet stalnih članica Saveta su su takođe i četiri najveća svetska izvoznika oružja mereno prema vrednosti naoružanja; Kina je na 7. mestu. Sve stalne članice poseduju [[pravo veta]], koje se može iskoristiti kako bi se sprečilo izglasavanje bilo koje rezolucije. Jedan glas veta stalne članice nadjačava svaku većinu. Ovo u stvari tehnički i nije veto, već samo u.neu. glas; međutim svaki u.neu. glas stalne članice može da dovede u pitanje izglasavanje rezolucije. === Izabrane članice === {{Poseban članak|Izabrane članice Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija}} Ostalih deset članica bira [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Generalna skupština]] na period od 2 godine počevši od [[1. januar]]a, sa zamenom pet članica svake godine. Članice se biraju prema regionima potvrđuju na zasedanju Skupštine. [[Afrika|Afrički blok]] daje tri člana; [[Južna Amerika]], [[Azija]], [[Zapadna Evropa]] i ostali daju po dva člana; i [[Istočna Evropa]] jednog člana. Takođe, jedna od članica je iz [[Arapski svet|Arapskih]] zemalja, iz Azijskog ili Afričkog bloka.<ref>[http://www.thegreenpapers.com/ww/UNSecurityCouncil.phtml The Green Papers Worldwide The United Nations Security Council]</ref> Trenutne izabrane članice su:<ref>[http://www.un.org/en/sc/members/ Current Members: Permanent and Non-Permanent Members]</ref> {| class="wikitable" ! Termin ! colspan="3"| Afrika ! colspan="2"| Azija-Pacifik ! colspan="2"| Latinska Amerika<br/>i Karibi ! colspan="2"| Zapadna Evropa<br/>i ostali ! Istočna Evropa |- !rowspan="1"|2016–17 | {{flagcountry|EGI}} || {{flagcountry|Senegal}} || || {{flagcountry|Japan}} || || {{flagcountry|Urugvaj}} || || || || {{flagcountry|Ukrajina}} |- !rowspan="1"|2015–16 | || || {{flagcountry|Angola}} || || {{flagcountry|Malezija}} || || {{flagcountry|Venecuela}} || {{flagcountry|Novi Zeland}} || {{flagcountry|Španija}} || |} == Pravo veta == Odluke u petnaestočlanom Savetu bezbednosti o svim značajnim pitanjima, npr. odluka o sprovođenju direktnih mera vezanih za rešavanje sukoba, zahteva potvrdan glas devet članica. Negativan glas – [[veto]] – od strane stalne članice sprečava usvajanje predloga, čak iako ima potreban broj potrvdnih glasova. Uzdržanost se ne smatra za veto. Od osnivanja Saveta bezbednosti, [[Kina]] (RK/NRK) je 5 puta koristila veto; [[Francuska]], 18; [[Rusija]]/[[SSSR]], 122; [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], 32; i [[Sjedinjene Države]], 80. Većina veto glasova SSSR-a je priložena u prvih deset godina postojanja Saveta, a broj veta od 1984. godine je: Kina, 2; francuska, 3; Rusija, 4; Ujedinjeno Kraljevstvo, 10; i Sjedinjene Države, 42. == Status nečlanica == Država koja je članica UN, ali ne i saveta bezbednosti, može učestvovati u odlukama Saveta bezbednosti za koje se Savet složi da delimično mogu uticati na interese te zemlje. U novije vreme, Savet je slobodnije se odnosio prema ovom pravu, omogućavajući mnogim zemljama da uzmu učešće u njenom odlučivanju. Nečlanice se uobičajeno pozivaju da uzmu učešće u odlučivanju kada su one već učesnice razmirica i sukoba o kojima razmatra Savet. == Uloga Saveta bezbednosti == Prema članu VI [[Povelja ujedinjenih nacija|Povelje UN]],Rešavanje sukoba mirnim putem, Savet bezbednosti može ispitati svaku razmiricu, ili situaciju koja može dovesti do međunarodnih sukoba ili još većih razmirica. Savet može predložiti odgovarajuću proceduru ili metod usaglašavanja interesa svih strana ako ustanovi da data situacija može ugroziti međunarodni mir i bezbednost. Ove preporuke nisu obavezujuće za članice UN. Prema članu VII, Savet ima veća ovlašćenja da odlučuje koje mere treba preduzeti u situacijama pretnji miru, kršenju mira, ili činova agresije. U takvim situacijama, Savet se ne ograničava na davanje preporuka već može preduzeti odlučnije mere, uključujući i upotrebu oružanih snaga kako bi se sačuvao međunarodni mir i bezbednost. Ovo predstavlja osnovu za vojnu akciju UN preduzetu u [[koreja|Koreji]] tokom [[1950]]. godine za vreme [[korejski rat|Korejskog rata]] kao i korišćenje koalicionih snaga u [[Irak]]u i [[Kuvajt]]u u [[1991]]. Odluke donete prema članu VII, kao što su ekonomske [[sankcije]], su obavezujuće za članice UN. Uloga UN u međunarodnoj kolektivnoj bezbednosti je definisana u Povelji UN, čime se Savet bezbednosti ovlašćuje da: * ispita svaku situaciju koja preti međunarodnom miru; * preporučuje proceduru za mirno rešavanje razmirica; * utiče na ostale zemlje članice da delimično ili u potpunosti prekinu ekonomske odnose kao i pomorske, vazdušne, poštanske, i radio-veze, ili da raskinu diplomatske odnose; i * sprovodi svoje odluke vojnim putem, ako je potrebno. Ujedinjene nacije su pomogle u sprečavanju da mnogi slučajei izbijanja međunarodnog nasilja prerastu u šire konflikte. Otvorila je put za rešavanje mnogih sporova postavljajući sebe u centar rasprave i pregovora, kao i preko mnogih misija za utvrđivanje činjenica sponzorisanih od strane UN, posrednika, i mirovnih posmatrača. [[Mirovne snage Ujedinjenih nacija]], sačinjavaju trupe i oprema koje obezbeđuju zemlje članice, obično su bile u mogućnost da odraniče ili spreče dalje sukobe. Neki konflikti, međutim, su se pokazali da su izvan uticaja UN-a. Savet može optužiti građane zemalja koje nisu potpisnice statuta [[Međunarodni krivični sud|Međunarodnog krivičnog suda]] na suđenje pred sudom. [[Zimbabve]]anski presednik [[Robert Mugabe]] je primer mogućeg slučaja, čije je suđenje zatražila [[Australija]] i [[Novi Zeland]]. == Rezolucije == {{Poseban članak|Spisak rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija}} Pravno obavezujuća priroda [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|rezolucija Saveta bezbednosti]] predstavljala je temu pojedinih kontraverzi. Generalno je dogovoreno da su rezolucije pravno obavezujuće ako su nastale prema [[s:Povelja Ujedinjenih nacija#Član VII|članu VII]] (Akcije u skladu sa mirovnim sporazumima, kršenjem mira, i aktima agresije) Povelje UN. Savet je takođe ovlašćen da donosi rezolucije prema [[Povelja Ujedinjenih nacija#Član VI|članu VI]] (Rešavanje sukoba mirnim putem); većina vlada ne smatra te rezolucije pravno obavezujuće. [[Međunarodni sud pravde]] je predložio u slučaju ''[[Namibija]]'' da druge rezolucije osim one prema članu VI mogu takođe biti obavezujuće, čime su se neke zemlje članice protivile. Izvan je svake sumnje međutim da rezolucije nastale prema drugim članovima Povelje koje se bave međunarodnom upravom organizacije (kao što je prijem nove članice) su pravno obavezujuće, gde Povelja daje ovlašćenje Savetu bezbednosti za njihovo donošenje. == Reforma članstva == {{Poseban članak|Reforma Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija}} [[Datoteka:G4countries.PNG|thumb|350px|[[G4 nacije]] ([[Indija]], [[Nemačka]], [[Japan]] i [[Brazil]]) međusobno podržavaju njihovih kandidatura za stalno mesto u Savetu bezbednosti.]] Javljale su se diskusije o uvećanju broja stalnih članica. Zemlje koje su najglasnije u zahtevima za stalno članstvo su [[Japan]], [[Nemačka]], [[Brazil]] i [[Indija]]. Zaista, Japan i Nemačka su na drugom i trećem mestu po finansiranju budžeta UN, respektivno, dok su Brazil i Indija dva najveća doprinosioca vojnih trupa za mirovne misije UN. Generalni sekretar UN [[Kofi Anan]] zatražio je od tima savetnika da sačine preporuke za prepravljanje Ujedinjenih nacija do kraja 2004. Predloženo rešenje je da se poveća broj stalnih članica na pet, koje, u većini predloga, činile [[Japan]], [[Nemačka]], [[Indija]], [[Brazil]] (poznate u kao [[G4 nacije]]), jedno mesti iz [[Afrika|Afrike]] (najverovatnije ili [[Nigerija]] ili [[Južna Afrika]]), i/ili jedna zemlja iz Arapske lige. Dana [[21. septembar|21. septembra]] [[2004]], G4 nacije su izdale zajedničku izjavu kojom međusobno podržavaju pravo svake od njih za stalnim članstvom, zajedno sa Afričkom zemljom. Francuska i Ujedinjeno Kraljevstvo su podržale ove zahteve. Predlog još nije prihvaćen dvotrećinskom većinom [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Generalne skupštine UN]]; tj. sa 128 glasova. === Japan === Japan je drugi najveći doprinosioc redovnom budžetu UN-a. Njene isplate čak nadmašuju one od Ujedinjenog Kraljevstva, Francuske, Kine, i Rusije. Stoga, Japan se smatra za najverovatnijeg kandidata za stalno mesto u Savetu. Nestrpljivost Japana da postane stalni član Saveta bezbednosti suočava se sa jakim protivljenjem mnogih [[Istočna Azija|istočnoazijskih]] zemalja, naročito [[Narodna Republika Kina]], [[Južna Koreja]], i [[Severna Koreja]]. [[Mongolija]] je, međutim, podržala japansku kandidaturu. Održavani su brojni protesti na kopnenom delu Kine i u Južnoj Koreji posle odobrenja japanske vlade da se štampaju školski udžbenici u kojima se umanjuju japanski zločini pre i za vreme Drugog svetskog rata. Neki Japanci smatraju da ove zemlje, naročito Kina, motivišu drugi problemi kao što je neslaganje oko podele teritorija. Krajem aprila 2005, izbili su masovni anti-japanski protesti širom Kine. Razlozi za protest su različiti, uključujući japansku revizionističku čitanku iz istorije koju je podržala vlada, poseta premijera [[Junićiro Koizumi|Koizumija]] Jasukuni svetilištu u kome se nalaze 14 ratnih zločinaca, i teritorijalne razmirice oko ostrva koje zahtevaju i Kina i Tajvan. iako proteste nije zvanično sankcionisala NR Kina, neki analitičari smatraju da je vlada NRK dozvolila proteste kako bi poljuljala japansku kandidaturu za Savet bezbednosti. Drugi smatraju da kineska vlada nije htela da se bes demonstranata usmeri na njih, jer bi sprečavanje ovih demonstracija bilo smatrano kao podrška Japanu. Međutim, vlada NRK je zabranila dalje proteste kada je postala zabrinuta dabi takve demonstracije mogla da se posvete i domaćim problemima. Određene azijske nacije su izrazile jaku podršku japanskoj kandidaturi, među njima [[Kambodža]], [[Indija]], [[Indonezija]], [[malezija]], [[Singapur]], [[Filipini]], i [[Vijetnam]] - sve veći primaoci japanske ekonomske pomoći ili stranih investicija. Druge zemlje kao što je [[Australija]], Brazil, Francuska, Nemačka, i Ujedinjeno Kraljevstvo su takođe podržale japansku kandidaturu. Iako Sjedinjene države snažno podržavaju japansku kandidaturu za članstvo u Savetu bezbednosti, i dalje odbijaju G4+jedan ponudu za članstvo u selini, koja je Japanu potrebna da bi zadržala veliku podršku. Dok je Rusija zainteresovana da stvori protivtežu Kini, takođe je svesna jakih veza Japana sa SAD-om. === Nemačka === [[Nemačka]] je treći najveći doprinosioc redovnom budžetu UN-a, i kao takva, traži mesto u Savetu bezbednosti odmah pored Japana. Francuska je izričito zahtevala stalno mesto u Savetu bezbednosti za Nemačku: u.Nemačko angažovanje, njen položaj velike sile, njen međunarodni uticaj–Francuska bi volela da joj se oda priznanje stalnim mestom u Savetu bezbednostiu., rekao je francuski predsednik [[Žak Širak]] na govoru u Berlinu 2000. godine. Bivši [[nemački kancelar]], [[Gerhard Šreder]] je takođe označio Rusiju, među ostalim zemljama, kao zemlju koja podržava nemačku kandidaturu. [[Italija]] i [[Holandija]] sa druge strane, predlažu zajedničko mesto [[EU]] u Savetu umesto da Nemačka postane treća evropska članica pored Francuske i Ujedinjenog Kraljevstva. Bivši nemački ministar spoljnih poslova [[Joška Fišer]], izjavio je da bi Nemačka prihvatila i zajedničko evropsko članstvo, ali sve dok postoje male naznake da bi se francuska i UK odrekle svojih mesta, Nemačka, mnogo veća zemlja, bi takođe trebalo da dobije stalno članstvo. Postojali su i predlozi da bi Eu trebalo da u.deliu. postojeća dva mesta koja već ima, bez sticanja trećeg - predloženo je da Francska trebalo da deli svoje mesto sa Nemačkom u skladu sa Franko-Nemačkom integracionističkom tradicijom, a da bi UK trebalo da predstavlja manje integracionističke stavove EU. Stoga, je nemačka kampanja za stalnim članstvom intenzivirana tokom [[2004]]. Bivši kancelar [[Gerhard Šreder]] jasno je naznačio svoje stavove u avgustu, 2004: u.nemačka ima pravo na stalno članstvou.. Njenu kandidaturu su podržali Japan, Indija, Brazil, Francuska, Ujedinjeno Kraljevstvo i Rusija, između ostalih. Trenutni nemački kancelar, [[Angela Merkel]] se još nije izjasnila po ovom pitanju. === Indija === [[Indija]], jedna od nuklearnih sila, predstavlja otprilike šestinu svetske populacije i najveću svetsku republiku. Takođe predstavlja i četvrtu svetsku ekonomiju u smislu jednakosti uvoza i izvoza i treća je na svetu po broju [[Oružane snage Indije|oružanih snaga]]. Indija je jedan od najvećih doprinosioca oružanim snagama UN za mirovne misije. Njenu kandidaturu su nedvosmisleno podržale stalne članice, [[Francuska]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], i [[Rusija]]. G. Šaši Tarur, Generalni podsekretar Ujedinjenih nacija za odnose sa javnošću u svojoj knjizi Nehru - Nastanak Indijeu., piše da je Džavaharlal Nehru u.odbio ponudu Sjedinjenih Državau. da Indija u.zauzme stalno mesto u Savetu bezbednosti Ujedinjenih nacijau. oko 1953. Nehru je odbio tu ponudu otprilike u isto vreme kada je u.sa podsmehomu. idbio podršku Džon Forestera Dulisa za Indijsku Monro doktrinu. Nehru je predložio umesto toga da se mesto u Savetu bezbednosti koje je držao Tajvan ponudi Pekingu. Iako je u početku postojalo protivljenje Narodne Republike Kine zbog geo-političkih razloga (Kina je bila saveznik sa [[Pakistan]]om, starim Indijskim suparnikom, a takođe je razmišljala o vođenju rata sa Indijom tokom 1962), u skorije vreme kineska stav prema indijskoj kandidaturi se promenio od negativnog preko neutralnog do pozitivnog. Dana [[11. april]]a [[2005]]. godine, kina je objavila da će podržati indijsku kandidaturu za stalnim članstvom, ali bez veta. Pravo veta, međutim, je najznačajnija karakteristika stalne članice i u očima G4 nacija, zabrana davanja prava veta je samo način da 5 trenutnih stalnih članica zadrži svoju nadmoćnost. Iako [[SAD]] zvanično ne podržava indijsku kandidaturu - iz više razloga, neke od njih ostaju krajnje nejasni - nezvanično želi da radi sa Indijom i da je podrži (ali bez [[veto]] prava). uzimajući u obzir njenu ogromnu populaciju i rastuću ekonomiju i politički sistem, Indija predstavlja jakod takmičara za stalno mesto. Drugi faktor koji podupire indijsku kandidaturu je činjenica da je ona jedna od osnivača Saveta bezbednosti kao i da je učestvovala u više navrata u njenim aktivnostima, uključujući operacije UN u [[Demokratska Republika Kongo|DR Kongo]], [[Kipar|Kipru]], [[Kambodža|Kambodži]], [[Jemen]]u, [[Somalija|Somaliji]], [[Ruanda|Ruandi]] i [[Namibija|Namibiji]], između ostalih. Čak do dana današnjeg, govor koji je [[Krišna Menon]] (Indijski predstavnik u SBUN) održao je najduži ikada predstavljen u Savetu bezbednosti (SBUN). dana [[23. januar]]a [[1957]]. godine, održao je govor bez presedana od 8 časova braneći Indijska prava na [[Kašmir]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.un.int/india/MR%20V.K.K%20MENONS.htm |access-date=2006-08-13 |archivedate=2006-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060411095648/http://www.un.int/india/MR%20V.K.K%20MENONS.htm |deadurl=yes }}</ref> === Brazil === Brazilska kandidatura za stalno članstvo u Savetu bezbednosti ilma nekoliko jakih razloga: * Brazil je slao trupe u borbi protiv Sila osovine tokom Drugog svetskog rata i trebalo je da dobije stalno mesto u Savetu bezbednosti pri osnivanju Ujedinjenih nacija. * Svaki kontinent bi dobio po 2 stalna člana (iako Amerika dobila samo jednog a Evropa i Azija po 2), a Brazil je najveća zemlja u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] po broju stanovnika, ekonomiji i površini. * [[sjedinjene Države]] podržavaju kandidaturu Brazila za stalnim članstvom; ali ipak, bez prava veta. Brazil je dobio podršku i drugih zemalja kao što je [[Rusija]]. * Član je alijanse [[G4 nacije]] (koju čine još Nemačka, Indija i Japan). Svaka G4 zemlja podržava kandidaturu ostale tri za stalnim članstvom. * Ima tradiciju vođenja UN trupa u mirovne misije, npr. [[Haiti]]. * Brazil predstavlja značajnog političkog lidera među zemljama u razvoju, naročito u komercijalnim pregovorima u [[Svetska trgovinska organizacija|Svetskoj trgovinskoj organizaciji]]. === Islamsko članstvo === Od raspada [[Otomansko carstvo|Otomanskog carstva]] predominantni islamski Bliski Istok je bio oblast stalnih međunarodnih konflikta, i ti periodični sukobi su bili tema mnogih debata i rezolucija Saveta bezbednosti. Stoga, mogućnost uvođenja stalnog Islamskog člana u Savet bezbednosti je veoma osetljivo pitanje, naročito ako se tom članu dozvoli pravo veta. Van muslimanskog sveta, komentatori uglavnom iz Sjedinjenih Država, su zabrinuti da bi Islamski član sa pravom veta mogao ograničiti sposobnost UN da deluje prisilno na Bliskom Istoku ili u granicama Islamskog sveta (npr. [[Kašmir]] i [[Čečenija]]), predočavajući nesposobnost UN u tim regionima. Usled nedostatka demokratije u bliskoistočnim državama koje uglavnom čine Muslimani je drugi razlog koje koriste zapadni komentatori koji se protive ideji uključivanja ovih zemalja u klub stalnih članica, sa pravom veta. U isto vreme, nacrt predloga G4 reforme može ostaviti preko 1.2 milijarde muslimana širom sveta bez stalnog predstavnika u Savetu bezbednosti UN. Ovo je veoma kontraverzno pitanje u Islamskom svetu i nepovoljno će uticati na kredibilitet UN u tim kriznim žarištima na Bliskom Istoku i u Islamskom svetu. U junu 2005, ministar spoljnih poslova Organizacije islamske konferencije (OIK), apelovao je na dobijanje stalnog Islamskog predstavnika u Savetu bezbednosti. Skorašnjim otporima predlogu nacrta reformi koji proističe od G4 zemalja može koristiti ovako osetljivo pitanje, naročito Sjedinjenim Državama. SAD i nekoliko drugih Zapadnih zemalja protive se bilo kakvom predlogu koji daje novim članicama pravo veta, a u okviru [[Afrička unija|Afričke unije]], Egipat se protivi predlogu Nigerije za usvajanje G4 predloga kojim se ukida pravo veta novim članicama, što bi omogućilo stvaranje reformisanog Saveta koji ne poseduje stalnog člana sa većinskim muslimanskim stanovništvom. === Afrika === Trenutno, nijedna zemlja iz [[Afrika|Afrike]] ima stalno mesto u Savetu bezbednosti pa je ovo jedan od većih razloga za pokretanje reformi, kako bi jedna od Afričkih nacija dobila to mesto. Postoji nekoliko značajnih razloga zašto Afrika ima dobre šanse za sticanje stalnog člana u Savetu bezbednosti: * Afrika je drugi po veličini i naseljenosti kontinent, odmah iza Azije (u čijem slučaju, Kina već poseduje stalno članstvo, a Japan i Indija konkurišu za mesto). * Afrika ima više članova u Ujedinjenim nacijama nego bilo koji drugi kontinent. * Afrika, u celini, se nesmatra pretnjom međunarodnom miru i bezbednosti. * Trenutno ima podršku većeg dela Južne Amerike i Indije ([[Alijansa Jug-Jug]]) i Japana od [[G4 nacije|G4 nacija]]. Takođe postoji jaka podrška Ujedinjenog Kraljevstva i Francuske za više političkih predstavnika iz Afrike. Iako nijedna država iz Afrike nije još formalno predstavljena kao kandidat za članstvo u Savetu bezbednosti, [[Južna Afrika]] i [[Nigerija]] se već smatraju za jake kandidate. Južna Afrika je najveća i najrazvijenija ekonomija na kontinentu, a Nigerija je najnaseljenija zemlja i veliki doprinosioc trupama UN za mirovne operacije. == U popularnoj kulturi == ''[[Prevodilac (film)|Prevodilac]]'' je film iz 2005. godine čija radnja govori o izmišljenom Afričkom državniku, po svemu sudeći zasnovana na [[Zimbabve]]anskom predsedniku [[Robert Mugabe|Robertu Mugabeu]], koji nastoji da izbegne optužnicu od strane Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija za suđenje pred [[Međunarodni krivični sud|Međunarodnim krivičnim sudom]] (MKS) pod optužbom za [[zločin protiv čovečnosti|zločine protiv čovečnosti]]. [[Australija]], [[Novi Zeland]], i međunarodne organizacije za ljudska prava su podržale poziv za podizanje optužnice protiv Mugabea. Pošto Zmbabve nije potpisnica statuta MKS, za suđenje je potrebno ili optužba od strane Saveta bezbednosti, ili da Zimbabve prihvati nadležnost Međunarodnog krivičnog suda. == Povezano == * [[Ujedinjene nacije]] * [[Članice Ujedinjenih nacija]] * [[Sistem Ujedinjenih nacija]] ** [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija]] ** [[Ekonomski i socijalni savet Ujedinjenih nacija]] ** [[Savet starateljstva Ujedinjenih nacija]] ** [[Sekretarijat Ujedinjenih nacija]] ** [[Međunarodni sud pravde]] * [[Reforma Ujedinjenih nacija]] ** [[G4]] ** [[Kafe klub]] == Reference == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|United Nations Security Council}} * [http://www.un.org/Docs/sc/ Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija] * [http://www.globalpolicy.org/security/data/vetotab.htm Veto obrazac u Savetu bezbednosti] * [http://www.un.org/ Ujedinjene nacije] {{Ujedinjene nacije}} [[Kategorija:Savet bezbednosti| ]] [[Kategorija:Ujedinjene nacije]] m1covle3egfnfnxqgqldf886ryu4fcm 42656101 42656095 2026-07-17T14:26:25Z Aca 108187 Moving from [[Category:Savet bezbednosti]] to [[Category:Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 42656101 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:UN security council 2005.jpg|350px|thumb|Dvorana Saveta bezbednosti u Njujorku]] '''Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija''' je najvažnije telo [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]. Zadužen je za održavanje [[mir]]a i [[bezbednost]]i među [[narod]]ima. Dok ostali organi Ujedinjenih nacija samo daju preporuke [[vlada]]ma zemalja članica, Savet bezbednosti ima ovlašćenja da donosi odluke koje vlade zemalja članica moraju poštovati, kako stoji u [[Povelja Ujedinjenih nacija|Povelji Ujedinjenih nacija]]. Odluke Saveta su poznate kao ''[[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|rezolucije Saveta bezbednosti]]''. Predsedavanje Savetom bezbednosti se rotira i traje jedan mesec. == Članice == [[Datoteka:UNSC 2016.svg|mini|350px|Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija od 2016. {{legenda|#374EA2|stalne članice}}{{legenda|#339933|izabrane članice}}]] Predstavnici članica Saveta bezbednosti moraju uvek biti prisutni u [[Sedište Ujedinjenih nacija|sedištu Organizacije]] u Njujorku kako bi bilo moguće održati sastavak Saveta u svako doba. Ovaj zahtev je usvojen u povelji Ujedinjenih nacija, jer njen predhodnik, [[Liga naroda]] je često bila u nemogućnosti da odgovori na vreme u kriznim situacijama. Uloga predsedavajućeg Saveta bezbednosti uključuje postavljanje dnevnog reda, predsedavanje sastancima i nadgledanje kriznih žarišta. Menja se prema alfabetskom redu imena članica na engleskom. Postoje dve kategorije članstva u Savetu bezbednosti UN: '''stalne članice''' i '''izabrane članice'''. === Stalne članice === Savet ima pet stalnih članica koje potiču od pet sila pobednica posle [[Drugi svetski rat|Drugog svetskog rata]]: [[Republika Kina]], [[Republika Francuska]], [[Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Severne Irske]], [[Sjedinjene Američke Države]]. Dve izvorne članice, Republika Kina i Sovjetski Savez, kasnije su zamenjene međunarodno priznatim zemljama naslednicama ([[Narodna Republika Kina]], [[Rusija|Ruska Federacija]]), iako [[s:Povelja Ujedinjenih nacija#Član 23|članu 23]] [[Povelja Ujedinjenih nacija|povelje Ujedinjenih nacija]] nije izmenjen shodno tome. Tokom [[1971]], [[Narodna Republika Kina]] je dobila [[Kina i Ujedinjene nacije|stolicu u Ujedinjnim nacijama]] prema [[Rezolucija Generalne skupštine Ujedinjenih nacija 2758|Rezoluciji Generalne skupštine UN 2758]], a Republika Kina je (koja je izgubila kopneni deo Kine i ograničena na [[Tajvan]] od 1949. godine) uskoro izgubila članstvo u svim organima UN. Tokom [[1991]]. godine, [[Rusija]] je dobila stolicu u Ujedinjenim nacijama na čijem se mestu originalno nalazio Sovjetski Savez, uključujući i stalno članstvo u Savetu bezbednosti. Trenutnih pet stalnih članica Saveta bezbednosti su jedine zemlje kojima je dozvoljeno posedovanje [[Spisak zemalja sa nuklearnim naoružanjem|nuklearno naoružanje]] prema [[Sporazum o neširenju nuklearnog naoružanja|sporazumu o neširenju nuklearnog naoružanja]], kome nedostaje univerzalna pravosnažnost, pošto nisu sve nuklerane sile potpisale ovaj sporazum. Ovakav nuklerani status nije posledica njihovog članstva u Savetu bezbednosti, iako se ponekad koristi kao savremeno opravdanje za njihovo kontinuirano prisustvo u tom telu. [[Indija]], [[Pakistan]], a verovatno [[Severna Koreja]] i [[Izrael]] (iako Izrael nikada nije priznao posedovanje niklearnog naoružanja) poseduju nuklerano naoružanje van okvira sporazuma o nešurenju tog naoružanja. od 2004. godine, četiri od pet stalnih članica Saveta su su takođe i četiri najveća svetska izvoznika oružja mereno prema vrednosti naoružanja; Kina je na 7. mestu. Sve stalne članice poseduju [[pravo veta]], koje se može iskoristiti kako bi se sprečilo izglasavanje bilo koje rezolucije. Jedan glas veta stalne članice nadjačava svaku većinu. Ovo u stvari tehnički i nije veto, već samo u.neu. glas; međutim svaki u.neu. glas stalne članice može da dovede u pitanje izglasavanje rezolucije. === Izabrane članice === {{Poseban članak|Izabrane članice Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija}} Ostalih deset članica bira [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Generalna skupština]] na period od 2 godine počevši od [[1. januar]]a, sa zamenom pet članica svake godine. Članice se biraju prema regionima potvrđuju na zasedanju Skupštine. [[Afrika|Afrički blok]] daje tri člana; [[Južna Amerika]], [[Azija]], [[Zapadna Evropa]] i ostali daju po dva člana; i [[Istočna Evropa]] jednog člana. Takođe, jedna od članica je iz [[Arapski svet|Arapskih]] zemalja, iz Azijskog ili Afričkog bloka.<ref>[http://www.thegreenpapers.com/ww/UNSecurityCouncil.phtml The Green Papers Worldwide The United Nations Security Council]</ref> Trenutne izabrane članice su:<ref>[http://www.un.org/en/sc/members/ Current Members: Permanent and Non-Permanent Members]</ref> {| class="wikitable" ! Termin ! colspan="3"| Afrika ! colspan="2"| Azija-Pacifik ! colspan="2"| Latinska Amerika<br/>i Karibi ! colspan="2"| Zapadna Evropa<br/>i ostali ! Istočna Evropa |- !rowspan="1"|2016–17 | {{flagcountry|EGI}} || {{flagcountry|Senegal}} || || {{flagcountry|Japan}} || || {{flagcountry|Urugvaj}} || || || || {{flagcountry|Ukrajina}} |- !rowspan="1"|2015–16 | || || {{flagcountry|Angola}} || || {{flagcountry|Malezija}} || || {{flagcountry|Venecuela}} || {{flagcountry|Novi Zeland}} || {{flagcountry|Španija}} || |} == Pravo veta == Odluke u petnaestočlanom Savetu bezbednosti o svim značajnim pitanjima, npr. odluka o sprovođenju direktnih mera vezanih za rešavanje sukoba, zahteva potvrdan glas devet članica. Negativan glas – [[veto]] – od strane stalne članice sprečava usvajanje predloga, čak iako ima potreban broj potrvdnih glasova. Uzdržanost se ne smatra za veto. Od osnivanja Saveta bezbednosti, [[Kina]] (RK/NRK) je 5 puta koristila veto; [[Francuska]], 18; [[Rusija]]/[[SSSR]], 122; [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], 32; i [[Sjedinjene Države]], 80. Većina veto glasova SSSR-a je priložena u prvih deset godina postojanja Saveta, a broj veta od 1984. godine je: Kina, 2; francuska, 3; Rusija, 4; Ujedinjeno Kraljevstvo, 10; i Sjedinjene Države, 42. == Status nečlanica == Država koja je članica UN, ali ne i saveta bezbednosti, može učestvovati u odlukama Saveta bezbednosti za koje se Savet složi da delimično mogu uticati na interese te zemlje. U novije vreme, Savet je slobodnije se odnosio prema ovom pravu, omogućavajući mnogim zemljama da uzmu učešće u njenom odlučivanju. Nečlanice se uobičajeno pozivaju da uzmu učešće u odlučivanju kada su one već učesnice razmirica i sukoba o kojima razmatra Savet. == Uloga Saveta bezbednosti == Prema članu VI [[Povelja ujedinjenih nacija|Povelje UN]],Rešavanje sukoba mirnim putem, Savet bezbednosti može ispitati svaku razmiricu, ili situaciju koja može dovesti do međunarodnih sukoba ili još većih razmirica. Savet može predložiti odgovarajuću proceduru ili metod usaglašavanja interesa svih strana ako ustanovi da data situacija može ugroziti međunarodni mir i bezbednost. Ove preporuke nisu obavezujuće za članice UN. Prema članu VII, Savet ima veća ovlašćenja da odlučuje koje mere treba preduzeti u situacijama pretnji miru, kršenju mira, ili činova agresije. U takvim situacijama, Savet se ne ograničava na davanje preporuka već može preduzeti odlučnije mere, uključujući i upotrebu oružanih snaga kako bi se sačuvao međunarodni mir i bezbednost. Ovo predstavlja osnovu za vojnu akciju UN preduzetu u [[koreja|Koreji]] tokom [[1950]]. godine za vreme [[korejski rat|Korejskog rata]] kao i korišćenje koalicionih snaga u [[Irak]]u i [[Kuvajt]]u u [[1991]]. Odluke donete prema članu VII, kao što su ekonomske [[sankcije]], su obavezujuće za članice UN. Uloga UN u međunarodnoj kolektivnoj bezbednosti je definisana u Povelji UN, čime se Savet bezbednosti ovlašćuje da: * ispita svaku situaciju koja preti međunarodnom miru; * preporučuje proceduru za mirno rešavanje razmirica; * utiče na ostale zemlje članice da delimično ili u potpunosti prekinu ekonomske odnose kao i pomorske, vazdušne, poštanske, i radio-veze, ili da raskinu diplomatske odnose; i * sprovodi svoje odluke vojnim putem, ako je potrebno. Ujedinjene nacije su pomogle u sprečavanju da mnogi slučajei izbijanja međunarodnog nasilja prerastu u šire konflikte. Otvorila je put za rešavanje mnogih sporova postavljajući sebe u centar rasprave i pregovora, kao i preko mnogih misija za utvrđivanje činjenica sponzorisanih od strane UN, posrednika, i mirovnih posmatrača. [[Mirovne snage Ujedinjenih nacija]], sačinjavaju trupe i oprema koje obezbeđuju zemlje članice, obično su bile u mogućnost da odraniče ili spreče dalje sukobe. Neki konflikti, međutim, su se pokazali da su izvan uticaja UN-a. Savet može optužiti građane zemalja koje nisu potpisnice statuta [[Međunarodni krivični sud|Međunarodnog krivičnog suda]] na suđenje pred sudom. [[Zimbabve]]anski presednik [[Robert Mugabe]] je primer mogućeg slučaja, čije je suđenje zatražila [[Australija]] i [[Novi Zeland]]. == Rezolucije == {{Poseban članak|Spisak rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija}} Pravno obavezujuća priroda [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|rezolucija Saveta bezbednosti]] predstavljala je temu pojedinih kontraverzi. Generalno je dogovoreno da su rezolucije pravno obavezujuće ako su nastale prema [[s:Povelja Ujedinjenih nacija#Član VII|članu VII]] (Akcije u skladu sa mirovnim sporazumima, kršenjem mira, i aktima agresije) Povelje UN. Savet je takođe ovlašćen da donosi rezolucije prema [[Povelja Ujedinjenih nacija#Član VI|članu VI]] (Rešavanje sukoba mirnim putem); većina vlada ne smatra te rezolucije pravno obavezujuće. [[Međunarodni sud pravde]] je predložio u slučaju ''[[Namibija]]'' da druge rezolucije osim one prema članu VI mogu takođe biti obavezujuće, čime su se neke zemlje članice protivile. Izvan je svake sumnje međutim da rezolucije nastale prema drugim članovima Povelje koje se bave međunarodnom upravom organizacije (kao što je prijem nove članice) su pravno obavezujuće, gde Povelja daje ovlašćenje Savetu bezbednosti za njihovo donošenje. == Reforma članstva == {{Poseban članak|Reforma Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija}} [[Datoteka:G4countries.PNG|thumb|350px|[[G4 nacije]] ([[Indija]], [[Nemačka]], [[Japan]] i [[Brazil]]) međusobno podržavaju njihovih kandidatura za stalno mesto u Savetu bezbednosti.]] Javljale su se diskusije o uvećanju broja stalnih članica. Zemlje koje su najglasnije u zahtevima za stalno članstvo su [[Japan]], [[Nemačka]], [[Brazil]] i [[Indija]]. Zaista, Japan i Nemačka su na drugom i trećem mestu po finansiranju budžeta UN, respektivno, dok su Brazil i Indija dva najveća doprinosioca vojnih trupa za mirovne misije UN. Generalni sekretar UN [[Kofi Anan]] zatražio je od tima savetnika da sačine preporuke za prepravljanje Ujedinjenih nacija do kraja 2004. Predloženo rešenje je da se poveća broj stalnih članica na pet, koje, u većini predloga, činile [[Japan]], [[Nemačka]], [[Indija]], [[Brazil]] (poznate u kao [[G4 nacije]]), jedno mesti iz [[Afrika|Afrike]] (najverovatnije ili [[Nigerija]] ili [[Južna Afrika]]), i/ili jedna zemlja iz Arapske lige. Dana [[21. septembar|21. septembra]] [[2004]], G4 nacije su izdale zajedničku izjavu kojom međusobno podržavaju pravo svake od njih za stalnim članstvom, zajedno sa Afričkom zemljom. Francuska i Ujedinjeno Kraljevstvo su podržale ove zahteve. Predlog još nije prihvaćen dvotrećinskom većinom [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Generalne skupštine UN]]; tj. sa 128 glasova. === Japan === Japan je drugi najveći doprinosioc redovnom budžetu UN-a. Njene isplate čak nadmašuju one od Ujedinjenog Kraljevstva, Francuske, Kine, i Rusije. Stoga, Japan se smatra za najverovatnijeg kandidata za stalno mesto u Savetu. Nestrpljivost Japana da postane stalni član Saveta bezbednosti suočava se sa jakim protivljenjem mnogih [[Istočna Azija|istočnoazijskih]] zemalja, naročito [[Narodna Republika Kina]], [[Južna Koreja]], i [[Severna Koreja]]. [[Mongolija]] je, međutim, podržala japansku kandidaturu. Održavani su brojni protesti na kopnenom delu Kine i u Južnoj Koreji posle odobrenja japanske vlade da se štampaju školski udžbenici u kojima se umanjuju japanski zločini pre i za vreme Drugog svetskog rata. Neki Japanci smatraju da ove zemlje, naročito Kina, motivišu drugi problemi kao što je neslaganje oko podele teritorija. Krajem aprila 2005, izbili su masovni anti-japanski protesti širom Kine. Razlozi za protest su različiti, uključujući japansku revizionističku čitanku iz istorije koju je podržala vlada, poseta premijera [[Junićiro Koizumi|Koizumija]] Jasukuni svetilištu u kome se nalaze 14 ratnih zločinaca, i teritorijalne razmirice oko ostrva koje zahtevaju i Kina i Tajvan. iako proteste nije zvanično sankcionisala NR Kina, neki analitičari smatraju da je vlada NRK dozvolila proteste kako bi poljuljala japansku kandidaturu za Savet bezbednosti. Drugi smatraju da kineska vlada nije htela da se bes demonstranata usmeri na njih, jer bi sprečavanje ovih demonstracija bilo smatrano kao podrška Japanu. Međutim, vlada NRK je zabranila dalje proteste kada je postala zabrinuta dabi takve demonstracije mogla da se posvete i domaćim problemima. Određene azijske nacije su izrazile jaku podršku japanskoj kandidaturi, među njima [[Kambodža]], [[Indija]], [[Indonezija]], [[malezija]], [[Singapur]], [[Filipini]], i [[Vijetnam]] - sve veći primaoci japanske ekonomske pomoći ili stranih investicija. Druge zemlje kao što je [[Australija]], Brazil, Francuska, Nemačka, i Ujedinjeno Kraljevstvo su takođe podržale japansku kandidaturu. Iako Sjedinjene države snažno podržavaju japansku kandidaturu za članstvo u Savetu bezbednosti, i dalje odbijaju G4+jedan ponudu za članstvo u selini, koja je Japanu potrebna da bi zadržala veliku podršku. Dok je Rusija zainteresovana da stvori protivtežu Kini, takođe je svesna jakih veza Japana sa SAD-om. === Nemačka === [[Nemačka]] je treći najveći doprinosioc redovnom budžetu UN-a, i kao takva, traži mesto u Savetu bezbednosti odmah pored Japana. Francuska je izričito zahtevala stalno mesto u Savetu bezbednosti za Nemačku: u.Nemačko angažovanje, njen položaj velike sile, njen međunarodni uticaj–Francuska bi volela da joj se oda priznanje stalnim mestom u Savetu bezbednostiu., rekao je francuski predsednik [[Žak Širak]] na govoru u Berlinu 2000. godine. Bivši [[nemački kancelar]], [[Gerhard Šreder]] je takođe označio Rusiju, među ostalim zemljama, kao zemlju koja podržava nemačku kandidaturu. [[Italija]] i [[Holandija]] sa druge strane, predlažu zajedničko mesto [[EU]] u Savetu umesto da Nemačka postane treća evropska članica pored Francuske i Ujedinjenog Kraljevstva. Bivši nemački ministar spoljnih poslova [[Joška Fišer]], izjavio je da bi Nemačka prihvatila i zajedničko evropsko članstvo, ali sve dok postoje male naznake da bi se francuska i UK odrekle svojih mesta, Nemačka, mnogo veća zemlja, bi takođe trebalo da dobije stalno članstvo. Postojali su i predlozi da bi Eu trebalo da u.deliu. postojeća dva mesta koja već ima, bez sticanja trećeg - predloženo je da Francska trebalo da deli svoje mesto sa Nemačkom u skladu sa Franko-Nemačkom integracionističkom tradicijom, a da bi UK trebalo da predstavlja manje integracionističke stavove EU. Stoga, je nemačka kampanja za stalnim članstvom intenzivirana tokom [[2004]]. Bivši kancelar [[Gerhard Šreder]] jasno je naznačio svoje stavove u avgustu, 2004: u.nemačka ima pravo na stalno članstvou.. Njenu kandidaturu su podržali Japan, Indija, Brazil, Francuska, Ujedinjeno Kraljevstvo i Rusija, između ostalih. Trenutni nemački kancelar, [[Angela Merkel]] se još nije izjasnila po ovom pitanju. === Indija === [[Indija]], jedna od nuklearnih sila, predstavlja otprilike šestinu svetske populacije i najveću svetsku republiku. Takođe predstavlja i četvrtu svetsku ekonomiju u smislu jednakosti uvoza i izvoza i treća je na svetu po broju [[Oružane snage Indije|oružanih snaga]]. Indija je jedan od najvećih doprinosioca oružanim snagama UN za mirovne misije. Njenu kandidaturu su nedvosmisleno podržale stalne članice, [[Francuska]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], i [[Rusija]]. G. Šaši Tarur, Generalni podsekretar Ujedinjenih nacija za odnose sa javnošću u svojoj knjizi Nehru - Nastanak Indijeu., piše da je Džavaharlal Nehru u.odbio ponudu Sjedinjenih Državau. da Indija u.zauzme stalno mesto u Savetu bezbednosti Ujedinjenih nacijau. oko 1953. Nehru je odbio tu ponudu otprilike u isto vreme kada je u.sa podsmehomu. idbio podršku Džon Forestera Dulisa za Indijsku Monro doktrinu. Nehru je predložio umesto toga da se mesto u Savetu bezbednosti koje je držao Tajvan ponudi Pekingu. Iako je u početku postojalo protivljenje Narodne Republike Kine zbog geo-političkih razloga (Kina je bila saveznik sa [[Pakistan]]om, starim Indijskim suparnikom, a takođe je razmišljala o vođenju rata sa Indijom tokom 1962), u skorije vreme kineska stav prema indijskoj kandidaturi se promenio od negativnog preko neutralnog do pozitivnog. Dana [[11. april]]a [[2005]]. godine, kina je objavila da će podržati indijsku kandidaturu za stalnim članstvom, ali bez veta. Pravo veta, međutim, je najznačajnija karakteristika stalne članice i u očima G4 nacija, zabrana davanja prava veta je samo način da 5 trenutnih stalnih članica zadrži svoju nadmoćnost. Iako [[SAD]] zvanično ne podržava indijsku kandidaturu - iz više razloga, neke od njih ostaju krajnje nejasni - nezvanično želi da radi sa Indijom i da je podrži (ali bez [[veto]] prava). uzimajući u obzir njenu ogromnu populaciju i rastuću ekonomiju i politički sistem, Indija predstavlja jakod takmičara za stalno mesto. Drugi faktor koji podupire indijsku kandidaturu je činjenica da je ona jedna od osnivača Saveta bezbednosti kao i da je učestvovala u više navrata u njenim aktivnostima, uključujući operacije UN u [[Demokratska Republika Kongo|DR Kongo]], [[Kipar|Kipru]], [[Kambodža|Kambodži]], [[Jemen]]u, [[Somalija|Somaliji]], [[Ruanda|Ruandi]] i [[Namibija|Namibiji]], između ostalih. Čak do dana današnjeg, govor koji je [[Krišna Menon]] (Indijski predstavnik u SBUN) održao je najduži ikada predstavljen u Savetu bezbednosti (SBUN). dana [[23. januar]]a [[1957]]. godine, održao je govor bez presedana od 8 časova braneći Indijska prava na [[Kašmir]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.un.int/india/MR%20V.K.K%20MENONS.htm |access-date=2006-08-13 |archivedate=2006-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060411095648/http://www.un.int/india/MR%20V.K.K%20MENONS.htm |deadurl=yes }}</ref> === Brazil === Brazilska kandidatura za stalno članstvo u Savetu bezbednosti ilma nekoliko jakih razloga: * Brazil je slao trupe u borbi protiv Sila osovine tokom Drugog svetskog rata i trebalo je da dobije stalno mesto u Savetu bezbednosti pri osnivanju Ujedinjenih nacija. * Svaki kontinent bi dobio po 2 stalna člana (iako Amerika dobila samo jednog a Evropa i Azija po 2), a Brazil je najveća zemlja u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] po broju stanovnika, ekonomiji i površini. * [[sjedinjene Države]] podržavaju kandidaturu Brazila za stalnim članstvom; ali ipak, bez prava veta. Brazil je dobio podršku i drugih zemalja kao što je [[Rusija]]. * Član je alijanse [[G4 nacije]] (koju čine još Nemačka, Indija i Japan). Svaka G4 zemlja podržava kandidaturu ostale tri za stalnim članstvom. * Ima tradiciju vođenja UN trupa u mirovne misije, npr. [[Haiti]]. * Brazil predstavlja značajnog političkog lidera među zemljama u razvoju, naročito u komercijalnim pregovorima u [[Svetska trgovinska organizacija|Svetskoj trgovinskoj organizaciji]]. === Islamsko članstvo === Od raspada [[Otomansko carstvo|Otomanskog carstva]] predominantni islamski Bliski Istok je bio oblast stalnih međunarodnih konflikta, i ti periodični sukobi su bili tema mnogih debata i rezolucija Saveta bezbednosti. Stoga, mogućnost uvođenja stalnog Islamskog člana u Savet bezbednosti je veoma osetljivo pitanje, naročito ako se tom članu dozvoli pravo veta. Van muslimanskog sveta, komentatori uglavnom iz Sjedinjenih Država, su zabrinuti da bi Islamski član sa pravom veta mogao ograničiti sposobnost UN da deluje prisilno na Bliskom Istoku ili u granicama Islamskog sveta (npr. [[Kašmir]] i [[Čečenija]]), predočavajući nesposobnost UN u tim regionima. Usled nedostatka demokratije u bliskoistočnim državama koje uglavnom čine Muslimani je drugi razlog koje koriste zapadni komentatori koji se protive ideji uključivanja ovih zemalja u klub stalnih članica, sa pravom veta. U isto vreme, nacrt predloga G4 reforme može ostaviti preko 1.2 milijarde muslimana širom sveta bez stalnog predstavnika u Savetu bezbednosti UN. Ovo je veoma kontraverzno pitanje u Islamskom svetu i nepovoljno će uticati na kredibilitet UN u tim kriznim žarištima na Bliskom Istoku i u Islamskom svetu. U junu 2005, ministar spoljnih poslova Organizacije islamske konferencije (OIK), apelovao je na dobijanje stalnog Islamskog predstavnika u Savetu bezbednosti. Skorašnjim otporima predlogu nacrta reformi koji proističe od G4 zemalja može koristiti ovako osetljivo pitanje, naročito Sjedinjenim Državama. SAD i nekoliko drugih Zapadnih zemalja protive se bilo kakvom predlogu koji daje novim članicama pravo veta, a u okviru [[Afrička unija|Afričke unije]], Egipat se protivi predlogu Nigerije za usvajanje G4 predloga kojim se ukida pravo veta novim članicama, što bi omogućilo stvaranje reformisanog Saveta koji ne poseduje stalnog člana sa većinskim muslimanskim stanovništvom. === Afrika === Trenutno, nijedna zemlja iz [[Afrika|Afrike]] ima stalno mesto u Savetu bezbednosti pa je ovo jedan od većih razloga za pokretanje reformi, kako bi jedna od Afričkih nacija dobila to mesto. Postoji nekoliko značajnih razloga zašto Afrika ima dobre šanse za sticanje stalnog člana u Savetu bezbednosti: * Afrika je drugi po veličini i naseljenosti kontinent, odmah iza Azije (u čijem slučaju, Kina već poseduje stalno članstvo, a Japan i Indija konkurišu za mesto). * Afrika ima više članova u Ujedinjenim nacijama nego bilo koji drugi kontinent. * Afrika, u celini, se nesmatra pretnjom međunarodnom miru i bezbednosti. * Trenutno ima podršku većeg dela Južne Amerike i Indije ([[Alijansa Jug-Jug]]) i Japana od [[G4 nacije|G4 nacija]]. Takođe postoji jaka podrška Ujedinjenog Kraljevstva i Francuske za više političkih predstavnika iz Afrike. Iako nijedna država iz Afrike nije još formalno predstavljena kao kandidat za članstvo u Savetu bezbednosti, [[Južna Afrika]] i [[Nigerija]] se već smatraju za jake kandidate. Južna Afrika je najveća i najrazvijenija ekonomija na kontinentu, a Nigerija je najnaseljenija zemlja i veliki doprinosioc trupama UN za mirovne operacije. == U popularnoj kulturi == ''[[Prevodilac (film)|Prevodilac]]'' je film iz 2005. godine čija radnja govori o izmišljenom Afričkom državniku, po svemu sudeći zasnovana na [[Zimbabve]]anskom predsedniku [[Robert Mugabe|Robertu Mugabeu]], koji nastoji da izbegne optužnicu od strane Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija za suđenje pred [[Međunarodni krivični sud|Međunarodnim krivičnim sudom]] (MKS) pod optužbom za [[zločin protiv čovečnosti|zločine protiv čovečnosti]]. [[Australija]], [[Novi Zeland]], i međunarodne organizacije za ljudska prava su podržale poziv za podizanje optužnice protiv Mugabea. Pošto Zmbabve nije potpisnica statuta MKS, za suđenje je potrebno ili optužba od strane Saveta bezbednosti, ili da Zimbabve prihvati nadležnost Međunarodnog krivičnog suda. == Povezano == * [[Ujedinjene nacije]] * [[Članice Ujedinjenih nacija]] * [[Sistem Ujedinjenih nacija]] ** [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija]] ** [[Ekonomski i socijalni savet Ujedinjenih nacija]] ** [[Savet starateljstva Ujedinjenih nacija]] ** [[Sekretarijat Ujedinjenih nacija]] ** [[Međunarodni sud pravde]] * [[Reforma Ujedinjenih nacija]] ** [[G4]] ** [[Kafe klub]] == Reference == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|United Nations Security Council}} * [http://www.un.org/Docs/sc/ Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija] * [http://www.globalpolicy.org/security/data/vetotab.htm Veto obrazac u Savetu bezbednosti] * [http://www.un.org/ Ujedinjene nacije] {{Ujedinjene nacije}} [[Kategorija:Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija| ]] [[Kategorija:Ujedinjene nacije]] s093fipz53chlx7ulsb8c5fo1r5sdo9 0 13439 42656222 38456 2026-07-17T23:49:55Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 42656222 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] qadedj8rnb025ob5ea3p6my6i1zim0w 0 13451 42656223 38499 2026-07-17T23:50:00Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 42656223 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] qadedj8rnb025ob5ea3p6my6i1zim0w 0 13452 42656224 38500 2026-07-17T23:50:05Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 42656224 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] qadedj8rnb025ob5ea3p6my6i1zim0w 0 13453 42656226 38501 2026-07-17T23:50:10Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 42656226 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] qadedj8rnb025ob5ea3p6my6i1zim0w 0 15170 42656409 41392810 2026-07-18T11:58:25Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[ATP]] na [[ATP (razvrstavanje)]] 41392810 wikitext text/x-wiki __NOTC__ Termin '''ATP''' ima više značenja: * [[Asocijacija teniskih profesionalaca]] * [[Adenozin trifosfat]] {{Razvrstavanje}} ian1xbnfd3p1lgt58v1gydr6tc3coxr 0 15900 42656391 42600359 2026-07-18T10:54:59Z Minorax 135426 42656391 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} {{Naselje | ime =Buenos Aires | ime_genitiv =Buenos Airesa | izvorno_ime =<small>Ciudad Autónoma de Buenos Aires</small> | translit_jezik1 = | slika_panorama =Puerto_Madero,_Buenos_Aires_(40689219792)_(cropped).jpg | veličina_slike =300px | opis_slike =[[Panorama]] centra grada | utemeljenje_ime=Osnovan | utemeljenje_datum =[[1580]].<ref name=city/> | širina-stupnjevi =34 | širina-minute =36 | širina-oznaka =S | dužina-stupnjevi =58 | dužina-minute =22 | dužina-oznaka =W | lokacija_ime =[[Spisak država|Država]] | lokacija_info ={{flag|Argentina}} | lokacija1_ime =[[Argentinske provincije|Provincija]] | lokacija1_info =Autonomni grad Buenos Aires | lokacija2_ime = | lokacija2_info = | vrsta_vlasti = | vlast_bilješke = | titula_vođe =[[Gradonačelnik|Intendante]] | ime_vođe =Horacio Rodríguez Larreta | dijelovi = | vrsta_dijelova = | nadimak =Pariz Južne Amerike | površina_bilješke = | površina_ukupna = | površina_uža =203 [[km²]]<ref name=city/> | površina_šira =4,000 [[km²]]<ref name=kon/> | visina =25 [[metar|m]]<ref name=city/> | visina_izvor = | visina_max = | visina_min = | stanovništvo_godina =[[2022]].<ref name=city/> | stanovništvo_bilješke = | stanovništvo = | stanovništvo_gustoća = | stanovništvo_uže =2,890,151<ref name=city/> | stanovništvo_uže_gustoća =14,237 stan./[[km²]]<ref name=city/> | stanovništvo_šire =3,120,612<ref name=cita/> | stanovništvo_šire_gustoća =15,372 stan./[[km²]]<ref name=cita/> | stanovništvo_prazno1_ime = | stanovništvo_prazno1 = | stanovništvo_gustoća_prazno1 = | stanovništvo_prazno2_ime = | stanovništvo_prazno2 = | stanovništvo_gustoća_prazno2 = | vremenska_zona =[[UTC-3]] | utc_pomak = | vremenska_zona_DST = | utc_pomak_DST = | poštanski_broj =C1000-14xx <ref name=city/> | pozivni_broj =011<ref name=city/> | gradovi_prijatelji = | države_gradova_prijatelja = | web_stranica = | slika_lokacijska_karta_država =Argentina | slika_lokacijska_karta_opis =<center>Buenos Aires na karti Argentine | bilješke = }} '''Buenos Aires''' službeno '''Autonomni grad Buenos Aires''' ([[španjolski]]: ''Ciudad Autónoma de Buenos Aires'') je [[glavni grad]] [[Argentina|Argentine]] koji u užem centru ima 2,890,151 [[Stanovništvo|stanovnika]]<ref name=city>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/en/argentina/ciudadautonomadebuenosaires/buenos_aires/02000000__buenos_aires/ | title =''Buenos Aires in Buenos Aires (Ciudad Autónoma de Buenos Aires)'' | accessdate =03.11.2023. | language=engleski | publisher=City Population}}</ref> a kao [[Federacija|federalni]] [[okrug|distrikt]] 3,120,612 [[Stanovništvo|stan.]]<ref name=cita>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/en/argentina/admin/ciudad_aut%C3%B3noma_de_bueno/02000__buenos_aires/ | title =''Ciudad Autónoma de Buenos Aires Federal District in Argentina'' | accessdate =03.11.2023. | language=engleski | publisher=City Population}}</ref> On je zajedno sa svojim [[predgrađe|predgrađima]] i okolnim gradovima [[konurbacija]] u kojoj živi preko 15 [[milion]]a [[ljudi]] na površini od 4,000 [[km²]].<ref name=kon>{{cite web | url =https://ri.conicet.gov.ar/handle/11336/190315 | title =''Megacity Buenos Aires'' | accessdate =03.11.2023. | language =engleski | publisher =Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego | archive-date =2023-11-03 | archive-url =https://web.archive.org/web/20231103142401/https://ri.conicet.gov.ar/handle/11336/190315 | url-status =dead }}</ref> == Karakteristike == Buenos Aires je velika [[luka]] i politički, ekonomski i kulturni centar zemlje, smješten na južnoj obali [[La Plata (estuarij)|Estuarija La Plata]], na [[istok]]u [[Argentina|zemlje]]. Po [[Bruto domaći proizvod|BDP-u]] je najbogatiji grad Južne Amerike i [[w:en:Global city|"Alfa svjetski grad"]], prema popisu istraživačke grupe ''GaWC'', univerziteta u Loughboroughu (UK) iz 2008.<ref name="BSAS2">{{cite web|publisher=GaWC|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|title=The World According to GaWC 2008|access-date=2010-09-25|archive-date=2016-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html}}</ref> Nakon unutrašnjih sukoba u [[20. vijek]]u, Buenos Aires je [[1880]]. izdvojen iz [[Buenos Aires (provincija)|Provincije Buenos Aires]], a njegove granice su proširene radi priključenja bivših gradova Belgrano i Flores, koji su sada samo [[kvart]]ovi grada. U Skladu s ustavnim reformama iz 1994, grad je postao autonomni distrikt. Ubraja se među najljepše gradove svijeta s arhitekturom koja kombinira utjecaje [[Madrid]]a, [[Pariz]]a i [[Barcelona|Barcelone]] ([[neobarok]], [[eklekticizam]], francuski [[neoklasicizam]], [[Art nouveau|Art Nouveau]]) s geometrijski zacrtanim planom ulica i trgova ukrašenim spomenicima, te prostranim zelenim površinama. == Etimologija == Grad je nazvan po svetilištu ''Nostra Signora di Bonaria'' ([[španski jezik|špa]]. ''Nuestra Señora del Buen Aire'') u [[Cagliari]]ju na [[Sardinija|Sardiniji]]. Svetilište, prvi primjer gotičko-katalonske arhitekture na Sardiniji, uzdiže se na brdu ''Colle di Bonaria'', (tada nazivanom ''Bonarye'', - "dobar zrak") gdje je kralj [[Alfonso IV. Aragonski]] izgradio utvđeni dvorac. Kada su 1324. [[Kruna Aragona|Aragonci]] osvojili Cagliari, svoje glavno sjedište postavili su na brdu iznad grada. Brdo je bilo poznato kao ''Buen Ayre'' ("Bonaria" na [[Sardinski jezici|lokalnom jeziku]]), jer je bilo pošteđeno neugodnog mirisa iz starog grada. Za vrijeme opsade Cagliarija, Aragonci su na brdu izgradili svetilište [[Marija (majka Isusova)|Svete Marije]]. 1335, kralj Alfons IV od Aragone, poklonio je crkvu redu Mercedarijevaca, koji su izgradili opatiju koja postoji i danas. Španjolski pomorci, posebno iz [[Andaluzija|Andaluzije]], poštovali su kip Svete Marije koji je izvučen iz mora i postavljen u svetilištu nakon što je navodno pomogao smiriti nevrijeme u [[Sredozemno more|Sredozemlju]]. 1536, španjolski pomorac [[Pedro de Mendoza]] izgradio jetvrđavu i luku u današnjoj četvrti San Telmo, i nazvao ih ''Santa María del Buen Aire''. Naziv je odabrao kapelan ekspedicije, posvećenik Djevice s Bonarie. Mendozino naselje ubrzo je napadnuto od urođenika, te je napušteno 1541. Juan de Garay, koji je utvrđenje obnovio 1580, sačuvao je izvorno ime, nazvavši ga ''Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Santa María del Buen Aire''. Kraći naziv "Buenos Aires" postao je uobičajen tijekom 17. veka. Građani Buenos Airesa nazivaju se ''"portenos"'' ("ljudi iz [[Luka|luke]]"), što ističe važnost luke u razvoju grada i nacije. Od federalizacije grada 1880, Buenos Aires uključuje i bivše gradove Belgrano i Flores, te je odvojen od provincije Buenos Aires. Građani provincije nazivaju se ''"bonaerenses"''. Od reforme ustava 1994, službeni naziv grada glasi ''Ciudad Autónoma de Buenos Aires'' (Autonomni grad Buenos Aires). Prije promjene naziva bio je često korišten i naziv ''Capital Federal'' (Savezni glavni grad). Ponekad se koriste i kratice ''Bs. As.'' i ''Baires'', prva u pisanim tekstovima a druga u svakodnevnom govoru. Od nadimaka ističu se ''La Reina del Plata'' ("Kraljica Plate") radi svoje pozicije u estuariju La Plate i također kao najveći grad u području, i "Pariz juga", što je aluzija na [[evropa|europski]] utjecaj. == Historija == === Prvo naselje === [[Datoteka:Buenos Aires shortly after its foundation 1536.png|thumb|180px|Prvo naselje 1536.]] Pomorac [[Juan Díaz de Solís]], ploveći u ime [[Španija|Španjolske]], bio je 1516. prvi Europljanin koji je došao do [[La Plata (estuarij)|Río de la Plata]], ali njegova ekspedicija bila je prekinuta kada je ubijen u napadu plemena [[Charrua]] u današnjem [[Urugvaj]]u. Grad je prvi put osnovan kao ''Ciudad de Nuestra Senora Santa María del Buen Ayre'', [[2. 2.|2.2.]] [[1536]]. (prema nekim izvorima 3.2. 1536.) španjolska ekspedicija koju je predvodio [[Pedro de Mendoza]]. Grad, koji je osnovao Mendoza vjerojatno je bio lociran u današnjem kvartu San Telmo, južno od centra grada. Navodno, osnivačima nije bio cilj osnovati grad već samo stratešku utvrdu radi obrane regije. Napadi indijanaca, glad, bolesti i unutrašnji sukobi primorali su naseljenike na povlačenje, te je naselje 1541. napušteno, a stanovništvo preseljeno u [[Asunción]]. Drugo (i trajno) naselje osnovao je [[1580]]. [[Juan de Garay]], koji je stigao plovidbom niz rijeku [[Paraná (rijeka)|Parana]] iz Asunciona (danas glavni grad [[Paragvaj]]a). Naselje je nazvao ''"Santísima Trinidad"'' a luku ''"Puerto de Santa María de los Buenos Aires."'' === Kolonijalna istorija === [[Datoteka:Fuerte de Buenos Aires.jpg|thumb|180px|Utvrda Buenos Aires, oko 1853.]] Tijekom prva dva veka nakon ponovnog osnivanja grada, Buenos Aires egzistirao je u vrlo skromnim uvjetima, te je od svojih najranijih dana, ovisio o trgovini. Biskupija je osnovana [[1620.]] godine.<ref>Mirjana Polić-Bobić - Rađanje hispanskoameričkog svijeta, Naklada LJEVAK d.o.o., Zagreb 2007., str. 93.</ref> Većinu 17. i 18. veka, Španjolci su radi skupljanja poreza, svu trgovinu s Europom usmjeravali kroz [[Lima|Limu]], što je znatno frustriralo trgovce u Buenos Airesu i razvilo industriju krijumčarenja. Ta situacija usadila je duboku mržnju ''portenosa'' prema španjolskim vlastima. Kao odgovor na takvo raspoloženje, španjolski kralj [[Carlos III od Španije|Carlos III]] postepeno je ublažavao trgovačke restrikcije do konačnog proglašavanja Buenos Airesa otvorenom lukom kasnog 18. veka. Utjecaj grada porastao je radi svoje geografske pozicije, koja je Buenos Aires činila početnim odredištem za veliku regiju u unutrašnjosti. Osvajanje Porto Bella u [[Panama|Panami]] od strane Britanaca, stvorilo je potrebu za razvijanjem trgovine preko [[atlantik|atlantske]] rute. 1776, kao mjera protiv krijumčarenja i radi aktivnosti [[Portugal]]a i [[UK|Britanije]] u području, osnovano je [[Vicekraljevstvo Río de la Plata]], s Buenos Airesom kao glavnim gradom. Od tada se Buenos Aires počinje razvijati, postaje važno trgovačko središte. Prosperitet je donio i liberalne ideje, te su ''portenosi'', neki od njih upućeni u ideologiju [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]], postajali sve više uvjereni u neophodnost nezavisnosti od Španjolske. === Nezavisnost === [[Datoteka:Buenos Aires-Jura de la Constitución (1854).jpg|thumb|180px|1854: Ozakonjenje ustava Buenos Airesa - od 1820. do 1880, Buenos Aires je bio de facto država u državi]] Za vrijeme britanskih invazija La Plate, Buenos Aires je napadnut 1806. i 1807, ali oba ih je puta odbila lokalna milicija. Konačno, 25.5., 1810. dok je Španjolska bila zauzeta [[Španjolski rat za neovisnost|ratom za neovisnost]] i nakon tjedna većinom mirnih prosvjeda, [[Kreoli|kreolski]] građani Buenos Airesa uspješno su oborili s vlasti španjolskog potkralja i uspostavili privremenu vladu, dok je 1816. službeno proglašena nezavisnost Ujedinjenih provincija Južne Amerike, kasnije Ujedinjenih provincija Río de la Plate, koje su se 1830. razdvojile na Argentinu i [[Urugvaj]], a sjeverni su dijelovi su pripali [[Bolivija|Boliviji]]. Istorijski, Buenos Aires je bio glavni argentinski centar [[Liberalizam|liberalizma]] i ideja o slobodnom tržištu, dok su mnoge provincije, posebno na sjeverozapadu, zagovarale konzervativniji [[katoličanstvo|katolički]] pristup političkim i društvenim pitanjima. Većina unutarnjih tenzija u argentinskoj povijesti, započevši s centralističko-federalističkim konfliktima 19. veka, može se pripisati tim suprostavljenim pogledima. Ubrzo nakon revolucije 25. maja, Buenos Aires poslao je vojne predstavnike u provincije s namjerom stjecanja njihovog priznanja. Mnoge od tih misija završile su nasilnim sukobima, što je pojačalo tenzije između glavnog grada i provincija. U 19. veku grad je dvaput bio u pomorskoj blokadi; Od strane [[Francuska|Francuza]] između 1838. i 1840, i kasnije od zajedničke anglo-francuske ekspedicije od 1845. do 1848. Obje blokade su kao rezultat imale da je Buenos Aires prihvatio ultimatime velikih sila. === Suvremena povijest === Većinu 19. veka politički status grada bio je osjetljiva tema. Već je bio glavni grad Provincije Buenos Aires, te je između 1853. i 1860. bio i glavnim gradom otcijepljene Države Buenos Aires. Predmet je više puta bio uzrok vojnih sukoba do 1880, kada je stvar izglađena federalizacijom grada, a grad postao sjedištem vlade s gradonačelnikom kojega postavlja predsjednik. [[Casa Rosada]], postala je sjedištem [[Predsjednik Argentine|predsjednika Argentine]]. Kao dodatak bogatstvu kojeg je stvarala plodna [[pampa]], izgradnja [[željeznica]] u drugoj polovici 19. veka povećala je ekonomsku moć Buenos Airesa. Od kraja 19. veka do [[Prvi svjetski rat|prvog svjetskog rata]] Buenos Aires doživljava svoj najveći razvoj, te postaje multikulturalnim gradom koji se uspoređivao s najznačajnijim svjetskim prijestolnicama. U to doba su izgrađene glavne gradske avenije i tada najviše zgrade u Južnoj Americi, prva linija [[metro]]a (1913.), Palača Nacionalnog Kongresa, predsjednička palača [[Casa Rosada]], nova luka i kazalište ''Teatro Colón'', koji je postao jedna od vrhunskih svjetskih opernih kuća. [[Datoteka:Marcha de la Constitución 19-sep-1945.jpg|thumb|180px|Marš za ustav i slobodu, 19.9., 1945.]] Do 1920-ih Buenos Aires bio je omiljena destinacija imigranata iz Europe, posebno iz Španjolske i Italije, kao i iz argentinskih provincija i susjednih država. Divlja naselja takozvane vile siromaštva (villas miseria) počela su rasti u okolici gradskih industrijskih zona, što je dovelo do značajnih socijalnih problema u oštrom kontrastu s imidžom Argentine kao bogate zemlje. Drugi nagli razvoj izgradnje od 1945. do 1980, promijenio je izgled centra i većine grada. Također, Buenos Aires je bio kolijevka [[Peronizam|Peronizma]], političkog pokreta nazvanog po argentinskom predsjedniku [[Juan Perón|Juanu Peronu]]. Tvornički radnici iz industrijskih zona velikog Buenos Airesa bili su glavna podrška peronizmu, te je [[Plaza de Mayo]] postala mjesto demonstracija i mnogih političkih skupova. 16.6., 1955, odvojena frakcija ratne mornarice bombardirala je područje oko Plaza de Mayo, s 364 poginulih među civilima. To je bio jedini put da je grad napadnut iz zraka, te je događaj pratio vojni ustanak koji je tri mjeseca kasnije zbacio predsjednika Perona (''[[Revolucion Libertadora]]''). [[Datoteka:Avenida Corrientes y Esmeralda 1950.jpg|thumb|180px|Avenija Corrientes 1950-ih]] 1970-ih, grad je bio pozornica borbi između lijevih revolucionarnih pokreta (Montoneros, E.R.P. i F.A.R.) i desne paravojne grupe Alianza Anticomunista Argentina (AAA), podržavane od [[Isabel Perón|Isabele Peron]], koja je postala predsjednica Argentine nakon smrti Juana Peróna 1974. [[Puč|Vojni udar]] 1976, kojeg je predvodio general [[Jorge Rafael Videla]], samo je pojačao taj konflikt; posljedica [[Prljavi rat|Prljavog rata]] koji je slijedio bilo je 30,000 otetih i ubijenih građana za vrijeme vojne hunte (''desaparecidos''). Diktatura, službeno nazvana '' Proceso de Reorganización Nacional'' (Plan nacionalne reorganizacije) također je započela planove za izgradnju mreže [[autoput|autocesta]] s namjerom ublažavanja akutnih gradskih gužvi. Premda je plan predviđao osam autocesta, izgrađene su samo tri, što je često zahtjevalo rušenje stambenih zona radi nametljivo podignutih cesta koje do danas nagrđuju nekada ugodne četvrti. Nakon povratak demokracije ranih 1980-ih, za vrijeme mandata predsjednika [[Raoul Alfonsin|Raoula Alfonsina]] kongresu je preložen projekt preseljenja glavnog grada Argentine iz Buenos Airesa u gradove Viedma, Carmen de Patagones i Guardia Mitre. Izglasan u zastupničkom domu, prijedlog nije prošao u senatu. Nakon dogovora 1993. (''Pacto de Olivos''), ustav Argentine dopunjen je amandmanom koji Buenos Airesu daje autonomiju i ukida pravo predsjednika republike da postavlja gradonačelnika (kao što je bio slučaj od 1880.). 30.6., 1996, nakon reforme argentinskog ustava, u gradu su provedeni prvi izbori za gradonačelnika prema novim zakonskim odredbama, s naslovom gradonačelnika službeno promijenjenim u "šef vlade". Pobjednik je bio [[Fernando de la Rua]], koji će 1999. postati predsjednik Argentine. Nasljednik De la Rúe, Aníbal Ibarra, pobijedio je na izborima za gradonačelnika u dva navrata, ali bio je smijenjen 2006. Jorge Telerman, koji je bio vršitelj dužnosti gradonačelnika, postavljen je za gradonačelnika do izbora 2007, kada je nakon drugog kruga Mauricio Macri<ref name="BSAS52">{{cite web|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/com_social/jefe_gobierno/trayectoria.php?menu_id=22223|title=Curriculum Vitae|access-date=2010-09-25|archivedate=2010-02-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100210080901/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/com_social/jefe_gobierno/trayectoria.php?menu_id=22223|deadurl=yes}}</ref> pobijedio Daniela Filmusa, te preuzeo dužnost 9.12., 2007. == Geografija == [[Datoteka:River Plate.jpg|thumb|180px|Satelitska snimka [[La Plata (estuarij)|Río de la Plate]]]] [[Datoteka:Buenos Aires MKL Bd. 3 1890 (128592406).jpg|thumb|left|thumb|161px|Nemačka karta Buenos Airesa iz 1890.]] Buenos Aires leži na južnim obalama estuarija Río de la Plata, te granice samoga grada određuju na istoku i sjeveroistoku [[La Plata (estuarij)|Río de la Plata]], na jugu i jugoistoku rijeka [[El Riachuelo|Riachuelo]], i sjeverozapadu, zapadu i jugozapadu Avenija General Paz. U zaleđu grada prostrane su ravnice u kojima su razvijeni poljoprivreda i stočarstvo. Grad leži na nekadašnjoj [[Pampa|pampi]], osim nekih područja kao Ekološki rezervat Buenos Airesa (''Reserva Ecológica de Buenos Aires''), sportski grad nogometnog kluba [[Boca Juniors]], aerodrom Jorge Newbery, četvrt [[Puerto Madero]] i sama glavna luka, koja su izgrađena na isušenim zemljištima duž obale Ria de la Plate. Regija je nekada bila presječena s više riječnih rukavaca i [[laguna]], od kojih su neki ponovo ispunjeni, a drugi usmjereni u cijevi. Među naznačajnijim rukavima su Maldonado, Vega, Medrano, Cildanez i White. 1908. mnogi su rukavci kanalizirani i izravnani, jer su poplave stvarale štetu gradskoj infrastrukturi. Počevši od 1919., većina rukavaca je zatvorena. Maldonado je zatvoren u cijevi 1954., te trenutno teče ispod avenije Juan B. Justo. === Klima === ''Vidi još: [[Klima Argentine]]'' Grad ima [[Vlažna suptropska klima|vlažnu suptropsku klimu]] ("Cfa" prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]]). Prosječna godišnja temperatura je 17.6&nbsp;°C, dok je prosječna godišnja količina padalina 1,147&nbsp;mm.<ref name="BSAS18">{{cite web|publisher=Servicio Meteorológico Nacional|url=http://www.smn.gov.ar/?mod=clima&id=30&provincia=Capital%20Federal&ciudad=Buenos%20Aires|title=Datos Estadísticos (Período 1981-1990)}}</ref> [[Kiša]] se može očekivati u bilo koje doba godine. Buenos Aires ima povoljniju klimu nego ostatak Argentine, najniža ikada zabilježena temperatura u središnjem Buenos Airesu (''Observatorio Central de Buenos Aires'') bila je -5.4&nbsp;°C, 9.7. 1918.,<ref name="BSAS19">{{cite web|publisher=Servicio Meteorológico Nacional|url=http://www.smn.gov.ar/?mod=clima&id=14|title=Informes Mensuales de la Ciudad de Buenos Aires}}</ref> dok je najviša bila 43.3&nbsp;°C, 29.1. 1957.<ref name="BSAS20">{{cite web|publisher=Servicio Meteorológico Nacional|url=http://www.smn.gov.ar/?mod=clima&id=8|title=Informes Mensuales de la Ciudad de Buenos Aires}}</ref> Poslijednji puta snijeg je padao 9.7. 2007, kada je utjecaj velikog vala hladnoće doveo do najgore zime u Argentini u posljednih 30 godina. Tadašnje [[snijeg|snježno]] nevrijeme bilo je prvi jači snijeg u gradu nakon 1918.<ref name="BSAS21">{{cite web|publisher=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/6286484.stm|title=Buenos Aires sees rare snowfall}}</ref><ref name="BSAS22">{{cite web|publisher=USA TODAY|url=http://www.usatoday.com/news/world/2007-07-09-argentina-snow_N.htm|title=Buenos Aires gets first snow since 1918}}</ref> == Gradski pejzaž == {{Panoramica|Buenos Aires panoramica.jpg|1000px|Panorama Buenos Airesa sa Rio de la Plata}} === Arhitektura === ''Glavni članak: [[Arhitektura Argentine]]'' [[Datoteka:Buenos Aires-Av. de Mayo-Palacio Barolo-1.jpg|thumb|180px|''Palacio Barolo'', jedna od najprepoznatljivijih građevina u Buenos Airesu]] Na arhitekturu Buenos Airesa utječu razni stilovi iz mnogih nacionalnih kultura imigranata, što stvara naglašeni eklekticizam kroz više izraza; od akademizma ili [[Art Deco]]a, preko [[Art nouveau|Art Nouveau]], [[Neogotika|neogotike]], [[neobarok]]a, do suvremenih staklenih [[neboder]]a, ili autohtonih stilova kao raznobojna četvrt Boca, što stvara jedinstvenu i vrlo individualiziranu, najčešće bogato ornamentiziranu arhitekturu s elementima koji podsjećaju na više metropola; u prvom redu na [[Barcelona|Barcelonu]], [[Pariz]] i [[Madrid]]. Talijanski i [[Francuska|francuski]] utjecaji pojačali su se nakon argentinske deklaracije nezavisnosti početkom [[19. vijek]]a, premda je akademski stil opstao do prvih [[dekada]] [[20. vijek]]a evropski utjecaji odražavaju se u više zgrada u Buenos Airesu kao ''Iglesia Santa Felicitas'' Ernesta Bungea; ili Palača pravde, [[Argentinski nacionalni kongres|Nacionalni kongres]] i [[Teatro Colón]], radovi Vittoria Meana. Arhitektura druge polovice 20. vijeka nastavila je s reprodukcijama francuskih [[Neoklasicizam#Arhitektura|neoklasičnih]] modela, kao sjedište ''Banco de la Nacion Argentina'', rad Alejandra Bustilla, i ''Museo Hispanoamericano de Buenos Aires'' Martína Noela. Međutim, od 1930-ih utjecaj [[Le Corbusier]]a i europskog [[Racionalizam|racionalizma]] konsolidirao je grupu mladih arhitekata s Univeziteta Tucumán, među kojima se ističe Amancio Williams.<ref name="BSAS46">{{cite web|publisher=café de las ciudades|url=http://www.cafedelasciudades.com.ar/arquitectura_57.htm|title=Le Corbusier y Amancio Willliams en la Casa Curutchet|access-date=2010-09-25|archive-date=2017-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170601115158/http://www.cafedelasciudades.com.ar/arquitectura_57.htm}}</ref> Izgradnja [[neboder]]a u Buenos Airesu napredovala je do 1950-ih, s zgradom ''Kavanaugh'' kao istaknutim primjerom. Novije suvremene visoko-tehnološke zgrade argentinskih arhitekata s prelaza iz 20. u 21. veku uključuju ''Le Parc Tower'' Marija Álvareza,<ref name="BSAS47">{{cite web|publisher=palermonline.com.ar|url=http://www.palermonline.com.ar/noticias/nota170_leparc.htm|title=Le parc del Arquitecto Mario Roberto Alvarez|access-date=2010-09-25|archive-date=2018-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006000405/https://www.palermonline.com.ar/noticias/nota170_leparc.htm|dead-url=yes}}</ref> ''Torre Fortabat'' Sáncheza Elíe i ''Repsol-YPF Tower'' [[César Pelli|Césara Pellija]]. === Četvrti === ''Glavni članak: [[Barriji u Buenos Airesu]]'' [[Datoteka:Torres en Belgrano, Buenos Aires.jpg|thumb|180px|Neboderi u Belgranu]] [[Datoteka:Caminito Farolito.jpg|thumb|180px|La Boca]] [[Datoteka:Puerto Madero DLightning.jpg|thumb|180px|Puerto Madero]] [[Datoteka:Retiro room view.jpg|thumb|180px|Retiro]] [[Datoteka:PlazaDorrego.JPG|thumb|180px|San Telmo, Plaza Dorrego]] Grad je iz administrativnih razloga podijeljen na 48 barija, ili četvrti.<ref name="BSAS9">{{cite web|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/barrios/buscador/|title=Buscador de Barrios|access-date=2010-09-25|archivedate=2012-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504020704/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/barrios/buscador/|deadurl=yes}}</ref> Podjela se izvorno temeljila na katoličkim župama, ali je od 1940-ih prošla kroz niz promjena. Novija shema podijelila je grad na 15 općina (''comunas'').<ref name="BSAS10">{{cite web|publisher=barriada|url=http://www.barriada.com.ar/Comunas/Comunas.htm|title=Mapa Oficial de las Comunas|access-date=2010-09-25|archive-date=2017-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330083427/http://www.barriada.com.ar/Comunas/Comunas.htm|dead-url=yes}}</ref> Važnije četvrti uključuju: * ''Belgrano'' (''Comuna'' C13), nazvan po [[Manuel Belgrano|Manuelu Belgranu]], političaru i vojskovođi koji je kreirao [[Zastava Argentine|argentinsku zastavu]]. Četvrt srednje-više klase, sa starijim zgradama anglo-saksonske arhitekture i suvremenim stambenim neboderima. Glavna je ulica Avenida Cabildo, oko koje se koncentriraju trgovine, kinematografi, knjižare i stambene zone. U Belgranu se nalaze i privatno sveučilište ''Universidad de Belgrano'',<ref name="BSAS61">{{cite web|publisher=ub.edu.ar|url=http://www.ub.edu.ar/|title=Univesidad de Belgrano}}</ref> Kineska četvrt, park ''Barrancas de Belgrano'', muzeji ''Larreta''<ref name="BSAS62">{{cite web|publisher=buenosaires.com|url=http://www.buenosaires.com/guia_turistica_argentina/index.php?c=10&id=624&info=MUSEO%20DE%20ARTE%20ESPA%C3%91OL%20ENRIQUE%20LARRETA|title=MUSEO DE ARTE ESPAÑOL ENRIQUE LARRETA|access-date=2010-09-25|archivedate=2011-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718095539/http://www.buenosaires.com/guia_turistica_argentina/index.php?c=10&id=624&info=MUSEO%20DE%20ARTE%20ESPA%C3%91OL%20ENRIQUE%20LARRETA|deadurl=yes}}</ref> (španjolska umjetnost) i ''Sarmiento''<ref name="BSAS63">{{cite web|publisher=enjoy-argentina.org|url=http://www.enjoy-argentina.org/argentina-pictures/english/buenos_aires-belgrano-belgrano_077.php|title=SARMIENTO HISTORICAL MUSEUM|access-date=2010-09-25|archive-date=2015-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150918223721/http://www.enjoy-argentina.org/argentina-pictures/english/buenos_aires-belgrano-belgrano_077.php|dead-url=yes}}</ref> (povijest) i stadion ''El Monumental'', dom nogometnog tima [[Club Atlético River Plate|River Plate]]. * ''La Boca'', (''Comuna'' C4), nazvana po ušću rijeke Riachuelo (''"boca"'' - ušće na španjolskom) ili po [[Genova|genoveškoj]] četvrti Boccadasse, od prvih naseljenika većinom iz tog grada. Stara lučka četvrt poznata po raznobojnim kućama i pješačkoj ulici ''Caminito'', koja privlači turiste uličnim plesačima tanga i prodavačima suvenira. Osim više tango klubova i talijanskih taverni, u La Boci se nalazi i stadion La Bombonera (službeno ''Estadio Alberto J. Armando'') nogometnog kluba [[Boca Juniors]]. * ''Palermo'' (''Comuna'' C14), nazvan je po opatiji "San Benito de Palermo", ili prema alternativnoj teoriji, po imigrantu Juanu Domingu Palermu, koji je ubrzo nakon osnivanja Buenos Airesa, navodno u toj zoni kupio zemlju. Smješten na sjeveroistoku grada. Kao najveći ''barrio'' u Buenos Airesu, dijeli se na nekoliko jasno definiranih potčetvrti: ''Alto Palermo i Villa Freud'', središnji dio kvarta, trgovački i prometni centar oko avenije Santa Fe, ''Palermo Viejo'' (stari Palermo) najstariji dio kvarta oko trga Plaza Palermo Viejo, ''Palermo Soho'', mondena četvrt oko trga Plaza Serrano, poznata po uličnoj i alternativnoj kulturi, ''Palermo Chico i Barrio Parque''. U "Palermo Chico" ("mali" ili "ekskluzivni" Palermo), nalazi se Nacionalni muzej dekorativnih umjetnosti (''Museo Nacional de Arte Decorativo''),<ref name="BSAS64">{{cite web|publisher=MNAD|url=http://www.mnad.org/ |title=Museo Nacional de Arte Decorativo}}</ref> dok je susjedni "Barrio Parque" isključivo stambena zona s raskošnim kućama i parkovima. Muzej latinsko američke umjetnosti (''MALBA'')<ref name="BSAS65">{{cite web|publisher=MALBA|url=http://www.malba.org.ar/web/home.php|title=Museo de Arte Latinoamericano de Buenos Aires|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-09-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090910021641/http://www.malba.org.ar/web/home.php|deadurl=yes}}</ref> lociran je između "Barrio Parque" i trgovačkog centra Paseo Alcorta. ''Las Cañitas'', poznat je po [[Polo]] terenima ''[[Campo Argentino de Polo]]''. * ''Puerto Madero'' (''Comuna'' C1), najnovija gradska četvrt, izgrađena na mjestu bivše luke nazvane po poduzetniku Eduardu Maderu koji ju je izgradio krajem 19. veka. Već početkom 20. veka pojava većih brodova Puerto Madero učinila je neadkevatnom lukom, te se sav promet seli u "Puerto Nuevo" (nova luka). Unatoč više pokušaja obnove, napušteni Madero propada do 1989. kada započinje proces obnove.<ref name="BSAS48">{{cite web|publisher=puertomadero.com|url=http://www.puertomadero.com/historia6.cfm|title=Reconversión Puerto Madero|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090904035023/http://www.puertomadero.com/historia6.cfm|deadurl=yes}}</ref> U samo 10 godina doživio je potpunu transformaciju od najzapuštenijeg, do najekskluzivnijeg i najsuvremnijeg kvarta u gradu, sa stambenim zonama, uredima, privatnim univerzitetima i luksuznim hotelima. Čuveni arhitekti kao [[Santiago Calatrava]], [[Norman Foster]], [[César Pelli]] i [[Phillippe Starck]], ostvarili su projekte u Puertu Maderu, koji se danas smatra jednim od najuspješnijih projekata obnove u svijetu. * ''Recoleta'' (''Comuna'' C2), nazvana po samostanu ''Convento de los Recoletos Descalzos'', nalazi se na sjeveroistoku grada. Većinom elitna stambena četvrt, poznata po mnogim spomenicima i francusko-pariškoj arhitekturi mnogih palača i vila, posebno na Avenida Alvear. Ističe se i kao trgovačka četvrt s hotelima i noćnim životom. U četvrti se nalazi i više kulturnih institucija; Nacionalni muzej lijepih umjetnosti (''Museo Nacional de Bellas Artes'' MNBA),<ref name="BSAS66">{{cite web|publisher=MNBA|url=http://www.mnba.org.ar/ |title=Museo Nacional de Bellas Artes}}</ref> Nacionalna Biblioteka (''Biblioteca Nacional de la República Argentina''), kulturni centar Recoleta (''Centro Cultural Recoleta''),<ref name="BSAS67">{{cite web|publisher=CCR|url=http://centroculturalrecoleta.org/ccr-sp/|title=Centro Cultural Recoleta|access-date=2010-09-25|archivedate=2015-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150702134137/http://centroculturalrecoleta.org/ccr-sp/|deadurl=yes}}</ref> pravni, medicinski, odontološki i farmaceutsko-biokemijski fakulteti univerziteta u Buenos Airesu. Kvart je poznat i po čuvenom groblju ''La Recoleta''. * ''Retiro'' (''Comuna'' C1), nazvan po rezidenciji ''El Retiro'', nekada lociranoj na današnjem trgu Plaza San Martín, jedno je od najvećih prometnih čvorišta u Argentini, s željezničkom stanicom ''Estación Retiro'' i [[autobus]]nim terminalom ''Terminal de Omnibus''. Glavne ulice su Avenida del Libertador, Santa Fe i Florida, te trg Plaza San Martín okružen velikim palačama i hotelima. Među znamenitostima ističu se ''Torre de los Ingleses'' (engleski toranj), neboder ''Kavanagh'', palače ''Paz'' i ''San Martín'', i neboderi ''Pirelli'' i ''Olivetti''. * ''San Telmo'' (''Comuna'' C1), nazvana po crkvi ''San Pedro Telmo'', jedna je od najstarijih četvrti u Buenos Airesu s dobro očuvanom kolonijalnom arhitekturom 19. veka. Boemski kvart umjetničkog šarma koji gravitira oko trga Plaza Dorrego. U San Telmu nalaze se i park Lezama, Nacionalni povjesni muzej (''Museo Histórico Nacional''),<ref name="BSAS68">{{cite web|publisher=Secretaria de Cultura, Presidencia de la Nacion|url=http://www.cultura.gov.ar/direcciones/?info=organismo&id=14&idd=5|title=Museo Histórico Nacional|access-date=2010-09-25|archivedate=2011-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718201043/http://www.cultura.gov.ar/direcciones/?info=organismo&id=14&idd=5|deadurl=yes}}</ref> Ruska [[Pravoslavlje|pravoslavna]] crkva, i Muzej moderne umjetnosti (''Museo de Arte Moderno de Buenos Aires'' MAMBA).<ref name="BSAS69">{{cite web|publisher=MAMBA|url=http://www.museodeartemoderno.buenosaires.gov.ar/|title=Museo de Arte Moderno de Buenos Aires}}</ref> === Znamenitosti === [[Datoteka:Cabildo de Buenos Aires.JPG|thumb|180px|Cabildo]] [[Datoteka:Casa Rosada - The Casa Rosada from Yrigoyen Street.jpg|thumb|180px|Casa Rosada]] [[Datoteka:Buenos Aires-Plaza Congreso-Pensador de Rodin.jpg|thumb|180px|Palača Nacionalnog Kongresa, u pozadini [[Auguste Rodin|Rodinovog]] Mislioca]] [[Datoteka:Buenos Aires - Obelisco.jpg|thumb|180px|Obelisk, Avenija 9. de Julio]] * ''Cabildo'' (Plaza de Mayo, ''barrio'' Monserrat), javna zgrada korištena kao sjedište vlasti u [[Kolonijalizam|kolonijalna]] vremena. Prvi put izgrađena 1610, više je puta mijenjana i nadograđivana, i u novije doba rušena radi izgradnje okolnih avenija. Sadašnji oblik potječe iz 1940, kao rezultat rekonstrukcije arhitekta Marija Buschiazza. Danas je to Nacionalni muzej Cabilda i Svibanjske revolucije (''Museo Nacional del Cabildo y la Revolución de Mayo'').<ref name="BSAS70">{{cite web|publisher=MUseos Argentinos|url=http://www.museosargentinos.org.ar/museos/museo.asp?codigo=125|title=Museo Histórico Nacional del Cabildo de Buenos Aires y de la Revolución de Mayo|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091006042417/http://www.museosargentinos.org.ar/museos/museo.asp?codigo=125|deadurl=yes}}</ref> * ''Casa Rosada'' (Plaza de Mayo, ''barrio'' Monserrat), službeno ''Casa de Gobierno'' ili ''Palacio Presidencial'', sjedište je izvršne vlasti. Izgrađena je na mjestu stare tvrđave koje je već od 18. veka bila sjedište lokalne i kolonijalne vlasti. Tvrđava je djelomično srušena polovinom 19. veka i na njenom mjestu je izgrađeno više službenih zgrada koje su 1898. spojene u sadašnje zdanje. Ružičasta boja navodno vuče porijeklo od zamisli predsjednika [[Domingo Faustino Sarmiento|Sarmienta]] (1868. - 1874.) koji je želio simbolično predstaviti sukobljene strane u zemlji kombinacijom njihovih boja, bijele unitariste i crvene federaliste. * ''Zgrada Kavanagh'' (Plaza San Martín, ''barrio'' Retiro), stambeni [[Art Deco]] neboder, s 29 katova i 120 m visine, izgrađen 1936, kada je Corina Kavanagh svoje nasljedstvo investirala u izgradnju te zgrade. Smatra se jednim od najimpresivnijih arhitektonskih remek-djela u Buenos Airesu. U svoje doba bila je to najviša građevina od [[Armirani beton|armiranog]] betona u svijetu i dugo godina najviši neboder Južne Amerike. 1999. je proglašen nacionalnim povijesnim spomenikom. * ''Metropolitanska katedrala'' (Plaza de Mayo, ''barrio'' San Nicolás) glavna katolička crkva u gradu i matična crkva nadbiskupije Buenos Airesa. Osnovana 1580, mnogo je puta nadograđivana i mijenjana. Konačna verzija datira iz 18. ([[barok]]na unutrašnjost) i 19. veka [[Neoklasicizam|neoklasična]] fasada). * ''Nacionalni kongres'' (Plaza del Congreso, ''barrio'' Balvanera) ili "Palača nacionalnog kongresa", sjedište je argentinskog parlamenta. Izgrađen je u akademskom grčko-rimskom stilu od 1897. do 1906, kada je inauguriran, premda su se manji radovi izvodili čak do 1946. Zgradu karakterizira ogromna, 80 m visoka i 30.000 tona teška [[kupola]]. * ''Nacionalna biblioteka'' (Calle Agüero, ''barrio'' Recoleta) "Biblioteca Nacional de la República Argentina", osnovana 1810, najveća je knjižnica u Argentini i jedna je od najznačajnijih u Americi. Aktualno suvremeno zdanje projektirano je 1961, radovi su započeli 1971, a otvoreno je 1992. * ''Nacionalni povijesni muzej''<ref name="BSAS68"/> (Calle Defensa, ''barrio'' San Telmo), muzej posvećen povijesti Argentine, s eksponatima iz Svibanjske revolucije i Argentinskog rata za nezavisnost. Osnovan je 1889. kao "Povijesni muzej glavnog grada". Zbirka potječe iz privatnih kolekcija ličnosti vezanih uz značajne povijesne događaje u Argentini, te iz bivšeg "Javnog muzeja" osnovanog 1822. * ''Obelisk'' (Plaza de la República, ''barrio'' San Nicolás), jedna od najpoznatijih znamenitosti grada, spomenik izgrađen 1936. u čast 400. godišnjice prvog osnivanja grada, na mjestu gdje je prvi put u Buenos Airesu izvješena argentinska zastava. Visok je 67 metara, s površinom baze od 49 m². * ''Teatro Colón'' (Calle Cerrito ''barrio'' San Nicolás), jedna od najznačajnijih [[Opera|opernih]] kuća u svijetu. Otvoren je, nakon 20 godina izgradnje, 25.5. 1908, operom ''[[Aida]]''. Auditorij raspolaže s 2,487 sjedećih mjesta i 20 m širokom, 15 m visokom i 20 m dubokom pozornicom. Akustika Teatra Colón smatra se jednom od pet najboljih u svijetu. Od 2006. kazalište je zatvoreno radi renoviranja, čije se dovršenje planira za 2010. === Ulice i trgovi === [[Datoteka:Buenos Aires - Avenida Alvear - 20090104-p.jpg|thumb|180px|Avenida Alvear]] [[Datoteka:Buenos Aires - San Nicolás - Corrientes y Esmeralda.jpg|thumb|180px|Avenida Corrientes]] [[Datoteka:Buenos Aires - Monserrat - Avenida de Mayo entre Piedras y Chacabuco - 200807a.jpg|thumb|180px|Avenida de Mayo]] [[Datoteka:Florida Street BA4.jpg|thumb|180px|Calle Florida]] [[Datoteka:9 de julio (Buenos Aires).JPG|thumb|180px|Avenida 9 de Julio]] [[Datoteka:Plaza de Mayo2.JPG|thumb|180px|Plaza de Mayo]] * ''Avenida Alvear'' (''barrios'' Recoleta i Retiro), važna gradska ulica između ''Plazoleta Carlos Pellegrini'' i ''Plaza Alvear'', poznata po mnogih zgradama francuske akademske arhitekture i trgovinama visoke [[Moda|mode]]. Izgradnja ulice započela je 1885, na inicijativu tadašnjeg gradonačelnika Torcuata de Alveara, koji se inspirirao pariškim urbanizmom [[Georges-Eugene Haussmann|Barona Haussmanna]]. Najznačajnije građevine su palača ''Ortiz Basualdo'' (danas [[francuska]] ambasada) i palača ''Pereda'' ([[brazil]]ska ambasada), palača ''Fernández Anchorena'' ([[Vatikan|apostolska nuncijatura]]), i ''Alvear Palace Hotel'', koji datira iz 1932. Modne marke koje imaju svoje trgovine u Avenida Alvear uključuju [[Armani]], [[Valentino]], [[Hermès]], [[Louis Vuitton]] i [[Ermenegildo Zegna]]. * ''Caminito'' (''barrio'' La Boca), mala pješačka ulica u La Boci velikog kulturnog i [[Turizam|turističkog]] značaja, poznata i po slavnom istoimenom tangu. 1959. proglašena je "ulicom muzejem". Čuvene raznobojne kuće genoveških imigranata pod državnom su zaštitom kao kulturno nasljeđe. * ''Avenida Corrientes'' (''barrios'' San Nicolás, Balvanera, Almagro, Villa Crespo i Chacarita), smatra se glavnom i najvažnijom ulicom u Buenos Airesu. Nazvana je 1822. po gradu [[Corrientes]], glavnom gradu [[Provincija Corrientes|istoimene provincije]] na sjeveru Argentine. Tijekom 18. i 19 veka bila je to ulica prosječne dužine i širine, ali krajem 19. veka zajedno s rastom grada započinje rapidno produženje na [[zapad]]. [[Tramvaj]]i s [[domaći konj|konjskom]] zapregom prvi put su prometovali ulicom 1887. 1910, gradonačelnik Joaquin de Anchorena započeo je projekt proširenja ulice, ali radi otpora vlasnika zgrada namjenjenih rušenju, pa i nekih intelektualaca, to je provedeno tek 1930-ih, kada je proširena avenija otvorena zajedno s inauguracijom Obeliska na Plaza de la República. Avenija je poznata kao [[teatar|kazališno]] (''Teatro Gran Rex, Teatro Opera, Centro Cultural General San Martín''<ref name="BSAS71">{{cite web|publisher=CCGSM|url=http://www.ccgsm.gov.ar/areas/cultura/ccgsm/?menu_id=22400|title=Centro Cultural San Martín|access-date=2010-09-25|archivedate=2014-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719062723/http://www.ccgsm.gov.ar/areas/cultura/ccgsm/?menu_id=22400|deadurl=yes}}</ref>) i [[banka]]rsko središte, po mnogim knjižarama (''Hernández, Liberarte'') i tradicionalnim i povijesnim lokalima i restoranima (''Los Inmortales'', s fotografijama povijesnih osoba koji su ga posjetili, ''Güerrín, Café La Paz'' povijesno okupljalište ljevičarskih aktivista, ''Bar Ramos, La Giralda Cafeteria''). Također, u Aveniji Corrientes nalaze se i kulturni centar ''Ricardo Rojas''<ref name="BSAS73">{{cite web|publisher=rojas.uba.ar|url=http://www.rojas.uba.ar/|title=Centro Cultural Rector Ricardo Rojas}}</ref> Univerziteta u Buenos Airesu, koji promovira eksperimentalnu umjetnost, čuvena sportsko-koncertna dvorana ''Luna Park'' i bivša tržnica ''Abasto'', danas preuređena u trgovački centar. Avenija Corrientes posebno je vezana uz [[tango]], te su joj posvećene mnoge skladbe. * ''Avenida del Libertador'' (''barrios'' Retiro, Recoleta, Palermo, Belgrano i Núnez, te ''partidos'' Vicente López, San Isidro i San Fernando), jedna od glavnih ulica Buenos Airesa, dugačka 25&nbsp;km, proteže se paralelno s Rio de la Plata od četvrti Retiro do sjevernog predgrađa San Fernando. Otvorena 1906, i 1950. nazvana po generalu [[José de San Martín|San Martínu]], oslobodiocu Argentine, [[Čile]]a i [[Peru]]a. * ''Avenida de Mayo'' (''barrio'' Monserrat), dugačka 1,5&nbsp;km, povezuje trgove Plaza de Mayo i Plaza del Congreso. Nazvana je po Svibanjskoj revoluciji 1810, koja je Argentini donijela nezavisnost. Izgrađena između 1885. i 1894. na inicijativu gradonačelnika Torcuata de Alveara, inspirirana je [[madrid]]skom ulicom Gran Vía, i radi svoje arhitekture često se uspoređuje s ulicama europskih metropola. Među zgradama ističe se eklektički ''Palacio Barolo'', svojevremeno najviša zgrada u Buenos Airesu. Također, u Avenida de Mayo otvorene su 1913. prve stanice podzemne željeznice izvan Europe ili Sjedinjenih Država. 1997, ulica je proglašena nacionalnim povijesnim mjestom. * ''Calle Florida'' (''barrios'' San Nicolás i Retiro), pješačka ulica, i jedna od od glavnih trgovačkih zona u gradu. U trgovačkom centru ''Galerías Pacífico'', ukrašenom [[freska]]ma nekih od najpoznatijih argentinskih umjetnika, svoje trgovine imaju [[Polo Ralph Lauren]], [[Tiffany & Co.]], [[Tommy Hilfiger]], [[Christian Lacroix]], [[Christian Dior]], [[Cacharel]], [[Samsonite]], [[Paul & Shark]] i [[Yves Saint-Laurent]]. U ulici se također nalazi i Galerija ''Di Tella'', važan centar [[pop-art|pop arta]] u Buenos Airesu za vrijeme 1960-ih i 1970-ih. * ''Avenida 9 de Julio'' (''barrios'' Retiro, San Nicolás, Monserrat i Constitución), nazvana u čast argentinskog dana nezavisnosti (9.7., 1816.), smatra se jednom od najširih ulica na svijetu (oko 110 m). Ima sedam prometnih traka u svakom smjeru, još pet traka u rubnim ulicama i nekoliko pojaseva zelenila. Na Aveniji se između ostaloga nalaze kazalište ''Teatro Colón'', Obelisk, i statua [[Don Quijote de la Mancha|Don Kihota]] na križanju sa Avenida de Mayo. Izgradnja avenije bila je planirana već 1888, ali radi otpora vlasnika zgrada namjenjenih rušenju radovi su započeli tek 1935. Prvi dio je otvoren 1937, a dovršena je 1960-ih. * ''Plaza de Mayo'' (''barrio'' Monserrat), središnji gradski trg, izvorno mjesto prvog naselja nakon osnivanja grada u 16. veku. Trg je 25.5., 1810. bio pozornica rezolucije koja je dovela Argentinu do nezavisnosti, i od tada žarna točka političkog života Buenos Airesa i Argentine. Sadašnji oblik trga datira iz 1884, rušenjem kolonada koje su razdvajale Plaza de la Victoria i Plaza del Fuerte, te se na trgu nalaze palače nekih od najvažnijih državnih institucija u zemlji. Osim Majske revolucije iz 1810, historijski značajni politički događaji koji su se odigrali na Plaza de Mayo uključuju: masovne demonstracije sindikata 17.10. 1945. koje su dovele do oslobađanja [[Juan Perón|Juana Peróna]] iz zatvora, koji je kasnije izabran za predsjednika Argentine, vojni napad na politički skup 16.6. 1955., kada je poginulo 364 osoba, skupovi podrške [[foklandski rat|anektiranju]] [[Falklandi|Falklandskih otoka]] 1982, od 1977. do danas, okupljanja rodbine nestalih osoba (''desaparecidos''), za vrijeme [[Prljavi rat|prljavog rata]] 1977. - 1983, i nasilni prosvjedi u prosincu 2001, povodom tadašnje financijske krize. što je dovelo do ostavke predsjednika [[Fernando de la Rúa|De la Rúe]]. * ''Plaza General San Martín'' (''barrio'' Retiro), je velika zelena površina na kraju pješačke ulice ''Calle Florida''. Trg, nazvan 1878. po generalu San Martinu, okružen je ulicama Libertador, Maipú, Santa Fe i Leandro Alem. Na današnjem trgu niz španjolskih guvernera imao je svoju službenu rezidenciju dok zemljište nije 1713. prodano Britanskoj kompaniji južnog mora (''British South Sea Company''). Na tom mjestu, 1807. poražen je general [[John Whitelocke]], za vrijeme drugog pokušaja kralja [[Đuro III.|Đure III.]] da osvoji Buenos Aires. 1883, utvrda, arena za borbu s bikovima i druga zgrade su porušene, te su posađena brojna stabla [[ombú]], [[Lipa|lipe]] i [[Ceiba speciosa|ceibe speciose]]. Početkom 20. veka, u okolici trga, neki od najbogatijih argentinskih zemljoposjednika izgradili su svoje palače, od kojih su najznačajnije; ''Anchorena''<ref name="BSAS74">{{cite web|publisher=Diager arte|url=http://diager-arte.blogspot.com/2008/07/palacio-anchorena.html|title=PALACIO ANCHORENA}}</ref> (danas ceremonijalni aneks ministarstva vanjskih poslova), ''Paz''<ref name="BSAS75">{{cite web|publisher=buenosairesantiguo.com.ar|url=http://www.buenosairesantiguo.com.ar/palaciopaz/palaciopaz.html|title=Casas Históricas / Palacio PAZ|access-date=2010-09-25|archive-date=2016-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160802174406/http://www.buenosairesantiguo.com.ar/palaciopaz/palaciopaz.html|dead-url=yes}}</ref> (danas udruženje vojnih oficira) i ''Haedo'' (danas tajništvo ureda za okoliš). Današnji oblik trga datira iz 1936, kada je dovršen prostor oko spomenika San Martinu, te izgrađen obližnji neboder ''Kavanagh''. === Parkovi === Parkovi u Buenos Airesu većinom su djelo francuskog pejzažnog arhitekta [[Charles Thays|Charlesa Thaysa]] (1849. – 1934.), koji je bio dugogodišnji upravitelj parkova i šetališta u Buenos Airesu. [[Datoteka:Lago del rosedal palermo chico.jpg|thumb|180px|Jezero ružinih vrtova, u Parque Tres de Febrero]] [[Datoteka:Weather device at the Buenos Aires Botanical Gardens.jpg|thumb|180px|Meteorološki stup u botaničkom vrtu]] * ''Parque Tres de Febrero'' (''barrio'' Palermo), srp-hrv. "Park 3. veljače", također i ''Bosques de Palermo'', "Šume Palerma", je 25 [[hektar]]ski park između avenija Libertador i Figueroa Alcorta, poznat po svojim jezerima i [[Ruža|ružinim]] vrtovima. Uređen je 1874. - 1875. na bivšem imanju Juana Manuela de Rosasa, guvernera Provincije Buenos Aires (''de facto'' diktatora Argentine), zbačenog 1852. Od 1892. do 1912, proširen je i dodatno uređen novim zoološkim i botaničkim vrtovima. 1960-ih izgrađeni su [[planetarij]] i japanski vrtovi, najveći u svijetu izvan [[Japan]]a, kao zamjena za stare japanske vrtove u Retiru. ** ''Botanički vrt'', službeno ''Jardín Botánico Carlos Thays de la Ciudad Autónoma de Buenos Aires'',<ref name="BSAS76">{{cite web|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/med_ambiente/botanico/|title=Jardín Botánico|access-date=2010-09-25|archivedate=2010-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100304140920/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/med_ambiente/botanico/|deadurl=yes}}</ref> otvoren 1898, smješten je uz park ''Tres de Febrero'' i među najstarijima je u Latinskoj Americi. Na površini od 69,772 m², smješteno je oko 5,500 vrta [[biljka|biljaka]], tematski podijeljenih u rimski, francuski i orijentalni vrt, te više skulptura, spomenika i umjetničkih djela. 1996, proglašen je nacionalnim spomenikom. ** ''Japanski vrtovi'', dio su parka ''Tres de Febrero''. Dovršeni su 1967, i otvoreni prilikom državnog posjeta Argentini tada japanskog prijestolonasljednika [[Car Akihito|Akihita]] i princeze [[Michiko]]. Osim kolekcije [[Bonsai]]ja, u vrtovima se nalaze i jezero s otokom na kojem se uzgaja japansko ljekovito bilje, i [[Budizam|Budistički]] hram. * ''Parque Lezama'' (''barrio'' San Telmo), nazvan po Joséu Gregoriju Lezami, vlasniku parka u 19. veku, kada je 1894. njegova udovica za manji iznos park prodala gradu pod uvjetom da bude pretvoren u javni prostor nazvan po njenom suprugu. Privatna rezidencija obitelji Lezama 1897. pretvorena je u Nacionalni povijesni muzej (''Museo Histórico Nacional'') * ''Parque Centenario'' (''barrio'' Caballito), otvoren je 1910, u čast stogodišnjice Majske revolucije (špa. ''centenario'' = stogodišnjica). Rubnim dijelovima parka smješten je niz kulturnih i znanstvenih institucija, kao "Institut Louis Pasteur", "Muzej prirodnih znanosti Bernardino Rivadavia",<ref name="BSAS77">{{cite web|publisher=MACN|url=http://www.macn.secyt.gov.ar/cont_Gral/home.php|title=Museo Argentino de Ciencias Naturales "Bernardino Rivadavia"|access-date=2010-09-25|archive-date=2010-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20100919200350/http://www.macn.secyt.gov.ar/cont_Gral/home.php}}</ref> i "Udruženje argentinskih prijatelja astronomije" s [[opservatorij]]em.<ref name="BSAS78">{{cite web|publisher=amigosdelaastronomia.org|url=http://www.amigosdelaastronomia.org/index.php?archivo=noticias&titulo=Noticias%20Institucionales&num=14|title=Asociación Argentina Amigos de la Astronomía|access-date=2010-09-25|archive-date=2017-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330085216/http://www.amigosdelaastronomia.org/index.php?archivo=noticias&titulo=Noticias%20Institucionales&num=14|url-status=dead}}</ref> == Kultura == [[Datoteka:Orquesta sinfónica nacional (Argentina).JPG|thumb|180px|Nacionalni simfonijski orkestar]] [[Datoteka:El Ateneo Bookstore.jpg|thumb|180px|Knjižara ''El Ateneo'']] Buenos Aires je značajan kulturni centar s mnogim kazalištima, muzejima, bibliotekama i kulturnim institucijama. Avenida Corrientes, gdje se početkom i sredinom 20. veka razvio tango, arterija je s nekim od najznačajnijih teatara. Mnoga kazališta pod direktnom su upravom grada, između ostalih, Teatro Colón, Teatro General San Martín, Teatro Alvear, Teatro Regio, Teatro Sarmiento i Teatro de la Ribera. Značajne kulturne institucije su i Teatro Nacional Cervantes, Centro Cultural Recoleta, Centro Cultural General San Martín, Teatro Maipo i veliki broj nezavisnih kazališta po cijelom gradu. Gradska vlada upravlja s deset muzeja posvećenih raznim temama, od umjetnosti (Muzej lijepih umjestnosti Eduardo Sívori<ref name="BSAS79">{{cite web|publisher=museosivori.org.ar|url=http://www.museosivori.org.ar/|title=Museo de Artes Plásticas Eduardo Sívori|access-date=2010-09-25|archivedate=2010-05-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528144859/http://www.museosivori.org.ar/|deadurl=yes}}</ref>) preko povijesti (Povijesni muzej Buenos Airesa ''Cornelio de Saavedra''), do [[film]]a (Muzej filma ''Pablo Ducros Hicken''<ref name="BSAS81">{{cite web|publisher=museodelcine.gov.ar|url=http://www.museodelcine.gov.ar/|title=Museo del Cine - Pablo Ducrós Hicken|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090422084107/http://www.museodelcine.gov.ar/|deadurl=yes}}</ref>). Također, postoje mnogi muzeji pod državnom upravom (kao muzej Case Rosade) i fundacije (Muzej latinskoameričke umjetnosti u Buenos Airesu, ''MALBA''). Osim mnogih biblioteka pod upravom raznih državnih institucija, kao čuvena Nacionalna Biblioteka, grad upravlja također i sa 26 javnih biblioteka s 300,000 svezaka. Buenos Aires je najveći izdavački centar u zemlji, s najznačajnijim izdavačkim kućama i najtiražnijim dnevnim listovima (''Clarín, La Prensa, La Nación'') i časopisima. Izdavačka industrija jedna je od najkonkurentijih u regiji. U gradu djeluju i stotine knjižara, posebno u Avenijama Mayo, Corrientes, Callao i 9 de Julio. Značajna je tradicija [[karneval]]a koji godišnje okuplja 10,000 ljudi u 103 murge (ulična kazališta, tj. karnevalske grupe) i više od 800,000 posjetitelja. === Jezik === Poznat kao ''Rioplatense Španjolski'', [[španski jezik|španjolski jezik]] iz Buenos Airesa (također i iz drugih gradova kao [[Rosario]] u [[Santa Fe]] i [[Montevideo]], u [[Urugvaj]]u), pod snažnim je utjecajem španjolskih dijalekata iz [[Andaluzija|Andaluzije]] i [[Murcia|Murcie]]. Fonetička studija Laboratorija za osjetilna istraživanja Nacionalnog znanstveno tehničkog istraživačkog savjeta (''Consejo Nacional de Investigaciones Científicas y Técnicas'', CONICET) i Univerziteta u [[Toronto|Torontu]] pokazala je da je prozodija ''portena'' bliža [[Napulj]]skom jeziku iz Italije od bilo kojeg drugog jezika. Ranog 20. veka, Argentina je prihvatila milijune imigranata, među kojima mnoge Talijane, koji su većinom govorili svoje lokalne dijalekte (uglavnom Napuljski, [[Sicilijanski jezik|Sicilijanski]] i [[Genova|Genoveški]]). Njihovo prihvaćanje Španjolskog bilo je postepeno, stvarajući [[pidžin]] talijanskih dijalekata i Španjolskog koji se nazivao ''cocoliche'', čija je upotreba opala oko 1950-ih. Mnogi španjolski imigranti bili su iz [[Galicija, Španjolska|Galicije]], te se Španjolci još uvijek u Argentini nazivaju ''gallegos'' ([[Galisijci]]). [[Galicijski jezik]], kulinarstvo i kultura imali su značajno mjesto u gradu većinu 20. veka. [[Jidiš]] je do 1960-ih bio uobičajen u Buenos Airesu, posebno u četvrtima Balvanera i Villa Crespo. [[Korejski jezik|Korejski]] i [[Kineski jezik]] postali su značajni od 1970-ih. Većina novih imigranata brzo je naučila Španjolski i asimilirala se u život grada. Sleng ''Lunfardo'' formirao se među zatvorenicima, te se s vremenom raširio na sve ''portenose''. Lunfardo koristi riječi talijanskih dijalekata, [[Brazilski portugalski jezik|Brazilskog portugalskog]], afričkih i karipskih jezika, te čak i engleskog, a upotrebljava i komične osobine kao zamjena slogova u riječi (''vesre''). Danas, Lunfardo se najčešće sreće u tekstovima tanga;<ref name="BSAS28">{{cite web|publisher=Economist|url=http://web.ics.purdue.edu/~tango/Articles/2001_Economist.pdf|title=A sense of where you were|access-date=2010-09-25|archive-date=2016-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909015550/http://web.ics.purdue.edu/~tango/Articles/2001_Economist.pdf|url-status=dead}}</ref> sleng mlađih generacija nije ga prihvatio. === Muzika === ''Glavni članak: [[Tango]]''<br /> ''Vidi još: [[Povijest Tanga]]'' [[Datoteka:Miguel Angel Zotto and partner dance tango.jpg|thumb|150px|Plesači tanga]] Buenos Aires, jedno je od najznačajnijih središta [[Latinskoamerička glazba|latinskoameričke glazbe]], te je u svijetu najpoznatiji po [[Tango|tangu]], plesu i glazbi stvorenim u bordelima kvartova Junín y Lavalle i Arrabales. Naglašeno [[Erotizam|erotični]], strastveno-senzualni tango, radi svojih pokreta nije smatran pristojnim plesom dok nije 1920-ih prihvaćen u [[Pariz|pariškom]] visokom društvu, te kasnije i posvuda po svijetu. Tango se sastoji od mnoštva stilova koji su se razvili u različitim regijama i epohama Argentine i [[Urugvaj]]a. Izvodi se u dvočetvrtinskom taktu, s naglaskom na prvom i trećem udarcu, te se većinom pleše otvorenog zagrljaja, gdje se plesač koji vodi s plesačem koji prati spaja na dužini ruku, ili u zatvorenom zagrljaju, gdje se vodeći i prateći spajaju na grudima. Rani tango bio je poznat kao tango criollo, ili jednostavno tango. Danas postoje mnogi plesni stilovi tanga, uključujući Argentinski tango, Urugvajski tango, tango za plesne dvorane (američki i međunarodni stilovi), Finski tango i starinski tangoi. Među najznačajnijim skladateljima i izvođačima tango glazbe ističu se čuveni [[Carlos Gardel]], orkestri Anibal Troilo, Mariano Mores i Osvaldo Pugliese, kao i veliki tekstopisci Enrique Santos Discepolo i Homero Manzi. U drugoj polovici 20. veka pojavili su se novi trendovi u tangu, nazvani ''Nuevo tango'' ili ''Tango nuevo'', koji su tradicioinalni argentinski tango spajali s elementima [[jazz]]a i klasične glazbe. Najznačajniji predstavnik ''Nuevo tanga'' bio je [[Ástor Piazzolla]], koji je u tango uveo nove instrumente, kao [[saksofon]] i [[električna gitara|električnu gitaru]]. Krajem 20. veka novi uzlet tangu je donio spoj s elektronskom glazbom, te su se pojavile nove grupe u Argentini i drugdje u svijetu, kao [[Bajofondo Tango Club]], [[Tanghetto]] i [[Gotan Project]]. Premda proganjan od tadašnjih autoritarnih režima, krajem 1960-ih u Buenos Airesu i drugim gradovima razvio se argentinski [[rock and Roll|rock]] (''Rock Nacional''). Prva okupljališta tadašnjih rock glazbenika bili su lokali "La Cueva" i "La Perla del Once". U gradu se također osjeća utjecaj [[Cumbia|Cumbije]] i [[Cuarteto|Cuarteta]], i [[Cumbia villera|Cumbije villere]], stila proizašlog krajem 20. stoljeća iz najsiromašnijih zona velikog Buenos Airesa. U najnovije doba značajan je razvoj [[reggae]]a, s osnivanjem mnogih grupa i festivala. === Film === ''Glavni članak: [[Argentinska kinematografija]] [[Film]] se u Buenos Airesu prvi put pojavio 1896. Grad je bio središte argentinske filmske industrije tijekom više od 100 godina od kada je 1897. francuski snimatelj Eugene Py snimio pionirski film ''La Bandera Argentina''. Više od 2,000 filmova snimljeno je u Buenos Airesu, od kojih mnogi s imenom grada u naslovu filma, kao: ''He nacido en Buenos Aires'' (1959.), ''Buenas noches, Buenos Aires'' (1964.) i ''Buenos Aires a la vista'' (1950.). Kultura tango glazbe uključena je u mnoge filmove snimljene u gradu, posebno nakon 1930-ih. U mnogim filmovima nastupali su izvođači tanga kao Hugo del Carril, Tita Merello, Carlos Gardel i Edmundo Rivero. === Turizam === [[Datoteka:Tortoni 3 008.jpg|thumb|180px|Čuveni ''Cafe Tortoni'']] [[Datoteka:San Telmo Plaza Dorrego.JPG|thumb|180px|Tango na ''Plaza Dorrego'', u San Telmu]] Prema Svjetskom savjetu za turizam i putovanja (''World Travel & Tourism Council''), turizam je u Buenos Airesu u porastu,<ref name="BSAS30">{{cite web|publisher=World Travel & Tourism Council|url=http://www.wttc.org/eng/Tourism_News/Press_Releases/Press_Releases_2007/WTTC_reveals_strong_growth_for_Argentina_Travel__and_Tourism/|title=WTTC reveals strong growth for Argentina Travel and Tourism|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108132813/http://www.wttc.org/eng/Tourism_News/Press_Releases/Press_Releases_2007/WTTC_reveals_strong_growth_for_Argentina_Travel__and_Tourism/|deadurl=yes}}</ref> te je u pregledu vodećeg turističko-putničkog magazina ''Travel + Leisure'' 2008, izglasan kao druga najpoželjnija svjetska destinacija nakon [[Bangkok]]a u [[Tajland]]u.<ref name="BSAS31">{{cite web|publisher=Travel + Leisure|url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2008/results.cfm?cat=cities|title=Top 10 Cities Overall}}</ref> Također, čitatelji magazina ''Condé Nast Traveler'' smatraju Buenos Aires najboljom turističkom destinacijom u Americi,<ref name="BSAS38">{{cite web|publisher=concierge.com|url=http://www.concierge.com/tools/travelawards/readerschoice/cities|title=Condé Nast Traveler: Readers' Choice Awards}}</ref> dok ga urednici publikacije ''Travel Weekly'' smatraju jednom od najboljih destinacija u Latinskoj Americi.<ref name="BSAS39">{{cite web|publisher=Travel Weekly|url=http://www.travelweekly.co.uk/Articles/2008/07/31/28338/latin-america-five-of-the-best-experiences.html|title=Latin America: five of the best experiences|access-date=2010-09-25|archivedate=2010-05-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100514153834/http://www.travelweekly.co.uk/Articles/2008/07/31/28338/latin-america-five-of-the-best-experiences.html|deadurl=yes}}</ref> Široka ponuda događaja i festivala međunarodnog renomea, čine Buenos Aires gradom kulturnog turizma. Turistička ekspanzija omogućila je u gradu intenzivnu aktivnost u izvozu usluga, stvaranju novih radnih mjesta, ekspanziju [[hotel]]ske i [[Gastronomija|gastronomske]] industrije i drugih djelatnosti vezanih uz turizam. U skladu s time, novi Međunarodni Tango festival i Turistički sajam Latinske Amerike, dio su tog uzleta. Prema statistikama ureda za turizam Buenos Airesa (''Ente Turismo de la Ciudad de Buenos Aires''), juna-lipnja 2008, najveći broj inozemnih posjetitelja bio je iz susjednih zemalja, dok su Europljani bili na drugom mjestu. Brojni su i domaći gosti, najčešće iz središnjih provincija.<ref name="BSAS40">{{cite web|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/produccion/promocion_inversiones/industrias_estrategicas/turismo.php|title=Turismo - ATRACTIVA BUENOS AIRES|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090209061722/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/produccion/promocion_inversiones/industrias_estrategicas/turismo.php|deadurl=yes}}</ref> Grad raspolaže s preko 200 hotela, s jednom do pet zvjezdica, s ukupno 36,000 ležajeva. 57 hotela smješteno je u centru grada, u blizini najznačajnijih znamentitosti. Također, u gradu je registrirano oko 300 [[hostel]]a, ''[[bed & breakfast]]s'' i drugih ne-hotelskih smještaja. Neki od hotela ističu se povijesno i arhitektonski, kao bivši ''Chacabuco Mansion'', koji je bio smješten u palači ''Drabble'', izgrađenoj 1893. u akademskom stilu, ''Hotel Chile'', jedan od najboljih primjera Art Nouveau u Buenos Airesu, izgrađen 1907. prema projektu arhitekta Louisa Duboisa, i također ''Hotel Castelar'' (bivši ''Hotel Excelsior''), otvoren 1928. U skladu sa statistikom Turističkog ureda Buenos Airesa (''Ente Turismo''), baziranom na međunarodnom istraživanju turizma (''ETI, Encuesta Internacional de Turismo''), godišnji broj stranih posjetitelja 2007. je premašio 2,300,000,<ref name="BSAS41">{{cite web|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/produccion/promocion_inversiones/ingles/industrias_estrategicas/turismo.php|title=Tourism - ATTRACTIVE BUENOS AIRES|access-date=2010-09-25|archivedate=2011-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110813085409/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/produccion/promocion_inversiones/ingles/industrias_estrategicas/turismo.php|deadurl=yes}}</ref> tj, 9% više u odnosu na 2006, dok je prihod od turizma 2007. bio preko 2 milijarde [[Američki dolar|američkih dolara]], više od 15% više nego prethodne godine. Procjenjuje se da turizam u Buenos Airesu za period 2004. - 2008. bilježi rast od 57.9%, a prihod od turizma 81.5%.<ref name="BSAS41"/> Tijekom 2007, u gradu je održano 458 nacionalnih i međunarodnih kongresa i konvencija, i 151 izložba.<ref name="BSAS42">{{cite web|publisher=Buenos Aires Buen Día !!!|url=http://www.buenosairesbuendia.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=200&Itemid=50|title=Buenos Aires y el turismo extanjero|access-date=2010-09-25|archivedate=2008-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080603190310/http://www.buenosairesbuendia.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=200&Itemid=50|deadurl=yes}}</ref> Osim najznačajnih znamenitosti, u Buenos Airesu turističku vrijednost imaju i kavane povijesnog značaja, posebno ''Café Tortoni'' i ''36 Billares'' u aveniji ''Corrientes'', i povijesne četvrti, kao San Telmo, gdje se na Plaza Dorrego nedjeljom održavaju sajmovi antikviteta, zajedno s predstavama tanga. Čuvena je i knjižara ''El Ateneo'', koja nakon što se preselila sa svoje originalne lokacije u centru grada danas djeluje u nekadašnjem kazalištu u aveniji Santa Fé. === Sport === [[Datoteka:Boca juniors and sao paulo - recopa sudamericana of 2006 - 01.jpg|thumb|left|thumb|180px|Stadion ''Alberto J. Armando'' (''La Bombonera'') tima Boca Juniors]] Premda su argentinci uspješni u raznim sportovima, [[fudbal|nogomet]] je apsolutno dominantan. U Buenos Airesu djeluju 24 profesionalna nogometna tima, od kojih su mnogi [[Primera Division Argentina|prvoligaši]]. Najznačajniji su veliki rivali [[Boca Juniors]] i [[Club Atlético River Plate|River Plate]], dok su ostali važniji timovi San Lorenzo de Almagro, Vélez Sársfield, Argentinos Juniors i Huracán. U Buenos Airesu 1951. održane su prve [[Pan Američke Igre]], [[Svjetska prvenstva u košarci|Svjetsko prvenstvo u košarci]] [[Svjetsko prvenstvo u košarci - Argentina 1950.|1950.]] i [[Svjetsko prvenstvo u košarci - Argentina 1990.|1990.]], Svjetsko prvenstvo u odbojci 2002, i finale [[FIFA Svjetsko prvenstvo|Svjetskog prvenstva u nogometu]] [[Svjetsko prvenstvo u nogometu - Argentina 1978.|1978.]] U četvrti Villa Riachuelo, krajnjem jugu gradskog područja, nalazi se automobilistička staza ''Autódromo Juan y Oscar Alfredo Gálvez'', gdje je od 1953. do 1998. održano 20 [[Velika nagrada Argentine|Velikih nagrada Argentine]], u sklopu svjetskog prvenstva [[Formula 1|Formule 1]]. 2009. (tada prvi put održanog izvan Afrike) i 2010, u Buenos Airesu je bio start i cilj [[Reli Dakar|Relija Dakar]]. Niz uspješnih tenisača ([[Guillermo Vilas]], [[Jose Luis Clerc]], [[Guillermo Coria]], [[Gaston Gaudio]], [[David Nalbandian]]) i teniski [[ATP]] turnir (''Abierto de Buenos Aires''), koji se u Buenos Airesu održava od 1968, [[tenis]] čine jednim od popularnijih sportova. U Argentini vrlo su popularni [[konjički sportovi]]: konjske utrke na hipodromu ''Argentino de Palermo'', [[polo]] na ''[[Campo Argentino de Polo]]'', i pato, kombinacija pola i košarke koji je proglašen 1953. nacionalnim sportom. Ostali popularni sportovi su [[golf]], [[košarka]], [[rugby]] i [[hokej na travi]]. == Ekonomija == {| style="width: 20em; font-size: 85%; text-align: center;" class="infobox" |- [[Datoteka:Le Parc FA.jpg]] !align="center" bgcolor="lightblue" colspan="3"|Izgradnja u Buenos Airesu |- ! style="background:#e9e9e9;" | '''Godina''' ! style="background:#e9e9e9;" | '''Građevinske dozvole<br />(m²)''' ! style="background:#e9e9e9;" | Postotak stabmene izgradnje |- | style="background:#f0f0f0;" | 1994 | style="background:#f0f0f0;" align=right|2,228,085 | style="background:#f0f0f0;" align=right|70.8 |- | 1995 |align=right|1,157,746 |align=right|57.3 |- | style="background:#f0f0f0;" | 1996 | style="background:#f0f0f0;" align=right|1,266,305 | style="background:#f0f0f0;" align=right|66.5 |- | 1997 |align=right|2,154,130 |align=right|65.0 |- | style="background:#f0f0f0;" | 1998 | style="background:#f0f0f0;" align=right|2,236,126 | style="background:#f0f0f0;" align=right|66.7 |- | 1999 | align=right|1,736,821 | align=right|69.0 |- |style="background:#f0f0f0;"| 2000 |style="background:#f0f0f0;" align=right|1,636,295 |style="background:#f0f0f0;" align=right|72.2 |- | 2001 | align=right|1,027,069 | align=right|59.2 |- |style="background:#f0f0f0;"| 2002 |style="background:#f0f0f0;" align=right|297,867 |style="background:#f0f0f0;" align=right|71.8 |- | 2003 | align=right|1,284,977 | align=right|86.8 |- |style="background:#f0f0f0;"| 2004 |style="background:#f0f0f0;" align=right|1,382,557 |style="background:#f0f0f0;" align=right|84.3 |- | 2005 | align=right|2,160,872 | align=right|83.1 |- |style="background:#f0f0f0;"| 2006 |style="background:#f0f0f0;" align=right|3,103,450 |style="background:#f0f0f0;" align=right|86.0 |- | 2007 | align=right|3,088,901 | align=right|80.1 |- |colspan=3 style="background:#e9e9e9;" align=center|<small>¹''Izvor: Gradske statistike''<ref name=ba>{{Cite web |title=City of Buenos Aires Statistical Annual (2008) |url=http://buenosaires.gov.ar/areas/hacienda/sis_estadistico/buscador.php?tipopubli=4&subtipopubli=&titulo=&anio=2008&mes= |access-date=2010-09-25 |archivedate=2009-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090919193252/http://buenosaires.gov.ar/areas/hacienda/sis_estadistico/buscador.php?tipopubli=4&subtipopubli=&titulo=&anio=2008&mes= |deadurl=yes }}</ref></small> |} Buenos Aires je financijsko, industrijsko, trgovačko i kulturno središte [[Argentina|Argentine]]. [[Luka]] Buenos Airesa jedna je od najprometnijih u Južnoj Americi; plovne rijeke od Rio de la Plate povezuju luku sa sjeveroistokom Argentine, [[Brazil]]om, [[Urugvaj]]om, i [[Paragvaj]]om, što ju čini distibucijskim središtem za veliko područje jugoistočne regije [[Južna Amerika|kontinenta]]. Ekonomija u samome gradu, prema ''Gross Geographic Product'' (prilagođeno na kupovnu moć) iznosila je 84.7 milijardi [[Američki dolar|američkih dolara]] (28,200 po glavi stanovnika) 2006,<ref name="BSAS23">;{{cite web|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/hacienda/sis_estadistico/anuario_2006/tomo1/09.pdf|title=Capítulo 9, Economía|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325001525/http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/hacienda/sis_estadistico/anuario_2006/tomo1/09.pdf|deadurl=yes}}</ref> što je skoro četvrtina ukupne argentinske ekonomije.<ref name="BSAS24">{{cite web|publisher=Ministerio de Economía y Finanzas Públicas|url=http://www.mecon.gov.ar/secpro/dir_cn/documentos/producto_bruto_geografico.xls|title=Distribución del Valor Agregado Bruto por jurisdicción y actividad económica Conciliación entre el PIB y la suma de los PGB Año 1993 - en miles de pesos a precios corrientes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050407141703/http://www.mecon.gov.ar/secpro/dir_cn/documentos/producto_bruto_geografico.xls|archivedate=2005-04-07|access-date=2010-09-25|deadurl=yes}}</ref> Metropolitanski Buenos Aires, tvori 13. najveću ekonomiju među svjetskim gradovima.<ref name="BSAS25">{{cite web|publisher=City Mayors|url=http://www.citymayors.com/statistics/richest-cities-2005.html|title=The 150 richest cities in the world by GDP in 2005}}</ref> [[Indeks ljudskog razvoja|Ljudski razvojni indeks]] Buenos Airesa od 0.923 1998, jednako je visok prema međunarodnim standardima.<ref name="BSAS26">{{cite web|publisher=desarrollohumano.org.ar|url=http://www.desarrollohumano.org.ar/IDHArgentina/98_nac/98_nac.html|title=INFORME ARGENTINO SOBRE DESARROLLO HUMANO 1998|access-date=2010-09-25|archive-date=2007-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20071009140109/http://www.desarrollohumano.org.ar/IDHArgentina/98_nac/98_nac.html|dead-url=}}</ref> [[Datoteka:Villa adelina ORBIS.jpg|thumb|180px|Tvornica ''ORBIS'', u Villa Adelina, Provincija Buenos Aires]] Uslužni sektor je vrlo razvijen, s 76% udjela u gradu (prema 59% za cijelu Argentinu).<ref name=city/> [[Reklama|Reklamna industrija]] igra važnu ulogu u izvozu usluga na domaćem tržištu i u inozemstvu. Međutim, najveći su sektori: financijski, poslovni i tržište nekretnina s udjelom u gradskoj ekonomiji od 31%. Financije su u Buenos Airesu posebno važne za argentinski bankarski sustav, s procijenjenom skoro polovicom nacionalnih bankovnih depozita i kredita.<ref name=city/> Proizvodnja je međutim još vrlo značajna (16%), i koncentrirana većinom na jugu, te joj pogoduju visoka lokalna kupovna moć i obilje kvalificiranih radnika, kao i suradnja s vrlo razvijenom poljoprivredom i industrijom nedaleko samoga grada. Građevinarstvo je povijesno među najznačajnijim indikatorima stanja nacionalne ekonomije (''Vidi tablicu gore''), te je od 2006, izdano građevinskih dozvola za oko 3 milijuna m² godišnje.<ref name=city/> Zapadno od Buenos Airesa je ''Pampa Húmeda'' ("vlažna Pampa"), najplodnija poljoprivredna regija Argentine gdje se uzgajaju [[pšenica]], [[soja]] i [[kukuruz]], za razliku od suhe južne Pampe poznate po [[Domaće govedo|govedarstvu]] i od nedavno po proizvodnji cijenjenih [[Vino|vina]]. Meso, mlječni proizvodi, žito, [[duhan]], [[vuna]] i koža prerađuju se ili proizvode u metropolitanskom području. Ostale su vodeće proizvodne aktivnosti automobilska industrija, naftne rafinerije, metaloprerađivačka, strojarska, tekstilna, kemijska industrija, te industrije odjeće i napitaka. Gradski budžet, na prijedlog gradonačelnika Macrija 2009, uključuje 4.4 milijardi američkih dolara u prihodima i 4.6 milijardi u rashodima.<ref name="BSAS50">{{cite web|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/hacienda/presupuesto2009/?menu_id=30948|title=Presupuesto 2009}}</ref> Grad se oslanja na lokalni dohodak i poreze na kapitalnu dobit za 61% prihoda, dok savezna podjela dohotka doprinosi 11%, porezi na vlasništvo 9% i na vozila 6%. Ostali prihodi uključuju korisničke honorare, globe i pristojbe igara na sreću. Grad odvaja 26% budžeta na obrazovanje, 22% na zdravstvo, 17% za javne službe i infrastrukturu, 16% za socijalne službe i kulturu, 12% za upravne troškove i 4% za provođenje zakona. Buenos Aires održava nisku stopu zaduženosti, te servisiranje duga zahtjeva manje od 3% budžeta.<ref name="BSAS27">{{cite web|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/hacienda/pdf/2_mensaje_proy_2009.pdf |title=Mensaje dell Proyecto de Presupuesto General 2009}}</ref> == Demografija == ''Vidi još: [[Demografija Argentine]]'' === Popis stanovništva === [[Datoteka:Population of Buenos Aires 1740-2010.png|thumb|180px|Rast stanovništva od 1740.]] Prema popisu stanovništva iz 2001, u gradu i 31 susjednom okrugu živjelo je 12,129,819 stanovnika, što znači da svaki treći Argentinac živi u metropolitanskom Buenos Airesu.<ref name="BSAS5">{{cite web|publisher=INDEC|url=http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/p020201.xls|title=Población total por sexo, razón de masculinidad y densidad de población, según provincia. Total del país. Año 2001|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-11-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091113154311/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/p020201.xls|deadurl=yes}}</ref> Gustoća stanovništva u Buenos Airesu je 13,680 stanovnika na kvadratni kilometar, ali samo 2,400 na km² u predgrađima. Rasna podjela grada je 88.9% [[Bijela rasa|bijelaca]], 7% [[Mestici|mestika]], 2.1% [[azijati|azijaca]] i 2% [[Afro Argentinci|crnaca]]. Stanovništvo Buenos Airesa je, radi niske stope nataliteta i spore migracije prema predgrađima, od 1947. oko 3 milijuna. Okolni distrikti međutim, od tada su se povećali više nego peterostruko (na oko 10 milijuna stanovnika).<ref name="BSAS5"/> Popis 2001, prikazao je relativno stariju populaciju: s 17% stanovnika ispod 15 godina starosti, i 22% iznad 60 godina, stanovništvo Buenos Airesa ima dobnu strukturu sličnu mnogim [[evropa|europskim]] gradovima, te je starije je u odnosu na Argentince u cjelini (od koji je 28% ispod 15 godina i 14% iznad 60).<ref name="BSAS6">{{cite web|publisher=INDEC|url=http://www.indec.gov.ar/webcenso/index.asp|title=INDEC Censo 2001|access-date=2010-09-25|archivedate=2010-11-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113144456/http://www.indec.gov.ar/webcenso/index.asp|deadurl=yes}}</ref> Dvije trećine gradskih stanovnika živi u stambenim zgradama i 30% u obiteljskim kućama, dok 4% živi u neprikladnim stambenim prostorima. Prema podacima o prihodima, 2007. 8.4% gradskog stanovništa živjelo je ispod stope siromaštva, ili 20.6% uključujući i metropolitansko područje. Međutim, procjene iz 2009. prikazuju da u metropolitanskom Buenos Airesu preko 4 milijuna ljudi živi u siromaštvu.<ref name="BSAS7">{{cite web|publisher=MercoPress.|url=http://en.mercopress.com/2009/06/19/four-million-live-in-poverty-in-metropolitan-buenos-aires|title=Four million live in poverty in metropolitan Buenos Aires}}</ref> 1.2 milijuna zaposlenih gradskih stanovnika 2001.<ref name="BSAS51">{{cite web|publisher=Buenos Aires Herald|url=http://www.buenosairesherald.com/PrintedEdition/View/7075|title=The squandered stimulus}}</ref> bilo je većinom zaposleno u sektoru usluga, posebno u socijalnim službama (25%), trgovini i turizmu (20%) i poslovnim i financijskim uslugama (17%), dok sektor proizvodnje zapošljava 10%. Unatoč ulozi glavnog grada Argentine, javna uprava zapošljava samo 6% zaposlenih. === Porijeklo === ''Vidi još: [[Imigracija u Argentini]]'' [[Datoteka:Hotel Inmigrantes Buenos Aires.jpg|thumb|180px|Bivši hotel za imigrante u luci Buenos Airesa (''Hotel de los Inmigrantes''), danas muzej imigracije]] [[Datoteka:Non-native population in Argentina.png|thumb|180px|Udio alohtone populacije u Argentini, u godinama popisa stanovništva]] [[Datoteka:Facade BA Metropolitan Church.jpg|thumb|180px|Metropolitanska katedrala]] Većina ''portenosa'' ima europsko porijeklo, s [[Italija|talijanskim]] i [[španija|španjolskim]] porijeklom kao najčešćim iz [[Talijanske regije|regija]] [[Kalabrija|Kalabrije]], [[Ligurija|Ligurije]], [[Pijemont]]a, [[Lombardija|Lombardije]] i grada [[Napulj]]a, te [[Španjolske autonomne zajednice|španjolskih regija]] [[Galicija, Španjolska|Galicije]], [[Asturija|Asturije]], i [[Baskija (autonomna zajednica)|Baskije]]. Druga europska porijekla uključuju [[Nemačka|nemačko]],<ref name="BSAS13">{{cite web|publisher=Dickinson College|url=http://www.dickinson.edu/departments/amos/mosaic01pat/projectsGermansKorell.html|title=German Immigration in Argentina|access-date=2010-09-25|archivedate=2008-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081203152038/http://www.dickinson.edu/departments/amos/mosaic01pat/projectsGermansKorell.html|deadurl=yes}}</ref> [[Grčka|grčko]], [[Irska|irsko]], [[portugal]]sko, [[Francuska|francusko]], [[Hrvatska|hrvatsko]],<ref name="BSAS12">{{cite web|publisher=casahistoria.net|url=http://www.casahistoria.net/easteurope.htm|title=A different kind of multinational: Immigrants to Argentina from Eastern Europe}}</ref> [[Engleska|englesko]] i [[Wales|velško]]. 1990-ih bio je manji val imigracije iz [[Rumunija|Rumunjske]]<ref name="BSAS12"/> i [[Ukrajina|Ukrajine]].<ref name="BSAS12"/> Postoji [[Kreoli|Kreolska]] manjina koja datira iz španjolskih kolonijalnih vremena. Populacija Kreola i španjolsko-domorodačkih [[Mestici|Mestika]], porasla je od druge polovice 20. veka većinom kao posljedica imigracija iz [[Bolivija|Bolivije]], [[Peru]]a i [[Paragvaj]]a. Utjecajne [[Sirija|Sirijsko]]-[[Libanon]]ske i [[Jermenija|Armenske]] zajednice imaju istaknuto mjesto u trgovačkom i javnom životu od početka 20. veka. [[Jevreji|Jevrejska]] zajednica u Velikom Buenos Airesu broji oko 250,000, te je najveća u [[Latinska Amerika|Latinskoj Americi]]. Većinom su sjeverno i istočno europskog Aškenazi porijekla, uglavnom [[Rusi|Ruski]], Njemački i Poljski Jevreji, s znatnim [[Sefardi|Sefardskim]] manjinama, većinom Sirijskih jevreja.<ref name="BSAS14">{{cite web|publisher=by Rebecca Weiner|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Argentina.html|title=The Virtual Jewish History Tour Argentina}}</ref> Prva veća [[Azija|azijska]] zajednica u Buenos Airesu bila je [[Japan]]ska, većinom s [[Okinava|Okinawe]]. Tradicionalno, Japanci-Argentinci bili su poznati kao uzgajivači [[Cvijet|cvijeća]]; dok je u samome gradu postojao japanski kvazi-monopol na kemijsko čišćenje. Kasnije generacije proširile su aktivnosti na sva polja ekonomskih djelatnosti. Počevši od 1970-ih, postojao je znatan dolazak imigracije iz [[Narodna Republika Kina|Kine]] i [[Koreja|Koreje]], s potonjima poznatim većinom po malim obiteljskim supermarketima. ==== Britanski i Američki iseljenici ==== Od 2004. u porastu je broj [[sjedinjene Američke Države|američkih]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanskih]] državljana koji se iseljavaju u Buenos Aires, vjerojatno radi nižih troškova života, s mnogima koji su započeli poslovne aktivnosti.<ref name="BSAS15">{{cite web|publisher=Smithsonian.com|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/Hola-Buenos-Aires.html|title=Buenos Aires: a City's Power and Promise|access-date=2010-09-25|archivedate=2010-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100426160233/http://www.smithsonianmag.com/travel/Hola-Buenos-Aires.html|deadurl=yes}}</ref> === Religija === Većina stanovnika je [[Katolička crkva|Rimokatoličke]] vjeroispovjesti, premda je više istraživanja kroz prošla desetljeća izazvalo predodžbu da je manje od 20% aktivnih.<ref name="BSAS16">{{cite web|publisher=Clarín|url=http://www.clarin.com/diario/2008/08/27/um/encuesta1.pdf|title=PRIMERA ENCUESTA SOBRE CREENCIAS Y ACTITUDES RELIGIOSAS EN ARGENTINA}}</ref> Buenos Aires je sjedište Rimokatoličkog [[Metropolit]]a (katolički ''primat'' Argentine), trenutno kardinal Jorge Bergoglio. Postoje i [[Protestantizam|protestantske]], [[Pravoslavlje|pravoslavne]], [[Judaizam|židovske]] i [[Islam|muslimanske]] manjine. == Uprava == === Struktura vlasti === [[Datoteka:Jefatura de Gobierno-Buenos Aires.jpg|thumb|180px|Sjedište gradske vlasti (''Jefatura de Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires'')]] Izvšna vlast [[grad]]a je Šef vlade (''"Jefe de Gobierno"''), biran na direktnim izborima na četverogodišnji mandat, koji predsjeda 60-članoj legislaturi. Svaki član legislature biran je na mandat u trajanju od četiri godine; polovica legislature obnavlja se svake dvije godine. Izbori koriste [[D'Hondtov sistem|D'Hondtov sustav]] proporcionalnog predstavništva. Sudska vlast sastoji se od Vrhovnog suda pravde (''Tribunal Superior de Justicia''),<ref name="BSAS53">{{cite web|publisher=TSJ|url=http://www.tsjbaires.gov.ar/tsj/index.asp|title=Tribunal Superior de Justicia}}</ref> Sudskog savjeta (''Consejo de la Magistratura''),<ref name="BSAS54">{{cite web|publisher=CMCABA|url=http://cmcaba.jusbaires.gov.ar/|title=Consejo de la Magistratura|access-date=2010-09-25|archivedate=2008-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081015001638/http://cmcaba.jusbaires.gov.ar/|deadurl=yes}}</ref> Javnog ministarstva i drugih gradskih sudova. [[Pravo|Pravno]] gledano, grad uživa manju autonomiju od [[Pokrajina|provincija]]. Nacionalno sudstvo određuje autonomiju gradskog sudstva u skladu s [[Običajno pravo|običajnim pravom]], dok nacionalna izvršna vlast kontrolira gradsku [[policija]]. Počevši od 2007, grad se upustio u novu shemu decentralizacije, s kreiranjem novih općina (''comunas'') kojima upravlja sedmeročlana izabrana komisija. === Nacionalno predstavništvo === Buenos Aires u argentinskom senatu zastupaju tri senatora (prosinca 2007: María Eugenia Estenssoro, Samuel Cabanchik i Daniel Filmus<ref name="BSAS4">{{cite web|publisher=Honorable Senado de la Nación Argentina|url=http://www.senado.gov.ar/web/senadores/senadores.php|title=Senadores}}</ref>). Građani Buenos Airesa također biraju 25 nacionalnih zastupnika u argentinski zastupnički dom. == Obrazovanje == [[Datoteka:Delantales blancos 2.jpg|thumb|180px|Općeprisutne bijele odore učenika u državnim školama nacionalni su simbol obrazovanja]] ''Vidi još: [[Obrazovanje u Argentini]]'' === Osnovno obrazovanje === Osnovno obrazovanje sadrži prva dva kruga Temeljnog generalnog obrazovanja (''Educación General Básica'' EGB), razrede 1-6. Radi sistema koji je bio na snazi do 1995, (7 godina osnovne škole plus 5 ili 6 srednje škole), osnovne škole nudile su razrede 1-7. Premda se većina škola već adaptirala u sustav s 8. i 9. razredom, druge su odabrale ukinuti 7. razred, prisiljavajući učenike da treći krug dovrše u drugoj instituciji. === Srednje obrazovanje === Srednje obrazovanje u Argentini naziva se ''Polimodal'' ("polymodal", znači da postoji više načina ili oblika), jer učenicima omogućava da odaberu svoju orijentaciju. ''Polimodal'' još nije obavezna ali je dovršenje neophodno za upis u koledže u cijeloj zemlji. ''Polimodal'' je uobičajeno trogodišnja škola, premda neke škole imaju i četvrtu godinu. Suprotno promjenama u osnovnim školama, većina je srednjih škola u Argentini sadržila 8. i 9 . razrede, plus ''Polimodal'' (stara srednja), ali tada je započela promjena s prihvaćanjem također i učenika 7. razreda, omogućivši im na taj način da zadrže iste razredne kolege tijekom cijelog trećeg kruga EGB. [[Datoteka:Facultad de Derecho - Hall central - UBA.jpg|thumb|180px|Glavni hol pravnog fakulteta na univerzitetu u Buenos Airesu]] Prosinca 2006, zastupnički dom Argentinskog kongresa izglasao je novi zakon o nacionalnom obrazovanju obnovivši stari sustav osnovne i srednje škole, učinivši srednje obrazovanje obaveznim, što je prinudno obrazovanje produžilo na 13 godina. Vlada se obavezala primjeniti zakon postepeno, počevši od 2007.<ref name="BSAS29">{{cite web|publisher=Clarín|url=http://www.clarin.com/diario/2006/12/14/um/m-01327811.htm|title=Diputados sancionó la nueva Ley de Educación|access-date=2010-09-25|archive-date=2009-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090906014337/http://www.clarin.com/diario/2006/12/14/um/m-01327811.htm|dead-url=yes}}</ref> === Koledži === Postoje mnogi državni, poreznim sustavom financirani univerziteti u Argentini, kao i privatni univerziteti. [[Univezitet u Buenos Airesu]],<ref name="BSAS55">{{cite web|publisher=UBA|url=http://www.uba.ar/homepage.php|title=Univesidad de Buenos Aires|access-date=2010-09-25|archivedate=2019-03-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190319150358/http://www.uba.ar/homepage.php|deadurl=yes}}</ref> jedna je od vrhunskih obrazovnih institucija u Južnoj Americi, te je do sada stvorio pet [[Nobelova nagrada|Nobelovih nagrada]] i omogućio besplatno obrazovanje za studente iz cijeloga svijeta. Također, Buenos Aires je istaknuti centar za [[Psihoanaliza|psihoanalizu]], posebno [[Jacques Lacan|Lacanove]] škole. ===Istaknuti građani Buenos Airesa=== :''Vidi još: [[Popis Argentinaca]]'' '''Poznati Argentinci rođeni u Buenos Airesu''' *[[Papa Franjo]] - papa Katoličke crkve *[[Norma Aleandro]] - glumica *[[Martha Argerich]] - pijanistkinja *[[Daniel Barenboim]] - pijanist i dirigent *[[Manuel Belgrano]] - političar i vojskovođa *[[Jorge Luis Borges]] - poznati književnik *[[Alberto Ginastera]] - kompozitor *[[Ricardo Güiraldes]] - književnik *[[Juan María Gutiérrez]] - državnik i pjesnik *[[Helenio Herrera]] - fudbaler i fudbalski trener *[[Bernardo Alberto Houssay]] - fiziolog *[[Carlos Saavedra Lamas]] - ekonomist, pravnik i državnik *[[Vicente López y Planes]] - pjesnik i političar *[[Benito Quinquela Martín]] - slikar *[[Francisco Moreno]] - istraživač *[[Victoria Ocampo]] - književnica *[[Adolfo Pérez Esquivel]] - politički aktivist *[[Gustavo Santaolalla]] - kompozitor *[[Lalo Schifrin]] - pijanist i kompozitor *[[Guillermo Vilas]] - teniser *[[Sergio Aguero]]- nogometaš *[[Gabriela Sabatini]] - teniser *[[Maxima od Nizozemske]] - kraljica Nizozemska '''Strani državljani koji su živjeli u Buenos Airesu''' *[[Lucecita Benítez]] - portorikanska pjevačica *[[Rosa Chacel]] - španska književnica *[[Francis Ford Coppola]] - američki filmski reditelj *[[Rubén Darío]] - nikaragvanski pjesnik *[[Marcel Duchamp]] - francuski umjetnik *[[Robert Duvall]] - američki glumac i reditelj *[[Federico García Lorca]] - španjolski pjesnik *[[Witold Gombrowicz]] - poljski književnik *[[René Goscinny]] - francuski strip autor *[[Viggo Mortensen]] - dansko-američki glumac *[[Pablo Neruda]] - čileanski pjesnik *[[Eugene O'Neill]] - američki dramatičar *[[Aristoteles Onassis]] - grčki brodovlasnik *[[José Ortega y Gasset]] - španski filozof *[[Pio XII.]] - kao vatikanski diplomat *[[Hugo Pratt]] - talijanski strip autor *[[Antoine de Saint-Exupéry]] - francuski književnik *[[Oskar Schindler]] - njemački humanitarac *[[Hermenegildo Sábat]] - urugvajski karikaturist *[[Fritz Thyssen]] - njemački industrijalac == Transport == [[Datoteka:Buenos Aires - Subte - Emilio Mitre 1.jpg|thumb|180px|Metro u Buenos Airesu (''Subte'')]] [[Datoteka:Colectivo de buenos aires.JPG|thumb|180px|Gradski autobus (''Collectivo'')]] [[Datoteka:Buenos Aires - Retiro - Retiro Mitre 2.jpg|thumb|180px|Željeznička stanica ''Retiro'']] [[Datoteka:Avenida General Paz entre Cabildo y Panamericana.jpg|thumb|180px|''Avenida General Paz'']] [[Datoteka:199 - Buenos Aires - Aéroport international Ezeiza - Janvier 2010.jpg|thumb|zračna luka ''Ministro Pistarini'' (''Ezeiza'')]] Javni prijevoz u Buenos Airesu temelji se na [[Autobus]]ima, [[metro]]u i [[tramvaj]]u. Autobus je najrašireniji i nakorišteniji oblik javnog transporta, te u gradu djeluje oko 140 linija (''Colectivos''),<ref name="BSAS56">{{cite web|publisher=xcolectivo.com.ar|url=http://www.xcolectivo.com.ar/colectivo/|title=Líneas de Colectivos de Capital Federal y Gran Buenos Aires}}</ref> kojima upravljaju zasebne privatne kompanije. 2009. je uvedena elektronička naplata karata. Na ulicama također, u svako doba vozi 40,000 crno-žutih [[taksi]]ja.<ref name="BSAS57">{{cite web|publisher=buenosaires-argentina.com|url=http://www.buenosaires-argentina.com/transportation/taxis.html|title=Buenos Aires Taxis|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090620034200/http://www.buenosaires-argentina.com/transportation/taxis.html|deadurl=yes}}</ref> Metro u Buenos Airesu, lokalno poznat kao ''subte'' (od špa. ''"subterráneo"'' - podzemni), otvoren je 1913, te je najstarija podzemna željeznica na [[južna hemisfera|južnoj polutci]] i u hispanofonskim zemljama. Sustav ima šest linija, označenih slovima od A do E i H, s 74 stanica i više od 50 kilometara [[Željeznička pruga|pruge]].<ref name="BSAS58">{{cite web|publisher=Subte|url=http://www.subte.com.ar/mapas/subte.asp|title=Mapa subte|access-date=2010-09-25|archive-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407234925/http://www.subte.com.ar/mapas/subte.asp|dead-url=yes}}</ref> Dnevni promet je oko 1.7 milijuna putnika.<ref name="BSAS59">{{cite web|publisher=villaurquizacrece.com|url=http://villaurquizacrece.com/component/k2/itemlist/tag/Subte|title=Subte Record Transporta 1.7 millones de Personas a Dia}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> U tijeku je program produženja aktualnih linija i izgradnje nove linije na ruti sjever-jug, što će ukupnu dužinu tračnica povećati na 89&nbsp;km.<ref name="BSAS44">{{cite web|publisher=La Foret|url=http://www.f.com.ar/more.html|title=Transportation|access-date=2010-09-25|archivedate=2011-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717174729/http://www.f.com.ar/more.html|deadurl=yes}}</ref> Buenos Aires je imao vrlo veliku mrežu tramvajskih linija s 857&nbsp;km tračnica, koja je demontirana 1960-ih radi preorjentiranja na autobuse. Ponovo je uveden u promet 1987, te je trenutno je u tijeku proces proširenja linija. 2008, uvedena je linija u Puerto Madero, koja će biti produžena do ''Estación Buenos Aires'' u četvrti Barracas. [[Željeznica]] se sastoji od linija ''Sarmiento, Miter, Belgrano Norte, Belgrano Sur, Roca, San Martín'' i ''Urquiza'', s ukupno četiri željeznička terminala: ''Retiro'' (FCGSM, FCGBM i FCGMB), ''Constitución'' (FCGR), ''Once'' (FCDFS) i ''Federico Lacroze'' (FCGU). Željeznicu svakodnevno koristi više od 1.3 miliona putnika iz provincije zaposlenih u Buenos Airesu. Na željezničkim stanicama također postoji i veza s metroom, što omogućava brži protok putnika u sve zone Buenos Airesa. U planu je i izgradnja [[Vlak velikih brzina|brze željeznice]] između Buenos Airesa, [[Rosario|Rosaria]] i [[Cordoba (Argentina)|Cordobe]], s brzinama do 320&nbsp;km/h.<ref name="BSAS35">{{cite web|publisher=Railway Gazette|url=http://www.railwaygazette.com/news_view/article/2007/08/7661/argentina_sets_a_new_course.html|title=Argentina sets a new course|access-date=2010-09-25|archive-date=2007-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071023213711/http://www.railwaygazette.com/news_view/article/2007/08/7661/argentina_sets_a_new_course.html|dead-url=}}</ref> Projekt je trenutno u stanju mirovanja radi financijske krize, ali u francuskom [[Alstom]]u, jednom od glavnih izvođača, izražavaju optimizam u vezi ostvarivanja projekta u budućnosti.<ref name="BSAS60">{{cite web|publisher=Railway Gazette|url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view//pointers-february-2009.html|title=Pointers February 2009|access-date=2010-09-25|archive-date=2023-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006202644/https://www.railwaygazette.com/news/single-view/view//pointers-february-2009.html}}</ref> Glavni terminal međugradskih autobusa nalazi se pokraj željezničke stanice ''Retiro'', s polascima za sve krajeve Argentine i susjedne zemlje. Grad ima četiri prilaza [[Autoput|Autocestama]], autocestom Buenos Aires - La Plata, Ricchieri, istočni prilaz i sjeverni prilaz. 1930-ih i 1940-ih izgrađena je, i 1996. modernizirana, kružna autocesta ''Avenida General Paz'', koja prati granice grada na zapadu i jugu. Autoceste s naplatom otvorene kasnih 1970-ih omogućavaju brzi prilaz gradu, te ih dnevno koristi preko milijun vozila.<ref name="BSAS33">{{cite web|publisher=Ministerio de Economía y Finanzas Públicas|url=http://www.mecon.gov.ar/download/infoeco/actividad_ied.xls#'1.10|title=Estadísticas de Servicios Públicos 2004=100|access-date=2010-09-25|archivedate=2014-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140410031557/http://www.mecon.gov.ar/download/infoeco/actividad_ied.xls#'1.10|deadurl=yes}}</ref> U Buenos Airesu je registrirano preko 1.8 milijuna vozila, što je skoro petina svih vozila u Argentini.<ref name="BSAS32">{{cite web|publisher=DNRPA|url=http://www.dnrpa.gov.ar/bolesta1/boletin1021/Pagina%203.htm|title=COMPARACION DEL PARQUE REGISTRAL DISPUESTO POR PROVINCIAS AL 31/12/08 Y 31/12/07|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090603095216/http://www.dnrpa.gov.ar/bolesta1/boletin1021/Pagina%203.htm|deadurl=yes}}</ref> Međunarodni aerodrom [[Zračna luka Ministro Pistarini-Buenos Aires|Ministro Pistarini]] (''Aeropuerto Internacional Ministro Pistarini''), poznat i kao ''"Aeropuerto de Ezeiza"'', po mjestu [[Ezeiza]] u zoni Velikog Buenos Airesa gdje se nalazi, sjedište nacionalne avio-kompanije [[Aerolíneas Argentinas]], povezan je s destinacima na pet kontinenata ([[Afrika]], [[Amerika]], [[Azija]], [[Evropa|Europa]] i [[Oceanija]]). Aerodrom ''Jorge Newbery'', lociran u četvrti ''Palermo'', koristi se osim letova za Montevideo i Asunción, samo za domaće linije, dok se manji aerodrom ''San Fernando'' koristi samo za generalno zrakoplovstvo. [[Luka]] Buenos Airesa, s 470 [[Hektar|ha]] površine i 5,600 m obale, najveća je u zemlji i tradicionalno glavni morski pristup Argentini, kroz koju prolazi 70% uvoza i 40% ukupnog nacionalnog [[izvoz]]a. Pristup brodovima kroz estuarij La Plate održava se stalnim jaružanjem kanala. U sezoni krstarenja (studeni - travanj) kroz putnički terminal ''Terminal de Pasajeros Benito Quinquela Martín'' godišnje prođe oko 100,000 putnika. Također, kompanija ''Buquebus'' održava [[trajekt]]ne linije između Buenos Airesa i većih gradova Urugvaja (Colonia del Sacramento, Montevideo i Punta del Este), s više od 2.2 milijuna putnika godišnje. == Zdravstvo == Sustav javne zdrastvene zaštite pokriva 21.9% stanovništva. U Buenos Airesu nalaze se 34 bolničke ustanove s besplatnom zdrastvenom zaštitom, s 55,6% pacijenata iz Buenos Airesa, 41,2% iz provincije Buenos Aires i 3,2% iz drugih lokacija. Sustav se sastoji od centara primarne zdrastvene zaštite, kvartovskih zdrastvenih centara i obiteljskih [[ljekar|liječnika]]. U zdrastvenim centrima djeluju između ostalih i [[Pedijatrija|pedijatri]], psiholozi i socijalni radnici, radi implementacije raznih preventivnih programa. Kvartovski zdrastveni centri (''Los Centros Médicos Barriales'', CMB) djeluju s istim ciljem njege i prevencije, ali su usmjereni na rizične društvene sektore. Obiteljski liječnici djeluju u svojim privatnim [[ordinacija]]ma. U gradu također djeluju mnoge privatne [[Klinika|klinike]] i ordinacije, među kojima se između ostalih ističu Talijanska bolnica (''Hospital Italiano''), Švicarsko-Argentinsko rodilište (''Clínica y Maternidad Suizo Argentina''),<ref name="BSAS45">{{cite web|publisher=CYMSA|url=http://www.cymsa.com.ar/frontend/|title=Clínica y Maternidad Suizo Argentina|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090907070047/http://www.cymsa.com.ar/frontend/|deadurl=yes}}</ref> Univerzitetska bolnica fondacije Favaloro (''Hospital Universitario de la Fundación Favaloro''), Centar zdrastvenog obrazovanja i istraživanja Klinika "Norberto Quirno" (''Centro de Educación Médica e Investigaciones Clínicas "Norberto Quirno"'' CEMIC), Fondacija za borbu protiv neuroloških bolesti djece (''Fundación para la Lucha contra las Enfermedades Neurológicas de la Infancia'' FLENI). == Međunarodni odnosi == Grad Buenos Aires kroz povijest je održavao više bratimljenja s gradovima na raznim kontinentima, zajedno s nekoliko regija i autonomnih zajednica:<ref name="BSAS36">{{cite web|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/internacionales/docs/convenios_hermanamientos.pdf?menu_id=14807|title=Lista de hermanamientos y convenios|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060627170429/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/internacionales/docs/convenios_hermanamientos.pdf?menu_id=14807|archivedate=2006-06-27|access-date=2010-09-25|deadurl=yes}}</ref> == Izvori == {{izvori|2}} {{Commonscat|Buenos Aires}} == Vanjske veze == *{{Wikivoyage}} * [http://www.buenosaires.gov.ar/ Službena stranica] ''Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires'' * [http://www.bue.gov.ar/home/index.php?&lang=en Službena stranica posvećena turizmu u Buenos Airesu] ''Turismo Bs As'' * [http://www.mapabsas.com/ Plan Buenos Airesa - mapabsas.com] * [http://www.buenosaires.com/ buenosaires.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060418074802/http://www.buenosaires.com/ |date=2006-04-18 }} * [http://www.buenosaires-argentina.com/ buenosaires-argentina.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090913025859/http://www.buenosaires-argentina.com/ |date=2009-09-13 }} {{Glavni gradovi Južne Amerike}} {{Svjetska prijestolnica knjige}} [[Kategorija:Buenos Aires| ]] [[Kategorija:Gradovi u Argentini]] [[Kategorija:Glavni gradovi u Južnoj Americi]] s2cmsasmiiyioppl4dj479njf2por21 42656399 42656391 2026-07-18T10:58:15Z Minorax 135426 42656399 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} {{Naselje | ime =Buenos Aires | ime_genitiv =Buenos Airesa | izvorno_ime =<small>Ciudad Autónoma de Buenos Aires</small> | translit_jezik1 = | slika_panorama =Puerto_Madero,_Buenos_Aires_(40689219792)_(cropped).jpg | veličina_slike =300px | opis_slike =[[Panorama]] centra grada | utemeljenje_ime=Osnovan | utemeljenje_datum =[[1580]].<ref name=city/> | širina-stupnjevi =34 | širina-minute =36 | širina-oznaka =S | dužina-stupnjevi =58 | dužina-minute =22 | dužina-oznaka =W | lokacija_ime =[[Spisak država|Država]] | lokacija_info ={{flag|Argentina}} | lokacija1_ime =[[Argentinske provincije|Provincija]] | lokacija1_info =Autonomni grad Buenos Aires | lokacija2_ime = | lokacija2_info = | vrsta_vlasti = | vlast_bilješke = | titula_vođe =[[Gradonačelnik|Intendante]] | ime_vođe =Horacio Rodríguez Larreta | dijelovi = | vrsta_dijelova = | nadimak =Pariz Južne Amerike | površina_bilješke = | površina_ukupna = | površina_uža =203 [[km²]]<ref name=city/> | površina_šira =4,000 [[km²]]<ref name=kon/> | visina =25 [[metar|m]]<ref name=city/> | visina_izvor = | visina_max = | visina_min = | stanovništvo_godina =[[2022]].<ref name=city/> | stanovništvo_bilješke = | stanovništvo = | stanovništvo_gustoća = | stanovništvo_uže =2,890,151<ref name=city/> | stanovništvo_uže_gustoća =14,237 stan./[[km²]]<ref name=city/> | stanovništvo_šire =3,120,612<ref name=cita/> | stanovništvo_šire_gustoća =15,372 stan./[[km²]]<ref name=cita/> | stanovništvo_prazno1_ime = | stanovništvo_prazno1 = | stanovništvo_gustoća_prazno1 = | stanovništvo_prazno2_ime = | stanovništvo_prazno2 = | stanovništvo_gustoća_prazno2 = | vremenska_zona =[[UTC-3]] | utc_pomak = | vremenska_zona_DST = | utc_pomak_DST = | poštanski_broj =C1000-14xx <ref name=city/> | pozivni_broj =011<ref name=city/> | gradovi_prijatelji = | države_gradova_prijatelja = | web_stranica = | slika_lokacijska_karta_država =Argentina | slika_lokacijska_karta_opis =<center>Buenos Aires na karti Argentine | bilješke = }} '''Buenos Aires''' službeno '''Autonomni grad Buenos Aires''' ([[španjolski]]: ''Ciudad Autónoma de Buenos Aires'') je [[glavni grad]] [[Argentina|Argentine]] koji u užem centru ima 2,890,151 [[Stanovništvo|stanovnika]]<ref name=city>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/en/argentina/ciudadautonomadebuenosaires/buenos_aires/02000000__buenos_aires/ | title =''Buenos Aires in Buenos Aires (Ciudad Autónoma de Buenos Aires)'' | accessdate =03.11.2023. | language=engleski | publisher=City Population}}</ref> a kao [[Federacija|federalni]] [[okrug|distrikt]] 3,120,612 [[Stanovništvo|stan.]]<ref name=cita>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/en/argentina/admin/ciudad_aut%C3%B3noma_de_bueno/02000__buenos_aires/ | title =''Ciudad Autónoma de Buenos Aires Federal District in Argentina'' | accessdate =03.11.2023. | language=engleski | publisher=City Population}}</ref> On je zajedno sa svojim [[predgrađe|predgrađima]] i okolnim gradovima [[konurbacija]] u kojoj živi preko 15 [[milion]]a [[ljudi]] na površini od 4,000 [[km²]].<ref name=kon>{{cite web | url =https://ri.conicet.gov.ar/handle/11336/190315 | title =''Megacity Buenos Aires'' | accessdate =03.11.2023. | language =engleski | publisher =Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego | archive-date =2023-11-03 | archive-url =https://web.archive.org/web/20231103142401/https://ri.conicet.gov.ar/handle/11336/190315 | url-status =dead }}</ref> == Karakteristike == Buenos Aires je velika [[luka]] i politički, ekonomski i kulturni centar zemlje, smješten na južnoj obali [[La Plata (estuarij)|Estuarija La Plata]], na [[istok]]u [[Argentina|zemlje]]. Po [[Bruto domaći proizvod|BDP-u]] je najbogatiji grad Južne Amerike i [[w:en:Global city|"Alfa svjetski grad"]], prema popisu istraživačke grupe ''GaWC'', univerziteta u Loughboroughu (UK) iz 2008.<ref name="BSAS2">{{cite web|publisher=GaWC|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|title=The World According to GaWC 2008|access-date=2010-09-25|archive-date=2016-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html}}</ref> Nakon unutrašnjih sukoba u [[20. vijek]]u, Buenos Aires je [[1880]]. izdvojen iz [[Buenos Aires (provincija)|Provincije Buenos Aires]], a njegove granice su proširene radi priključenja bivših gradova Belgrano i Flores, koji su sada samo [[kvart]]ovi grada. U Skladu s ustavnim reformama iz 1994, grad je postao autonomni distrikt. Ubraja se među najljepše gradove svijeta s arhitekturom koja kombinira utjecaje [[Madrid]]a, [[Pariz]]a i [[Barcelona|Barcelone]] ([[neobarok]], [[eklekticizam]], francuski [[neoklasicizam]], [[Art nouveau|Art Nouveau]]) s geometrijski zacrtanim planom ulica i trgova ukrašenim spomenicima, te prostranim zelenim površinama. == Etimologija == Grad je nazvan po svetilištu ''Nostra Signora di Bonaria'' ([[španski jezik|špa]]. ''Nuestra Señora del Buen Aire'') u [[Cagliari]]ju na [[Sardinija|Sardiniji]]. Svetilište, prvi primjer gotičko-katalonske arhitekture na Sardiniji, uzdiže se na brdu ''Colle di Bonaria'', (tada nazivanom ''Bonarye'', - "dobar zrak") gdje je kralj [[Alfonso IV. Aragonski]] izgradio utvđeni dvorac. Kada su 1324. [[Kruna Aragona|Aragonci]] osvojili Cagliari, svoje glavno sjedište postavili su na brdu iznad grada. Brdo je bilo poznato kao ''Buen Ayre'' ("Bonaria" na [[Sardinski jezici|lokalnom jeziku]]), jer je bilo pošteđeno neugodnog mirisa iz starog grada. Za vrijeme opsade Cagliarija, Aragonci su na brdu izgradili svetilište [[Marija (majka Isusova)|Svete Marije]]. 1335, kralj Alfons IV od Aragone, poklonio je crkvu redu Mercedarijevaca, koji su izgradili opatiju koja postoji i danas. Španjolski pomorci, posebno iz [[Andaluzija|Andaluzije]], poštovali su kip Svete Marije koji je izvučen iz mora i postavljen u svetilištu nakon što je navodno pomogao smiriti nevrijeme u [[Sredozemno more|Sredozemlju]]. 1536, španjolski pomorac [[Pedro de Mendoza]] izgradio jetvrđavu i luku u današnjoj četvrti San Telmo, i nazvao ih ''Santa María del Buen Aire''. Naziv je odabrao kapelan ekspedicije, posvećenik Djevice s Bonarie. Mendozino naselje ubrzo je napadnuto od urođenika, te je napušteno 1541. Juan de Garay, koji je utvrđenje obnovio 1580, sačuvao je izvorno ime, nazvavši ga ''Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Santa María del Buen Aire''. Kraći naziv "Buenos Aires" postao je uobičajen tijekom 17. veka. Građani Buenos Airesa nazivaju se ''"portenos"'' ("ljudi iz [[Luka|luke]]"), što ističe važnost luke u razvoju grada i nacije. Od federalizacije grada 1880, Buenos Aires uključuje i bivše gradove Belgrano i Flores, te je odvojen od provincije Buenos Aires. Građani provincije nazivaju se ''"bonaerenses"''. Od reforme ustava 1994, službeni naziv grada glasi ''Ciudad Autónoma de Buenos Aires'' (Autonomni grad Buenos Aires). Prije promjene naziva bio je često korišten i naziv ''Capital Federal'' (Savezni glavni grad). Ponekad se koriste i kratice ''Bs. As.'' i ''Baires'', prva u pisanim tekstovima a druga u svakodnevnom govoru. Od nadimaka ističu se ''La Reina del Plata'' ("Kraljica Plate") radi svoje pozicije u estuariju La Plate i također kao najveći grad u području, i "Pariz juga", što je aluzija na [[evropa|europski]] utjecaj. == Historija == === Prvo naselje === [[Datoteka:Buenos Aires shortly after its foundation 1536.png|thumb|180px|Prvo naselje 1536.]] Pomorac [[Juan Díaz de Solís]], ploveći u ime [[Španija|Španjolske]], bio je 1516. prvi Europljanin koji je došao do [[La Plata (estuarij)|Río de la Plata]], ali njegova ekspedicija bila je prekinuta kada je ubijen u napadu plemena [[Charrua]] u današnjem [[Urugvaj]]u. Grad je prvi put osnovan kao ''Ciudad de Nuestra Senora Santa María del Buen Ayre'', [[2. 2.|2.2.]] [[1536]]. (prema nekim izvorima 3.2. 1536.) španjolska ekspedicija koju je predvodio [[Pedro de Mendoza]]. Grad, koji je osnovao Mendoza vjerojatno je bio lociran u današnjem kvartu San Telmo, južno od centra grada. Navodno, osnivačima nije bio cilj osnovati grad već samo stratešku utvrdu radi obrane regije. Napadi indijanaca, glad, bolesti i unutrašnji sukobi primorali su naseljenike na povlačenje, te je naselje 1541. napušteno, a stanovništvo preseljeno u [[Asunción]]. Drugo (i trajno) naselje osnovao je [[1580]]. [[Juan de Garay]], koji je stigao plovidbom niz rijeku [[Paraná (rijeka)|Parana]] iz Asunciona (danas glavni grad [[Paragvaj]]a). Naselje je nazvao ''"Santísima Trinidad"'' a luku ''"Puerto de Santa María de los Buenos Aires."'' === Kolonijalna istorija === [[Datoteka:Fuerte de Buenos Aires.jpg|thumb|180px|Utvrda Buenos Aires, oko 1853.]] Tijekom prva dva veka nakon ponovnog osnivanja grada, Buenos Aires egzistirao je u vrlo skromnim uvjetima, te je od svojih najranijih dana, ovisio o trgovini. Biskupija je osnovana [[1620.]] godine.<ref>Mirjana Polić-Bobić - Rađanje hispanskoameričkog svijeta, Naklada LJEVAK d.o.o., Zagreb 2007., str. 93.</ref> Većinu 17. i 18. veka, Španjolci su radi skupljanja poreza, svu trgovinu s Europom usmjeravali kroz [[Lima|Limu]], što je znatno frustriralo trgovce u Buenos Airesu i razvilo industriju krijumčarenja. Ta situacija usadila je duboku mržnju ''portenosa'' prema španjolskim vlastima. Kao odgovor na takvo raspoloženje, španjolski kralj [[Carlos III od Španije|Carlos III]] postepeno je ublažavao trgovačke restrikcije do konačnog proglašavanja Buenos Airesa otvorenom lukom kasnog 18. veka. Utjecaj grada porastao je radi svoje geografske pozicije, koja je Buenos Aires činila početnim odredištem za veliku regiju u unutrašnjosti. Osvajanje Porto Bella u [[Panama|Panami]] od strane Britanaca, stvorilo je potrebu za razvijanjem trgovine preko [[atlantik|atlantske]] rute. 1776, kao mjera protiv krijumčarenja i radi aktivnosti [[Portugal]]a i [[UK|Britanije]] u području, osnovano je [[Vicekraljevstvo Río de la Plata]], s Buenos Airesom kao glavnim gradom. Od tada se Buenos Aires počinje razvijati, postaje važno trgovačko središte. Prosperitet je donio i liberalne ideje, te su ''portenosi'', neki od njih upućeni u ideologiju [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]], postajali sve više uvjereni u neophodnost nezavisnosti od Španjolske. === Nezavisnost === [[Datoteka:Buenos Aires-Jura de la Constitución (1854).jpg|thumb|180px|1854: Ozakonjenje ustava Buenos Airesa - od 1820. do 1880, Buenos Aires je bio de facto država u državi]] Za vrijeme britanskih invazija La Plate, Buenos Aires je napadnut 1806. i 1807, ali oba ih je puta odbila lokalna milicija. Konačno, 25.5., 1810. dok je Španjolska bila zauzeta [[Španjolski rat za neovisnost|ratom za neovisnost]] i nakon tjedna većinom mirnih prosvjeda, [[Kreoli|kreolski]] građani Buenos Airesa uspješno su oborili s vlasti španjolskog potkralja i uspostavili privremenu vladu, dok je 1816. službeno proglašena nezavisnost Ujedinjenih provincija Južne Amerike, kasnije Ujedinjenih provincija Río de la Plate, koje su se 1830. razdvojile na Argentinu i [[Urugvaj]], a sjeverni su dijelovi su pripali [[Bolivija|Boliviji]]. Istorijski, Buenos Aires je bio glavni argentinski centar [[Liberalizam|liberalizma]] i ideja o slobodnom tržištu, dok su mnoge provincije, posebno na sjeverozapadu, zagovarale konzervativniji [[katoličanstvo|katolički]] pristup političkim i društvenim pitanjima. Većina unutarnjih tenzija u argentinskoj povijesti, započevši s centralističko-federalističkim konfliktima 19. veka, može se pripisati tim suprostavljenim pogledima. Ubrzo nakon revolucije 25. maja, Buenos Aires poslao je vojne predstavnike u provincije s namjerom stjecanja njihovog priznanja. Mnoge od tih misija završile su nasilnim sukobima, što je pojačalo tenzije između glavnog grada i provincija. U 19. veku grad je dvaput bio u pomorskoj blokadi; Od strane [[Francuska|Francuza]] između 1838. i 1840, i kasnije od zajedničke anglo-francuske ekspedicije od 1845. do 1848. Obje blokade su kao rezultat imale da je Buenos Aires prihvatio ultimatime velikih sila. === Suvremena povijest === Većinu 19. veka politički status grada bio je osjetljiva tema. Već je bio glavni grad Provincije Buenos Aires, te je između 1853. i 1860. bio i glavnim gradom otcijepljene Države Buenos Aires. Predmet je više puta bio uzrok vojnih sukoba do 1880, kada je stvar izglađena federalizacijom grada, a grad postao sjedištem vlade s gradonačelnikom kojega postavlja predsjednik. [[Casa Rosada]], postala je sjedištem [[Predsjednik Argentine|predsjednika Argentine]]. Kao dodatak bogatstvu kojeg je stvarala plodna [[pampa]], izgradnja [[željeznica]] u drugoj polovici 19. veka povećala je ekonomsku moć Buenos Airesa. Od kraja 19. veka do [[Prvi svjetski rat|prvog svjetskog rata]] Buenos Aires doživljava svoj najveći razvoj, te postaje multikulturalnim gradom koji se uspoređivao s najznačajnijim svjetskim prijestolnicama. U to doba su izgrađene glavne gradske avenije i tada najviše zgrade u Južnoj Americi, prva linija [[metro]]a (1913.), Palača Nacionalnog Kongresa, predsjednička palača [[Casa Rosada]], nova luka i kazalište ''Teatro Colón'', koji je postao jedna od vrhunskih svjetskih opernih kuća. [[Datoteka:Marcha de la Constitución 19-sep-1945.jpg|thumb|180px|Marš za ustav i slobodu, 19.9., 1945.]] Do 1920-ih Buenos Aires bio je omiljena destinacija imigranata iz Europe, posebno iz Španjolske i Italije, kao i iz argentinskih provincija i susjednih država. Divlja naselja takozvane vile siromaštva (villas miseria) počela su rasti u okolici gradskih industrijskih zona, što je dovelo do značajnih socijalnih problema u oštrom kontrastu s imidžom Argentine kao bogate zemlje. Drugi nagli razvoj izgradnje od 1945. do 1980, promijenio je izgled centra i većine grada. Također, Buenos Aires je bio kolijevka [[Peronizam|Peronizma]], političkog pokreta nazvanog po argentinskom predsjedniku [[Juan Perón|Juanu Peronu]]. Tvornički radnici iz industrijskih zona velikog Buenos Airesa bili su glavna podrška peronizmu, te je [[Plaza de Mayo]] postala mjesto demonstracija i mnogih političkih skupova. 16.6., 1955, odvojena frakcija ratne mornarice bombardirala je područje oko Plaza de Mayo, s 364 poginulih među civilima. To je bio jedini put da je grad napadnut iz zraka, te je događaj pratio vojni ustanak koji je tri mjeseca kasnije zbacio predsjednika Perona (''[[Revolucion Libertadora]]''). [[Datoteka:Avenida Corrientes y Esmeralda 1950.jpg|thumb|180px|Avenija Corrientes 1950-ih]] 1970-ih, grad je bio pozornica borbi između lijevih revolucionarnih pokreta (Montoneros, E.R.P. i F.A.R.) i desne paravojne grupe Alianza Anticomunista Argentina (AAA), podržavane od [[Isabel Perón|Isabele Peron]], koja je postala predsjednica Argentine nakon smrti Juana Peróna 1974. [[Puč|Vojni udar]] 1976, kojeg je predvodio general [[Jorge Rafael Videla]], samo je pojačao taj konflikt; posljedica [[Prljavi rat|Prljavog rata]] koji je slijedio bilo je 30,000 otetih i ubijenih građana za vrijeme vojne hunte (''desaparecidos''). Diktatura, službeno nazvana '' Proceso de Reorganización Nacional'' (Plan nacionalne reorganizacije) također je započela planove za izgradnju mreže [[autoput|autocesta]] s namjerom ublažavanja akutnih gradskih gužvi. Premda je plan predviđao osam autocesta, izgrađene su samo tri, što je često zahtjevalo rušenje stambenih zona radi nametljivo podignutih cesta koje do danas nagrđuju nekada ugodne četvrti. Nakon povratak demokracije ranih 1980-ih, za vrijeme mandata predsjednika [[Raoul Alfonsin|Raoula Alfonsina]] kongresu je preložen projekt preseljenja glavnog grada Argentine iz Buenos Airesa u gradove Viedma, Carmen de Patagones i Guardia Mitre. Izglasan u zastupničkom domu, prijedlog nije prošao u senatu. Nakon dogovora 1993. (''Pacto de Olivos''), ustav Argentine dopunjen je amandmanom koji Buenos Airesu daje autonomiju i ukida pravo predsjednika republike da postavlja gradonačelnika (kao što je bio slučaj od 1880.). 30.6., 1996, nakon reforme argentinskog ustava, u gradu su provedeni prvi izbori za gradonačelnika prema novim zakonskim odredbama, s naslovom gradonačelnika službeno promijenjenim u "šef vlade". Pobjednik je bio [[Fernando de la Rua]], koji će 1999. postati predsjednik Argentine. Nasljednik De la Rúe, Aníbal Ibarra, pobijedio je na izborima za gradonačelnika u dva navrata, ali bio je smijenjen 2006. Jorge Telerman, koji je bio vršitelj dužnosti gradonačelnika, postavljen je za gradonačelnika do izbora 2007, kada je nakon drugog kruga Mauricio Macri<ref name="BSAS52">{{cite web|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/com_social/jefe_gobierno/trayectoria.php?menu_id=22223|title=Curriculum Vitae|access-date=2010-09-25|archivedate=2010-02-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100210080901/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/com_social/jefe_gobierno/trayectoria.php?menu_id=22223|deadurl=yes}}</ref> pobijedio Daniela Filmusa, te preuzeo dužnost 9.12., 2007. == Geografija == [[Datoteka:River Plate.jpg|thumb|180px|Satelitska snimka [[La Plata (estuarij)|Río de la Plate]]]] [[Datoteka:Buenos Aires MKL Bd. 3 1890 (128592406).jpg|thumb|left|161px|Nemačka karta Buenos Airesa iz 1890.]] Buenos Aires leži na južnim obalama estuarija Río de la Plata, te granice samoga grada određuju na istoku i sjeveroistoku [[La Plata (estuarij)|Río de la Plata]], na jugu i jugoistoku rijeka [[El Riachuelo|Riachuelo]], i sjeverozapadu, zapadu i jugozapadu Avenija General Paz. U zaleđu grada prostrane su ravnice u kojima su razvijeni poljoprivreda i stočarstvo. Grad leži na nekadašnjoj [[Pampa|pampi]], osim nekih područja kao Ekološki rezervat Buenos Airesa (''Reserva Ecológica de Buenos Aires''), sportski grad nogometnog kluba [[Boca Juniors]], aerodrom Jorge Newbery, četvrt [[Puerto Madero]] i sama glavna luka, koja su izgrađena na isušenim zemljištima duž obale Ria de la Plate. Regija je nekada bila presječena s više riječnih rukavaca i [[laguna]], od kojih su neki ponovo ispunjeni, a drugi usmjereni u cijevi. Među naznačajnijim rukavima su Maldonado, Vega, Medrano, Cildanez i White. 1908. mnogi su rukavci kanalizirani i izravnani, jer su poplave stvarale štetu gradskoj infrastrukturi. Počevši od 1919., većina rukavaca je zatvorena. Maldonado je zatvoren u cijevi 1954., te trenutno teče ispod avenije Juan B. Justo. === Klima === ''Vidi još: [[Klima Argentine]]'' Grad ima [[Vlažna suptropska klima|vlažnu suptropsku klimu]] ("Cfa" prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]]). Prosječna godišnja temperatura je 17.6&nbsp;°C, dok je prosječna godišnja količina padalina 1,147&nbsp;mm.<ref name="BSAS18">{{cite web|publisher=Servicio Meteorológico Nacional|url=http://www.smn.gov.ar/?mod=clima&id=30&provincia=Capital%20Federal&ciudad=Buenos%20Aires|title=Datos Estadísticos (Período 1981-1990)}}</ref> [[Kiša]] se može očekivati u bilo koje doba godine. Buenos Aires ima povoljniju klimu nego ostatak Argentine, najniža ikada zabilježena temperatura u središnjem Buenos Airesu (''Observatorio Central de Buenos Aires'') bila je -5.4&nbsp;°C, 9.7. 1918.,<ref name="BSAS19">{{cite web|publisher=Servicio Meteorológico Nacional|url=http://www.smn.gov.ar/?mod=clima&id=14|title=Informes Mensuales de la Ciudad de Buenos Aires}}</ref> dok je najviša bila 43.3&nbsp;°C, 29.1. 1957.<ref name="BSAS20">{{cite web|publisher=Servicio Meteorológico Nacional|url=http://www.smn.gov.ar/?mod=clima&id=8|title=Informes Mensuales de la Ciudad de Buenos Aires}}</ref> Poslijednji puta snijeg je padao 9.7. 2007, kada je utjecaj velikog vala hladnoće doveo do najgore zime u Argentini u posljednih 30 godina. Tadašnje [[snijeg|snježno]] nevrijeme bilo je prvi jači snijeg u gradu nakon 1918.<ref name="BSAS21">{{cite web|publisher=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/6286484.stm|title=Buenos Aires sees rare snowfall}}</ref><ref name="BSAS22">{{cite web|publisher=USA TODAY|url=http://www.usatoday.com/news/world/2007-07-09-argentina-snow_N.htm|title=Buenos Aires gets first snow since 1918}}</ref> == Gradski pejzaž == {{Panoramica|Buenos Aires panoramica.jpg|1000px|Panorama Buenos Airesa sa Rio de la Plata}} === Arhitektura === ''Glavni članak: [[Arhitektura Argentine]]'' [[Datoteka:Buenos Aires-Av. de Mayo-Palacio Barolo-1.jpg|thumb|180px|''Palacio Barolo'', jedna od najprepoznatljivijih građevina u Buenos Airesu]] Na arhitekturu Buenos Airesa utječu razni stilovi iz mnogih nacionalnih kultura imigranata, što stvara naglašeni eklekticizam kroz više izraza; od akademizma ili [[Art Deco]]a, preko [[Art nouveau|Art Nouveau]], [[Neogotika|neogotike]], [[neobarok]]a, do suvremenih staklenih [[neboder]]a, ili autohtonih stilova kao raznobojna četvrt Boca, što stvara jedinstvenu i vrlo individualiziranu, najčešće bogato ornamentiziranu arhitekturu s elementima koji podsjećaju na više metropola; u prvom redu na [[Barcelona|Barcelonu]], [[Pariz]] i [[Madrid]]. Talijanski i [[Francuska|francuski]] utjecaji pojačali su se nakon argentinske deklaracije nezavisnosti početkom [[19. vijek]]a, premda je akademski stil opstao do prvih [[dekada]] [[20. vijek]]a evropski utjecaji odražavaju se u više zgrada u Buenos Airesu kao ''Iglesia Santa Felicitas'' Ernesta Bungea; ili Palača pravde, [[Argentinski nacionalni kongres|Nacionalni kongres]] i [[Teatro Colón]], radovi Vittoria Meana. Arhitektura druge polovice 20. vijeka nastavila je s reprodukcijama francuskih [[Neoklasicizam#Arhitektura|neoklasičnih]] modela, kao sjedište ''Banco de la Nacion Argentina'', rad Alejandra Bustilla, i ''Museo Hispanoamericano de Buenos Aires'' Martína Noela. Međutim, od 1930-ih utjecaj [[Le Corbusier]]a i europskog [[Racionalizam|racionalizma]] konsolidirao je grupu mladih arhitekata s Univeziteta Tucumán, među kojima se ističe Amancio Williams.<ref name="BSAS46">{{cite web|publisher=café de las ciudades|url=http://www.cafedelasciudades.com.ar/arquitectura_57.htm|title=Le Corbusier y Amancio Willliams en la Casa Curutchet|access-date=2010-09-25|archive-date=2017-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170601115158/http://www.cafedelasciudades.com.ar/arquitectura_57.htm}}</ref> Izgradnja [[neboder]]a u Buenos Airesu napredovala je do 1950-ih, s zgradom ''Kavanaugh'' kao istaknutim primjerom. Novije suvremene visoko-tehnološke zgrade argentinskih arhitekata s prelaza iz 20. u 21. veku uključuju ''Le Parc Tower'' Marija Álvareza,<ref name="BSAS47">{{cite web|publisher=palermonline.com.ar|url=http://www.palermonline.com.ar/noticias/nota170_leparc.htm|title=Le parc del Arquitecto Mario Roberto Alvarez|access-date=2010-09-25|archive-date=2018-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006000405/https://www.palermonline.com.ar/noticias/nota170_leparc.htm|dead-url=yes}}</ref> ''Torre Fortabat'' Sáncheza Elíe i ''Repsol-YPF Tower'' [[César Pelli|Césara Pellija]]. === Četvrti === ''Glavni članak: [[Barriji u Buenos Airesu]]'' [[Datoteka:Torres en Belgrano, Buenos Aires.jpg|thumb|180px|Neboderi u Belgranu]] [[Datoteka:Caminito Farolito.jpg|thumb|180px|La Boca]] [[Datoteka:Puerto Madero DLightning.jpg|thumb|180px|Puerto Madero]] [[Datoteka:Retiro room view.jpg|thumb|180px|Retiro]] [[Datoteka:PlazaDorrego.JPG|thumb|180px|San Telmo, Plaza Dorrego]] Grad je iz administrativnih razloga podijeljen na 48 barija, ili četvrti.<ref name="BSAS9">{{cite web|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/barrios/buscador/|title=Buscador de Barrios|access-date=2010-09-25|archivedate=2012-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504020704/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/barrios/buscador/|deadurl=yes}}</ref> Podjela se izvorno temeljila na katoličkim župama, ali je od 1940-ih prošla kroz niz promjena. Novija shema podijelila je grad na 15 općina (''comunas'').<ref name="BSAS10">{{cite web|publisher=barriada|url=http://www.barriada.com.ar/Comunas/Comunas.htm|title=Mapa Oficial de las Comunas|access-date=2010-09-25|archive-date=2017-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330083427/http://www.barriada.com.ar/Comunas/Comunas.htm|dead-url=yes}}</ref> Važnije četvrti uključuju: * ''Belgrano'' (''Comuna'' C13), nazvan po [[Manuel Belgrano|Manuelu Belgranu]], političaru i vojskovođi koji je kreirao [[Zastava Argentine|argentinsku zastavu]]. Četvrt srednje-više klase, sa starijim zgradama anglo-saksonske arhitekture i suvremenim stambenim neboderima. Glavna je ulica Avenida Cabildo, oko koje se koncentriraju trgovine, kinematografi, knjižare i stambene zone. U Belgranu se nalaze i privatno sveučilište ''Universidad de Belgrano'',<ref name="BSAS61">{{cite web|publisher=ub.edu.ar|url=http://www.ub.edu.ar/|title=Univesidad de Belgrano}}</ref> Kineska četvrt, park ''Barrancas de Belgrano'', muzeji ''Larreta''<ref name="BSAS62">{{cite web|publisher=buenosaires.com|url=http://www.buenosaires.com/guia_turistica_argentina/index.php?c=10&id=624&info=MUSEO%20DE%20ARTE%20ESPA%C3%91OL%20ENRIQUE%20LARRETA|title=MUSEO DE ARTE ESPAÑOL ENRIQUE LARRETA|access-date=2010-09-25|archivedate=2011-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718095539/http://www.buenosaires.com/guia_turistica_argentina/index.php?c=10&id=624&info=MUSEO%20DE%20ARTE%20ESPA%C3%91OL%20ENRIQUE%20LARRETA|deadurl=yes}}</ref> (španjolska umjetnost) i ''Sarmiento''<ref name="BSAS63">{{cite web|publisher=enjoy-argentina.org|url=http://www.enjoy-argentina.org/argentina-pictures/english/buenos_aires-belgrano-belgrano_077.php|title=SARMIENTO HISTORICAL MUSEUM|access-date=2010-09-25|archive-date=2015-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150918223721/http://www.enjoy-argentina.org/argentina-pictures/english/buenos_aires-belgrano-belgrano_077.php|dead-url=yes}}</ref> (povijest) i stadion ''El Monumental'', dom nogometnog tima [[Club Atlético River Plate|River Plate]]. * ''La Boca'', (''Comuna'' C4), nazvana po ušću rijeke Riachuelo (''"boca"'' - ušće na španjolskom) ili po [[Genova|genoveškoj]] četvrti Boccadasse, od prvih naseljenika većinom iz tog grada. Stara lučka četvrt poznata po raznobojnim kućama i pješačkoj ulici ''Caminito'', koja privlači turiste uličnim plesačima tanga i prodavačima suvenira. Osim više tango klubova i talijanskih taverni, u La Boci se nalazi i stadion La Bombonera (službeno ''Estadio Alberto J. Armando'') nogometnog kluba [[Boca Juniors]]. * ''Palermo'' (''Comuna'' C14), nazvan je po opatiji "San Benito de Palermo", ili prema alternativnoj teoriji, po imigrantu Juanu Domingu Palermu, koji je ubrzo nakon osnivanja Buenos Airesa, navodno u toj zoni kupio zemlju. Smješten na sjeveroistoku grada. Kao najveći ''barrio'' u Buenos Airesu, dijeli se na nekoliko jasno definiranih potčetvrti: ''Alto Palermo i Villa Freud'', središnji dio kvarta, trgovački i prometni centar oko avenije Santa Fe, ''Palermo Viejo'' (stari Palermo) najstariji dio kvarta oko trga Plaza Palermo Viejo, ''Palermo Soho'', mondena četvrt oko trga Plaza Serrano, poznata po uličnoj i alternativnoj kulturi, ''Palermo Chico i Barrio Parque''. U "Palermo Chico" ("mali" ili "ekskluzivni" Palermo), nalazi se Nacionalni muzej dekorativnih umjetnosti (''Museo Nacional de Arte Decorativo''),<ref name="BSAS64">{{cite web|publisher=MNAD|url=http://www.mnad.org/ |title=Museo Nacional de Arte Decorativo}}</ref> dok je susjedni "Barrio Parque" isključivo stambena zona s raskošnim kućama i parkovima. Muzej latinsko američke umjetnosti (''MALBA'')<ref name="BSAS65">{{cite web|publisher=MALBA|url=http://www.malba.org.ar/web/home.php|title=Museo de Arte Latinoamericano de Buenos Aires|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-09-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090910021641/http://www.malba.org.ar/web/home.php|deadurl=yes}}</ref> lociran je između "Barrio Parque" i trgovačkog centra Paseo Alcorta. ''Las Cañitas'', poznat je po [[Polo]] terenima ''[[Campo Argentino de Polo]]''. * ''Puerto Madero'' (''Comuna'' C1), najnovija gradska četvrt, izgrađena na mjestu bivše luke nazvane po poduzetniku Eduardu Maderu koji ju je izgradio krajem 19. veka. Već početkom 20. veka pojava većih brodova Puerto Madero učinila je neadkevatnom lukom, te se sav promet seli u "Puerto Nuevo" (nova luka). Unatoč više pokušaja obnove, napušteni Madero propada do 1989. kada započinje proces obnove.<ref name="BSAS48">{{cite web|publisher=puertomadero.com|url=http://www.puertomadero.com/historia6.cfm|title=Reconversión Puerto Madero|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090904035023/http://www.puertomadero.com/historia6.cfm|deadurl=yes}}</ref> U samo 10 godina doživio je potpunu transformaciju od najzapuštenijeg, do najekskluzivnijeg i najsuvremnijeg kvarta u gradu, sa stambenim zonama, uredima, privatnim univerzitetima i luksuznim hotelima. Čuveni arhitekti kao [[Santiago Calatrava]], [[Norman Foster]], [[César Pelli]] i [[Phillippe Starck]], ostvarili su projekte u Puertu Maderu, koji se danas smatra jednim od najuspješnijih projekata obnove u svijetu. * ''Recoleta'' (''Comuna'' C2), nazvana po samostanu ''Convento de los Recoletos Descalzos'', nalazi se na sjeveroistoku grada. Većinom elitna stambena četvrt, poznata po mnogim spomenicima i francusko-pariškoj arhitekturi mnogih palača i vila, posebno na Avenida Alvear. Ističe se i kao trgovačka četvrt s hotelima i noćnim životom. U četvrti se nalazi i više kulturnih institucija; Nacionalni muzej lijepih umjetnosti (''Museo Nacional de Bellas Artes'' MNBA),<ref name="BSAS66">{{cite web|publisher=MNBA|url=http://www.mnba.org.ar/ |title=Museo Nacional de Bellas Artes}}</ref> Nacionalna Biblioteka (''Biblioteca Nacional de la República Argentina''), kulturni centar Recoleta (''Centro Cultural Recoleta''),<ref name="BSAS67">{{cite web|publisher=CCR|url=http://centroculturalrecoleta.org/ccr-sp/|title=Centro Cultural Recoleta|access-date=2010-09-25|archivedate=2015-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150702134137/http://centroculturalrecoleta.org/ccr-sp/|deadurl=yes}}</ref> pravni, medicinski, odontološki i farmaceutsko-biokemijski fakulteti univerziteta u Buenos Airesu. Kvart je poznat i po čuvenom groblju ''La Recoleta''. * ''Retiro'' (''Comuna'' C1), nazvan po rezidenciji ''El Retiro'', nekada lociranoj na današnjem trgu Plaza San Martín, jedno je od najvećih prometnih čvorišta u Argentini, s željezničkom stanicom ''Estación Retiro'' i [[autobus]]nim terminalom ''Terminal de Omnibus''. Glavne ulice su Avenida del Libertador, Santa Fe i Florida, te trg Plaza San Martín okružen velikim palačama i hotelima. Među znamenitostima ističu se ''Torre de los Ingleses'' (engleski toranj), neboder ''Kavanagh'', palače ''Paz'' i ''San Martín'', i neboderi ''Pirelli'' i ''Olivetti''. * ''San Telmo'' (''Comuna'' C1), nazvana po crkvi ''San Pedro Telmo'', jedna je od najstarijih četvrti u Buenos Airesu s dobro očuvanom kolonijalnom arhitekturom 19. veka. Boemski kvart umjetničkog šarma koji gravitira oko trga Plaza Dorrego. U San Telmu nalaze se i park Lezama, Nacionalni povjesni muzej (''Museo Histórico Nacional''),<ref name="BSAS68">{{cite web|publisher=Secretaria de Cultura, Presidencia de la Nacion|url=http://www.cultura.gov.ar/direcciones/?info=organismo&id=14&idd=5|title=Museo Histórico Nacional|access-date=2010-09-25|archivedate=2011-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718201043/http://www.cultura.gov.ar/direcciones/?info=organismo&id=14&idd=5|deadurl=yes}}</ref> Ruska [[Pravoslavlje|pravoslavna]] crkva, i Muzej moderne umjetnosti (''Museo de Arte Moderno de Buenos Aires'' MAMBA).<ref name="BSAS69">{{cite web|publisher=MAMBA|url=http://www.museodeartemoderno.buenosaires.gov.ar/|title=Museo de Arte Moderno de Buenos Aires}}</ref> === Znamenitosti === [[Datoteka:Cabildo de Buenos Aires.JPG|thumb|180px|Cabildo]] [[Datoteka:Casa Rosada - The Casa Rosada from Yrigoyen Street.jpg|thumb|180px|Casa Rosada]] [[Datoteka:Buenos Aires-Plaza Congreso-Pensador de Rodin.jpg|thumb|180px|Palača Nacionalnog Kongresa, u pozadini [[Auguste Rodin|Rodinovog]] Mislioca]] [[Datoteka:Buenos Aires - Obelisco.jpg|thumb|180px|Obelisk, Avenija 9. de Julio]] * ''Cabildo'' (Plaza de Mayo, ''barrio'' Monserrat), javna zgrada korištena kao sjedište vlasti u [[Kolonijalizam|kolonijalna]] vremena. Prvi put izgrađena 1610, više je puta mijenjana i nadograđivana, i u novije doba rušena radi izgradnje okolnih avenija. Sadašnji oblik potječe iz 1940, kao rezultat rekonstrukcije arhitekta Marija Buschiazza. Danas je to Nacionalni muzej Cabilda i Svibanjske revolucije (''Museo Nacional del Cabildo y la Revolución de Mayo'').<ref name="BSAS70">{{cite web|publisher=MUseos Argentinos|url=http://www.museosargentinos.org.ar/museos/museo.asp?codigo=125|title=Museo Histórico Nacional del Cabildo de Buenos Aires y de la Revolución de Mayo|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091006042417/http://www.museosargentinos.org.ar/museos/museo.asp?codigo=125|deadurl=yes}}</ref> * ''Casa Rosada'' (Plaza de Mayo, ''barrio'' Monserrat), službeno ''Casa de Gobierno'' ili ''Palacio Presidencial'', sjedište je izvršne vlasti. Izgrađena je na mjestu stare tvrđave koje je već od 18. veka bila sjedište lokalne i kolonijalne vlasti. Tvrđava je djelomično srušena polovinom 19. veka i na njenom mjestu je izgrađeno više službenih zgrada koje su 1898. spojene u sadašnje zdanje. Ružičasta boja navodno vuče porijeklo od zamisli predsjednika [[Domingo Faustino Sarmiento|Sarmienta]] (1868. - 1874.) koji je želio simbolično predstaviti sukobljene strane u zemlji kombinacijom njihovih boja, bijele unitariste i crvene federaliste. * ''Zgrada Kavanagh'' (Plaza San Martín, ''barrio'' Retiro), stambeni [[Art Deco]] neboder, s 29 katova i 120 m visine, izgrađen 1936, kada je Corina Kavanagh svoje nasljedstvo investirala u izgradnju te zgrade. Smatra se jednim od najimpresivnijih arhitektonskih remek-djela u Buenos Airesu. U svoje doba bila je to najviša građevina od [[Armirani beton|armiranog]] betona u svijetu i dugo godina najviši neboder Južne Amerike. 1999. je proglašen nacionalnim povijesnim spomenikom. * ''Metropolitanska katedrala'' (Plaza de Mayo, ''barrio'' San Nicolás) glavna katolička crkva u gradu i matična crkva nadbiskupije Buenos Airesa. Osnovana 1580, mnogo je puta nadograđivana i mijenjana. Konačna verzija datira iz 18. ([[barok]]na unutrašnjost) i 19. veka [[Neoklasicizam|neoklasična]] fasada). * ''Nacionalni kongres'' (Plaza del Congreso, ''barrio'' Balvanera) ili "Palača nacionalnog kongresa", sjedište je argentinskog parlamenta. Izgrađen je u akademskom grčko-rimskom stilu od 1897. do 1906, kada je inauguriran, premda su se manji radovi izvodili čak do 1946. Zgradu karakterizira ogromna, 80 m visoka i 30.000 tona teška [[kupola]]. * ''Nacionalna biblioteka'' (Calle Agüero, ''barrio'' Recoleta) "Biblioteca Nacional de la República Argentina", osnovana 1810, najveća je knjižnica u Argentini i jedna je od najznačajnijih u Americi. Aktualno suvremeno zdanje projektirano je 1961, radovi su započeli 1971, a otvoreno je 1992. * ''Nacionalni povijesni muzej''<ref name="BSAS68"/> (Calle Defensa, ''barrio'' San Telmo), muzej posvećen povijesti Argentine, s eksponatima iz Svibanjske revolucije i Argentinskog rata za nezavisnost. Osnovan je 1889. kao "Povijesni muzej glavnog grada". Zbirka potječe iz privatnih kolekcija ličnosti vezanih uz značajne povijesne događaje u Argentini, te iz bivšeg "Javnog muzeja" osnovanog 1822. * ''Obelisk'' (Plaza de la República, ''barrio'' San Nicolás), jedna od najpoznatijih znamenitosti grada, spomenik izgrađen 1936. u čast 400. godišnjice prvog osnivanja grada, na mjestu gdje je prvi put u Buenos Airesu izvješena argentinska zastava. Visok je 67 metara, s površinom baze od 49 m². * ''Teatro Colón'' (Calle Cerrito ''barrio'' San Nicolás), jedna od najznačajnijih [[Opera|opernih]] kuća u svijetu. Otvoren je, nakon 20 godina izgradnje, 25.5. 1908, operom ''[[Aida]]''. Auditorij raspolaže s 2,487 sjedećih mjesta i 20 m širokom, 15 m visokom i 20 m dubokom pozornicom. Akustika Teatra Colón smatra se jednom od pet najboljih u svijetu. Od 2006. kazalište je zatvoreno radi renoviranja, čije se dovršenje planira za 2010. === Ulice i trgovi === [[Datoteka:Buenos Aires - Avenida Alvear - 20090104-p.jpg|thumb|180px|Avenida Alvear]] [[Datoteka:Buenos Aires - San Nicolás - Corrientes y Esmeralda.jpg|thumb|180px|Avenida Corrientes]] [[Datoteka:Buenos Aires - Monserrat - Avenida de Mayo entre Piedras y Chacabuco - 200807a.jpg|thumb|180px|Avenida de Mayo]] [[Datoteka:Florida Street BA4.jpg|thumb|180px|Calle Florida]] [[Datoteka:9 de julio (Buenos Aires).JPG|thumb|180px|Avenida 9 de Julio]] [[Datoteka:Plaza de Mayo2.JPG|thumb|180px|Plaza de Mayo]] * ''Avenida Alvear'' (''barrios'' Recoleta i Retiro), važna gradska ulica između ''Plazoleta Carlos Pellegrini'' i ''Plaza Alvear'', poznata po mnogih zgradama francuske akademske arhitekture i trgovinama visoke [[Moda|mode]]. Izgradnja ulice započela je 1885, na inicijativu tadašnjeg gradonačelnika Torcuata de Alveara, koji se inspirirao pariškim urbanizmom [[Georges-Eugene Haussmann|Barona Haussmanna]]. Najznačajnije građevine su palača ''Ortiz Basualdo'' (danas [[francuska]] ambasada) i palača ''Pereda'' ([[brazil]]ska ambasada), palača ''Fernández Anchorena'' ([[Vatikan|apostolska nuncijatura]]), i ''Alvear Palace Hotel'', koji datira iz 1932. Modne marke koje imaju svoje trgovine u Avenida Alvear uključuju [[Armani]], [[Valentino]], [[Hermès]], [[Louis Vuitton]] i [[Ermenegildo Zegna]]. * ''Caminito'' (''barrio'' La Boca), mala pješačka ulica u La Boci velikog kulturnog i [[Turizam|turističkog]] značaja, poznata i po slavnom istoimenom tangu. 1959. proglašena je "ulicom muzejem". Čuvene raznobojne kuće genoveških imigranata pod državnom su zaštitom kao kulturno nasljeđe. * ''Avenida Corrientes'' (''barrios'' San Nicolás, Balvanera, Almagro, Villa Crespo i Chacarita), smatra se glavnom i najvažnijom ulicom u Buenos Airesu. Nazvana je 1822. po gradu [[Corrientes]], glavnom gradu [[Provincija Corrientes|istoimene provincije]] na sjeveru Argentine. Tijekom 18. i 19 veka bila je to ulica prosječne dužine i širine, ali krajem 19. veka zajedno s rastom grada započinje rapidno produženje na [[zapad]]. [[Tramvaj]]i s [[domaći konj|konjskom]] zapregom prvi put su prometovali ulicom 1887. 1910, gradonačelnik Joaquin de Anchorena započeo je projekt proširenja ulice, ali radi otpora vlasnika zgrada namjenjenih rušenju, pa i nekih intelektualaca, to je provedeno tek 1930-ih, kada je proširena avenija otvorena zajedno s inauguracijom Obeliska na Plaza de la República. Avenija je poznata kao [[teatar|kazališno]] (''Teatro Gran Rex, Teatro Opera, Centro Cultural General San Martín''<ref name="BSAS71">{{cite web|publisher=CCGSM|url=http://www.ccgsm.gov.ar/areas/cultura/ccgsm/?menu_id=22400|title=Centro Cultural San Martín|access-date=2010-09-25|archivedate=2014-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719062723/http://www.ccgsm.gov.ar/areas/cultura/ccgsm/?menu_id=22400|deadurl=yes}}</ref>) i [[banka]]rsko središte, po mnogim knjižarama (''Hernández, Liberarte'') i tradicionalnim i povijesnim lokalima i restoranima (''Los Inmortales'', s fotografijama povijesnih osoba koji su ga posjetili, ''Güerrín, Café La Paz'' povijesno okupljalište ljevičarskih aktivista, ''Bar Ramos, La Giralda Cafeteria''). Također, u Aveniji Corrientes nalaze se i kulturni centar ''Ricardo Rojas''<ref name="BSAS73">{{cite web|publisher=rojas.uba.ar|url=http://www.rojas.uba.ar/|title=Centro Cultural Rector Ricardo Rojas}}</ref> Univerziteta u Buenos Airesu, koji promovira eksperimentalnu umjetnost, čuvena sportsko-koncertna dvorana ''Luna Park'' i bivša tržnica ''Abasto'', danas preuređena u trgovački centar. Avenija Corrientes posebno je vezana uz [[tango]], te su joj posvećene mnoge skladbe. * ''Avenida del Libertador'' (''barrios'' Retiro, Recoleta, Palermo, Belgrano i Núnez, te ''partidos'' Vicente López, San Isidro i San Fernando), jedna od glavnih ulica Buenos Airesa, dugačka 25&nbsp;km, proteže se paralelno s Rio de la Plata od četvrti Retiro do sjevernog predgrađa San Fernando. Otvorena 1906, i 1950. nazvana po generalu [[José de San Martín|San Martínu]], oslobodiocu Argentine, [[Čile]]a i [[Peru]]a. * ''Avenida de Mayo'' (''barrio'' Monserrat), dugačka 1,5&nbsp;km, povezuje trgove Plaza de Mayo i Plaza del Congreso. Nazvana je po Svibanjskoj revoluciji 1810, koja je Argentini donijela nezavisnost. Izgrađena između 1885. i 1894. na inicijativu gradonačelnika Torcuata de Alveara, inspirirana je [[madrid]]skom ulicom Gran Vía, i radi svoje arhitekture često se uspoređuje s ulicama europskih metropola. Među zgradama ističe se eklektički ''Palacio Barolo'', svojevremeno najviša zgrada u Buenos Airesu. Također, u Avenida de Mayo otvorene su 1913. prve stanice podzemne željeznice izvan Europe ili Sjedinjenih Država. 1997, ulica je proglašena nacionalnim povijesnim mjestom. * ''Calle Florida'' (''barrios'' San Nicolás i Retiro), pješačka ulica, i jedna od od glavnih trgovačkih zona u gradu. U trgovačkom centru ''Galerías Pacífico'', ukrašenom [[freska]]ma nekih od najpoznatijih argentinskih umjetnika, svoje trgovine imaju [[Polo Ralph Lauren]], [[Tiffany & Co.]], [[Tommy Hilfiger]], [[Christian Lacroix]], [[Christian Dior]], [[Cacharel]], [[Samsonite]], [[Paul & Shark]] i [[Yves Saint-Laurent]]. U ulici se također nalazi i Galerija ''Di Tella'', važan centar [[pop-art|pop arta]] u Buenos Airesu za vrijeme 1960-ih i 1970-ih. * ''Avenida 9 de Julio'' (''barrios'' Retiro, San Nicolás, Monserrat i Constitución), nazvana u čast argentinskog dana nezavisnosti (9.7., 1816.), smatra se jednom od najširih ulica na svijetu (oko 110 m). Ima sedam prometnih traka u svakom smjeru, još pet traka u rubnim ulicama i nekoliko pojaseva zelenila. Na Aveniji se između ostaloga nalaze kazalište ''Teatro Colón'', Obelisk, i statua [[Don Quijote de la Mancha|Don Kihota]] na križanju sa Avenida de Mayo. Izgradnja avenije bila je planirana već 1888, ali radi otpora vlasnika zgrada namjenjenih rušenju radovi su započeli tek 1935. Prvi dio je otvoren 1937, a dovršena je 1960-ih. * ''Plaza de Mayo'' (''barrio'' Monserrat), središnji gradski trg, izvorno mjesto prvog naselja nakon osnivanja grada u 16. veku. Trg je 25.5., 1810. bio pozornica rezolucije koja je dovela Argentinu do nezavisnosti, i od tada žarna točka političkog života Buenos Airesa i Argentine. Sadašnji oblik trga datira iz 1884, rušenjem kolonada koje su razdvajale Plaza de la Victoria i Plaza del Fuerte, te se na trgu nalaze palače nekih od najvažnijih državnih institucija u zemlji. Osim Majske revolucije iz 1810, historijski značajni politički događaji koji su se odigrali na Plaza de Mayo uključuju: masovne demonstracije sindikata 17.10. 1945. koje su dovele do oslobađanja [[Juan Perón|Juana Peróna]] iz zatvora, koji je kasnije izabran za predsjednika Argentine, vojni napad na politički skup 16.6. 1955., kada je poginulo 364 osoba, skupovi podrške [[foklandski rat|anektiranju]] [[Falklandi|Falklandskih otoka]] 1982, od 1977. do danas, okupljanja rodbine nestalih osoba (''desaparecidos''), za vrijeme [[Prljavi rat|prljavog rata]] 1977. - 1983, i nasilni prosvjedi u prosincu 2001, povodom tadašnje financijske krize. što je dovelo do ostavke predsjednika [[Fernando de la Rúa|De la Rúe]]. * ''Plaza General San Martín'' (''barrio'' Retiro), je velika zelena površina na kraju pješačke ulice ''Calle Florida''. Trg, nazvan 1878. po generalu San Martinu, okružen je ulicama Libertador, Maipú, Santa Fe i Leandro Alem. Na današnjem trgu niz španjolskih guvernera imao je svoju službenu rezidenciju dok zemljište nije 1713. prodano Britanskoj kompaniji južnog mora (''British South Sea Company''). Na tom mjestu, 1807. poražen je general [[John Whitelocke]], za vrijeme drugog pokušaja kralja [[Đuro III.|Đure III.]] da osvoji Buenos Aires. 1883, utvrda, arena za borbu s bikovima i druga zgrade su porušene, te su posađena brojna stabla [[ombú]], [[Lipa|lipe]] i [[Ceiba speciosa|ceibe speciose]]. Početkom 20. veka, u okolici trga, neki od najbogatijih argentinskih zemljoposjednika izgradili su svoje palače, od kojih su najznačajnije; ''Anchorena''<ref name="BSAS74">{{cite web|publisher=Diager arte|url=http://diager-arte.blogspot.com/2008/07/palacio-anchorena.html|title=PALACIO ANCHORENA}}</ref> (danas ceremonijalni aneks ministarstva vanjskih poslova), ''Paz''<ref name="BSAS75">{{cite web|publisher=buenosairesantiguo.com.ar|url=http://www.buenosairesantiguo.com.ar/palaciopaz/palaciopaz.html|title=Casas Históricas / Palacio PAZ|access-date=2010-09-25|archive-date=2016-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160802174406/http://www.buenosairesantiguo.com.ar/palaciopaz/palaciopaz.html|dead-url=yes}}</ref> (danas udruženje vojnih oficira) i ''Haedo'' (danas tajništvo ureda za okoliš). Današnji oblik trga datira iz 1936, kada je dovršen prostor oko spomenika San Martinu, te izgrađen obližnji neboder ''Kavanagh''. === Parkovi === Parkovi u Buenos Airesu većinom su djelo francuskog pejzažnog arhitekta [[Charles Thays|Charlesa Thaysa]] (1849. – 1934.), koji je bio dugogodišnji upravitelj parkova i šetališta u Buenos Airesu. [[Datoteka:Lago del rosedal palermo chico.jpg|thumb|180px|Jezero ružinih vrtova, u Parque Tres de Febrero]] [[Datoteka:Weather device at the Buenos Aires Botanical Gardens.jpg|thumb|180px|Meteorološki stup u botaničkom vrtu]] * ''Parque Tres de Febrero'' (''barrio'' Palermo), srp-hrv. "Park 3. veljače", također i ''Bosques de Palermo'', "Šume Palerma", je 25 [[hektar]]ski park između avenija Libertador i Figueroa Alcorta, poznat po svojim jezerima i [[Ruža|ružinim]] vrtovima. Uređen je 1874. - 1875. na bivšem imanju Juana Manuela de Rosasa, guvernera Provincije Buenos Aires (''de facto'' diktatora Argentine), zbačenog 1852. Od 1892. do 1912, proširen je i dodatno uređen novim zoološkim i botaničkim vrtovima. 1960-ih izgrađeni su [[planetarij]] i japanski vrtovi, najveći u svijetu izvan [[Japan]]a, kao zamjena za stare japanske vrtove u Retiru. ** ''Botanički vrt'', službeno ''Jardín Botánico Carlos Thays de la Ciudad Autónoma de Buenos Aires'',<ref name="BSAS76">{{cite web|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/med_ambiente/botanico/|title=Jardín Botánico|access-date=2010-09-25|archivedate=2010-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100304140920/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/med_ambiente/botanico/|deadurl=yes}}</ref> otvoren 1898, smješten je uz park ''Tres de Febrero'' i među najstarijima je u Latinskoj Americi. Na površini od 69,772 m², smješteno je oko 5,500 vrta [[biljka|biljaka]], tematski podijeljenih u rimski, francuski i orijentalni vrt, te više skulptura, spomenika i umjetničkih djela. 1996, proglašen je nacionalnim spomenikom. ** ''Japanski vrtovi'', dio su parka ''Tres de Febrero''. Dovršeni su 1967, i otvoreni prilikom državnog posjeta Argentini tada japanskog prijestolonasljednika [[Car Akihito|Akihita]] i princeze [[Michiko]]. Osim kolekcije [[Bonsai]]ja, u vrtovima se nalaze i jezero s otokom na kojem se uzgaja japansko ljekovito bilje, i [[Budizam|Budistički]] hram. * ''Parque Lezama'' (''barrio'' San Telmo), nazvan po Joséu Gregoriju Lezami, vlasniku parka u 19. veku, kada je 1894. njegova udovica za manji iznos park prodala gradu pod uvjetom da bude pretvoren u javni prostor nazvan po njenom suprugu. Privatna rezidencija obitelji Lezama 1897. pretvorena je u Nacionalni povijesni muzej (''Museo Histórico Nacional'') * ''Parque Centenario'' (''barrio'' Caballito), otvoren je 1910, u čast stogodišnjice Majske revolucije (špa. ''centenario'' = stogodišnjica). Rubnim dijelovima parka smješten je niz kulturnih i znanstvenih institucija, kao "Institut Louis Pasteur", "Muzej prirodnih znanosti Bernardino Rivadavia",<ref name="BSAS77">{{cite web|publisher=MACN|url=http://www.macn.secyt.gov.ar/cont_Gral/home.php|title=Museo Argentino de Ciencias Naturales "Bernardino Rivadavia"|access-date=2010-09-25|archive-date=2010-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20100919200350/http://www.macn.secyt.gov.ar/cont_Gral/home.php}}</ref> i "Udruženje argentinskih prijatelja astronomije" s [[opservatorij]]em.<ref name="BSAS78">{{cite web|publisher=amigosdelaastronomia.org|url=http://www.amigosdelaastronomia.org/index.php?archivo=noticias&titulo=Noticias%20Institucionales&num=14|title=Asociación Argentina Amigos de la Astronomía|access-date=2010-09-25|archive-date=2017-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330085216/http://www.amigosdelaastronomia.org/index.php?archivo=noticias&titulo=Noticias%20Institucionales&num=14|url-status=dead}}</ref> == Kultura == [[Datoteka:Orquesta sinfónica nacional (Argentina).JPG|thumb|180px|Nacionalni simfonijski orkestar]] [[Datoteka:El Ateneo Bookstore.jpg|thumb|180px|Knjižara ''El Ateneo'']] Buenos Aires je značajan kulturni centar s mnogim kazalištima, muzejima, bibliotekama i kulturnim institucijama. Avenida Corrientes, gdje se početkom i sredinom 20. veka razvio tango, arterija je s nekim od najznačajnijih teatara. Mnoga kazališta pod direktnom su upravom grada, između ostalih, Teatro Colón, Teatro General San Martín, Teatro Alvear, Teatro Regio, Teatro Sarmiento i Teatro de la Ribera. Značajne kulturne institucije su i Teatro Nacional Cervantes, Centro Cultural Recoleta, Centro Cultural General San Martín, Teatro Maipo i veliki broj nezavisnih kazališta po cijelom gradu. Gradska vlada upravlja s deset muzeja posvećenih raznim temama, od umjetnosti (Muzej lijepih umjestnosti Eduardo Sívori<ref name="BSAS79">{{cite web|publisher=museosivori.org.ar|url=http://www.museosivori.org.ar/|title=Museo de Artes Plásticas Eduardo Sívori|access-date=2010-09-25|archivedate=2010-05-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528144859/http://www.museosivori.org.ar/|deadurl=yes}}</ref>) preko povijesti (Povijesni muzej Buenos Airesa ''Cornelio de Saavedra''), do [[film]]a (Muzej filma ''Pablo Ducros Hicken''<ref name="BSAS81">{{cite web|publisher=museodelcine.gov.ar|url=http://www.museodelcine.gov.ar/|title=Museo del Cine - Pablo Ducrós Hicken|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090422084107/http://www.museodelcine.gov.ar/|deadurl=yes}}</ref>). Također, postoje mnogi muzeji pod državnom upravom (kao muzej Case Rosade) i fundacije (Muzej latinskoameričke umjetnosti u Buenos Airesu, ''MALBA''). Osim mnogih biblioteka pod upravom raznih državnih institucija, kao čuvena Nacionalna Biblioteka, grad upravlja također i sa 26 javnih biblioteka s 300,000 svezaka. Buenos Aires je najveći izdavački centar u zemlji, s najznačajnijim izdavačkim kućama i najtiražnijim dnevnim listovima (''Clarín, La Prensa, La Nación'') i časopisima. Izdavačka industrija jedna je od najkonkurentijih u regiji. U gradu djeluju i stotine knjižara, posebno u Avenijama Mayo, Corrientes, Callao i 9 de Julio. Značajna je tradicija [[karneval]]a koji godišnje okuplja 10,000 ljudi u 103 murge (ulična kazališta, tj. karnevalske grupe) i više od 800,000 posjetitelja. === Jezik === Poznat kao ''Rioplatense Španjolski'', [[španski jezik|španjolski jezik]] iz Buenos Airesa (također i iz drugih gradova kao [[Rosario]] u [[Santa Fe]] i [[Montevideo]], u [[Urugvaj]]u), pod snažnim je utjecajem španjolskih dijalekata iz [[Andaluzija|Andaluzije]] i [[Murcia|Murcie]]. Fonetička studija Laboratorija za osjetilna istraživanja Nacionalnog znanstveno tehničkog istraživačkog savjeta (''Consejo Nacional de Investigaciones Científicas y Técnicas'', CONICET) i Univerziteta u [[Toronto|Torontu]] pokazala je da je prozodija ''portena'' bliža [[Napulj]]skom jeziku iz Italije od bilo kojeg drugog jezika. Ranog 20. veka, Argentina je prihvatila milijune imigranata, među kojima mnoge Talijane, koji su većinom govorili svoje lokalne dijalekte (uglavnom Napuljski, [[Sicilijanski jezik|Sicilijanski]] i [[Genova|Genoveški]]). Njihovo prihvaćanje Španjolskog bilo je postepeno, stvarajući [[pidžin]] talijanskih dijalekata i Španjolskog koji se nazivao ''cocoliche'', čija je upotreba opala oko 1950-ih. Mnogi španjolski imigranti bili su iz [[Galicija, Španjolska|Galicije]], te se Španjolci još uvijek u Argentini nazivaju ''gallegos'' ([[Galisijci]]). [[Galicijski jezik]], kulinarstvo i kultura imali su značajno mjesto u gradu većinu 20. veka. [[Jidiš]] je do 1960-ih bio uobičajen u Buenos Airesu, posebno u četvrtima Balvanera i Villa Crespo. [[Korejski jezik|Korejski]] i [[Kineski jezik]] postali su značajni od 1970-ih. Većina novih imigranata brzo je naučila Španjolski i asimilirala se u život grada. Sleng ''Lunfardo'' formirao se među zatvorenicima, te se s vremenom raširio na sve ''portenose''. Lunfardo koristi riječi talijanskih dijalekata, [[Brazilski portugalski jezik|Brazilskog portugalskog]], afričkih i karipskih jezika, te čak i engleskog, a upotrebljava i komične osobine kao zamjena slogova u riječi (''vesre''). Danas, Lunfardo se najčešće sreće u tekstovima tanga;<ref name="BSAS28">{{cite web|publisher=Economist|url=http://web.ics.purdue.edu/~tango/Articles/2001_Economist.pdf|title=A sense of where you were|access-date=2010-09-25|archive-date=2016-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909015550/http://web.ics.purdue.edu/~tango/Articles/2001_Economist.pdf|url-status=dead}}</ref> sleng mlađih generacija nije ga prihvatio. === Muzika === ''Glavni članak: [[Tango]]''<br /> ''Vidi još: [[Povijest Tanga]]'' [[Datoteka:Miguel Angel Zotto and partner dance tango.jpg|thumb|150px|Plesači tanga]] Buenos Aires, jedno je od najznačajnijih središta [[Latinskoamerička glazba|latinskoameričke glazbe]], te je u svijetu najpoznatiji po [[Tango|tangu]], plesu i glazbi stvorenim u bordelima kvartova Junín y Lavalle i Arrabales. Naglašeno [[Erotizam|erotični]], strastveno-senzualni tango, radi svojih pokreta nije smatran pristojnim plesom dok nije 1920-ih prihvaćen u [[Pariz|pariškom]] visokom društvu, te kasnije i posvuda po svijetu. Tango se sastoji od mnoštva stilova koji su se razvili u različitim regijama i epohama Argentine i [[Urugvaj]]a. Izvodi se u dvočetvrtinskom taktu, s naglaskom na prvom i trećem udarcu, te se većinom pleše otvorenog zagrljaja, gdje se plesač koji vodi s plesačem koji prati spaja na dužini ruku, ili u zatvorenom zagrljaju, gdje se vodeći i prateći spajaju na grudima. Rani tango bio je poznat kao tango criollo, ili jednostavno tango. Danas postoje mnogi plesni stilovi tanga, uključujući Argentinski tango, Urugvajski tango, tango za plesne dvorane (američki i međunarodni stilovi), Finski tango i starinski tangoi. Među najznačajnijim skladateljima i izvođačima tango glazbe ističu se čuveni [[Carlos Gardel]], orkestri Anibal Troilo, Mariano Mores i Osvaldo Pugliese, kao i veliki tekstopisci Enrique Santos Discepolo i Homero Manzi. U drugoj polovici 20. veka pojavili su se novi trendovi u tangu, nazvani ''Nuevo tango'' ili ''Tango nuevo'', koji su tradicioinalni argentinski tango spajali s elementima [[jazz]]a i klasične glazbe. Najznačajniji predstavnik ''Nuevo tanga'' bio je [[Ástor Piazzolla]], koji je u tango uveo nove instrumente, kao [[saksofon]] i [[električna gitara|električnu gitaru]]. Krajem 20. veka novi uzlet tangu je donio spoj s elektronskom glazbom, te su se pojavile nove grupe u Argentini i drugdje u svijetu, kao [[Bajofondo Tango Club]], [[Tanghetto]] i [[Gotan Project]]. Premda proganjan od tadašnjih autoritarnih režima, krajem 1960-ih u Buenos Airesu i drugim gradovima razvio se argentinski [[rock and Roll|rock]] (''Rock Nacional''). Prva okupljališta tadašnjih rock glazbenika bili su lokali "La Cueva" i "La Perla del Once". U gradu se također osjeća utjecaj [[Cumbia|Cumbije]] i [[Cuarteto|Cuarteta]], i [[Cumbia villera|Cumbije villere]], stila proizašlog krajem 20. stoljeća iz najsiromašnijih zona velikog Buenos Airesa. U najnovije doba značajan je razvoj [[reggae]]a, s osnivanjem mnogih grupa i festivala. === Film === ''Glavni članak: [[Argentinska kinematografija]] [[Film]] se u Buenos Airesu prvi put pojavio 1896. Grad je bio središte argentinske filmske industrije tijekom više od 100 godina od kada je 1897. francuski snimatelj Eugene Py snimio pionirski film ''La Bandera Argentina''. Više od 2,000 filmova snimljeno je u Buenos Airesu, od kojih mnogi s imenom grada u naslovu filma, kao: ''He nacido en Buenos Aires'' (1959.), ''Buenas noches, Buenos Aires'' (1964.) i ''Buenos Aires a la vista'' (1950.). Kultura tango glazbe uključena je u mnoge filmove snimljene u gradu, posebno nakon 1930-ih. U mnogim filmovima nastupali su izvođači tanga kao Hugo del Carril, Tita Merello, Carlos Gardel i Edmundo Rivero. === Turizam === [[Datoteka:Tortoni 3 008.jpg|thumb|180px|Čuveni ''Cafe Tortoni'']] [[Datoteka:San Telmo Plaza Dorrego.JPG|thumb|180px|Tango na ''Plaza Dorrego'', u San Telmu]] Prema Svjetskom savjetu za turizam i putovanja (''World Travel & Tourism Council''), turizam je u Buenos Airesu u porastu,<ref name="BSAS30">{{cite web|publisher=World Travel & Tourism Council|url=http://www.wttc.org/eng/Tourism_News/Press_Releases/Press_Releases_2007/WTTC_reveals_strong_growth_for_Argentina_Travel__and_Tourism/|title=WTTC reveals strong growth for Argentina Travel and Tourism|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108132813/http://www.wttc.org/eng/Tourism_News/Press_Releases/Press_Releases_2007/WTTC_reveals_strong_growth_for_Argentina_Travel__and_Tourism/|deadurl=yes}}</ref> te je u pregledu vodećeg turističko-putničkog magazina ''Travel + Leisure'' 2008, izglasan kao druga najpoželjnija svjetska destinacija nakon [[Bangkok]]a u [[Tajland]]u.<ref name="BSAS31">{{cite web|publisher=Travel + Leisure|url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2008/results.cfm?cat=cities|title=Top 10 Cities Overall}}</ref> Također, čitatelji magazina ''Condé Nast Traveler'' smatraju Buenos Aires najboljom turističkom destinacijom u Americi,<ref name="BSAS38">{{cite web|publisher=concierge.com|url=http://www.concierge.com/tools/travelawards/readerschoice/cities|title=Condé Nast Traveler: Readers' Choice Awards}}</ref> dok ga urednici publikacije ''Travel Weekly'' smatraju jednom od najboljih destinacija u Latinskoj Americi.<ref name="BSAS39">{{cite web|publisher=Travel Weekly|url=http://www.travelweekly.co.uk/Articles/2008/07/31/28338/latin-america-five-of-the-best-experiences.html|title=Latin America: five of the best experiences|access-date=2010-09-25|archivedate=2010-05-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100514153834/http://www.travelweekly.co.uk/Articles/2008/07/31/28338/latin-america-five-of-the-best-experiences.html|deadurl=yes}}</ref> Široka ponuda događaja i festivala međunarodnog renomea, čine Buenos Aires gradom kulturnog turizma. Turistička ekspanzija omogućila je u gradu intenzivnu aktivnost u izvozu usluga, stvaranju novih radnih mjesta, ekspanziju [[hotel]]ske i [[Gastronomija|gastronomske]] industrije i drugih djelatnosti vezanih uz turizam. U skladu s time, novi Međunarodni Tango festival i Turistički sajam Latinske Amerike, dio su tog uzleta. Prema statistikama ureda za turizam Buenos Airesa (''Ente Turismo de la Ciudad de Buenos Aires''), juna-lipnja 2008, najveći broj inozemnih posjetitelja bio je iz susjednih zemalja, dok su Europljani bili na drugom mjestu. Brojni su i domaći gosti, najčešće iz središnjih provincija.<ref name="BSAS40">{{cite web|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/produccion/promocion_inversiones/industrias_estrategicas/turismo.php|title=Turismo - ATRACTIVA BUENOS AIRES|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090209061722/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/produccion/promocion_inversiones/industrias_estrategicas/turismo.php|deadurl=yes}}</ref> Grad raspolaže s preko 200 hotela, s jednom do pet zvjezdica, s ukupno 36,000 ležajeva. 57 hotela smješteno je u centru grada, u blizini najznačajnijih znamentitosti. Također, u gradu je registrirano oko 300 [[hostel]]a, ''[[bed & breakfast]]s'' i drugih ne-hotelskih smještaja. Neki od hotela ističu se povijesno i arhitektonski, kao bivši ''Chacabuco Mansion'', koji je bio smješten u palači ''Drabble'', izgrađenoj 1893. u akademskom stilu, ''Hotel Chile'', jedan od najboljih primjera Art Nouveau u Buenos Airesu, izgrađen 1907. prema projektu arhitekta Louisa Duboisa, i također ''Hotel Castelar'' (bivši ''Hotel Excelsior''), otvoren 1928. U skladu sa statistikom Turističkog ureda Buenos Airesa (''Ente Turismo''), baziranom na međunarodnom istraživanju turizma (''ETI, Encuesta Internacional de Turismo''), godišnji broj stranih posjetitelja 2007. je premašio 2,300,000,<ref name="BSAS41">{{cite web|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/produccion/promocion_inversiones/ingles/industrias_estrategicas/turismo.php|title=Tourism - ATTRACTIVE BUENOS AIRES|access-date=2010-09-25|archivedate=2011-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110813085409/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/produccion/promocion_inversiones/ingles/industrias_estrategicas/turismo.php|deadurl=yes}}</ref> tj, 9% više u odnosu na 2006, dok je prihod od turizma 2007. bio preko 2 milijarde [[Američki dolar|američkih dolara]], više od 15% više nego prethodne godine. Procjenjuje se da turizam u Buenos Airesu za period 2004. - 2008. bilježi rast od 57.9%, a prihod od turizma 81.5%.<ref name="BSAS41"/> Tijekom 2007, u gradu je održano 458 nacionalnih i međunarodnih kongresa i konvencija, i 151 izložba.<ref name="BSAS42">{{cite web|publisher=Buenos Aires Buen Día !!!|url=http://www.buenosairesbuendia.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=200&Itemid=50|title=Buenos Aires y el turismo extanjero|access-date=2010-09-25|archivedate=2008-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080603190310/http://www.buenosairesbuendia.com.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=200&Itemid=50|deadurl=yes}}</ref> Osim najznačajnih znamenitosti, u Buenos Airesu turističku vrijednost imaju i kavane povijesnog značaja, posebno ''Café Tortoni'' i ''36 Billares'' u aveniji ''Corrientes'', i povijesne četvrti, kao San Telmo, gdje se na Plaza Dorrego nedjeljom održavaju sajmovi antikviteta, zajedno s predstavama tanga. Čuvena je i knjižara ''El Ateneo'', koja nakon što se preselila sa svoje originalne lokacije u centru grada danas djeluje u nekadašnjem kazalištu u aveniji Santa Fé. === Sport === [[Datoteka:Boca juniors and sao paulo - recopa sudamericana of 2006 - 01.jpg|thumb|left|180px|Stadion ''Alberto J. Armando'' (''La Bombonera'') tima Boca Juniors]] Premda su argentinci uspješni u raznim sportovima, [[fudbal|nogomet]] je apsolutno dominantan. U Buenos Airesu djeluju 24 profesionalna nogometna tima, od kojih su mnogi [[Primera Division Argentina|prvoligaši]]. Najznačajniji su veliki rivali [[Boca Juniors]] i [[Club Atlético River Plate|River Plate]], dok su ostali važniji timovi San Lorenzo de Almagro, Vélez Sársfield, Argentinos Juniors i Huracán. U Buenos Airesu 1951. održane su prve [[Pan Američke Igre]], [[Svjetska prvenstva u košarci|Svjetsko prvenstvo u košarci]] [[Svjetsko prvenstvo u košarci - Argentina 1950.|1950.]] i [[Svjetsko prvenstvo u košarci - Argentina 1990.|1990.]], Svjetsko prvenstvo u odbojci 2002, i finale [[FIFA Svjetsko prvenstvo|Svjetskog prvenstva u nogometu]] [[Svjetsko prvenstvo u nogometu - Argentina 1978.|1978.]] U četvrti Villa Riachuelo, krajnjem jugu gradskog područja, nalazi se automobilistička staza ''Autódromo Juan y Oscar Alfredo Gálvez'', gdje je od 1953. do 1998. održano 20 [[Velika nagrada Argentine|Velikih nagrada Argentine]], u sklopu svjetskog prvenstva [[Formula 1|Formule 1]]. 2009. (tada prvi put održanog izvan Afrike) i 2010, u Buenos Airesu je bio start i cilj [[Reli Dakar|Relija Dakar]]. Niz uspješnih tenisača ([[Guillermo Vilas]], [[Jose Luis Clerc]], [[Guillermo Coria]], [[Gaston Gaudio]], [[David Nalbandian]]) i teniski [[ATP]] turnir (''Abierto de Buenos Aires''), koji se u Buenos Airesu održava od 1968, [[tenis]] čine jednim od popularnijih sportova. U Argentini vrlo su popularni [[konjički sportovi]]: konjske utrke na hipodromu ''Argentino de Palermo'', [[polo]] na ''[[Campo Argentino de Polo]]'', i pato, kombinacija pola i košarke koji je proglašen 1953. nacionalnim sportom. Ostali popularni sportovi su [[golf]], [[košarka]], [[rugby]] i [[hokej na travi]]. == Ekonomija == {| style="width: 20em; font-size: 85%; text-align: center;" class="infobox" |- [[Datoteka:Le Parc FA.jpg]] !align="center" bgcolor="lightblue" colspan="3"|Izgradnja u Buenos Airesu |- ! style="background:#e9e9e9;" | '''Godina''' ! style="background:#e9e9e9;" | '''Građevinske dozvole<br />(m²)''' ! style="background:#e9e9e9;" | Postotak stabmene izgradnje |- | style="background:#f0f0f0;" | 1994 | style="background:#f0f0f0;" align=right|2,228,085 | style="background:#f0f0f0;" align=right|70.8 |- | 1995 |align=right|1,157,746 |align=right|57.3 |- | style="background:#f0f0f0;" | 1996 | style="background:#f0f0f0;" align=right|1,266,305 | style="background:#f0f0f0;" align=right|66.5 |- | 1997 |align=right|2,154,130 |align=right|65.0 |- | style="background:#f0f0f0;" | 1998 | style="background:#f0f0f0;" align=right|2,236,126 | style="background:#f0f0f0;" align=right|66.7 |- | 1999 | align=right|1,736,821 | align=right|69.0 |- |style="background:#f0f0f0;"| 2000 |style="background:#f0f0f0;" align=right|1,636,295 |style="background:#f0f0f0;" align=right|72.2 |- | 2001 | align=right|1,027,069 | align=right|59.2 |- |style="background:#f0f0f0;"| 2002 |style="background:#f0f0f0;" align=right|297,867 |style="background:#f0f0f0;" align=right|71.8 |- | 2003 | align=right|1,284,977 | align=right|86.8 |- |style="background:#f0f0f0;"| 2004 |style="background:#f0f0f0;" align=right|1,382,557 |style="background:#f0f0f0;" align=right|84.3 |- | 2005 | align=right|2,160,872 | align=right|83.1 |- |style="background:#f0f0f0;"| 2006 |style="background:#f0f0f0;" align=right|3,103,450 |style="background:#f0f0f0;" align=right|86.0 |- | 2007 | align=right|3,088,901 | align=right|80.1 |- |colspan=3 style="background:#e9e9e9;" align=center|<small>¹''Izvor: Gradske statistike''<ref name=ba>{{Cite web |title=City of Buenos Aires Statistical Annual (2008) |url=http://buenosaires.gov.ar/areas/hacienda/sis_estadistico/buscador.php?tipopubli=4&subtipopubli=&titulo=&anio=2008&mes= |access-date=2010-09-25 |archivedate=2009-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090919193252/http://buenosaires.gov.ar/areas/hacienda/sis_estadistico/buscador.php?tipopubli=4&subtipopubli=&titulo=&anio=2008&mes= |deadurl=yes }}</ref></small> |} Buenos Aires je financijsko, industrijsko, trgovačko i kulturno središte [[Argentina|Argentine]]. [[Luka]] Buenos Airesa jedna je od najprometnijih u Južnoj Americi; plovne rijeke od Rio de la Plate povezuju luku sa sjeveroistokom Argentine, [[Brazil]]om, [[Urugvaj]]om, i [[Paragvaj]]om, što ju čini distibucijskim središtem za veliko područje jugoistočne regije [[Južna Amerika|kontinenta]]. Ekonomija u samome gradu, prema ''Gross Geographic Product'' (prilagođeno na kupovnu moć) iznosila je 84.7 milijardi [[Američki dolar|američkih dolara]] (28,200 po glavi stanovnika) 2006,<ref name="BSAS23">;{{cite web|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/hacienda/sis_estadistico/anuario_2006/tomo1/09.pdf|title=Capítulo 9, Economía|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325001525/http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/hacienda/sis_estadistico/anuario_2006/tomo1/09.pdf|deadurl=yes}}</ref> što je skoro četvrtina ukupne argentinske ekonomije.<ref name="BSAS24">{{cite web|publisher=Ministerio de Economía y Finanzas Públicas|url=http://www.mecon.gov.ar/secpro/dir_cn/documentos/producto_bruto_geografico.xls|title=Distribución del Valor Agregado Bruto por jurisdicción y actividad económica Conciliación entre el PIB y la suma de los PGB Año 1993 - en miles de pesos a precios corrientes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050407141703/http://www.mecon.gov.ar/secpro/dir_cn/documentos/producto_bruto_geografico.xls|archivedate=2005-04-07|access-date=2010-09-25|deadurl=yes}}</ref> Metropolitanski Buenos Aires, tvori 13. najveću ekonomiju među svjetskim gradovima.<ref name="BSAS25">{{cite web|publisher=City Mayors|url=http://www.citymayors.com/statistics/richest-cities-2005.html|title=The 150 richest cities in the world by GDP in 2005}}</ref> [[Indeks ljudskog razvoja|Ljudski razvojni indeks]] Buenos Airesa od 0.923 1998, jednako je visok prema međunarodnim standardima.<ref name="BSAS26">{{cite web|publisher=desarrollohumano.org.ar|url=http://www.desarrollohumano.org.ar/IDHArgentina/98_nac/98_nac.html|title=INFORME ARGENTINO SOBRE DESARROLLO HUMANO 1998|access-date=2010-09-25|archive-date=2007-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20071009140109/http://www.desarrollohumano.org.ar/IDHArgentina/98_nac/98_nac.html|dead-url=}}</ref> [[Datoteka:Villa adelina ORBIS.jpg|thumb|180px|Tvornica ''ORBIS'', u Villa Adelina, Provincija Buenos Aires]] Uslužni sektor je vrlo razvijen, s 76% udjela u gradu (prema 59% za cijelu Argentinu).<ref name=city/> [[Reklama|Reklamna industrija]] igra važnu ulogu u izvozu usluga na domaćem tržištu i u inozemstvu. Međutim, najveći su sektori: financijski, poslovni i tržište nekretnina s udjelom u gradskoj ekonomiji od 31%. Financije su u Buenos Airesu posebno važne za argentinski bankarski sustav, s procijenjenom skoro polovicom nacionalnih bankovnih depozita i kredita.<ref name=city/> Proizvodnja je međutim još vrlo značajna (16%), i koncentrirana većinom na jugu, te joj pogoduju visoka lokalna kupovna moć i obilje kvalificiranih radnika, kao i suradnja s vrlo razvijenom poljoprivredom i industrijom nedaleko samoga grada. Građevinarstvo je povijesno među najznačajnijim indikatorima stanja nacionalne ekonomije (''Vidi tablicu gore''), te je od 2006, izdano građevinskih dozvola za oko 3 milijuna m² godišnje.<ref name=city/> Zapadno od Buenos Airesa je ''Pampa Húmeda'' ("vlažna Pampa"), najplodnija poljoprivredna regija Argentine gdje se uzgajaju [[pšenica]], [[soja]] i [[kukuruz]], za razliku od suhe južne Pampe poznate po [[Domaće govedo|govedarstvu]] i od nedavno po proizvodnji cijenjenih [[Vino|vina]]. Meso, mlječni proizvodi, žito, [[duhan]], [[vuna]] i koža prerađuju se ili proizvode u metropolitanskom području. Ostale su vodeće proizvodne aktivnosti automobilska industrija, naftne rafinerije, metaloprerađivačka, strojarska, tekstilna, kemijska industrija, te industrije odjeće i napitaka. Gradski budžet, na prijedlog gradonačelnika Macrija 2009, uključuje 4.4 milijardi američkih dolara u prihodima i 4.6 milijardi u rashodima.<ref name="BSAS50">{{cite web|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/hacienda/presupuesto2009/?menu_id=30948|title=Presupuesto 2009}}</ref> Grad se oslanja na lokalni dohodak i poreze na kapitalnu dobit za 61% prihoda, dok savezna podjela dohotka doprinosi 11%, porezi na vlasništvo 9% i na vozila 6%. Ostali prihodi uključuju korisničke honorare, globe i pristojbe igara na sreću. Grad odvaja 26% budžeta na obrazovanje, 22% na zdravstvo, 17% za javne službe i infrastrukturu, 16% za socijalne službe i kulturu, 12% za upravne troškove i 4% za provođenje zakona. Buenos Aires održava nisku stopu zaduženosti, te servisiranje duga zahtjeva manje od 3% budžeta.<ref name="BSAS27">{{cite web|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/hacienda/pdf/2_mensaje_proy_2009.pdf |title=Mensaje dell Proyecto de Presupuesto General 2009}}</ref> == Demografija == ''Vidi još: [[Demografija Argentine]]'' === Popis stanovništva === [[Datoteka:Population of Buenos Aires 1740-2010.png|thumb|180px|Rast stanovništva od 1740.]] Prema popisu stanovništva iz 2001, u gradu i 31 susjednom okrugu živjelo je 12,129,819 stanovnika, što znači da svaki treći Argentinac živi u metropolitanskom Buenos Airesu.<ref name="BSAS5">{{cite web|publisher=INDEC|url=http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/p020201.xls|title=Población total por sexo, razón de masculinidad y densidad de población, según provincia. Total del país. Año 2001|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-11-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091113154311/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/p020201.xls|deadurl=yes}}</ref> Gustoća stanovništva u Buenos Airesu je 13,680 stanovnika na kvadratni kilometar, ali samo 2,400 na km² u predgrađima. Rasna podjela grada je 88.9% [[Bijela rasa|bijelaca]], 7% [[Mestici|mestika]], 2.1% [[azijati|azijaca]] i 2% [[Afro Argentinci|crnaca]]. Stanovništvo Buenos Airesa je, radi niske stope nataliteta i spore migracije prema predgrađima, od 1947. oko 3 milijuna. Okolni distrikti međutim, od tada su se povećali više nego peterostruko (na oko 10 milijuna stanovnika).<ref name="BSAS5"/> Popis 2001, prikazao je relativno stariju populaciju: s 17% stanovnika ispod 15 godina starosti, i 22% iznad 60 godina, stanovništvo Buenos Airesa ima dobnu strukturu sličnu mnogim [[evropa|europskim]] gradovima, te je starije je u odnosu na Argentince u cjelini (od koji je 28% ispod 15 godina i 14% iznad 60).<ref name="BSAS6">{{cite web|publisher=INDEC|url=http://www.indec.gov.ar/webcenso/index.asp|title=INDEC Censo 2001|access-date=2010-09-25|archivedate=2010-11-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113144456/http://www.indec.gov.ar/webcenso/index.asp|deadurl=yes}}</ref> Dvije trećine gradskih stanovnika živi u stambenim zgradama i 30% u obiteljskim kućama, dok 4% živi u neprikladnim stambenim prostorima. Prema podacima o prihodima, 2007. 8.4% gradskog stanovništa živjelo je ispod stope siromaštva, ili 20.6% uključujući i metropolitansko područje. Međutim, procjene iz 2009. prikazuju da u metropolitanskom Buenos Airesu preko 4 milijuna ljudi živi u siromaštvu.<ref name="BSAS7">{{cite web|publisher=MercoPress.|url=http://en.mercopress.com/2009/06/19/four-million-live-in-poverty-in-metropolitan-buenos-aires|title=Four million live in poverty in metropolitan Buenos Aires}}</ref> 1.2 milijuna zaposlenih gradskih stanovnika 2001.<ref name="BSAS51">{{cite web|publisher=Buenos Aires Herald|url=http://www.buenosairesherald.com/PrintedEdition/View/7075|title=The squandered stimulus}}</ref> bilo je većinom zaposleno u sektoru usluga, posebno u socijalnim službama (25%), trgovini i turizmu (20%) i poslovnim i financijskim uslugama (17%), dok sektor proizvodnje zapošljava 10%. Unatoč ulozi glavnog grada Argentine, javna uprava zapošljava samo 6% zaposlenih. === Porijeklo === ''Vidi još: [[Imigracija u Argentini]]'' [[Datoteka:Hotel Inmigrantes Buenos Aires.jpg|thumb|180px|Bivši hotel za imigrante u luci Buenos Airesa (''Hotel de los Inmigrantes''), danas muzej imigracije]] [[Datoteka:Non-native population in Argentina.png|thumb|180px|Udio alohtone populacije u Argentini, u godinama popisa stanovništva]] [[Datoteka:Facade BA Metropolitan Church.jpg|thumb|180px|Metropolitanska katedrala]] Većina ''portenosa'' ima europsko porijeklo, s [[Italija|talijanskim]] i [[španija|španjolskim]] porijeklom kao najčešćim iz [[Talijanske regije|regija]] [[Kalabrija|Kalabrije]], [[Ligurija|Ligurije]], [[Pijemont]]a, [[Lombardija|Lombardije]] i grada [[Napulj]]a, te [[Španjolske autonomne zajednice|španjolskih regija]] [[Galicija, Španjolska|Galicije]], [[Asturija|Asturije]], i [[Baskija (autonomna zajednica)|Baskije]]. Druga europska porijekla uključuju [[Nemačka|nemačko]],<ref name="BSAS13">{{cite web|publisher=Dickinson College|url=http://www.dickinson.edu/departments/amos/mosaic01pat/projectsGermansKorell.html|title=German Immigration in Argentina|access-date=2010-09-25|archivedate=2008-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081203152038/http://www.dickinson.edu/departments/amos/mosaic01pat/projectsGermansKorell.html|deadurl=yes}}</ref> [[Grčka|grčko]], [[Irska|irsko]], [[portugal]]sko, [[Francuska|francusko]], [[Hrvatska|hrvatsko]],<ref name="BSAS12">{{cite web|publisher=casahistoria.net|url=http://www.casahistoria.net/easteurope.htm|title=A different kind of multinational: Immigrants to Argentina from Eastern Europe}}</ref> [[Engleska|englesko]] i [[Wales|velško]]. 1990-ih bio je manji val imigracije iz [[Rumunija|Rumunjske]]<ref name="BSAS12"/> i [[Ukrajina|Ukrajine]].<ref name="BSAS12"/> Postoji [[Kreoli|Kreolska]] manjina koja datira iz španjolskih kolonijalnih vremena. Populacija Kreola i španjolsko-domorodačkih [[Mestici|Mestika]], porasla je od druge polovice 20. veka većinom kao posljedica imigracija iz [[Bolivija|Bolivije]], [[Peru]]a i [[Paragvaj]]a. Utjecajne [[Sirija|Sirijsko]]-[[Libanon]]ske i [[Jermenija|Armenske]] zajednice imaju istaknuto mjesto u trgovačkom i javnom životu od početka 20. veka. [[Jevreji|Jevrejska]] zajednica u Velikom Buenos Airesu broji oko 250,000, te je najveća u [[Latinska Amerika|Latinskoj Americi]]. Većinom su sjeverno i istočno europskog Aškenazi porijekla, uglavnom [[Rusi|Ruski]], Njemački i Poljski Jevreji, s znatnim [[Sefardi|Sefardskim]] manjinama, većinom Sirijskih jevreja.<ref name="BSAS14">{{cite web|publisher=by Rebecca Weiner|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Argentina.html|title=The Virtual Jewish History Tour Argentina}}</ref> Prva veća [[Azija|azijska]] zajednica u Buenos Airesu bila je [[Japan]]ska, većinom s [[Okinava|Okinawe]]. Tradicionalno, Japanci-Argentinci bili su poznati kao uzgajivači [[Cvijet|cvijeća]]; dok je u samome gradu postojao japanski kvazi-monopol na kemijsko čišćenje. Kasnije generacije proširile su aktivnosti na sva polja ekonomskih djelatnosti. Počevši od 1970-ih, postojao je znatan dolazak imigracije iz [[Narodna Republika Kina|Kine]] i [[Koreja|Koreje]], s potonjima poznatim većinom po malim obiteljskim supermarketima. ==== Britanski i Američki iseljenici ==== Od 2004. u porastu je broj [[sjedinjene Američke Države|američkih]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanskih]] državljana koji se iseljavaju u Buenos Aires, vjerojatno radi nižih troškova života, s mnogima koji su započeli poslovne aktivnosti.<ref name="BSAS15">{{cite web|publisher=Smithsonian.com|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/Hola-Buenos-Aires.html|title=Buenos Aires: a City's Power and Promise|access-date=2010-09-25|archivedate=2010-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100426160233/http://www.smithsonianmag.com/travel/Hola-Buenos-Aires.html|deadurl=yes}}</ref> === Religija === Većina stanovnika je [[Katolička crkva|Rimokatoličke]] vjeroispovjesti, premda je više istraživanja kroz prošla desetljeća izazvalo predodžbu da je manje od 20% aktivnih.<ref name="BSAS16">{{cite web|publisher=Clarín|url=http://www.clarin.com/diario/2008/08/27/um/encuesta1.pdf|title=PRIMERA ENCUESTA SOBRE CREENCIAS Y ACTITUDES RELIGIOSAS EN ARGENTINA}}</ref> Buenos Aires je sjedište Rimokatoličkog [[Metropolit]]a (katolički ''primat'' Argentine), trenutno kardinal Jorge Bergoglio. Postoje i [[Protestantizam|protestantske]], [[Pravoslavlje|pravoslavne]], [[Judaizam|židovske]] i [[Islam|muslimanske]] manjine. == Uprava == === Struktura vlasti === [[Datoteka:Jefatura de Gobierno-Buenos Aires.jpg|thumb|180px|Sjedište gradske vlasti (''Jefatura de Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires'')]] Izvšna vlast [[grad]]a je Šef vlade (''"Jefe de Gobierno"''), biran na direktnim izborima na četverogodišnji mandat, koji predsjeda 60-članoj legislaturi. Svaki član legislature biran je na mandat u trajanju od četiri godine; polovica legislature obnavlja se svake dvije godine. Izbori koriste [[D'Hondtov sistem|D'Hondtov sustav]] proporcionalnog predstavništva. Sudska vlast sastoji se od Vrhovnog suda pravde (''Tribunal Superior de Justicia''),<ref name="BSAS53">{{cite web|publisher=TSJ|url=http://www.tsjbaires.gov.ar/tsj/index.asp|title=Tribunal Superior de Justicia}}</ref> Sudskog savjeta (''Consejo de la Magistratura''),<ref name="BSAS54">{{cite web|publisher=CMCABA|url=http://cmcaba.jusbaires.gov.ar/|title=Consejo de la Magistratura|access-date=2010-09-25|archivedate=2008-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081015001638/http://cmcaba.jusbaires.gov.ar/|deadurl=yes}}</ref> Javnog ministarstva i drugih gradskih sudova. [[Pravo|Pravno]] gledano, grad uživa manju autonomiju od [[Pokrajina|provincija]]. Nacionalno sudstvo određuje autonomiju gradskog sudstva u skladu s [[Običajno pravo|običajnim pravom]], dok nacionalna izvršna vlast kontrolira gradsku [[policija]]. Počevši od 2007, grad se upustio u novu shemu decentralizacije, s kreiranjem novih općina (''comunas'') kojima upravlja sedmeročlana izabrana komisija. === Nacionalno predstavništvo === Buenos Aires u argentinskom senatu zastupaju tri senatora (prosinca 2007: María Eugenia Estenssoro, Samuel Cabanchik i Daniel Filmus<ref name="BSAS4">{{cite web|publisher=Honorable Senado de la Nación Argentina|url=http://www.senado.gov.ar/web/senadores/senadores.php|title=Senadores}}</ref>). Građani Buenos Airesa također biraju 25 nacionalnih zastupnika u argentinski zastupnički dom. == Obrazovanje == [[Datoteka:Delantales blancos 2.jpg|thumb|180px|Općeprisutne bijele odore učenika u državnim školama nacionalni su simbol obrazovanja]] ''Vidi još: [[Obrazovanje u Argentini]]'' === Osnovno obrazovanje === Osnovno obrazovanje sadrži prva dva kruga Temeljnog generalnog obrazovanja (''Educación General Básica'' EGB), razrede 1-6. Radi sistema koji je bio na snazi do 1995, (7 godina osnovne škole plus 5 ili 6 srednje škole), osnovne škole nudile su razrede 1-7. Premda se većina škola već adaptirala u sustav s 8. i 9. razredom, druge su odabrale ukinuti 7. razred, prisiljavajući učenike da treći krug dovrše u drugoj instituciji. === Srednje obrazovanje === Srednje obrazovanje u Argentini naziva se ''Polimodal'' ("polymodal", znači da postoji više načina ili oblika), jer učenicima omogućava da odaberu svoju orijentaciju. ''Polimodal'' još nije obavezna ali je dovršenje neophodno za upis u koledže u cijeloj zemlji. ''Polimodal'' je uobičajeno trogodišnja škola, premda neke škole imaju i četvrtu godinu. Suprotno promjenama u osnovnim školama, većina je srednjih škola u Argentini sadržila 8. i 9 . razrede, plus ''Polimodal'' (stara srednja), ali tada je započela promjena s prihvaćanjem također i učenika 7. razreda, omogućivši im na taj način da zadrže iste razredne kolege tijekom cijelog trećeg kruga EGB. [[Datoteka:Facultad de Derecho - Hall central - UBA.jpg|thumb|180px|Glavni hol pravnog fakulteta na univerzitetu u Buenos Airesu]] Prosinca 2006, zastupnički dom Argentinskog kongresa izglasao je novi zakon o nacionalnom obrazovanju obnovivši stari sustav osnovne i srednje škole, učinivši srednje obrazovanje obaveznim, što je prinudno obrazovanje produžilo na 13 godina. Vlada se obavezala primjeniti zakon postepeno, počevši od 2007.<ref name="BSAS29">{{cite web|publisher=Clarín|url=http://www.clarin.com/diario/2006/12/14/um/m-01327811.htm|title=Diputados sancionó la nueva Ley de Educación|access-date=2010-09-25|archive-date=2009-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090906014337/http://www.clarin.com/diario/2006/12/14/um/m-01327811.htm|dead-url=yes}}</ref> === Koledži === Postoje mnogi državni, poreznim sustavom financirani univerziteti u Argentini, kao i privatni univerziteti. [[Univezitet u Buenos Airesu]],<ref name="BSAS55">{{cite web|publisher=UBA|url=http://www.uba.ar/homepage.php|title=Univesidad de Buenos Aires|access-date=2010-09-25|archivedate=2019-03-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190319150358/http://www.uba.ar/homepage.php|deadurl=yes}}</ref> jedna je od vrhunskih obrazovnih institucija u Južnoj Americi, te je do sada stvorio pet [[Nobelova nagrada|Nobelovih nagrada]] i omogućio besplatno obrazovanje za studente iz cijeloga svijeta. Također, Buenos Aires je istaknuti centar za [[Psihoanaliza|psihoanalizu]], posebno [[Jacques Lacan|Lacanove]] škole. ===Istaknuti građani Buenos Airesa=== :''Vidi još: [[Popis Argentinaca]]'' '''Poznati Argentinci rođeni u Buenos Airesu''' *[[Papa Franjo]] - papa Katoličke crkve *[[Norma Aleandro]] - glumica *[[Martha Argerich]] - pijanistkinja *[[Daniel Barenboim]] - pijanist i dirigent *[[Manuel Belgrano]] - političar i vojskovođa *[[Jorge Luis Borges]] - poznati književnik *[[Alberto Ginastera]] - kompozitor *[[Ricardo Güiraldes]] - književnik *[[Juan María Gutiérrez]] - državnik i pjesnik *[[Helenio Herrera]] - fudbaler i fudbalski trener *[[Bernardo Alberto Houssay]] - fiziolog *[[Carlos Saavedra Lamas]] - ekonomist, pravnik i državnik *[[Vicente López y Planes]] - pjesnik i političar *[[Benito Quinquela Martín]] - slikar *[[Francisco Moreno]] - istraživač *[[Victoria Ocampo]] - književnica *[[Adolfo Pérez Esquivel]] - politički aktivist *[[Gustavo Santaolalla]] - kompozitor *[[Lalo Schifrin]] - pijanist i kompozitor *[[Guillermo Vilas]] - teniser *[[Sergio Aguero]]- nogometaš *[[Gabriela Sabatini]] - teniser *[[Maxima od Nizozemske]] - kraljica Nizozemska '''Strani državljani koji su živjeli u Buenos Airesu''' *[[Lucecita Benítez]] - portorikanska pjevačica *[[Rosa Chacel]] - španska književnica *[[Francis Ford Coppola]] - američki filmski reditelj *[[Rubén Darío]] - nikaragvanski pjesnik *[[Marcel Duchamp]] - francuski umjetnik *[[Robert Duvall]] - američki glumac i reditelj *[[Federico García Lorca]] - španjolski pjesnik *[[Witold Gombrowicz]] - poljski književnik *[[René Goscinny]] - francuski strip autor *[[Viggo Mortensen]] - dansko-američki glumac *[[Pablo Neruda]] - čileanski pjesnik *[[Eugene O'Neill]] - američki dramatičar *[[Aristoteles Onassis]] - grčki brodovlasnik *[[José Ortega y Gasset]] - španski filozof *[[Pio XII.]] - kao vatikanski diplomat *[[Hugo Pratt]] - talijanski strip autor *[[Antoine de Saint-Exupéry]] - francuski književnik *[[Oskar Schindler]] - njemački humanitarac *[[Hermenegildo Sábat]] - urugvajski karikaturist *[[Fritz Thyssen]] - njemački industrijalac == Transport == [[Datoteka:Buenos Aires - Subte - Emilio Mitre 1.jpg|thumb|180px|Metro u Buenos Airesu (''Subte'')]] [[Datoteka:Colectivo de buenos aires.JPG|thumb|180px|Gradski autobus (''Collectivo'')]] [[Datoteka:Buenos Aires - Retiro - Retiro Mitre 2.jpg|thumb|180px|Željeznička stanica ''Retiro'']] [[Datoteka:Avenida General Paz entre Cabildo y Panamericana.jpg|thumb|180px|''Avenida General Paz'']] [[Datoteka:199 - Buenos Aires - Aéroport international Ezeiza - Janvier 2010.jpg|thumb|zračna luka ''Ministro Pistarini'' (''Ezeiza'')]] Javni prijevoz u Buenos Airesu temelji se na [[Autobus]]ima, [[metro]]u i [[tramvaj]]u. Autobus je najrašireniji i nakorišteniji oblik javnog transporta, te u gradu djeluje oko 140 linija (''Colectivos''),<ref name="BSAS56">{{cite web|publisher=xcolectivo.com.ar|url=http://www.xcolectivo.com.ar/colectivo/|title=Líneas de Colectivos de Capital Federal y Gran Buenos Aires}}</ref> kojima upravljaju zasebne privatne kompanije. 2009. je uvedena elektronička naplata karata. Na ulicama također, u svako doba vozi 40,000 crno-žutih [[taksi]]ja.<ref name="BSAS57">{{cite web|publisher=buenosaires-argentina.com|url=http://www.buenosaires-argentina.com/transportation/taxis.html|title=Buenos Aires Taxis|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090620034200/http://www.buenosaires-argentina.com/transportation/taxis.html|deadurl=yes}}</ref> Metro u Buenos Airesu, lokalno poznat kao ''subte'' (od špa. ''"subterráneo"'' - podzemni), otvoren je 1913, te je najstarija podzemna željeznica na [[južna hemisfera|južnoj polutci]] i u hispanofonskim zemljama. Sustav ima šest linija, označenih slovima od A do E i H, s 74 stanica i više od 50 kilometara [[Željeznička pruga|pruge]].<ref name="BSAS58">{{cite web|publisher=Subte|url=http://www.subte.com.ar/mapas/subte.asp|title=Mapa subte|access-date=2010-09-25|archive-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407234925/http://www.subte.com.ar/mapas/subte.asp|dead-url=yes}}</ref> Dnevni promet je oko 1.7 milijuna putnika.<ref name="BSAS59">{{cite web|publisher=villaurquizacrece.com|url=http://villaurquizacrece.com/component/k2/itemlist/tag/Subte|title=Subte Record Transporta 1.7 millones de Personas a Dia}}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> U tijeku je program produženja aktualnih linija i izgradnje nove linije na ruti sjever-jug, što će ukupnu dužinu tračnica povećati na 89&nbsp;km.<ref name="BSAS44">{{cite web|publisher=La Foret|url=http://www.f.com.ar/more.html|title=Transportation|access-date=2010-09-25|archivedate=2011-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717174729/http://www.f.com.ar/more.html|deadurl=yes}}</ref> Buenos Aires je imao vrlo veliku mrežu tramvajskih linija s 857&nbsp;km tračnica, koja je demontirana 1960-ih radi preorjentiranja na autobuse. Ponovo je uveden u promet 1987, te je trenutno je u tijeku proces proširenja linija. 2008, uvedena je linija u Puerto Madero, koja će biti produžena do ''Estación Buenos Aires'' u četvrti Barracas. [[Željeznica]] se sastoji od linija ''Sarmiento, Miter, Belgrano Norte, Belgrano Sur, Roca, San Martín'' i ''Urquiza'', s ukupno četiri željeznička terminala: ''Retiro'' (FCGSM, FCGBM i FCGMB), ''Constitución'' (FCGR), ''Once'' (FCDFS) i ''Federico Lacroze'' (FCGU). Željeznicu svakodnevno koristi više od 1.3 miliona putnika iz provincije zaposlenih u Buenos Airesu. Na željezničkim stanicama također postoji i veza s metroom, što omogućava brži protok putnika u sve zone Buenos Airesa. U planu je i izgradnja [[Vlak velikih brzina|brze željeznice]] između Buenos Airesa, [[Rosario|Rosaria]] i [[Cordoba (Argentina)|Cordobe]], s brzinama do 320&nbsp;km/h.<ref name="BSAS35">{{cite web|publisher=Railway Gazette|url=http://www.railwaygazette.com/news_view/article/2007/08/7661/argentina_sets_a_new_course.html|title=Argentina sets a new course|access-date=2010-09-25|archive-date=2007-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071023213711/http://www.railwaygazette.com/news_view/article/2007/08/7661/argentina_sets_a_new_course.html|dead-url=}}</ref> Projekt je trenutno u stanju mirovanja radi financijske krize, ali u francuskom [[Alstom]]u, jednom od glavnih izvođača, izražavaju optimizam u vezi ostvarivanja projekta u budućnosti.<ref name="BSAS60">{{cite web|publisher=Railway Gazette|url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view//pointers-february-2009.html|title=Pointers February 2009|access-date=2010-09-25|archive-date=2023-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006202644/https://www.railwaygazette.com/news/single-view/view//pointers-february-2009.html}}</ref> Glavni terminal međugradskih autobusa nalazi se pokraj željezničke stanice ''Retiro'', s polascima za sve krajeve Argentine i susjedne zemlje. Grad ima četiri prilaza [[Autoput|Autocestama]], autocestom Buenos Aires - La Plata, Ricchieri, istočni prilaz i sjeverni prilaz. 1930-ih i 1940-ih izgrađena je, i 1996. modernizirana, kružna autocesta ''Avenida General Paz'', koja prati granice grada na zapadu i jugu. Autoceste s naplatom otvorene kasnih 1970-ih omogućavaju brzi prilaz gradu, te ih dnevno koristi preko milijun vozila.<ref name="BSAS33">{{cite web|publisher=Ministerio de Economía y Finanzas Públicas|url=http://www.mecon.gov.ar/download/infoeco/actividad_ied.xls#'1.10|title=Estadísticas de Servicios Públicos 2004=100|access-date=2010-09-25|archivedate=2014-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140410031557/http://www.mecon.gov.ar/download/infoeco/actividad_ied.xls#'1.10|deadurl=yes}}</ref> U Buenos Airesu je registrirano preko 1.8 milijuna vozila, što je skoro petina svih vozila u Argentini.<ref name="BSAS32">{{cite web|publisher=DNRPA|url=http://www.dnrpa.gov.ar/bolesta1/boletin1021/Pagina%203.htm|title=COMPARACION DEL PARQUE REGISTRAL DISPUESTO POR PROVINCIAS AL 31/12/08 Y 31/12/07|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090603095216/http://www.dnrpa.gov.ar/bolesta1/boletin1021/Pagina%203.htm|deadurl=yes}}</ref> Međunarodni aerodrom [[Zračna luka Ministro Pistarini-Buenos Aires|Ministro Pistarini]] (''Aeropuerto Internacional Ministro Pistarini''), poznat i kao ''"Aeropuerto de Ezeiza"'', po mjestu [[Ezeiza]] u zoni Velikog Buenos Airesa gdje se nalazi, sjedište nacionalne avio-kompanije [[Aerolíneas Argentinas]], povezan je s destinacima na pet kontinenata ([[Afrika]], [[Amerika]], [[Azija]], [[Evropa|Europa]] i [[Oceanija]]). Aerodrom ''Jorge Newbery'', lociran u četvrti ''Palermo'', koristi se osim letova za Montevideo i Asunción, samo za domaće linije, dok se manji aerodrom ''San Fernando'' koristi samo za generalno zrakoplovstvo. [[Luka]] Buenos Airesa, s 470 [[Hektar|ha]] površine i 5,600 m obale, najveća je u zemlji i tradicionalno glavni morski pristup Argentini, kroz koju prolazi 70% uvoza i 40% ukupnog nacionalnog [[izvoz]]a. Pristup brodovima kroz estuarij La Plate održava se stalnim jaružanjem kanala. U sezoni krstarenja (studeni - travanj) kroz putnički terminal ''Terminal de Pasajeros Benito Quinquela Martín'' godišnje prođe oko 100,000 putnika. Također, kompanija ''Buquebus'' održava [[trajekt]]ne linije između Buenos Airesa i većih gradova Urugvaja (Colonia del Sacramento, Montevideo i Punta del Este), s više od 2.2 milijuna putnika godišnje. == Zdravstvo == Sustav javne zdrastvene zaštite pokriva 21.9% stanovništva. U Buenos Airesu nalaze se 34 bolničke ustanove s besplatnom zdrastvenom zaštitom, s 55,6% pacijenata iz Buenos Airesa, 41,2% iz provincije Buenos Aires i 3,2% iz drugih lokacija. Sustav se sastoji od centara primarne zdrastvene zaštite, kvartovskih zdrastvenih centara i obiteljskih [[ljekar|liječnika]]. U zdrastvenim centrima djeluju između ostalih i [[Pedijatrija|pedijatri]], psiholozi i socijalni radnici, radi implementacije raznih preventivnih programa. Kvartovski zdrastveni centri (''Los Centros Médicos Barriales'', CMB) djeluju s istim ciljem njege i prevencije, ali su usmjereni na rizične društvene sektore. Obiteljski liječnici djeluju u svojim privatnim [[ordinacija]]ma. U gradu također djeluju mnoge privatne [[Klinika|klinike]] i ordinacije, među kojima se između ostalih ističu Talijanska bolnica (''Hospital Italiano''), Švicarsko-Argentinsko rodilište (''Clínica y Maternidad Suizo Argentina''),<ref name="BSAS45">{{cite web|publisher=CYMSA|url=http://www.cymsa.com.ar/frontend/|title=Clínica y Maternidad Suizo Argentina|access-date=2010-09-25|archivedate=2009-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090907070047/http://www.cymsa.com.ar/frontend/|deadurl=yes}}</ref> Univerzitetska bolnica fondacije Favaloro (''Hospital Universitario de la Fundación Favaloro''), Centar zdrastvenog obrazovanja i istraživanja Klinika "Norberto Quirno" (''Centro de Educación Médica e Investigaciones Clínicas "Norberto Quirno"'' CEMIC), Fondacija za borbu protiv neuroloških bolesti djece (''Fundación para la Lucha contra las Enfermedades Neurológicas de la Infancia'' FLENI). == Međunarodni odnosi == Grad Buenos Aires kroz povijest je održavao više bratimljenja s gradovima na raznim kontinentima, zajedno s nekoliko regija i autonomnih zajednica:<ref name="BSAS36">{{cite web|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/internacionales/docs/convenios_hermanamientos.pdf?menu_id=14807|title=Lista de hermanamientos y convenios|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060627170429/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/internacionales/docs/convenios_hermanamientos.pdf?menu_id=14807|archivedate=2006-06-27|access-date=2010-09-25|deadurl=yes}}</ref> == Izvori == {{izvori|2}} {{Commonscat|Buenos Aires}} == Vanjske veze == *{{Wikivoyage}} * [http://www.buenosaires.gov.ar/ Službena stranica] ''Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires'' * [http://www.bue.gov.ar/home/index.php?&lang=en Službena stranica posvećena turizmu u Buenos Airesu] ''Turismo Bs As'' * [http://www.mapabsas.com/ Plan Buenos Airesa - mapabsas.com] * [http://www.buenosaires.com/ buenosaires.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060418074802/http://www.buenosaires.com/ |date=2006-04-18 }} * [http://www.buenosaires-argentina.com/ buenosaires-argentina.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090913025859/http://www.buenosaires-argentina.com/ |date=2009-09-13 }} {{Glavni gradovi Južne Amerike}} {{Svjetska prijestolnica knjige}} [[Kategorija:Buenos Aires| ]] [[Kategorija:Gradovi u Argentini]] [[Kategorija:Glavni gradovi u Južnoj Americi]] svc544yk9fz1vlmmrucuh48yh8dvd3x 0 18788 42656183 42605804 2026-07-17T22:13:51Z Alekol 2231 /* Oktobar/Listopad */ 42656183 wikitext text/x-wiki {{year dab|1979}} {{godina nav}} {{Godina u drugim kalendarima|1979}} __NOTOC__ Godina '''1979''' ('''[[Rimski brojevi|MCMLXXIX]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u ponedjeljak]] po gregorijanskom kalendaru. * Međunarodna godina deteta (UN). <center> {| style="border:1px solid silver;background-color:white;padding:5px;" align=center class=radius | '''1979''': <br /> [[1979#Januar/Siječanj|1]] • [[1979#Februar/Veljača|2]] • [[1979#Mart/Ožujak|3]] • [[1979#April/Travanj|4]] • [[1979#Maj/Svibanj|5]] • [[1979#Jun/Juni/Lipanj|6]] • [[1979#Jul/Juli/Srpanj|7]] • [[1979#Avgust/August/Kolovoz|8]] • [[1979#Septembar/Rujan|9]] • [[1979#Oktobar/Listopad|10]] • [[1979#Novembar/Studeni|11]] • [[1979#Decembar/Prosinac|12]] <br /> [[1979#Rođenja|Rođenja]] • [[1979#Smrti|Smrti]] |}</center> == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - [[SAD]] prenose diplomatsko priznanje sa Republike Kine ([[Tajvan]]) na [[Narodna Republika Kina|Narodnu Republiku Kinu]]. * 1. 1. - [[Jura (kanton)|Jura]] postaje najmlađi kanton [[Švajcarska|Švajcarske]], izdvajanjem iz [[Bern (kanton)|Berna]]. * 1. 1. - Francuski [[Peugeot]] preuzima kompanije Chrysler Europe i [[Simca]]. * [[3. 1.]] - Na Drugom programu TV Beograd emitovana prva "Beogradska hronika". * [[4. 1.]] - [[Shapour Bakhtiar]], opoziciona figura, postavljen za predsednika [[Pahlavi (dinastija)|iranske carske]] vlade, zbog čega je izbačen iz Nacionalnog fronta. * 4. 1. - U Splitu palo 20 cm snega, jutarnja temperatura u Mostaru -10. * [[7. 1.]] - Vijetnamske snage i kambodžanski pobunjenici ulaze u glavni grad [[Demokratska Kampučija|Kampučije]] [[Phnom Penh]] i formalno ruše režim [[Crveni Kmeri|Crvenih Kmera]], koji se povlače prema tajlandskoj granici. * [[8. 1.]] - {{flagicon|CMB|1979}} Proglašena [[Narodna Republika Kampučija]], pod vijetnamskim okriljem, bez međunarodnog priznanja (režim traje do [[1993]], od 1989. pod imenom Država Kambodža). Dezorganizacija u zemlji vodi do gladi. * 8. 1. - Eksplozija francuskog [[tanker]]a ''Betelgeuse'' na jugu Irske, 50 poginulih. * [[9. 1.]] - Osnovan Fond "Nikola Tesla" za podsticaj naučnom stvaralaštvu. * 9. 1. - Koncert "Muzika za [[UNICEF]]" u Generalnoj skupštini UN, domaćini [[Bee Gees]], [[ABBA]] predstavila novu pesmu "Chiquitita". * 9. 1. - Predstavnici Čilea i Argentine potpisali Akt iz Montevidea kojim zahtevaju papino posredovanje u sporu oko [[Beagle (kanal)|Beaglovog prolaza]]. * [[10. 1.]] - Zaledilo se [[Dojransko jezero]] (istog datuma kao prošle godine). * [[13. 1.]] - Dvojica Hrvata u Čikagu ponovo osuđena za upad u zapadnonemački konzulat u tom gradu prošlog avgusta. * januar - februar - "[[Zima nezadovoljstva]]" u Velikoj Britaniji - brojni štrajkovi protiv zamrzavanja plata u borbi protiv inflacije, a takođe i oštra zima. * [[16. 1.]] - [[Iranska revolucija]]: šah [[Mohammed Reza Pahlavi]] napustio zemlju sa porodicom. * 16. 1. - [[BBC]] prikazao prvu od 13 epizoda prirodnjačke TV serije ''[[Life on Earth (TV serija)|Life on Earth]]'' sa [[David Attenborough|Davidom Attenboroughom]]. Čuven je njegov susret sa planinskom gorilom u 12. epizodi (3. 4.; u SFRJ se prikazuje preko TV Sarajevo od 3. januara 1981). * [[20. 1.]] - Osnovana firma Kosovouniverzum, zvanični početak poslovnih aktivnosti [[Braća Karić|Braće Karić]]<ref>Skrozza, Tamara (3. februar 2005). [http://www.vreme.rs/cms/view.php?id=405133 Dinastija iz šerbeta s hlebom]. ''Vreme''</ref>. * [[22. 1.|22]] - [[26. 1.]] - Američka TV serija "[[Holokaust (TV serija)|Holokaust]]" je prikazana u Zapadnoj Nemačkoj, izaziva veliku pažnju. * [[29. 1.]] - Brenda Ann Spencer [[Pucnjava u Osnovnoj školi Grover (San Diego)|pucala na školu]] u [[San Diego|San Diegu]], Kalifornija, ubila dvoje i ranila osmoro; rekla je: "Ne volim ponedeljke" (inspiracija za pesmu ''[[I Don't Like Mondays]]'' irskog benda ''[[The Boomtown Rats]]''-a). * [[28. 1.]] - [[5. 2.]] - [[Deng Xiaoping]] u poseti SAD, prva poseta lidera NR Kine toj zemlji. * [[30. 1.]] - Varig Flight 967: brazilski teretni avion sa šest članova posade nestao nad Pacifikom (kapetan je preživeo pad aviona [[1973]]). === Februar/Veljača === [[Datoteka:Imam Khomeini in Mehrabad.jpg|thumb|220px|[[Ruholah Homeini|Homeinijev]] povratak]] * [[1. 2.]] - Ajatolah [[Ruholah Homeini]] se vraća u [[Iran]] posle 14 godina progonstva, dočekuje ga ogromna oduševljena masa (→ [[Dekada Fadžra]]). * [[1. 2.|1]] - [[12. 2.]] - Tito na bliskoistočnoj turneji: Kuvajt, Irak, Sirija, Jordan. * [[2. 2.]] - [[Sid Vicious]] (21), umro od predoziranja heroinom (njegova partnerka [[Nancy Spungen]] je ubijena prošlog oktobra, za šta je on osumnjičen). * [[4. 2.]] - Homeini imenuje [[Mehdi Bazargan|Mehdija Bazargana]] za premijera, protivno Bahtijaru (do novembra). * 4. 2. - Na Prvom programu TV Beograd je počelo emitovanje dečje crtane serije "Mikijeva radionica" (v. [[Mickey Mouse]]), prva epizoda koja se emitovala je "Borba s bikovima". U tadašnjem listu "Borba" se crtani pisao "Družina Miki Mausa". * [[5. 2.]] - Zbačen predsednik [[Narodna Republika Kongo|Narodne Republike Kongo]] [[Joachim Yhombi-Opango]], sledi [[Denis Sassou Nguesso]] (1979-92. i 1997-...). * [[6. 2.]] - Advokat Jovan Barović, branitelj disidenata, poginuo u sudaru sa kamionom blizu Beograda. * [[9. 2.]] - U vazduhoplovnoj bazi kod Teherana dolazi do pobune pro-Homeinijevih tehničara, zatim dolazi i do uličnih borbi. * 9. 2. - Pukovnik [[Chadli Bendjedid]] je novi predsednik [[Alžir]]a (do [[1992]]), podržava ekonomsku liberalizaciju. * 9. 2. - U Lithgow blizu Sidneya uhapšena trojica Hrvata, u kući u kojoj je nađen i eksploziv<ref name="MyUser_The_New_York_Times_September_18_2016c1">{{cite web |url=http://www.nytimes.com/1979/02/09/archives/world-news-briefs-3-held-in-sydney-in-plot-to-cut-water-supply.html |title=World News Briefs |newspaper=The New York Times |date= FEB. 9, 1979 |author= |accessdate= September 18, 2016}}</ref>. * [[10. 2.]] - Umro [[Edvard Kardelj]], član predsedništava SFRJ i [[CK SKJ]] (u državnom predsedništvu ga zamenjuje [[Sergej Kraigher]]). * [[11. 2.]] (22. bahman 1357. po [[Iranski kalendar|i.k.]]) - [[Iranska revolucija]]: nakon što se vojska povukla u baze, revolucionari zauzimaju sve punktove, premijer Bakhtiar beži iz zemlje - Homeini preuzima vlast. [[Datoteka:Edvard Kardelj (5).jpg|mini|160px|† [[Edvard Kardelj]]]] * [[12. 2.]] - Prvi građanski rat u Čadu: premijer [[Hissène Habré]] pokušao da zbaci predsednika [[Félix Malloum|Félixa Mallouma]]. * 12 - 23. 2. - U Ženevi održana prva Svetska konferencija o klimi. * [[14. 2.]] - Islamski ekstremisti kidnapovali u [[Kabul]]u američkog ambasadora Adolpha Dubsa - poginuo u pucnjavi sa policijom. * [[15. 2.]] - Eksplozija gasa u jednoj [[varšava|varšavskoj]] banci, 49 mrtvih. * 15. 2. - Kasno uveče, prvo streljanje na krovu škole Refah u Teheranu: bivši šef tajne službe SAVAK, šef gradske policije i jedan general. * februar - [[Demokratska Republika Afganistan|Afganistan]]: iz [[Nuristan]]a, koji je u plemenskoj pobuni od prošlog jula, izbačene su vladine snage. U borbi su učestvovali i neki islamski intelektualci, npr. [[Ahmad Shah Massoud]].<ref>Olivier Roy. ''Islam and Resistance in Afghanistan'', p. 99-100. Cambridge University Press. 1990</ref> * [[17. 2.]] - [[Kinesko-vijetnamski rat]] počinje kineskim upadom na sever [[Vijetnam]]a. * 17. 2. - [[Košava]] u [[Vršac|Vršcu]] duvala 170 km/h (47 m/s), u Beogradu 33 m/s; srušen deo tribine stadiona u Novom Sadu. * [[18. 2.]] - U [[Sahara|Sahari]], u južnom Alžiru, tokom pola sata pada sneg. * [[20. 2.]] - [[Presuda Cassis de Dijon]]: propisi kojima se praktično ograničava uvoz robe su nezakoniti, tj. protivni evropskim ugovorima (→ [[Pravo Evropske unije]]). * [[22. 2.]] - {{flag|Sveta Lucija}} nezavisna od Velike Britanije. * [[27. 2.]] - Knjiga-bomba upućena katoličkom svešteniku Timothyju Majiću iz hrvatskih novina "Danica" u [[Milwaukee]]ju, povređen detektiv. <!-- UDBA ili Hrvatski narodni odpor? --> === Mart/Ožujak === * [[1. 3.]] - [[Kuvajtski tornjevi]] otvoreni za javnost (građevinske radove izveo beogradski [[Energoprojekt]]). * 1. 3. - Izbori u Španiji, prvi nakon donošenja novog ustava: slični rezultati kao 1977, vladajuća Unija demokratskog centra ima relativnu većinu, socijalisti drugi. * 1. 3. - Referendum o uvođenju škotske skupštine - većina je "za" ali ispod cenzusa od 40% ukupnog elektorata - ovo će biti povod za izglasavanje nepoverenja britanskoj vladi. Istovremeno, Vels glasa protiv zasebne skupštine (→ [[1997]]). * [[5. 3.]] - Svemirska letjelica [[Voyager 1]] u najbližem prolazu pored Jupitera, poslala je prve snimke [[Jupiterovi prstenovi|Jupiterovih prstenova]]. Otkriveni su i sateliti [[Metida (mjesec)|Metida]] i [[Teba (mjesec)|Teba]], u julu i [[Adrasteja (mjesec)|Adrasteja]]. [[Datoteka:Jupiter - February 1979 (18269520615).jpg|mini|180px|left|[[Jupiter (planet)|Jupiter]] sa [[Voyager 1|Voyagera 1]]]] * 5. 3. - Zabeležen najveći [[magnetar]]ski događaj ([[meki gama repetitor]]). * [[8. 3.]] - [[Philips]] prikazao [[CD|kompakt disk]]. * [[13. 3.]] - [[Evropski monetarni sistem]] stupa na snagu - sprečavanje velikih fluktuacija u valutnom kursu ("zmija u tunelu"), uvedena obračunska jedinica [[ECU]]. * 13. 3. - Puč [[Maurice Bishop|Morisa Bišopa]] na [[Grenada|Grenadi]], marksistička vlada traje do američke [[Invazija Grenade|invazije]] [[1983]]. * [[14. 3.]] - U sudaru grčkog autobusa i jugoslovenskog kamiona u Grčkoj blizu jugoslovenske granice, poginulo 30 ljudi. * 14. 3. - Prikazan film "[[Kosa (film)|Kosa]]". * 14. 3. - Ukradeni kineski avion Hawker Siddeley Trident pao na fabriku u Pekingu, 44 mrtvih. [[Datoteka:Interference-colors.jpg|mini|150px|[[CD|kompakt disk]]]] * [[15. 3.]] - General [[João Figueiredo]] novi predsednik Brazila (do [[1985]]), poslednji iz vojnog režima. * [[15. 3.|15]] - [[20. 3.]] - [[Heratska pobuna (1979)|Heratska pobuna]] naroda i dela vojske protiv vlasti [[Demokratska Republika Afganistan|DR Afganistana]], ubijeno i nekoliko sovjetskih savetnika. Do jeseni, u pobuni su i centralni delovi zemlje. * [[16. 3.]] - Prikazan film ''[[The China Syndrome]]'' o TV reporterki koja otkriva zataškavanje problema sigurnosti u nuklearnoj elektrani. * 16. 3. - Okončan Kinesko-vijetnamski rat, obe strane tvrde da su pobedile. * [[17. 3.]] - Izvršni savet Beograda zaključio da cene kvadrata stana budu 15.000 do 17.500 dinara. * [[22. 3.]] - Sednica Predsedništva SFRJ i Predsedništva CK SKJ u Igalu. * [[25. 3.]] - Prihvaćen predlog Narodne banke Jugoslavije da se izda kovani novac od 25 para, jer se petoparac gubi iz opticaja. [[Datoteka:Carter, Sadat, and Begin at the Peace Treaty Signing, March 27, 1979 (10729561495).jpg|mini|200px|Sadat, Karter i Begin]] * [[26. 3.]] - Ispred [[Bela kuća|Bele kuće]] potpisan [[Egipatsko-izraelski mirovni sporazum]] ([[Anwar Sadat|Sadat]] i [[Menachem Begin|Begin]]). * [[27. 3.]] - Sovjetska plovila stigla u vijetnamsku [[baza Cam Ranh|bazu Cam Ranh]] (do 2002). * [[28. 3.]] - [[Laburistička stranka (UK)|Laburistička]] britanska vlada [[Jim Callaghan|Jima Callaghana]] izgubila poverenje u parlamentu sa 311 prema 310 glasova - prevremeni izbori 3. 5.. * 28. 3. - [[Incident na ostrvu Tri Milje]]: nesreća u [[nuklearna elektrana|nuklearnoj elektrani]] u Pensylvaniji dovela do opsežnog radijacijskog zračenja. * [[30. 3.]] - Britanski političar [[Airey Neave]] poginuo od bombe koju je Irska nacionalna oslobodilačka armija postavila pod njegov auto na parkingu Palate Westminster (teorije zavere tvrde drugačije). * [[31. 3.]] - [[Britanija|Britanski]] razarač "London" isplovio iz luke u La Valeti, čime su okončane vojne veze [[Velika Britanija|Velike Britanije]] i [[Malta|Malte]], uspostavljene 181. godinu ranije. * 31. 3. - Pesma Evrovizije u Jerusalimu, ponovo pobedio Izrael; Jugoslavija nije učestvovala, niti je prenosila, iz političkih razloga. * [[mart]] - Hrvatski nacionalisti se izjasnili krivim u vezi otmice aviona [[1976]] (v. [[TWA Flight 355]]). === April/Travanj === * mart/april - Kampanja protiv disidentske aktivnosti u SFRJ, [[Milovan Đilas]] upozoren 21. 3. da će biti preduzete "najenergičnije mere"<ref name="MyUser_The_New_York_Times_September_18_2016c2">{{cite web |url=http://www.nytimes.com/1979/04/08/archives/yugoslavia-moving-against-dissidents-djilas-is-warned-by-secret.html |title=YUGOSLAVIA MOVING AGAINST DISSIDENTS |newspaper=The New York Times |date= APRIL 8, 1979 |author= |accessdate= September 18, 2016}}</ref>. * april, početkom - CK [[SKJ]] doneo zaključke o sprovođenju Titove inicijative od prošlog novembra, o doslednijem ostvarivanju načela kolektivnog rada, odlučivanja i odgo­vornosti, u svim organima i organizacijama i na svim nivoima — od ko­mune do Federacije; slede sednice konferencija svih društveno-političkih orga­nizacija (Socijalistički savezi, Sindikat, Savezi socijalističke omladine i Savezi boraca), uveden jednogodišnji mandat za njihove predsednike; u skladu s tim već počinje rad na izmeni [[Ustav Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (1974)|Ustava]]<ref>Bajec, Dolničar, 1981, str. 316</ref>. * [[1. 4.]] - Proglašena Islamska Republika [[Iran]], nakon dvodnevnog referenduma u kome je navodno 99% glasača bilo "za". * [[2. 4.]] - Propust [[antraks]]a iz vojnog objekta u [[Sverdlovsk]]u, SSSR, broj mrtvih se procenjuje na stotinak. * 2. 4. - Zatvaranjem britanske vojne baze, [[Malta]] stekla punu nezavisnost čime je okončano gotovo 80 godina dugo britansko prisustvo na tom ostrvu. * [[3. 4.]] - [[Zvonko Bušić]] i još troje, osuđeni prošle godine u SAD na doživotni zatvor zbog otmice aviona 1976, dobili pravo na pomilovanje posle 31. 12.. * [[4. 4.]] - U [[Pakistan]]u pogubljen bivši predsjednik Vlade [[Zulfikar Ali Buto]] koji je svrgnut vojnim udarom [[1977]]. godine. * [[5. 4.]] - [[KK Bosna Royal|KK Bosna]] postala prvak Evrope u Grenoblu. * [[7. 4.]] - Pogubljen/ubijen bivši iranski premijer [[Amir-Abbas Hoveyda]]. * [[9. 4.]] - [[51. dodjela Oscara]]: najbolji film je "[[The Deer Hunter|Lovac na jelene]]", ukupno pet nagrada od devet nominacija. * [[10. 4.]] - U SAD potpisan Zakon o odnosima sa Tajvanom. * 10. 4. - Kraj [[Ugandsko-tanzanijski rat|Ugandsko-tanzanijskog rata]]: [[Tanzanija|tanzanijske]] trupe okupirale glavni grad [[Uganda|Ugande]], diktator [[Idi Amin]] bježi u Libiju pa [[Saudijska Arabija|Saudijsku Arabiju]]. [[Datoteka:Hotel Slavija, 1979 Yugoslavia Earthquake.jpg|mini|200px|[[Zemljotres u Crnoj Gori 1979.|Zemljotres u Crnoj Gori]]]] * [[15. 4.]] - Jak [[Zemljotres u Crnoj Gori 1979.|zemljotres na crnogorskom primorju]] - ljudske žrtve i razaranja, naročito u [[Budva|Budvi]]. U Crnoj Gori 101 poginuli, u [[Albanija|Albaniji]] 35. * april - Razne pobune u Iranu (Kuzestan, Kurdi...). * [[17. 4.|17]] - [[19. 4.]] - Hapšenja i ubistvo oko 100 đaka u [[Centralnoafričko Carstvo|Centralnoafričkom Carstvu]] koji su protestovali zbog obaveznog nošenja skupih uniformi. * [[18. 4.]] - [[Saad Haddad]] proglasio Slobodnu Libansku Državu na jugu Libana uz pomoć Izraela (nepriznata država nestaje zajedno s njim 1984). * [[19. 4.]] - Proslava 60. godišnjice [[SKJ]] u beogradskom centru "Sava". * 19. 4. - Štampan prvi broj obnovljenog lista za decu "Neven". * 19. 4. - Austrijanac [[Andreas Mihavecz]] preživeo 18 dana bez vode i hrane, nakon što su ga policajci zaboravili u ćeliji. * [[20. 4.]] - Američkog predsednika [[Jimmy Carter|Cartera]] napao [[močvarni zec]] u rodnom gradu [[Plains, Georgia]] (objavljeno 29. 8.). * [[23. 4.]] - [[23. 5.]] - Studentski protesti u [[Nepal]]u u kojima ima i mrtvih, kralj [[Birendra]] najavljuje referendum o uvođenju višepartijskog sistema (održan 1980). * [[29. 4.]] - [[Orson Vels]] na ručku kod predsednika [[Tito|Tita]] (snima se film "[[Tajna Nikole Tesle]]"). === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - Danska daje samoupravu [[Grenland]]u. [[Datoteka:Margaret Thatcher cropped2.png|thumb|150px|[[Margaret Thatcher]], premijer UK 1979-90]] * [[3. 5.]] - Generalni izbori u [[Velika Britanija|V. Britaniji]]: ubedljiva pobeda [[Konzervativna stranka (UK)|konzervativaca]] na čelu sa [[Margaret Thatcher]], 339 prema 262 mandata za laburiste. Slogan konzervativaca je bio ''Labour Isn't Working''. Partija ostaje na vlasti do [[1997]]. * 3. 5. - Mere štednje nafte u SFRJ: na snazi je zakon o ograničenju kretanja motornih vozila, poznat kao "par-nepar", jer se polovina vozila ne može kretati, zavisno od početne cifre registracije (ukinuto 3. februara 1981); donesena je i uredba o ograničenju brzine. * [[5. 5.]] - Osnovana [[Iranska revolucionarna garda]] (''Pasdaran-e Enqelab''). * [[6. 5.]] - Izbori u Austriji, socijaldemokrati kancelara [[Bruno Kreisky|Bruna Kreiskog]] pojačavaju većinu. * [[8. 5.]] - Požar u [[manchester]]skoj robnoj kući Woolworths, deset mrtvih. * [[9. 5.]] - [[Finale kupa UEFA 1979.|Finale kupa UEFA]] u Beogradu: [[FK Crvena Zvezda]] - [[Borusija Menhengladbah]] 1:1. * [[10. 5.]] - Samouprava za [[Federalne Države Mikronezije]] pod suverenitetom SAD (nezavisnost od 1986). * 10. 5. - U Kanu prikazan film ''[[Apocalypse Now]]''. * [[12. 5.]] - Još jedan jak potres u Crnoj Gori, zabeležena šteta u Kotoru. [[Datoteka:YUGOSLAVIA, BOSNIA-HERZOGOVINA, SARAJEVO pre1991 -LICENSE PLATE - Flickr - woody1778a.jpg|mini|Registarska tablica: broj odlučuje kada se možete voziti]] * [[15. 5.]] - Na sednici oba veća Skupštine SFRJ izabrano [[Predsjedništvo SFRJ|Predsjedništvo]], zapravo potvrđen stari sastav: pored Tita tu su [[Lazar Koliševski]] (novi potpredsednik), [[Cvijetin Mijatović]], [[Sergej Kraigher]], [[Petar Stambolić]], [[Vladimir Bakarić]], [[Vidoje Žarković]], [[Stevan Doronjski]] i [[Fadil Hoxha]] (stari potpredsednik).<ref>[https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp|issue:UB_00064_19790516|page:1 "Borba", 16. maj 1979]</ref> {{circa}} [[Dušan Dragosavac]] sekretar Predsedništva CK SKJ umesto [[Stane Dolanc|Staneta Dolanca]]. * [[16. 5.|16]] - [[21. 5.]] - Tito u poseti SSSR. * 20. 5. - Generalni sekretar [[Španska socijalistička radnička partija|Španske socijalističke radničke partije]] [[Felipe González]] daje ostavku jer se partija ne želi odreći marksizma. * [[21. 5.]] - [[Dan White]], ubica [[George Moscone|Georgea Mosconea]] i [[Harvey Milk|Harveyja Milka]], osuđen na samo sedam godina (→ [[Twinkie obrana]]), što dovodi do nereda Whiteove noći od strane gej zajednice u San Franciscu. * [[21. 5.|21]] - [[28. 5.]] - [[Elton John]] nastupa u Lenjingradu i Moskvi - prva zapadna rok zvezda u SSSR. * [[23. 5.]] - U revanšu finala kupa UEFA, Borusija pobeđuje Crvenu Zvezdu sa 1:0 i uzima trofej (oproštaj [[Berti Vogts]]a od igračke karijere). * 23. 5. - U Los Angelesu dvojica nacionalističkih Hrvata poginula od bombe u kamionu, pretpostavlja se da je bila namenjena drugim Hrvatima, metama pretnji i iznude<ref name="MyUser_The_New_York_Times_September_18_2016c3">{{cite web |url=http://www.nytimes.com/1979/06/09/archives/croatian-community-is-upset-by-blasts-identification-of-victims.html?_r=0 |title=Croatian Community Is Upset by Blasts |newspaper=The New York Times |date= JUNE 9, 1979 |author= |accessdate= September 18, 2016}}</ref><ref name="MyUser_The_New_York_Times_September_18_2016c4">{{cite web |url=http://www.nytimes.com/1979/06/21/archives/clashing-yugoslavamericans-studied-by-grand-jury-theory-on-secret.html |title=Clashing Yugoslav‐Americans Studied by Grand Jury |newspaper=The New York Times |date= JUNE 21, 1979 |author= |accessdate= September 18, 2016}}</ref>. * [[24. 5.]] - Pop Stojiljko Kajević, Nikola Kavaja i još dvojica Srba osuđeni u Čikagu za zaveru za ubistvo jugoslovenskih diplomata u tom gradu 1975<ref name="MyUser_The_New_York_Times_September_18_2016c5">{{cite web |url=http://www.nytimes.com/1979/05/25/archives/around-the-nation-4-serbians-are-convicted-of-plotting-to-kill.html |title=Around the Nation |newspaper=The New York Times |date= MAY 25, 1979 |author= |accessdate= September 18, 2016}}</ref> (Kavaja je na slobodi uz kauciju do izricanja presude). * 24. 5. - Dnevnik TV Beograd ima novu špicu sa tačkastim globusom (do 1992, nove varijante 1998-2000, 2010-2022 i od 2022). * [[25. 5.]] - Poslednji Titov [[Dan mladosti]]: štafetu je predala omladinka Sanija Hiseni, koja je pozdravne reči uputila na albanskom. * 25. 5. - [[Let American Airlines 191]]: najgora avio-nesreća u istoriji SAD, 273 poginulih u padu aviona [[DC-10]] neposredno po poletanju sa čikaškog aerodroma. Ova nesreća, i ona sledećeg novembra, ruše reputaciju DC-10, mada problem nije bio u avionu. * 25. 5. - Šestogodišnji [[Etan Patz]] nestao na Menhetnu - iz ovoga će nastati pokret za nestalu decu (prvi lik na tetrapaku za mleko). * 25. 5. - Prikazan prvi film ''[[Alien (film)|Alien]]''. * [[26. 5.]] - Izraelci vratili [[sinaj]]ski grad [[Ariš (grad)|Ariš]] Egiptu (etapno povlačenje sa poluostrva traje do 1982). * [[28. 5.]] - Potpisan ugovor o pristupanju Grčke [[Evropska ekonomska zajednica|Evropskoj ekonomskoj zajednici]] (stupa na snagu 1. januara 1981). === Jun/Juni/Lipanj === * [[1. 6.]] - [[Datoteka:Flag of Zimbabwe Rhodesia.svg|25px]] Poslije devedeset godina ukinuta vladavina bijele manjine u [[Rodezija|Rodeziji]] - prvi crni premijer je [[Abel Muzorewa]], država se privremeno zove [[Zimbabwe Rhodesia]] (do decembra). * [[2. 6.]] - Papa [[Ivan Pavao II.]] stigao u posjetu rodnoj [[Poljska|Poljskoj]], prvi posjet jednog pape nekoj komunističkoj zemlji ("devet dana koji su promijenili svijet"). * 2. 6. - U Los Angelesu donesen zakon o gay pravima (ili 8. 7.). * [[3. 6.]] - Izbori u Italiji, [[Komunistička partija Italije|komunisti]] i dalje jaki drugi ali izgubili 33 mesta. * 3. 6. - Izboj naftnog izvora Ixtoc I u [[Meksički zaliv|Meksičkom zalivu]], ističu stotine miliona galona nafte (najteži incident do [[2010]]). * [[4. 6.]] - General i šef države [[Gana|Gane]] [[Fred Akuffo]] zbačen vojnim udarom - na vlast prvi put dolazi zrakoplovni satnik [[Jerry Rawlings]] (šef države odn. predsjednik 1979. i 1981-2001); kasnije tokom meseca streljana trojica ranijih vojnih šefova države: [[Ignatius Kutu Acheampong|Acheampong]], [[Akwasi Afrifa|Afrifa]] i Akuffo. * [[7. 6.]] - Prvi direktni izbori za [[Evropski parlament]] u tada 9-članoj [[Evropska zajednica|EZ]]. * [[8. 6.]] - Od 11 članova Saveta za narodnu odbranu SFRJ, šest su generali; u saveznom Savetu za zaštitu ustavnog poretka su dvojica generala od osam članova (ocenjeno kao porast uticaja vojske u Jugoslaviji)<ref name="osa1">[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/83-4-77.shtml More Power for Army Generals in Yugoslavia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120604193524/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/83-4-77.shtml |date=2012-06-04 }}, Slobodan Stanković, OSA - RFE</ref>. * [[11. 6.]] - Bryan Allen preleteo [[La Manche]] letelicom na ljudski pogon ''[[Gossamer Albatross]]'' (pribl. "paučinasti albatros"). * [[15. 6.]] - Objavljeno da je gen. [[Ivan Mišković (general)|Ivan Mišković]] postavljen za predsednika Saveta za civilnu zaštitu (bio sklonjen [[1973]])<ref name="osa1"/>. * jun - [[McDonald's]] uveo [[Happy Meal]] za decu. * [[16. 6.]] - [[Islamistička pobuna u Siriji]] &mdash; Masakr u [[alep]]skoj artiljerijskoj školi: pripadnici Muslimanskog bratstva ubili između 50 i 83 [[alaviti|alavitska]] kadeta. * [[18. 6.]] - Bečki samit: [[SAD]] i [[SSSR]] (Karter i [[Leonid Brežnjev|Brežnjev]]) potpisuju sporazum [[SALT II]] o ograničenju strateškog naoružanja (američka desnica kritikuje sporazum, Senat ga nije ratifikovao zbog invazije na Afganistan). * 18/[[19. 6.]] - Teretni voz sa tri lokomotive i 30 vagona pao u provaliju kod Titograda, poginula trojica mašinovođa. * [[20. 6.]] - Srpski emigrant [[Nikola Kavaja]] oteo avion u SAD, tražio puštanje oca Stojiljka Kajevića, zamišljao da obruši avion na "[[Poslovni centar Ušće|CK]]" u Beogradu i ubije Tita<ref name="MyUser_The_New_York_Times_September_18_2016c6">{{cite web |url=http://www.nytimes.com/1979/07/12/archives/priest-sees-no-contradiction-in-his-terrorist-acts-a-lot-of-pride.html |title=Priest Sees No Contradiction in His Terrorist Acts |newspaper=The New York Times |date= JULY 12, 1979 |author= |accessdate= September 18, 2016}}</ref><ref name="MyUser_The_New_York_Times_September_18_2016c7">{{cite web |url=http://www.nytimes.com/1979/06/25/archives/new-fbi-crisis-control-center-a-key-to-saving-136-in-hijacking.html |title=New F.B.I. Crisis Control Center A Key to Saving 136 in Hijacking |newspaper=The New York Times |date= JUNE 25, 1979 |author= |accessdate= September 18, 2016}}</ref><ref name="MyUser_The_New_York_Times_September_18_2016c8">{{cite web |url=http://www.nytimes.com/1979/06/22/archives/serbian-hijacker-surrenders-as-jetliner-from-new-york-lands-in.html |title=Serbian Hijacker Surrenders as Jetliher From New York Lands in Ireland |newspaper=The New York Times |date= JUNE 22, 1979 |author= |accessdate= September 18, 2016}}</ref>. * 20. 6. - Vojnik nikaragvanske nacionalne garde ubio američkog novinara ABC-a Billa Stewarta i njegovog prevodioca - revolt prema Somozinom režimu u SAD. * [[25. 6.]] - Komandant [[NATO]]-a [[Alexander Haig]] preživeo u Belgiji napad [[Frakcija Crvene Armije|Frakcije Crvene Armije]]. === Jul/Juli/Srpanj === [[Datoteka:Original Sony Walkman TPS-L2.JPG|mini|140px|left|Originalni [[Sony]]-jev ''[[Walkman]]'']] * [[1. 7.]] - [[Sony]]-jev ''[[Walkman]]'' ušao u prodaju u Japanu. * 1. 7. - U [[Švedska|Švedskoj]] zabranjeno telesno kažnjavanje dece u kući. * [[3. 7.]] - [[Operacija Ciklon]]: američki predsednik [[Jimmy Carter]] odobrava finansiranje antikomunističke gerile, [[mudžahedin]]a, u [[Građanski rat u Afganistanu|afganskom građanskom ratu]] (prvo se šalje komunikaciona oprema). * [[7. 7.]] - NR Kina dobija status najpovlašćenije nacije od SAD. * [[9. 7.]] - Referendumom odobren ustav [[Palau]]a - otočje, dio [[Starateljsko područje Pacifičkih Otoka|Starateljskog područja Pacifičkih Otoka]], nisu se željela priključiti [[Federativne Države Mikronezije|Federativnim Državama Mikronezije]] niti [[Maršalovi Otoci|Maršalovim Otocima]]. * [[11. 7.]] - Američka svemirska stanica ''[[Skylab]]'' pala blizu [[Perth]]a, Australija (bila je prazna od 1974). * [[12. 7.]] - {{flag|Kiribati}} (/Kiribas/) stiču nezavisnost od [[UK|Ujedinjenog Kraljevstva]] ([[Gilbertovi otoci|Gilbertovi]], [[Linijski otoci|Linijski]], [[Otoci Phoenix|Phoenix]] otoci i [[otok Banaba]]). * 12. 7. - Požar u hotelu ''Corona de Aragón'' u [[Zaragoza|Zaragozi]], Španjolska, preko 80 mrtvih - zvanično nesreća, ali sumnja se na ETA-u. * 12. 7. - ''[[Disco]] Demolition Night'' u Čikagu. * 12. 7. - U Njujorku ubijen mafijaš [[Carmine Galante]], glava familije Bonanno. * jul - [[Ivan Stambolić]]: Srbija zaostaje politički i ekonomski.<ref>Jović 2003, 264</ref> [[Datoteka:Saddam Hussein 1979.jpg|mini|150px|[[Sadam Husein]], predsednik Iraka 1979-2003.]] * [[16. 7.]] - Predsednik [[Irak]]a [[Ahmed Hassan al-Bakr]] daje ostavku, nasleđuje ga potpredsednik [[Sadam Husein]] (do [[2003]]); ubrzo vrši krvavu čistku na vrhu vlasti. * [[17. 7.]] - Prvo zasedanje [[Evropski parlament|Evropskog parlamenta]], prvi govor drži privremena predsedavajuća [[Louise Weiss]], stara aktivistkinja za ženska prava. [[Datoteka:Flag of the FSLN.png|mini|150px|left|Zastava [[Sandinistički front nacionalnog oslobođenja|Sandinističkog fronta nacionalnog oslobođenja]]]] * [[19. 7.]] - [[Nikaragvanska revolucija]]: [[Sandinisti]] preuzimaju vlast u [[Nikaragva|Nikaragvi]], dva dana nakon bekstva diktatora [[Anastasio Somoza Debayle|Anastasija Somose]] iz zemlje (porodica Somoza je vladala od 1936.); zemlja je u ruševinama od rata i zemljotresa iz 1972. * 19. 7. - Dva grčka tankera, ''Atlantic Empress'' i ''Aegean Captain'', se sudarila pored [[Tobago|Tobaga]] u Karibima - 27 mrtvih u požaru i velika količina izlivene nafte. * 19. 7. - [[Maritza Sayalero]] je prva [[Miss Universe]] iz Venecuele; kada su novinari i ostale takmičarke pohrlili njenom tronu bina se srušila. * [[21. 7.]] - Dominacija [[Disco]] muzike: sedam od deset najviših pozicija na Billboard Hot 100. * [[22. 7.]] - Čistka partije [[Baas]] ili Masakr drugova: Sadam Husein na konferenciji čelnika partije tvrdi da je otkrivena sirijska zavera; čita imena 68 ljudi koji su odmah izvedeni iz sale, 21 će biti pogubljen sledećeg meseca. * [[26. 7.]] - [[2. 8.]] - 26. [[Pulski filmski festival]]: [[Velika zlatna arena za najbolji film|Velika zlatna arena]] za film "[[Trofej (film)|Trofej]]"<ref>[http://arhiv.pulafilmfestival.hr/26-pulski-filmski-festival/ 26. Pulski filmski festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016112157/https://arhiv.pulafilmfestival.hr/26-pulski-filmski-festival/ |date=2021-10-16 }}. arhiv.pulafilmfestival.hr</ref>. * [[27. 7.]] - [[AC/DC]] izdali šesti album, ''[[Highway to Hell (album)|Highway to Hell]]'', poslednji sa [[Bon Scott|Bonom Scottom]]. === Avgust/August/Kolovoz === * [[3. 8.]] - [[Teodoro Obiang Nguema Mbasogo]] zbacio u krvavom vojnom udaru svog brutalnog strica [[Francisco Macías Nguema|F. M. Nguemu]] i postao predsednik [[Ekvatorijalna Gvineja|Ekvatorijalne Gvineje]] (F. M. Nguema pogubljen 29. 9., a Teodoro je 2016. još uvek na vlasti). * [[4. 8.]] - Zamrznute cene industrijskih proizvoda u SFRJ, kako bi se obuzdala inflacija, što će izazvati nestašice najesen (deo cena će biti liberalizovan novembra 1980). * [[5. 8.]] - [[Zapadna Sahara|Zapadnosaharski]] front [[Polisario]] sklopio mir sa [[Mauritanija|Mauritanijom]] koja se povlači iz teritorije (→ [[Tiris al-Gharbiyya]]), ali Marokanci ubrzo ulaze. * [[8. 8.]] - Predsednik senata [[Wálter Guevara]] postaje predsednik [[Bolivija|Bolivije]], nakon što na junskim izborima niko nije dobio apsolutnu većinu, a Kongres nije mogao doneti odluku. * 8. 8. - Komitet Senata SAD iznosi da pet stranih zemalja ima špijunske mreže za nadzor svojih državljana u SAD: Čile, Filipini, Tajvan, Jugoslavija i (bivši) carski Iran. * [[10. 8.]] - [[Michael Jackson]] izdao album ''[[Off the Wall]]''. * 10. 8. - Povratak civilne vlasti u [[Ekvador]]u, [[Jaime Roldós Aguilera]] je novi predsednik (do 1981), podržava ljudska prava. * [[11. 8.]] - Pukla brana Machchu-2 u indijskoj državi [[Gudžarat]], procene broja mrtvih od 1.800 do 25.000. [[Datoteka:An artist's impression of the encounter between Pioneer 11 and Saturn.jpg|mini|210px|left|[[Pioneer 11]] i Saturn (umetnička vizija)]] * [[13. 8.]] - Nemački brod ''Cap Anamur'' stiže u Južnokinesko more gde će u narednih sedam godina spasiti 11.300 vijetnamskih izbeglica (''[[Boat people]]''). * [[15. 8.]] - Autobus sleteo u provaliju kod Novog Sada nakon sudara sa kamionom, 14 poginulih. * [[17. 8.]] - ''[[Monty Python's Life of Brian]]'' prikazan u SAD, u novembru u UK. * [[20. 8.]] - Kurdska pobuna u Iranu: tri dana nakon što je Homeini objavio džihad protiv Kurda, Iranska armija započinje opsadu [[Mahabad]]a, koji pada 3. septembra. * [[27. 8.]] - [[IRA]] ubila Lorda [[Luis Mauntbaten|Mauntbatena]] i još četvoro na brodici; istog dana u zasedi ubijeno 18 britanskih vojnika. * [[28. 8.]] - U Brazilu amnestirani politički zatvorenici osuđeni 1961-78. * avgust - Beogradski fantom: Vlada Vasiljević tokom deset noći juri ulicama ukradenim belim Porscheom 911, pred mnogobrojnom "publikom". * avgust/septembar - Uragan David pogađa Karibe, naročito [[Dominika|Dominiku]] (29. 8., 56 mrtvih) i [[Dominikanska Republika|Dominikansku Republiku]] (31. 8., 2.000 mrtvih). === Septembar/Rujan === [[Datoteka:Poljud stadium.jpg|mini|250px|[[Gradski stadion u Poljudu]]]] * 30. 8. - [[9. 9.]] - [[Tito]]vo putovanje u [[Havana|Havanu]] na Konferenciju [[Pokret nesvrstanih|Nesvrstanih]]: insistira na nezavisnosti Pokreta od oba bloka. * [[1. 9.]] - [[Pioneer 11]] postaje prva svemirska letjelica koja je stigla do [[Saturn (planet)|Saturna]]. * [[2. 9.]] - Jubilejski pokret "Trinaest stoljeća kršćanstva u Hrvata" i [[Branimir]]ova godina: oko 200.000 vjernika u [[Nin]]u, predstavljen [[Hrvatski zavjetni križ]]. * [[7. 9.]] - U SAD pokrenut kablovski sportski kanal [[ESPN]] (''Entertainment and Sports Programming Network''). * [[9. 9.]] - [[Svetsko prvenstvo u veslanju]] na [[Bledsko jezero|Bledskom jezeru]]. * [[10. 9.]] - Umro predsednik [[Narodna Republika Angola|NR Angole]] [[Agostinho Neto]], sledi [[José Eduardo dos Santos]] (do 2017); u zemlji je [[Angolski građanski rat|građanski rat]]. * 10. 9. - U [[Marysville, Ohio]] počela s radom Hondina fabrika motocikala, prvi pogon japanske automobilske industrije u SAD (zatvoren 2009). * [[13. 9.]] - Teretni voz se kod [[Stalać]]a zabio u ekspresni voz [[Beograd]] - [[Skoplje]], poginulo 61. * 13. 9. - U Južnoj Africi proglašena nezavisnost "[[bantustan]]a" [[Venda]] - bez međunarodnog priznanja, ukinuta 1994. * [[14. 9.]] - Sukob na čelu [[DR Afganistan]]a: nakon oružanog sukoba, [[Hafizullah Amin]] naredio ubistvo [[Nur Muhammad Taraki]]ja. * [[15. 9.|15]] - [[19. 9.]] - [[VIII. Mediteranske igre - Split 1979.|VIII. Mediteranske igre]] se održavaju u Splitu. [[Borut Petrič]] osvojio tri zlatne i dve srebrne medalje. Za potrebe igara je napravljen [[Gradski stadion u Poljudu]]. * [[septembar]] - [[Milovan Đilas]], [[Mihajlo Mihajlov]] i dr. pokrenuli prvi jugoslovenski [[samizdat]] "Časovnik", koji je odmah zabranjen, a Đilas je sledećeg meseca osuđen na novčanu kaznu<ref>[http://www.djilas.info/HRONOLOGIJA/hronologija.html Hronologija života i rada Milovana Đilasa]</ref>; urednik Dragoljub Ignjatović je dobio 30 dana zatvora<ref name="MyUser_The_New_York_Times_September_18_2016c9">{{cite web |url=http://www.nytimes.com/1979/10/16/archives/djilas-yugoslav-dissident-faces-jail-in-underground-journal-case.html |title=Djilas, Yugoslav Dissident, Faces Jail in Underground Journal Case |newspaper=The New York Times |date= OCT. 16, 1979 |author= |accessdate= September 18, 2016}}</ref>. * septembar - [[Španska socijalistička radnička partija]] se na vanrednom kongresu ipak odriče marksizma, [[Felipe González]] je ponovo generalni sekretar. [[Datoteka:Kadinjača - Zapadna Srbija, 001.JPG|mini|260px|[[Spomen kompleks Kadinjača]]]] * [[16. 9.]] - Dve porodice pobegle balonom iz [[Istočna Nemačka|Istočne Nemačke]]. * 16. 9. - Objavljen singl ''[[Rapper's Delight]]'' za koji se misli da je predstavio [[hip hop]] masama. * ca. 19. 9. - Zbog niskog vodostaja prekinut rečni saobraćaj celom dužinom Save. * [[21. 9.]] - Operacija Barracuda: [[Centralnoafričko Carstvo|Centralnoafrički]] car [[Bokassa]] zbačen uz pomoć francuskih padobranaca, [[David Dacko]] se vraća na vlast i proglašava obnovu [[Centralnoafrička republika|republike]]. * [[22. 9.]] - Na beogradskom stadionu JNA održan veliki koncert "Rock spektakl '79.", svirali [[Bijelo dugme]] i još preko 20 izvođača ([[Prljavo kazalište]], [[YU Grupa]], [[Parni valjak]], ...). * 22. 9. - Primećen [[Južnoatlantski bljesak]] kod ostrva [[Otok Bouvet|Buve]], možda nuklearna proba. * [[23. 9.]] - Otkriven [[Spomen kompleks Kadinjača]]. * [[24. 9.]] - [[Hilla Limann]] novi šef države Gane (do 1981). === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - Druga [[Nigerija|nigerijska]] republika ustanovljena povratkom vlasti iz vojnih u civilne ruke - nakon [[Olusegun Obasanjo|Oluseguna Obasanja]], predsednik je [[Shehu Shagari]] (do 1983). * [[2.10.|2]] - [[5. 10.]] - 34. godišnja Skupština [[Međunarodna banka za obnovu i razvoj|Međunarodne banke za obnovu i razvoj]] i [[MMF|Međunarodnog monetarnog fonda]] se održava u Beogradu. Za goste je 24. 9. otvoren Hotel "Interkontinental" (od 2014. ''[[Crowne Plaza Beograd]]''). * [[4. 10.]] - Zemljotres u Sarajevu, materijalna šteta. * [[6. 10.]] - U [[Prokuplje|Prokuplju]] rođeni blizanci sa dvadeset dana razmaka, 16. septembra i 6. oktobra. [[Datoteka:Federal funds rate history and recessions.png|mini|Kamate u SAD]] * 6. 10. - "Volckerov šok": predsednik [[Federalna rezerva|Federalne rezerve]] [[Paul Volcker]] objavljuje da će se radi obuzdavanja inflacije ići na restriktivnu novčanu ponudu uz fluktuacije kamata, koje dostižu 13 pa 17% (20% 1981) - doći će do recesije i porasta nezaposlenosti do 1982. ** Kratkoročni krediti u iznosu od 11 milijardi dolara, koji su u SFRJ uzimani 1977-80, doći će na naplatu 1982-85, sa višom kamatnom stopom u SAD.<ref>Jović 2003, 223</ref> ** Više kamate, i recesija 1980-82, pogoršavaju i Latinoameričku dužničku krizu. * [[12. 10.]] - Tajfun Tip je najjači zabeleženi na Pacifiku. * [[14. 10.]] - Lideri Angole, Zambije i Zaira potpisali sporazum o nenapadanju. * 14. 10. - Nacionalni marš na Washington za gej i lezbijska prava, između 75 i 125 hiljada učesnika. * [[15. 10.]] - Vojni udar u [[El Salvador]]u, oboren general [[Carlos Humberto Romero]] ali umerena vojno-civilna Revolucionarna vladina hunta ne može kontrolisati vojsku, tako da dolazi do [[Salvadorski građanski rat|Salvadorskog građanskog rata]] (do [[1992]]). * 15. 10. - Crni ponedeljak na [[Malta|Malti]]: nakon pokušaja atentata na premijera [[Dom Mintoff|Doma Mintoffa]], pristalice njegove laburističke partije demolirale prostorije Progress Pressa, izdavača novina The Time. * oktobar - U zapadnoeuropskim zemljama živi 1.185.000 Jugoslovena, od čega 695.000 zaposlenih; izvan Europe 300.000.<ref>Jović 2003, 221</ref> * [[16. 10.]] - Klizište na aerodromu izazvalo [[cunami]] u francuskoj Nici, 23 poginulih. * [[16. 10.|16]] - [[18. 10.]] - Predsednik Tito u poseti Kosovu: Priština, Prizren, Đakovica, Peć. ** Prethodno je jedna partijska komisija donela zaključak da u SFRJ nema većih međunacionalnih problema, osim kada se radi o Romima i Albancima: razvili su se do mere da im aspiracije prelaze mogućnosti, što stvara ekonomske i potencijalne političke probleme.<ref>Jović 2003, 283</ref> [[Datoteka:Serbia, Belgrade, New Railway Bridge 20120929.jpg|mini|200px|[[Novi železnički most (Beograd)]]]] * [[22. 10.]] - Zbačenom iranskom šahu dozvoljen ulazak u SAD iz zdravstvenih razloga (napustiće zemlju već [[15. 12.]]). * 22. 10. - Osuđena šestorica [[Čehoslovačka Socijalistička Republika|čehoslovačkih]] disidenata, među kojima [[Václav Havel]] i [[Jiří Dienstbier]]; Havel je uhapšen prošlog maja, piše "Pisma Olgi". * [[23. 10.]] - [[Stevan Doronjski]] novi predsedavajući Predsedništva CK SKJ (do 1980). * [[25. 10.]] - Na referendumu podržani [[Statut o autonomiji Katalonije]] (novi donešen 2006), kao i Baskije - stupaju na snagu u decembru. * 25. 10. - SSSR i [[Južni Jemen]] potpisali ugovor o prijateljstvu. * 25. 10. - Nemačkoj vojsci je isporučen prvi serijski proizveden tenk [[Leopard 2]] (ovi tenkovi će prvi put biti upotrebljeni u mirovnim misijama u Bosni i na Kosovu). * [[26. 10.]] - Autoritarni predsednik [[Južna Koreja|Južne Koreje]] [[Park Chung-hee]] ubijen od strane [[Kim Jae-gyu]]a, šefa obaveštajne agencije KCIA. * [[27. 10.]] - {{flag|Sveti Vincent i Grenadini}} nezavisni od [[UK]]. === Novembar/Studeni === * [[1. 11.]] - Iranski ajatolah Homeini poziva na demonstracije i napade na američke i izraelske interese. * 1. 11. - Bolivijski general [[Alberto Natusch]] zbacuje predsednika Guevaru krvavim pučem, ali suočen je s prevelikim otporom. * [[2. 12.]] - U Parizu ubijen gangster [[Jacques Mesrine]]. * [[2.11.|2]] - [[4. 11.]] - Titova poseta Rumuniji, njegovo poslednje inostrano putovanje. * [[3. 11.]] - U [[Greensboro, North Carolina]], tokom mitinga "Smrt Klanu" ubijena petorica komunista od strane [[Ku Klux Klan]]a i neonacista. [[Datoteka:Iran hostage crisis - Iraninan students comes up U.S. embassy in Tehran.jpg|mini|220px|[[Iranska talačka kriza]] - studenti ulaze u ambasadu SAD]] * [[4. 11.]] - [[Iranska talačka kriza]] počinje: 3.000 radikala zauzima američku ambasadu u [[Teheran]]u i zarobljava 90 ljudi, od kojih 53-oje Amerikanaca - traže izručenje Šaha iz SAD (kriza traje do januara 1981). * [[6. 11.]] - Usvojeno da će [[Tajvan]] učestvovati na sportskim takmičenjima pod nazivom [[Kineski Taipei]]. * [[9. 11.]] - Pogrešna nuklearna uzbuna u [[NORAD]]-u. * [[10. 11.]] - Voz od 106 vagona sa eksplozivom i otrovnim hemikalijama zglajzao u [[Mississauga (Ontario)]], zbog čega je evakuisano 200.000 ljudi. * [[13. 11.]] - [[Ronald Reagan]] objavljuje da će se dogodine kandidovati za predsednika SAD. * 13. 11. - Londonski ''[[The Times]]'' ponovo izlazi nakon više od 11 meseci štrajka. * [[15. 11.]] - Premijerka Thatcher objavila da je [[Anthony Blunt]] bio "četvrti čovek" Kembričkog špijunskog kruga. * novembar - Zajednička sjednica Predsjedištava SFRJ i SKJ sa predsjednicima Predsjedništava republika i pokrajina: upozoreno da bi se moglo dogoditi "daljnje nazadovanje" u ekonomiji.<ref>Jović 2003, 226</ref> * novembar - Tito je u Bugojnu, u vili Gorica - ustrijelio je medveda kapitalca, svoj posljednji trofej.<ref>Goldstein & Goldstein, 791</ref> * novembar - Sirijske vlasti uhapsile [[alep]]skog šejha Zaina al-Din Khairallu, u gradu dolazi do talasa demonstracija, štrajkova i napada na kancelarije partije Baas. * [[16. 11.]] - Predsednica donjeg doma bolivijskog kongresa [[Lidia Gueiler Tejada]] postaje prelazna predsednica (do sledećeg jula). * 16. 11. - Otvorena prva linija [[Bukureštanski metro|Bukureštanskog metroa]]. * [[19. 11.]] - Ajatolah [[Ruholah Homeini]] zapovijeda oslobođenje 13 talaca - žena i crnaca - zatočenih u američkoj ambasadi u [[Teheranu]]. * ca. 19. 11. - Velike poplave u mnogim krajevima SFRJ.<ref>[https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp|issue:UB_00064_19791121|page:5 "Borba", 21. nov. 1979, str. 5]</ref> * [[20. 11.]] - [[Zauzeće Velike džamije]]: prvog dana [[islamski kalendar|islamske]] 1400. godine, militanti na čelu sa [[Juhayman al-Otaibi]]jem zauzeli [[Velika džamija|Veliku džamiju]] u [[Meka|Meki]]. * 20. 11. - Otvoren Islamski centar u Beču, sa prvom džamijom u Austriji. * [[21. 11.]] - Nakon što je Homeini rekao da su Amerikanci zauzeli Veliku džamiju, besna gomila zapalila američku ambasadu u [[Islamabad]]u, Pakistan. * [[26. 11.]] - PIA Flight 740: pakistanski avion pao nakon poletanja kod Džede u Saudi Arabiji, 156 mrtvih. * 26. 11. - Qatifska pobuna šiita i levičara u Saudi Arabiji - razbijena 3. decembra. * [[28. 11.]] - Air New Zealand Flight 901: [[Novi Zeland|novozelandski]] avion "DC-10" udario u planinu [[Erebus (planina)|Erebus]] na [[Antarktik]]u, što nije preživio niko od 257 putnika i članova posade. * [[29. 11.|29]] - 30. 11. - Papa [[Ivan Pavao II.]] u poseti carigradskom patrijarhu Atenagori. * [[30. 11.]] - Izdat album ''[[The Wall]]'' grupe [[Pink Floyd]]. === Decembar/Prosinac === * [[decembar]] - Izložba [[Mića Popović|Miće Popovića]] izaziva oštre reakcije državnih medija<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/84-1-29.shtml Storm Over an Art Exhibition in Belgrade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728054627/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/84-1-29.shtml |date=2011-07-28 }}, Zdenko Antić, Open Society Archives - Radio Free Europe</ref>. * [[2. 12.]] - Izbori u Portugalu: apsolutna većina za Demokratsku alijansu, koaliciju desnog centra; premijer od januara je [[Francisco de Sá Carneiro]]. * [[3. 12.]] - Navodno 99,5% glasača u Iranu za novi islamski ustav. [[Datoteka:Белград, Карагеоргий.jpg|mini|150px|Spomenik Karađorđu na beogradskom Vračaru]] * 3. 12. - U gužvi na koncertu [[The Who]] u [[Cincinnati, Ohio|Cincinnatiju]] stradalo 11 osoba. * [[4. 12.]] - Okončana opsada Velike džamije, poginulo 127 pripadnika snaga reda i 250 militanata (narednog meseca ih pogubljeno 68, uključujući vođu). * 4. 12. - "Hrvatski borci za slobodu" izveli eksploziju ispred putničke agencije Rudenjak Overseas Travel u [[Queens]]u. * [[6. 12.]] - Premijera ''[[Star Trek: The Motion Picture]]'' u [[Smithsonian]]u. * 6. 12. - "[[Pekinško proleće]]": uklonjen "[[Zid demokratije]]". * [[8. 12.]] - [[Mate Parlov]] i [[Marvin Camel]] boksali neriješeno u Splitu za titulu (smatra se nepravednim prema Camelu). * [[9. 12.]] - Potvrđeno iskorenjivanje [[boginje|boginja]] na planeti. * [[12. 12.]] - Otkriven spomenik Karađorđu na beogradskom Vračaru. * 12. 12. - [[NATO-ova odluka dvostrukog koloseka]]: sa Varšavskim paktom će se pregovarati o ograničenju naoružanja srednjeg i prelaznog dometa, u protivnom će u Zapadnoj Evropi biti postavljeno još takvog oružja. [[Datoteka:Prijem delegacije JNA kod predsednika Tita, Dan Armije.jpg|mini|200px|Prijem delegacije JNA kod predsednika Tita]] * 12. 12. - Vojni udar u Južnoj Koreji, "Puč 12. decembra": samo šest dana nakon što je [[Choi Kyu-hah]] potvrđen kao predsednik, dolazi do sukoba među generalima, [[Chun Doo-hwan]] preuzima kontrolu nad vojskom i zemljom (predsednik 1980-88). * 12. 12. - Nepriznata država Zimbabve Rodezija se privremeno vraća pod britansku kontrolu pod imenom [[Južna Rodezija]] da bi sledećeg aprila nastala nezavisna Republika [[Zimbabve]] (Sporazum iz Lancaster Housea potpisan 21. 12. - kraj [[Rodezijski građanski rat|Rodezijskog građanskog rata]]). * 12. 12. - Jak zemljotres na granici Kolumbije i Ekvadora, 300-600 mrtvih. * [[14. 12.]] - Osnovana [[Vojvođanska akademija nauka i umetnosti]]. * 14. 12. - Još jedan potres u Crnoj Gori. * [[18. 12.]] - Zajednička sjednica Predsjedništva SFRJ i SKJ (Savjet za narodnu obranu): predsjednik SIV Đuranović predlaže devalvaciju dinara od 30% i novu tranšu međunarodnog zajma, što Tito odbija (o toku sjednice se saznalo mnogo kasnije).<ref>Goldstein & Goldstein, 792</ref> * 18. 12. - Generalna skupština UN usvojila [[Konvencija o eliminaciji svih oblika diskriminacije žena|Konvenciju o eliminaciji svih oblika diskriminacije žena]] (stupa na snagu 1981). * [[21. 12.]] - Predsednik Tito primio u [[Karađorđevo|Karađorđevu]] delegaciju JNA povodom Dana armije - poslednji sastanak predsednika Tita sa vrhom [[JNA]]. * [[22. 12.]] - U Omišlju na Krku pušten u pogon Jugoslovenski naftovod<ref>[https://istorijskenovine.unilib.rs/view/index.html#panel:pp|issue:UB_00064_19791223|page:1 "Borba", 23. dec. 1979]</ref> (današnji [[Jadranski naftovod]]). * [[23. 12.]] - [[Klein Matterhorn]] (3883 m) najviše je mesto u Evropi do kog se stiže žičarom. [[Datoteka:SovietInvasionAfghanistanMap.png|thumb|250px|[[Afgansko-sovjetski rat]] - sovjetska invazija]] * [[24. 12.]] - Početak '''[[Afgansko-sovjetski rat|Afgansko-sovjetskog rata]]'''. [[SSSR|Sovjetske]] trupe ušle u [[Afganistan]], u prvoj vojnoj intervenciji [[SSSR]]-a van [[Varšavski pakt|Varšavskog pakta]]. Ovo je kraj [[detant]]a dve supersile. * 24. 12. - Lansirana prva europska raketa [[Ariane (raketa)|Ariane]]. * [[25. 12.]] - Pisac [[Oskar Davičo]] kažnjen novčano jer je za pokojnog [[Velibor Gligorić|Velibora Gligorića]] rekao da je "polupismen" i da ima "dve leve noge"<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/84-2-338.shtml Conflict Between A Dead and A Living Yugoslav Writer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728054724/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/84-2-338.shtml |date=2011-07-28 }}, Slobodan Stanković, OSA - RFE</ref>. * [[27. 12.]] - [[Operacija Štorm-333]]: sovjetski specijalci ubili afganskog šefa države [[Hafizullah Amin]]a, postavljen [[Babrak Karmal]]. * [[28. 12.]] - Počinje primirje u Južnoj Rodeziji. * decembar - Savezna vlada, SIV, predlaže realističniji pristup investicijama u Društvenom planu (1980-1985), ali Savezna skupština ne usvaja mjere štednje i smanjene potrošnje; a pošto ni Tito ne želi devalvaciju dinara - mora se tiskati novac.<ref>Jović 2003, 226-7</ref> * [[31. 12.]] - Posljednja vožnja vlaka "[[Samoborček]]a". === Kroz godinu === * Početak vidnijeg opadanja jugoslovenske ekonomije (ove godine trgovinski deficit 6,4 mlrd. dolara i deficit platnog bilansa 3,4 milijarde, inflacija 30%) - od stranih faktora: [[Naftni šok 1979]] (račun za naftu 3,5 mlrd. dolara, pet puta više nego 1975) i svetska recesija; domaći uzroci: Srednjoročni plan ekonomskog razvoja 1976-80 s velikom investicionom potrošnjom, što sa deficitom platnog bilansa izaziva skok zaduženosti sa 5,8 na 15 mlrd. dolara<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/84-4-175.shtml Yugoslavia's Foreign Debts]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Zdenko Antić, RFE Research</ref><ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/84-3-5.shtml Yugoslavia's Economic Difficulties]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Zdenko Antić, OSA-RFE Research</ref>. * Pokrivenost jugoslavenskog uvoza izvozom iznosi 55,9%, prema 73,8% u 1965; mora se uvoziti 42% električne energije, prema 30% 1970.<ref>Jović 2003, 225</ref> * U šoping turizmu je potrošeno dve miljarde dolara, polovina Jugoslavena je bar jednom bila u inozemstvu (posljedica nestašica).<ref>Jović 2003, 228</ref> * U SFRJ 2,4 miliona zahteva za pasoš, odbijeno 26.000, od čega 2.350 zbog "javne bezbednosti" (Jugosloveni ostvarili 24 miliona prelazaka granice)<ref>[http://osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/84-4-172.shtml Yugoslavs Free to Travel Abroad]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Slobodan Stanković, Radio Free Europe Research</ref>. * [[Davorin Savnik]] dizajnirao "Iskrin" telefon ETA 80<ref>[https://www.moma.org/collection/works/158054 Davorin Savnik ETA 80 Telephone 1979]. moma.org</ref>. * Opširan članak o Zagrebu u NYT<ref name="MyUser_The_New_York_Times_September_18_2016c10">{{cite web |url=http://www.nytimes.com/1979/11/18/archives/whats-doing-in-zagreb.html |title=What's Doing in ZAGREB |newspaper=The New York Times |date= NOV. 18, 1979 |author= |accessdate= September 18, 2016}}</ref>. * Prvi singl grupe [[Azra]] (Balkan / A šta da radim). * Nastala grupa [[Haustor]]. * [[Gari Kasparov]] pobedio na svom prvom međunarodnom turniru, u [[Banja Luka|Banjoj Luci]]. * Slučaj "Big Ben" u [[Zagreb]]u - uprava tog kluba odlučila udaljiti "hašomane" - časopis "[[Polet (časopis)|Polet]]" indirektno pozvao na demonstracije protiv kluba (bez presedana) [http://povijest.net/sadrzaj/hrvatska/sr-hrvatska/748-od-novog-vala-do-nove-drzave-3.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527183336/http://povijest.net/sadrzaj/hrvatska/sr-hrvatska/748-od-novog-vala-do-nove-drzave-3.html |date=2010-05-27 }}. * Završen rad na izdavanju sabranih dela Marksa, Engelsa i Lenjina (priredio Institut za međunarodni radnički pokret, izdala beogradska Prosveta). * U Kini uvedena [[Politika jednog deteta]] (od 2016. dva deteta). * [[VisiCalc]] je prvi komercijalni program za ''spreadsheet'' (tabelarna izračunavanja), od ove godine se prodaje i tekstualni procesor [[WordStar]]. * Prvi put dodeljena [[Pritzkerova nagrada]] za arhitekturu. * Vrhunac proizvodnje nafte po glavi stanovnika: 5,5 barela godišnje, kasnije oko 4,5. == 1979. u temama == * [[Televizija]]. TV serije: "Vaga za tačno merenje" (TV Beograd, 1975-79), "Dobročinitelji", "Osma ofanziva" (TV Beograd i Sarajevo), "Poletarac", "Sećam se", "Slom", "Srećna porodica" (TV Beograd); "Anno domini 1573", "Đavolje sjeme", "Prizori iz obiteljskog života", "Svjetionik" (TV Zagreb); "Tale" (snim. 1977), "Djetinjstvo mladosti" (TV Sarajevo). * Neki [[Popis jugoslavenskih filmova|domaći filmovi]]: "[[Nacionalna klasa]]", "[[Jovana Lukina]]", "[[Radio Vihor zove Anđeliju]]", "[[Partizanska eskadrila]]", "[[Čovjek koga treba ubiti]]" (→ [[:Kategorija:Filmovi 1979.]]). * Neki domaći muzički/glazbeni albumi<ref>[https://www.discogs.com/search/?format_exact=LP&format_exact=Album&year=1979&decade=1970&country_exact=Yugoslavia Explore Yugoslavia LP Album from 1979 on Discogs]. discogs.com (pristup. 15. 8. 2016.)</ref>: ** Pop/rock: <small>[[Bijelo dugme]]</small>: "Bitanga i princeza"; <small>[[Riblja čorba]]</small>: "[[Kost u grlu]]"; <small>[[Prljavo kazalište]]</small>: "Prljavo kazalište"; <small>[[Parni valjak]]</small>: "Gradske priče"; <small>[[Divlje jagode]]</small>: "Divlje jagode"; <small>[[Aerodrom (sastav)|Aerodrom]]</small>: "Kad misli mi vrludaju"; <small>[[Andrej Šifrer]]</small>: "Od šanka do šanka"; <small>[[Leb i sol]]</small>: "Ručni rad"; <small>[[Slađana Milošević|Slađana]]</small>: "Gorim od želje da ubijem noć"; <small>[[Mirzino jato]]</small>: "Šećer i med"; ** Zabavni: <small>[[Rani mraz]]</small>: "Mojoj mami umesto maturske slike u izlogu"; <small>[[Arsen Dedić]]</small>: "Rimska ploča"; <small>[[Oliver Dragojević]]</small>: "Vjeruj u ljubav"; <small>[[Seid Memić Vajta|Vajta]]</small>: "Zlatna ribica"; <small>[[Srebrna krila]]</small>: "Srebrna krila" ** Folk: <small>[[Miroslav Ilić]]</small>: "Sreli smo se, bilo je to davno"; <small>[[Gordana Stojićević]]</small>: "Iskušenja/Dobro jutro Šumadijo"; ** Debitantski albumi: Rani mraz, Riblja čorba, Prljavo kazalište, [[Galija (muzička grupa)|Galija]], Divlje jagode, [[Meri Cetinić]], Seid Memić Vajta, [[Nada Obrić]], Slađana Milošević, Srebrna krila, [[Kolibri (hor)|Kolibri]], Makadam, [[Igra staklenih perli (grupa)|Igra staklenih perli]] (→ [[:Kategorija:Albumi 1979.]]) * Neka vozila uvedena 1979 <gallery> 1982 Lancia Delta 1500 alt.jpg|[[Lancia Delta]] (Evropski auto godine '80) 1979-1985 Mercedes-Benz W126 (2004-07-01).jpg|[[Mercedes-Benz W126]] Peugeot 505 GR front side, Denpasar.jpg|[[Peugeot 505]] Opel Kadett D 1 v sst.jpg|[[Opel Kadett]] D Vw jetta 1 v sst.jpg|[[Volkswagen Jetta]] Mk1 Mercedes-Benz 300 GD (W463).jpg|[[Mercedes-Benz G-klasa]] (Puch G) Vw t3 s sst.jpg|[[Volkswagen T3]] </gallery> == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1979.}} === Januar/Siječanj &ndash; Februar/Veljača === * [[8. 1.]] - [[Stipe Pletikosa]], hrvatski nogometaš * 8. 1. - [[Adrian Mutu]], rumunski fudbaler * [[15. 1.]] - [[Ivan Bosiljčić]], srpski glumac * [[16. 1.]] - [[Aaliyah]], američka pjevačica i glumica († [[2001.]]) * [[20. 1.]] - [[Hamza Alić]], bacač kugle * [[27. 1.]] - [[Rosamund Pike]], glumica * [[9. 2.]] - [[Irina Sluckaja]], klizačica * [[13. 2.]] - [[Anders Behring Breivik]], masovni ubica * 13. 2. - [[Mena Suvari]], glumica, modni kreator * [[16. 2.]] - [[Bruno Šimleša]], književnik * 16. 2. - [[Valentino Rossi]], motociklista * [[21. 2.]] - [[Jennifer Love Hewitt]], glumica, pevačica * [[28. 2.]] - [[Ivo Karlović]], hrvatski tenisač === Mart/Ožujak &ndash; April/Travanj === * [[2. 3.]] - [[Vladimir Đukanović]], srpski političar * [[12. 3.]] - [[Pete Doherty]], kantautor, muzičar * [[14. 3.]] - [[Nicolas Anelka]], fudbaler * [[17. 3.]] - [[Coco Austin]], glumica, model, * [[18. 3.]] - [[Adam Levine]], frontmen ''Maroon 5'' * [[19. 3.]] - [[Ivan Ljubičić]], hrvatski tenisač * 19. 3. - [[Hidayet Türkoğlu]], košarkaš * [[22. 3.]] - [[Ida Prester]], pjevačica, voditeljka * [[25. 3.]] - [[Nenad Borovčanin]], bokser * [[29. 3.]] - [[Katarina Radivojević]], glumica * [[30. 3.]] - [[Norah Jones]], kantautorka, muzičarka * [[1. 4.]] - [[Ivano Balić]], rukometaš * [[4. 4.]] - [[Heath Ledger]], australijski glumac († [[2008]]) * [[9. 4.]] - [[Katsuni]], glumica * [[10. 4.]] - [[Sophie Ellis-Bextor]], kantautorka, model * [[12. 4.]] - [[Mateja Kežman]], srpski fudbaler * 12. 4. - [[Claire Danes]], glumica * 12. 4. - [[Jennifer Morrison]], glumica * [[18. 4.]] - [[Kourtney Kardashian]], zvezda reality TV * [[19. 4.]] - [[Kate Hudson]], glumica * [[21. 4.]] - [[James McAvoy]], glumac === Maj/Svibanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[6. 5.]] - [[Ratko Varda]], košarkaš * [[14. 5.]] - [[Kristian Novak]], književnik, germanist * [[18. 5.]] - [[Mariusz Lewandowski]], fudbaler * [[19. 5.]] - [[Diego Forlán]], urugvajski fudbaler * 19. 5. - [[Andrea Pirlo]], italijanski fudbaler * [[24. 5.]] - [[Peđa Grbin]], hrvatski političar * [[25. 5.]] - [[Jonny Wilkinson]], igrač ragbija * [[5. 6.]] - [[Antonija Šola]], hrvatska pjevačica i glumica * [[12. 6.]] - [[Robyn]], švedska kantautorka * [[21. 6.]] - [[Chris Pratt]], glumac * [[24. 6.]] - [[Petra Němcová]], model * [[26. 6.]] - [[Ryan Tedder]], pevač ''OneRepublic'' * [[30. 6.]] - [[Sylvain Chavanel]], biciklista === Jul/Srpanj &ndash; Avgust/Kolovoz === * [[5. 7.]] - [[Amelie Mauresmo]], francuska teniserka * 5. 7. - [[Miloš Simović]], kriminalac * [[6. 7.]] - [[Goran Šprem]], rukometaš * [[18. 7.]] - [[Zrinka Cvitešić]], glumica * [[3. 8.]] - [[Petar Ćiritović]], hrvatski glumac * [[11. 8.]] - [[Nemanja Vučićević]], fudbaler * [[12. 8.]] - [[Zlatan Bajramović]], bosanskohercegovački nogometaš * [[27. 8.]] - [[Ana Begić]], glumica === Septembar/Rujan &ndash; Oktobar/Listopad === * [[8. 9.]] - [[Pink]], američka kantautorka * [[13. 9.]] - [[Ivan Miljković]], srpski odbojkaš * [[14. 9.]] - [[Ivica Olić]], hrvatski nogometaš * [[16. 9.]] - [[Flo Rida]], reper * [[22. 9.]] - [[Maja Šuput]], hrvatska pjevačica * 22. 9. - [[Vuk Kostić]], glumac * [[17. 10.]] - [[Kimi Räikkönen]], finski vozač Formule 1 * [[19. 10.]] - [[Branimir Bajić]], bosanskohercegovački nogometaš * [[25. 10.]] - [[Mirela Priselac Remi]], pjevačica Elementala * [[29. 10.]] - [[Igor Duljaj]], srpski fudbaler === Novembar/Studeni &ndash; Decembar/Prosinac === * [[7. 11.]] - [[Helena Pajović]], klizačica * [[10. 11.]] - [[Nina Mercedez]], glumica * [[12. 11.]] - [[Muntazar al Zejdi]], irački novinar * [[14. 11.]] - [[Olga Kurylenko]], glumica, model * [[22. 11.]] - [[Arpad Šterbik]], rukometni golman * [[23. 11.]] - [[Ivica Kostelić]], hrvatski skijaš * 23. 11. - [[Kelly Brook]], model, glumica * [[8. 12.]] - [[Anita Jovanović]], slikarka * [[14. 12.]] - [[Michael Owen]], fudbaler === Kroz godinu === * [[Aleksandra Zec]], žrtva ratnog zločina († [[1991]]) * [[Dejan Ćirjaković]], glumac, komičar, muzičar * [[Stribor Kusturica]], muzičar, glumac * [[Marko Nastić]], di-džej == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1979.}} === Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak === * [[3. 1.]] - [[Conrad Hilton]], osnivač hotelskog lanca, pradeda Paris Hilton (* [[1887]]) * [[11. 1.]] - [[Radoš Novaković]], filmski reditelj (* [[1915]]) * [[13. 1.]] - [[Rudolf Primorac]], general-pukovnik JNA, narodni heroj (* [[1904]]) * [[16. 1.]] - [[Ted Cassidy]], glumac (* [[1932]]) * [[17. 1.]] - [[Lazo M. Kostić]], statističar, pisac u emigraciji (* [[1897]]) * [[26. 1.]] - [[Nelson Rockefeller]], bivši potpredsednik SAD (* [[1908]]) * [[2. 2.]] - [[Sid Vicious]], član ''Sex Pistols'' (* [[1957]]) * [[7. 2.]] - [[Josef Mengele]], nacistički lekar, ratni zločinac (* [[1911]]) * [[10. 2.]] - [[Edvard Kardelj]], političar i ideolog u SFRJ (* [[1910]]) * [[12. 2.]] - [[Jean Renoir]], filmski režiser (* [[1894]]) * [[14. 2.]] - [[Reginald Maudling]], britanski konzervativni političar (* [[1917]]) * [[25. 2.]] - [[Srećko Manola]], učesnik Španskog rata i NOB, general-pukovnik JNA, narodni heroj (* [[1914]]) * [[1. 3.]] - [[Mustafa Barzani]], kurdski nacionalistički lider (* [[1903]]) * 1. 3. - [[Dolores Costello]], glumica, baka Drew Barrymore (* [[1903]]) * [[2. 3.]] - [[Dragoljub Dragović]], avijatičar, padobranac (* [[1943]]) * [[15. 3.]] - [[Léonide Massine]], ruski koreograf i plesač (* [[1896]]) * [[15. 3.]] - [[Ljudevit Jonke]], jezikoslovac i prevoditelj (* [[1907]]) * [[16. 3.]] - [[Jean Monnet]], francuski diplomat, začetnik evropske integracije (* [[1888]]) * [[19. 3.]] - [[Jovan Vuković]], filolog i akademik (* [[1905]]) * 19. 3. - [[Richard Beckinsale]], glumac (* [[1947]]) * [[30. 3.]] - [[Airey Neave]], britanski političar (* [[1916]]) === April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[4. 4.]] - [[Zulfikar Ali Bhutto]], bivši predsednik Pakistana (* [[1928]]) * [[7. 4.]] - [[Justin Popović]], pravoslavni teolog i duhovnik (* [[1894]]) * 7. 4. - [[Amir Abbas Hoveyda]], bivši premijer Irana (* [[1919]]) * [[12. 4.]] - [[Đuro Pucar]] Stari, učesnik NOB, društveno-politički radnik FNRJ i NR BiH, narodni heroj (* [[1899]]) * [[18. 4.]] - [[Marko Alaupović]], umirovljeni nadbiskup vrhbosanski (* [[1885]]) * [[20. 4.]] - [[Lujo Bezeredi]], skulptor, slikar (* [[1898]]) * [[24. 4.]] - [[Zaharije Brkić]], astronom (* [[1910]]) * [[25. 4.]] - [[Slavko Batušić]], hrvatski književnik, publicist, povjesničar umjetnosti i redatelj (* [[1902.]]) * [[10. 5.]] - [[Ita Rina]], jugoslovenska glumica (* [[1907]]) * 10. 5. - [[Antun Augustinčić]], hrvatski kipar (* [[1900]].) * [[11. 5.]] - [[Barbara Hutton]], "sirota mala bogatašica" (* [[1912]]) * [[15. 5.]] - [[Dionisije Milivojević]], osnivač Slobodne SPC u emigraciji (* [[1898]]) * [[16. 5.]] - [[Nicholas Ray]], američki reditelj * [[17. 5.]] - [[Zvonimir Cimermančić]], hrvatski nogometaš (* [[1917.]]) * [[29. 5.]] - [[Mary Pickford]], američka filmska glumica (* [[1892]]) * [[2. 6.]] - [[Jim Hutton]], glumac (* [[1934]]) * [[3. 6.]] - [[Karlo Afan de Rivera]], hrvatski slikar (* [[1885]]) * 3. 6. - [[Arno Schmidt]], njemački književnik (* [[1914]]) * [[8. 6.]] - [[Reinhard Gehlen]], prvi šef zapadnonemačke obaveštajne službe (* [[1902]]) * [[11. 6.]] - [[John Wayne]], američki filmski glumac (* [[1907]].) * [[14. 6.]] - [[Blagoje Jastrebić]], književnik, urednik "Prosvete" (* [[1941]]) * [[16. 6.]] - [[Nicholas Ray]], američki reditelj * [[21. 6.]] - [[Angus MacLise]], bubnjar ''Velvet Underground'', okultista (* [[1938]]) * [[25. 6.]] - [[Dave Fleischer]], animator (* [[1894]]) === Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan === * [[11. 7.]] - [[Mitar Kovačević]], narodni heroj, Savin nećak (* [[1916]]) * [[12. 7.]] - [[Carmine Galante]], gangster (* [[1910]]) * 12. 7. - [[Minnie Riperton]], pjevačica (* [[1947]]) * [[13. 7.]] - [[Juraj Neidhardt]], hrvatski arhitekt (* [[1901.]]) * [[19. 7.]] - [[Radivoje Marković]], novinar Radio Beograda (* [[1909]]) * [[29. 7.]] - [[Herbert Marcuse]], filozof, politički teoretičar (* [[1898]]) * [[31. 7.]] - [[Milenko Šerban]], slikar i scenograf (* [[1907]]) * [[3. 8.]] - [[Janko Matko]], književnik (* [[1898]]) * [[21. 8.]] - [[Giuseppe Meazza]], fudbaler, trener (* [[1910]]) * [[24. 8.]] - [[Hanna Reitsch]], nemačka avijatičarka (* [[1912]]) * [[26. 8.]] - [[Stjepan Funarić]], narodni heroj (* [[1921]]) * [[27. 8.]] - [[Louis Mountbatten]], britanski vojnik, član kraljevske porodice (* [[1900]]) * [[30. 8.]] - [[Jean Seberg]], glumica (* [[1938]]) * [[2. 9.]] - [[Ivo Režek]], slikar, karikaturist (* [[1898]]) * [[9. 9.]] - [[Emil Kutijaro]], hrvatski glumac (* [[1906]]) * [[10. 9.]] - [[Jelka Asić]], hrvatska operna pjevačica (* [[1922.]]) * 10. 9. - [[Agostinho Neto]], prvi predsednik Angole (* [[1922]]) * [[14. 9.]] - [[Nur Muhammad Taraki]], predsednik Afganistana (* [[1917]]) * [[16. 9.]] - [[Gio Ponti]], arhitekta, dizajner (* [[1891]]) * [[18. 9.]] - Jovan Gligorijević, operski pevač (* [[1914]]) * [[20. 9.]] - [[Ludvík Svoboda]], bivši predsednik Čehoslovačke (* [[1895]]) * [[22. 9.]] - [[Otto Robert Frisch]], austrijski nuklearni fizičar * [[29. 9.]] - [[Francisco Macías Nguema]], prvi predsednik Ekvatorijalne Gvineje (* [[1924]]) === Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac === * [[3. 10.]] - [[Nikos Pulancas]], politički sociolog (* [[1936]]) * [[21. 10.]] - [[Dušan Milačić]], istoričar književnosti (* [[1892]]) * [[24. 10.]] - [[Carlo Abarth]], projektant automobila (* [[1908]]) * [[26. 10.]] - [[Park Chung-hee]], general, predsednik Južne Koreje (* [[1917]]) * [[27. 10.]] - [[Charles Coughlin]], američki sveštenik, profašistički radio-voditelj (* [[1891]]) * [[30. 10.]] - [[Rachele Mussolini]], Benitova udovica (* [[1890]]) * [[1. 11.]] - [[Mamie Eisenhower]], bivša Prva dama SAD (* [[1896]]) * [[3. 11.]] - [[Kasim ef. Dobrača]], bibliotekar Gazi Husrev-begova biblioteke (* [[1910]]) * [[9. 11.]] - [[Živorad Pavlović]], lekar-pedijatar, tvorac "Pavlovićeve masti" (* [[1905]]) * [[11. 11.]] - [[Dimitri Tiomkin]], filmski kompozitor (* [[1894]]) * [[17. 11.]] - [[Imanuel Velikovski]], psihijatar, katastrofičar (* [[1895]]) * [[23. 11.]] - [[Merle Oberon]], glumica (* [[1911]]) * [[30. 11.]] - [[Zeppo Marx]], najmlađi od braće (* [[1901]]) * [[1. 12.]] - [[Visarion Kostić]], episkop banatski (* [[1910]]) * [[3. 12.]] - [[Ante Fiamengo]], sociolog (* [[1912]]) * [[5. 12.]] - [[Sonia Delaunay]], umetnica orfizma (* [[1885]]) * [[22. 12.]] - [[Darryl F. Zanuck]], filmski producent, direktor studija (* [[1902]]) * [[23. 12.]] - [[Peggy Guggenheim]], kolekcionarka umetnosti (* [[1898]]) * [[24. 12.]] - [[Rudi Dutschke]], bivši studentski lider u Nemačkoj (* [[1940]]) * [[27. 12.]] - [[Hafizullah Amin]], predsednik Afganistana (* [[1929]]) * [[29. 12.]] - [[Branimir Sakač]], skladatelj (* [[1918]]) === Kroz godinu === * [[Pero Popivoda]], general sovjetske avijacije (* 1916) * [[Gordana Todorović]], pesnikinja (* [[1933]]) * [[Milenko Šerban]], slikar (* [[1907]]) == Nobelove nagrade == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Sheldon Glashow]], [[Abdus Salam]] i [[Steven Weinberg]] (doprinos [[elektroslaba interakcija|teoriji ujedinjene]] [[Slaba interakcija|slabe]] i [[Elektromagnetska sila|elektromagnetske interakcije]] između elementarnih čestica, uključujući, između ostalog, predikciju [[slaba neutralna struja|slabe neutralne struje]]) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Herbert C. Brown]] i [[Georg Wittig]] (razvoj [[Organoborna hemija|bornih]] ond. [[Wittigova reakcija|fosfornih jedinjenja]] u važne reagense u organskoj sintezi) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Allan M. Cormack]] i [[Godfrey N. Hounsfield]] (razvoj [[kompjuterizirana tomografija|kompjuterizirane tomografije]]) * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[Odysseas Elytis]] (poezija koja, naspram pozadine grčke tradicije, sa senzualnom snagom i intelektualnom jasnovidošću prikazuje borbu modernog čoveka za slobodu i kreativnost) * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Majka Tereza]] (humanitarni rad u Kalkuti i drugde) * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|'''Ekonomija''']]: [[Theodore Schultz]] i [[William Arthur Lewis]] (pionirsko proučavanje istraživanja ekonomskog razvoja s naročitim obzirom za probleme zemalja u razvoju) == Reference == {{reflist|2}} ; Literatura * ''Collier's Year Book'' za 1979. (Microsoft Encarta 2004) * Milan Bajec, Ivan Dolničar (1981). Jugoslavija 1941-1981, Beograd: Eksport pres. * Jović, Dejan. ''Jugoslavija Država koja je odumrla''. Prometej Zagreb 2003 * Goldstein, Ivo & Slavko. ''Tito''. Profil 2015 == Vanjske veze == * [http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/84-1-21.shtml Yugoslav Communists Against "Khomeini's Ideology of Pan-Islamism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728054531/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/84-1-21.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/83-4-235.shtml Two Yugoslav Generals Against Aggression by Socialist Countries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728054608/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/83-4-235.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/68-7-164.shtml Initial Yugoslav Reactions to Soviet Invasion of Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728054732/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/68-7-164.shtml |date=2011-07-28 }}, Slobodan Stanković, OSA-RFE * [http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/117-1-87.shtml Kosovo -- a Yugoslav Trouble-Spot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728054633/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/117-1-87.shtml |date=2011-07-28 }}, Slobodan Stanković, OSA-RFE * [http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/83-3-35.shtml Motorization in Yugoslavia Expanding] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728054751/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/83-3-35.shtml |date=2011-07-28 }}, Zdenko Antić, Open Society Archives - Radio Free Europe * [http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/83-4-205.shtml Yugoslavia's First Multinational Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728054657/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/83-4-205.shtml |date=2011-07-28 }}, Z.Antić, OSA-RFE * [http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/84-1-83.shtml Yugoslav Authors Discuss Their Position in Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728054648/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/84-1-83.shtml |date=2011-07-28 }}, Z.Antić, OSA-RFE * [http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/37-8-436.shtml North Korean Foreign Minister in Yugoslavia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728054741/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/37-8-436.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/84-1-37.shtml Belgrade Daily Accuses "Rude Pravo" of "Fraud"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728054621/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/84-1-37.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/83-4-283.shtml Yugoslav Youth want Socialist System with Capitalist Living Standards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728054642/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/83-4-283.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/68-6-111.shtml Nationality Problem Under Communism: Yugoslavs Attack Stalin's Concept] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728054546/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/68-6-111.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/83-3-25.shtml Kardelj's Death and The Consequences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728054614/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/83-3-25.shtml |date=2011-07-28 }}, S.Stanković, OSA-RFE * [http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/53-1-49.shtml Romania's 35th Anniversary of 23 August 1944] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728054537/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/53-1-49.shtml |date=2011-07-28 }} (ima malo i o Jugoslaviji), George Cioranescu and Patrick Moore, OSA-RFE {{commonscat|1979}} [[Kategorija:Godine]] cdu7dwsw4jmeye5wo7scogqle1tav4k 0 19986 42656227 63370 2026-07-17T23:50:15Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 42656227 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] qadedj8rnb025ob5ea3p6my6i1zim0w 0 23789 42656139 42655967 2026-07-17T15:29:28Z Alekol 2231 /* Septembar/Rujan */ 42656139 wikitext text/x-wiki {{Godina}} {{godina u drugim kalendarima|1926}} Godina '''1926''' ('''[[Rimski brojevi|MCMXXVI]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u petak]]. __NOTOC__ <center> {| style="border:1px solid silver;background-color:white;padding:5px;" align=center class=radius | '''1926''': <br /> [[1926#Januar/Siječanj|1]] • [[1926#Februar/Veljača|2]] • [[1926#Mart/Ožujak|3]] • [[1926#April/Travanj|4]] • [[1926#Maj/Svibanj|5]] • [[1926#Jun/Juni/Lipanj|6]] • [[1926#Jul/Juli/Srpanj|7]] • [[1926#Avgust/August/Kolovoz|8]] • [[1926#Septembar/Rujan|9]] • [[1926#Oktobar/Listopad|10]] • [[1926#Novembar/Studeni|11]] • [[1926#Decembar/Prosinac|12]] <br /> [[1926#Rođenja|Rođenja]] • [[1926#Smrti|Smrti]] |}</center> == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - Odredba o vožnji desnom stranom je proširena na celu KSHS.<ref>"Dnevne vesti - Drž' desno!", Politika, 27. dec. 1925, str. 7</ref> * 1. 1. - U Kraljevini SHS osnovana Državna rečna plovidba<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1936/01/01?pageIndex=00015 "Politika", 1. jan. 1936]</ref> (umesto brodarskog sindikata). * 1. 1. - Stoletna poplava [[Rajna|Rajne]] plavi [[Köln]]; u ovo vreme su i velike poplave u Holandiji, Belgiji, Francuskoj. * [[3. 1.]] - Grčki premijer general [[Teodoros Pangalos (general)|Teodoros Pangalos]] uzima diktatorska ovlašćenja. * 3. 1. - Beogradski protojerej osuđuje u propovedi nedavna predavanja [[Branislav Petronijević|Brane Petronijevića]] zbog [[darvinizam|darvinističkih]] učenja koja je izneo, citirajući pritom i zakon države [[Tennessee]] kojim se zabranjuje predavanje te teorije<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/Novine_i_casopisi/Politika_1904-1941/1926/1/4?pageIndex=00004 "Politika", 4. januar 1926, str. 4]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. digitalna.nb.rs (pristup. 30.9.2015.)</ref> (→ [[Scopesov proces]]). * [[4. 1.]] - Rumunski parlament ratifikovao odricanje princa [[Carol II (Rumunija)|Carola II]] od nasleđivanja prestola, krunski princ postaje njegov 4-godišnji sin [[Mihai I (Rumunija)|Mihai I]] (Carol II će se ipak vratiti u zemlju i biti kralj 1930-40). * 4. 1. - [[Andrej Ljapčev]] novi premijer Bugarske (do [[1931]]) nakon [[Aleksandar Cankov|Aleksandra Cankova]]. * 4. 1. - U [[Budimpešta|Budimpešti]] uhapšeni princ [[Ludwig zu Windisch-Grätz]] i društvo, pod optužbom da su falsifikovali francuske franke u jednom državnom institutu - međunarodna afera (Windisch-Grätz je u maju osuđen na četiri robije<ref>"Presuda mađarskim falsifikatorima", Politika, 27. maj 1926, str. 6</ref>). * [[6. 1.]] - Osnovana nemačka avio-kompanija ''Deutsche Luft Hansa'' (1926-45; ime i znak će 1953. preuzeti ''[[Lufthansa]]'', mada nema pravne veze). * [[8. 1.]] - [[Datoteka:Flag of the Kingdom of Hejaz and Nejd.svg|border|25px|Zastava Hidžaza i Nadžda]] [[Ibn Saud]], sultan [[Sultanat Nadžd|Nadžda]], proglašen je u [[Meka|Meki]] i za kralja [[Kraljevina Hidžaz|Hidžaza]], kojeg je [[Saudijsko osvajanje Hidžaza|osvojio prošlog meseca]]. Iz [[Kraljevina Hidžaz i Nadžd|Kraljevine Hidžaz i Nadžd]] 1932. nastaje [[Saudijska Arabija]]. * 8. 1. - [[Bảo Đại]] postaje poslednji car Vijetnama (car 1926-45, šef države 1949-55). * [[10. 1.]] - [[Hernando Siles Reyes]] novi predsednik [[Bolivija|Bolivije]] (do 1930). * {{circa}} 13. 1. - Izveštava se o "hajci na Srbe" u egejskoj Makedoniji.<ref>"Hajka na Srbe u Grčkoj", Politika, 14. jan. 1926, str. 5</ref> * [[14. 1.]] - Praizvedba [[Ivo Tijardović|Tijardovićeve]] operete "[[Mala Floramye]]" u Splitu. * [[15. 1.]] - [[Košava]] do 30 m/s u Beogradu, TT veze prekinute, uključujući antene bežične stanice u Rakovici, materijalna šteta, potopljeno više plovila na Savi i Dunavu. Na pruzi Paraćin-Zaječar tri vagona izbačena iz koloseka. * [[16. 1.]] - [[BBC]]-jeva [[radio drama]] [[Ronald Knox|Ronalda Knoxa]] sa simuliranom radničkom revolucijom izaziva paniku u Londonu. * januar - [[Erwin Schrödinger]] objavljuje rad u kome je predstavio [[Schrödinger jednačina|Schrödingerovu jednačinu]]. * januar - Hapšenje više vođa komunista i radničkog pokreta u Beogradu.<ref>"Hapšenja komunista", Politika, 21. jan. 1926, str. 4</ref> * januar - Snijeg u Rijeci i Sušaku, kao i u Veneciji i Rimu. * 17. 1. - Ministarstvo prosvete (Radić) penzionisalo devet profesora Zagrebačkog sveučilišta, većinom članova Samostalne demokratske stranke. * [[18. 1.]] - Premijera "[[Oklopnjača Potemkin|Oklopnjače Potemkin]]" u Moskvi. * [[19. 1.]] - Anarhistička banda ''Los Errantes'', na čelu sa [[Buenaventura Durruti|Buenaventurom Durrutijem]], opljačkala je poslednju banku u Latinskoj Americi, u Argentini, nakon čega beže u Francusku. * [[20. 1.]] - Nemački kancelar [[Hans Luther]] je formirao svoj drugi kabinet, pošto su nacionalisti iz DNVP napustili njegovu vladu zbog [[Ugovori iz Locarna|Ugovora iz Locarna]] (do maja). * [[21. 1.]] - Otvorena Sennarska, ili Makwarska, brana na [[Plavi Nil|Plavom Nilu]]<ref>Ilustrovani list; 1926, br. 6, str. 14</ref> u [[Anglo-Egipatski Sudan|Anglo-Egipatskom Sudanu]], dugačka preko 3.000 m, najviše visine 40 m. * [[26. 1.]] - Engleski pronalazač [[John Logie Baird]] demonstrirao [[mehanička televizija|mehaničku televiziju]] u Londonu – pet slika u sekundi, žive slike sa valerima. * [[28. 1.]] - Japan u periodu [[Taishō demokratija|Taishō demokratije]]: umro je premijer [[Katō Takaaki]], naslediće ga [[Wakatsuki Reijirō]] (do 1927. i 1931). * [[31. 1.]] - Britanske i belgijske trupe napustile [[Keln]]. === Februar/Veljača === * januar/februar - Stjepan Radić u poseti Bosni, Dubrovniku, Hercegovini, Dalmaciji. Kaže da vodi predizbornu kampanju, mnoge izjave izazivaju negodovanje među srpskim političarima; sporno je i otpuštanje Đorđevića, direktora škole u Dubrovniku.<ref>Politika, 6. feb. 1926, str. 1 i 3</ref> [[Datoteka:Zgrada Narodne banke Srbije, Beograd.JPG|mini|200px|[[Zgrada Narodne banke Srbije u Ulici kralja Petra|Zgrada Narodne banke]] u Beogradu, proširena 1922-25]] * [[1. 2.]] - Razmenjene ratifikacije Angorskog ugovora o miru i prijateljstvu između KSHS i Turske (na snazi 16. 2.). * [[3. 2.]] - [[Češki jezik]] ("čehoslovački") zvanični je jezik u [[Čehoslovačka|Čehoslovačkoj]] - mnogi će zvaničnici i službenici koji ga ne govore izgubiti posao. * 3. 2. - [[Francisco Franco]] postaje general sa 33 godine, valjda najmlađi u Evropi (istakao se u [[Rifski rat|Rifskom ratu]] u Maroku). * [[5. 2.]] - U Letoniji napadnut voz sa sovjetskim diplomatskim kuririma - Teodor Nete ubijen braneći diplomatsku torbu. * [[6. 2.]] - Ukradena lobanja iz [[Pancho Villa|Pancho Villinog]] groba. * [[8. 2.]] - Pošto se Radić 2-og u Dubrovniku založio za federalizam, slovenački lider [[Anton Korošec]] daje izjavu u skupštini u istom smeru, tj. za široku samoupravu ujedinjene Slovenije (trenutno je podeljena na Ljubljansku i Mariborsku oblast); ističe da su [[Slovenci]] poseban narod i da se zbog (pretežno srpskog) centralizma osećaju kao državljani drugog reda.<ref>"Federalizam g. Koršca", Politika, 9. feb. 1926, str. 3</ref> * 8. 2. - Prikazan ''Torrent'', prvi američki film [[Greta Garbo|Grete Garbo]]. * [[10. 2.]] - [[Gdynia]] je dobila gradska prava - njena luka, poljska alternativa za onu u [[Slobodni Grad Danzig|Slobodnom Gradu Danzigu]], još uvek se gradi. * [[11. 2.]] - U [[Ruska SFSR|Ruskoj SFSR]] [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]], Kara-Kirgiska Autonomna Oblast preuređena u Kirgisku Autonomnu Socijalističku Sovjetsku Republiku (od 1936. [[Kirgiska Sovjetska Socijalistička Republika|Kirgiska SSR]]). * [[12. 2.]] - Sovjetskom gradu Novonikolajevsk ime je promenjeno u [[Novosibirsk]]. * [[14. 2.]] - [[Bamberška konferencija]] lidera [[Nacistička stranka|nacističke stranke]]: umirena disidentska severna frakcija ([[Gregor Strasser]]), [[Hitler]]ov [[Nacionalsocijalistički program|Program u 25 tačaka]] je nepromenljiv ali najvažniji je ''[[Führerprinzip]]''. * februar - U Nemačkoj prikazan najstariji sačuvani dugometražni crtani film, ''[[Die Abenteuer des Prinzen Achmed]]''. * [[15. 2.]] - Patrijarh Dimitrije osvetio proširenu [[Zgrada Narodne banke Srbije u Ulici kralja Petra|zgradu Narodne banke]] u Beogradu. * 15. 2. - Papski nuncije monsinjor Pelegrineti ulaže protestnu notu povodom optužbe St. Radića da je agitovao za klerikalce u Dalmaciji.<ref>"Monsenjer Pelegrineti protestuje", Politika, 16. feb. 1926, str. 2</ref> * [[17. 2.]] - [[Ataturkove reforme]]: u Turskoj je izglasan građanski zakonik, po uzoru na švajcarski, zamena za [[šerijat]]. * [[19. 2.]] - Mlada Alisa Rozenbaum, poznata kao [[Ayn Rand]], stigla je iz Lenjingrada u Njujork. * 19. 2. - Iz Grčke, pod vojnom vlašću gen. Pangalosa, javlja se da je osujećen prevrat na čelu sa gen. Kondilisom;<ref>"Neuspeli prevrat u Grčkoj", Politika, 20. feb. 1926, str. 4</ref> njegov osumnjičeni saučesnik gen. Plastiras je narednih dana zatečen u Skoplju. * [[22. 2.]] - Članak u beogradskim "Novostima" povezao premijerovog sina Radu Pašića sa korupcijskim skandalom. * [[25. 2.]] - Zločin uvrede Veličanstva: žena u Skoplju osuđena na tri godine zatvora za uvredu kralja tokom svađe sa mužem, po njegovoj tužbi;<ref>"Žena osuđena za uvredu Kralja", Politika, 26. feb. 1926, str. 5</ref> u martu je potvrđena presuda jednom čoveku iz Starog Sivca na 10 godina jer je u tri maha izvršio isti zločin.<ref>"Za uvredu Veličanstva", Politika, 20. mart 1926, str. 4</ref> * [[26. 2.]] - Preds. [[Calvin Coolidge|Coolidge]] je potpisao zakon o prihodima kojim su u SAD smanjeni porezi, naročito bogatima. * 26. 2. - Maharadža Indora, Tukodži Rao III, prinuđen je na abdikaciju pošto je bio umešan u ubistvo čoveka kome je prebegla njegova kurtizana Mumtaz Begum. === Mart/Ožujak === [[Datoteka:Goddard and Rocket.jpg|mini|180px|[[Robert H. Goddard]] sa raketom]] * 5/6. 3. - Oluja u Splitu: potonulo nekoliko brodova, polomljeno nekoliko stotina borova na Marjanu, odneseni neki krovovi; kod Mravinaca prevrnut uskotračni voz.<ref>"Velika nepogoda kod Splita", Politika, 8. mart 1926, str. 5</ref> * [[6. 3.]] - Izgoreo [[Kraljevski Šekspirov teatar]] u Stratfordu. * [[7. 3.]] - Demonstracija bežičnog telefonskog saobraćaja između Londona i Njujorka, na 50. godišnjicu [[Alexander Graham Bell|Bellovog]] patenta (komercijalno od sledećeg januara). * [[10. 3.]] - U Albaniji ubijen sandžački odmetnik [[Jusuf Mehoniqi]] (Mehonić) - za pravoslavce razbojnik, za muslimane junak<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1926/03/13?pageIndex=00006 "Politika", 13. mart 1926, str. 6]. digitalna.nb.rs (pristup. 11.11.2015.)</ref> (na njegovom grobu stoji datum 12. mart<ref>[http://sandzakpress.net/jusuf-mehonic-junak-koji-nije-prihvatio-okupaciju-sandzaka Jusuf Mehonić – Junak koji nije prihvatio okupaciju Sandžaka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200941/http://sandzakpress.net/jusuf-mehonic-junak-koji-nije-prihvatio-okupaciju-sandzaka |date=2016-03-04 }}. sandzakpress.net (pristup. 11.11.2015.)</ref>, neki zločini iz 1918-22. koji su pripisivani njemu i Huseinu Boškoviću počinila je jedna druga banda<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1936/05/19?pageIndex=00011 "Politika", 19. maj 1936]</ref>). * 10. 3. - Izašao je prvi broj ''[[Amazing Stories]]'', datiran sa April 1926 - prvi časopis posvećen [[Naučna fantastika|naučnoj fantastici]]. * [[12. 3.]] - [[Anti-Fengtianski rat]] u Kini: sukob japanskih snaga i frakcije [[Guominjun]] kod [[tvrđave Taku|tvrđava Taku]] - zemlje [[Bokserski protokol|Bokserskog protokola]] tri dana kasnije ultimativno traže od pekinške vlade rušenje tvrđava. * [[14. 3.]] - [[Emiliano Chamorro Vargas]] ponovo predsednik [[Nikaragva|Nikaragve]] nakon što je prethodnik zbačen u državnom udaru - nema podršku SAD, liberali u maju pokreću [[Nikaragvanski građanski rat (1926–27)|građanski rat]] a Vargas daje ostavku u novembru. * 14. 3. - Železnička nesreća na El Virilli u Kostarici: poginulo 385 hodočasnika. * [[16. 3.]] - [[Robert H. Goddard]] u Masačusetsu lansirao prvu [[raketa sa tečnim gorivom|raketu sa tečnim gorivom]]. * [[18. 3.]] - [[Masakr 18. marta]] u Pekingu: antiimperijalističke demonstracije i okršaj sa vojnom policijom - 47 mrtvih. * 18. 3. - Osnovna moderna [[Atinska akademija (moderna)|Atinska akademija]] * [[20. 3.]] - Početak suđenja po tužbi [[Dragiša Stojadinović|Dragiše Stojadinovića]] protiv [[Rade Pašić]]a za klevetu, na koju mu je takođe odgovorio optužbom da je umešan u aferu kojom je država oštećena za 13 miliona dinara.<ref>"D. Stojadinović - R. N. Pašić", Politika, 21. mart 1926, str. 4</ref> (Rade Pašić odgovara kontraoptužbama preko štampe, i D. S. i njegovog tasta [[Ljubomir Jovanović|Ljube Jovanovića]]<ref>"G. Rad. N. Pašić optužuje g. Ljubu Jovanovića", Politika, 23. mart 1926.</ref>, tako da dolazi i do sukoba u radikalnoj stranci). * 20. 3. - Kantonski puč (Zhongshanov incident, Incident 20. marta): [[Chiang Kai-shek]] izveo čistku nepouzdanih komunističkih elemenata u Nacionalističkoj armiji. * [[23. 3.]] - [[Éamon de Valera]] se otcepio od [[Sinn Féin]]a, osnovaće [[Fianna Fáil]] (/fiana fojl/ - "ratnici Irske"). Mada se protivi Anglo-irskom ugovoru iz 1921, želi da učestvuje u skupštini i iznutra republikanizuje [[Irska Slobodna Država|Irsku Slobodnu Državu]] koja je britanski dominion. * 23. 3. - Izašao prvi tom [[Velika sovjetska enciklopedija|Velike sovjetske enciklopedije]] (prvo izdanje, sa 65 tomova, završeno 1947). * [[30. 3.]] - Skupština KSHS je usvojila budžet za 1926. i '27; vlada je zatim odložila njen rad do maja, dok [[Stjepan Radić]], opozicija i Ljuba Jovanović traže da Skupština nastavi rad u aprilu - dolazi do krize vlade. === April/Travanj === * [[3. 4.]] - U [[Kraljevina Italija|Italiji]] je osnovana ''[[Opera Nazionale Balilla]]'', fašistička organizacija za decu i mlade (od 1937. ''[[Gioventù Italiana del Littorio]]''). * 3. 4. - Nakon prošlogodišnje Julske revolucije u [[Ekvador]]u, vojska daje predsedništvo civilu, [[Isidro Ayora|Isidru Ayori]], ranijem rektoru univerziteta (do 1931). * [[4. 4.]] - [[Nikola Pašić]], predsednik ministarskog saveta, dao ostavku pod pritiskom zbog korupcijskih skandala - time se okončava njegova premijerska karijera. * [[7. 4.]] - Neuspeli atentat na Musolinija u Rimu, [[Violet Gibson]] mu okrznula nos - sledeće noći napadi na antifašiste. [[Datoteka:Nikola uzunovic.jpg|mini|150px|[[Nikola Uzunović]], premijer KSHS 1926-27]] * [[8. 4.]] - [[Nikola Uzunović]] novi predsednik vlade (takođe [[Narodna radikalna stranka|radikal]]), i dalje koalicija sa [[HSS]]-om. * [[9. 4.]] - Pobuna [[solun]]skog garnizona protiv Pangalosa - brzo ugušena. * [[11. 4.]] - [[Stjepan Radić]] drži govor u [[Pakrac]]u, između ostalog spočitava ministru saobraćaja [[Krsta Miletić|Krsti Miletiću]] "4000 tone ugljena" koji se "kradu svakog meseca" u Zagrebu. * 11. 4. - Grčki diktator Pangalos pobedio sa 93% na predsedničkim izborima s malim odzivom. * [[12. 4.]] - Ministar Miletić daje ostavku uz obrazloženje, misleći na Radića: "ne želim da budem više u prilici da sa ovakom jednom bitangom i vucibatinom sedim za jednim istim stolom"<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/Novine_i_casopisi/Politika_1904-1941/1926/4/13?pageIndex=00001 "Politika", 13. april 1926, str. 1]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. digitalna.nb.rs</ref> - kriza vlade. * [[15. 4.]] - Uzunović dao ostavku i odmah formirao novu vladu, bez Radića (ostala dvojica članova HSS, Šuperina i Nikić). Radić novu vladu naziva neparlamentarnom, neustavnom i "nedonoščetom korupcije".<ref>"'Državni udar'", Politika, 19. apr. 1926</ref> Na to se 22-og odgovara objavljivanjem dokumenata u smislu da su Maček, Predavec i Košutić bili uključeni u korupciju.<ref>"Korupcija i vođstvo H.S.S.", Politika, 22. apr. 1926</ref> U toku je i afera Standard Oil: Mirko Pečar, šef kabineta ministra trgovine Ivana Krajača, optužen je da je uzimao novac od te kompanije. * 15. 4. - Prodor vode u rudniku ugljena Mostar, osam poginulih (svi leševi pronađeni 18/19. 5., nakon ispumpavanja vode). * 15. 4. - Sovjetski Savez anektirao arktički arhipelag [[Zemlja Franje Josifa]]. * [[17. 4.]] - Mandžurski gospodar rata [[Zhang Zuolin]] zauzeo Peking od frakcije Guominjun i stavio pod kontrolu [[Beiyanška vlada|Beiyanšku vladu]]. [[Duan Qirui]] odlazi 20-tog, * [[20. 4.]] - Potpisan Mellon–Berengerov sporazum o otplati francuskog duga SAD: znatno smanjen iznos, laki uslovi ali nepopularan u Francuskoj (ratifikovan 1929, većina duga zbog Depresije nije ni otplaćena). * 20. 4. - Grčke izbeglice su osnovale Svesolunski atletski klub Konstantinopoljaca - [[P.A.O.K. (muški fudbal)|PAOK]]. * [[21. 4.]] (8. ševal 1344. AH) - [[Uništavanje ranoislamskog nasleđa u Saudi Arabiji]]: po naređenju [[Ibn Saud]]a srušeni mauzoleji na groblju [[Al-Baqi']] u [[Medina|Medini]] - Dan tuge za neke muslimane. * 21. 4. - Vojvoda i vojvotkinja od Yorka su dobili kćerku [[Elizabeta II|Elizabetu]] (kraljica 1952-2022). * [[24. 4.]] - [[Berlinski ugovor (1926)|Berlinski ugovor]] između Nemačke i SSSR: neutralnost jedne prema drugoj zemlji u slučaju napada treće. Smatra se pojačanjem Rapalskog ugovora iz 1922. i dopunom Ugovora iz Locarna. * 24. 4. - U Parizu potpisana Konvencija o saobraćaju motornih vozila, kojom je predviđena Međunarodna vozačka dozvola (''permis de conduire international''). [[Datoteka:Pahlavi Crown.jpg|150px|mini|Kruna Pahlavija]] * [[25. 4.]] - Sednica Glavnog odbora radikalne stranke, povodom spora Jovanović–Pašić (Jovanović je kritikovao Pašića u pismu objavljenom 21/22. 4.<ref>"Pismo g. Lj. Jovanovića", Politika, 22. apr. 1926, str. 5</ref>): Pašić tvrdi da "galama protivu korupcije" treba da pokrije federalističke i autonomističke tendencije; smatra da je jugoslovenstvo utopističko, nešto što je "izmislila Austrija"; protivi se federalizmu i davanju "druge uprave" Hrvatima i Slovencima.<ref>"Govor g. Pašića", Politika, 26. apr. 1926, str. 2</ref> * 25. 4. - [[Reza-šah Pahlavi]] krunisan za šaha Persije (Irana). Njegov šestogodišnji sin [[Muhamed-Reza Pahlavi|Muhamed-Reza]] je juče proglašen za krunskog princa (šah 1941-79). * 25. 4. - U Milanu je praizvedena [[Giacomo Puccini|Puccinijeva]] opera [[Turandot]] (on je umro 1924). * [[26. 4.]] - [[Ljubomir Jovanović|Ljuba Jovanović]] isključen iz radikalne stranke; vlada u sukobu sa Pašićem. * [[29. 4.]] - Obnovljena "R-R" koalicija, [[HSS|radićevci]] dobijaju još tri ministarstva ([[Pavle Radić]], Krajač i Pucelj). * proleće - [[Ujedinjena opozicija (SSSR)|Ujedinjena opozicija]] Staljinu: [[Grigorij Zinovjev]] i [[Lav Kamenjev]] se približili [[Lav Trocki|Lavu Trockom]]. === Maj/Svibanj === * april/maj? - Rijeka [[Lika (rijeka)|Lika]] se izljeva zbog jakih kiša, poplavljen [[Gospić]].<ref>Ilustrovani list, 1926 - br. 19</ref> * [[1. 5.]] - U Velikoj Britaniji počinje rudarski štrajk (traje do novembra). * 1. 5. (Velika subota) - U [[Strumica|Strumici]] bačena bomba u hotelu "Srpski kralj", jedan poginuo; napadač u bekstvu ubio vojnika.<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/Novine_i_casopisi/Politika_1904-1941/1926/5/4?pageIndex=00004 "Politika", 4. maj 1926, str. 4]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. digitalna.nb.rs</ref> * ca. 1. 5. - Srpsko-arbanaška banka je u Albaniji dobila koncesiju za rudu bakra u [[Puka|Puki]] - prva koncesija KSHS u inostranstvu.<ref>"Naša prva koncesija u inostranstvu", Politika, 4. maj 1926, str. 4</ref> * [[2. 5.]] - Počinje [[Nikaragvanski građanski rat (1926–27)]] između liberala i konzervativne vlade, kojoj pomaže SAD: liberalni emigranti su se iskrcali u [[Bluefields]]u na karipskoj obali. Američki marinci stižu 7-og. * 2. 5. - U Indiji je ubijen Rudraprajaški leopard, koji je za osam goodina pojeo 125 ljudi. * [[4.12.|4]] - [[13. 5.]] - Generalni štrajk u Velikoj Britaniji, kao podrška rudarskom štrajku, vlada uvela vanredno stanje. * 5. 5. - U Washingtonu postignut sporazum o dugovima KSHS, 62.850.000 dolara. * [[8. 5.]] - Prikazan je film ''The Black Pirate'' sa [[Douglas Fairbanks|Douglasom Fairbanksom]], u ranoj verziji [[Technicolor]]a. * [[9. 5.]] - [[Sirijska revolucija (1925)|Sirijska pobuna]]: francuska mornarica bombarduje [[Damask]] zbog [[druzi|druskih]] nemira. * 9. 5. - [[Richard E. Byrd]] i [[Floyd Bennett]] navodno preleteli avionom preko Severnog pola - pozdravljeni kao heroji ali kasnije se ispostavilo da su se okrenuli 240&nbsp;km ranije. * [[12. 5.]] - [[Roald Amundsen]] preleteo [[Severni pol]] vazdušnim brodom ''Norge''. * 12. 5. - Nemački kancelar [[Hans Luther]] daje ostavku nakon gubitka poverenja u Rajhstagu, na čelo vlade se vraća [[Wilhelm Marx]] (do 1928). * ≤ 12. 5.? - Utakmica Građanski - Juventus u Zagrebu: došlo je do tuče između publike i gostiju; nogometni savez je naredio postavljanje bodljikave žice prema gledalištu.<ref>"Publika iza bodljikave žice", Politika, 14. maj 1926, str. 8</ref> [[File:Józef Piłsudski (SPRA).jpg|mini|110px|[[Józef Piłsudski|Piłsudski]]]] * 12- [[14. 5.]] - [[Majski prevrat (Poljska)|Majski prevrat]] u [[Druga poljska republika|Poljskoj]], poginulo 379 vojnika i civila. Maršal [[Józef Piłsudski]] je vlast iza kulisa do smrti [[1935]], odn. pokret ''[[Sanacja]]'' ("Sanacija", "Ozdravljenje"). * [[13. 5.]] - Rade N. Pašić je osuđen na 15 meseci zatvora i 131.150 dinara za uvredu i klevetu Dragiše Stojadinovića. * [[14.5.|14]] - [[22. 5.]] - [[Bečki kongres KPJ|Treći kongres KPJ]] u Beču - za balkansku federaciju radničko-seljačkih republika, na čelu partije [[Sima Marković]], rad je blokiran [[Sukob leve i desne frakcije u KPJ|frakcijama]]. * [[15. 5.]] - Započelo emitiranje [[radio Zagreb]]a, prve [[radio]] postaje u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] koja kasnije postaje sastavnim dijelom [[Hrvatska radiotelevizija|HRT]]-a. * 15. 5. - Predsednik vlade Uzunović je podneo ostavku, pošto su radićevci stali na stranu opozicije povodom interpelacije o korupciji, ali je Kralj nije usvojio (koalicija obnovljena 17-tog). Ljuba Jovanović se sa 11 članova izdvojio iz radikalnog kluba. * [[16. 5.]] - Opštinski izbori u Dalmaciji, prvi od 1912. * 16. 5. - Ibrahim Heski na čelu tri kurdska plemena započinje Prvu araratsku pobunu u Turskoj - za mesec dana moraju pobeći u Iran. * maj - ''[[Louis Armstrong]] and His Hot Five'' su izdali pjesmu ''Heebie Jeebies'', koja ih proslavlja. [[Datoteka:Библиотека некада.jpeg|mini|220px|[[Univerzitetska biblioteka Svetozar Marković|Univerzitetska biblioteka]] u Beogradu]] * [[18. 5.]] - Nestanak evangelistkinje [[Aimee Semple McPherson]] sa plaže u Los Angelesu - prvo se mislilo da se utopila, kasnije se pojavila rekavši da je bila oteta, što je postalo tema spora. * [[21. 5.]] - Veliki župan splitske oblasti poništio komunističke mandate sa poslednjih opštinskih izbora, jer bi oni i radićevci imali većinu u gradu Splitu. * [[23. 5.]] - Govor Stjepana Radića u Staroj Pazovi, uz velike mere obezbeđenja zbog glasina o orjunaškim i radikalskim planovima; pred tribinom uhapšen jedan orjunaš sa eksplozivnom napravom<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/Novine_i_casopisi/Politika_1904-1941/1926/5/24#page/1/mode/1up "Politika", 24. maj 1926.]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, str. 2-4. digitalna.nb.rs</ref>. * 23. 5. - Kongres rezervnih oficira i ratnika u Zagrebu. Položeni venci na grobove Ante Starčevića u Šestinama i Zrinskog i Frankopana u Stolnoj crkvi.<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_77A524AED6CE4DEFD5566E639CCA40C7/1926/b022?fullscreen#page/32/mode/1up Ilustrovani list, 1926 - br. 22], digitalna.nb.rs</ref> * 23. 5. - Država Veliki Liban, u okviru Francuskog Mandata za Siriju i Liban, dobija prvi ustav i postaje Libanska Republika (proglašava nezavinost 1943). * [[24. 5.]] - Otvorena [[Univerzitetska biblioteka Svetozar Marković|Univerzitetska biblioteka]] u [[Beograd]]u (građena [[1921]]-[[1924|24]], od [[1946]]. U. B. "Svetozar Marković"). * [[25. 5.]] - U Parizu je ubijen [[Simon Petljura]], nacionalistički lider Ukrajine u izgnanstvu, atentator je pesnik i anarhista [[Sholom Schwartzbard]]. Nasleđuje ga Andrej Livicki, koji živi u Varšavi a posle rata u Nemačkoj. * 25. 5. - Nevreme uveče u Sremskim Karlovcima i [[Sremska Kamenica|Sremskoj Kamenici]],<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_77A524AED6CE4DEFD5566E639CCA40C7/1926/b024?fullscreen#page/14/mode/1up Ilustrovani list, 1926 - br. 24, str. 14]-15</ref> gde je stradala jedna petočlana porodica. * [[26. 5.]] - Kraj [[Rifski rat|Rifskog rata]] i [[Rifska Republika|Rifske Republike]]: [[Abd el-Krim]] se predao Francuzima, čime je završen rat Španaca i Francuza protiv pobunjenika u Maroku. Abd el-Krim je do 1947. u progonstvu na [[Réunion]]u. * 27. 5.? - [[Kraljevina Rumunija|Rumunska]] vlada uvodi opsadno stanje u [[Južna Dobrudža|južnoj Dobrudži]] usled aktivnosti bugarskih komita (ili 7. 7.). * [[28. 5.]] - [[Portugalska revolucija (1926)|Portugalska revolucija]]: general [[Manuel Gomes da Costa]] izvodi puč kojim je okončana [[Prva Portugalska Republika]] - slede ''Ditadura Militar'' i ''Ditadura Nacional'' (1928-33), uvod u ''[[Estado Novo (Portugal)|Estado Novo]]'' ([[1933]]-[[1974]]). * [[30. 5.]] - Ustanovljena tradicionalna konjička trka "Memorijal Vladislava Ribnikara". === Jun/Juni/Lipanj === * [[1. 6.]] - Veliko nevreme iznad Kosmaja i Kolubare. * [[4. 6.]] - [[Ignacy Mościcki]] postaje predsednik Poljske (do [[1939]]). * [[5. 6.]] - Kraj [[Mosulsko pitanje|Mosulskog pitanja]]: u Ankari potpisan ugovor između Britanaca, [[Britanski mandat nad Mezopotamijom|Iraka]] i [[Turska|Turske]] – [[Mosul]] pripada Iraku. * [[9. 6.]] - Skupština KSHS je ratifikovala ugovor o trgovini i plovidbi sa Italijom. * [[10. 6.]] - U Štipu izrečene presude za Kadrifakovski pokolj iz 1923: dve smrtne presude, dve na 20 godina u okovu i jedna na pet godina. * 10. 6. - Ugovor o prijateljstvu [[Kraljevina Rumunija|Rumunije]] i [[Treća Francuska Republika|Francuske]]. * [[14. 6.]] - "Vihor" u Slavonskoj Požegi, teško oštećena [[Požeška katedrala|crkva svete Terezije]].<ref>"Vihor je oborio crkvu u Slavonskoj Požezi", Politika, 18. jun 1926, str. 7 (foto)</ref><ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_77A524AED6CE4DEFD5566E639CCA40C7/1926/b026?fullscreen#page/14/mode/1up Ilustrovani list; 1926, br. 26, str. 14]</ref> * 14. 6. - [[Prva Brazilska Republika|Brazil]] napustio [[Društvo naroda]], pošto nije dobio stalno mesto u savetu. * [[16. 6.]] - Nekada uticajni fašista [[Aurelio Padovani]] poginuo u Napulju sa još osmoro ljudi, kada se srušio balkon sa kog se obraćao okupljenima. * [[18. 6.]] - U Beogradu posmatraju taman krug oko Sunca – [[Halo (optika atmosfere)|halo]].<ref>"Petak s crnim krugom oko sunca", Politika, 19-21. jun 1926, str. 6</ref> * [[20. 6.]] - Demonstracije protiv Beogradskih i Netunskih konvencija sa Italijom u Zagrebu, uprkos policijskoj zabrani, kao i na Sušaku. * 20. 6. - Referendum u Nemačkoj o eksproprijaciji vladarskih domova: uz odziv 39%, za je 96% - bilo je potrebno 50% izbornog tela. * [[22. 6.]] - U Beogradu potpisan trgovinski ugovor sa Albanijom. * [[24. 6.]] - ''Sanjuanada'': pokušaj zbacivanja španskog diktatora [[Miguel Primo de Rivera|Primo de Rivere]]. * [[26. 6.]] - Jak zemljotres u [[Dodekanez]]ima, osetio se i na jugu KSHS. * ca. 26. 6. - Država hoće konfiskovati osječka preduzeća "Mira", za cigaret-papir, i "Kandit", za bonbone, jer su oštetili državu za "više desetina miliona dinara".<ref>"Jedna pustolovna trgovačka afera", Politika, 27. jun 1926, str. 6</ref> * [[27. 6.]] - [[Beograd]] je odlikovan čehoslovačkim [[Čehoslovački ratni krst|Ordenom Ratnog krsta]] (ranije tokom meseca i Kragujevac i Šabac<ref>"Odlikovanje Kragujevca", Politika, 3. jun 1926, str. 6</ref>). [[Datoteka:Mercedes benz logo 1926.png|110px|mini|Logo [[Mercedes-Benz]]]] * [[28. 6.]] - Fuzijom ''Benz & Cie.'' i ''Daimler-Motoren-Gesellschaft'' nastaje ''Daimler-Benz AG'', čije će fabrike koristiti brend ''[[Mercedes-Benz]]''. * 28. 6. - Sukob policije i [[ORJUNA|orjunaša]] u Ljubljani (nije im dopušten prolazak pored italijanskog konzulata). * 28. 6. - Afera King–Byng u Kanadi, ustavna kriza: premijer [[William Lyon Mackenzie King|W.L.M. King]] je dao ostavku nakon što je generalni guverner Byng odbio raspustiti parlament. Za premijera je postavljen konzervativac Arthur Meighen, ali nakon što je izgubio poverenje 2. 7., skupština je ipak raspuštena i raspisani su izbori. * krajem juna - Nadolaze i plave Dunav i Drava, jake kiše i poplave u Srbiji i Makedoniji, [[Popovo polje]] poplavljeno... * [[30. 6.]] - Skupština je usvojila Beogradske konvencije sa Italijom (Netunske tek 1928). === Jul/Juli/Srpanj === [[Datoteka:Chine 1925-1926.png|200px|mini|Klike, tj. Gospodari rata u Kini]] * [[2. 7.]] - Velike poplave u Baranji i Bačkoj nakon proboja nasipa kod Apatina i Tikveša. Jake kiše se nastavljaju i ovog meseca. * 2. 7. - Na drugom nacističkom saboru u Vajmaru, Velikonemački omladinski pokret promenio ime u Hitlerov omladinski savez nemačke radničke omladine ([[Hitlerjugend]]). * [[3. 7.]] - U Bitolju ubijen [[Spasoje Hadži-Popović]], direktor novina "Južna zvezda", organizator je VMRO-ovac [[Krste Ljondev]] (''-{Кръсте Льондев}-''; za ovo će 1928. biti streljana petorica pripadnika VMRO). * [[4. 7.]] - Osmi svesokolski slet u Pragu. Podignut je prvi [[Strahovsky stadion]]. * [[7. 7.]] - HSS je isključio iz stranke Nikolu Nikića, ministra šuma i ruda (on 12. 7. osniva novi poslanički klub sa nekoliko pristalica). * [[9. 7.]] - General [[Óscar Carmona]], lider najkonzervativnijeg krila portugalskih revolucionara, izvodi puč i imenuje se za predsednika (ostaje na toj poziciji do [[1951]], kasnije kao figura). * 9. 7. - [[Kuomintang]] na čelu sa [[Chiang Kai-shek]]om zvanično počinje [[Severna ekspedicija|Severnu ekspediciju]], vojnu kampanju za ujedinjenje Kine (do 1928). Već 11-tog je zauzet [[Changsha]], na teritoriji [[Wu Peifu]]a, "Maršala od žada" (koji je zauzet borbama kod Pekinga). * 9. 7. - Pretpremijera [[Rudolf Valentino|Valentinovog]] filma ''[[The Son of the Sheik]]'' (masovno prikazivanje od septembra). * [[10. 7.]] - Veći upad Makedonaca iz Bugarske u Kraljevinu SHS - prvi u nizu.<ref name="Indi">[http://www.indiana.edu/~league/1926.htm Chronology 1926] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200402163103/http://www.indiana.edu/~league/1926.htm |date=2020-04-02 }}, Indiana University, League of Nations Timeline</ref>. * 10. 7. - Munja izazvala požar u arsenalu Picatinny u Nju Džersiju - eksplozija nekoliko hiljada tona eksploziva u naredna 2-3 dana. * 10/11. 7. - Jaka kiša u Zagrebu i izlivanje potoka Jelenovac, Kraljevac i Tuškanac (pre nekoliko dana bilo je poplave na istoku grada). Poplava ima i u Koprivnici, Virovitici, Ključu, Baranji, Bačkoj, Nišu... * [[13. 7.]] - Od provale oblaka je nadošla [[Pećka Bistrica]], odnela je naseljeničku koloniju Јusufov han 12 km od Peći, uz 49 žrtava, u gradu je odnela dva mosta.<ref name="Polit19260715">Politika, 15. jul 1926, str. 6-7</ref><ref>Politika, 1. avg. 1926, str. 5 (foto ostataka kolonije)</ref> U Štedimu kod Peći je od grada težine "tri do četiri stotine grama" izginula desetočlana porodica.<ref>"Žrtve pećske katastrofe", Politika 16. jul 1926, str. 5</ref> Rastu Dunav i Sava, kod Bosanskog Šamca je probijen nasip, poplavljeno je 6.000 hektara kukuruza. Imanje Belje je pod dubokom vodom, podavile su se stotine jelena.<ref name="Polit19260715" /> * jul - Velike poplave Dunava, Save i drugih reka. * [[16. 7.]] - Valutna kriza u Francuskoj: 206,4 [[Francuski franak|franka]] za funtu odn. 42,49 za dolar. [[Aristide Briand|Briandova]] vlada pada sutradan, [[Édouard Herriot]] se vraća na nekoliko dana (20. jula 49,22 franka za dolar). * 16. 7. - Probijeni nasipi kod Apatina i Novog Sada, poplavljeno 20.000 jutara zemlje. Sava se izlila u Mačvi 17-tog. [[Datoteka:Burial of Felix Edmundovich Dzerzhinsky in Moscow (1926).jpg|mini|Nosači kovčega na sahrani [[Feliks Dzeržinski|Dzeržinskog]]: [[Aleksej Rikov|Rikov]], [[Genrih Jagoda|Jagoda]], [[Mihail Kalinjin|Kalinjin]], [[Lav Trocki|Trocki]], [[Lav Kamenjev|Kamenjev]], [[Staljin]], [[Mihail Tomski|Tomski]], [[Nikolaj Buharin|Buharin]]]] * [[20. 7.]] - Umro je [[Feliks Dzeržinski]], šef sovjetske tajne policije [[OGPU]], nasleđuje ga [[Vjačeslav Menžinski]] (do svoje smrti 1934, zamenik [[Genrih Jagoda]] vodi posao od kasnih '20-tih). * [[23. 7.]] - [[Grigorij Zinovjev]] isključen iz Politbiroa nakon kampanje Staljinovih pristalica; ubrzo ukinuta funkcija predsednika [[Kominterna|Kominterne]], tako da ostaje i bez tog položaja. * 23. 7. - [[Fox Film]] kupio zvučni sistem ''[[Movietone]]''. * 23. 7. - [[Raymond Poincaré]] po treći put premijer Francuske (do 1929), preduzima mere za stabilizaciju franka. * [[25. 7.]] - Žandarmi i policijski poverenici, "Arnauti", pretukli dvadesetak seljaka u dva sela Skopske Crne Gore<ref>"Krvavo razračunavanje u Skopskoj Crnoj Gori", Politika, 28. jul 1926, str. 3</ref> (u avgustu su opštinski izbori u Srbiji i Crnoj Gori). * [[28. 7.]] - Okršaj sa komitskom četom kod [[Kriva Palanka|Krive Palanke]], upotrebljena je i artiljerija. Sutradan upućena protestna nota Bugarskoj. * [[29. 7.]] - U [[Radinac|Radincu]] kod Smedereva, predsednik opštine je ubio predsednika mesnog odbora Demokratske stranke.<ref>"Streljanje bez sudske presude", Politika, 6. avg. 1926, str. 1</ref> * [[30. 7.]] - Pred Konferencijom ambasadora u Parizu potpisani završni protokoli o granicama Albanije. * [[31. 7.]] - U Meksiku stupa na snagu Zakon za reformu Krivičnog zakona, poznatiji kao [[Callesov zakon]], kojim se vrlo represivno sprovodi separacija crkve i države - posledica je [[Kristeroski rat]] (do 1929). === Avgust/August/Kolovoz === * [[2. 8.]] - Razmenjeno 16 zatvorenika iz Mađarske za 10 iz KSHS - izveštava se da su građani KSHS bili mučeni.<ref>"Srednjovekovna mučenja u mađarskim tamnicama", Politika, 5. avg. 1926, str. 4</ref> * [[4. 8.]] - [[Mátyás Rákosi]] osuđen u Budimpešti na osam i po godina zatvora (1934. doživotno, ali je pušten 1940.). * [[5. 8.]] - Osnovan Državni arhiv u Novom Sadu, današnji Arhiv Vojvodine. * <5. 8. - U Zagrebu otkrivena međunarodna mreža krijumčara [[kokain]]a i falsifikatora dvodinarki.<ref>Politika, 6. avg. 1926, str. 4</ref> * [[6. 8.]] - Amerikanka [[Gertrude Ederle]] je prva žena koja je preplivala [[Lamanš]], za rekordnih 14 h i 34 min. * 6. 8. - [[Warner Bros.]]-ovim filmom ''[[Don Juan (film, 1926)|Don Juan]]'' predstavljen zvučni sistem ''[[Vitaphone]]'' (muzika i zvučni efekti). * [[8. 8.]] - Nabujali [[Črnomerec]] i [[Medveščak]] nose mostove i izazivaju velike poplave u Zagrebu (117 mm za 24 sata 8/9. 8.). Sutradan jak pljusak i poplave i u Beogradu (za 14-ti je u beogradskim crkvama zakazano molepstvije za prestanak kiše). * [[11. 8.]] - Kolektivna nota Grčke, Rumunije i Kraljevine SHS Bugarskoj, zbog komitskih upada u Makedoniju i Dobrudžu. * 11. 8. - Otvorena srpska knjižara u Episkopskom dvoru u [[Temišvar]]u (do [[1946]]). [[Datoteka:Valentinofuneral.jpg|mini|200px|† [[Rudolph Valentino]]]] * [[15. 8.]] - Opštinski izbori u Srbiji i Crnoj Gori (2.145 opština u Srbiji i 98 u Crnoj Gori, "dobra polovina svih opština" u KSHS<ref>"Značaj opštinskih izbora", Politika, 14. avg. 1926, str. 1</ref>). U Beogradu, zahvaljujući podeljenim radikalima, pobeđuju demokrate na čelu sa [[Kosta Kumanudi|Kostom Kumanudijem]] (gradonačelnik do 1929). Inače, radikali dobijaju u 1593 opštine, demokrati u 475, zemljoradnici u 78 itd.<ref>"Krajnji rezultati opštinskih izbora", Politika, 19. avg. 1926, str. 6</ref> Demokrate se žale da je bilo nasilja na jugu, npr. u Đakovici.<ref>"Opštinski izbori u Đakovici", Politika, 21. avg. 1926, str. 2</ref> * 15 - 16. 8. - Sukob hrvatskih sokola i orjunaša u Sremskoj Mitrovici.<ref>"Neredi i tuče u Sremskoj Mitrovici", Politika, 17. avg. 1926, str. 7</ref> * [[17. 8.]] - U Atini potpisan ugovor o prijateljstvu KSHS i Grčke i dopunske konvencije o tranzitu i o zoni u Solunu. * [[18. 8.]] - Mussolini najavio kontroverznu meru revalvacije [[Talijanska lira|lire]] (''[[Quota 90]]''): 90 lira za britansku funtu umesto 150. * [[22. 8.]] - General [[Georgios Kondilis]] oborio grčkog diktatora gen. [[Teodoros Pangalos (general)|Pangalosa]], postaje premijer do decembra; admiral [[Pavlos Kunduriotis]] je ponovo predsednik (do 1929). * [[23. 8.]] - [[Rudolph Valentino]] (31) umro je u New Yorku, obožavateljke u histeriji (sahranjen 7. 9. u Hollywoodu).<!-- Najavljeni prvi zlatnici od 20 din za nekoliko dana, Politika, str. 7 --> * [[25. 8.]] - Prikazan je film ''[[Beau Geste (film, 1926)|Beau Geste]]'', po [[Beau Geste|istoimenom romanu]]. * < 28. 8. - Kod [[Lumbarda (općina)|Lumbarde]] na Korčuli uhvaćen veliki morski pas sa ljudskim ostacima u stomaku.<ref>"Hvatanje morskog čudovišta", Politika, 30. avg. 1926, str. 4</ref> * [[29. 8.]] - Kod Lenjingrada potonuo parobrod "Burevestnik" sa 404 osobe, zvanično 65 mrtvih. * [[31. 8.]] - Oko 400 siromašnih zagrebačkih studenata izbačeno iz Zavoda za gluvonemu decu u [[Ilica|Ilici]] 83<ref>"Sukob zagrebačkih studenata sa policijom", Politika, 1. sept. 1926, str. 4</ref> (ubrzo pronađen novi smeštaj za većinu). === Septembar/Rujan === * [[1. 9.]] - Žandarmerija uništila petočlanu kačačku bandu u klisuri iznad manastira Dečani.<ref>"Uništena kačačka banda", Politika, 4. sept. 1926, str. 6</ref> * [[2. 9.]] - Potporučnik Dolovski izveo na novosadskom aerodromu prvi padobranski skok u našoj avijaciji. * [[3. 9.]] - Laka krstarica "Dalmacija", bivša nemačka ''Niobe'', dočekana u Tivtu - prva krstarica [[Jugoslavenska kraljevska ratna mornarica|JKRM]]. * [[5. 9.]] - Valentinov film ''[[The Son of the Sheik]]'' počinje s nacionalnim prikazivanjem (voz s njegovim telom sutra stiže u Los Angeles). * 5. 9. - Wanhsienski incident ([[Wanzhou]] na Yangzeu): sukob Britanaca sa snagama generala [[Yang Sen (1884–1977)|Yang Sena]] oko brodova koje su ovi zarobili, Kinezi tvrde da su bile hiljade žrtava u gradu. * 6. 9. - Severna ekspedicija: [[Kuomintang]]ove snage zauzimaju Hankou (danas deo [[Wuhan]]a). * [[6.9.|6]] - [[25. 9.]] - Sedmo redovno zasedanje [[Društvo naroda|Društva naroda]], predsedavajući sledećih godinu dana je ministar inostranih poslova KSHS [[Momčilo Ninčić]]<ref>[http://www.indiana.edu/~league/7thassemb.htm Seventh Ordinary Session of the Assembly]</ref>. * [[8. 9.]] - [[Vajmarska Republika|Nemačka]] primljena u Društvo naroda (povlači se 1933). * 8. 9. - Kačaci kod [[Vučitrn]]a pucali na automobil poglavara sreza - on je ranjen a njegova kćerka je poginula<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/Novine_i_casopisi/Politika_1904-1941/1926/9/10?pageIndex=00004 "Politika", 10. septembar 1926, str. 4]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. digitalna.nb.rs</ref>. * [[9. 9.]] - Vojna pobuna pristalica bivšeg diktatora Pangalosa u Atini - brzo ugušena. * [[11. 9.]] - Anarhista [[Gino Lucetti]] bacio bombu na Mussolinijeva kola u Rimu. * [[12. 9.]] - "Plebiscit" u Španiji, zapravo prikupljanje potpisa, podržava [[Miguel Primo de Rivera|Primo de Riverinu]] politiku. * [[16. 9.]] - Stupili na snagu [[Ugovori iz Locarna]] * [[16. 9.]] - Ugovor o prijateljstvu [[Kraljevina Rumunija|Rumunije]] i [[Kraljevina Italija|Italije]]. * [[17. 9.]] - Pakt prijateljstva Jugoslavije i Poljske<ref>Vladimir Ćorović, Istorija Srba</ref>. * [[18. 9.]] - Veliki uragan pogađa [[Majami]], nekoliko stotina mrtvih i ogromna materijalna šteta. * [[19. 9.]] - U Milanu je otvoren [[Stadion San Siro]] (od 1980. Giuseppe Meazza). * [[20. 9.]] - Banda severne strane napala [[Al Capone]]a: njegov restoran u [[Cicero, Illinois]] zasut kišom metaka, ali on je nepovređen. * [[23. 9.]] - [[Gene Tunney]] pobedio [[Jack Dempsey|Jacka Dempseya]] u Filadelfiji i postao prvak sveta u teškoj kategoriji (do 1928). * [[25. 9.]] - Ford uvodi 8-časovni radni dan i petodnevnu radnu sedmicu. * 25. 9. - U Ženevi, pod okriljem Drušva naroda, potpisana Konvencija o ropstvu (na snazi 1927, dopunjena 1956/57 UN-ovom Dopunskom konvencijom o ukidanju ropstva). * [[28. 9.]] - Potpisan Sovjetsko-litvanski ugovor o nenapadanju: potvrda mirovnog ugovora iz 1920; SSSR priznaje [[Vilnius]] kao litavski, mada je u poljskim rukama, a Litva se neće udruživati u antisovjetske saveze (ugovor produžavan do prekršaja 1940). * [[29. 9.]] - Katastrofa u rudniku Pabst u [[Ironwood, Michigan]]: 43 zarobljena rudara su izvučena nakon pet dana. * [[30. 9.]] - U Luksemburgu osnovan Međunarodni sporazum o čeliku, predsednik [[Émile Mayrisch]]. === Oktobar/Listopad === [[Datoteka:Belgrade 02.JPG|mini|[[Zeleni venac]] u Beogradu]] * [[1. 10.]] - Otvorena beogradska pijaca Zeleni venac. Nakon što je ove godine zatvorena Velika pijaca (danas Studentski trg), otvorena je i Jovanova pijaca<ref>[http://www.bgpijace.rs/article.php?id=28 Gradske pijace, O nama, Istorijat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621114733/http://www.bgpijace.rs/article.php?id=28 |date=2019-06-21 }}. bgpijace.rs (pristup. 29.9.2015.)</ref>. * 3 - 6. 10. - U Beču održan prvi kongres Panevropske unije (inicijativa [[Richard von Coudenhove-Kalergi|Richarda von Coudenhove-Kalergija]]). * [[7. 10.]] - Formalni osnutak sinkretističke vjere [[kaodaizam]] (zvanično Veliki put treće ere iskupljenja) u Vijetnamu. * [[11. 10.]] - Ubijen je [[Hymie Weiss]], lider čikaške Bande Severne strane * [[14. 10.]] - U Engleskoj objavljena knjiga [[Winnie Pooh]]. * oktobar? - Norveški inženjer [[Erik Rotheim]] je prijavio patent za [[Aerosol-boca|aerosol-bocu]] (Amerikanci su je usavršili i masovno koristili od '40-tih). * oktobar - Kurdski poglavica Simko Šikak diže pobunu u Iranu - ubrzo je poražen, beži u Irak. * [[20. 10.]] - Na Kubi gine 650 ljudi od uragana. * 20. 10. - Kršćanski socijalist [[Ignaz Seipel]] ponovno je austrijski kancelar (do 1929). * [[23. 10.]] - Na XV partijskoj konferenciji [[Lav Trocki]] i [[Lav Kamenjev]] izbačeni iz Politbiroa [[SKP(b)]] - poraz [[Ujedinjena opozicija (SSSR)|Ujedinjene opozicije]] Staljinu. * [[31. 10.]] - Mladi anarhista [[Anteo Zamboni]] (15) pucao na Mussolinija i promašio - na mestu je linčovan a režim će ovo upotrebiti za eliminaciju opozicije. * 31. 10. - Obilježena prva [[Svetkovina Krista Kralja]] (papin odgovor na nacionalizam i sekularizam). === Novembar/Studeni === * [[5. 11.]] - Zabranjena [[Komunistička partija Italije]] i druge opozicione partije, ukinuta sloboda štampe; [[Antonio Gramsci]] uhapšen tri dana kasnije (u zatvoru je praktično do smrti 1937). * [[7. 11.]] - [[Stjepan Radić]] u [[Ogulin]]u govori oštro o stanju u Italiji i o Musoliniju, premijer Uzunović se navodno izvinjava<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,722761,00.html YUGOSLAVIA: Foul Means] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131222021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,722761,00.html |date=2011-01-31 }}, ''Time'' magazin od 22. nov. 1926</ref>. * [[11. 11.]] - U SAD uveden sistem numerisanih magistrala, među kojima je najčuveniji [[Ruta SAD 66|Route 66]] od Čikaga do [[Santa Monica, California|Santa Monike]] u Kaliforniji. * [[12. 11.]] - [[Komunistička partija Indonezije|Komunistička partija]] diže pobunu u nekoliko gradova [[Nizozemske Istočne Indije]], ubrzo ugušeno. * [[13.11.|13]] - [[16. 11.]] - Indijski književnik [[Rabindranat Tagor]] u poseti Jugoslaviji (Zagreb i Beograd). * [[14. 11.]] - Prvi broj lista "Filmske novine". * 14. 11. - Adolfo Díaz je novi predsednik Nikaragve, podržavaju ga SAD - ali Juan Bautista Sacasa stiže 1. 12. u [[Puerto Cabezas]] i proglašava rivalsku vladu, koju podržava Meksiko. * [[15. 11.]] - Na sedmoj [[Imperijalna konferencija|Imperijalnoj konferenciji]] usvojena Balfourova deklaracija da su [[dominion]]i i Ujedinjeno Kraljevstvo autonomni i jednaki unutar [[Britanska Imperija|Britanske Imperije]] (→ [[Komonvelt nacija|Komonvelt]]). * 15. 11. - Osnovana radio-mreža [[NBC]]. * 15. 11. - [[Washington Luís]] novi predsednik Brazila (do 1930), [[Getúlio Vargas]] ministar finansija (do 1927). * studeni - Plenum CK [[KPJ]], za političkog sekretara izabran [[Đuro Cvijić]]. * novembar - Novi Zakon o braku, porodici i starateljstvu u KSHS: olakšan razvod, priznat nevenčani brak, ustanovljena zajednička imovina supružnika. * [[18. 11.]] - Izmirenje među radikalima u KSHS. * 18. 11. - Tokom turneje po Bosni, povorku [[Stjepan Radić|Stjepana Radića]] u [[Breza (BiH)|Brezi]] gađali kamenjem, jajima i balegom (navodno radikali). * [[20.11.|20]] - [[26. 11.]] - Pobuna u severnoj [[Albanija|Albaniji]]<ref name="Indi"/>. * [[27. 11.]] - Zaključen Prvi Tiranski ugovor: praktično italijanski protektorat nad Albanijom (objavljen [[1. 12.]]). * [[29. 11.]] - [[Stjepan Radić]] u "Domu" optužuje za saučesništvo u korupciji Nikolu Pašića i ministre u njegovoj vladi, Velizara Jankovića i [[Milan Stojadinović|Milana Stojadinovića]] (afera oko popravke lokomotiva i vagona u Češkoj, u koju je umešan Rade Pašić, sin bivšeg premijera). === Decembar/Prosinac === * [[2. 12.]] - Severni gospodari rata u Kini, na čelu sa [[Zhang Zuolin]]om, osnivaju Armiju nacionalne pacifikacije, ili ''Ankuochun'', vojnu granu [[Beiyanška vlada|Beiyanške vlade]], protiv Kuomintanga koji vodi Severnu ekspediciju. * [[3.12.|3]] - [[14. 12.]] - Nestanak [[Agatha Christie|Agathe Christie]] i velika potraga. * [[4. 12.]] - U [[Dessau]]u otvorena zgrada škole [[Bauhaus]]. * [[6. 12.]] - Ministar inostranih poslova Ninčić dao ostavku - posledica italijansko-albanskog ugovora. * [[7. 12.]] - Ostavka [[Nikola Uzunović|Uzunovićeve]] vlade. * [[9. 12.]] - Kuomintangove snage ušle bez otpora u [[Fuzhou]]. [[Datoteka:Nikola Pasic cropped.jpg|thumb|100px|† [[Nikola Pašić]]]] * [[10. 12.]] - Umro [[Nikola Pašić]], lider Narodne radikalne stranke, jedan od najznačajnijih srpskih i jugoslovenskih političara i državnika (sahrana [[12. 12.]]). * [[11. 12.]] - Objavljen drugi tom Hitlerovog ''[[Mein Kampf]]''-a: Nemci treba da se ujedine i naoružaju, sklopiti savez sa Italijom i Britanijom i eliminisati Francusku, a glavni cilj je životni prostor (''[[Lebensraum]]'') na istoku (SSSR). * [[12. 12.]] - Električni [[Tramvajski promet u Osijeku|tramvaj u Osijeku]]. * [[17. 12.]] - [[Vojni puč u Litvaniji (1926)|Vojni puč u Litvaniji]] ruši demokratski izabranu vladu i dovodi konzervativce, vlast uzima [[Antanas Smetona]] i zadržava je do sovjetske okupacije [[1940]]. * 17. 12. - Nemački kancelar Wilhelm Marx gubi glasanje o poverenju, nakon što su otkriveni tajni odnosi [[Reichswehr]]a i SSSR (sledećeg meseca formira novu vladu). * 17. 12. - Prvi svesavezni popis stanovništva u SSSR: nešto preko 147 miliona; etnički Rusi manje od 78, Ukrajinci preko 31 milion. * [[21. 12.]] - Uzunović vratio mandat, a kralj ga dao [[Ljubomir Davidović|Ljubi Davidoviću]] za formiranje šire koalicije. Radikali ga odbijaju, pa se mandat opet vraća Uzunoviću. * [[24. 12.]] - Treća Uzunovićeva vlada, opet koalicija radikala i HSS ([[Anton Korošec|Korošcevi]] klerikalci odustali u zadnjem trenutku). * [[25. 12.]] - Umro japanski car [[Yoshihito, car Taishō|Yoshihito]], nasleđuje ga sin [[Hirohito]], koji je bio regent od 1921. Njegova [[Japanska era|era]] se naziva ''Shōwa'', "Prosvećeni mir", traje do [[1989]]. === Kroz godinu === * Privredna kriza u KSHS.<ref>"Trgovci i industrijalci o ekonomskom stanju kod nas", Politika, 21. avg. 1926, str. 5</ref> * Osnovana Hrvatska pravaška revolucionarna omladina. * Uredbom povećane takse cirkusima u KSHS, što artiste stavlja u "očajan položaj".<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/vreme/1939/12/24#page/14/mode/1up Vreme, 24. dec. 1939, str. 15]. digitalna.nb.rs</ref> * Prinosi žita i železnički transport u SSSR prevazišli nivo pre Prvog svetskog rata. * [[Stephen Herbert Langdon]] započeo iskopavanja u iračkom lokalitetu [[Jemdet Nasr]] gde su pronađene tablice sa proto[[Klinasto pismo|klinastim pismom]] ([[31. vijek pne.]]). * [[Gilbert N. Lewis]] predložio naziv "[[foton]]" za najmanju jedinicu radijantne energije. * Norvežanin [[Erik Rotheim]] prijavio patent za aerosolni sprej. == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1926.}} === Januar/Siječanj &ndash; Februar/Veljača === * [[1. 1.]] - [[Tihomir Vlaškalić]], društveno-politički radnik SR Srbije i SFRJ († [[1993]]) * [[1. 1.]] - [[Claudio Villa]], italijanski pjevač († [[1987]].) * [[2. 1.]] - [[Zaharije Trnavčević]], TV novinar i urednik, političar († [[2016]]) * [[3. 1.]] - [[George Martin]], muzički producent, "peti ''Beatle''" († [[2016]]) * 3. 1. - [[Felicitas Kuhn]], austrijska ilustratorica († [[2022]]) * [[15. 1.]] - [[Maria Schell]], austrijska glumica († [[2005]]) * [[17. 1.]] - [[Dobroslav Ćulafić]], društveno-politički radnik SR CG i SFRJ († [[2011]]) * [[27. 1.]] - [[Ingrid Thulin]], glumica († [[2004]]) * [[2. 2.]] - [[Danilo Nikolić]], srpski književnik († [[2016]]) * 2. 2. - [[Valéry Giscard d'Estaing]], predsednik Francuske († [[2020]]) * [[8. 2.]] - [[Neal Cassady]], pisac († [[1968]]) * 8. 2. - [[Radmila Savićević]], glumica († [[2001]]) * [[9. 2.]] - [[Josip Vrhovec]], društveno-politički radnik SRH i SFRJ († [[2006]]) * [[11. 2.]] - [[Leslie Nielsen]], glumac, komičar († [[2010]]) * [[16. 2.]] - [[John Schlesinger]], filmski režiser († [[2003]]) * [[24. 2.]] - [[Nikola Karaklajić]], novinar, šahista, prvi YU disk-džokej († [[2008]]) * [[28. 2.]] - [[Svetlana Alilujeva]], Staljinova kćerka († [[2011]]) === Mart/Ožujak &ndash; April/Travanj === * [[2. 3.]] - [[Stevan Vračar]], prof. Pravnog fak. u Bg. († [[2007]]) * [[4. 3.]] - [[Stjepan Zaninović]], filmski reditelj i scenarista († [[1997]]) * [[6. 3.]] - [[Branko Pleša]], glumac, režiser († [[2001]]) * 6. 3. - [[Andrzej Wajda]], režiser († [[2016]]) * 6. 3. - [[Alan Greenspan]], predsednik Federalne rezerve SAD († [[2026]]) * [[13. 3.]] - [[Miloš Gvozdenović Gvozden]], slikar, pedagog († [[2006]]) * [[16. 3.]] - [[Jerry Lewis]], glumac, komičar († [[2017]]) * [[17. 3.]] - [[Siegfried Lenz]], njemački pisac († [[2014]]) * [[24. 3.]] - [[Dario Fo]], glumac, umetnik, nobelovac za književnost († [[2016]]) * [[30. 3.]] - [[Ingvar Kamprad]], osnivač ''IKEA''-e († [[2018]]) * [[2. 4.]] - [[Jack Brabham]], vozač F1 († [[2014]]) * 2. 4. - [[Milan Puzić]], glumac († [[1994]]) * [[3. 4.]] - [[Gus Grissom]], astronaut († [[1967]]) * [[4. 4.]] - [[Borka Vučić]], bankarka († [[2009]]) * [[5. 4.]] - [[Roger Corman]], filmski režiser, producent († [[2024]]) * [[6. 4.]] - [[Ian Paisley]], alsterski političar († [[2014]]) * [[8. 4.]] - [[Dimitrije Lazarov Raša]], narodni heroj († [[1948]]) * [[9. 4.]] - [[Hugh Hefner]], osnivač ''Playboy''-a († [[2017]]) * [[11. 4.]] - [[Vera Belogrlić]], glumica i TV reditelj († [[2015]]) * [[12. 4.]] - Dragoslav Lompar, novinar i urednik RTB († [[1986]]) * [[15. 4.]] - [[Pavle Ugrinov]], (Vasilije Popović), srpski književnik, dramaturg, reditelj († [[2007]]) * [[21. 4.]] - [[Elizabeta II.]], kraljica Ujedinjenog Kraljevstva († [[2022]]) * 21. 4. - [[Savo Jovanović Sirogojno]], bombaš, narodni heroj († [[1944]]) * [[28. 4.]] - [[Harper Lee]], književnica († [[2016]]) === Maj/Svibanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[3. 5.]] - [[Ema Derossi-Bjelajac]], predsjednica Predsjedništva SR Hrvatske († [[2020]]) * [[6. 5.]] - [[Branka Mitić]], glumica († [[2012]]) * 6. 5. - [[Slobodan Perović (glumac)]] († [[1978]]) * [[8. 5.]] - [[David Attenborough]], TV voditelj * [[17. 5.]] - [[Vane Marinović]], književnik († [[1999]]) * [[23. 5.]] - [[Zoran Gluščević]], književnik i kritičar († [[2006]]) * [[26. 5.]] - [[Miles Davis]], džez muzičar († [[1991]]) * [[1. 6.]] - [[Marilyn Monroe]], američka glumica († [[1962]].) * [[3. 6.]] - [[Allen Ginsberg]], pesnik († [[1997]]) * [[11. 6.]] - [[Ante Vican]], glumac († [[2014]]) * [[18. 6.]] - [[Allan Sandage]], astronom († [[2010]]) * [[21. 6.]] - [[Krešo Novosel]], književnik, TV urednik († [[2008]]) * [[26. 6.]] - [[Olga Ban]], narodni heroj († [[1943]]) * [[28. 6.]] - [[Mel Brooks]], glumac, komičar, režiser, producent... * [[29. 6.]] - [[Stipan Marušić]], društveno-politički radnik SAPV, SRSr i SFRJ († [[1974]]) === Jul/Srpanj &ndash; Avgust/Kolovoz === * [[3. 7.]] - [[Predrag Heruc]], učesnik NOB († [[1945]]) * [[4. 7.]] - [[Alfredo Di Stéfano]], argentinski i španski fudbaler († [[2014]]) * [[10. 7.]] - [[Pavle Vuisić]], srpski glumac († [[1988]]) * 10. 7. - [[Fred Gwynne]], glumac († [[1993]]) * [[14. 7.]] - [[Harry Dean Stanton]], glumac († [[2017]]) * [[20. 7.]] - [[Ilija Ivezić]], glumac († [[2016]]) * [[24. 7.]] - [[Ankica Tuđman]], prva dama Hrvatske († [[2022]]) * [[28. 7.]] - [[Vlasta Velisavljević]], glumac († [[2021]]) * [[2. 8.]] - [[Jug Grizelj]], novinar († [[1991]]) * [[3. 8.]] - [[Tony Bennett]], pevač († [[2023]]) * [[4. 8.]] - [[Nada Šakić]], rođ. Tambić, čuvarka u Staroj Gradiški († [[2011]]) * [[13. 8.]] - [[Fidel Castro]], revolucionar, predsednik Kube († [[2016]]) * [[14. 8.]] - [[René Goscinny]], crtač stripa († [[1977]]) * [[17. 8.]] - [[Jiang Zemin]], predsednik NR Kine († [[2022]]) * [[18. 8.]] - [[Ilija Gligorijević]], arhitekta († [[2007]]) === Septembar/Rujan &ndash; Oktobar/Listopad === * [[8. 9.]] - [[Sergio Pininfarina]], dizajner automobila († [[2012]]) * [[15. 9.]] - [[Jean-Pierre Serre]], matematičar * [[23. 9.]] - [[John Coltrane]], džez saksofonista († [[1967]]) * [[26. 9.]] - [[Stevan Karamata]], geolog († [[2015]]) * [[6. 10.]] - [[Petar Omčikus]], slikar i akademik († [[2019]]) * [[10. 10.]] - [[Mladen Oljača]], književnik († [[1994]]) * [[12. 10.]] - [[Milovan Vidak]], slikar († [[2003]]) * [[15. 10.]] - [[Michel Foucault]], filozof, istoričar ideja († [[1984]].) * [[18. 10.]] - [[Chuck Berry]], rock kantautor i gitarista († [[2017]]) * 18. 10. - [[Klaus Kinski]], glumac († [[1991]]) * [[29. 10.]] - [[Necmettin Erbakan]], premijer Turske († [[2011]]) * [[31. 10.]] - [[Jimmy Savile]], TV i radio osoba († [[2011]]) === Novembar/Studeni &ndash; Decembar/Prosinac === * [[7. 11.]] - [[Joan Sutherland]], operska pevačica, sopran († [[2010]]) * [[13. 11.]] - [[Zvonimir Červenko]], general HV († [[2001]]) * [[16. 11.]] - [[Miko Tripalo]], hrvatski političar († [[1995]].) * [[23. 11.]] - [[Sathya Sai Baba]], indijski duhovni vođa († [[2011]].) * [[30. 11.]] - [[Richard Crenna]], glumac († [[2003]]) * [[8. 12.]] - [[Stevo Žigon]], glumac († [[2005]]) * [[9. 12.]] - [[Raif Dizdarević]], predsjednik Predsjedništva SFRJ * [[13. 12.]] - [[Nikola Janković]], vajar, akademik SANU († [[2017]]) * [[19. 12.]] - [[Nikola Dekleva]], lekar i naučnik († [[2003]]) * [[20. 12.]] - [[Geoffrey Howe]], britanski političar († [[2015]]) * [[22. 12.]] - [[Hajrudin Krvavac]], filmski režiser († [[1992]]) === Kroz godinu === * [[Boško Buha]], bombaš, narodni heroj († [[1943]]) * [[Milja Marin]], partizanka, "Kozarčanka" († [[2007]]) * [[Enes Čengić]], novinar, publicista († [[1995]]) == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1926.}} === Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak === * [[4. 1.]] - [[Margherita di Savoia]], italijanska kraljica majka (* [[1851]]) * [[21. 1.]] - [[Camillo Golgi]], lekar, biolog, nobelovac (* [[1843]]) * [[28. 1]] - [[Ernest Troubridge]], britanski admiral, bivši šef misije u Srbiji (* [[1862]]) * [[30. 1.]] - [[Barbara La Marr]], glumica (* [[1896]]) * [[2. 2.]] - [[Vladimir Suhomlinov]], bivši ruski ministar rata (* [[1848]]) * [[14. 2.]] - [[John Jacob Bausch]], optičar, suosnivač ''Bausch & Lomb'' (* [[1830]]) * [[21. 2.]] - [[Heike Kamerlingh Onnes]], fizičar, nobelovac (* [[1853]]) * [[24. 2.]] - [[Anđelija Lazarević]], slikarka i književnica (* [[1885]]) * 24. 2. - [[Ivan Lorković]], hrvatski političar (* [[1876]]) * [[1. 3.]] - [[Dragutin Ilić]], srpski književnik (* [[1858]]) * [[9. 3.]] - [[Mikao Usui]], osnivač terapije ''reiki'' (* [[1865]]) * [[17. 3.]] - [[Aleksej Brusilov]], ruski carski general (* [[1853]]) * [[28. 3.]] - Philippe od Orléansa, pretendent na francusko prijestolje, kao Philippe VIII (* [[1869]]) * 29. 3. - Jovan Aničić, hajduk u okolini Požege i Arilja<ref>"Pogibija hajduka Aničića", Politika, 30. mart 1926, str. 5</ref> * 29. 3.? - Sibin Vukašinović, hajduk u okolini Prizrena<ref>"Samoubistvo hajduka Sibina", Politika, 31. mart 1926, str. 8</ref> === April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[4. 4.]] - [[August Thyssen]], industrijalac (* [[1842]]) * [[7. 4.]] - [[Giovanni Amendola]], italijanski novinar, antifašista (* [[1882]]) * [[17. 4.]] - [[Hermann Bollé]], arhitekt u Zagrebu (* [[1845]]) * [[24. 4.]] - [[Sunjong od Koreje|Sunjong]], poslednji vladar Koreje (* [[1874]]) * [[25. 4.]] - [[Savo Nakićenović]], sveštenik, geograf, istoričar i etnolog (* [[1882]]) * [[30. 4.]] - [[Bessie Coleman]], prva crnkinja pilot u SAD (* [[1892]]) * [[14. 5.]] - [[Jovan Miodragović]], prof. Učiteljske škole u Beogradu (* [[1853]]) * [[16. 5.]] - [[Mehmed VI]], poslednji osmanski sultan (* [[1861]]) * maj - [[Franjo Vulč]], član KPJ (* [[1891]]) * [[25. 5.]] - [[Simon Petljura]], ukrajinski novinar i političar (* [[1879]]) * [[9. 6.]] - [[Janko Ibler]], hrvatski publicist i književni kritičar (* [[1862]].) * [[10. 6.]] - [[Antoni Gaudí]], arhitekta (* [[1852]]) * [[14. 6.]] - [[Branko Vodnik]], hrvatski književnik i povjesničar (* [[1879]].) * 14. 6. - [[Mary Cassatt]], slikarica (* [[1844]]) === Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan === * [[2. 7.]] - [[Émile Coué]], psiholog, popularizator autosugestije (* [[1857]]) * [[12. 7.]] - [[Gertrude Bell]], spisateljica, arheologinja, administratorka, špijun (* [[1868]]) * [[18. 7.]] - [[Leopold Lojka]], šofer Franca Ferdinanda (* 1885-6) * [[20. 7.]] - [[Feliks Dzeržinski]], osnivač sovjetske tajne policije Čeka (* [[1877]]) * [[26. 7.]] - [[Krste Petkov Misirkov]], filolog (* [[1874]]) * [[23. 8.]] - [[Rudolph Valentino]], američki filmski glumac (* [[1895]].) * [[26. 8.]] - [[Ugyen Wangchuck]], kralj Butana (* [[1862]]) * [[5. 9.]] - [[Karl Harrer]], novinar, suosnivač DAP, prethodnice NSDAP (* [[1890]]) * [[14. 9.]] - [[John Louis Emil Dreyer]], astronom (* [[1852]]) * [[15. 9.]] - [[Rudolf Eucken]], filozof, nobelovac za književnost (* [[1846]]) * [[21. 9.]] - [[Léon Charles Thévenin]], telegrafski inženjer (* [[1857]]) * [[24. 9.]] - [[Jovan Jugović]], vojni pilot (* [[1886]]) === Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac === * [[7. 10.]] - [[Emil Kraepelin]], pionir moderne psihijatrije (* [[1856]]) * [[11. 10.]] - [[Hymie Weiss]], gangster (* [[1898]]) * [[19. 10.]] - [[Victor Babeș]], bakteriolog (* [[1854]]) * [[20. 10.]] - [[Eugene V. Debs]], američki sindikalni lider (* [[1855]]) * [[31. 10.]] - [[Harry Houdini]], američki iluzionist i eskapist (* [[1874]].) * 31. 10. - [[Anteo Zamboni]], anarhista (* [[1911]]) * [[3. 11.]] - [[Annie Oakley]], strijelkinja (* [[1860]]) * [[5. 11.]] - [[Draga Ljočić]], prva žena lekar u Srbiji (* [[1855]]) * [[26. 11.]] - [[John Browning]], projektant oružja (* [[1855]]) * [[4. 12.]] - [[Ivana Kobilca]], slovenska slikarica (* [[1861]]) * [[5. 12.]] - [[Claude Monet]], francuski slikar (* [[1840]].) * [[10. 12.]] - [[Nikola Pašić]], višestruki premijer Srbije i KSHS (* [[1845]]) * [[17. 12.]] - [[Lars Magnus Ericsson]], osnivač ''Ericsson''-a (* [[1846]]) * [[25. 12.]] - [[Joshihito, car Taishō]], japanski vladar (* [[1879]]) * [[29. 12.]] - [[Rainer Maria Rilke]], pesnik (* [[1875]]) === Kroz godinu === * [[Milica Avirović]], glumica (* [[1898]]) * [[Paulina Matijević]], dobrotvorka (* 1856, 1861?) == Nobelova nagrada za 1926. godinu == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[Jean Baptiste Perrin]] (rad na diskontinalnoj strukturi materije, naročito za otkriće [[sedimentaciona ravnoteža|sedimentacione ravnoteže]]) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Theodor Svedberg]] (rad na disperznim sistemima) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: [[Johannes Fibiger]] (otkriće [[Gongylonema neoplasticum|Spiroptera carcinoma]]) * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[Grazia Deledda]] (idealistički nadahnuti zapisi koji s plastičnom jasnoćom oslikavaju život na njenom rodnom ostrvu i s dubinom i simpatijom se bave sa ljudskim problemima uopšte) * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Aristide Briand]] i [[Gustav Stresemann]] (potpisnici [[Ugovori iz Locarna|Ugovorâ iz Locarna]]) == Reference == {{reference}} {{commonscat|1926}} [[Kategorija:1926.]] rhc3cnuv2m5vq78jrruabwpp44yt2ky 0 23790 42656137 42654707 2026-07-17T15:13:53Z Alekol 2231 /* Jul/Juli/Srpanj */ 42656137 wikitext text/x-wiki {{Godina}} {{godina u drugim kalendarima|1925}} Godina '''1925''' ('''[[Rimski brojevi|MCMXXV]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u četvrtak]]. __NOTOC__ <center> {| style="border:1px solid silver;background-color:white;padding:5px;" align=center class=radius | '''1925''': <br /> [[1925#Januar/Siječanj|1]] • [[1925#Februar/Veljača|2]] • [[1925#Mart/Ožujak|3]] • [[1925#April/Travanj|4]] • [[1925#Maj/Svibanj|5]] • [[1925#Jun/Juni/Lipanj|6]] • [[1925#Jul/Juli/Srpanj|7]] • [[1925#Avgust/August/Kolovoz|8]] • [[1925#Septembar/Rujan|9]] • [[1925#Oktobar/Listopad|10]] • [[1925#Novembar/Studeni|11]] • [[1925#Decembar/Prosinac|12]] <br /> [[1925#Rođenja|Rođenja]] • [[1925#Smrti|Smrti]] |}</center> == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - [[Edvin Habl]] predao rad Američkom astronomskom društvu u kome obrazlaže da je [[Messier 31|maglina Andromeda]] u stvari zasebna [[galaksija]] (fundamentalno otkriće). * 1. 1. - Glavni grad [[Norveška|Norveške]] Kristijanija se ponovo zove [[Oslo]]. * 1. 1. - [[Francuski mandat za Siriju i Liban]]: Države Alep i Damask spojene u Državu Siriju; [[Alavitska država]] za sada posebna (priključuje se Sirijskoj Republici 1936). * 1/[[2. 1.]] - Objavljena Obznana o rasturanju [[Hrvatska pučka seljačka stranka|HRSS]] i hapšenju njenog vođstva, na osnovu Zakona o zaštiti države. Uhapšeni su [[Vladko Maček]], [[Josip Predavec]], [[Juraj Krnjević]], [[August Košutić]] i [[Stjepan Košutić]]; pretresi i hapšenja i narednih dana. * 2. 1. - Osnovana Gornjo-badahšanska autonomna oblast u okviru [[Tadžička Sovjetska Socijalistička Republika|Tadžičke ASSR]]. * 2 - 3. 1. - Dečiji luftbalon sa porukom leteo od Ženeve do [[Solin]]a.<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_2F6F6602455A67B1B521D786232CBF4A/1925/01/27?fullscreen#page/8/mode/1up "Politika", 27. jan. 1925, str. 8]</ref> * [[3. 1.]] - Prkosan [[Benito Mussolini|Mussolinijev]] govor u Parlamentu: preuzima odgovornost za nasilje [[crnokošuljaši|crnokošuljaša]], čika protivnike da ga zbace - odbacuje demokratsku fasadu i počinje diktatorsku vladavinu. * [[5. 1.]] - U [[Zagreb]]u uhapšen [[Stjepan Radić]], kao i još preko 2000 lica u narednih nekoliko dana. * [[12. 1.]] - Zagrebački Sudbeni stol pustio optužene HRSS-ovce, osim Radića, procenjujući da [[seljačka internacionala|Seljačka]] i [[Komunistička internacionala]] nisu isto - ali odmah ponovo uhapšeni (novo puštanje i hapšenje 21. 1.). * [[15. 1.]] - Pod pritiskom trojke [[Staljin]]-[[Zinovjev]]-[[Lav Kamenjev|Kamenjev]], [[Lav Trocki]] smenjen s mesta narodnog komesara za vojna i pomorska dela SSSR; zamenjuje ga [[Mihail Frunze]] (do oktobra). ** Pošto je Trocki sklonjen raste razdor Staljina sa Zinovjevim i Kamenjevim. * 15. 1. - [[Hans Luther]] je njemački kancelar nakon [[Wilhelm Marx|Wilhelma Marxa]], na čelu partijsko-tehnokratske koalicije (do 1926). * {{circa}} januar - U Khostu na jugoistoku Emirata Afganistan je ugušena pobuna plemena protiv vesternizatorske politike [[Amanullah Khan]]a, za oko godinu dana je stradalo 14.000 ljudi. * [[20. 1.]] - [[Pekinški ugovor (1925)|Pekinški ugovor]] (Sovjetsko-japanska osnovna konvencija): Japan priznaje SSSR, povući će trupe sa severnog [[Sahalin]]a. * [[22. 1.]] - Albanska konstituanta proglasila republiku. * [[23. 1.]] - Još jedan vojni udar u [[Čile]]u, zbačena Septembarska hunta, četiri dana kasnije dolazi Januarska koja poziva bivšeg predsednika [[Arturo Alessandri|Alessandrija]] da se vrati u zemlju (stiže u martu). [[Datoteka:Br83Br85Bergfahrt.jpg|mini|[[Šarganska osmica]] 1970.]] * [[25. 1.]] - Prošao prvi voz prugom [[uski kolosek|uskog koloseka]] između [[Užice|Užica]] i [[Vardište|Vardišta]], preko [[Šarganska osmica|Šarganske osmice]] (veza prema [[Višegrad]]u i [[Sarajevo|Sarajevu]])<ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1925/01/26?pageIndex=00004 "Politika", 26. januar 1925, str. 4]. digitalna.nb.rs (pristup. 8.10.2015)</ref>, znatno skraćena komunikacija istočnog dela zemlje sa Jadranom,<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_2F6F6602455A67B1B521D786232CBF4A/1925/01/24?fullscreen#page/4/mode/1up "Politika", 24. jan. 1925, str. 4]</ref> Pruga traje do [[1974]], Šarganska osmica je obnovljena 2003, u turističke svrhe, produžena do Višegrada 2011. * 25. 1. - KSHS otvara granicu prema Albaniji, zatvorenu letos. * 25. 1. - Lider [[Nemačka stranka (Kraljevina SHS)|Nemačke stranke]] Stefan Kraft je teže povređen u premlaćivanju u Novom [[Sivac|Sivcu]], kao i još dva funkcionera stranke. * [[27. 1.]] - [[1. 2.]] - [[Trka sa serumom do Noma (1925)|Trka sa serumom do Noma]]: antitoksin za [[difterija|difteriju]] prenet psećim sankama preko Aljaske. * [[30. 1.]] - Sukob radikala i demokrata u Nevesinju, nedaleko od mesta ubijena dvojica radikala, otac i sin.<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_2F6F6602455A67B1B521D786232CBF4A/1925/02/01?fullscreen#page/2/mode/1up "Politika", 1. feb. 1925, str. 2]</ref> * 30. 1. - Turske vlasti proterale vaseljenskog patrijarha [[Konstantin VI (vaseljenski patrijarh)|Konstantina VI]] u Grčku (daje ostavku u maju). === Februar/Veljača === [[Datoteka:King Zog.jpg|mini|160px|[[Zog I od Albanije|Ahmet Zogu]], na čelu Albanije 1925-39]] * [[1. 2.]] - [[Datoteka:Flag of Albania (1926-1928).svg|25px]] [[Zog I od Albanije|Ahmet Zogu]] je predsednik novoproglašene [[Albanska Republika|Albanske Republike]] (do 1928, zatim kralj do 1939). * [[2. 2.]] - Danica Androlić, prošlog oktobra oslobođena optužbe za špijunažu, sada osuđena na tri godine robije († 1935<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1935/02/06?pageIndex=00010 "Politika", 6. feb. 1935]</ref>). * 2. 2. - U SAD je potpisan Zakon o vazdušnoj pošti ili Kellyjev zakon - ugovori za avionski prenos pošte se dodeljuju privatnicima, što podstiče komercijalnu avijaciju u SAD. * 2. 2. - [[Sears|Sears, Roebuck, & Co.]] otvara u Čikagu prvu robnu kuću, nakon što su od 1890-tih prodavali robu preko pošte. * ca. 2. 2. - Varcar-Vakuf preimenovan u [[Mrkonjić Grad|Mrkonjićev Grad]]. * [[4. 2.]] - Mitropolit-primat [[Miron Cristea]] izabran je za prvog patrijarha [[Rumunska pravoslavna crkva|Rumunske pravoslavne crkve]] (do 1939), ustoličen je 1. novembra. * [[6. 2.]] - Demonstracije radićevaca i komunista uveče u Zagrebu, sukobi sa policijom. * [[7. 2.]] - Objavljeno otkriće [[Dete iz Taunga|Deteta iz Taunga]], fosila [[Australopithecus africanus]]a iz Južne Afrike. * 7. 2. - [[Barmatov skandal]]: bivši nemački kancelar, socijaldemokrata [[Gustav Bauer]] daje ostavku na mesto u Rajhstagu (skandal je podsticaj desnici i antisemitizmu). * [[8. 2.]] - [[Parlamentarni izbori u Kraljevini SHS 1925.|Parlamentarni izbori u KSHS]]: [[Narodna radikalna stranka]] 143 poslanika (+35), [[Hrvatska pučka seljačka stranka|HRSS]] 67 (-3), [[Demokratska stranka (Jugoslavija)|Demokratska stranka]] 37 poslanika (-14) itd.<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_2F6F6602455A67B1B521D786232CBF4A/1925/02/11?fullscreen#mode/1up "Politika", 11. feb. 1925]</ref><ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_2F6F6602455A67B1B521D786232CBF4A/1925/02/12?fullscreen#page/3/mode/1up "Politika", 12. feb. 1925, str. 3] (karta)</ref> Izbori održani u atmosferi prinude,<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,927632,00.html YUGO-SLAVIA: Balkanized Election] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612155333/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,927632,00.html |date=2008-06-12 }} ''Time'' magazin, 19. jan. 1925.</ref><ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,719894,00.html Yugoslavia: Elections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113155405/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,719894,00.html |date=2009-01-13 }} ''Time'' magazin, 23. feb. 1925.</ref> u neke delove zemlje su poslate dodatne vojne jedinice.<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_2F6F6602455A67B1B521D786232CBF4A/1925/02/07?fullscreen#mode/1up "Politika", 7. feb. 1925]</ref> Demokrati se nakon izbora žale na teror u Bregalničkoj oblasti.<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_2F6F6602455A67B1B521D786232CBF4A/1925/02/28?fullscreen#page/2/mode/1up "Politika", 28. feb. 1925, str. 2]</ref> * 8. 2. - Prikazan film ''[[The Lost World (film, 1925)|The Lost World]]'', valjda prvi dugometražni sa [[Stop animacija|stop animacijom]] i animiranim dinosaurima. * 8. 2. - U jugoistočnoj Turskoj izbija [[Ustanak šeika Saida]] u ime obnove kalifata - ugušen u martu. * [[10. 2.]] - Saudijsko osvajanje [[Kraljevina Hidžaz|Hedžaza]]: [[Ibn Saud]] opseda [[Hussein bin Ali al-Hashimi|Hussein bin Alija]] u [[Džeda|Džedi]] (do decembra). * [[11. 2.]] - Eksplozija u rudniku kod [[Dortmund]]a, 136 mrtvih. * [[13. 2.]] - U Sofiji ubijen Nikola Milev, "duhovni vođa [[Unutrašnja makedonska revolucionarna organizacija|makedonstvujuščih]]"; počinioci su iz prokomunističke grupe oko [[Dimitar Vlahov|Dimitra Vlahova]]. * [[17. 2.]] - Na beogradskom [[Bulbulder]]u je otkrivena tajna komunistička štamparija, uhapšeno je dvadeset lica, među kojima i novinar [[Moša Pijade]].<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_2F6F6602455A67B1B521D786232CBF4A/1925/02/18?fullscreen#page/3/mode/1up "Politika", 18. feb. 1925, str. 3]-4</ref> Otkrivena je i kancelarija odbora Crvene pomoći<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_2F6F6602455A67B1B521D786232CBF4A/1925/02/19?fullscreen#page/3/mode/1up "Politika", 19. feb. 1925, str. 3]</ref> (petoro optuženih iz Crvene pomoći, među kojima i [[Kamilo Horvatin]], oslobođeno je na suđenju u septembru<ref>"G-đa D. Cvetković i drugovi pušteni na slobodu", Politika, 29. sept. 1925, str. 5</ref>). * [[19. 2.]] - U Ženevi potpisana revidirana [[Međunarodna opijumska konvencija]] (KSHS prvo nije želela jer je opijum vrlo unosan<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_2F6F6602455A67B1B521D786232CBF4A/1925/01/23?fullscreen#page/3/mode/1up "Politika", 23. jan. 1925, str. 3]</ref> ali ostavljeno je svakoj državi da pazi na proizvodnju<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_2F6F6602455A67B1B521D786232CBF4A/1925/02/26?fullscreen#page/5/mode/1up "Politika", 26. feb. 1925, str. 5]</ref>, Jugoslavija je ratifikovala konvenciju 1929<ref>[https://treaties.un.org/pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=VI-6-a&chapter=6&clang=_en#5 UNTC 6. a International Opium Convention]. treaties.un.org</ref>). * [[21. 2.]] - Izlazi časopis ''[[The New Yorker]]''. * [[22. 2.]] - Opsadno stanje u 12 bugarskih okruga, prema KSHS i drugima sa aktivnim "zemljodelskim i komunističkim četama".<ref>"Politika", 24. feb. 1925, str. 3</ref> * [[25. 2.]] - Formiran opozicioni Blok narodnog sporazuma i seljačke demokratije: [[Demokratska stranka (Jugoslavija)|demokrati]], [[Slovenska ljudska stranka (1892)|klerikalci]], [[Jugoslavenska muslimanska organizacija|muslimani]] i [[Hrvatska pučka seljačka stranka|radićevci]]. * 25. 2. - Pobuna naroda [[Cuna|Kuna]] u [[Panama|Panami]], osnova autonomije provincije [[Guna Yala]] na severoistoku zemlje. * [[27. 2.]] - U [[Osijek]]u pogubljeni odmetnici [[Jovo Stanisavljević Čaruga]] i Pavao Prpić Veliki. * 27. 2. - Nacistička stranka je obnovljena, [[Hitler]] u prepunoj minhenskoj pivnici drži prvi govor nakon puštanja iz zatvora prošlog decembra - u martu su mu ponovo zabranjeni javni nastupi. * 27. 2. - Thor Bjørklund patentirao slajser za sir (''Ostehøvel'', "blanja za sir"). * [[28. 2.]] - Definitivno ukinuta pokrajinska uprava za Hrvatsku-Slavoniju u Zagrebu, funkcije prenete na oblasti i državna ministarstva.<ref name="Pol1925030103">[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_2F6F6602455A67B1B521D786232CBF4A/1925/03/01?fullscreen#page/3/mode/1up "Politika", 1. mart 1925, str. 3]</ref> * 28. 2. - Pristalice JMO započele bojkot Jevreja u Bosni.<ref name="Pol1925030103" /> * 28. 2. - Umro predsednik Nemačke [[Friedrich Ebert]]. * 28. 2. - Zemljotres Charlevoix–Kamouraska: jak potres pogodio severoistok Severne Amerike. === Mart/Ožujak === * [[1. 3.]] - Izdat [[austrijski šiling]], jedan za 10.000 austrijskih kruna. * [[4. 3.]] - Tzv. Hrvatsko narodno zastupstvo donosi zaključak o ulasku HRSS u Blok narodnog sporazuma i seljačke demokracije. * 4. 3. - Predsednik SAD [[Calvin Coolidge]] inauguriran u sopstveni mandat (bio je potpredsednik [[Warren G. Harding|Warrenu G. Hardingu]] koji je umro 1923); ovo je prva inauguracija prenošena preko radija. Vreme je [[Burne dvadesete|Burnih dvadesetih]], Coolidge uglavnom ne pribegava regulaciji, smanjuje federalne poreze; države se smatraju nadležnim za mnoge oblasti zakonodavstva a ne federacija. * [[6. 3.]] - Generalni guverner [[Solun]]a je predao Srpsku slobodnu zonu delegatu KSHS (zastava KSHS je prvi put istaknuta u maju 1926.<ref>"Naša zastava u Solunu", Politika, 28. maj 1926, str. 2</ref>). * 6. 3. - Posle šest godina privremene belgijske administracije, bivši nemački okruzi [[Eupen-Malmedy]] potpuno integrirani u [[Belgija|Belgiju]]. * [[9. 3.]] - [[1. 5.]] - [[Pinkov rat]]: britansko vazduhoplovstvo bombarduje pleme Mahsud u [[Južni Vaziristan|Južnom Vaziristanu]] (Britanska Indija, danas Pakistan). * [[10. 3.]] - Mladi nacista smrtno ranio austrijskog pisca [[Hugo Bettauer|Huga Bettauera]] jer je ovaj satirizovao antisemitizam u romanu "Grad bez Jevreja". * [[12. 3.]] - Umro je [[Sun Yat-sen]]; kontrolu nad [[Kuomintang]]om će dogodine, nakon unutrašnjeg sukoba, preuzeti [[Chiang Kai-shek]], koji je pri tome istisnuo [[Wang Jingwei]]ja. * 12. 3. - Vanredni izbori u [[Kraljevina Egipat|Egiptu]]: uprkos velikih gubitaka, [[partija Wafd]] je i dalje najveća u parlamentu - nakon što je za predsednika istog izabran [[Saad Zaghloul]], kralj ga raspušta. * [[14. 3.]] - Tzv. ''Turkish Petroleum Company'' dobila koncesiju za istraživanje i eksploataciju nafte u [[Kraljevina Irak|Iraku]] (pronalazi je 1927, menja ime u ''[[Iraq Petroleum Company]]'' '29, monopol do '61, nacionalizovana '72). * mart - Marusijski masakr: [[čile]]anska vojska ugušila štrajk rudara šalitre na severu zemlje uz nekoliko stotina mrtvih. * [[16. 3.]] - Verifikacioni odbor Skupštine poništio mandate HRSS, opozicija ga napustila. * 16. 3. - Zemljotres u kineskoj provinciji Junan, 5.000 žrtava. * [[18. 3.]] - [[Tri-State tornado]] je najsmrtonosniji koji je ikad pogodio SAD, 695 mrtvih u Ilinoju, Misuriju i Indijani. * 18. 3. - Gen. Tang Yijao, lider Yunannske klike, izjavljuje da je on pravi naslednik Kuomintanga - drugi partijski lideri ga smatraju uzurpatorom, pokreće vojni pohod. * [[20. 3.]] - [[Miguel Primo de Rivera|Primo da Riverina]] diktatura raspušta i zabranjuje Katalonsku zajednicu (''Mancomunitat de Catalunya''). * [[21. 3.]] - Guverner Tenesija potpisao [[Butlerov zakon]] kojim se zabranjuje predavanje [[evolucija|evolucije]] i poricanje biblijskog opisa nastanka čoveka u državnim školama (ukinut [[1967]]). * [[22. 3.]] - Zasedanje parlamenta: [[Ljuba Davidović]] izlaže program Bloka narodnog sporazuma i seljačke (ljudske) demokratije - monarhija engleskog tipa i samouprava na svim nivoima. Kasnije u skupštini izbija tuča između radikala i opozicije (radićevci i demokrati), počela kada je hrvatski poslanik Albert Bazala udaren tašnom po glavi, nakon što je upotrebio reč "zastupnici" umesto "poslanici" i insinuirao da su neki od kolega "vladini poslanici".<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,720153,00.html YUGOSLAVIA: The Opposition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080620003240/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,720153,00.html |date=2008-06-20 }} ''Time'' magazin, 6. apr. 1925.</ref><ref>[http://www.digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1925/03/23#page/0/mode/1up "Politika", 23. mart 1925]. digital.nb.rs, program Bloka na 2. str., tuča na 4-toj (pristup. 8.10.2015.)</ref>. * [[25. 3.]] - [[John Logie Baird]] prikazuje TV sliku sa pokretnim siluetama u londonskoj robnoj kući Selfridges. * [[27. 3.]] - Govor [[Pavle Radić|Pavla Radića]] u skupštini: '''HRSS priznaje Ustav i monarhiju Karađorđevića'''. Zauzvrat, vlada poništila samo mandate uhapšenog vođstva HRSS (Radić, St. Košutić, A. Košutić, Krnjević, Maček, Predavec). * [[29. 3.]] - Prvi krug predsedničkih izbora u Nemačkoj: najviše glasova za [[Karl Jarres|Karla Jarresa]] iz Narodne partije, u drugom krugu će ustupiti mesto generalu Hindenburgu. * 29. 3. - [[Bajram Curi]] opkoljen na severu Albanije, radije se ubio nego da se preda. * [[31. 3.]] - Nesreća prilikom prelaska reke [[Weser]] kod Veltheima u Nemačkoj, utopio se 81 vojnik. === April/Travanj === [[Datoteka:Bauhaus Dessau,Gropiusallee.jpg|mini|[[Bauhaus]] u Dessau]] * [[1. 4.]] - Zvanično otvorenje [[Hebrejski univerzitet u Jeruzalemu|Hebrejskog univerziteta u Jeruzalemu]]. * [[4. 4.]] - U okviru ''[[Sturmabteilung]]''a osnovan ''[[Schutzstaffel]]'' (SS), jedinica za ličnu zaštitu Adolfa Hitlera i drugih partijskih lidera (zvanični datum osnivanja 9. novembar). * ca. 6. 4. - Ukupni dugovi KSHS iznose malo više od 30,9 milijardi dinara, 2.380 dinara po glavi, što je daleko manje od većine drugih zemalja učesnica u ratu.<ref>Politika, 7. april 1925</ref> * [[7. 4.]] - [[Lazar Kaganovič]] postaje Prvi sekretar ukrajinske komunističke partije sa zadatkom sprovođenja [[ukrajinizacija|ukrajinizacije]], tj. izgradnje lokalnih kadrova (→ [[korenizacija]]). * [[10. 4.]] - Objavljen [[F. Scott Fitzgerald|Fitzgeraldov]] roman ''[[The Great Gatsby]]''. * 10. 4. - Sovjetskom gradu Caricin promenjeno ime u [[Staljingrad]]. * [[12. 4.]] - Sahrana ruskog patrijarha [[Tihon (patrijarh moskovski)|Tihona]] je valjda poslednji javni verski događaj u Rusiji za sledećih šest decenija. * [[13. 4.]] - [[Rifski rat]] stiže i do [[Francuski protektorat u Maroku|Francuskog Maroka]]: počinje Bitka na Uargi (do jula), [[Abd el-Krim]]ove snage napale francuske položaje i nanele im velike gubitke. * [[14. 4.]] - Anarhisti pucali na automobil bugarskog cara [[Boris III (Bugarska)|Borisa III]] u [[Botevgradski prevoj|Botevgradskom prevoju]] (Arabakonak). Uveče, u Sofiji je od strane komunista ubijen gen. Konstantin Georgiev. * april - [[Aprilska događanja u Bugarskoj (1925)|Aprilska događanja u Bugarskoj]]: Cankovljeva vlada primenjuje silu protiv levičara i opozicije. * april? - Umetnička škola [[Bauhaus]] prelazi iz [[Weimar]]a u [[Dessau]] * april - Zhang Zongchang, general Fengtianske klike, zauzeo je Šangaj, zatim i Nanking. * april-maj - Fuzijom dve kompanije nastaje ''Caterpillar Tractor Co.'', današnji ''[[Caterpillar Inc.]]''. [[Datoteka:St Nedelya Church assault Sofia 1925 PD version2.jpg|mini|200px|[[Crkva Svete Nedelje u Sofiji]] posle [[Napad u Crkvi Svete nedelje|napada]]]] * [[16. 4.]] - [[Napad u Crkvi Svete nedelje]]: od komunističke bombe gine 150 ljudi na službi za gen. Georgijeva, uglavnom iz vojne i političke elite Bugarske; proglašeno ratno stanje, sledi represija. * [[17. 4.]] - U tajnosti osnovana [[Komunistička partija Koreje]] (zemlja je pod japanskom vlašću). * [[18. 4.]] - Neuspela vojna pobuna u [[Portugal]]u - pokušaće još nekoliko puta, do uspeha u maju 1926. * [[20. 4.]] - Persijski premijer [[Reza-šah Pahlavi|Reza Khan]] uhapsio šeika [[Khaz'al al-Ka'bi]]ja, lidera prošlogodišnje arapske pobune u [[Huzestan]]u. * [[22. 4.]] - Konferencija ambasadora dozvoljava Bugarskoj da privremeno poveća oružane snage.<ref>Politika, 23. apr. 1925</ref> Bugarski ministar un. poslova Rusev optužuje Moskvu i Srbiju za pripremu prevrata u zemlji (bugarska vlada se kasnije izvinjava). * [[24. 4.]] - Poljsko-čehoslovački ugovor pomirenja i arbitraže; potvrđene granice, uzajamna pomoć u slučaju nemačke invazije. * [[25. 4.]] - Bulom ''Supremum pastorale munus'' osnovana je [[Riječka biskupija]] - Rijeka je ranije pripadala hrvatskoj [[Senjsko-modruška biskupija|Senjsko-modruškoj biskupiji]], nova biskupija se poklapa sa talijanskom [[Kvarnerska provincija|Kvarnerskom provincijom]].<ref>Medved, Marko. [https://hrcak.srce.hr/file/80850 Nastanak Riječke biskupije 1925. godine]. hrcak.srce.hr</ref> [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-C06886, Paul v. Hindenburg.jpg|mini|150px|[[Paul von Hindenburg]]]] * [[26. 4.]] - Drugi krug predsedničkih izbora u [[Vajmarska Republika|Nemačkoj]]: nezavisni [[Paul von Hindenburg]] 48,3%, [[Wilhelm Marx]] iz katoličkog Centruma 45,3%, komunista [[Ernst Thälmann]] 6,4%. * 26. 4. - [[Franz Kafka|Kafkin]] "[[Der Process|Proces]]" je posthumno objavljen. * [[27. 4.|27]] - [[29. 4.]] - XIV konferencija [[SKP(b)]]: Staljinov koncept [[Socijalizam u jednoj zemlji|socijalizma u jednoj zemlji]] umesto [[Permanentna revolucija|svetske revolucije]], s čim se ne slažu [[Grigorij Zinovjev|Zinovjev]] i [[Lav Kamenjev|Kamenjev]] ("Nova opozicija", kojoj se pridružuju [[Nadežda Krupskaja]] i [[Grigorij Sokoljnikov]], dok je Staljin u savezu sa [[Buharin]]om i [[Aleksej Rikov|Rikovim]]). * [[28. 4.]] - Kancelar eksčekera [[Winston Churchill]] predstavlja vladin budžet i objavljuje povratak Velike Britanije na [[zlatni standard]] prema predratnom paritetu (kontroverzna odluka). * [[28. 4.]] - [[28. 10.]] - ''[[Exposition internationale des Arts décoratifs et industriels modernes]]'' - međunarodna izložba u Parizu po kojoj će biti nazvan ''[[Art Deco]]''. * [[30. 4.]] - Rekonstrukcija Pašićeve vlade, smatra se kao privremena dok se vode pregovori sa HSS - ušli su [[Nikola Uzunović|Uzunović]], [[Milan Srškić|Srškić]] i još dvojica. * proleće - Na sajmu u Leipzigu predstavljena kamera ''[[Leica]]'', koja će popularizovati [[film 35 mm]]. === Maj/Svibanj === [[Datoteka:LEI0060 186 Leica I Sn.5193 1927 Originalzustand Front top view-FS 5644-Bearbeitet.jpg|mini|[[Leica]] I]] * [[1. 5.]] - [[Kipar]] proglašen za britansku krunsku koloniju (do [[1960]]). * 1. 5. - U italijanskim novinama ''Il Mondo'' objavljen [[Manifest antifašističkih intelektualaca]], odgovor na [[Manifest fašističkih intelektualaca]] od 21. aprila. * [[2. 5.]] - Kraljeviću [[Đorđe Karađorđević|Đorđu]] "određeno mesto stanovanja" i lekar. * [[5. 5.]] - Nastavnik biologije u Tenesiju [[John T. Scopes]] uhapšen zbog predavanja evolucionizma. * 5. 5. - Pravo glasa u Japanu prošireno na sve muškarce starije od 25. * [[6. 5.]] - Pucnjava u [[Vilnius|vilnenskoj]] gimnaziji, tada u [[Druga poljska republika|Poljskoj]] - dvojica učenika pucala i bacala bombe, pet mrtvih uključujuči napadače. * [[8. 5.]] - U [[beč]]kom Burg-teatru ubijen bugarsko-makedonski vojvoda [[Todor Panica]]. Ubica je [[Menča Krničeva]], supruga [[Vančo Mihajlov|Vanča Mihajlova]]. * [[10. 5.]] - Na [[Banjica|Banjici]] poleteo prvi avion izrađen u Beogradu, u fabrici [[Rogožarski]]. * 10. 5. - Opštinski izbori u Zagrebu: [[Hrvatski blok (1921.)|Hrvatski blok]] 15 mandata, samostalni demokrati i komunisti po 3, frankovci i Jevreji po 2. * [[11. 5.]] - Osam smrtnih presuda za atentat u sofijskoj crkvi, tri posthumno - trojica javno obešena u Sofiji 27. 5.. * [[12. 5.]] - Jedan osumnjičeni uhapšen, jedan pobegao, koji su se nalazili u blizini stanova bugarskih emigranata u Beogradu.<ref>Politika, 14. maj 1925</ref> Zatim je objavljeno da je granicu, u organizaciji Makedonskog komiteta, prešlo 70 atentatora s ciljem da 15. maja napadnu glavne objekte u Beogradu i izvrše atentate na najviše političare.<ref>Politika, 16. maj 1925.</ref> Narednih dana se vrše pretresi. * 12. 5. - [[Paul von Hindenburg]] položio zakletvu za predsednika Nemačke (ostaje do [[1934]]). * 12. 5. - U Japanu donesen zakon o očuvanju javne sigurnosti kojim su zabranjene asocijacije za promenu sistema vlasti ili privatne imovine - usmereno protiv komunista i socijalista. * [[13. 5.]] - Britanski Zakon o zlatnom standardu: nema više zlatnih kovanica, zlato se prodaje samo u polugama od pribl. 400 trojunci/12,4&nbsp;kg; vraća se predratni kurs funte od 4,86 dolara (do krize 1931). * [[15. 5.]] - Osmorica pobegla iz SSSR tako što su oteli parobrod "Utriš" i doplovili u Varnu u Bugarskoj.<ref>[https://versia.ru/v-1925-godu-8-chelovek-zaxvatili-i-ugnali-paroxod-s-passazhirami-v-bolgariyu В 1925 году 8 человек захватили и угнали пароход с пассажирами в Болгарию]. versia.ru </ref> * [[18. 5.]] (ili 15. 5.) - U Španiji ukinuto vanredno stanje uvedeno 1923. * 18. 5. - Konferencija ambasadora nalaže Bugarskoj da raspusti 10.000 nedavno sazvanih vojnika. * [[19. 5.]] - Marija Ljubičić, žena stolarskog radnika Velimira Ljubičića, osuđena na pet godina zatvora zbog prenošenja paketa sa komunističkim brošurama. * [[20. 5.]] - [[Gerardo Machado]] postaje predsednik [[Kuba|Kube]] (do [[1934]]). * [[22. 5.]] - Počinje snimanje "[[Metropolis (film, 1927)|Metropolisa]]" (prikazan 1927). * [[23. 5.]] - Zemljotres u severnoj Tadžimi u japanskoj [[Prefektura Hyōgo|prefekturi Hyōgo]]: 428 mrtvih, 7.863 srušenih zgrada. * [[24. 5.]] - Prvi broj "[[Komsomolskaja pravda|Komsomolskaje pravde]]". * [[26. 5.]] - Hajduk Dragoljub Bojović osuđen u Valjevu na 792 godine robije za dela izvršena u maloletstvu i na smrt za dela u punoletstvu (streljan 23. 10.). * [[29. 5.]] - Presuda povodom ilegalne komunističke štamparije otkrivene februara u Beogradu: [[Moša Pijade]] na 20 godina zatvora, kao i još petoro na zatvorske kazne (Pijadi skraćeno na 12 krajem septembra, izlazi 1939, četvoro oslobođeno<ref>"Komunisti pred apelacijom", Politika, 1. okt. 1925, str. 6</ref>). * 29. 5. - Poslednja komunikacija od istraživača [[Percy Fawcett|Percyja Fawcetta]], koji je tražio izgubljeni grad u Amazoniji. * [[30. 5.]] - [[Pokret 30. maja]] u Kini počinje kada [[šangaj]]ska policija otvori vatru na demonstracije protiv imperijalizma. * 30. 5. - 2. 6. - Drugi kongres [[ORJUNA]]-e u Beogradu (povorka i miting 31-og). * [[31. 5.]] - SPC obeležava 1600 godina od [[Prvi nikejski sabor|Prvog nikejskog sabora]]. === Jun/Juni/Lipanj === [[Datoteka:Paris-FR-75-Expo 1925 Arts décoratifs-pavillon des Galeries Lafayette.jpg|mini|Međunarodna izložba u Parizu: paviljon robne kuće ''Galeries Lafayette'']] * [[1. 6.]] - Turska pošta više ne prima pošiljke adresirane na Konstantinopolj, već Istanbul. * [[6. 6.]] - [[Walter Chrysler]] osnovao korporaciju [[Chrysler]]. * [[10. 6.]] - Skupština KSHS usvojila Zakon o poljoprivrednom kreditu, po kome je osnovana Direkcija za p. k., ocenjena kao "čisto administrativna birokratska ustanova", mimo postojećih preko 2.400 zemljoradničkih kreditnih zadruga Rajfajzenovog tipa (Privilegovana agrarna banka će biti osnovana 1929).<ref>Gnjatović, prof. dr Dragana. [https://www.ubs-asb.com/Portals/0/Casopis/2011/1_2/B01-02-2011-Gnjatovic.pdf Ostvarenje projekta banke za poljoprivredni kredit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250601104541/https://www.ubs-asb.com/Portals/0/Casopis/2011/1_2/B01-02-2011-Gnjatovic.pdf |date=2025-06-01 }}. (PDF str. 5) ubs-asb.com</ref> * 10. 6. - Uveče, banda kačaka opljačkala jednu strugaru na Kopaoniku, sumnja se na Feriza Salkovića. U Kosovskoj Mitrovici izgoreli džamija i okolni dućani, pri čemu se aktivirala skrivena municija.<ref>Politika, 12. jun 1925, str. 4</ref> * [[13. 6.]] - [[Charles Francis Jenkins]] prikazao u SAD prvi sinhronizovani prenos slike i zvuka, što on zove radiovizija (slika se prenosi [[mehanička televizija|mehaničkim sistemom]] sa 48 linija). * [[14. 6.]] - [[18. 9.]] - Izložba slikarstva pokreta [[Nova stvarnost]] u [[Mannheim]]u. * jun - Vlada KSHS je uputila notu austrijskoj povodom rada "komunističke centrale" u Beču.<ref>Politika, 17. jun 1925</ref> * [[15. 6.]] - Sukobi u [[VMRO]]: komitski vojvoda i književnik [[Pančo Mihajlov]] je ubijen u Sofiji po naređenju [[Vančo Mihajlov|Vanča Mihajlova]]. * 15. 6. - Kirgiska ASSR promenila ime u Kazačka ASSR (od 1936. [[Kazaška Sovjetska Socijalistička Republika|Kazaška SSR]]; ne mešati sa [[Kirgiska Sovjetska Socijalistička Republika|Kirgiskom SSR]] koja se trenutno zove Kara-Kirgiska autonomna oblast). * 15. 6. - Dve posade ekspedicije [[Roald Amundsen|Roalda Amundsena]] na Severni pol se zbile u jedan avion i uspele da polete s leda i vrate se u civilizaciju. <!-- * 15 - 17. 6. - Nakon zbora samostalnih demokrata u Sisku, ORJUNA pravi izgrede, napadaju Hrvatski Sokol; nakon izlaska vojske na ulice, prelaze u obližnji Caprag.<ref>"Predigra i epilog zbora u Sisku", Politika, 19. jun 1925, str. 3</ref> --> * [[17. 6.]] - Potpisan [[Ženevski protokol]] kojim su zabranjena hemijska i biološka oružja (na snazi 1928). * 17. 6. - Na pariskoj izložbi dekorativne umetnosti je otvoren paviljon KSHS (ne privlači naročitu pažnju, u zemlji je slabo ocenjen<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_2F6F6602455A67B1B521D786232CBF4A/1925/07/05?fullscreen#page/4/mode/1up "Naš paviljon na pariskoj izložbi", Politika, 5. jul 1925, str. 4]</ref><ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_2F6F6602455A67B1B521D786232CBF4A/1925/07/12?fullscreen#page/6/mode/1up "Naš paviljon na pariskoj izložbi", Politika, 12. jul 1925, str. 6] (slika portala)</ref><ref>"Zagreb na pariskoj izložbi", Politika, 6. nov. 1925, str. 6 (nagrade)</ref>). * [[21. 6.]] - Nguyen Ai Quoc, tj. [[Hồ Chí Minh]], osnovao je Savez vijetnamske revolucionarne omladine u Kantonu - prva marksistička organizacija za Indokinu, početak vijetnamskog komunizma ([[Komunistička partija Vijetnama|KP Vijetnama]] osnovana 1930, fuzijom KP Indokine i KP Anama). * [[23. 6.]] - Vlada KSHS je obustavila viziranje bugarskih pasoša zbog hapšenja njenih podanika i prebacivanja komita i atentatora preko granice.<ref>"Represalije prema Bugarskoj", Politika, 24. jun 1925, str. 4</ref> * 23. 6. - Pod uticajem Pokreta 30. maja dolazi do nereda u [[Guangzhou|Kantonu]] i krvoprolića kad britanske trupe pucaju sa ostrva [[Shamian]] - počinje [[Kantonsko-hongkonški štrajk]] (do oktobra 1926). * 23. 6. - U SSSR je osnovana [[Lenjinova nagrada]], dodeljuje se 1926-35. i 1957-91. * [[25. 6.]] - [[Teodoros Pangalos]] izveo vojni udar u Grčkoj, postavljen je za premijera (zbačen u avgustu 1926). * [[26. 6.]] - Prikazan [[Čaplin]]ov film "[[The Gold Rush|Zlatna groznica]]". * [[27. 6.]] - Verificirano je 26 mandata HSS koji su bili "pod anketom", sada ih je ukupno 64. * [[29. 6.]] - Zemljotres razara grad [[Santa Barbara, Kalifornija]]. * 29. 6. - U Beogradskom baletu prvi put izvedeno "[[Labudovo jezero]]". === Jul/Juli/Srpanj === * [[4. 7.]] - Početak proslave hiljadugodišnjice hrvatskog kraljevstva - iluminacije i ukrasi u Zagrebu; sutradan muzika, povorke i pučka veselica. * [[5. 7.]] - Utakmica za fudbalsko prvenstvo: Građanski - Jugoslavija 2:3. * ≤6. 7. - Ministar unutrašnjih dela odlučio da zabrani kockarnice u KSHS (bila je poznata kockarnica u Bledu, u Vojvodini je postojala u Vršcu, kao i nekoliko putujućih).<ref>"Kockarnice su zabranjene", Politika, 7. jul 1925, str. 5</ref> * [[7. 7.]] - Ministar pravde Edo Lukinić, samostalni demokrat, podnosi ostavku pošto je optužen u skupštini za aferu Turn-Taksis (knezu je vraćena imovina, oko 30.000 ha, uglavnom pod šumom, kao austrijskom podaniku, mada je u stvari nemački;<ref>"Referat g. dr. Ninka Perića", Politika, 7. jul 1925</ref> Lukinić izdat istražnom odboru 10. 7., skupština u decembru odlučila da ne bude izdat sudu). * [[9. 7.]] - Tuča u skupštini KSHS, na jednoj strani radićevci i zajedničari, na drugoj samostalni demokrati sa bosanskim i vojvođanskim radikalima. * 9. 7. - Zbačen [[ekvador]]ski predsednik Gonzalo Córdova, vlast uzima Savez mladih oficira. * [[10. 7.]] - Indijski duhovni učitelj [[Meher Baba]] zaćutao do kraja života (1969). * [[14. 7.]] - Sporazum [[Narodna radikalna stranka|Narodne radikalne]] i Hrvatske seljačke stranke<ref>"Akt o sporazumu", Politika, 17. feb. 1926.</ref> (Pašić je trenutno bolestan, prihvatio je sporazum ali tek 18. oktobra je to izričito izjavio). Hrvatska zajednica napušta klub HSS. * jul? - Ljudi iz [[Udruženje protiv bugarskih bandita|Udruženja protiv bugarskih bandita]] zapalili "225 kuća" u kočanskom srezu.<ref>"Štipska afera", Politika, 17. avg. 1925, str. 5</ref> * [[17. 7.]] - [[Svalbardski zakon]] ustanovljuje [[norveška|norveški]] suverenitet na [[Svalbard]]u i sprovođenje norveškog krivičnog, građanskog i procesnog prava. [[Datoteka:Pavle Radic.jpg|mini|160px|[[Pavle Radić]] (HSS), ministar u koalicionoj vladi]] * [[18. 7.]] - Položila zakletvu koaliciona vlada radikala i [[Hrvatska seljačka stranka|Hrvatske seljačke stranke]] (raniji HRSS); [[Pavle Radić]] je ministar agrarne reforme. Kralj je istog dana abolirao [[Stjepan Radić|Stjepana Radića]], koji je odmah pušten i primljen u audijenciju dva dana kasnije na [[Bled]]u. Ovo je poslednja [[Nikola Pašić|Pašićeva]] vlada, do aprila 1926. HSS-ovaca ima u vladi do januara 1927. * 18. 7. - Objavljen prvi deo ''[[Mein Kampf]]''-a, [[Hitler]]ove autobiografije sa političkim mišljenjima. * [[20. 7.]] - Posle višemesečnih pregovora, potpisane [[Netunske konvencije]] KSHS i Italije (saobraćaj sa [[Rijeka|Rijekom]], [[optanti]], ribolov i dr. - u KSHS ratifikovan tek [[1928]]). * 20. 7. - U Italiji teško pretučen protivnik fašizma [[Giovanni Amendola]]. * [[21. 7.]] - [[Scopesovo suđenje]]: nastavnik biologije John T. Scopes je osuđen u Tenesiju jer je prekršio zakon kojim se zabranjuje podučavanje evolucije (oglobljen $100, presuda kasnije poništena). * 21. 7. - Bitkom kod al-Kafra počinje [[Sirijska revolucija (1925)|Sirijski ustanak]] (revolucija) protiv francuske vlasti u [[Francuski mandat za Siriju i Liban|Siriji i Libanu]], ugušen 1927. * 22/23. 7. - Četvorostruko ubistvo u [[Natalinci]]ma kod Topole<ref>"Četvorostruko ubistvo u Natalincima", Politika, 24. jul 1925, str. 7</ref> (sledećeg marta, petorica osuđena na smrt, četvorica na dvadeset godina robije u teškom okovu;<ref>"Petorica su osuđeni na smrt", Politika, 31. mart 1926, str. 6</ref> jedan pomilovan, četvorica streljana u septembru 1926). * [[25. 7.]] - Otvorena je pruga [[Gračac]]–[[Knin]], čime je završena [[Lička pruga]] ([[Knin]]-[[Ogulin]] tj. [[Oštarije]]), odn. pruga Zagreb–Split. * 25. 7. - Osnovana Telegrafska agencija Sovjetskog Saveza ([[TASS]]). * 25. 7. - Španija i Francuska odlučile na Madridskoj konferenciji da će zajednički ugušiti Rifsku pobunu u Maroku. * [[26. 7.]] - U Splitu otvorena prva Jadranska izložba i otkriven spomenik [[Marko Marulić|Marku Maruliću]]. * 26. 7. - [[Antonio Ascari]] poginuo na Velikoj nagradi Francuske. * [[28. 7.]] - Albanske ([[Zog od Albanije|Ahmed Zogu]]) i jugoslovenske vlasti se dogovorile da [[Manastir Sveti Naum]] pređe iz albanske pod vlast KSHS, u zamenu za selo Peškopi (pominje se i sporazum o [[Vrmoš]]u). * 28. 7. - Kod Kosovske Mitrovice, između [[Košutovo (Kosovska Mitrovica)|Košutova]] i [[Gornje Žabare|Žabara]], ubijen je Selim Rušid, bivši član grupe [[Azem Bejta|Azema Bejte]], i još dvojica. Uveče, kačaci opljačkali 30-tak putnika između prištinske železničke stanice i varoši.<ref>Politika, 30. jul 1925, str. 5 i 6</ref> * [[31. 7.]] - "Crveni petak": britanska vlada izbegla rudarski štrajk davanjem subvencije s trajanjem od devet meseci (štrajk će izbiti sledećeg maja). === Avgust/August/Kolovoz === * [[1. 8.]] - Počinje štrajk pomoraca u Britaniji, Južnoj Africi i Australiji (do oktobra u Britaniji, do kraja novembra u Australiji). * 2 - [[3. 8.]] - Bitka kod al-Mazraa: Druzi i Beduini porazili Francuze na jugu Sirije. * 3-5. 8. - U [[Štip]]u otkrivena "tajna prevratnička organizacija", povezana sa Makedonskim komitetom; kod uhapšenih pronađeno oružje i novac.<ref>"Hapšenja u Štipu", Politika, 7. avg. 1925, str. 3</ref> Demokratski poslanik Arsa Lazić, čiji je sin među uhapšenima, tvrdi da je to nastavak "izbornih metoda"; i radikalski poslanik Puzderlijević smatra da je afera izmišljena a priznanja dobijena batinama.<ref>"Štipska afera", Politika, 10. avg. 1925, str. 2</ref> * [[4. 8.]] - [[Američka okupacija Nikaragve]]: marinci se povlače nakon 13 godina (ali vratiće se 1926-33). * 4. 8. - U KSHS donesen Zakon o štampi. Novinarsko udruženje smatra da je narušena sloboda iste.<ref>"Novinari i zakon o štampi", Politika, 9. avg. 1925, str. 3</ref> * 6. 8. - U [[Dallas, Texas|Dallasu]] otvoren prvi hotel iz lanca ''[[Hilton Hotels & Resorts|Hilton]]''. * [[8. 8.]] - Blizu 40.000 pripadnika [[Ku Klux Klan]]a paradira u Vašingtonu. * [[9. 8.]] - Hindustanska republikanska asocijacija organizovala pljačku voza kod Kakorija, četvorica će zbog toga biti obešena 1927. * [[11. 8.]] - Sukob orjunaša i radićevaca, sa pucnjavom, u Kaštelu kod Splita, jedna žena stradala od kamenja.<ref>"Krvavi sukob orjunaša i radićevaca", Politika, 13. avg. 1925, str. 3</ref> * 11. 8. - Prema pismu [[Mehmed Spaho|Mehmeda Spaha]] ministru unutr. poslova, razbojnici su ubili petoricu muslimana kod Gacka, muslimani u srezu su "u paničnom strahu od pokolja".<ref>"'Istrebljenje muslimana!'", Politika, 14. avg. 1925, str. 2</ref> * [[14. 8.]] - Prema ugovoru iz 1920, arhipelag [[Svalbard]] postaje deo [[Norveška|Norveške]] (ranije poznat kao [[Špicbergen]], po najvećem ostrvu). [[Datoteka:Sokolska mogila, Maksimir, 2025.jpg|mini|[[Sokolska mogila u Maksimiru]]]] * 14 - 16. 8. - III. hrvatski svesokolski slet u Zagrebu, jedna od brojnih manifestacija održanih povodom obilježavanja tisućugodišnjice Hrvatskog kraljevstva, kojima prisustvuju i kralj i vlada. ** [[Sokolska mogila u Maksimiru]] formirana 15-tog. U njene temelje su postavljene i kamenice bačene na Hrvatski sokolski dom 1924, kako bi bila "pokopana i nebratska mržnja".<ref>"Mogila mržnje", Politika, 18. avg. 1925</ref> * [[17. 8.]] - U Beču otvoren Četrnaesti [[Svetski cionistički kongres]], fašisti priredili nasilne demonstracije. Velika imigracija srednje klase iz Poljske ([[Četvrta Alija]]) otvara pitanje privatnog vlasništva nasuprot preovlađujućih socijalističkih shvatanja. Revizionisti [[Ze'ev Jabotinsky|Ze'eva Jabotinskog]] zahtevaju aktivniji rad na stvaranju države. * [[18. 8.]] - Francuski maršal [[Philippe Pétain]] u Maroku, preduzima kontraofanzivu protiv rifskih pobunjenika. * 19 - [[30. 8.]] - Svetska konferencija crkava u Stokholmu okuplja protestantske i pravoslavne predstavnike. * [[20. 8.]] - Ubijen je Liao Zhongkai, jedan od lidera [[Kuomintang]]a - njegov desničarski kolega Hu Hanmin je osumnjičen za ovo i uhapšen. [[Wang Jingwei]] je na čelu kantonskog režima, dok ga sledeće godine ne istisne [[Chiang Kai-shek]]. * 22 - 31. 8. - Prvi opšti veliki vašar i izložba u Subotici. [[Datoteka:SCG032.JPG|180px|mini|Dva dinara]] * [[23. 8.]] - Lider Druza [[Sultan al-Atrash]] objavljuje revoluciju protiv francuske vlasti u Siriji. * [[25. 8.]] - Završava se francuska [[Okupacija Rura]]. * 25. 8. - U Beogradu otvoren međunarodni kongres profesora (prvi međunarodni kongres u gradu). * 25. 8. - Оluja u Bačkoj i Banatu, velika materijalna šteta, ima i mrtvih. U Subotici je srušen toranj crkve sv. Jurja.<ref>"Tajfun u Vojvodini", Politika, 28. avg. 1925, str. 3</ref> Stradala i Derventa.<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_77A524AED6CE4DEFD5566E639CCA40C7/1925/b037?fullscreen#page/32/mode/1up Ilustrovani list, br. 37 - 1925, str. 32]</ref> * [[26. 8.]] - Poslanik KSHS ulaže protest bugarskoj vladi zbog prelaska novih četa u "Južnu Srbiju" (od 1. 8. je prebačeno sedam četa, njihov učinak je ocenjen kao "potpun neuspeh"<ref>"Potpun neuspeh komitske akcije", Politika, 11. sep. 1925, str. 3</ref>). * [[30. 8.]] - Plebiscitom odobren novi Ustav Čilea, pojačana predsednička ovlašćenja (na snazi do Pinočeovog puča 1973). === Septembar/Rujan === * [[1. 9.]] - Američki oficir John Rodgers se spustio sa posadom na Tihi okean u pokušaju da preleti od Kalifornije do Havaja - od platnenih delova aviona su napravili jedro i nastavili put. * [[2. 9.]] - U [[Baljci (Bileća)|Baljcima]] kod Bileće je ubijen crnogorski odmetnik Majo Vujović - pripisani su mu pokolji nad muslimanima u Hercegovini, uključujući nedavni kod Gackog<ref>"Pogibija Maja Vujovića", Politika, 3. sept. 1925, str. 6</ref><ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_77A524AED6CE4DEFD5566E639CCA40C7/1925/b039?fullscreen#page/13/mode/1up Ilustrovani list, br. 39 - 1925, str. 13] (foto ulovljenog Maja)</ref> (Stevo Stevović i Dušan Roganović su pobegli prema crnogorskoj granici). * 3. 9. - Kruti vazdušni brod ''USS Shenandoah'' se raspao u oluji iznad Ohaja, poginulo je 14 od 43 člana posade. * [[5. 9.]] - U opticaj postepeno ulazi novi kovani novac, od 50 para, 1 i 2 dinara (isporuke iz Francuske i Belgije stižu do marta<ref>"Metalni novac i zlatnici", Politika, 23. mart 1926, str. 9</ref>). * [[6. 9.]] - Hiljadugodišnjica hrvatskog kraljevstva proslavljena i u Sarajevu. * 6. 9. - Osnovan Planinarski savez Jugoslavije. * [[8. 9.]] - Hapšenja pripadnika bugarske komitske organizacije u Valandovu i Strumici, ima i predsednika opština i članova udruženja za borbu protiv bugarskih bandita.<ref>"Velika hapšenja u Valandovu i Strumici", Politika, 11. sep. 1925, str. 4</ref> * 8. 9. - [[Rifski rat]]: [[Iskrcavanje u Alhucemasu]] španskih i francuskih snaga. Na čelu španskih snaga je [[Miguel Primo de Rivera]], istakao se mladi pukovnik [[Francisco Franco]]. * 8. 9. - Prvi susret Pašić–Radić, u [[Evian-les-Bains|Evijanu]]. [[Datoteka:Lovćen, 30. léta.jpg|mini|180px|Njegoševa kapela]] * [[17. 9.]] - [[Frida Kahlo]] (18) teško povređena u saobraćajnoj nesreći, tokom tromesečnog ležanja u gipsanom koritu počinje crtati. * 17. 9. - Delegacija Vaseljenske patrijaršije proglašava u Varšavskoj katedrali autokefalnost [[Poljska pravoslavna crkva|Poljske pravoslavne crkve]] (stečenu prošlog novembra). * [[18. 9.]] - Hajdelberški program [[Socijaldemokratska stranka Njemačke|nemačkih socijaldemokrata]] se zalaže za Sjedinjene Evropske Države. * [[20. 9.]] - [[Aleksandar I Karađorđević|Kralj Aleksandar]] stigao na rodno [[Cetinje]], gde je trijumfalno dočekan (nemoć crnogorskog nacionalizma<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,721230,00.html Yugoslavia: Montenegro Reconciled?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219124505/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,721230,00.html |date=2012-02-19 }} ''Time'' magazin, 5. okt. 1925.</ref>). * 20. 9. - Radikalska konferencija za Osiječku oblast: prekosavski radikali su nezadovoljni načinom na koji "radićevci" sprovode sporazum, zahtevaju prestanak "gonjenja činovnika". * 20. 9. - Završen je kongres pravnika u Beogradu: odlučeno je da se osnuje savez advokata SHS, doneta je rezolucija o izjednačenju muškog i ženskog naslednika. * [[21. 9.]] - [[Njegoš]]eve kosti vraćene na [[Lovćen]], u obnovljenu [[Njegoševa zavetna crkva|kapelu]] (zamenjenu [[Njegošev mauzolej|mauzolejem]] izgrađenim 1972-74). * 21/22. 9. - Nadomak Kosovske Mitrovice presretnuta kačačka družina Ali Topa i Saida Konjuha, razbijeni su u progonu do sela Lešana u Podgorskom srezu, neki zarobljeni su ubijeni u pokušaju bekstva.<ref>"Kačačka pogibija", Politika, 23. sept. 1925, str. 2</ref> * [[22. 9.]] - Drugi dan svečanosti na Cetinju: revi (parada) i veliki narodni ručak. Izveštava se da je kralj potpisao amnestiju crnogorskih političkih krivaca.<ref>Politika, 23. sept. 1925, str. 1-2</ref> Kralj nakon ovoga obilazi Crnogorsko primorje, Dubrovnik, Korčulu, Hvar, Vis, Split, Solin. * 22. 9. - Neredi u [[Aligarh]]u između muslimana i hinduista, najgori od ukupno 16 ove godine u [[Britanska Indija|Britanskoj Indiji]]. * 22. 9. - U Mađarskoj otkrivena "boljševička zavera", uhapšen je [[Mátyás Rákosi]] - iza rešetaka je do 1940, kada razmenom odlazi u SSSR. * [[23. 9.]] - Osnovan [[Tehnološko-metalurški fakultet u Beogradu]]. * [[27. 9.]] - Osnovana hinduistička nacionalistička organizacija [[Rashtriya Swayamsevak Sangh]] ("Nacionalna dobrovoljačka/patriotska organizacija") === Oktobar/Listopad === * [[1. 10.]] - [[Menča Krničeva]] je u Beču osuđena na osam godina za ubistvo Todora Panice - istog meseca oslobođena iz zdravstvenih razloga. [[Datoteka:Josephine Baker 4.jpg|mini|180px|left|[[Josephine Baker]]]] * [[2. 10.]] - [[Josephine Baker]] debituje u produkciji ''La Revue Nègre'' u Parizu i ubrzo postaje zvezda. * 2. 10. - [[John Logie Baird]] preneo u svojoj laboratoriji prvu sliku sa nijansama (30 linija, pet slika u sekundi). * [[4. 10.]] - Sirijski ustanak: arapski nacionalista [[Fawzi al-Qawuqji]] diže pobunu u [[Hama|Hami]], ali Francuzi je suzbijaju već sutradan, nakon jakog bombardovanja. * 4. 10. - Posle 11 godina ukinuta [[Antialkoholne kampanje u SSSR|delimična prohibicija u SSSR]] (uvedena od carskih vlasti na početku Velikog rata). * 10 - 12. 10. - Na kongresu ujedinjenja osnovan je [[Ujedinjeni radnički sindikalni savez Jugoslavije]] (komunisti mu se protive do 1934, zabranjen је krajem 1940). * [[11. 10.]] - Pomen braniocima Beograda iz 1915: topovi, zvona, petominutna tišina u 11 sati, patrijarh drži opelo na Dunavskom keju. Na Kalemegdanu je osvećena obnovljena [[Bogorodična crkva Ružica|Crkva Ružica]]. * 11. 10. - Otvorena Kulturno-historijska izložba grada Zagreba, dio proslave 1000-godišnjice Hrvatskog kraljevstva (kralj ju je posjetio 29-og). * 11. 10. - U Zagrebu osnovana kulturno-prosvetna organizacija "[[Seljačka sloga]]". * 11. 10. - U Beču je završena osnivačka konferencija Unutrašnje makedonske revolucionarne organizacije (objedinjene) - bivše levo krilo VMRO, u bliskim su vezama sa Bugarskom KP i Kominternom. * [[12. 10.]] - Komunisti u Parizu protestuju i traže štrajk zbog Rifskog rata, 2 mrtvih. * [[14. 10.]] - Albanski parlament je ratifikovao odluku Konferencije ambasadora o granici kod Sv. Nauma i Vrmoša.<ref>"Albanija nam je priznala Sv. Naum", Politika, 16. okt. 1925, str. 3</ref> * [[16. 10.]] - [[Ugovori iz Locarna]]: garantovane granice [[Vajmarska Republika|Nemačke]] sa zapadnim zemljama (potpisani u Londonu 1. decembra, stupaju na snagu u septembru 1926); Francuska će sklopiti separatne ugovore sa Poljskom i Čehoslovačkom. [[Datoteka:Tutankhamun's mask, Burton photograph P0744, 1922.jpg|mini|200px|[[Tutankhamon]]ova maska ''in situ'']] * [[18. 10.]] - Otvorena je grčka slobodna zona u [[Solun]]u (srpska zona je opisana kao ometena i neaktivna,<ref>"Naša i grčka slobodna zona u Solunu", Politika, 20. okt. 1925, str. 3</ref>). * 18. 10. - Sirijski pobunjenici ušli u Damask, Francuzi bombarduju grad. * [[19. 10.|19]] - [[29. 10.]] - [[Petrički incident]] ("Rat zalutalog psa"): grčke trupe su nakon graničnog incidenta ulazile na bugarsku teritoriju. * [[22. 10.]] - Vlada se odlučila na "tihu" likvidaciju Hrvatsko-slavonskog gospodarskog društva, zbog dugova. * [[24. 10.]] - Kačaci su između Debra i Ohrida uveče oteli ohridskog načelnika Blažića i predsednika duhovnog suda Miloševića, žandarm iz pratnje je ubijen (ohridski vladika [[Nikolaj Velimirović]] odustao od puta jer mu se "u snu javio sveti Naum").<ref>"Kačaci zarobili okružnog načelnika", Politika, 26. okt. 1925, str. 3</ref> * [[25. 10.]] - Skupština fašista u Zadru: cilj im je priključenje Dalmacije Italiji, uključujući Dubrovnik i Kotor.<ref>"Fašiste i Dalmacija", Politika, 28. okt. 1925, str. 3</ref> * 25. 10. - U Grenoblu je završena Međunarodna izložba hidroenergije ("belog uglja") i turizma, nagrađena je sekcija KSHS.<ref>"Dnevne vesti - Uspeh naše države u Grenoblu", Politika, 6. nov. 1925, str. 8</ref> * [[26. 10.]] - Kongres Srpske nacionalne omladine (Srnao), ujedinjenje dva krila. Sutradan imaju povorku u Beogradu, dolazi do incidenta kada je jedan prolaznik viknuo "Živela Jugoslavija!".<ref>"Manifestacije Srnaovaca", Politika, 28. okt. 1925, str. 5</ref> * [[28. 10.]] - U Ankari je potpisan ugovor o miru i prijateljstvu KSHS i Turske, čime je i formalno nakon 11 godina završeno stanje rata.<ref>"Ugovor o miru sa Turskom", Politika, 30. okt. 1925, str. 4</ref> * oktobar, krajem - U [[Ždrelo (Petrovac)|Ždrelu]] se predala hajdučica Petrija Milić, nedugo nakon što je hajduk Lazar Vučković iz [[Strmosten]]a umro od rane - tri godine su izazivali najveći strah u Homolju i Resavi.<ref>"Hapšenje hajdučice Petrije", Politika, 3. nov. 1925, str. 4</ref> * [[31. 10.]] - Pravaši obilježavaju 100-godišnjicu rođenja [[Eugen Kvaternik|Eugena Kvaternika]]; [[Stjepan Buć]] i još četvorica disidenata iz HSS, Hrvatski republikanski savez, osnivaju sa njima Hrvatski seljački republikanski savez. * 31. 10. - Iranski Medžlis zvanično zbacio [[Ahmed-šah Kadžar|Ahmed-šaha]], poslednjeg [[Kadžarska Monarhija|kadžarskog]] vladara Persije. * 31. 10. - Narodni komesar za vojne i pomorske poslove SSSR [[Mihail Frunze]] umro na operacionom stolu, pristalice Trockog sumnjiče Staljina. * 31. 10. - Princ Albert, kasniji kralj [[George VI od Ujedinjenog Kraljevstva|George VI]], jedva održao govor na [[British Empire Exhibition|Britanskoj imperijalnoj izložbi]] - izraženo mucanje ga primorava na terapiju. * jesen - Sun Chuanfang je preoteo Šangaj Zhang Zongchangu. === Novembar/Studeni === * [[3. 11.]] - Načelnik [[ohrid]]skog okruga Blažić, prota Milošević i njihov šofer oslobođeni od [[kačaci|kačaka]] posle deset dana. * [[4. 11.]] - Socijalistički poslanik [[Tito Zaniboni]] planirao da snajperom ubije Mussolinija, ali ga je policija osujetila. * [[5. 11.]] - [[Operacija Trest]]: blizu Moskve egzekutiran [[Sidney Reilly]], "špijunski as". * 5. 11. - Prikazan antiratni film ''[[The Big Parade]]''. * [[6. 11.]] - Posle neuspelog atentata na [[Benito Musolini|Musolinija]], anti[[masoni|masonski]] neredi u [[Italija|Italiji]], ali i demolirane prostorije slovenskog lista "Edinstvo" u [[Trst]]u. [[Datoteka:Stjepan Radić (2).jpg|mini|180px|[[Stjepan Radić]], za 10 meseci od državnog neprijatelja do ministra]] * 6. 11. - [[Kliment Vorošilov]] je novi narodni komesar za vojne poslove SSSR (do [[1940]]). * 6. 11. - Umro je vijetnamski car Khải Định, u januaru će ga naslediti sin [[Bảo Đại]] (12), poslednji monarh. * [[7. 11.]] - Vatikan je zauzeo [[Papinski hrvatski zavod svetog Jeronima|Zavod sv. Jeronima]] u Rimu.<ref>"Prepad na zavod sv. Jeronima", Politika, 12. nov. 1925, str. 2</ref> * [[8. 11.]] - Antifašističke demonstracije u Kraljevini SHS, u [[Zagreb]]u polupani prozori na italijanskom konzulatu, u [[Split]]u izlozi na nekim radnjama. * 8. 11. - Prikazan je film ''The Eagle'' sa [[Rudolph Valentino|Rudolphom Valentinom]]. Njegov brak sa [[Natacha Rambova|Natachom Rambovom]] je pri kraju. * [[11. 11.]] - [[Howard Carter]] sa timom započinje osmodnevno odmotavanje [[Tutankhamon]]ove mumije. * 11. 11.? - Pokret za prelazak na pravoslavlje na [[Vis]]u (nakon što su katolički sveštenici preko organa vlasti uzimali vino od seljaka, kako bi naplatili ono što im seljaci nisu hteli plaćati<ref>"Prelazak u pravoslavlje", Politika, 15. nov. 1925, str. 2</ref> ili zbog agrarne reforme i crkvenih imanja "mrtve ruke"<ref>Politika, 20. nov. 1925, str. 5</ref>). * [[12. 11.]] - Britanska podmornica ''HMS M1'' potonula sa 69 članova posade u La Manšu, nakon što ju je udario švedski brod ''SS Vidar''. * [[13. 11.]] - Narodna skupština KSHS je izglasala Invalidski zakon (negativno je ocenjen u invalidskom udruženju<ref>"Invalidi i država", Politika, 31. avg. 1926, str. 3</ref>). * {{circa}} 13. 11. - Poplave u više mesta Slovenije i Hrvatske, uključujući Zagreb. * [[14. 11.|14]] - [[26. 11.]] - ''La peinture surréaliste'', prva [[Nadrealizam|nadrealistička]] izložba u Parizu. * novembar - U Kini počinje [[Anti-Fengtianski rat]], frakcija [[Guominjun]] protiv [[Fengtianska klika|Fengtianske]] i [[Zhili klika|Zhili klike]]. * 17. 11. - Pesnik [[Tin Ujević]] je policijski proteran iz Beograda u Makarsku kao besposličar (ali Železnička direkcija ih je odvezla samo do Vinkovaca). * [[18. 11.]] - [[Stjepan Radić]], lider [[HSS]], postaje ministar prosvete (do aprila 1926). Zalaže se za depolitizaciju prosvete, ima ideju da srednjoškolci uče zanat i da se vojni rok skrati učenjem čitanja i pisanja. * [[25. 11.]] - [[Atatürkove reforme]]: zakonom određeno da se u Turskoj nosi šešir umesto fesa. * [[26. 1.]] - Prvi let [[Tupoljev TB-1]] (ANT-4): sovjetski bombarder, metalni dvomotorni jednokrilac, * 25. 11. - [[Prajadhipok]] je novi kralj Sijama/[[Tajland]]a (do abdikacije [[1935]]). * [[28. 11.]] - Iz [[Nashville, Tennessee|Nešvila]] je, pod imenom ''WSM Barn Dance'', emitovan prvi radio-program [[kantri]] muzike ''[[Grand Ole Opry]]'', koji će postati institucija. * 28. 11. - [[Aristide Briand]] je peti put francuski premijer, nakon [[Paul Painlevé|Painlevéa]] (do jula 1926). * [[30. 11.]] - U Turskoj zabranjene tekije i derviške lože. === Decembar/Prosinac === * [[1. 12.]] - [[Ugovori iz Locarna]] su formalno potpisani u Londonu, nakon ratifikacija. * 1. 12. - Počeo s emitovanjom [[Mađarski radio]]. * [[3. 12.]] - Sporazum o granici [[Severna Irska|Severne Irske]]: granica ostaje ista, a Republici Irskoj je oprošten njen deo imperijalnog duga. * [[4. 12.]] - Španski diktator [[Miguel Primo de Rivera]] zamenjuje Vojni direktorijum Civilnim. * [[5. 12.]] - U Portugalu otkrivena prevara [[Alves dos Reis]]a koji je dao odštampati veliku količinu novčanica od 500 eskudosa i time srušio poverenje u portugalsku ekonomiju i vladu, što je doprinelo [[Portugalska revolucija (1925)|vojnom prevratu]] sledećeg maja. * 5. 12. - Nemačka [[Hans Luther|Lutherova]] vlada daje ostavku kako bi bila okupljena nova većina (desna DNVP se u oktobru povukla iz koalicije zbog ugovora iz Locarna). Novi Lutherov kabinet je formiran u januaru. * [[6. 12.]] - Sporazumom Milner-Schialoja, [[Jaghbub]] se nalazi na severoistoku [[Italijanska Severna Afrika|Italijanske Severne Afrike]] (Libije), umesto britanskog Egipta. U oblasti je u toku [[Pacifikacija Libije]]. * 8. 12. - Oštra zima: jutarnja temperatura u Beogradu -11, u Kragujevcu -24, "najhladnije u Evropi", Niš i Sarajevo -16, Skoplje i Ljubljana -15, Zagreb -9, Kotor -6, Mostar -3.<ref>"Hladnoća u našoj zemlji", Politika, 9. dec. 1925, str. 5</ref> Beograd se 11-tog opisuje kao "veliko klizalište" zbog ledene kiše. * [[11. 12.]] - Papska bula ''[[Quas primas]]'' ustanovljuje [[Svetkovina Krista Kralja|svetkovinu Krista Kralja]] kao odgovor na nacionalizam i sekularizam (prvi put 31. listopada 1926.). * 11. 12. - Portugalski predsednik [[Manuel Teixeira Gomes]] daje ostavku usled kampanje koju je protiv njega pokrenuo premijer [[António Maria da Silva]], zamenjuje ga [[Bernardino Machado]] (do maja). * [[12. 12.]] - Završeno [[Saudijsko osvajanje Hidžaza]]: [[Ibn Saud]]ove snage zauzimaju [[Medina|Medinu]], kasnije tokom meseca se predaju luke [[Jeddah]] (17.) i [[Yanbu]] (24.). * 12. 12. - U [[San Luis Obispo, California]] otvoren prvi [[motel]]. * [[13. 12.]] - Ministar prosvete Radić drži govor u Mariboru koji se tumači kao njegovo mišljenje da neke fakultete treba ukinuti, npr. [[Pravni fakultet u Subotici|pravni u Subotici]], a što izaziva proteste. * 13. 12. - Zakon o zatvaranju tekija i zavija u Turskoj.<ref>[https://www.dar-al-masnavi.org/anti-dervish.law.html The Turkish Law of 1925 Closing the Dervish Lodges]. dar-al-masnavi.org</ref> [[Datoteka:Antoin Sevruguin 48 12 SI.jpg|mini|130px|[[Reza-šah Pahlavi]]]] * [[15. 12.]] - Premijer [[Reza-šah Pahlavi]] je [[šah (titula)|šah]] Persije (do [[1941]]) - sprovodi modernizatorske politike, na autokratski način. Dinastija [[Pahlavi (dinastija)|Pahlavi]] traje do 1979. * 15. 12. - [[Mosulsko pitanje]]: komisija Društva naroda dodeljuje područje [[Mosul]]a [[Britanski mandat nad Mezopotamijom|Iraku]], a ne Turskoj. * 18. 12. - Nakon jakog snega, ponovo velika hladnoća: -22 u Sarajevu i Kragujevcu (zatim naglo otopljenje i poplave). * [[18. 12.|18]] - [[31. 12.]] - [[XIV kongres SKP(b)]], nazvan "kongres industrijalizacije": poražena Nova opozicija [[Grigorij Zinovjev|Zinovjeva]] i [[Lav Kamenjev|Kamenjeva]], pobeda "centrističke" pozicije [[Staljin]]a i [[Nikolaj Buharin|Buharina]] (dogodine se [[Lav Trocki|Trocki]], Zinovjev i Kamenjev udružuju u [[Ujedinjena opozicija (Sovjetski Savez)|Ujedinjenu opoziciju]]). * [[19. 12.]] - Pošto su Saudove snage pregazile [[Kraljevina Hidžaz|Hidžaz]], kralj i [[šerif Meke]] [[Ali bin Hussein]] abdicira i beži preko Crvenog mora u Irak, kod brata [[Fejsal I (Irak)|Fejsala]]. * [[21. 12.]] - U SSSR prikazan film "[[Oklopnjača Potemkin]]". * [[24. 12.]] - Ministar finansija [[Milan Stojadinović]] putuje u SAD radi regulisanja ratnih dugova (86 miliona dolara s kamatama;<ref>Politika, 25. dec. 1925</ref> nakon povratka u martu pominje se 62,8 miliona<ref>"Važne izjave g. dr M. Stojadinovića", Politika, 10. mart 1926, str. 4</ref>); Radić je nezadovoljan sastavom delegacije. * 24. 12. - Sudar vozova u [[Novi Marof|Novom Marofu]], dvoje mrtvih. * [[25. 12.]] - Fuzijom šest nemačkih kompanija nastaje ''[[IG Farben]]''. * [[26. 12.]] - Rano ujutru u "Adonisu", [[spikizi]]ju italijanske mafije u južnom Bruklinu, ubijen je lider irske Bande Bele Ruke sa dvojicom saradnika, nakon što je vređao goste. U klubu je bio i [[Al Capone]], ali nije bilo dokaza protiv njega. * [[27. 12.]] - Otvorena pruga (Niš–)Doljevac–Prokuplje, koja se smatra deonicom jadranske pruge. * 27. 12. - Protestni zbor u Bitolju protiv "terora" u Grčkoj nad "našim narodom" - nasilje grčkih vlasti i izbeglica iz Male Azije koje uzimaju kuće i imanja, zbog čega se beži u KSHS<ref>"Bitolj protiv Grka", Politika, 26. dec. 1925, str. 4</ref> (po jednom "pouzdanom izveštaju", do kraja ove godine internirano je 2.500 osoba, od čega je 100 ubijeno i isto toliko umrlo u logorima<ref>"U čemu su Grci junaci", Politika, 20. jan. 1926, str. 5</ref>). * [[28. 12.]] - Rumunski krunski princ [[Carol II (Rumunija)|Carol]] se odriče prava na nasledstvo zbog skandalozne veze sa [[Magda Lupescu|Magdom Lupescu]] - njegovu poziciju preuzima mali sin [[Mihai I (Rumunija)|Mihai]], ali Carol se ipak vraća i vlada 1930-40. * 28. 12. - Ubio se [[Sergej Jesenjin]]. * [[30. 12.]] - Prikazan je "[[Ben-Hur (film, 1925)|Ben-Hur]]" sa [[Ramon Novarro|Ramonom Novarrom]], najskuplji film nijeme ere. * [[31. 12.]] - U Strumici izrečene presude po Valandovskoj aferi iz septembra: većina osuđena na robiju i zatvor, do osam godina (na novom suđenju u martu, deo osuđenih oslobođen jer su bili tučeni u istražnom pritvoru<ref>"Nova presuda o valandovskoj aferi", Politika, 16. mart 1926, str. 7</ref>). === Kroz godinu === * U KSHS, u drugoj polovini godine, oskudici kapitala i krizi industrije se pridružuje i kriza agrara: pale su cene žitarica, cena industrijskih proizvoda je porasla nakon nove carinske tarife od 20. juna, ubrzana je naplata poreza (Slavonija, Vojvodina).<ref>"Privredna kriza", Politika, 18. mart 1926</ref> * Ukidanjem nagode je povećan broj stečaja.<ref>"Stečaji, stečaji...", Politika, 12. maj 1926</ref> * U Vojvodini se žale da su im visoki porezi,<ref>"Zašto je Vojvodina nezadovoljna?", Politika, 9. dec. 1925</ref> "gladuje" se u Hercegovini.<ref>"Nevolje Hercegovine", Politika, 7. maj 1926</ref> * Na području pravoslavne crkve u KSHS ima tri do četiri puta više razvoda nego pre rata; na selima i do 40% žive vanbračno.<ref>"Poljuljani brak", Politika, 14. mart 1926, str. 7</ref> === Umetnost === <gallery> The House by the Railroad by Edward Hopper 1925.jpg|"Kuća pored pruge", [[Edward Hopper|E. Hopper]] </gallery> == Rođenja == {{glavni članak|:Kategorija:Rođeni 1925.}} === Januar/Siječanj &ndash; Februar/Veljača === * [[1. 1.]] - [[Kosara Bokšan]]-Omčikus, slikarka († [[2009]]) * [[6. 1.]] - [[John DeLorean]], auto industrijalac († [[2005]]) * [[9. 1.]] - [[Lee Van Cleef]], glumac († [[1989]]) * [[11. 1.]] - [[Vojislav Manojlović]], narodni heroj († [[1944]]) * [[14. 1.]] - [[Yukio Mishima]], književnik († [[1970]]) * [[26. 1.]] - [[Paul Newman]], glumac, režiser († [[2008]]) * 26. 1. - [[Joan Leslie]], glumica, plesačica († [[2015]]) * [[30. 1.]] - [[Douglas Engelbart]], pionir računarstva i interneta († [[2013]]) * [[5. 2.]] - [[Zuzana Halupova]], slikarka-naivka († [[2001]]) * [[6. 2.]] - Žika Živulović Serafim, srpski novinar i književnik († [[2001]]) * [[8. 2.]] - [[Jack Lemmon]], američki filmski glumac († [[2001]].) * [[11. 2.]] - [[Virginia E. Johnson]], seksolog († [[2013]]) * [[16. 2.]] - [[Stojan Ćelić]], slikar († [[1992]]) * [[17. 2.]] - [[Hal Holbrook]], glumac († [[2021]]) * [[18. 2.]] - [[George Kennedy]], glumac († [[2016]]) * 18. 2. - [[Vanja Sutlić]], filozof († [[1989]]) * [[20. 2.]] - [[Robert Altman]], američki redatelj, scenarist i producent († [[2006]].) * [[21. 2.]] - [[Sam Peckinpah]], filmski režiser († [[1984]]) * 21. 2. - [[Ivo Kalina]], hrvatski slikar († [[1995]].) * 21. 2. - [[Zvonimir Ferenčić]], glumac († [[1998]]) === Mart/Ožujak &ndash; April/Travanj === * [[4. 3.]] - [[Paul Mauriat]], lider orkestra († [[2006]]) * [[10. 3.]] - [[Mate Blažina]], narodni heroj († [[1945]]) * [[15. 3.]] - [[Riza Sapunxhiu]], društveno-politički radnik SAPK, SRSr i SFRJ († [[2008]]) * [[21. 3.]] - [[Peter Brook]], kazališni redatelj († [[2022]]) * [[29. 3.]] - [[Sava Stojkov]], slikar-naivac († [[2014]]) * [[3. 4.]] - [[Tony Benn]], britanski političar († [[2014]]) * [[4. 4.]] - Branislav Surutka, spiker RTV Beograd († [[1979]]) * [[6. 4.]] - [[Stole Janković]], filmski režiser († [[1987]]) * [[7. 4.]] - [[Vera Miščević]], narodni heroj († [[1944]]) * [[8. 4.]] - Radivoj Vlah, ortoped, sportski lekar, jedan od osnivača FK Crvena Zvezda († [[2010]]) * [[14. 4.]] - [[Rod Steiger]], glumac († [[2002]]) * [[18. 4.]] - [[Sven Lasta]], hrvatski glumac († [[1996]].) * [[19. 4.]] - [[Iwao Takamoto]], animator, kreator lika Scooby-Doo († [[2007]].) === Maj/Svibanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[1. 5.]] - [[Scott Carpenter]], astronaut († [[2013]]) * [[3. 5.]] - [[Olivera Marković]], srpska glumica († [[2011]]) * [[5. 5.]] - [[Željko Čajkovski]], nogometaš († [[2016]]) * [[14. 5.]] - [[Branko V. Radičević]], srpski književnik († [[2001]]) * 14. 5. - [[Ljubomir Tadić]], filozof, akademik SANU († [[2013]]) * [[17. 5.]] - [[Veselin Đuranović]], predsjednik Predsjedništva SFRJ († [[1997]]) * [[19. 5.]] - [[Malcolm X]], borac za prava američkih crnaca († [[1965]].) * 19. 5. - [[Pol Pot]], lider Crvenih kmera († [[1998]]) * [[3. 6.]] - [[Tony Curtis]], glumac († [[2010]]) * 3. 6. - [[Derviš Sušić]], književnik, novinar († [[1990]]) * [[8. 6.]] - [[Barbara Bush]], prva dama SAD († [[2018]]) * [[20. 6.]] - [[Vladeta Urošević]], srpski fizičar († [[2005]]) * [[21. 6.]] - [[Maureen Stapleton]], glumica († [[2006]]) * [[25. 6.]] - [[June Lockhart]], američka glumica * [[29. 6.]] - [[Giorgio Napolitano]], predsednik Italije === Jul/Srpanj &ndash; Avgust/Kolovoz === * [[2. 7.]] - [[Patrice Lumumba]], prvi premijer Kongo-Leopoldvila († [[1961]]) * 2. 7. - [[Medgar Evers]], aktivista za ljudska prava u SAD († [[1963]]) * [[6. 7.]] - [[Bill Haley]], rock muzičar († [[1981]]) * [[9. 7.]] - [[Borislav Stanković]], košarkaš, trener, predsednik FIBA († [[2020]]) * [[10. 7.]] - [[Mahathir Mohamad]], premijer Malezije * [[19. 7.]] - [[Bora Roković]], džez muzičar († [[2006]]) * [[20. 7.]] - [[Jacques Delors]], predsednik Evropske komisije († [[2023]]) * [[25. 7.]] - [[Zorko Čanadi]], general-pukovnik JNA, načelnik Generalštaba († [[2003]]) * [[29. 7.]] - [[Mikis Theodorakis]], grčki skladatelj († [[2021]]) * [[2. 8.]] - [[Dragoljub Dragan Nedeljković]], književnik, slavista († [[2015]]) * [[8. 8.]] - [[Alija Izetbegović]], predsjednik BiH († [[2003]]) * [[22. 8.]] - [[Milivoj Jugin]], inženjer, novinar, publicista († [[2013]]) * 22. 8. - [[Mihailo Đurić]], filozof, sociolog († [[2011]]) * [[28. 8.]] - [[Donald O'Connor]], glumac, plesač († [[2003]]) === Septembar/Rujan &ndash; Oktobar/Listopad === * [[8. 9.]] - [[Peter Sellers]], glumac, komičar († [[1980]]) * [[9. 9.]] - [[Veljko Guberina]], srpski advokat i političar († [[2016]]) * [[13. 9.]] - [[Mel Tormé]], američki džez muzičar († [[1999]]) * [[16. 9.]] - [[Đokica Milaković]], glumac († [[2001]]) * 16. 9. - [[B.B. King]], bluz kantautor, gitarista († [[2015]]) * [[17. 9.]] - [[Miljenko Prohaska]], skladatelj, aranžer, dirigent († [[2014]]) * [[28. 9.]] - [[Mileta Andrejević]], slikar († [[1989]]) * 28. 9. - [[Seymour Cray]], arhitekta superkompjutera († [[1996]]) * [[3. 10.]] - [[Gore Vidal]], američki pisac († [[2012]]) * [[5. 10.]] - [[Ines Fančović]], glumica († [[2011]]) * [[11. 10.]] - [[Elmore Leonard]], američki književnik i filmski scenarist († [[2013]]) * [[13. 10.]] - [[Margaret Thatcher]], premijerka UK († [[2013]]) * 13. 10. - [[Lenny Bruce]], komičar († [[1966]]) * [[16. 10.]] - [[Angela Lansbury]], glumica († [[2022]]) * [[18. 10.]] - [[Ramiz Alia]], posljednji komunistički vođa Albanije († [[2011]].) * [[20. 10.]] - [[Art Buchwald]], satiričar, komnentator († [[2007]]) * [[22. 10.]] - [[Robert Rauschenberg]], američki slikar († [[2008]]) * [[23. 10.]] - [[Johnny Carson]], TV voditelj, komičar († [[2005]]) * [[26. 10.]] - [[Vuka Dunđerović]], glumica († [[1999]]) * [[27. 10.]] - [[Warren Christopher]], državni sekretar SAD († [[2011]]) === Novembar/Studeni &ndash; Decembar/Prosinac === * [[4. 11.]] - [[Doris Roberts]], glumica († [[2016]]) * [[6. 11.]] - [[Đorđe Jelisić]], glumac († [[2016]]) * [[10. 11.]] - [[Richard Burton]], britanski filmski glumac († [[1984]].) * [[16. 11.]] - [[Stane Dolanc]], društveno-politički radnik SRSl i SFRJ († [[1999]]) * [[17. 11.]] - [[Rock Hudson]], američki glumac († [[1985]]) * [[20. 11.]] - [[Robert F. Kennedy]], američki političar, brat JFK († [[1968]]) * 20. 11. - [[Maja Pliseckaja]], balerina († [[2015]]) * [[21. 11.]] - [[Veljko Kadijević]], general armije JNA, savezni sekretar za narodnu odbranu († [[2014]]) * [[22. 11.]] - [[Irena Kolesar]], hrvatska glumica († [[2002]].) * [[27. 11.]] - [[Claude Lanzmann]], francuski režiser († [[2018]].) * [[29. 11.]] - [[Stjepan Babić]], hrvatski jezikoslovac († [[2021]].) * 29. 11. - [[Mladen Srbinović]], slikar († [[2009]]) * [[2. 12.]] - [[Julie Harris]], glumica († [[2013]]) * [[3. 12.]] - [[Kim Dae-jung]], predsednik Južne Koreje, nobelovac za mir († [[2009]]) * [[8. 12.]] - [[Sammy Davis Jr.]], plesač, pevač, glumac († [[1990]]) * [[9. 12.]] - [[Radomir Šaper]], srpski košarkaš i sportski radnik († [[1998]]) * 9. 12. - [[Irma Flis]], novinar i filmski kritičar Radio Beograda († [[2005]]) * [[13. 12.]] - [[Dick Van Dyke]], glumac, komičar * [[19. 12.]] - [[Lepa Radić]], narodni heroj († [[1943]]) * [[23. 12.]] - [[Janika Balaž]], tamburaš († [[1988]]) * [[27. 12.]] - [[Michel Piccoli]], francuski glumac († [[2020]]) * [[28. 12.]] - [[Hildegard Knef]], njemačka glumica, pjevačica, pjesnikinja i književnica († [[2002]].) * 28. 12. - [[Milton Obote]], predsednik Ugande († [[2005]]) == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 1925.}} === Januar/Siječanj &ndash; Mart/Ožujak === * [[8. 1.]] - [[George Bellows]], američki slikar (* [[1882]]) * [[16. 1.]] - [[Aleksej Kuropatkin]], ruski carski general (* [[1848]]) * [[25. 1.]] - [[Ivan Vučetić|Juan Vucetich]], pionir daktiloskopije (* [[1858]]) * 29. 1. - Rajna Dimitrijević, pijanistkinja, pedagog (* 1884)<ref>[https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Periodika/SD_2F6F6602455A67B1B521D786232CBF4A/1925/01/30?fullscreen#page/5/mode/1up "Politika", 30. jan. 1925, str. 5]</ref> * [[3. 2.]] - [[Oliver Heaviside]], matematičar, fizičar, elektroinženjer (* [[1850]]) * [[4. 2.]] - [[Robert Koldewey]], nemački arheolog (* [[1855]]) * [[7. 2.]] - [[Josip Kašman]], operni pjevač, bariton (* [[1850]]) * [[24. 2.]] - [[Hjalmar Branting]], prvi socijaldemokratski premijer Švedske, nobelovac za mir (* [[1860]]) * [[27. 2.]] - [[Jovo Stanisavljević Čaruga]], razbojnik (* [[1897]]) * [[28. 2.]] - [[Friedrich Ebert]], predsednik Nemačke (* [[1871]]) * [[2. 3.]] - [[Luigj Gurakuqi]], albanski pisac i političar (* [[1879]]) * [[7. 3.]] - [[Georgij Lavov]], bivši premijer Rusije (* [[1861]]) * [[12. 3.]] - [[Sun Jat-sen]], "otac kineske nacije", lider Kuomintanga (* [[1866]]) * [[13. 3.]] - [[Lucille Ricksen]], glumica (* [[1910]]) * [[20. 3.]] - [[George Nathaniel Curzon]], bivši vicekralj Indije i britanski sekretar za inostrane poslove (* [[1859]]) * [[26. 3.]] - [[Hugo Bettauer]], austrijski pisac (* [[1872]]) * [[28. 3.]] - [[Henry Rawlinson, 1st Baron Rawlinson|Henry Rawlinson]], britanski general (* [[1864]]) * [[29. 3.]] - [[Bajram Curi]], vođa kačaka (* 1862, 66) * [[30. 3.]] - [[Rudolf Steiner]], filozof, ezoterik (* [[1861]]) === April/Travanj &ndash; Jun/Lipanj === * [[5. 4.]] - [[Muhamed Ali-šah Kadžar]], bivši šah Persije (* [[1872]]) * [[7. 4.]] - [[Tihon (patrijarh moskovski)]], svetac (* [[1865]]) * [[13. 4.]] - [[Elwood Haynes]], metalurg, pionir automobilske industrije (* [[1857]]) * [[14. 4.]] - [[John Singer Sargent]], američki slikar (* [[1856]]) * [[25. 4.]] - Žiga Kopajtić-Bakarski, predsjednik Jadranske plovidbe d.d. (* [[1853]]) * [[2. 5.]] - [[Johann Palisa]], austrijski astronom (* [[1848]].) * [[2. 5.]] - [[Antun Branko Šimić]], hrvatski pjesnik i esejist (* [[1898]].) * [[6. 5.]] - [[Mujaga Komadina]], bivši gradonačelnik Mostara (* 1839) * [[12. 5.]] - [[Charles Mangin]], francuski general (* [[1866]]) * [[15. 5.]] - [[Nelson A. Miles]], američki general (* [[1839]]) * [[22. 5.]] - [[Stevan Todorović (slikar)|Stevan Todorović]], slikar (* [[1832]]) * 22. 5. - [[John French]], britanski feldmaršal (* [[1852]]) * [[3. 6.]] - [[Camille Flammarion]], astronom, pisac (* [[1842]]) * [[6. 6.]] - [[Pierre Louÿs]], pisac (* [[1870]]) * [[11. 6.]] - [[Ivan Bojničić]] Kninski, povjesničar, arhivist (* [[1858]]) * [[16. 6.]] - [[Emmett Hardy]], džez muzičar (* [[1903]]) * [[22. 6.]] - [[Felix Klein]], matematičar (* [[1849]]) === Jul/Srpanj &ndash; Septembar/Rujan === * [[1. 7.]] - [[Erik Satie]], francuski kompozitor (* [[1866]]) * [[2. 7.]] - [[Nikolaj Golicin]], poslednji carski premijer Rusije (* [[1850]]) * [[4. 7.]] - [[Hamzalija Ajanović]], bh. političar, urednik "Pravde" (* 1892) * [[7. 7.]] - [[Clarence Hudson White]], fotograf (* [[1871]]) * [[11. 7.]] - [[Pavle Marinković]], srpski političar, diplomata, publicista (* [[1866]]) * [[15. 7.]] - [[Todor Stanković]], srpski konzul i nacionalni radnik (* [[1852]]) * [[17. 7.]] - [[Lovis Corinth]], nemački slikar (* [[1858]]) * [[26. 7.]] - [[Gottlob Frege]], njemački matematičar i fizičar (* [[1848]].) * 26. 7. - [[Antonio Ascari]], auto-trkač (* [[1888]]) * 26. 7. - [[William Jennings Bryan]], američki političar (* [[1860]]) * [[6. 8.]] - [[Grigorij Kotovski]], sovjetski oficir, folk-heroj (* [[1881]]) * [[15. 8.]] - [[Mihailo Ristić]], srpski diplomata (* [[1864]]) * [[25. 8.]] - [[Franz Conrad von Hötzendorf]], bivši austrougarski načelnik Generalštaba (* [[1852]]) * [[28. 8.]] - [[Ivan Brlo]], član VMRO (* 1877) * [[29. 8.]] - [[Ida Verona]], književnica iz Boke (* 1863) * [[7. 9.]] - [[René Viviani]], bivši premijer Francuske (* [[1863]]) * [[10. 9.]] - Milan Biljčević, novinar (* [[1860]])<ref>Politika, 11. sep. 1925, str. 6</ref> * [[16. 9.]] - [[Aleksandar Fridman]], sovjetski fizičar i matematičar (* [[1888]]) * [[29. 9.]] - [[Léon Bourgeois]], bivši premijer Francuske i predsednik skupštine Društva naroda, nobelovac za mir (* [[1851]]) === Oktobar/Listopad &ndash; Decembar/Prosinac === * [[8. 10.]] - [[Mihajlo Kosovljanin]], vlasnik jagodinske pivare (* [[1862]]) * 8. 10. - [[Vincenzo Peruggia]], kradljivac "Mona Lize" (* [[1881]]) * [[14. 10.]] - [[Eugen Sandow]], "otac modernog bodibildinga" (* [[1867]]) * 22. 10.? - [[Đorđe Berović]], nekadašnji guverner Krita (* 1843?) * [[31. 10.]] - [[Mihail Frunze]], narodni komesar vojnih i pomorskih dela SSSR (* [[1885]]) * 31. 10. - [[Max Linder]], francuski glumac, komičar, režiser (* [[1883]]) * [[6. 11.]] - [[Khải Định]], car Vijetnama (* [[1885]]) * [[17. 11.]] - [[Eleodoro Damianovich]], argentinski general saniteta (* [[1843]]) * [[20. 11.]] - [[Aleksandra od Danske|Aleksandra]], kraljica-majka Velike Britanije (* [[1844]]) * [[25. 11.]] - [[Vajiravudh]], kralj Sijama/Tajlanda (* [[1880]]) * [[5. 12.]] - [[Josip Pazman]], svećenik, teolog, političar (* [[1863]]) * [[8. 12.]] - [[Marguerite Marsh]], glumica (* [[1888]]) * [[9. 12.]] - [[Pablo Iglesias Posse]], osnivač španske socijalističke stranke (* [[1850]]) * [[15. 12.]] - [[Battling Siki]], bokser (* [[1897]]) * [[25. 12.]] - [[Karl Abraham]], psihoanalitičar (* [[1877]]) * [[28. 12.]] - [[Sergej Jesenjin]], ruski pjesnik (* [[1895]].) * [[29. 12.]] - [[Félix Vallotton]], slikar (* [[1865]]) === Kroz godinu === * [[Paško Vučetić]], slikar (* 1871) == Nobelova nagrada za 1925. godinu == * [[Nobelova nagrada za fiziku|'''Fizika''']]: [[James Franck]] i [[Gustav Ludwig Hertz]] (otkriće zakona koji upravljaju sudarom elektrona i atoma, → [[Franck–Hertzov eksperiment]]) * [[Nobelova nagrada za kemiju|'''Kemija''']]: [[Richard Adolf Zsigmondy]] (demonstracija heterogene prirode [[Koloidni sustav|koloidnih]] rastvora i za metode koje je upotrebio, → [[ultramikroskop]]) * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|'''Fiziologija i medicina''']]: nije dodijeljena * [[Nobelova nagrada za književnost|'''Književnost''']]: [[George Bernard Shaw]] (rad koji je označen idealizmom i humanošću, stimulativna satira često napojena jedinstvenom poetskom lepotom) * [[Nobelova nagrada za mir|'''Mir''']]: [[Austen Chamberlain]] (doprinos [[Ugovori iz Locarna|Ugovorima iz Locarna]]) i [[Charles Gates Dawes]] ([[Dawesov plan]] za problem ratnih reparacija) == Reference == {{reference}} {{commonscat|1925}} [[Kategorija:1925.]] 0el76zjz82qq0nq385gt9ufwfcvotqb 4 25091 42656248 42648176 2026-07-17T23:59:03Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Wikipedija:Zatraženi članci]] na [[Wikipedija:Traženi članci]]: + 42637155 wikitext text/x-wiki {{prečica|WP:ZČ}} Na ovoj stranici možete da postavite zahtjeve da se određeni članci napišu. Molimo da pretražite Wikipediju prije nego postavite zahtjev za novi članak da bi izbjegli dupliciranje postojećeg koji ima malo drugačije ime ili je njegov naslov napisan na drugačiji način a koji se može proširiti umjesto dodavanja novog članka. Svoj prijedlog dodajte odmah ispod naslova "Želje". Evo kako se upisuje želja: * [[31.3.]] [[2007]]. - Volio bih kad bi netko napisao članak o filmu [[The Departed]]. Hvala! --[[User:OC Ripper|OC Ripper]] 13:47, 31 ožujak-март 2007 (CEST) Gornji vam primjer pokazuje kako trebate upisati datum, ime željenog članka i svoj potpis. == Želje == * [[Diverticulosis colonis]] (anonimni, zahtvjev 13.7.2011) * [[Etnogeneza]]--[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor sa korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 14:30, 25 novembar 2022 (CET) * [[Identitetske politike]] --[[Korisnik:Maria Sieglinda von Nudeldorf|Maria Sieglinda von Nudeldorf]] ([https://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Zatra%C5%BEeni_%C4%8Dlanci&diff=prev&oldid=41008840 28. 7. 2020. u 20:12]) * [[Ludilo]] --[[Korisnik:Maria Sieglinda von Nudeldorf|Maria Sieglinda von Nudeldorf]] ([[Razgovor sa korisnikom:Maria Sieglinda von Nudeldorf|razgovor]]) 21:12, 28 juli 2020 (CEST) * [[Nogometna reprezentacija Jugoslavije]]--[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor sa korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 14:30, 25 novembar 2022 (CET) * [[Ovdje, na travnjaku]]^{([[:ru:Ой, при лужку, при лужке|ru]]), ([[:simple:Oy,_pri_luzhku|en]]), [[:uk:Ой при лузі, при лужку|(uk)]]} * [[Spisak utakmica fudbalske reprezentacije Jugoslavije]]--[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor sa korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 14:30, 25 novembar 2022 (CET) * [[Zadružna gospodarska banka (Ljubljana)]]--[[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor sa korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 14:30, 25 novembar 2022 (CET) * [[Odysee]] ([[:en:Odysee|en]]) * [[Pathompong Sombatpiboon]] ([[:en:Pathompong Sombatpiboon|en]])– [[Korisnik:บุญพฤทธิ์ ทวนทัย|บุญพฤทธิ์ ทวนทัย]] ([[Razgovor s korisnikom:บุญพฤทธิ์ ทวนทัย|razgovor]]) 04:35, 19 decembar 2023 (CET) * [[Surush Tubwang]] ([[:en:Surush Tubwang|en]])– [[Korisnik:บุญพฤทธิ์ ทวนทัย|บุญพฤทธิ์ ทวนทัย]] ([[Razgovor s korisnikom:บุญพฤทธิ์ ทวนทัย|razgovor]]) 04:35, 19 decembar 2023 (CET) * [[Anita Mui]] ([[:en:Anita Mui|en]])– [[Korisnik:บุญพฤทธิ์ ทวนทัย|บุญพฤทธิ์ ทวนทัย]] ([[Razgovor s korisnikom:บุญพฤทธิ์ ทวนทัย|razgovor]]) 04:35, 19 decembar 2023 (CET) * [[Tone Hace]] – [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 30. septembra 2025. u 00:33 (CEST) * [[Koncentracijski logor Visco]] – [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 30. septembra 2025. u 00:33 (CEST) * [[Centralno groblje Žale]] – [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 30. septembra 2025. u 00:33 (CEST) * [[Trnovo (Ljubljana)]] – [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 30. septembra 2025. u 00:33 (CEST) * [[Janko Kustudić]] – [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor s korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 30. septembra 2025. u 00:35 (CEST) == Ispunjene želje == Ovdje se prenose želje iz gornjeg naslova nakon što su ispunjene. * [[Konverzija mjernih jedinica]] - treba još malo poraditi, ali ono osnovno je tu.--[[User:OC Ripper|OC Ripper]] 11:46, 22 avgust-коловоз 2007 (CEST) * [[Austro-ugarska okupacija Bosne i Hercegovine 1878]] - Najosnovnije činjenice su tu. Detalji (jedinice, datumi, gubici) će biti ubačeni naknadno. --[[User:OC Ripper|OC Ripper]] 21:18, 30 ožujak-март 2008 (CEST) * [[:pl:Kamienie na szaniec]], [[:pl:Aleksander Kamiński]] &nbsp;«&nbsp;[[User:Saper|Saper]]<span style="font-size: 70%">&nbsp;//&nbsp;</span>[[User talk:Saper|@razgovor]]&nbsp;»&nbsp; 21:38, 16 oktobar-листопад 2012 (CEST) ** Done. --[[Korisnik:OC Ripper|OC Ripper]] ([[Razgovor sa korisnikom:OC Ripper|razgovor]]) 12:29, 17 oktobar-листопад 2012 (CEST) *[[QGIS]] ([[:en:QGIS]], [[:ru:QGIS]]) --[[Korisnik:Tobias1984|Tobias1984]] ([[Razgovor sa korisnikom:Tobias1984|razgovor]]) 08:09, 27 februar-вељача 2014 (CET) :{{urađeno}} --[[Korisnik:OC Ripper|OC Ripper]] ([[Razgovor sa korisnikom:OC Ripper|razgovor]]) 08:36, 27 februar-вељача 2014 (CET) * [[Mango (kantautor)|Mango]] ([[:en:Mango (singer)]]). Hvala! --[[Korisnik:Generale Lee|Generale Lee]] ([[Razgovor sa korisnikom:Generale Lee|razgovor]]) 11:56, 14 decembar-просинац 2014 (CET) :{{urađeno}} --[[Korisnik:OC Ripper|OC Ripper]] ([[Razgovor sa korisnikom:OC Ripper|razgovor]]) 11:11, 31 januar-сијечањ 2015 (CET) * [[:en:Sayan Sanya]] – [[Korisnik:บุญพฤทธิ์ ทวนทัย|บุญพฤทธิ์ ทวนทัย]] ([[Razgovor sa korisnikom:บุญพฤทธิ์ ทวนทัย|razgovor]]) 06:55, 3 mart 2023 (CET) ** [[Sayan Sanya]] - {{urađeno}}– [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor sa korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 11:59, 3 mart 2023 (CET) * [[:en:Pumpuang Duangjan]]--[[Korisnik:บุญพฤทธิ์ ทวนทัย|บุญพฤทธิ์ ทวนทัย]] ([[Razgovor sa korisnikom:บุญพฤทธิ์ ทวนทัย|razgovor]]) 06:00, 30 juni 2020 (CEST) ** [[Pumpuang Duangjan]] - {{urađeno}}– [[Korisnik:Inokosni organ|Inokosni organ]] ([[Razgovor sa korisnikom:Inokosni organ|razgovor]]) 02:15, 7 mart 2023 (CET) 08p21fbjl1ghd058y116hqji8ksmbj7 0 25390 42656390 42655011 2026-07-18T10:54:47Z Minorax 135426 42656390 wikitext text/x-wiki {{Infokvir zrakoplov |ime= Boeing 747 |subtemplate={{boeing}} |tip= |proizvođač=Boeing |slika=image:Iran.air.b747-100.ep-iam.arp.jpg |opis slike=Boeing 747-100 |dizajn= |probni let=[[9. 2.]] [[1969]]. |uveden u uporabu=januar [[1970]]. |proizveden= |povučen= |status=U upotrebi |prvotni korisnik=Pan American |više korisnika= <!--maksimalno tri korisnika--> |broj primjeraka= |pojedinačna cijena= |ostale inačice=B747-200 |najveća brzina=967 km/h |ekonomska brzina=907 km/h |razmah krila=59,64 m |dužina=70,66 m |visina=19,33 m |dolet=9.045 km |težina zrakoplova=162.386 kg |maksimalna težina=340.195 kg |motor=4 [[Mlazni motor|turbofen motora]] 208,9 kN }} [[Datoteka:Britaw.b747-400.g-bnlo.arp.jpg|thumb|250px|Boing 747]] '''Boeing 747''', često zvan '''Jumbo Jet''', najprepoznatljiviji je [[zrakoplov]] današnjice i dugo jedan od najvećih komercijalnih putničkih zrakoplova trenutno u upotrebi. Uvođenjem [[Airbus A380]] u redovni promet [[25. 10.|25. listopada]] [[2007]]. Boeing 747 gubi status najvećeg putničkog zrakoplova. Četveromotorni 747, proizvod tvrtke [[Boeing]], ima dvokatnu [[Putnička kabina aviona|putničku kabinu]] u kojoj su na manjem gornjem katu obično smješteni putnici poslovne klase. U najčešćoj konfiguraciji s prvom, poslovnom i ekonomskom klasom zrakoplov prima oko 400 putnika, a u jednoklasnoj do 600. Karakteristična grba gornjeg kata kabine učinila je 747 iznimno prepoznatljivim simbolom zračnog prijevoza uopće. 747 leti visokim podzvučnim brzinama (oko 0,85 [[mach]]a, tj. 490 [[čvor]]ova ili 909 [[kilometar na sat|km/h]]) i ima interkontinentalni dolet (7330&nbsp;nm ili 13.570&nbsp;km) što mu u nekim konfiguracijama omogućuje izravan let od [[New York]]a do [[Hong Kong]]a – trećinu puta oko [[Zemlja (planet)|Zemljine kugle]]. Godine [[1989]]. Boeing 747-400 tvrtke [[Qantas]] obavio je bez slijetanja let od [[London]]a do [[Sydney]]a dug 18.000&nbsp;km za 20 sati i 9 minuta, ali radilo se o isporuci zrakoplova bez putnika i tereta. Do lipnja [[2008]]. proizvedena su ili naručena 1405 zrakoplova različitih inačica i konfiguracija; 747 je među profitabilnijim programima tvrtke Boeing. == Dizajn i razvoj == === Početni dizajn === [[1963]]. [[Ratno zrakoplovstvo Sjedinjenih Država|USAF]] započinje niz projekata za izgradnju vrlo velikog "strateškog" zrakoplova za prijevoz. Iako je [[C-141 Starlifter]] bio u procesu prikazivanja, tražio se mnogo veći zrakoplov s još boljim osobinama, s mogućnosti prijevoza tereta koji ne stane u teretne prostore do tada postojećih zrakoplova. Ove studije su doveli do dizajna ''CX-X'' (('''C''')Cargo, ('''X''')eksperimentalni, ('''X''')bez broja) s mogućnosti nošenja 81.600&nbsp;kg tereta pri brzini od 805&nbsp;km/h. Bez nadopune goriva predviđeni dolet bio je 9.260&nbsp;km s korisnim teretom od 52.200&nbsp;kg. Prostor za smještaj tereta trebao je biti 5,18 m širok, 4,11 m visok i 30,5 m dugačak, s mogućnosti pristupa i sprijeda i straga. U početnim nacrtima predlagano je šest motora. Međutim dizajn se još uvijek smatrao ne dovoljno isplativ za razvoj u usporedbi s C-141. S novim skupom kriterija [[27. 4.|27. travnja]] [[1964]]. izdan je službeni zahtjev za ''CX-HLS'' ([[engleski jezik|eng]].-'''H'''eavy '''L'''ogistics '''S'''ystem). Radi predviđenih samo četiri motora, dizajn je zahtijevao motor povećane snaga i ekonomičnije potrošnje [[goriva]]. [[18. 5.|18. svibnja]] [[1964]]., prijedlozi konstrukcije zrakoplova stigli su iz [[Boeing]]a, [[Douglas]]a, [[General Dynamics]]a, i [[Lockheed Martin Mariett]]a, dok su prijedloge za motor podnijeli [[General Electric]], [[Curtiss-Wright]] i [[Pratt and Whitney]]. Nakon reizbora, Boeing, Douglas i Lockheed su dopunili dizajn za konstrukciju, zajedno s General Electric i Pratt i Whitneyom za motore.<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/systems/aircraft/c-5-history.htm C-5 History]</ref> Sva tri dizajna dijelila su veliki dio zahtjeva no samo jedan je postao ikona 747. Kako je ''CX-HLS'' trebao imati sposobnost utovara s prednje strane, vrata su se morala nalaziti na mjestu gdje se nalazi [[pilotska kabina]]. Sve tvrtke našle su rješenje ovog problema pomicanjem pilotske kabine iznad prostora za teret. Douglasov dizajn je imao samo malo uzdignuće na prednjem dijelu iznad krila, Lockheed je uzduž cijelog vrha trupa uradio uzdignuće ("kralježnicu") kroz koju su prolazile i ramenjače [[Krilo zrakoplova|krila]] dok je Boeing našao sredinu prethodnih dizajna i počeo s uzdignućem odmah iza nosa zrakoplova a završio neposredno ispred njegovih krila.<ref>[http://oea.larc.nasa.gov/PAIS/Partners/C_5.html "Lockheed C-5 Galaxy, Partners in Freedom"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214134934/http://oea.larc.nasa.gov/PAIS/Partners/C_5.html |date=2007-12-14 }}, NASA, 2000, see images in "Langley Contributions to the C-5".</ref> U [[1965]]. Lockheedov dizajn zrakoplova s General Electric's dizajnom motora bili su odabrani za novi transportni avion [[Lockheed C-5 Galaxy]]. === Dizajn za linijski putnički avion === [[File:Boeing 747-400 3view.svg|right|300px]] 747 je zamišljen u 1960.-im u doba povećanja zračnog prijevoza. U tom razdoblju raste komercijalni prijevoz s mlaznim avionima što dovodi do ogromne popularnosti [[Boeing 707|Boeinga 707]] i [[Douglas DC-8|Douglasa DC-8]], zrakoplova namijenjenih za prijevoz na velike udaljenosti.<ref>[http://www.boeing.com/companyoffices/gallery/images/commercial/707-03.html "Boeing Multimedia Image Gallery 707"], The Boeing Company.</ref> Čak i prije nego je izgubio ''CX-HLS'' ugovor, Boeing je pritisnut od predsjednika [[Pan American World Airways]]a ( Pan Am-a) kao najvažnije aviokompanije kupca, da izgraditi putnički avion više od dva puta veći od 707. Zračne luke postale su zagušene sa sve većim brojem putnika koje su prevozili mali zrakoplovi, te je tadašnji predsjednik Pan Am-a je Juan Trippe jedino rješenje vidio u izradi novog, velikog putničkog aviona.<ref>[http://www.pbs.org/kcet/chasingthesun/innovators/jtrippe.html "Innovators: Juan Trippe"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060508065647/http://www.pbs.org/kcet/chasingthesun/innovators/jtrippe.html |date=2006-05-08 }}, ''PBS''.</ref> 1965. boeingov inženjer [[Joe Sutter]] premješten je iz Boeingova razvojnog tima za upravljanje [[Boeing 737|737]] na novi linijski putnički avion s već dodijeljenim brojem modela '''747'''.<ref name="sutter_p.80">Sutter 2006, p. 80-84.</ref> Sutter je inicirao studiju o dizajnu s ''Pan Am''-om i drugim zrakoplovnim kompanijama, kako bi bolje razumio njihove zahtjeve. U to vrijeme mnogi su mislili kako će 747 biti nadzvučni zrakoplov.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/852087.stm "Air travel, a supersonic future?"], ''BBC News'', [[17. 7.|17. srpnja]] [[2001]].</ref> Boeingov odgovor bio je dizajn 747 koji se lako mogao prilagoditi za prijevoz tereta što će osigurati njegovu proizvodnju i u slučaju otkazivanja putničke inačice. Za prijevoz tereta podržan je tada na široko uveden kontejnerski utovar i istovar sa standardnim avio-kontejnerima LD-3 (201 × 153 × 163&nbsp;cm) i LD-6 (407 × 153 × 163&nbsp;cm). U travnju [[1966]]. Pan Am naručuje dvadeset pet 747-100 zrakoplova za 525 milijuna US $. === Tvornica za proizvodnju === [[Datoteka:City of Everett 01.jpg|thumb|thumb|250px|Prototip B-''747 City of Everett'']] Kako tada Boeing nije imao dovoljno velika postrojenja za izgradnju ogromnih linijskih putničkih aviona, krenulo se u izgradnju nove tvornice nekih 48&nbsp;km sjeverno od [[Seattle]]a, na terenu pored vojne baze u blizini [[Everett]]a u [[Washington (savezna država)|Washingtonu]]<ref name="boe_facilit">[http://www.boeing.com/commercial/facilities/index.html "Major Production Facilities - Everett, Washington"], The Boeing Company. Retrieved: [[28. 4.|28. travnja]] [[2007]].</ref> U lipnju [[1966]]. kupljeno je 316 hektara zemljišta<ref name="B747_milest">[http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_milestones.html "747 Milestones"], The Boeing Company.</ref>. Izgradnja zgrada i montažnih hala bio je veliki pothvat. Nadzor nad izgradnjom tvornice i pokretanju proizvodnje zrakoplova <ref>Boyer, Tom. [http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2002339060_stamperobit17.html "Boeing legend Malcolm Stamper dies"], ''Seattle Times''. [[17. 6.|17. lipnja]] [[2005]].</ref> povjeren je samom vrhu tadašnje uprave. Za samu nivelaciju zemljišta bilo je potrebno odstraniti više od 3 miliona kubnih metara zemlje <ref name="irving310">Irving 1994, p. 310.</ref>. U nedostatku vremena prvi model ''747'' u prirodnoj veličini sagrađen je prije završetka krova tvornice. Boeingova tvornica najveća je ikada izgrađena građevina po obujmu.<ref name="irving365">Irving 1994, p. 365.</ref> === Razvoj i testiranje === [[Datoteka:Boeing 747 Le Bourget FRA 002.jpg|thumb|thumb|250px|Unutrašnjost gornje palube (747 izložen u muzeju)]] Prije sastavljanja prvog potpuno opremljenog B-747, testirane su brojne komponente i sustavi. Jedan od važnijih testiranja bila je i evakuacija 560 volontera iz kabine modela preko tobogana za spašavanje. Uz nekoliko povrijeđenih volontera, prva potpuna evakuacija trajala je dvije i pol minute, umjesto najviše dozvoljenih 90 sekundi (Prema [[Federal Aviation Administration|FAA]]). U slijedećoj probi evakuacije postignuto je zadano vrijeme od 90 sekundi ali uz još više ozljeda. Za evakuaciju bila je problematična gornja paluba s koje su volonteri, umjesto preko prednjeg tobogana koristili tunel ugrađen na stražnjoj strani palube<ref name="irving383">Irving 1994, p. 383.</ref>. Za vježbu pilota Boeing gradi neobični uređaj koji se sastoji od [[Pilotska kabina|pilotske kabine]] za testiranje ugrađene visoko na krovu [[kamion]]a. Dok su prvi 747 bili još uvijek u izgradnji, uređajem su [[pilot]]i uvježbavali taksiranje (rulanje) iz visoko smještene pilotske kabine<ref name="hist747">[http://www.boeing.com/history/boeing/747.html "History - "747 Commercial Transport"], The Boeing Company. Retrieved: [[29. 4.|29. travnja]] [[2006]].</ref>. [[30. 9.|30. rujna]] [[1968]]., pred predstavnike tiska i 26 kompanija koje su naručile zrakoplov<ref name="roll_out">[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,838835,00.html "All but off the Ground"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122112631/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,838835,00.html |date=2011-01-22 }}, ''Time'', [[4. 10.|4. listopada]] [[1968]].</ref>, iz tvorničke hale u Everettu izlazi prvi 747. Tijekom sljedećih mjeseci vrše se pripreme za prvi let, koji se desio [[9. 2.|9. veljače]] [[1969]]. Usprkos manjih problema s jednom od [[Krilo zrakoplova#Zakrilce|zakrilaca]], let je potvrdio kako je upravljanje sa 747 izuzetno dobro. Avion je pokazao kako je u velikoj mjeri imuni na ''istovremene oscilacije po pravcu i nagibu'' zrakoplova ([[Engleski jezik|Eng.]] Dutch roll), fenomen koji je bio velika poteškoća na ranijim zrakoplovima sa [[Strijela krila|strijela krilom]] <ref name="irving417">Irving 1994, p. 417–418.</ref>. U kasnijim fazama leta probnog programa, testiranja su pokazala kako su krila pretrpjela nagle i nekontrolirane oscilacije u određenim uvjetima leta. Ova poteškoća je djelomično riješena smanjenjem krutosti pojedinih komponenti krila. Za neutralizaciju ovog problema pri većim brzinama u gondole vanjskih motora prvih izrađenih aviona dodani su kontra-utezi od [[Osiromašeni uranij|osiromašenog uranija]] kao balans<ref name="irving428">Irving 1994, p. 428.</ref>. Ovakvo rješenje izazvalo je uznemirenost kada su se srušili: [[1991]]. godine zrakoplov [[China Airlines]]a kod Wanlija, Taipei i [[El-Al]]ov 747 kod [[Amsterdam]]a [[1992]]. godine<ref>Uijt de Haag, P.A., Smetsers, R.C., Witlox, H.W., Krus H.W. and Eisenga, A.H. "Evaluating the risk from depleted uranium after the Boeing 747-258F crash in Amsterdam, 1992." Journal of Hazardous Materials Volume 76, issue 1, [[28. 8.|28. kolovoza]] [[2000]]., p. 39-58. [http://www.rivm.nl/bibliotheek/digitaaldepot/risico_uranium_bijlmerramp.pdf "Boeing 747-258F crash, Amsterdam, 1992 (PDF)."] Retrieved: [[16. 5.|16. svibnja]] [[2007]].</ref><ref>van der Keur, Henk. [http://www.ratical.org/radiation/dhap/dhap997.html "Uranium Pollution from the Amsterdam 1992 Plane Crash"], Laka Foundation, May 1999. Retrieved: [[16. 5.|16. svibnja]] [[2007]].</ref>. Testove letnog programa pokvarili su i problemi s ''JT9D'' [[Mlazni motor|motorima]]. Teškoće uključuju gubitak snage uzrokovan ubrzanim pokretima ručice gasa te izobličenja na kućištu turbine nakon kratkog perioda rada<ref name="irving441">Irving 1994, p. 441-446.</ref>. Ovi problemi uzrokovali su kašnjenje u isporuci za nekoliko mjeseci i prizemljili 20 aviona u tvornici Everett, koji su čekali instalaciju motora<ref name="engine_trouble">[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,844949,00.html "The Trouble with Jumbo"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604134525/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,844949,00.html |date=2011-06-04 }}, ''Time'', [[26. 9.|26. rujna]] [[1969]].</ref>. Program je dodatno kasnio kada je jedan od pet probnih zrakoplova pretrpio ozbiljna oštećenja [[Podvozje zrakoplova|podvozja]] tijekom slijetanja u [[Renton]]sku zračnu luku u [[Washington (savezna država)|Washingtonu]] kada je pilot sletio prije praga inače vrlo kratke piste<ref name="irving436">Irving 1994, p. 436.</ref>. Na probnom avionu trebala se je u boeingovoj tvornici u Rentonu zamijeniti oprema za testiranje i instalirati nova pilotska kabina. Ove poteškoće nisu spriječile Boeing da jedan od probnih zrakoplova prikaže na 28 [[Paris|pariškom]] avio-sletu sredinom 1969., na kojoj je 747 prikazan u javnosti prvi put<ref>[http://www.reuters.com/article/companyNewsAndPR/idUSL148638820070614 "The Paris Air Show in facts and figures"], ''Reuters'', [[14. 6.|14. lipnja]] [[2007]].</ref>. U prosincu 1969. avion je dobio odobrenje za upotrebu od "Američke savezne uprave za zrakoplovstvo" (FAA) s čime mu je omogućen ulazak u redovni servis. Ogromni troškovi izrade 747 i izgradnja tvornice u Everettonu za Boeing su značila dodatna ulaganja. Tijekom završnih mjeseci prije isporuke prvih aviona, tvrtka je u više navrata zatražila dodatna sredstva za dovršenje projekta. Neodobravanje tih sredstava za njih bi značilo propast. Na kraju su se ulaganja isplatila i Boeing je mnogo godina održao monopol u klasi velikih putničkih zrakoplova. == Ulazak u servisnu upotrebu == [[Datoteka:Boeing 747 spiral staircase.jpg|thumb|thumb|250px|Spiralne stepenice za gornju palubu]] Prvi Pan Amov Boeing-747 kršten je [[15. 1.|15. siječnja]] [[1970]]. u međunarodnoj zračnoj luci [[Dulles]] u nazočnosti tadašnjeg predsjednika Pan-Ama Najeeb Halabya. Umjesto [[Šampanjac|šampanjca]] avion je poprskan s crvenom, bijelom i plavom vodom. Svoj redovni servis 747 počinje [[22. 1.|22. siječnja]] [[1970]]., na Pan-Amovoj liniji [[New York]]-[[London]]<ref name="Norris48">Norris 1997, p. 48.</ref>. Let je planiran za večer [[21. 1.|21. siječnja]], ali je odgođeno radi pregrijavanja motora. Na let s više od šest sati zakašnjenja kreće zamjenski zrakoplov. 747 u redovni servis ulazi prilično glatko, prevladavajući zabrinutost kako su neke zračne luke premale za prihvat ovako velikog aviona <ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,899789,00.html "Breaking the Ground Barrier"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809122523/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,899789,00.html |date=2016-08-09 }}, ''[[Time (časopis)|Time]]'', [[8. 9.|8. rujna]] [[1967]].</ref>. Tehnički problemi koji su se pojavljivali bili su relativno manji i brzo rješivi<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909472,00.html "Jumbo Beats the Gremlins"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161008023207/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,909472,00.html |date=2016-10-08 }}, ''Time'', [[13. 6.|13. lipnja]] [[1970]].</ref>. Nakon što je Pan-Am uveo zrakoplov u redovni servis s njim počinju letjeti i druge zrakoplovne kompanije <ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878679-1,00.html "Ready or Not, Here Comes Jumbo"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161008021608/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,878679-1,00.html |date=2016-10-08 }}, ''Time'', [[19. 1.|19. siječnja]] [[1970]].</ref>. Boeing je procijenio kako su kompanije za više od pola prvih prodanih 747 računale na veliki dolet a ne na korisni teret koji zrakoplov može ponijeti<ref>Smith, Bruce A. "Boeing Shuns Very Large Jets While Aiming for Longer Range." ''Aviation Week and Space Technology'', [[1. 1.|1. siječnja]] [[2001]]., p. 28–29. See also [http://www.aoe.vt.edu/~mason/Mason_f/A380Buescher.pdf 747X vs A380 "How to Reduce Congestion"(PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216064540/http://www.aoe.vt.edu/~mason/Mason_f/A380Buescher.pdf |date=2008-02-16 }}, Department of Aerospace and Ocean Engineering, Virginia Tech</ref>. Kako se najniži operativni troškovi prema sjedalu mogu dostići samo kada je zrakoplov potpuno utovaren, manja popunjenost dovodila je do enormnog rasla cijene leta. Potrošnja [[goriva]] osrednje natovarenog 747, sa samo 70 posto popunjenih mjesta, koristi više od 95 posto goriva potrebnog za potpuno utovareni avion <ref>[http://www2.mst.dk/common/Udgivramme/Frame.asp?pg=http://www2.mst.dk/udgiv/Publications/2003/87-7972-489-2/html/kap09_eng.htm "Airline reporting on fuel consumption"], Miljominsteriet (Danish Environmental Protection Agency)</ref>. Ekonomski problemi koji su nastali nakon [[Naftna kriza 1973.|Naftne krize 1973.]] dovelo je do smanjenja broja putnika te su nekoliko kompanija zamijenilo svoje 747 avione s nešto manjim širokotrupnim [[Douglas DC-10]] i [[Lockheed L-1011 TriStar]] zrakoplovima<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,876705,00.html "Planes for Rough Weather"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809122847/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,876705,00.html |date=2016-08-09 }}, ''Time'', [[3. 8.|3. kolovoza]] [[1970]].</ref> (u kasnijim godinama s dvomotornim [[Boeing 767|B-767]] i [[Airbus A300|A-300]]). Kako bi privukli više korisnika vlasnici 747 u svoje avione umjesto dijela sjedala ugrađuju barove, [[American Airlines]] prilagođava dio svojih 747 za cargo prijevoz a [[1983]]. razmjenjuje ih s Pan-Amom za manje zrakoplove<ref>[http://www.aa.com/content/amrcorp/corporateInformation/facts/history.jhtml "American Airlines History"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080526154233/http://www.aa.com/content/amrcorp/corporateInformation/facts/history.jhtml |date=2008-05-26 }}, American Airlines</ref>. [[Delta Air Lines]] također uklanja svoje 747 nakon nekoliko godina korištenja <ref>[http://www.airspotters.com/delta-boeing-747-100-scale-1200-542-p.asp "Delta Boeing 747-100 1/200 Scale"], ''Airspotters''</ref>. Međunarodni letovi koji zaobilaze velike zračne luke - prometna središta i slijeću u manje gradove postali su uobičajeni tijekom 1980.-ih što je dodatno smanjilo tržište za 747 <ref>[http://www.boeing.com/news/speeches/2003/piasecki_030324.html "Turning Today's Challenges into Opportunities for Tomorrow"], The Boeing Company</ref>. Međutim, mnogi međunarodni prevozitelji i dalje koristite 747 na pacifičkim linijama <ref>Aboulafia, Richard. [http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=awst&id=news/2004sb05.xml "Commercial Transport Market Still in Rough Shape"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112160220/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=awst&id=news%2F2004sb05.xml |date=2012-01-12 }}, ''Aviation Week and Space Technology'', [[1. 3.|1. ožujka]] [[2004]].</ref>. U Japanu 747 na domaćim rutama ima konfiguraciju za maksimalni kapacitet smještaja putnika <ref>Wallace, James. [http://www.seattlepi.com/business/209051_interior24.html "A380 buyer keeps mum about possible luxuries aboard cruise ship of the skies"], ''Seattle Post-Intelligencer'', [[24. 1.|24. siječnja]] [[2005]].</ref>. == Daljnji razvoj == [[Datoteka:Cows in 747.jpg|thumb|left|thumb|200px|Unutrašnjost cargo inačice 747-200]] [[Datoteka:Japan Airlines 747-400 Economy cabin.jpg|thumb|thumb|200px|Ekonomska klasa (3-4-3 raspored)]] Nakon početnog model 747-100, Boeing je razvio inačice s većom maksimalnom težinom uzlijetanja (-100B) i većim kapacitetom smještaja putnika (-100SR (kratkog dometa))<ref name="Boe_747_classics">[http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_classic_back.html "Boeing 747 Classics"], The Boeing Company.</ref>. Povećanjem maksimalne težine uzlijetanje ([[MTOW]]) zrakoplov može nositi više goriva i imati veći dolet<ref>[http://active.boeing.com/commercial/cas/index.cfm?content=include/solutions.cfm&pageid=m34945 "Solutions Center"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015205312/http://active.boeing.com/commercial/cas/index.cfm?content=include%2Fsolutions.cfm&pageid=m34945 |date=2015-10-15 }}, The Boeing Company</ref>. 1971. godine u promet ulazi inačica-200 sa snažnijim motorima i dodatno povećanom MTOW. Serija -200 proizvodila se kao putnički, teretni ili kombinacija putničko-teretni zrakoplov. Sredinom 1970.-ih proizvedena je i nešto skraćena inačica 747SP (posebna izvedba), s većim doletom <ref>[http://www.airliners.net/info/stats.main?id=98 "Boeing 747SP"], ''Airliners.net''. Retrieved: [[23. 11.|23. studenog]] [[2007]].</ref>. Daljnjim razvojem 1980. izlazi inačica-300 kao rezultat proučavanja povećanja kapaciteta sjedala. Prva inačica 300 proizvedena je u [[1983]]. Ona uključuje produženje gornje palube, povećanu putnu brzinu i povećani kapacitet sjedećih mjesta. Seria -300 proizvodila se kao putnička inačica kratkog doleta i kombinacija teretno-putničkog zrakoplova. U [[1985]]. počeo je razvoj 747-400 s još većim doletom <ref>Lawrence and Thornton 2005, p. 54.</ref>. Nova inačica dobila je i novu [[Glass cockpit|"Glass cockpit" pilotsku kabinu]] što je omogućilo smanjenje posade s tri na dva člana <ref>Salpukas, Agis. [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DE6DA1F38F932A35754C0A96E948260 "J.A.L. Orders 15 More of Boeing's 747-400's"], ''Time'', [[1. 7.|1. srpnja]] [[1988]].</ref>. Cijena razvija ove inačice je neprestano rasla a početak proizvodnje odgađan je i radi učestalih zahtjeva korisnika za ugradnju nove tehnologije. Nedovoljno radnog iskustva i oslanjanje na prekovremeni rad također su stvarali probleme u počecima proizvodnje. Tako 747-400 ulazi u redovni servis tek [[1989]]. godine <ref name="norris_p88">Norris 1997, p. 88.</ref>. Nakon izlaska 747-400, predloženo je nekoliko shema za njegovo produženje. Dizajn nove, veće inačice 747-500X-600X Boeing najavljuje u [[1996]].<ref name="boe_1996">[http://www.boeing.com/commercial/747family/news/1996/news.release.960902c.html "Boeing Outlines the "Value" of Its 747 Plans"], The Boeing Company, [[2. 9.|2. rujna]] [[1996]].</ref> Predviđena cijena razvoja nove inačice bila je više od 5 milijardi dolara, ali radi slabog interesa program nije pokrenut <ref name="FI_500X">[http://www.flightglobal.com/articles/1997/03/19/157/ba-warms-to-a3xx-plan.html "BA warms to A3XX plan"], ''Flight International'', [[19. 3.|19. ožujka]] [[1997]].</ref>. Slijedeća Boeingova ponuda bila je više skromni 747X i 747X izduženi modeli u [[2000]]. godini kao alternativa za Airbus A3XX. Međutim, niti 747X serija nije bila u stanju privući dovoljno interesa za ulazak u proizvodnju. U [[2001]]. Boeing daje prednost daljnjem razvijanju [[Sonic Cruiser]] dizajna <ref name="shelv_747X">[http://english.people.com.cn/english/200103/30/eng20010330_66406.html "Boeing Shelves 747X to Focus on Faster Jet"], ''People's Daily'', [[30. 3.|30. ožujka]] [[2001]].</ref> koji se također ubrzo "zamrzava" te se radi na novom B-787 <ref>Taylor, Alex III. [http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2002/12/09/333457/index.htm "Boeing's Amazing Sonic Cruiser ..."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223160519/http://archive.fortune.com/magazines/fortune/fortune_archive/2002/12/09/333457/index.htm |date=2017-12-23 }}, ''Magazin Fortune'', [[9. 12.|9. prosinca]] [[2002]].</ref>. Neke od ideja razvijanih za 747X korišteni su na 747-400ER<ref>[http://www.boeing.com/news/releases/2000/news_release_001128c.html "Boeing Launches New, Longer-Range 747-400"], The Boeing Company, [[28. 12.|28. prosinca]] [[2000]].</ref> ali se i od toga odustaje nakon nekoliko izrađenih aviona. Početkom [[2004]]., Boeing je najavio pokusne planove za "Napredni 747" koji su dosta nalikovali na 747-X, produženi 747 i s naprednom tehnologijom planiranom za B-787. [[14. 11.|14. studenog]] [[2005]]. Boeing je objavio pokretanje "Naprednog 747" kao [[Boeing 747-8]].<ref name="boeing7478">[http://www.boeing.com/news/releases/2005/q4/nr_051114h.html "Boeing Launches New 747-8 Family"], The Boeing Company, [[14. 12.|14. prosinca]] [[2005]].</ref> == Dizajn == [[Datoteka:Main landing gears.JPG|thumb|left|thumb|150px|Glavno podvozje na 747-200]] [[Datoteka:Cargolux B747-400F.jpg|thumb|thumb|150px|Cargo inačica s otvorenim nosnim dijelom]] Boeing 747 je velik, [[Širokotrupni zrakoplov|širokotrupni]] [[putnički avion|linijski putnički avion]] s dvije palube, pogonjen s četiri mlazna motora ovješena ispod njegovih krila. Strijela krila postavljena je pod velikim kutom od 37,5 stupnjeva što omogućuje bržu, efikasaniju brzinu krstarenja<ref name="Sutter p.93">Sutter 2006, p. 93.</ref>, ovisno o modelu od 0,84 do 0,88 [[Mach|M]]. Sa sjedećim mjestima ekonomske klase konfiguracije ''3-4-3'' i ''2-3-2'' rasporedom prve klase na gornjoj platformi u zrakoplov se mogu smjestiti više od 366 putnika. Gornja paluba može imati i 3-3 aranžman u ekonomskoj klasi i 2-2 aranžman u prvoj klasi.<ref>[https://web.archive.org/web/20060619025715/http://www.boeing.com/commercial/airports/acaps/7471sec2.pdf "Boeing 747-400 Airport Planning report, section 2.0, Boeing, prosinac 2002. (PDF)"], The Boeing Company</ref> "Grba" gornje palube započinje pilotskom kabinom koja izlazi iznad glavne palube s čime se omogućio prednji utovar tereta na teretnim inačicama zrakoplova. Gornja paluba iza pilotske kabine na Cargo inačicama osigurava prostor za boravak posade ili po potrebi dodatna sjedeća mjesta. Produžena gornja paluba postala je dostupana kao opcija na 747-100B inačicama, a kasnije i kao standard na 747-300. Maksimalna težina uzlijetanja varira od 333.400&nbsp;kg za 747-100 do 439.985&nbsp;kg za 747-8. Njegov dolet porastao je od 9.800&nbsp;km na 747-100 do 14.815&nbsp;km na 747-8I.<ref>[http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_classics.html Boeing 747-100/200/300 "Technical Specifications"], The Boeing Company</ref><ref>[http://www.boeing.com/commercial/747family/747-8_fact_sheet.html "Boeing 747-8 Technical Specifications"], The Boeing Company</ref> 747 ima višestruko ojačano podvozje raspoređeno u širinu, s pomoćnim sustavima, uključujući i četiri [[Hidraulika|hidraulična]] sustava za četiri glavna [[Podvozje zrakoplova|podvozja]] s 16 kotača. Podvozje pruža dobru raspodjelu opterećenja pri slijetanju i rulanju čak i kada dođe do puknuća neke od guma. Ovako raspoređeno podvozje omogućuje slijetanje na njegove dvije suprotne točke ako jedan dio ne funkcionira ispravno.<ref name="Sutter p.128">Sutter 2006, p. 128–131.</ref> Osim toga, 747 ima podijeljene komandne površine i sofisticirana [[Krilo zrakoplova#Zakrilca|zakrilca]] s tri procjepa što minimizira brzinu slijetanja i omogućuje korištenje standardnih duljina piste.<ref name="Sutter p.121">Sutter 2006, p. 121–122.</ref> Za prijevoz rezervnih motora, raniji avioni mogli su smjestiti neispravni peti motor pod luk između unutarnjeg motora i [[Trup zrakoplova|trupa zrakoplova]]<ref>[http://www.airdisaster.com/special/special-ai182.shtml "Special Report:Air India Flight 182"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007035356/http://www.airdisaster.com/special/special-ai182.shtml |date=2009-10-07 }}, ''airdisaster.com''</ref><ref>[http://www.courts.gov.bc.ca/Jdb-txt/SC/05/03/2005BCSC0350.htm "Her Majesty the Queen Against Ripudaman Singh Malik and Ajaib Singh Bagri"], Supreme Court of British Columbia</ref> == Verzije == [[Datoteka:Bahrain.royal.flight.b747sp-21.a9c-hmh.arp.jpg|thumb|200px|747SP]] [[Datoteka:MASkargo B742F TF-ARN.jpg|thumb|200px|747-200F]] [[Datoteka:B747-cockpit.jpg|thumb|200px|Pilotska kabina 747-200]] [[Datoteka:Final approach B-747.JPG|thumb|200px|JAL-ov Boeing 747-400 u završnom prilazu na [[Zračna luka Zagreb|Zračnu luku Zagreb]].]] [[Datoteka:Boeing 747 LCF N780BA-2.jpg|thumb|200px|747 LCF Dreamlifter]] 747-100 izvorna inačica pokrenuta je u [[1966]]. Ubrzo zatim, u 1968. slijedi 747-200. Nakon 747-300 iz 1980., u 1985. je uslijedio 747-400. Konačno, 747-8 je najavljen u 2005. Proizvedeno je nekoliko inačica od svakog modela. Mnoge inačice od ranijih modela bili su u proizvodnji istovremeno. === 747-100 === :Prva 747-100 serija građena je sa šest prozora na gornjoj palubi (na svakoj strani po tri). Kasnije, kao su kompanije gornju palubu počele koristiti za prijevoz putnika u višoj klasi a ne kao dnevni boravak, Boeing nudi kao opciju 10 prozora. 747-100B inačica, nudi jaču strukturu i podvozje, kao i veći MTOW od 340.000 kg. Ovaj model isporučen je samo ''Iran Airu'' i ''Saudia Airlinesu''.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B05E3DB1039F932A05750C0A967948260&n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/S/Sales "Saudia Orders 4 Boeing 747's"], ''New York Times''</ref> Motori ponuđeni s ovim modelom bili su [[Rolls-Royceovi|Rolls-Royce]] ''RB211'' i [[General Electric]] [[CF6]], ali samo ''Saudia Airlines'' se odlučila za Rolls-Royce opciju.<ref>Norris 1997, p. 53.</ref> Boeing nije razvio teretnu inačicu u seriji -100 iako su kasnije neki avioni preinačeni za prijevoz tereta.<ref>[http://rgl.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library/rgEX.nsf/0/a590a0405960013a86256d4400727f45/$FILE/1870D.pdf "FAA Regulatory and Guidance Library" (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110155400/https://www.icao.int/publications/doc8643/pages/search.aspx?url=http%3A%2F%2Frgl.faa.gov%2FRegulatory_and_Guidance_Library%2FrgEX.nsf%2F0%2Fa590a0405960013a86256d4400727f45%2F%24FILE%2F1870D.pdf&type=replay&date=20150302150753 |date=2018-01-10 }}, FAA See reference to Supplementary Type Certificates for freighter conversion.</ref> Proizvedeno je 250 aviona iz ove serije (uključujući i 747SP) a posljednji avion -100 je isporučen u [[1986]].<ref>[http://www.boeing.com/news/feature/sevenseries/747.html Fast Facts: 747], The Boeing Company</ref>. Serija se sastojala od 167 avona 747-100, 45 su bili SP, 29 su bili SR a 9 su bili 100B.<ref>[http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_classics.html "Boeing Commercial Airplanes - 747 Classics Technical Specs"], The Boeing Company</ref> ==== 747-100SR ==== ::Kao odgovor na zahtjeve iz [[JAL|Japanskog airlinesa]], Boeing je razvio 747-100SR inačicu kratkog doleta. SR može uzeti manje goriva ali može prevesti do 498 putnika ovisno o inačici. U kasnijim modelima se taj broj, zbog povećanja ekonomske klase, popeo na 550<ref name="Boe_747_classics"/>. Na 747SR je pojačana konstrukcija aviona radi povećanog broja uzlijetanja i slijetanja<ref>Kane, Robert M. [http://books.google.com/books?id=nCFYdB2H05UC&pg=PA534&lpg=PA534&dq=747sr&source=web&ots=sviCNP0_wb&sig=kPnsW0VGN7ONVVYAP5i6RvzoUZg "Air Transportation"], p. 534, ''Google Books'', 2003.</ref>. Točnije SR ima dodatnu strukturni potporu u krilima, trupu i podvozju, uz spremnike goriva 20% manjeg kapaciteta. Za Japan Airlines (kasnije Japan Air Lines) -100SR je počeo letjeti [[7. 10.|7. listopada]] [[1973]] <ref name="B747_milest"/>. Kasnije su razvijene i inačice kratkog doleta modela -100B i -300. SR zrakoplovi koriste se prvenstveno na domaćim letovima u [[Japan]]u. Dva 747-100B/SR dostavljena su [[Japan Airlines|JALu]] s produženom gornjom palubom za smještaj još više putnika. Ova modifikacija je poznata kao "SUD" ([[engleski jezik|eng]]. '''S'''tretched '''U'''pper '''D'''eck). [[All Nippon Airways]] (ANA) je koristio 747SR s 455 ili 456 mjesta na domaćim japanskim rutama sve do njihova prizemljenja [[10. 3.|10. ožujka]] [[2006]].<ref>[http://www.japancorp.net/Article.Asp?Art_ID=11620 "Truth of NANJING must be known"], ''Japan Corporate News Network''</ref>. JAL je letio s 747-100B/SR/SUD inačicom s 563 sjedećih mjesta na domaćim rutama sve do kraja [[2006]]. === 747SP === :747SP je za 14,7 m kraći od 747-100. Osim planiranog [[Boeing 747-8|747-8]], SP je jedini 747 s izmijenjenom dužinom trupa. Skraćenje se postiglo micanjem sekcija prije i poslije krila. Redizajnirati se morala i centralna sekcija trupa a zakrilca s tri proreza zamijenjena su s onim s jednim prorezom<ref>[http://www.flightsim.com/cgi/kds?$=main/review/aeti_742.htm "747-200 Classic by AETI"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081230041922/http://www.flightsim.com/cgi/kds?%24=main%2Freview%2Faeti_742.htm |date=2008-12-30 }}, ''Flight Simulators''</ref>. Ispod krila maknute su i aerodinamičke gondole u kojima se nalazio mehanizam za upravljanje zakrilcima<ref name="baby_747">[http://www.747sp.com/Explained.asp "The Story of the Baby 747"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029014946/http://www.747sp.com/explained.asp |date=2012-10-29 }}, ''747sp.com''</ref>. 747SP, u odnosu na ranije inačice, imao je oštriji prijelaz zadnjeg gornjeg trupa u [[repne površine zrakoplova]], dvostruko ovješeno [[Repne površine zrakoplova|kormilo pravca]], i duži [[Repne površine zrakoplova|vertikalni i horizontalni stabilizator]]<ref>Kane 2003, p. 546.</ref>. :Boeing 747SP dobiva dopunska odobrenja [[4. 2.|4. veljače]] [[1976]]. i iste godine ulazi u redovni servis s ''Pan American World Airwaysom''<ref name="baby_747"/>. Zrakoplov su uglavnom koristile kompanije koje su željele povezivati veće zračne luke s kratkom pistom<ref>{{cite web|url=http://www.qantas.com.au/regions/dyn/au/publicaffairs/details?ArticleID=2002/mar02/2645|title=Red, White And Q Farewell For Qantas Aircraft|date = 04. 03. 2002.|publisher=Qantas|accessdate = 04. 06. 2008.}}</ref>. Izgrađena su 45 zrakoplova ovog modela. Četrdeset četiri aviona isporučeno je do [[30. 8.|30. kolovoza]] [[1982]].<ref>[http://www.aviation.com/travel/top10-notablepostwar-1.html "Top 10 Most Notable-Looking Post-War Aircraft"], ''Aviation''</ref>. Boeing je ponovo otvorio proizvodnu liniju za 747SP pet godina kasnije kako bi izgradio još jedan zrakoplov za [[Ujedinjeni Arapski Emirati|Ujedinjene Arapske Emirate]]<ref name="baby_747"/>. === 747-200 === :747-200 ima jače motore, veći MTOW i dolet od serije -100. Nekoliko prvih izgrađenih aviona -200 zadržalo je po tri prozora na gornjoj palubi, ali većina su izgrađeni s 10 prozora sa svake strane<ref>[http://www.plexoft.com/SBF/aviation/spot747.html "747 windows"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160804025312/http://www.plexoft.com/SBF/aviation/spot747.html |date=2016-08-04 }}, ''Plexoft''</ref>. Izrađeno je nekoliko inačica iz ove serije. 747-200B je unaprijeđena inačica 747-200, s većim kapacitetom goriva i još jačim motorima a u servis ulazi u veljači [[1971]].<ref name="owner_guide">[http://www.aircraft-commerce.com/store/files/Owners%20guide%20sample.pdf "Aircraft Owner's and Operator's Guide" (PDF)]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Aircraft-Commerce.com''</ref>. Potpuno natovareni zrakoplov -200B ima dolet od oko 12.700 km. 747-200F je cargo inačica -200 modela. Može biti opremljena s ili bez bočnih teretnih vrata<ref name="owner_guide"/>. Ima kapacitet od 105 tona i MTOW do 378.000 kg. U redovnu uporabu ulazi 1972. godine s [[Lufthansa|Lufthansom]]<ref>[http://www.boeing.com/commercial/747family/background.html "Boeing 747 - About the 747 Family"], The Boeing Company</ref>. 747-200C konvertibilnih je inačica koja se može preurediti za prijevoz putnika, prijevoz tereta ili u mješoviti oblik<ref name="Boe_747_classics"/>. Sjedala su na glavnoj palubi uklonjiva a zrakoplov ima i nosna cargo vrata. U-200C može biti opremljen i s bočnim teretnim vratima na glavnoj palubi<ref>[http://www.civilaviation.eu/Boeing/747-200.htm "Boeing 747-200"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161026233832/http://civilaviation.eu/Boeing/747-200.htm |date=2016-10-26 }}, ''CivilAviation.eu''</ref>. :747-200M je kombinirana inačica koja ima bočna vrata na glavnoj palubi i može nositi teret u stražnjem dijelu glavne palube. Uklonjiva pregrada dijeli stražnje područje s teretom od putnika u prednjem dijelu aviona. Uz teret na stražnjem dijelu ovaj model može povesti do 238 putnika u 3-klase. Model je poznat i kao Kombi 747-200<ref name="owner_guide"/>. Kao i na -100, kasnije su ponuđeni avioni s produženom gornjom palubom. Do [[1991]]. izgrađeno je 393 aviona iz ovog programa<ref>[http://www.boeing.com/commercial/747family/background.html "747 background"], The Boeing Company</ref>, 225 su 747-200s, 73 su 747-200F, 13 su 747-200C, 78 su 747-200M i 4 aviona su izrađena za potrebe vojske. Mnogi 747-200 su još uvijek u funkciji, iako je velika većina prizemljena ili prodana manjim operaterima. === 747-300 === :Vidljiva razlika između -300 i prethodni modela je produžena gornja paluba s dva nova izlaza u slučaju opasnosti te prostor za odmor posade kao opcija (produžena gornja bila je ponuđena kao nadogradnja i prvi put pojavila se je na dva japanska 747-100SR modela.<ref name = "airliners_747-300"/>). U odnosu na -200, gornja paluba je 7,11 m duža<ref name="airliners_747-300">[http://www.airliners.net/info/stats.main?id=99 "Boeing 747-300"], ''airliners.net''.</ref>. Još jedna razlika je ravno stepenište koje povezuje dvije palube, umjesto dotadašnjeg spiralnog <ref name="Boe_747_classics"/> što stvara dodatni prostor za sjedala. S manjim promjenama u aerodinamici, povećana je brzina krstarenja s 0,84 M na 0,85 M dok je MTOW ostala ista. Izbor motora isti kao i na -200 seriji osim što je [[General Electric]] umjesto [[CF6-50E2]] ponudio [[CF6-80C2B1]] [[Mlazni motor|mlazne motore]].<ref name="Boe_747_classics"/> :Prvi naručitelj 747-300 u lipnju 1980. bio je [[Swissair]]<ref>[http://www.boeing.com/news/feature/sevenseries/747.html "Seven Series"], The Boeing Company</ref>., prvi let inačica ima [[5. 10.|5. listopada]] [[1982]]. a redovni servis započinje [[23. 3.|23. ožujka]] [[1983]].<ref name="B747_milest"/> Osim putničke, dostupne su i 747-300M s istim kapacitetom tereta u stražnjem dijelu glavne palube kao i na-200M, ali s produženom gornjom palubom može prevesti više putnika<ref>[http://www.zap16.com/civ%20fact/civ%20B747-300.htm "747-300"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051023231238/http://www.zap16.com/civ%20fact/civ%20B747-300.htm |date=2005-10-23 }}, Zap16.com</ref>. 747-300SR je inačica kratkog dometa za prijevoz više putnika na kraćim relacijama. Japan Airlines koriste ove inačice zrakoplova s više od 600 sjedećih mjesta. Boeing nikada nije pokrenuo novu Cargo inačicu 747-300, ali su se neki putnički avioni počevši od 2000. godine modificirali za prijevoz tereta<ref>[http://www.boeing.com/news/releases/2000/photorelease/photo_release_001017b.html "Boeing Delivers First 747-300 Special Freighter To Atlas Air"], The Boeing Company</ref>. :Ukupno je isporučeno 81 zrakoplov, 56 za putnički prijevoz, 21-300M i 4-300SR inačice<ref>[http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_classics.html "Technical Specifications -- 747 Classics"], The Boeing Company. Retrieved: [[11. 7.|11. srpnja]] [[2008]].</ref>. Proizvodnju 747-300 uskoro zamjenjuje pokretanje izrade modernijeg 747-400 u [[1985]]. godini, samo dvije godine nakon što je -300 ušao u servis<ref>Lawrence and Thornton 2005</ref>. Zadnji 747-300 bio je isporučen [[Sabena|Sabeni]] u rujnu 1990.<ref name="Boe_747_classics"/><ref>[http://www.boeing.com/news/feature/sevenseries/747.html "Seven series"], The Boeing Company</ref> Danas su mnogi -300 zrakoplovi još uvijek u zraku, bez obzira na znatan gubitak interes među velikim prijevoznicima koji su zamijenili 747-300 s 747-400. Prijevoznici koji i dalje koriste -300 su [[Air India]], [[Japan Airlines]], [[Qantas]] i [[Saudi Arabian Airlines]]. === 747-400 === :747-400 je modernizirani model s povećanim doletom. Raspon krila uvećan je za 1,8 m, na vrhovima krila ugrađeni su "wingleti" od 1,8 m s kojima je poboljšana učinkovitost goriva za 4% u odnosu na prethodne inačice 747<ref>[http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11839&page=33 ''Assessment of Wingtip Modifications to Increase the Fuel Efficiency of Air Force Aircraft''], National Academies Press, 2007, p.33.</ref>. [["Glass cockpit" pilotska kabina]] opremljena je s EFIS sustavom te je dizajnirana za dva člana posade. Korištenjem elektronike smanjio se broj brojčanika, mjernih instrumenata i raznih birača sa 971 na 365. U rep su ugrađeni spremnici za gorivo, preinačeni su motori i ugrađen je novi interijer. Dodatno gorivo omogućilo je kompanijama veliki dolet bez dodatnog slijetanja za njegovu nadopunu. -400 je ponuđen kao putnički (400), teretni (400F), kombinirani teretno-putnički (400C), za domaći promet (400D), s proširenim kapacitetom putnika (400ER) i teretna inačica velikog doleta (400ERF). Teretna inačica nema produženu gornju palubu<ref>[http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_400f_back.html "Boeing 747-400 Freighter Family"], The Boeing Company</ref>. 747-400D je predviđena za operacije kratkog doleta i ne uključuju winglete, ali se oni mogu naknadno ugraditi<ref>[http://www.jal.com/en/press/1998/111901/111901.html "Japan Airlines To Receive 100th Boeing 747 Aircraft"], Japan Airlines, [[19. 11.|19. studenog]] [[1998]].</ref>. :Putnička inačica ušla je u uporabu u veljači [[1989]]. s ''Northwest Airlinesom'' na relaciji [[Minneapolis]]-[[Phoenix]]<ref name="norris_p88"/>, "kombi" inačica počinje letjeti u rujnu [[1989]]. s [[KLM]]-om, [[Cargolux]] počinje letjeti s teretnom inačicom u studenom [[1993]]., 747-400ERF kreće u listopadu [[2002]]. a 747-400ER [[Qantas]] počinje koristiti u studenom 2002.<ref name="Boeing 747-400ER">[http://www.boeing.com/commercial/747family/lr_back/index.html "Boeing 747-400ER Family"], The Boeing Company. Retrieved: [[16. 10.|16. listopada]] [[2007]].</ref> Qantas je i jedini naručitelj putničke inačice iz ove serije. :Posljednja putnička inačica 747-400 isporučena je u travnju [[2005]]. Boeing je u ožujku 2007. objavio odustajanje od daljnje proizvodnje putničkog modela -400<ref name=747passend>Wallace, James. [http://www.seattlepi.com/business/307716_boeing16.html "747-400 passenger is no more"], ''Seattlepi.com'', [[17. 3.|17. ožujka]] [[2007]].</ref>. Do listopada 2007. isporučeno je ukupno 670 aviona ove serije <ref>[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=userdefinedselection.cfm&pageid=m15527 "Commercial orders"], The Boeing Company</ref>. ==== 747 LCF Dreamlifter ==== ::747-400 Dreamlifter <ref>[http://boeingmedia.com/imageDetail.cfm?id=14678&KeyWord=747&BuId=0&caid=0&prid=0&sc=med&pn=1 "Cargo freighter"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220195627/http://boeingmedia.com/imageDetail.cfm?id=14678&KeyWord=747&BuId=0&caid=0&prid=0&sc=med&pn=1 |date=2009-02-20 }}, The Boeing Company.</ref> (izvorno nazvan "Veliki transporter 747" (eng. '''L'''arge '''C'''argo '''F'''reighter –LCF) <ref name="evergreen_july07">[http://www.evergreenaviation.com/p_releases/072007.html "Evergreen Aviation press releases"], Evergreen Aviation, [[20. 7.|20. srpnja]] [[2007]].</ref>) je Boeingova modifikacija postojećeg 747-400s za potrebe prijevoza velikih sastavnih dijelova [[Boeing 787|Boeinga 787]] na završnu montažu u tvornicu Everett, Washington. Izmjene na 747-400s dovršila je ''Evergreen Aviation Technologies Corporation'' u ''Dreamliftersu'' u [[Tajvan]]u. Zrakoplov je svoj prvi let imao [[9. 9.|9. rujna]] [[2006]].<ref name="bca_20060909_first_flight">[http://www.boeing.com/commercial/news/2006/q3/060909a_nr.html "Boeing 747 Large Cargo Freighter Completes First Flight"], The Boeing Company, [[9. 9.|9. rujna]] [[2006]].</ref> Dreamlifter samo su namijenjene za transport je pod-sklopova za Boeing 787.<ref>McCue, Dan. [http://www.charlestonbusiness.com/pub/13_11/news/9511-1.html "Dreamlifter to become fixture in Lowcountry sky"]{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Charleston Regional Business Journal'', [[28. 5.|28. svibnja]] [[2007]].</ref> Jedina namjena ovog zrakoplova je prijevoz boeingovih dijelova i prijevoz putnika nije dozvoljen.<ref>[http://www.boeing.com/news/releases/2007/q2/070604a_pr.html "Boeing 747 Dreamlifter Achieves FAA Certification"], The Boeing Company, [[4. 6.|4. lipnja]] [[2007]].</ref> Izrađeno je dva zrakoplova a naručena su još dva.<ref name="evergreen_july07"/> === 747-8 === :Boeing je najavio novi model 747-8 (prije pokretanja nazivan "Napredni 747") [[14. 11.|14. studenog]] [[2005]]., koji će se koristiti isti motor i tehnologiju kao B-787. Osnovni zahtjevi novog dizajna su smanjenje buke, veća ekonomičnost i ekološka prihvatljivost. 747-8 je proširen i produžen (za 5,6 m) kako bi mogao primiti više korisnog tereta s čime u dužini premašuje [[Airbus A340]]-600 <ref>Steinke, Sebastian. [http://flug-revue.rotor.com/FRheft/FRHeft06/FRH0601/FR0601f.htm "Boeing launches 747-8"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410042129/http://flug-revue.rotor.com/FRheft/FRHeft06/FRH0601/FR0601f.htm |date=2009-04-10 }}, ''Flug Revue'', January 2006.</ref>. Putnčka inačica označena s ''747-8 Intercontinental'' ili '''747-8I''', moći će se povesti i do 467 putnika u konfiguraciji 3-klase i letjeti više od 15.000 km brzinom od 0,855M. Kao je avion razvijan na osnovi 747-400, nije potrebna značajnija obuka osoblja a međusobno dijele niz rezervnih dijelova <ref>Norris, G. [http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=aviationdaily&id=news/BOE11077.xml "Boeing freezes the 747-8I design"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117154449/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=aviationdaily&id=news%2FBOE11077.xml |date=2012-01-17 }},''Aviation Week'', 2007.</ref>. Početak redovnog korištenja 747-8I očekuje se u [[2010]]. godini<ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3078/is_200701/ai_n18808130 "Lufthansa launches 747-8I"], ''Air Transport World''.</ref>. U ponudi su teretna inačica 747-8F dizajnirana na osnovi 747-400ERF koja može primiti 154 tona tereta. To je 16 posto više korisnog tereta od one na 747-400F. Utovariti se može sedam dodatnih standardnih Cargo kontejnera. Početak redovnog korištenja 747-8F zakazana je za [[2009]]. godinu <ref> [http://www.deagel.com/Freighters/Boeing-747-8F_a000202006.aspx "Boeing 747-8 Freighter"], Deagel.</ref>. :Do prosinca 2007., 78 kompanija naručilo je Boeing 747-8F: ''Cathay Pacific'' (10), ''Atlas Air'' (12), ''Nippon Cargo Airlines'' (14), ''Cargolux'' (13), ''Emirates SkyCargo'' (10), ''Volga - Dnepr'' (5), ''Guggenheim Aviation Partners'' (4) i ''Korean Air'' (5). Ukupno 25 kompanija predali su naruđbe za Boeing 747-8I: 5 iz'' Boeing Business Jeta'' i 20 iz ''Lufthanse''<ref>[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=userdefinedselection.cfm&pageid=m15527], The Boeing Company</ref>. == Nesreće i incidenti == Do srpnja [[2008]]., dogodilo se ukupno 47 nezgoda 747<ref>[http://aviation-safety.net/database/dblist.php?field=typecode&var=104%&cat=%1&sorteer=datekey&page=1 Boeing 747 hull-loss occurrences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824020018/http://aviation-safety.net/database/dblist.php?field=typecode&var=104%&cat=%1&sorteer=datekey&page=1 |date=2017-08-24 }}, ''Aviation-Safety.net'', [[7. 7.|7. srpnja]] [[2008]].</ref> u kojima je živote izgubilo 3707 osoba<ref>[http://aviation-safety.net/database/type/type-stat.php?type=104 Boeing 747 Accident Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824013435/http://aviation-safety.net/database/type/type-stat.php?type=104 |date=2017-08-24 }}, ''Aviation-Safety.net'', [[5. 12.|5. prosinca]] [[2007]].</ref>. Za vrlo malo padova krive se greške u izradi i zamoru materijala 747. Jedne od većih nesreća su: *[[Zrakoplovna nesreća na Tenerifima]] koja se dogodila greškom pilota, kontrole zračnog prometa (ATC) i pogrešci u komunikaciji. * JAL ov 747-SR46 srušio se nakon nepropisnog servisa zrakoplova. * Na United Airlines-ovom 747-122 došlo je do eksplozivne dekompresije radi neispravnih Cargo-vrata, nakon čega je uslijedila zamjena svih sličnih ugrađenih vrata. * B747-230B koreanskog prevozitelja oborio je 1983. sovjetski presretač. * TWA 747-100 kompanije TWA eksplodirao je u zračnom prostoru iznad Atlantika 17. srpnja 1996. Do eksplozije je došlo najvjerojatnije radi zapaljenja para u centralnom spremniku goriva uzrokovano kvarom na elektroinstalaciji. == Usporedba == {| style="text-align: center; font-size:100%; color:black" |- bgcolor="#87CEEB" ! Mjere||747-100||747-200B||747-300||747-400<br />747-400ER||747-8I |-bgcolor="#EEEEEE" |Posada pilotske kabine||colspan="3"|Tri||colspan="2"|Dva |-bgcolor="#EEEEEE" |Kapacitet sjedala||colspan="3"|452(2 klase)<br />366 (3 klase)||524 (2 klase)<br />416 (3 klase)||467 (3 klase) |-bgcolor="#EEEEEE" |Dužina||colspan="4"|70,6 m||76,4 m |-bgcolor="#EEEEEE" |Raspon krila||colspan="3"|59,6 m||64,4 m||68,5 m |-bgcolor="#EEEEEE" |Visina||colspan="3"|19,3 m||19,4 m||19,4 m |-bgcolor="#EEEEEE" |Težina (prazni zrakoplov)||162.400&nbsp;kg||174.000&nbsp;kg||178.100&nbsp;kg||178.756&nbsp;kg <br />'''ER:''' 184.600&nbsp;kg||185.972&nbsp;kg |-bgcolor="#EEEEEE" |MTOW||333.390&nbsp;kg||colspan="2"|377.842&nbsp;kg||396.890&nbsp;kg<br />'''ER:''' 412.775&nbsp;kg||439.985&nbsp;kg |-bgcolor="#EEEEEE" |Brzina krstarenja <br />(na visini 35.000&nbsp;ft||colspan="3"|895&nbsp;km/h||913&nbsp;km/h <br />'''ER:''' 918&nbsp;km/h||918&nbsp;km/h |-bgcolor="#EEEEEE" |Maksimalna brzina||colspan="3"|945&nbsp;km/h||977&nbsp;km/h|| |-bgcolor="#EEEEEE" |Dužina uzlijetanja s MTOW||colspan="2"|3.190 m||3.320 m||3.018 m <br />'''ER:''' 3.090 m||3.090 m |-bgcolor="#EEEEEE" |Dolet punog zrakoplova||9.800&nbsp;km||12.700&nbsp;km||12.400&nbsp;km||13.450&nbsp;km <br />'''ER:''' 14.205&nbsp;km||14.815&nbsp;km |-bgcolor="#EEEEEE" |Kapacitet goriva||183.380 l||colspan="2" 199.158 l||216.840 l <br />'''ER:''' 241.140 l||243.120 l|| |-bgcolor="#EEEEEE" |} </div> == Isporuke == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">2008 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">2007 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">2006 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">2005 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">2004 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">2003 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">2002 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">2001 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">2000 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1999 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1998 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1997 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1996 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1995 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1994 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1993 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1992 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1991 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1990 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1989 |- | 6 |16 |14 |13 |15 |19 |27 |31 |25 |47 |53 |39 |26 |25 |40 |56 |61 |64 |70 |45 |- |----- <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1988 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1987 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1986 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1985 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1984 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1983 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1982 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1981 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1980 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1979 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1978 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1977 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1976 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1975 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1974 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1973 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1972 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1971 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1970 <th style="color:#fff;font-weight:bold;background-color:#87CEEB;padding:0.3em">1969 |- |24 |23 |35 |24 |16 |22 |26 |53 |73 |67 |32 |20 |27 |21 |22 |30 |30 |69 |92 |4 |- |} == Izvori == {{izvori|2}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Boeing 747}} * [http://www.newairplane.com/747e-brochure/ Boeing 747-8 e-brochure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705221239/http://www.newairplane.com/747e-brochure/ |date=2008-07-05 }} * [http://www.boeing.com/commercial/747family/index.html Boeing 747 product page] * [http://www.flightglobal.com/articles/2007/06/03/216270/boeing-747-aircraft-profile.html Boeing 747 profile on FlightGlobal.com] {{Avioni Boeing}} [[Kategorija:Boeing]] [[Kategorija:Putnički avioni]] 3kxbcjjgza8pjkxoj8z0rt7guqa68gh 10 25392 42656392 42567465 2026-07-18T10:55:20Z Minorax 135426 42656392 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:{{#ifexpr:25<{{{infoboxwidth|25}}}|25|{{{infoboxwidth|25}}}}}em; font-size: 90%;" |- ! colspan="2" style="background:#B0C4DE; font-size: 130%;" | <div class="center">{{{ime}}}</div> |- {{#if:{{{subtemplate|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} colspan="2" style="text-align: center; border-bottom: 1px solid #DDDDDD;" {{!}} {{{subtemplate}}} {{!}}- }} {{#if:{{{slika|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} colspan="2" style="text-align: center;" {{!}}<div style="border: 1px solid #DDDDDD;"> [[{{{slika}}}|280px]]</div> {{!}}- }} {{#if:{{{opis slike|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} colspan="2" {{!}} <div class="center"><small>{{{opis slike}}}</small></div> {{!}}- }} ! colspan=2 style="text-align:left; font-weight:normal; background:#DCDCDC;" |<div class="center">'''Generalni podaci'''</div> {{!}}- {{#if:{{{tip|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="width: 7em;text-align:right;" {{!}} '''Tip''' {{!}} {{{tip}}} {{!}}- }} {{#if:{{{proizvođač|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} '''Proizvođač''' {{!}} {{{proizvođači|{{{proizvođač}}}}}} {{!}}- }} {{#if:{{{dizajn|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} '''Dizajn''' {{!}} {{{dizajn}}} {{!}}- }} {{#if:{{{razvijen na temelju|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|'''Razvijen na temelju'''}} {{!}} {{{razvijen na temelju}}} {{!}}- }} {{#if:{{{probni let|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|'''Probni let'''}} {{!}} {{{probni let}}} {{!}}- }} {{#if:{{{uveden u uporabu|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|'''Uveden u uporabu'''}} {{!}} {{{uveden u uporabu}}} {{!}}- }} {{#if:{{{povučen|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} '''Povučen''' {{!}} {{{povučen}}} {{!}}- }} {{#if:{{{status|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} '''Status''' {{!}} {{{status}}} {{!}}- }} {{#if:{{{prvotni korisnik|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} '''Prvotni&nbsp;korisnik{{#if:{{{više korisnika|<noinclude>-</noinclude>}}}Prvotni korisnici}}''' {{!}} {{{prvotni korisnik}}}{{#if:{{{više korisnika|<noinclude>-</noinclude>}}}| <br />{{{više korisnika}}} }} {{!}}- }} {{#if:{{{proizveden|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} '''Proizveden''' {{!}} {{{proizveden}}} {{!}}- }} {{#if:{{{broj primjeraka|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|'''Broj primjeraka'''}} {{!}} {{{broj primjeraka}}} {{!}}- }} {{#if:{{{pojedinačna cijena|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|'''Pojedinačna cijena'''}} {{!}} {{{pojedinačna cijena}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ostale inačice|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} '''Inačice''' {{!}} {{{ostale inačice}}} {{!}}- }} {{#if:{{{najveća brzina|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|'''Najveća brzina'''}} {{!}} {{{najveća brzina}}} {{!}}- }} {{#if:{{{ekonomska brzina|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|'''Ekonomska brzina'''}} {{!}} {{{ekonomska brzina}}} {{!}}- }} {{#if:{{{razmah krila|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|'''Razmah krila'''}} {{!}} {{{razmah krila}}} {{!}}- }} {{#if:{{{površina krila|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|'''Površina krila'''}} {{!}} {{{površina krila}}} {{!}}- }} {{#if:{{{dužina|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} '''Dužina''' {{!}} {{{dužina}}} {{!}}- }} {{#if:{{{visina|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} '''Visina''' {{!}} {{{visina}}} {{!}}- }} {{#if:{{{dolet|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} '''Dolet''' {{!}} {{{dolet}}} {{!}}- }} {{#if:{{{masa aviona|{{{težina zrakoplova|<noinclude>-</noinclude>}}}}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|'''Masa aviona'''}} {{!}} {{{masa aviona|{{{težina zrakoplova}}}}}} {{!}}- }} {{#if:{{{maksimalna masa|{{{maksimalna težina|<noinclude>-</noinclude>}}}}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} {{nowrap|'''Maksimalna masa'''}} {{!}} {{{maksimalna masa|{{{maksimalna težina}}}}}} {{!}}- }} {{#if:{{{motor|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} style="text-align:right;" {{!}} '''Motor''' {{!}} {{{motor}}} {{!}}- }} |}<noinclude> <pre> <nowiki> {{Infokutija avion | ime = | tip = | proizvođač = | slika = | opis slike = | dizajn = | probni let = | uveden u uporabu = | proizveden = | povučen = | status = | prvotni korisnik = | više korisnika = | broj primjeraka = | pojedinačna cijena = | ostale inačice = | najveća brzina = | ekonomska brzina = | razmah krila = | površina krila = | dužina = | visina = | dolet = | masa aviona = | maksimalna masa = | motor = }} </nowiki> </pre> [[Kategorija:Transportne infokutije|Avion]] [[Kategorija:Avijacijski šabloni|Avion]] [[Kategorija:Infokutije]] </noinclude> nqy80rabqa0yzirho4fh6ojhwwfkn95 0 25608 42656383 42476897 2026-07-18T10:52:53Z Minorax 135426 42656383 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:SNES controller.jpg|thumb|right|220px|Primjer Nintendo gamepada]] [[Datoteka:Xbox 360 controller.jpg|right|thumb|[[Xbox]] 360 gamepad]] '''Gamepad''' je vrsta upravljača koji se drži sa obje ruke gdje se oba ručna palca koriste za upravljanje samim komandama koje se nalaza na upravljaču. Obično gamepad sadrži od direkcijskih dugmića (gore, dolje, lijevo, desno) na desnoj strani i akcijskih (obično dugmad koja imaju određenu funkciju u nekoj [[računarske igre|igri]]) na lijevoj strani. Smjer upravljanja se obično upravlja pomoću četiri-ugaonog šeširića u obliku plusa (tzv. D-pad), dok skoro svi moderniji upravljači imaju i analognu dršku sličnu [[džojstik]]u ali mnogo manjih dimenzija. Prvi put [[analog]]na drška je predstavljena [[2001]]. godine u [[Emerson Arcadia]] kontroleru, dok će se vremenom takva vrsta upravljača pojaviti na svim drugim upravljačima poznatih igračih konzola. Dodatna dugmad su obično postavljena na zadnjem dijelu gamepada, središnjem: ''start, select, i mode'' dugmadima, kao i sve češća upotreba internih motorića za simulaciju scene koja je u igri (kao što je prelaženje preko neke prepreke gdje se motor uključuje). {{Hardver}} {{Commonscat|Gamepads}} [[Kategorija:Ulazni uređaji]] nx4fwp2v1aqbubpc44ajp53v9yja94o 0 26559 42656261 41219816 2026-07-18T00:34:24Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656261 wikitext text/x-wiki :''Ovo je članak o [[hokej na ledu|hokejaškom]] timu. Za tim koji se natječe u [[kanadski fudbal|kanadskom fudbalu]] v. [[Hamilton Tiger-Cats]].'' ---- {| style="margin:5px; border:1px solid #8888AA;" align=right cellpadding=3 cellspacing=3 width=300 |- align="center" bgcolor="#ffa500" |colspan=2| <big>'''Hamilton Tigers''' |- align="center" |colspan=2| |- align="center" bgcolor="#eeeeee" || '''igrao''' || [[NHL sezona 1920-21|1920]]. do [[NHL sezona 1924-25 NHL|1925]]. |- align="center" || '''domaći teren''' || [[Barton Street Arena]] |- align="center" bgcolor="#eeeeee" || '''sjedište''' || [[Hamilton (Ontario)|Hamilton]], [[Quebec City (Quebec)|Quebec City]] |- align="center" || '''boje''' || crna, narančasta i bijela |- align="center" bgcolor="#eeeeee" || '''liga''' || [[NHL|National Hockey League]] |} '''Hamilton Tigers''' je bio tim [[NHL|Nacionalne hokejaške lige]] sa sjedištem u [[Hamilton (Ontario)|Hamilton]]. Klub potječe iz [[Quebec City, Quebec|Quebec Cityja]] u [[Quebec]]u gdje su se nazivali '''[[Quebec Bulldogs]]''' ([[AHA sezona 1888-89|1888]]-[[NHL sezona 1919-20|1920]]). :'''osnovani:''' [[Sezona 1888-89 NHL|1888]] (kao [[Quebec Bulldogs]]) :'''teren:''' [[Barton Street Arena]] :'''boje dresova:''' crna, narančasta i bijela :'''dizajn loga:''' narančasti tigar s crnim prugama (alternativni dizajn loga: Veliko '''H''' s riječima TIGERS u sredini slova '''H''') :'''osvojenih trofeja [[Stanley Cup]]:''' ''nijedan'' :'''finala Stanley Cupa:''' ''nijedno'' Ukidanju kluba 1925. godine je pridonijela odluku NHL o povećanju broja utakmica, dok su plaće igrača ostale iste, što je dovelo do štrajka. == Literatura == * [http://hamiltontigers.blogspot.com Hamilton Tigers (c. 1920; 20??)] * [http://hockeysweatermuseum.my100megs.com/teampages/nhlheritage/hamilton.htm Hamilton Tigers Jersey Images] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927065147/http://hockeysweatermuseum.my100megs.com/teampages/nhlheritage/hamilton.htm |date=2007-09-27 }} * https://web.archive.org/web/20011202073114/http://www.geocities.com/hamiltontigers/mainpage.html * http://www.sportsecyclopedia.com/nhl/hamilton/hamtigers.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013072728/http://www.sportsecyclopedia.com/nhl/hamilton/hamtigers.html |date=2016-10-13 }} * ''Trail of the Stanley Cup'', Vol I., Charles Coleman (Kendall/Hunt, 1966) * ''Hamilton's Hockey Tigers'', Sam Wesley w/ David Wesley (James Lorimer & Company Ltd., 2005) * ''20th Century Hockey Chronicle'', Stan Fischler, Shirley Fischler, Morgan Hughes, Joseph Romain, James Duplacey (Publications International Ltd., 1999) * ''Dictionary of Hamilton Biography'', Vol III.(1925-39), Thomas Bailey Melville (W.L. Griffin Ltd., 1981) * Hamilton Herald Newspaper articles, (1920-1925) {{NHL}} [[Kategorija:Bivši klubovi hokeja na ledu]] enfvmm0w3leubiufc4r63rf6mlz030d 0 27974 42656319 42461369 2026-07-18T04:37:48Z ~2026-40382-69 375824 referenca 42656319 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} [[Datoteka:Lucas Cranach the Elder - Adam - Google Art Project.jpg|thumb|''Adam'', ulje na dasci, [[Lucas Cranach stariji]]]]'''Adam''' ([[hebrejski jezik|heb.]] »čovjek«; vjerovatno u vezi s heb. ''adamah'', »zemlja«, ili [[akadski jezik|akad.]] ''adamu'', »stvoriti«)<ref>{{Cite web |date=2026-07-07 |title=Etimologija hebrejske lekseme ʾĀdām (אָדָם): komparativna filološka analiza biblijskog hebrejskog jezika i semitskih dokaza |url=https://hebrew.edu.rs/etimologija-hebrejske-lekseme-%ca%beadam-%d7%90%d6%b8%d7%93%d6%b8%d7%9d-komparativna-filoloska-analiza-biblijskog-hebrejskog-jezika-i-semitskih-dokaza/ |access-date=2026-07-18 |website=Institute for Hebrew Language and Literature |language=en-US}}</ref>, prema [[Biblija|Bibliji]], prvi čovjek kojeg je stvorio Jahve, Bog, ''od praha (ili gliba) zemaljskoga, i udahnuo mu u lice dah života''. Živio je najprije u [[raj|raju zemaljskom]], ali ga je odatle otjerao Jahve zbog istočnoga grijeha koji je počinio na nagovovor svoje žene, [[Eva|Eve]]. Hebrejska predaja o prvom ljudskom paru povezana je s [[babilonija|babilonskom]] i ostalim [[semiti|semitskim]] [[mitologija]]ma. Kao praoca ljudskog roda, Adama štuju [[židovstvo|Židovi]], [[islam|muslimani]] i [[kršćanstvo|kršćani]]. U [[Novi zavjet|Novom zavjetu]] osobito će [[sveti Pavao]] u svojoj [[Poslanica Rimljanima|Poslanici Rimljanima]] govoriti o Adamu kao onom po kome je čovjčanstvo palo, te [[Isus|Kristu]] kao novom Adamu po kome je čovječanstvo spašeno. Prema islamskom učenju, Adem (Adam) je izbačen iz raja zajedno sa svojom ženom Havom (Evom) zbog grijeha koji su zajedno počinili, tj. Hava nije nagovorila Adema da pojede zabranjeno voće već su to uradili zajedno. Iz raja su izbačeni u petak i u petak su im oprošteni grijesi. Adamova mitska ličnost poslužila je kao motiv u legendama, apokrifima, srednjovjekovnim misterijima, umjetničkom književnom stvaranju (Milton, Klopstock, [[Juraj Habdelić|Habdelić]], [[Silvije Strahimir Kranjčević|Kranjčević]]) i likovnom prikazivanju (starokršćanske [[katakomba|katakombe]], [[sarkofag|sarkofazi]] i [[mozaik|mozaici]]; srednjovjekovne minijature u biblijama i likovi na portalima; [[Michelangelo]]ve [[freska|freske]] na stropu Sikstinske kapele). == Tradicionalni judeo-kršćanski pogled na Adama == Priča o Adamu je sadržana u [[Knjiga postanka|Knjizi Postanka]], u [[Tora|Tori]] i [[Biblija|Bibliji]], poglavljima 2 i 3, zajedno s nekoliko elemenata u poglavljima 4 i 5. Nekoliko apokrifnih knjiga, kao što su [[Knjiga Jubileja]], [[Život Adama i Eve]] te [[Knjiga Enohova]] također sadrže detalje o Adamovom životu, iako one nemaju toliku važnost za judeo-kršćansku tradiciju niti se smatraju [[Vjerski tekst|vjerskim tekstovima]] za većinu današnjih Židova i kršćana. Prema Knjizi postanka 1, Bog ([[Elohim]]) stvorio je ljudska bića "na svoju sliku, na sliku Božju," i [[muškarac|muškarca]] i [[žena|ženu]], na šesti dan [[Stvaranje (teologija)|Stvaranja]] te odredio da podvrgnu "ribe morske, ptice nebeske, stoku, svu zemlju i svu sitnu zvjerad koja giba zemljom" ([http://hr.wikisource.org/wiki/Bog_stvori_svemir_i_%C4%8Dovje%C4%8Danstvo]). Knjiga postanka 2 navodi kako je Bog oblikovao "čovjeka u blatu uzetom iz tla", "upuhnuo u njegove nozdrve dah života" učinivši da "čovjek posta jedno živo biće". Bog je zatim Adama smjestio u [[Edenski vrt]], zapovijedivši mu da od "Ti ćeš moći jesti sa svakog stabla u vrtu, ali ne ćeš jesti s [[Drvo spoznaje sreće i nesreće|drveta spoznaje sreće i nesreće]] jer, onog dana kad ga budeš jeo morat ćeš umrijeti." Bog je zatim primjetio "Nije dobro za čovjeka biti sam". Zatim je doveo "svu zvijer poljsku i svu pticu nebesku" pred Adama te je Adamu dao da [[nomotet|da nazove sve životinje]]. Međutim, među svim [[životinja]]ma za Adama nije bilo nijedne "pomoćnice koja bi mu bila sukladna" Adam (Knjiga postanka 2:20), pa je Bog "učini zapasti u jedno mrtvilo čovjeka koji zaspa" te je uzeo jedno rebro, a od tog rebra napravio ženu (Knjiga postanka 2:21-22), kasnije nazvanu [[Eva (Biblija)|Eva]]. Adam i Eva su nakon toga bili izgnani iz Edenskog vrta nakon što su prekršili Božji zakon da ne smiju jesti voće s Drveta spoznaje dobra i zla. To se dogodilo nakon što je [[Guja (simbolizam)|Guja]] (za koju se često tumači da je bila [[Satana]]) rekla Evi kako jelo s drva neće rezultirati u smrti, nego da će Adamu i Evi biti otvorene oči, te ih učiniti "kao bogovi koji raspoznaju sreću i nesreću". Uvjerena od strane guje, Eva je pojela voće s drva i uvjerila Adama da učini isto (Knjiga postanka 3:6). Kao rezultat toga, oboje su odmah postali svjesni toga da su [[golotinja|goli]], te su se pokrili odjećom napravljenom od [[smokva|smokvina]] [[list|lišća]] (Knjiga postanka 3:7). Zatim su, vidjevši kako je Bog ušao u Edenski vrt, Adam i Eva sebe nastojali sakriti od njegovog prisustva (Knjiga postanka 3:8). Bog je Adama pozvao "Gdje si tio?" (Knjiga postanka 3:9) a Adam je odgovorio "Čuo sam tvoj glas u vrtu, uplašio sam se, jer sam bio nag, pa sam se sakrio" (Knjiga postanka 3:10). Kada je Bog upitao Adama je li jeo s Drveta spoznaje dobra i zla , Adam je rekao da mu je žena rekla da to učini (Knjiga postanka 3:11-12). Kao rezultat kršenja Božjeg zakona, par je odstranjen iz vrta (Knjiga postanka 3:23) ([[Pad Čovjeka]]) i proklet. Adamovo prokletsvo je sadržano u Knjizi postanka 3:17-19: "Zato što si poslušao glas svoje žene i što si jeo s drveta s kojeg sam ti izrično zabranio jesti, tle će biti prokleto zbog tebe. U muci ćeš se hraniti sve dane svojeg života, nicat će za tebe trnje i stričak i ti ćeš jesti travu s polja. U [[znoj]]u svojeg lica jest ćeš svoj kruh sve dok se ne vratiš [[tlo|tlu]] jer iz njega si bio uzet. Da, ti si prah i u prah ćeš se vratiti." Nakon što je odstranjen iz Vrta, Adam je prvi put bio prisiljen teško raditi kako bi se prehranio. On i Eva su imali troje djece spomenute u [[Knjiga postanka|Knjizi postanka]]: [[Kain]]a, [[Abel]]a i [[Set (Biblija)|Seta]]. [[Knjiga Jubileja]] navodi dvije njegove lćeri: [[Azura|Azuru]], koja se udala za svog brata [[Set (Biblija)|Seta]], i [[Avan (Biblija)|Avan]], koja se udala za svog brata [[Kain]]a. I [[Knjiga postanka]] i [[Knjiga Jubileja]] navode da je Adam imao još djece, ali ona nisu imenovana. Prema [[Genealogije Stvaranja|Geneaologijama Stvaranja]], Adam je umro u dobi od 930 godina. Prema tim brojkama, računanja poput onih koji je načinio [[Nadbiskup Ussher]] bio sugerirale kako je Adam umro samo 127 godina prije rađanja [[Noa|Noe]], devet generacija poslije Adama. Odnosno, Adamov životni vijek bi prešao [[Lameh]] (otac [[Noa|Noe]]) za najmanje pedeset godina. Prema knjizi [[Jošua|Jošuinoj]], [[Grad Adamov]] se još mogao prepoznati kada su [[Izraeliti]] prešli [[Rijeka Jordan|rijeku Jordan]] prilikom ulaska u [[Kanaan]]. Djelomično se pojavljuje u Istočnim i Zapadnim kršćanskim liturgijama.<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/01132a.htm Adam in Early Christian Liturgy and Literature] - članak u [[Katolička enciklopedija|Katoličkoj enciklopediji]]</ref> == Islamski pogled na Adama == {{Main|Islamski pogled na Adama}} U [[islam]]u se Adam/Adem smatra prvim [[prorok Islama|prorokom]] Božjim te suprugom [[Eva|Eve]] (arapski: ''Hawwa'' – Hava) koja je stvorena od Adama "voljom Božјom". [[Satana]] je naveo Adama i Evu da se suprostave Bogu kušajući zabranjeno drvo. To je bio prvi čin Satanine osvete za progonstvo iz kraljestva nebeskog radi čovječanstva. U [[Kuran]]u se spominje da je Adam bio prevaren te da ga je nakon dugotrajnog kajanja Bog pomilovao. Islam tvrdi da je Adam kao prvi čovjek bio prvi prorok i prvi [[muslimani (vjera)|musliman]] (''"onaj koji se pokorio Bogu"''), odnosno da je "riječ Božja" najstarija religija. == Bahaistički pogled == Prema [[Bahaizam|bahaističkom]] mišljenju, Adam je bila prva [[Manifestacija Boga]] u pisanoj historiji.<ref>{{cite book |last= Taherzadeh |first= Adib |year= 1972 |title= The Covenant of Bahá'u'lláh |publisher= George Ronald |location=Oxford, UK | isbn = 0-85398-344-5|pages=pp. 32}}</ref> Bahaisti vjeruju da je on prije 6000 godina započeo Adamitski ciklus koji je kulminirao s [[Muhamed]]om.<ref>Pismo napisano u ime Univerzalne kuće pravde pojedinačnim vjernicima, datirano 13.3. 1986. Objavljeno u {{cite book |first=Shoghi |last=Effendi |authorlink= Shoghi Effendi |coauthors= The Universal House of Justice |editor= Hornby, Helen (Ed.) |year= 1983 |title= Lights of Guidance: A Bahá'í Reference File |publisher= Bahá'í Publishing Trust, New Delhi, India | isbn = 81-85091-46-3 |url= http://bahai-library.com/?file=hornby_lights_guidance | pages = pp. 500}}</ref><ref name="rob2_352">{{cite book |last= Taherzadeh |first= Adib |year= 1977 |title= The Revelation of Bahá'u'lláh, Volume 2: Adrianople 1863-68 |publisher= George Ronald |location=Oxford, UK | isbn = 0-85398-071-3 |pages=pp. 352}}</ref> The Biblical story of Adam and Eve, according to Bahá'í belief, is allegorical and is explained by [[`Abdu'l-Bahá]] in [[Some Answered Questions]].<ref name="rob2_352" /> == Mormonski pogled == [[Mormonska crkva|Mormonska]] vjera tvrdi da su Adam i [[arhanđeo]] [[Mihael (arhanđeo)|Mihael]] jedna te ista osoba. Arhaneđo Mihael se borio protiv [[Satan]]e i izbacio "tu staru guju" na završetku "nebesakog rata" za vrijeme svog predstmrtnog postojanja (v. [[Knjiga otkrovenja]] 12:7-9). "Mihael" je rođen u ovo smrtno postojanje kao čovjek "Adam, otac svih, princ svih, u starim danima" (v. [[Doktrine i zavjeti]] 27:11 and 107:54). == Pogled Druza == U religiji [[Druzi|Druza]], Adam i [[Eve]] su dualističke kozmičke sile koje jedna drugu upotpunjuju. Adam predstavlja [[univerzalni um]] a Eva univerzalnu dušu. == Povezano == * [[Adam i Eva]] == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Od Adama do Davida}} {{Commonscat}} [[Kategorija:Biblijske ličnosti]] [[Kategorija:Judaizam]] [[Kategorija:Proroci u islamu]] b0yxbkwv4b55phq4ciybaw5x0obxdnb 0 30601 42656121 42175516 2026-07-17T14:34:53Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Ekonomski i socijalni savjet Ujedinjenih naroda]] na [[Ekonomsko i socijalno vijeće Ujedinjenih nacija]] 42175516 wikitext text/x-wiki '''Ekonomski i socijalni savet''' ('''EKOSOC''') pomaže [[Generalna skupština Ujedinjenih naroda|Generalnoj skupštini]] u promovisanju međunarodne ekonomske i socijalne saradnje i razvoja. EKOSOC ima 54 člana, koje bira Generalna skupština na mandat od tri godine. Iako su sve [[članice Ujedinjenih nacija]] podobne pri izboru, članice koje čine zemlje „[[Prvi svijet|Prvog sveta]]“ su bile favorisane u proteklim godinama. Predsednik se bira na period od godinu dana među malim ili srednjim silama predstavljenim u EKOSOC-u. Svaki član EKOSOC-a ima jedan glas, a odluke donosi većina prisutnih članica. EKOSOC se sastaje jednom godišnje u julu na četvoronedeljnom zasedanju. Od [[1998]]. godine, održava se drugi sastanak svakog aprila sa ministrima finansija vodećih komisija [[Svjetska banka|Svetske banke]] i [[Međunarodni monetarni fond|Međunarodnog monetarnog fonda]] (MMF). nezavisno posmatrano od specijalizovanih tela kojima koordinira, EKOSOC funkcioniše kao i ostali [[sistem Ujedinjenih naroda|organi UN]] tj. pripuklja informacije, savetuje zemlje članice, i daje preporuke. Pored toga, Savet usmerava i koordinira rad pomoćnih tela UN-a; u ovoj ulozi je najaktivniji. == Reforma == [[Amandmani na Povelju Ujedinjenih nacija]] proširuju EKOSOC sa 18 na 27 članova u [[1965]], i na 54 člana u [[1971]]. godini. Kroz veći deo svoje istorije, EKOSOC je koristio pre svega kao pokretač razgovora o ekonomskim i socijalnim pitanjima. EKOSOC je imao malo autoriteta da na silu primorava i veći broj zemalja članica je smatralo da je njegova korisnost marginalna. Međutim, počev od [[1992]], [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Države]] i druge nacije se trude da učine EKOSOC značajnijim jačajući njenu politiku odgovornosti u ekonomiji, socijalnoj politici, i srodnim oblastima, naročito u ciljevima budućeg društvenog razvoja. Rezultujuća reforma je učinila EKOSOC telom koje nadgleda i određuje politiku za programe razvoja UN-a i reformisala izvršne organe za Program razvoja UN-a ([[UNPR]]), Društveni fond UN-a ([[UNFPA]]), i Fond za pomoć deci ([[UNICEF]]) što bi trebalo da obezbedi ovim agencijama mnogo efikasniju upravu. Reforma je takođe pružila jaku podršku EKOSOC-u za koordinisanje agencija UN kako bi se poboljšao njihov rad po pitanjima od opšteg interesa, kao što je kontrola narkotika, [[ljudska prava]], smanjenje siromaštva, i prevencija HIV/SIDA-e. Jedna od pozitivnih strana ovih reformi je i efikasnost i doslednost na koji sistem agencija UN-a počinje da odgovara na humanitarne krize širom sveta. Skorašnja inicijativa [[Generalni sekretar Ujedinjenih naroda|Generalnog sekretara]] [[Kofi Annan|Kofija Anana]] za reformama pridaje veliku važnost budućem jačanju koordinacije među pomoćnim agencijama. Drugi primer je odluka EKOSOC-a iz [[1994]]. godine, da osnuje novi zajednički program UN-a za borbu protiv HIV/[[AIDS|SIDA]]-e. U ovaj program ([[UNAIDS]]) će se spojiti postojeća sredstva i stručnjaci [[WHO|Svetske zdravstvene organizacije]], [[UNICEF]]-a, [[Program Ujedinjenih naroda za razvoj|UNDP]]-a, [[UNFPA]]-a, [[UNESCO|UNESKO]]-a, i [[Svjetska banka|Svetske banke]] za borbu protiv SIDA-e u jedan opšti konsolidovan program, čime se eliminiše dupliranje napora i pospešuje sposobnost zemalja članica da se izbore sa pandemijom SIDA-e. Počela je sa radom januara 1996. == Funkcionalne komisije == * [[Komisija Ujedinjenih nacija za socijalni razvoj]] [http://www.un.org/esa/socdev/csd] * [[Komisija Ujedinjenih nacija za ljudska prava]] (UNHCR) [http://www.unhchr.ch/html/menu2/2/chr.htm] * [[Komisija Ujedinjenih nacija o narkoticima]] [http://www.unodc.org/unodc/cnd.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071112031933/http://www.unodc.org/unodc/cnd.html |date=2007-11-12 }} * [[Komisija Ujedinjenih nacija za sprečavanju kriminala]] [http://www.unodc.org/unodc/crime_cicp_commission.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070702221946/http://www.unodc.org/unodc/crime_cicp_commission.html |date=2007-07-02 }} * [[Komisija za razvoj nauke i tehnologije]] [http://stdev.unctad.org/un/uncstd.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060828121322/http://stdev.unctad.org/un/uncstd.html |date=2006-08-28 }} * [[Komisija za održivi razvoj]] [http://www.un.org/esa/sustdev/csd.htm] * [[Komisija Ujedinjenih nacija za prava žena]] [http://www.un.org/womenwatch/daw/csw/] * [[Komisija za razvoj društva]] [http://www.un.org/esa/population/cpd/cpd.htm] * [[Komisija Ujedinjenih nacija za statistike]] [http://unstats.un.org/unsd/statcom/commission.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815152136/http://unstats.un.org/unsd/statcom/commission.htm |date=2015-08-15 }} == Regionalne komisije == * [[Ekonomska komisija Ujedinjenih nacija za Evropu]] * [[Ekonomska komisija Ujedinjenih nacija za Afriku]] * [[Ekonomska komisija Ujedinjenih nacija za Latinsku Ameriku i Karibe]] * [[Ekonomska i socijalna komisija Ujedinjenih nacija za Aziju i Pacifik]] * [[Ekonomska i socijalna komisija Ujedinjenih nacija za Zapadnu Aziju]] == Specijalizovane agencije == Specijalizovane agencije su autonomne organizacije koje sarađuju sa Ujedinjenim nacijama i međusobno, koordinisane od strane Ekonomskog i socijalnog saveta. * [[Međunarodna radnička organizacija]] * [[Organizacija za pomoć poljoprivredi]] * [[Obrazovna, naučna i kulturna organizacija Ujedinjenih nacija]] * [[WHO|Svetska zdravstvena organizacija]] * [[Svjetska banka|Svetska banka]] ** [[Međunarodna banka za rekonstrukciju i razvoj]] ** [[Međunarodna asocijacija za razvoj]] ** [[Međunarodna finansijska korporacija]] ** [[Multilateralna agencija za sigurne investicije]] ** [[Međunarodni centar za investiciona izravnanja]] * [[Međunarodni monetarni fond]] * [[Međunarodna organizacija civilne avijacije]] * [[Međunarodna pomorska organizacija]] * [[Međunarodna telekomunikaciona unija]] * [[Univerzalna poštanska unija]] * [[Svetska meteorološka organizacija]] * [[Svetska organizacija za intelektualnu svojinu]] * [[Međunarodni fond za razvoj poljoprivrede]] * [[Fond Ujedinjenih nacija za pomoć deci]] * [[Organizacija Ujedinjenih nacija za industrijski razvoj]] * [[Međunarodna organizacija za izbeglice]] (prestala da postoji 1952) * [[Međunarodni odbor za kontrolu narkotika]] == Drugi entiteti == * [[Forum Ujedinjenih nacija o šumama]] * [[Stalni forum Ujedinjenih nacija o domaćim pitanjima]] == Povezano == * [[Sistem Ujedinjenih naroda|Sistem Ujedinjenih nacija]] ** [[Generalna skupština Ujedinjenih naroda|Generalna skupština Ujedinjenih nacija]] ** [[Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija]] ** [[Starateljski savjet Ujedinjenih naroda|Savet starateljstva Ujedinjenih nacija]] ** [[Sekretarijat Ujedinjenih naroda|Sekretarijat Ujedinjenih nacija]] ** [[Međunarodni sud pravde]] * [[Konsenzus iz Kopenhagena]] * [[Francuski ekonomski i socijalni savet]] * [[Unija međunarodnih asocijacija]] == Vanjske veze == {{Commonscat|United Nations Economic and Social Council}} * [http://www.un.org/esa/ Program ekonomskog i socijalnog razvoja Ujedinjenih nacija] * [http://www.un.org/docs/ecosoc Ekonomski i socijalni savet Ujedinjenih nacija] * [http://www.un.org/ Ujedinjene nacije] {{Ujedinjene nacije}} [[Kategorija:Ujedinjene nacije]] khbvzof4vdulr8an9lt80gjje7bbauy 0 30602 42656208 111996 2026-07-17T23:48:50Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Ekonomsko i socijalno vijeće Ujedinjenih nacija]] 42656208 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ekonomsko i socijalno vijeće Ujedinjenih nacija]] 3gqq4e1gnww0hk0uiu613ztko0nfvcf 0 30610 42656209 112009 2026-07-17T23:48:55Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Ekonomsko i socijalno vijeće Ujedinjenih nacija]] 42656209 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ekonomsko i socijalno vijeće Ujedinjenih nacija]] 3gqq4e1gnww0hk0uiu613ztko0nfvcf 0 30611 42656117 42644668 2026-07-17T14:33:24Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Starateljski savjet Ujedinjenih naroda]] na [[Starateljsko vijeće Ujedinjenih nacija]] 42644668 wikitext text/x-wiki '''Starateljski savet Ujedinjenih nacija''', jedan od primarnih organa [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], osnovan je kako bi se osiguralo da se nesamoupravnim teritorijama upravlja u najboljem interesu njenih stanovnika kao i da bi se održao međunarodni mir i bezbednost. [[Teritorije pod starateljstvom Ujednjenih nacija|Teritorije pod starateljstvom]] - većina nekada pod mandatom [[Liga naroda|Lige naroda]] ili teritorije oduzete od poraženih nacija pred kraj [[Drugi svetski rat|Drugog svetsko rata]] - sada su stekle samoupravu ili [[nezavisnost]], ili kao nezavisne nacije ili pripajanjem sa susednim nezavisnim državama. Poslednji je bio [[Palau]], koji je postao član Ujedinjenih nacija decembra 1994. Pošto je ispunio svoju misiju, Savet starateljstva je suspendovao sve svoje operacije [[1. novembar|1. novembra]] [[1994]], iako prema [[Povelja Ujedinjenih nacija|povelji Ujedinjenih nacija]] i dalje postoji na papiru, njegova buduća uloga i pitanje opstanka ostaju nesigurni. Savetom starateljstva trenutno upravlja [[Mišel Duklos]], sa [[Adam Tomson]]om kao vicepredsednikom, iako je jedina trenutna dužnost ovih zvaničnika da se sastanu jednom godišnje sa šefovima ostalih agencija. Formalno ukidanje Saveta starateljstva će zahtevati izmenu povelje UN. Izveštaj [[Komisija za globalnu upravu|Komisije za globalnu upravu]] iz 1996 ''Naše globalno susedstvo'' preporučuje ispravljanje članova 12 i 13 Povelje Ujedinjenih nacija kako bi se Savetu starateljstva dalo ovlašćenje nad upravom opštim dobrima, koja se sastoje od [[okean]]a, [[Atmosfera Zemlje|atmosfere]], [[spoljnji svemir|spoljnjeg svemira]], i [[Antartik]]a ([http://www.iahf.com/world/un-refm.html]). [[Svetska federalna asocijacija]] je pokrenula program u kome poziva članice da lobiraju na svoje vlade kako bi podržale ove reforme. Njihova teorija je da je međunarodno regulatorno telo potrebno kako bi se zaštitila celokupnost životne sredine dve trećine zemljine površine koja se nalazi van nadležnosti država ([http://www.washdiplomat.com/01-11/a1_11_01.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050214034034/http://www.washdiplomat.com/01-11/a1_11_01.html |date=2005-02-14 }}). Marta 2005, međutim, Generalni sekretar UN-a [[Kofi Anan]] je predložio [[Reforma Ujedinjenih nacija|reorganizaciju]], uključujući i proširenje [[Savet bezbednosti|Saveta bezbednosti]]. Pošto bi ovo restruktuiranje uključivalo značajne izmene povelje UN, Anan je predložio kompletno ukidanje Saveta starateljstva kao deo ovih reformi ([http://www.reuters.com/financeNewsArticle.jhtml?type=bondsNews&storyID=7953954]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050426012755/http://www.reuters.com/financeNewsArticle.jhtml?type=bondsNews&storyID=7953954 |date=2005-04-26 }}). == Povezano == * [[Ujedinjene nacije]] * [[Povelja Ujedinjenih nacija]] * [[Sistem Ujedinjenih nacija]] ** [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija]] ** [[Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija]] ** [[Ekonomski i socijalni savet Ujedinjenih nacija]] ** [[Sekretarijat Ujedinjenih nacija]] ** [[Međunarodni sud pravde]] == Vanjske veze == * [http://www.un.org/documents/tc.htm Savet starateljstva Ujedinjenih nacija] * [http://www.reuters.com/financeNewsArticle.jhtml?type=bondsNews&storyID=7953954 Glavne tačke Ananovog plana za reforme]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050426012755/http://www.reuters.com/financeNewsArticle.jhtml?type=bondsNews&storyID=7953954 |date=2005-04-26 }} * [http://www.iahf.com/world/un-refm.html Reforma UN - restruktuiranje globalne uprave] {{Ujedinjene nacije}} k8o73gpk0ron9ma6icjmeytsaz8khky 0 30612 42656210 112012 2026-07-17T23:49:00Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Starateljsko vijeće Ujedinjenih nacija]] 42656210 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Starateljsko vijeće Ujedinjenih nacija]] 3jqbbd02ezwx4o8b3f4qdx1vflgvnl8 0 30613 42656212 112013 2026-07-17T23:49:05Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Starateljsko vijeće Ujedinjenih nacija]] 42656212 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Starateljsko vijeće Ujedinjenih nacija]] 3jqbbd02ezwx4o8b3f4qdx1vflgvnl8 0 30621 42656093 42300020 2026-07-17T14:24:23Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija]] na [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 42300020 wikitext text/x-wiki '''Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija''' izglasavaju petnaest članica [[Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija|Saveta bezbednosti]], najmoćnijeg organa [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]. Za izglasavanje rezolucije je potrebno devet ili više glasova članica, i ako ni jedna od pet stalnih članica nije glasalo protiv. Ove članice su [[Narodna Republika Kina]], koja je zamenila [[Republika Kina|Republiku Kinu]] 1971. godine, [[Francuska]], [[Ruska Federacija]], koja je zamenila [[Sovjetski Savez]] 1991. godine, [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], i [[Sjedinjene Države]]. Postojala su dva veća [[rat]]a odobrena od strane Saveta bezbednosti; [[Korejski rat]] 1950. godine, i [[Zalivski rat]] 1991. godine. [[Povelja Ujedinjenih nacija]] sadrži brojne formulacije koje se odnose na usvajanje rezolucije, ali ih dalje ne definiše. == Značajnije rezolucije Saveta bezbednosti == * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 85|Rezolucija 85]] iz 1950: ''za pomoć [[Republika Koreja|Republici Koreji]] u [[Korejski rat|odbrani protiv oružanog napada]]'' ( ova rezolucija poznata je pod imenom ''Rezolucija Ujedinjeni za mir''). * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 242|Rezolucija 242]] iz 1967: ''Povlačenje [[Izraelske odbrambene snage|izraelskih snaga]] sa teritorija okupiranih u [[Šestodnevni rat|skorašnjem konfliktu]] i poštovanje potvrde [[suvereniteta]] i [[teritorijalni integritet|teritorijalnog integriteta]] i [[nezavisnost|političke nezavisnosti]] svake države u toj oblasti.'' * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 338|Rezolucija 338]] iz 1973: poziv na prekid vatre u [[Jom Kipurski rat|Jom Kipur ratu]] i na primenu [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 242|rezolucije 242]]. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 425|Rezolucija 425]] iz 1978, odnosi se na [[Liban]] i formiranje [[Privremene snage Ujedinjenih nacija u Libanu|UNIFIL]]-a. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 446|Rezolucija 446]] iz 1979, protivi se gradnji [[Izraelska naselja|izraelskih naselja]] na okupiranim teritorijama u [[Šestodnevni rat|Šestodnevnom ratu]]. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 478|Rezolucija 478]] iz 1980, odnosi se na status [[Jerusalim]]a. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 660|Rezolucija 660]] iz 1990: ''Poziv [[Irak]]u da hitno i bezuslovno povuče sve snage iz [[Kuvajt]]a.'' * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 678|Rezolucija 678]] iz 1990: ''Ovlašćuje zemlje članice da koriste sva potrebna sretstva kako bi se primenila i održala rezolucija 660 i sve buduće srodne rezolucije i kako bi se povratio međunarodni mir i bezbednost u tom području [Kuvajt].'' * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 687|Rezolucija 687]] iz 1991: ''Odlučuje da Irak mora bezuslovno prihvatiti uništenje [...] celokupnog hemijskog i biološkog oružja [...] i celokupnog arsenala [...] balističkih raketa dometa većeg od 150 kilometara.'' * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 794|Rezolucija 794]] iz 1992: Stvaranje [[UNITAF]]-a u [[Somalija|Somaliji]]. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 978|Rezolucija 978]], [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 995|Rezolucija 995]], i [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1165|Rezolucija 1165]]: o osnivanju [[Međunarodni krivični sud za Ruandu|Međunarodnog krivičnog suda za Ruandu]] * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1284|Rezolucija 1284]]: decembar 1999, izmena [[međunarodne sankcije|sancija]] Iraku kako bi mu se dozvolio uvoz [[hrana|hrane]] i [[medikament|lekova]]. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1325|Rezolucija 1325]] oktobar 2000, naročito se odnosi na uticaj ratova na [[žena|žene]], i doprinos žena na donošenje konfliktnih rezolucija i održivog mira. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1373|Rezolucija 1373]], [[28. septembar]], [[2001]]: [[Protivterorizam|Protivterorističke]] mere. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1386|Rezolucija 1386]], [[22. decembar]], [[2001]]: ''formiranje na 6 meseci [[Međunarodne bezbednosne snage|Međunarodnih bezbednosnih snaga]] kao pomoć [[avganistan]]skoj privremenoj vlasti u održanju bezbednosti u [[Kabul]]u i okolnim oblastima... Poziva zemlje članice da lično doprinesu, opremom i ostalim resursima Međunarodnim bezbednosnim snagama.'' * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1422|Rezolucija 1422]] iz 2002: odnosi se na [[Međunarodni krivični sud]]. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1441|Rezolucija 1441]] iz 2002: ''Poziv Iraku da obelodani svoj celokupan arsenal oružja za masovno uništenje i [[raketa]] srednjeg i dugog dometa.'' * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1483|Rezolucija 1483]] [[22. maj]], [[2003]]: Ovlašćuje [[SAD]], i njene saveznike, za okupiraciu Iraka, ograničeno ovlašćenje za korišćenje iračkih resursa, u ime iračkog naroda. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1546|Rezolucija 1546]] iz 2004: Ohrabruje početak iračke tranzicije ka [[Parlamentarna demokratija|demokratski izabranoj vlasti]], kraju okupacije, i preduzimanje pune odgovornosti i autoriteta [[Suverenitet|suverene]] i nezavisne [[Politika Iraka|privremene vlade u Iraku]] do 30. juna 2004. godine. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1556|Rezolucija 1556]] od [[30. jul]]a [[2004]]: odnosi se na [[Darfurski konflikt]] u [[Sudan]]u. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1559|Rezolucija 1559]] od [[2. septembra]] [[2004]]: poziva Siriju na prekid mešanja u libansku unutrašnju politiku, povlačenje iz Libana, i na raspuštanje svih libanskih milicija. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1564|Rezolucija 1564]] od [[18. septembra]] [[2004]]: odnosi se na Darfurski konflikt u Sudanu. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1566|Rezolucija 1566]] od [[8. oktobra]] [[2004]]: Protivterorističke mere. == Povezano == * [[Spisak rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija]] == Vanjske veze == {{Commonscat|United Nations resolutions}} * [http://www.un.org/documents/scres.htm Kompletan spisak i tekstovi svih rezolucija] {{Ujedinjene nacije}} [[Kategorija:Rezolucije Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija| ]] [[Kategorija:Savet bezbednosti]] [[Kategorija:Međunarodno pravo]] [[Kategorija:Rezolucije|Savet bezbednosti]] [[Kategorija:Dokumenti]] m4lg1t864q0a402ttbi62rpdb4vyn4j 42656102 42656093 2026-07-17T14:26:25Z Aca 108187 Moving from [[Category:Savet bezbednosti]] to [[Category:Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 42656102 wikitext text/x-wiki '''Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija''' izglasavaju petnaest članica [[Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija|Saveta bezbednosti]], najmoćnijeg organa [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]. Za izglasavanje rezolucije je potrebno devet ili više glasova članica, i ako ni jedna od pet stalnih članica nije glasalo protiv. Ove članice su [[Narodna Republika Kina]], koja je zamenila [[Republika Kina|Republiku Kinu]] 1971. godine, [[Francuska]], [[Ruska Federacija]], koja je zamenila [[Sovjetski Savez]] 1991. godine, [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], i [[Sjedinjene Države]]. Postojala su dva veća [[rat]]a odobrena od strane Saveta bezbednosti; [[Korejski rat]] 1950. godine, i [[Zalivski rat]] 1991. godine. [[Povelja Ujedinjenih nacija]] sadrži brojne formulacije koje se odnose na usvajanje rezolucije, ali ih dalje ne definiše. == Značajnije rezolucije Saveta bezbednosti == * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 85|Rezolucija 85]] iz 1950: ''za pomoć [[Republika Koreja|Republici Koreji]] u [[Korejski rat|odbrani protiv oružanog napada]]'' ( ova rezolucija poznata je pod imenom ''Rezolucija Ujedinjeni za mir''). * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 242|Rezolucija 242]] iz 1967: ''Povlačenje [[Izraelske odbrambene snage|izraelskih snaga]] sa teritorija okupiranih u [[Šestodnevni rat|skorašnjem konfliktu]] i poštovanje potvrde [[suvereniteta]] i [[teritorijalni integritet|teritorijalnog integriteta]] i [[nezavisnost|političke nezavisnosti]] svake države u toj oblasti.'' * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 338|Rezolucija 338]] iz 1973: poziv na prekid vatre u [[Jom Kipurski rat|Jom Kipur ratu]] i na primenu [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 242|rezolucije 242]]. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 425|Rezolucija 425]] iz 1978, odnosi se na [[Liban]] i formiranje [[Privremene snage Ujedinjenih nacija u Libanu|UNIFIL]]-a. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 446|Rezolucija 446]] iz 1979, protivi se gradnji [[Izraelska naselja|izraelskih naselja]] na okupiranim teritorijama u [[Šestodnevni rat|Šestodnevnom ratu]]. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 478|Rezolucija 478]] iz 1980, odnosi se na status [[Jerusalim]]a. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 660|Rezolucija 660]] iz 1990: ''Poziv [[Irak]]u da hitno i bezuslovno povuče sve snage iz [[Kuvajt]]a.'' * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 678|Rezolucija 678]] iz 1990: ''Ovlašćuje zemlje članice da koriste sva potrebna sretstva kako bi se primenila i održala rezolucija 660 i sve buduće srodne rezolucije i kako bi se povratio međunarodni mir i bezbednost u tom području [Kuvajt].'' * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 687|Rezolucija 687]] iz 1991: ''Odlučuje da Irak mora bezuslovno prihvatiti uništenje [...] celokupnog hemijskog i biološkog oružja [...] i celokupnog arsenala [...] balističkih raketa dometa većeg od 150 kilometara.'' * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 794|Rezolucija 794]] iz 1992: Stvaranje [[UNITAF]]-a u [[Somalija|Somaliji]]. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 978|Rezolucija 978]], [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 995|Rezolucija 995]], i [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1165|Rezolucija 1165]]: o osnivanju [[Međunarodni krivični sud za Ruandu|Međunarodnog krivičnog suda za Ruandu]] * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1284|Rezolucija 1284]]: decembar 1999, izmena [[međunarodne sankcije|sancija]] Iraku kako bi mu se dozvolio uvoz [[hrana|hrane]] i [[medikament|lekova]]. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1325|Rezolucija 1325]] oktobar 2000, naročito se odnosi na uticaj ratova na [[žena|žene]], i doprinos žena na donošenje konfliktnih rezolucija i održivog mira. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1373|Rezolucija 1373]], [[28. septembar]], [[2001]]: [[Protivterorizam|Protivterorističke]] mere. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1386|Rezolucija 1386]], [[22. decembar]], [[2001]]: ''formiranje na 6 meseci [[Međunarodne bezbednosne snage|Međunarodnih bezbednosnih snaga]] kao pomoć [[avganistan]]skoj privremenoj vlasti u održanju bezbednosti u [[Kabul]]u i okolnim oblastima... Poziva zemlje članice da lično doprinesu, opremom i ostalim resursima Međunarodnim bezbednosnim snagama.'' * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1422|Rezolucija 1422]] iz 2002: odnosi se na [[Međunarodni krivični sud]]. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1441|Rezolucija 1441]] iz 2002: ''Poziv Iraku da obelodani svoj celokupan arsenal oružja za masovno uništenje i [[raketa]] srednjeg i dugog dometa.'' * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1483|Rezolucija 1483]] [[22. maj]], [[2003]]: Ovlašćuje [[SAD]], i njene saveznike, za okupiraciu Iraka, ograničeno ovlašćenje za korišćenje iračkih resursa, u ime iračkog naroda. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1546|Rezolucija 1546]] iz 2004: Ohrabruje početak iračke tranzicije ka [[Parlamentarna demokratija|demokratski izabranoj vlasti]], kraju okupacije, i preduzimanje pune odgovornosti i autoriteta [[Suverenitet|suverene]] i nezavisne [[Politika Iraka|privremene vlade u Iraku]] do 30. juna 2004. godine. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1556|Rezolucija 1556]] od [[30. jul]]a [[2004]]: odnosi se na [[Darfurski konflikt]] u [[Sudan]]u. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1559|Rezolucija 1559]] od [[2. septembra]] [[2004]]: poziva Siriju na prekid mešanja u libansku unutrašnju politiku, povlačenje iz Libana, i na raspuštanje svih libanskih milicija. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1564|Rezolucija 1564]] od [[18. septembra]] [[2004]]: odnosi se na Darfurski konflikt u Sudanu. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1566|Rezolucija 1566]] od [[8. oktobra]] [[2004]]: Protivterorističke mere. == Povezano == * [[Spisak rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija]] == Vanjske veze == {{Commonscat|United Nations resolutions}} * [http://www.un.org/documents/scres.htm Kompletan spisak i tekstovi svih rezolucija] {{Ujedinjene nacije}} [[Kategorija:Rezolucije Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija| ]] [[Kategorija:Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Međunarodno pravo]] [[Kategorija:Rezolucije|Savet bezbednosti]] [[Kategorija:Dokumenti]] opq1ewurg53v7igst2xnm2dmo9mv9ir 42656104 42656102 2026-07-17T14:27:20Z Aca 108187 Moving from [[Category:Rezolucije Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija]] to [[Category:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 42656104 wikitext text/x-wiki '''Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija''' izglasavaju petnaest članica [[Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija|Saveta bezbednosti]], najmoćnijeg organa [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]. Za izglasavanje rezolucije je potrebno devet ili više glasova članica, i ako ni jedna od pet stalnih članica nije glasalo protiv. Ove članice su [[Narodna Republika Kina]], koja je zamenila [[Republika Kina|Republiku Kinu]] 1971. godine, [[Francuska]], [[Ruska Federacija]], koja je zamenila [[Sovjetski Savez]] 1991. godine, [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], i [[Sjedinjene Države]]. Postojala su dva veća [[rat]]a odobrena od strane Saveta bezbednosti; [[Korejski rat]] 1950. godine, i [[Zalivski rat]] 1991. godine. [[Povelja Ujedinjenih nacija]] sadrži brojne formulacije koje se odnose na usvajanje rezolucije, ali ih dalje ne definiše. == Značajnije rezolucije Saveta bezbednosti == * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 85|Rezolucija 85]] iz 1950: ''za pomoć [[Republika Koreja|Republici Koreji]] u [[Korejski rat|odbrani protiv oružanog napada]]'' ( ova rezolucija poznata je pod imenom ''Rezolucija Ujedinjeni za mir''). * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 242|Rezolucija 242]] iz 1967: ''Povlačenje [[Izraelske odbrambene snage|izraelskih snaga]] sa teritorija okupiranih u [[Šestodnevni rat|skorašnjem konfliktu]] i poštovanje potvrde [[suvereniteta]] i [[teritorijalni integritet|teritorijalnog integriteta]] i [[nezavisnost|političke nezavisnosti]] svake države u toj oblasti.'' * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 338|Rezolucija 338]] iz 1973: poziv na prekid vatre u [[Jom Kipurski rat|Jom Kipur ratu]] i na primenu [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 242|rezolucije 242]]. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 425|Rezolucija 425]] iz 1978, odnosi se na [[Liban]] i formiranje [[Privremene snage Ujedinjenih nacija u Libanu|UNIFIL]]-a. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 446|Rezolucija 446]] iz 1979, protivi se gradnji [[Izraelska naselja|izraelskih naselja]] na okupiranim teritorijama u [[Šestodnevni rat|Šestodnevnom ratu]]. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 478|Rezolucija 478]] iz 1980, odnosi se na status [[Jerusalim]]a. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 660|Rezolucija 660]] iz 1990: ''Poziv [[Irak]]u da hitno i bezuslovno povuče sve snage iz [[Kuvajt]]a.'' * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 678|Rezolucija 678]] iz 1990: ''Ovlašćuje zemlje članice da koriste sva potrebna sretstva kako bi se primenila i održala rezolucija 660 i sve buduće srodne rezolucije i kako bi se povratio međunarodni mir i bezbednost u tom području [Kuvajt].'' * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 687|Rezolucija 687]] iz 1991: ''Odlučuje da Irak mora bezuslovno prihvatiti uništenje [...] celokupnog hemijskog i biološkog oružja [...] i celokupnog arsenala [...] balističkih raketa dometa većeg od 150 kilometara.'' * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 794|Rezolucija 794]] iz 1992: Stvaranje [[UNITAF]]-a u [[Somalija|Somaliji]]. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 978|Rezolucija 978]], [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 995|Rezolucija 995]], i [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1165|Rezolucija 1165]]: o osnivanju [[Međunarodni krivični sud za Ruandu|Međunarodnog krivičnog suda za Ruandu]] * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1284|Rezolucija 1284]]: decembar 1999, izmena [[međunarodne sankcije|sancija]] Iraku kako bi mu se dozvolio uvoz [[hrana|hrane]] i [[medikament|lekova]]. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1325|Rezolucija 1325]] oktobar 2000, naročito se odnosi na uticaj ratova na [[žena|žene]], i doprinos žena na donošenje konfliktnih rezolucija i održivog mira. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1373|Rezolucija 1373]], [[28. septembar]], [[2001]]: [[Protivterorizam|Protivterorističke]] mere. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1386|Rezolucija 1386]], [[22. decembar]], [[2001]]: ''formiranje na 6 meseci [[Međunarodne bezbednosne snage|Međunarodnih bezbednosnih snaga]] kao pomoć [[avganistan]]skoj privremenoj vlasti u održanju bezbednosti u [[Kabul]]u i okolnim oblastima... Poziva zemlje članice da lično doprinesu, opremom i ostalim resursima Međunarodnim bezbednosnim snagama.'' * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1422|Rezolucija 1422]] iz 2002: odnosi se na [[Međunarodni krivični sud]]. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1441|Rezolucija 1441]] iz 2002: ''Poziv Iraku da obelodani svoj celokupan arsenal oružja za masovno uništenje i [[raketa]] srednjeg i dugog dometa.'' * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1483|Rezolucija 1483]] [[22. maj]], [[2003]]: Ovlašćuje [[SAD]], i njene saveznike, za okupiraciu Iraka, ograničeno ovlašćenje za korišćenje iračkih resursa, u ime iračkog naroda. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1546|Rezolucija 1546]] iz 2004: Ohrabruje početak iračke tranzicije ka [[Parlamentarna demokratija|demokratski izabranoj vlasti]], kraju okupacije, i preduzimanje pune odgovornosti i autoriteta [[Suverenitet|suverene]] i nezavisne [[Politika Iraka|privremene vlade u Iraku]] do 30. juna 2004. godine. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1556|Rezolucija 1556]] od [[30. jul]]a [[2004]]: odnosi se na [[Darfurski konflikt]] u [[Sudan]]u. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1559|Rezolucija 1559]] od [[2. septembra]] [[2004]]: poziva Siriju na prekid mešanja u libansku unutrašnju politiku, povlačenje iz Libana, i na raspuštanje svih libanskih milicija. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1564|Rezolucija 1564]] od [[18. septembra]] [[2004]]: odnosi se na Darfurski konflikt u Sudanu. * [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija 1566|Rezolucija 1566]] od [[8. oktobra]] [[2004]]: Protivterorističke mere. == Povezano == * [[Spisak rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija]] == Vanjske veze == {{Commonscat|United Nations resolutions}} * [http://www.un.org/documents/scres.htm Kompletan spisak i tekstovi svih rezolucija] {{Ujedinjene nacije}} [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija| ]] [[Kategorija:Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Međunarodno pravo]] [[Kategorija:Rezolucije|Savet bezbednosti]] [[Kategorija:Dokumenti]] 2rh7c0k921340whszquxwmqj1hv94eh 0 30622 42656235 112075 2026-07-17T23:50:55Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 42656235 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 3fhgc4k6vsoslcsb6b8w5oqp7h3luem 0 33961 42656343 42643490 2026-07-18T05:02:58Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656343 wikitext text/x-wiki {{Kalendari}} '''Holocenski kalendar''' je zapravo popularni naziv za '''Holocensku Eru''' ili '''Ljudsku Eru''' (''Human Era''), ako se smatra da je Holocen počeo kasnije. Koristi sistem datiranja sličan [[Astronomijsko brojanje godina|astronomskom brojanju godina]] ali dodaje 10.000 i stavlja nulu na početak Ljudske ere (HE, početak ljudske [[Civilizacija|civilizacije]]), aproksimaciju epohe [[Holocen]]a (period posle [[Ledeno doba|Ledenog doba]]) radi lakšeg [[Geologija|geološkog]], [[Arheologija|arheološkog]], [[Dendrohronologija|dendrohronološkog]] i [[Istoriografija|istoriografskog]] datiranja. Tekuća [[Gregorijanski kalendar|gregorijanska godina]] se može transformisati prostim dopisivanjem broja 1 ispred (npr. 2008. postaje 12008.). Ovu eru je prvi put predložio [[Cesare Emiliani]] [[1993|11993]]. HE. [http://www.readersadvice.com/mmeade/house/holocene.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170102100216/http://readersadvice.com/mmeade/house/holocene.html |date=2017-01-02 }} [http://weseman.com/page.php?form=human_era_calendar] == Motivacija == Emilijanijev predlog za [[Reforma kalendara|reformu kalendara]] je zamišljen da spreči neke probleme sadašnjeg [[Gregorijanski kalendar|gregorijanskog kalendara]], koji je danas opšte prihvaćen svetski kalendar. Radi se o sledećem: * Gregorijanski kalendar počinje od pretpostavljene godine rođenja [[Isus Hristos|Isusa Hrista]]. Ovaj hrišćanski aspekt Gregorijanskog kalendara (naročito korišćenje izraza ''Pre Hrista'' i '' [[Anno Domini]]'') može biti iritantno za nehrišćane. [http://www.religioustolerance.org/ce.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011184906/http://www.religioustolerance.org/ce.htm |date=2011-10-11 }} * Proučavaoci [[Biblija|Biblije]] su jednoglasni da je Isus zapravo rođen nekoliko godina pre 1. n.e. , što izraz "pre Hrista" ostavlja bez smisla u izražavanju godina. * Nema 0. godine, jer posle 1. godine pre nove ere, dolazi 1. nove ere. * Godine pre nove ere teku "nadole", npr. 44. pne. je posle 250. n.e. Ovim je računanje perioda preko granice era iskomplikovano. Zato HE. postavlja početak tekuće [[Kalendarska era|ere]] na 10000. pne. Ovo je prva aproksimacija početka tekuće [[Geološka epoha|geološke epohe]] koja je odgovarajuće nazvana [[Holocen]] ("potpuno odskora"). Ovim bi bilo obuhvaćeno moderno geološko doba (posle kraja ledenog doba) i obuhvaćena manje-više sva dostignuća civilizacije (prva stalna naselja, poljoprivreda, pripitomljavanja životinja i biljaka...). Tako bi svi ključni datumi ljudske istorije bili navedeni jednostavnom skalom rastućih brojeva, gde bi veći broj uvek označavao kasniji datum. == Pretvaranje u Gregorijanski kalendar == Prelaz iz gregorijanske ("naše" ili "nove") ere u holocensku se postiže dodavanjem 10000, kako je gore navedeno. Godine pre naše ere treba oduzeti od 10001. Što se stoleća tiče, tokom nove ere treba dodati 100 (21. vek n.e. = 121. vek H.E.), odn. tokom stare ere od 101 oduzeti vek stare ere (5. stol. pne. = 96. stol. H.E.). U nekim ''približnim'' datumima, godina po H.E. je možda data zaokruženo (što može izgledati protivno datom pravilu). {| class="wikitable" |- | '''Događaji''' | '''Gregorijanske godine (Naša/Nova era)''' | ''' Holocenska Era'''<br />'''(''Human Era'')''' |- | [[Krapinski pračovjek]] | oko 100.000. pne. | oko -88.000 HE (ili 88.000 BHE) |- | [[Neandertalac]] [[Izumiranje|izumro]] | oko 22.000. pne. | oko -12.000 HE (ili 12.000 BHE) |- | Pripitomljen [[pas]][http://archaeology.about.com/od/domestications/qt/dogs.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121118170524/http://archaeology.about.com/od/domestications/qt/dogs.htm |date=2012-11-18 }} | oko 12000. pne. | oko -2000. HE |- |[[Mlađi trijas]] - poslednji udar [[ledeno doba|ledenog doba]] |oko 10800. - 9500. pne. |oko -800. do 500. HE |- |Pozna [[Natufijanska kultura]] - prvi koraci ka [[poljoprivreda|poljoprivredi]] |oko 10.800. - 9.500. pne. |oko -800. do 500. HE |- | Približno vreme izumiranja [[Homo floresiensis|poslednjeg bliskog ljudskog rođaka]] | 10001. pne. | 0 HE |- | Svi kontinenti naseljeni (osim [[Antarktik]]a) | oko 10001. pne. | oko 0 HE |- | Vunasti [[mamut]]i uglavnom nestali u Evropi (možda neki ostali do 8000. pne., na sibirskim ostrvima duže) | oko 10001. pne. | oko 0 HE |- |[[domestikacija|Pripitomljena]] [[smokva]] |oko 9400. - 9200. pne. |oko 600. do 800. HE |- | Prvi utvrđeni grad ([[Jerihon]]) | c. 8001. pne. | c. 2000 HE |- |[[Lepenski Vir]] |oko 7000 - 4500. pne. |oko 3000 - 5500. HE |- | Početak ere ''[[Etos Kosmou]]'' ([[Vizantijski kalendar|Carigradska era]]) | 5509. pne. | 4492 HE |- |[[Neolit]] na [[Balkan]]u ([[Starčevačka kultura|Starčevo]], [[Vinčanska kultura|Vinča]]...) |oko 5500 - 3200. pne. |oko 4500 - 6800. HE |- | Mogući nastanak [[Egipatski kalendar|Egipatskog kalendara]] | 4242. pne. | 5759 HE |- |[[Grad]]ovi i [[pismo]] u [[Sumer]]u |4. milenijum pne. |7. milenijum HE |- |Ujedinjenje [[Gornji Egipat|Gornjeg]] i [[Donji Egipat|Donjeg Egipta]] |oko 3200. pne. |oko 6800. HE |- | Verovatna godina završetka [[Djoserova piramida|prve egipatske piramide]] | 2611. pne. | 7390 HE |- |Vrhunac [[Minojska civilizacija|Minojske civilizacije]] |16. vek pne. |85. vek HE |- | Osnivanje [[Atena|Atine]] | 1235. pne. | 8764 HE |- | Osnivanje [[Rim]]a | 753. pne. | 9248 HE |- | Suđenje [[Sokrat]]u | 399. pne. | 9602 HE |- | Prva godina naše ere ''[[anno Domini]]'' | 1 n.e. | 10001 HE |- | [[Pad Rima]] | 476 | 10476 HE |- | [[Hindu-arapski brojevi]] uvedeni u [[Evropa|Evropu]] | 1202 | 11202 HE |- |[[James Watt]] patentirao usavršenu [[Parna mašina|parnu mašinu]] | 1769 | 11769 HE |- | [[Jurij Gagarin|Čovek]] u [[svemir]]u |1961 |11961 HE |- | Tekuća godina | 2023 | 12023 HE |- |} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Kalendari]] [[Kategorija:Holocen]] [[Kategorija:Hronologija]] kl23f1lxhvxcnfvih1j5clm97jcratr 0 34555 42656097 40848656 2026-07-17T14:25:39Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Veto u Savetu bezbednosti Ujedinjenih nacija]] na [[Pravo veta u Vijeću sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 40788537 wikitext text/x-wiki '''Pravo [[veto|veta]] u Savetu bezbednosti Ujedinjenih nacija''' ima pet stalnih članica [[Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija|SB]] [[Ujedinjeni narodi|UN]], koje im omogućava da spreče usvajanje bilo koje rezolucije. Svaki član Saveta bezbednosti ima samo jedan glas. Odluke po proceduralnim pitanjima se donose potvrdnim glasom devetorice članova, a odluke po meritornim pitanjima potvrdnim glasom devetorice, ali uključujući tu i glasove stalnih članica što znači da veto bilo kojeg člana može da spreči donošenje odluke. Od osnivanja Ujedinjenih nacija pa do februara 2007. godine SSSR odnosno [[Rusija]] je upotrebila najviše puta pravo veta (123), [[Sjedinjene Američke Države]] 76, [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Velika Britanija]] 32, [[Francuska]] 18 i [[Narodna Republika Kina|Kina]] 6 puta. SSSR je najviše posezao pravom veta za vreme Hladnog rata, pa su čak i njegovi najpoznatiji ministri spoljnih poslova [[Vjačeslav Molotov]] i [[Andrej Gromiko]] bili dobili nadimke ''Gospodin veto'' i ''Gospodin njet''. Tokom [[Korejski rat|Korejskog rata]] predstavnik SSSR nije prisustvovao sednicama Saveta bezbednosti što se smatralo ulaganjem veta, pa da bi se to izbeglo izglasana je [[Rezolucija Ujedinjeni za mir]]. SSSR je takođe zahtevao i da sve bivše sovjetske republike imaju zasebne stolice, čemu se SAD protivio. SAD su uglavnom ulagale veto braneći Izrael i na odluke kojima se osuđivalo ponašanje izraelskih vojnika i kritikovala politika [[Izrael]]a. Francuska je upotrebila veto u slučaju nezavisnosti Komorskih ostrva i otcepljenja ostrva [[Mayotte|Majot]]. Takođe vetirala je rezoluciju iz 2003. godine o intervenciji na [[Irak]]. [[Kategorija:Ujedinjene nacije]] qvj3tcqg61y7puz0m33uw9vz22jmfjl 0 34556 42656221 134810 2026-07-17T23:49:50Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Pravo veta u Vijeću sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 42656221 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Pravo veta u Vijeću sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 6b4t8jftktkb1liclfppvbhagnbdgo3 0 34981 42656123 42316357 2026-07-17T14:36:01Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Švajcarski federalni savet]] na [[Savezno vijeće (Švicarska)]] 42316357 wikitext text/x-wiki {{Politika Švicarske}} '''Federalni Savet''' ({{lang-de|Schweizerischer Bundesrat}}, {{lang-fr|Conseil fédéral suisse}}, {{lang-it|Consiglio federale svizzero}}, {{lang-rm|Cussegl federal svizzer}}) je upravni i [[egzekutiva|izvršni organ]] u Švajcarskoj Konfederaciji, sastavljen je od sedam članova, kako se u članu 95 Ustava. Nema sumnje da je taj kolegijum, koji u isti mah vrši funkciju kabineta ministara i [[šef države|šefa države]]. Njene članove bira [[Skupština Švajcarske]] na četiri godine i mogu biti ponovo birani. Svaki od njih vodi jedno ministarstvo ili oblast i svake godine jednog od njih biraju za predsednika Konfederacije. Tu dužnost ne može da obavlja dve godine zaredom, pa je postao običaj da se vrši rotacija sedam članova saveta: svaki od njih je predsednik, u toku sedam godina bar jedne godine, i to prema dužini staža u kolegijumu. == Vanjske veze == {{Commonscat|Kategorija:Members of the Swiss Federal Council|Members of the Swiss Federal Council}} * [http://www.admin.ch/br/org/index.html?lang=en Službena stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106153351/http://www.admin.ch/br/org/index.html?lang=en |date=2011-11-06 }} {{Švicarski Federalni savjet}} [[Kategorija:Politika Švicarske]] p43gscsm0wnzuk3tclxgyb5mmw9gxgg 0 34993 42656127 42186596 2026-07-17T14:38:37Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Federalni Savet]] na [[Savezno vijeće]] 42186596 wikitext text/x-wiki '''Federalni Savjet''' ili '''Federalno Vijeće''' je naziv za mnoge političke institucije, kao što su: * [[Federalni Savjet Australazije]], preteča današnjeg Komonvelta Australije * [[Federalno vijeće Austrije]], gornji dom austrijskog federalnog Parlamenta * [[Federalno vijeće Njemačke]], predstavništvo 16 saveznih država Njemačke na federalnoj razini * [[Federalno vijeće Rusije]], gornji dom ruskog federalnog parlamenta * [[Federalni izvršni savjet Australije]], tijelo koje po australskom Ustavu nadzire izvršnu vlast * [[Federal Financial Institutions Examination Council]], formalno interagencijsko tijelo američke vlade * [[Federalno zakonodavno vijeće]], skupština Malajske federacije * [[Federalno nacionalno vijeće]], skupština Ujedinjenih Arapskih Emirata * [[Švajcarski federalni savet|Švicarski federalni savjet]], federalna vlada Švicarske * [[Savezno izvršno vijeće]], vlada [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] * [[Savezno vijeće SFRJ]], jedan od domova [[Savezna skupština SFRJ|Savezne skupštine SFRJ]] == Povezano == * [[Centralni izvršni odbor]] * [[Savjet Federacije]] [[als:Bundesrat]] {{Razvrstavanje}} [[ca:Bundesrat]] [[de:Bundesrat]] [[lt:Bundesratas]] [[nl:Bondsraad]] [[uk:Бундесрат]] fbx7esqwnlzevb5b8vwhaz4jvzei48n 0 34994 42656204 137473 2026-07-17T23:48:30Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Savezno vijeće (Švicarska)]] 42656204 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Savezno vijeće (Švicarska)]] 2a09abe5626a4s2z56prioiv31tha4x 0 34995 42656205 137474 2026-07-17T23:48:35Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Savezno vijeće (Švicarska)]] 42656205 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Savezno vijeće (Švicarska)]] 2a09abe5626a4s2z56prioiv31tha4x 0 34999 42656200 137485 2026-07-17T23:48:10Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Savezno vijeće]] 42656200 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Savezno vijeće]] r4hziqfrtxj66t9fjtivuvqvq2c2nc3 0 35000 42656201 137487 2026-07-17T23:48:15Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Savezno vijeće]] 42656201 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Savezno vijeće]] r4hziqfrtxj66t9fjtivuvqvq2c2nc3 0 35001 42656202 137488 2026-07-17T23:48:20Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Savezno vijeće]] 42656202 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Savezno vijeće]] r4hziqfrtxj66t9fjtivuvqvq2c2nc3 0 40356 42656321 42391168 2026-07-18T04:43:46Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656321 wikitext text/x-wiki '''Historičar''' ili '''istoričar''', odn. '''povjesničar''' ([[ijekavski izgovor|ijek.]]) ili '''povesničar''' ([[ekavski izgovor|ek.]]), osoba koja se zanima za kontuirano, sistematsko izlaganje i [[istraživanje]] [[historija|prošlih događaja]] koji se tiču ljudske rase; odnosno proučavanje svih događaja u prošlom vremenu. Postoje razne grane historije, ali se općenito smatra da su prvi historičari u suvremenom smislu riječi bili dva drevna Grka - [[Herodot]] i [[Tukidid]]. Izvjesno je da su i ranije postojala historijska djela, ali ona nisu bila kontunirana ni sistematska. Historičari se najčešće ne dijele na 'amatere' i profesionalce, s obzirom da svatko tko sastavi historijsko djelo može biti smatran historičarem bez obzira na svoje profesionalne kvalifikacije. To se odražava u relativno kasnom fenomenu profesionalnih historičara koji se javljaju sredinom i krajem 19. vijeka. Prije tog perioda, većina historičara se nije bavila historijom kao svojim glavnim zanimanjem, a historija se nije predavala kao predmet niti se smatrala zvanjem. == Povezano == * [[Historiografija]] * [[Popis historičara po oblasti proučavanja]] == Reference == {{reflist}} == Literatura == ;Po datumu <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * Richard B. Todd, ed. (2004). ''Dictionary of British Classicists, 1500–1960'', Bristol: Thoemmes Continuum, 2004 {{ISBN|1-85506-997-0}}. * Kelly Boyd, ed. (1999). ''Encyclopedia of Historians and Historical Writing''. London [etc.] : Fitzroy Dearborn {{ISBN|1-884964-33-8}} * Lateiner, D. (1989). ''The historical method of Herodotus''. Phoenix, 23. Toronto: University of Toronto Press. * John Cannon et al., eds. (1988). ''The Blackwell Dictionary of Historians''. Oxford: Blackwell Publishers, 1988 {{ISBN|0-631-14708-X}}. * Hartog, F. (1988). ''The mirror of Herodotus: the representation of the other in the writing of history''. Berkeley: University of California Press. * Erik Christiansen (1970). ''The Last Hundred Years of the Roman Republic'', Odense: Andelsbogtrykkeriet * Gottschalk, L. R. (1950). ''Understanding history; a primer of historical method''. New York: Knopf * Barnes, M. S. (1896). ''[http://books.google.com/books?id=RRYAAAAAYAAJ Studies in historical method]''. Heath's pedagogical library. Boston: D.C. Heath & Co. * Taylor, I. (1889). ''[http://books.google.com/books?id=0d3lJMHq0xIC History of the transmission of ancient books to modern times, together with the process of historical proof]: or, a concise account of the means by which the genuineness of ancient literature generally, and authenticity of historical works especially, are ascertained, including incidental remarks upon the relative strength of the evidence usually adduced in behalf of the Holy Scriptures''. Liverpool: E. Howell. * Herodotus, Rawlinson, G., Rawlinson, H. C., & Wilkinson, J. G. (1862). ''[http://books.google.com/books?id=tzENAAAAIAAJ History of Herodotus]''. A new English version. London: John Murray. * Véricour, L. R. d. (1850). ''[http://books.google.com/books?id=JuoXAAAAMAAJ Historical analysis of Christian civilisation]''. London: J. Chapman. * Taylor, I. (1828). ''[http://books.google.com/books?id=bgQDAAAAMAAJ The process of historical proof]''. London: Printed for B. J. Holdsworth. </div> == Vanjske veze == {{Commonscat|Historians}} ;Opće informacije <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * [http://www.historians.org American Historical Association] * [http://www.historians.org.au Australian Council of Professional Historians Associations] * [http://www.oah.org/ Organization of American Historians] * [http://www.nfhdata.de/premium/datenbasis-information/pages/International_News_Service_for_Historians/index.shtml International News Service for Historians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060214061756/http://www.nfhdata.de/premium/datenbasis-information/pages/International_News_Service_for_Historians/index.shtml |date=2006-02-14 }}. * [http://www.h-net.org/ H-net Discussion and reviews] * [http://www.scholiast.org/history/histphil.html Historians and Philosophers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205032058/http://www.scholiast.org/history/histphil.html |date=2007-02-05 }} * [http://www.personalhistorians.org/ Association of Personal Historians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509073238/http://www.personalhistorians.org/ |date=2008-05-09 }} </div> [[Kategorija:Historičari| ]] [[Kategorija:Zanimanja]] {{hist-stub}} azuk92ezjbocjrrzfy9ii2z9luq9uj4 0 40766 42656163 42417060 2026-07-17T20:03:58Z Aca 108187 /* Prvi album i uspjeh */ 42656163 wikitext text/x-wiki {{Glazbenik |Ime = Plavi orkestar |Slika = Plavi orkestar 1985.jpg |Img_capt = Plavi orkestar [[1985.]], slijeva nadesno: Loša, Ćera I, Pava, Ćera II |Img_size = 300px |Landscape = |Background = skupina |Prebivalište = |Osnivanje = [[1983.]] |Žanr = [[pop rock]], [[folk rock]] |Djelatno_razdoblje = [[1983.]] - [[1991.]], [[1997.]] - |Producentska_kuća = [[Jugoton]], [[Naraton]], [[Diskoton]] |Sadašnji članovi = [[Saša Lošić Loša]]<br />Samir Ćeramida - Ćera I<br />Admir Ćeramida - Ćera 2<br />Saša Zalepugin |Bivši članovi = [[Mladen Pavičić Pava]]<br />Gordan Džamonja |URL = |nagrade = [[FIDOF]] (najbolji kompozitor)<br />[[CESME]] (najbolja pjesma) |Značajni instrumenti = }} '''Plavi orkestar''' je jedan od najpopularnijih bendova na području bivše [[Jugoslavija|Jugoslavije]], osnovan u [[Sarajevo|Sarajevu]] [[1983.]] godine. Njihov rad je bio više puta nagrađivan. Primili su nagradu [[FIDOF]] za najboljeg kompozitora, nagradu [[CESME]] za najbolju pjesmu (u konkurenciji bile i pjesme [[Chaka Khan]], [[La Toya Jackson]], [[Cool & The Gang]] i [[Gazebo]]) kao i mnoge druge nagrade. U jednoj glazbenoj enciklopediji stoji da je Plavi Orkestar "kulturni femonen osamdesetih i devedesetih" (5 milijuna prodanih kopija). Bend je osnovao [[Saša Lošić]], pjevač grupe. Do 1992. godine su izdali 4 albuma. Zbog rata su prisiljeni napraviti stanku, ali od 1997. godine uspješno nastavljaju svoj rad. Ukupno su izdali 8 albuma i održali više od 1500 koncerta diljem svijeta. Najveći broj koncerata održan je u zemljama bivše Jugoslavije, [[Švedska|Švedskoj]], [[Švicarska|Švicarskoj]], [[Njemačka|Njemačkoj]], [[Poljska|Poljskoj]] i mnogim drugim državama. Plavi Orkestar su dio pokreta [[Novi primitivizam]], skupine [[Sarajevo|sarajevskih]] glazbenika uz [[Zabranjeno Pušenje|Zabranjeno pušenje]], [[Elvis J. Kurtović|Elvisa J. Kurtovića]], [[Bombaj Štampa|Bombaj Štampu]] i [[Crvena jabuka|Crvenu Jabuku]]. == Historija == [[1981.]] godine šesnaestogodišnji gimnazijalac, Saša Lošić Loša (koji je i u to vrijeme bio poznat po kapi), osniva bend pod nazivom Ševin orkestar. Postava benda bila je: Srđan Krošnjar na gitari, Gordan Džamonja na basu i Admir Ćeramida - Ćera II na bubnjevima. Sljedeće godine mijenjaju ime u Plavi orkestar jer je u Sarajevu postojao bend istog imena. Aktivnost benda je bila sporadična - bilo je riječ o tek povremenim performansima, u audicijskom stilu. Uskoro je Loša promijenio školu, te iz Treće gimnazije prešao u Prvu. Tamo je upoznao gitarista [[Mladen Pavičić|Mladena Pavičića Pavu]]. On je već imao određenog muzičkog iskustva pošto je svirao u Rock Apoteki, jednoj od predgrupa na koncertu [[Bijelo dugme|Bijelog dugmeta]] [[1979.]] godine na [[Stadion Partizana|Stadionu Partizana]]. 1981. godine Pava se pojavio na Omladinskom festivalu u [[Subotica|Subotici]], sa bendom Super 98 (sljedeća inkarnacija Rock Apoteke), prije nego što je prešao u pop bend Mali Princ, te konačno u Pauk sa čijim je članovima 1982. čak snimio album. Pošto je se Pauk nalazio izvan [[Zavidovići|Zavidovića]], Pava je morao putovati svakog vikenda na probe, što se njegovim roditeljima nije svidjelo pa su ga nagovorili da napusti bend. Nakon toga je nakratko bio u grupama kao što su [[Elvis J. Kurtović & his Meteors]], Bonton Baja i Kazablanka. Pava je se [[1983.]] konačno pridružio Lošinom bendu. Čim je došao u Plavi orkestar, muzički mnogo iskusniji Pava odredio je da se Krošnjara i Džamonju makne iz grupe, pošto je smatrao da se ne trude dovoljno. Još prije ljeta '83., na mjesto basiste došao je Samir Ćeramida - Ćera I. === Počeci === Ovo označava razdbolje mnogo ozbiljnijeg djelovanja benda, i obično se uzima kao njegov pravi početak. Počeli su se pojavljivati kao predgrupa na turnejama velikih jugoslavenskih grupa poput [[Riblja čorba|Riblje čorbe]] i [[Leb i sol]], zbog čega su zadobili pozornost medija. Međutim, Lošu je pogodilo kako su u medijima bili vrlo negativno ocijenjeni, te je na neko vrijeme čak odlučio napustiti glazbu. No, entuzijazam ostalih članova benda ubrzo ga je nagnao da se vrati. Tako je se posvetio pisanju pop balada, od kojih su većina bile o neuzvraćenoj ljubavi prema djevojci u koju je bio zaljubljen. Tijekom ljeta 1983. godine imali su svirku u [[Sarajevo|sarajevskom]] klubu Trasa. Njihov potencijal uočio je Bata Vranašević iz [[Laboratorija Zvuka|Laboratorije Zvuka]] pa ih je pozvao u [[Beograd]] da snime neke pjesme. U rujnu su održali svirku u Trasi kao pozdrav prije nego što otiđu u vojsku. Sljedeći dan otišli su na vlak u [[Beograd]] gdje su u studiju Ence Lesića, Druga maca, snimili tri pjesme - Soldatski bal, Goodbye teens, i Suadu - sve budući hitovi. Nakon toga, sva četiri člana benda otišli su odslužiti vojni rok u [[JNA]]. Godinu poslije, u rujnu [[1984.]], vratili su se u Sarajevo gdje su članovi [[Zabranjeno pušenje|Zabranjenog pušenja]] upravo uživali u velikom uspjehu svog prvog albuma. Loša i Pava vratili su se prvi i nastavili sa svirkom, dok se nisu vratili i blizanci koji su činili ritam sekciju. Ipak, zbog loše kvalitete proba, Pava je napustio bend. Tada je Loša stupio u kontakt sa menadžerom Malkolmom Muharemom koji je prethodno radio sa bendom [[Elvis J. Kurtović & his Meteors]]. Spomenuta dvojica organizirali su da bend (iako strogo govoreći, u tom trenutku bend nije ni postojao) snimi još nekoliko demoa u [[Zagreb]]u, uz pomoć [[Husein Hasanefendić|Huseina Hasanefendića Husa]] iz [[Parni valjak|Parnog valjka te]] Rastka Miloševa. Dok je bio u Zagrebu, Loša je uspio postići da se [[Jugoton]] zainteresira za bend, pa je s njim potpisao ugovor. U dogovoru s Lošom, Pava se vraća u bend. === Prvi album i uspjeh === Na početku 1985., Plavi orkestar snima svoj prvi album [[Soldatski bal]], u [[SIM studio|SIM studiju]] u Zagrebu. Riječ je o najprodavanijem albumu u Jugoslaviji koji je već u ožujku 1985. bio na top ljestvicama. Album je sadržavao brojne hitove - Suada, Medena curice, Odlazi nam raja, Bolje biti pijan nego star, Goodbye teens, i Soldatski bal. Tekstovi albuma bili su bazirani na Lošinim iskustvima u vojsci. Snimanjem drugog albuma, [[Smrt fašizmu (1986.)|Smrt fašizmu]], bend razbija sladunjavost ''mainstreama'' te doživljava i drugi veliki uspjeh. Album je prodan u preko pola milijuna primjeraka te stoga dobija dijamantni certifikat. Hitovi su: Fa, fa fašista nemoj biti ti (jerbo ću te ja draga ubiti), Puteru, puteru, Sava tiho teče, Zelene su bile oči te i Kad si sam druže moj. Ipak, tu kreću i problemi: za album su uslijedile loše kritike zbog političkih konotacija, članovi benda pozvani su na razgovor u [[Savez komunista]], ploča je zabranjena na svim [[radio]] stanicama, i neko vrijeme nitko im nije htio organizirati koncerte.<ref name="story">http://www.story.rs/intervju/25085-sasa-losic-nekad-sam-poput-izgubljene-duse.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121214090051/http://www.story.rs/intervju/25085-sasa-losic-nekad-sam-poput-izgubljene-duse.html |date=2012-12-14 }} Saša Lošić - Nekad sam poput izgubljene duše - Story.rs]</ref> 1989. godine, javljaju se sa pločom [[Sunce na prozoru]], sa hitovima Kaja, Lovac i košuta, te Proljeće. U to vrijeme nerijetko su konzumirali alkohol, nakon koncerata i turneja su bili pripiti, što je, nasreću, bilo tek privremeno.<ref name="story"/> Album ''[[Simpatija (album, Plavi orkestar)|Simpatija]]'', izdan 1991., bit će njihova zadnja ploča prije nestanka [[SFRJ]]. Pjesme su uglavnom lagane, čest je [[saksofon]]. Najpoznatija pjesma sa albuma, "Ljubi se istok i zapad", obrada je singla "[[California Dreaming]]" grupe [[Mamas i Papas]]. Poznata je po svojoj vidljivo antiratnoj poruci, izraženu u stihovima ''Neka ljubi se istok i zapad/istok i zapad/Neka ljubi se, sjever i jug/sjever i jug'', ''Skini prašinu sa starog kofera/krenimo na put/hajde, budi mi drug''. [[1992.]] godine Pava se preselio u [[Kanada|Kanadu]], a Loša uskoro u [[Slovenija|Sloveniju]] gdje je se posvetio skladanju filmske i kazališne glazbe. [[Datoteka:Плави Оркестар.jpg|thumb|300px|Plavi orkestar u novijim danima]] Rad benda bio je pauziran zbog [[Rat u BiH|rata]] sve do [[1997.]], kada na mjesto gitariste dolazi Saša Zalepugin. 1998. godine objavljuju [[Long Play (1998.)|Long Play]] sa popularnim pjesmama Ako su to samo bile laži i Od rođendana od rođendana (obrada istoimene [[Severina|Severinine]] pjesme iz 1996.). Sljedeći album, [[Infinity (1999.)|Infinity]] (''Beskonačnost''), izdan je [[1999.]], sa hitovima Odlazim, Djevojka iz snova i Pijem da je zaboravim. Najnoviji album objavljen je 30. rujna 2012., pod nazivom [[Sedam (2012.)|Sedam]]. Radni naslov bio je Ti misliš da je meni lako, po istoimenoj pjesmi snimljenoj u duetu s [[Dragana Mirković|Draganom Mirković]]. U pjesmi Revolucija gostuje [[Dubioza kolektiv]]. == Članovi grupe == * [[Saša Lošić|Saša Lošić "Loša"]] - vokal * [[Mladen Pavičić|Mladen Pavičić "Pava"]] - gitara (do 1991./1992.) * [[Saša Zalepugin]] - gitara (od 1997.) * [[Samir Ćeramida|Samir Ćeramida "Ćera I"]]- bas gitara * [[Admir Ćeramida|Admir Ćeramida "Ćera II"]] - bubnjevi == Diskografija == === Albumi === * [[Soldatski bal]] - 1985. * [[Smrt fašizmu (1986.)|Smrt fašizmu]] - 1986. * [[Sunce na prozoru]] - 1989. * [[Simpatija (1991.)|Simpatija]] - 1991. * Everblue 2 - 1996. * Everblue 1 - 1996. * [[Long Play (1998.)|Long Play]] - 1998. * [[Infinity (1999.)|Infinity]] - 1999. * [[Sedam (2012.)|Sedam]] - 2012. === Kompilacije === * Everblue, 1996. (sa neobjavljenim pjesmama - O la la i Mladene, koje su trebale biti objavljene u albumu [[Soldatski bal]]) * The Ultimate Collection, ([[Croatia Records]], 2007.) * The Platinum Collection, (City Records, 2007.) == Povezano == * [[Sarajevska škola pop rocka]] == Reference == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Plavi orkestar}} * [http://www.sasalosic.com/plavi_orkestar_en.htm Saša Lošić Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518170149/http://www.sasalosic.com/plavi_orkestar_en.htm |date=2008-05-18 }} [[Kategorija:Plavi orkestar| ]] [[Kategorija:Bosanskohercegovačke muzičke grupe]] [[Kategorija:Jugoslavenske muzičke grupe]] [[Kategorija:Novi primitivizam]] 05d7sqq1mo9fp64v6oilau6s2n79k3f 0 42564 42656282 42445918 2026-07-18T03:23:07Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656282 wikitext text/x-wiki {{Drugbox | Watchedfields = | verifiedrevid = 307063021 | IUPAC_name = (5α,6α)-7,8-didehidro- 4,5-epoksi- 17-metilmorfinan- 3,6-diol diacetat | image = Heroin - Heroine.svg | width = | image2 = Heroin-from-xtal-horizontal-3D-balls.png | width2 = | CASNo_Ref = {{cascite}} | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 561-27-3 | ChemSpiderID = 4575379 | ATC_prefix = N02 | ATC_suffix = AA09 | PubChem = 5462328 | IUPHAR_ligand = | ChEMBL_Ref = | ChEMBL = | DrugBank_Ref = | DrugBank = DB01452 | C=21 | H=23 | N=1 | O=5 | molecular_weight = 369.41 g/mol | smiles = | InChI = | InChIKey = | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/C21H23NO5/c1-11(23)25-16-6-4-13-10-15-14-5-7-17(26-12(2)24)20-21(14,8-9-22(15)3)18(13)19(16)27-20/h4-7,14-15,17,20H,8-10H2,1-3H3/t14-,15+,17-,20-,21-/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = GVGLGOZIDCSQPN-PVHGPHFFSA-N | synonyms = Diamorfin, diacetilmorfin, Acetomorfin, (Dualno) acetilisani morfin, morfin diacetat | bioavailability = <35% (oralno), 44–61% (inhalacijom)[http://www.blackwell-synergy.com/doi/abs/10.1111/j.1742-7843.2006.pto_233.x] | protein_bound = 0% ([[morfin]]ski metabolit 35%) | metabolism = [[Jetra|hepatički]] | elimination_half-life = <10 minuta<ref name="urlChemical_Sampling">{{cite web | url = http://www.osha.gov/dts/chemicalsampling/data/CH_244675.html | title = Chemical Sampling Information: Heroin | author = | authorlink = | coauthors = | date = | format = | work = | publisher = | pages = | language = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100529171951/http://www.osha.gov/dts/chemicalsampling/data/CH_244675.html | archivedate = 2010-05-29 | quote = | accessdate = 5. 5. 2011. | dead-url = yes }}</ref> | excretion = 90% [[renalno]] kao [[glukuronid]]i, ostalo [[bilijarno]] | pregnancy_category = Category X | legal_AU = S9 | legal_CA = Schedule I | legal_NZ = Class A | legal_SG = Class A | legal_UK = Class A | legal_US = Schedule I | legal_status = | dependency_liability = Ekstremno visoka | routes_of_administration = Inhalacija, Intravenozno, oralno, Intranazalno, Rektalno, Intramaskularno }} [[Datoteka:Heroin asian.jpg|thumb|Heroin u prahu]] [[Datoteka:HeroinWorld.png|thumb|Glavni svjetski proizvođači]] '''Heroin''' je prirodna, teška [[droga]] koja se prizvodi iz [[morfin]]a, a prema djelovanju pripada [[opioidi]]ma. Najjači je narkotik; njegova proizvodnja i uporaba zabranjene su. Ima velik potencijal za razvoj ovisnosti i ako se uzima svaki dan, [[ovisnost]] se razvija za '''''10-20 dana'''''. Djeluje za 5-8 minuta nakon ubrizgavanja, a uzeta intravenski djeluje gotovo trenutačno i izaziva osjećaj euforije. Promjene u ponašanju karakterizira česta pospanost, nezainteresiranost za donedavno najbliže osobe i okolinu, tjelesno slabljenje. 60 posto ovisnika zaraženo je virusom [[hepatitis B|hepatitisa B]] ili [[hepatitis C|C]]<ref>{{Cite web |url=https://vozvrashchenie.com/stati/geroinovaja-lomka-skolko-dlitsja-i-kak-perezhit |title=La rupture de l'héroïne: combien dure et comment survivre |access-date=2021-11-27 |archive-date=2021-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127190529/https://vozvrashchenie.com/stati/geroinovaja-lomka-skolko-dlitsja-i-kak-perezhit |url-status=dead }}</ref>. Po kemijskom je sastavu diacetilmorfin, C<sub>21</sub>H<sub>23</sub>NO<sub>5</sub>, a nastaje kad se morfin acetilira anhidridom octene kiseline pri čemu se obje hidroksilne grupe esterificiraju. Heroin nema fenolna svojstva, može se lako osapuniti i preći ponovno u morfin. Topiv je u (kako jako dobro znaju svi intravenozni ovisnici) kuhan u mješavini vode i limunske ili octene kiseline, ili vitamina C, a slabo u eteru i vodi. == Proizvodnja == Svjetska proizvodnja opijuma - glavne sirovine od koje se dobija heroin, procjenjuje se na godišnje od 4.000 do 7.000 tona. [[Burma]] i [[Afganistan]] daleko prednjače u svjetskoj proizvodnji opijuma. == Historija == Povijest opijata ne počinje s heroinom krajem 19. stoljeća, već tisućama godina prije Krista, kada se u Mezopotamiji, Egiptu, a kasnije i u staroj Grčkoj uzgaja opijumski mak, iz kojeg se zarezivanjem nezrelih čaški skuplja bijelkasta tekućina - opijum. Trgovina opijumom bila je vrlo razvijena, a "opijumska ovisnost" socijalno prihvaćena. Opijum se konzumirao uglavnom [[pušenje]]m, a koristio se i za medicinske svrhe: "otac medicine", [[Hipokrat]], ga priznaje kao narkotik i lijek za razne bolesti. Nakon osude, Sokrat je za pogubljenje dobio otopinu koja je sadržavala mješavinu kukute i opijuma (simbola vječnog sna), koja se tada koristila u svrhu eutanazije i samoubojstva. U Europi [[opijum]] nestaje sve do 16. stoljeća, kada se kroz trgovinu sa dalekoistočnim zemljama dolazi u kontakt s njim i otkriva njegovo djelovanje, i potencijalne koristi kao lijeka. Opijum u narednim stoljećima pokreće veliki dio svjetskih ekonomskih i političkih događaja, a polovicom 19. stoljeća počinje i prvi od dva 'opijumska rata', u kojima Engleska, a kasnije i Francuska, napadaju Kinu koja zabranjuje uvoz opijuma. Posljedica poraza Kine je, osim ogromnih ratnih odšteta, i predaja teritorija Hong Konga Velikoj Britaniji. 1803. otkriva se aktivni sastojak opijuma: [[morfin]] (poznat još i pod nazivom morfij), za koji se vjeruje da predstavlja usavršeni [[opijum]] sa svim njegovim efektima, a bez stvaranja ovisnosti, pa se smatra da je pouzdan, dugotrajan i siguran lijek. U istoj će se zabludi biti i uskoro, nakon otkrivanja heroina. Diacetilmorfin prvi je sintetizirao engleski kemičar [[C. R. Wright]] [[1874]], a [[1895]]. taj novi spoj u prostorijama Bayera dobiva više pažnje kao koristan spoj bez negativnih učinaka morfina. Tada se [[Heinrich Dresser]], kemičar zadužen za testiranje efikasnosti i sigurnosti novih lijekova, odlučio dati prednost istraživanju diacetilmorfina, a ne acetilsalicilnoj kiselini, danas poznatijoj kao [[aspirin]]. Smatrao ga je dobrom alternativom za morfin - sigurnim lijekom protiv bolova i za liječenje raznih respiratornih bolesti, a bez problema ovisnosti. Osim testiranja na životinjama, navodno ga je testirao i na sebi i svojim kolegama u Bayeru, koji su tom novom spoju dali ime heroin, po njemačkom terminu 'heroisch". Heroin svoj uspjeh duguje tadašnjoj velikoj potrebi, ne toliko za lijekom protiv bolova, nego za lijekom protiv kašlja (tuberkuloza i upala pluća bile su tada smrtonosne bolesti, a i obične prehlade smatrale su se opasnima), a pogotovo su ga sretno dočekali tadašnji ovisnici o morfinu. Ali uskoro je istina počela izlaziti na vidjelo: prvo je primjećeno brzo razvijanje tolerancije, a onda i brojni slučajevi ovisnosti. [[Bayer]] je počeo gubiti zaradu od heroina, pa je počeo razvijati lijek, pod komercijalnim imenom [[Aspirin]], koji će mu vratiti vodeću poziciju na tržištu lijekovima. 1913. [[Bayer]] potpuno prestaje sa proizvodnjom heroina, a istovremeno se počinje zabranjivati njegovo nemedicinsko korištenje. U [[SAD]]-u se [[1924]]. potpuno zabranjuje korištenje i proizvodnja heroina, a ne dopušta se ni korištenje u medicinske svrhe, koje je još i danas dopušteno npr. u [[Velika Britanija|Velikoj Britaniji]]. Posljedica otkrića heroina bila je da su ga tisuće ovisnika o morfinu prihvatile kao 3-4 puta jaču zamjenu. Heroin je bio i jeftiniji, brži i lakši za upotrebu, a nakon njegovog zabranjivanja razvilo se ogromno ilegalno tržište koje je povezalo njegove korisnike sa kriminalom. Upotreba heroina raste u svijetu svake godine, skupa sa brojem smrti od predoziranja ili na drugi načih povezanih sa heroinskom ovisnošću. U Hrvatskoj ima oko 12 000 registriranih ovisnika, a svake godine od predoziranja umire 40-60 ljudi. == Hemija == Opijum je sasušeni sok dobiven iz posebne vrste vrtnog (bijelog, 'plavog') maka, a između ostalog sadrži opijate: [[morfin]] i [[kodein]]. [[Morfin]] djeluje tako da se veže na opijatne receptore, na koje se inače vežu endogeni opioidi koje organizam sam proizvodi. Jedan od njih je [[endorfin]], odgovoran za regulaciju boli, mučnine, disanja, hormonalne aktivnosti, a aktivira i osjećaje raspoloženosti, sreće i opuštenosti. Istraživanjima je pokazano da postoji čak i endogena varijanta morfina, što potvrđuje važnost uloge opijata u organizmu. Heroin (diacetilmorfin) je sintetički derivat morfina, a brzina i jačina njegovog djelovanja posljedica su njegove dobre topljivosti u masti koja mu omogućuje brži prolaz krvno-mozgovne barijere. U mozgu se prije vezivanja na opijatne receptore metabolira natrag u morfin. [[Metadon]] (kod nas poznat pod Plivinim komercijalnim nazivom Heptanon) je sintetički opioid, često se koristi za liječenje heroinskih ovisnika, ali i sam izaziva jaku ovisnost. Za razliku od heroina uzima se oralno, a djelovanje mu je nešto slabije ali dugotrajnije. Potpuno čisti heroin bijele je boje i gorkog okusa, i topljiv je u vodi. Međutim, ulični "heroin" (hors, žuto) najčešće je smeđkaste boje, a sadrži samo oko 7-10% do najviše 20-tak posto diacetilmorfina, dok su ostatak druge tvari: [[paracetamol]], zastupljen u ogromnoj mjeri, preko 50%, u "ulicnom" heroinu - dileri ga miješaju sa heroinom zbog njegovih analgetičkih i antipiretičkih osobina (ublazava bol i snizava temperaturu - umiruje), jednostavno se nabavlja - bez recepta, jeftin je, a vecina ljudi ga odlicno podnosi, ne pokazuje nezeljene efekte, kao kod drugih analgetika - lijekova protiv bolova, poput npr. Tramadol-a. Sljedeca tvar po zastupljenosti, za mijesanje sa heroinom je: [[šećer]] (laktoza, koju 'dileri' rado koriste za miksanje zbog svog neutralnog okusa, a koja je najmanje štetna od svih ostalih tvari koje se ponekad nađu u heroinu, za razliku od otrova poput [[strihnin]]a i [[kinin]]a. Da se za miješanje s heroinom koriste škrob, puding, zemlja i slično, su apsurdne dezinformacije. Ovakav heroin nije topljiv u vodi, pa se zato za otapanje koristi kiselina - obično limunska. Čistoća heroina jako varira, što je često uzrok mnogih smrti od predoziranja. == Djelovanje == Heroin se konzumira ušmrkavanjem (brzo se apsorbira preko [[sluznica|sluznice]] [[nos]]a), pušenjem (zagrijavanje heroina na [[aluminij]]skoj foliji i udisanje njegovih para - "chasing the dragon", "hvatanje zmaja") ili [[injekcija|injekcijom]] (intravenozno). Priče o potkožnom ili intramuskularnom ubrizgavanju heroina su još neke od apsurdnih dezinformacija (takav unos otopine heroina pomiješanog s [[kiselina|kiselinom]] izaziva neizdržive [[bol]]ove i otekline sklone [[infekcija]]ma koje traju mjesecima. [[Pušenje]]m heroin stiže do [[mozak|mozga]] za svega 7 [[sekunda|sekundi]], a najjači, [[euforija|euforični]] efekt osjeća se nakon 5-7 minuta, dok se kod intravenoznog uzimanja to događa za 10-20 sekundi. Doza ovisi o načinu uzimanja i toleranciji (intravenozno bez tolerancije 5–10&nbsp;mg, pušenje 15–25&nbsp;mg), a isto tako i jačina djelovanja i trajanje (obično 3-5 sati). Inicijalni efekt odmah nakon uzimanja je ogroman, euforičan val kojeg prate [[osjećaj]]i opuštenosti i topline, sigurnosti, nestajanja boli, [[tjeskoba|tjeskobe]] i napetosti. Ljutnja, frustracije i [[agresivnost]] nestaju, a javljaju se sigurnost i [[ljubav]] prema sebi. Nakon prolaska početne euforije javlja se ugodan, opušten osjećaj zadovoljstva i smirenosti. Ponekad, posebno kod prvih uzimanja, moguća je mučnina i [[povraćanje]]. Heroin je [[depresor]] [[centralni živčani sustav|centralnog živčanog sustava]]: usporava [[srce]], [[disanje]], smanjuje [[krvni tlak]], uzrokuje širenje [[krvne žile|krvnih žila]] i smanjenu aktivnost crijeva, što uzrokuje zatvor. Osim prevelike doze, velik je rizik kod istovremenog uzimanja heroina nakon [[alkohol]]a ili tableta za smirenje, ili prilikom velikog [[umor]]a, takva kombinacija višestruko usporava disanje i otkucaje srca, i uslijed nedostatka [[kisik]]a dovodi do nesvjestice i [[smrt]]i. == Djelovanje nakon dugoročnog uzimanja == Heroin izaziva vrlo jaku fizičku i psihičku [[ovisnost]]. Fizička ovisnost je stanje poremećenog funkcioniranja organizma nakon prestanka unošenja droge. Karakterizira ju pojava [[apstinencijska kriza|apstinencijske krize]] 24-48 sati nakon zadnjeg uzimanja heroina. Simptomi uključuju [[midrijaza|midrijazu]], nemir, bol u [[mišići]]ma i [[kosti]]ma, mučninu, [[nesanica|nesanicu]], [[proljev]], [[znojenje]] (ekstremno pojačano lučenje žlijezda), nadraženost sluznica (curenje nosa, kihanje), groznicu i povraćanje. Traju obično 7-10 dana, ali ponekad i 3-4 puta duže, ako se radi o narkomanu sa dugim "stažom", ili ako apstinira od [[metadon]]a, koji uzrokuje još puno neugodniji i jači apstinencijski sindrom, koji i traje puno više vremena. Psihičku ovisnost teže je nadvladati, a karakterizirana je izrazitom željom za svakodnevnim uzimanjem droge koju je potpuno nemoguće kontrolirati, negiranjem problema i promijenjenim shvaćanjem stvarnosti. Ne razmišljajući racionalno, osoba je pod utjecajem ogromne želje za drogom nesvjesna bilo kakvih [[rizik]]a i posljedica njenog uzimanja, heroin postaje jedina svrha koja dovodi do prekida skoro svih ostalih aktivnosti, a ukoliko ga ne uzme, osjeća se nervozno, razdražljivo i napeto. Dugoročna upotreba stvara toleranciju: potrebne su sve veće količine za postizanje euforičnog efekta, koji nakon nekog vremena potpuno nestaje pa se heroin uzima samo radi olakšanja i da se izbjegnu neugodni fizički i psihički simptomi. [[Apstinencija]] smanjuje razinu tolerancije, pa je česti uzrok smrti uzimanje smrtonosne količine na koju je tijelo prije bilo naviklo. == Posljedice dugoročnog uzimanja == Dugotrajna upotreba heroina uzrokuje mnoge štete, koje ne moraju nužno biti povezane sa drogom. Često dolazi do velikih socijalnih problema, koji su posljedica trošenja ogromnih iznosa [[novac|novca]] za zadovoljavanje potreba o drogi ovisnog organizma (korisnici koji su stekli ovisnost injiciraju svoju dozu 2-4 puta dnevno), a i do zanemarivanja [[prehrana|prehrane]] i ostalih uvjeta života, što može biti uzrok mnogim bolestima. Opće posljedice dugotrajne ovisnosti su emotivno, fizičko, psihičko i socijalno propadanje i gubitak interesa za bilo kakvu [[komunikacija|komunikaciju]] ili aktivnost osim nabavljanja droge. Osim korištenja nečistih igala i ostalog pribora za injiciranje, i [[seksualni odnos]]i bez zaštite pridonose prenošenju zaraznih bolesti: [[hepatitis B|hepatitisa B]] i [[hepatitis C|C]], [[AIDS]]-a, [[tetanus]]a i drugih. Ušmrkavanje uzrokuje oštećenja nosne sluznice. Velik je rizik od nečistoća koje heroin neizbježno sadrži: npr. otrovanje ([[strihnin]]), vrlo opasne infekcije uzrokovane vlaknom iz filtera (kroz koji se otopina heroina uvlači u špricu) koji uspije proći kroz iglu, a koji se obično radi od filtera [[cigarete]], često nečistim prstima, slučajna povreda živca na mjestu uboda iglom, koji može dovesti do utrnuća uda (koje može potrajati mjesecima) - ili začepljenje sitnih [[kapilara]] ako čestice nisu potpuno topljive u vodi (uzrokuje odumiranje stanica na manjim površinama srca, [[pluća]], [[jetra|jetre]], [[bubreg]]a ili mozga). Ostale fizičke posljedice uključuju ožiljke, propadanje [[vena]], [[bakterije|bakterijske]] infekcije krvožilnog sustava, čireve i druge infekcije i razne tipove upale pluća i tuberkulozu. == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == * ''Diary of a Drug Fiend'' by [[Aleister Crowley]] (1922) * ''Junkie'' by [[William S. Burroughs]] (1953) {{ISBN|0-14-200316-6}} * ''Heroin'' (1998) {{ISBN|1-56838-153-0}} * ''Heroin Century'' (2002) {{ISBN|0-415-27899-6}} * ''This is Heroin'' (2002) {{ISBN|1-86074-424-9}} * ''The Heroin User's Handbook'' by Francis Moraes (paperback 2004) {{ISBN|1-55950-216-9}} * ''The Little Book of Heroin'' by Francis Moraes (paperback 2000) {{ISBN|0-914171-98-4}} * ''Heroin: A True Story of Addiction, Hope and Triumph'' by Julie O'Toole (paperback 2005) {{ISBN|1-905379-01-3}} * ''The Heroin Diaries: A Year in the Life of a Shattered Rockstar'' by Nikki Sixx (2007) {{ISBN|978-0-7434-8628-6}} * ''Heroin: The Myths and the Facts'' by Richard Ashley (1972), St. Martin's Press, Library of Congress No. 72-89417 * "The Death Proclamation of Generation X: A Self-Fulfilling Prophesy of Goth, Grunge and Heroin" by Maxim W. Furek, M. (2008), i-Universe. {{ISBN|978-0-595-46319-0}} * ''Seeds of Terror: How Heroin is Bankrolling the Taliban and Al Qaeda'', by Gretchen Peters, publ. Thomas Dunne Books (2009) * Forbes, Andrew ; Henley, David (2011). Traders of the Golden Triangle. Chiang Mai: Cognoscenti Books. ASIN: B006GMID5K == Vanjske veze == {{Portal|Medicina|Hemija}} {{Commonscat|Heroin}} * [http://www.unodc.org/unodc/en/drugs/afghan-opium-survey.html UNODC – United Nations Office on Drugs and Crime – Afghan Opium Survey 2009] * [http://www.nida.nih.gov/Infofacts/heroin.html NIDA InfoFacts on Heroin]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806073908/http://www.nida.nih.gov/Infofacts/heroin.html |date=2011-08-06 }} * [http://www.whitehousedrugpolicy.gov/drugfact/heroin/ ONDCP Drug Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208012457/http://www.whitehousedrugpolicy.gov/drugfact/heroin/ |date=2011-02-08 }} * [http://historyofalcoholanddrugs.typepad.com/alcohol_and_drugs_history/heroin/index.html Heroin news page] – Alcohol and Drugs History Society * [http://www.scribd.com/doc/120817550/The-Protocols-Of-The-Learned-Experts-On-Heroin-by-Thomas-Szasz Protocols of the Learned Experts on Heroin] Thomas Szasz M.D. {{-}} {{Opioidi}} [[Kategorija:Opioidi]] [[Kategorija:Psihoaktivne droge]] [[Kategorija:Droge]] [[Kategorija:Heterociklična jedinjenja azota]] [[Kategorija:Heterociklična jedinjenja kiseonika]] [[Kategorija:Opijati]] [[Kategorija:Morfinani]] [[Kategorija:Acetatni estri]] [[Kategorija:Euforijanti]] ptgbax9s6uf44mjxtxmech4amxi98yo 0 46391 42656378 9062696 2026-07-18T10:52:00Z Minorax 135426 42656378 wikitext text/x-wiki '''Kaligrafija''' (od Grčkog κάλλος kallos "lepota" + γραφή graphẽ "pisanje") je umetnost lepog pisanja koja vodi poreklo iz [[Kina|Kine]]. Savremena definicija kaligrafske veštine je „[[umetnost]] davanja [[forma|forme]] [[znak]]ovima na izražajan, humoristički i vešt način“. [[Stil]] kaligrafije je opisan kao '''ruka''' ili '''alfabet'''. Kaligrafija se proteže od funkcionalnih i ručnih zapisa do prefinjenih umetničkih komada, gde ručno pisani tragovi uzimaju prvenstvo nad čitkim pisanjem. Veština kaligrafije se razlikuje od [[tipografija|tipografije]] i neklasičnih ručnih [[pisanje|pisanja]]. Osobenosti su istorijski podeljene, tečno i spontano, improvizovane u momentu pisanja. Kaligrafija se nastavlja do izvestačenog načina izražavanja u formama različitih pozivnica, slovnog dizajna/tipografija, originalnih ručno pisanih natpisa, logo dizajna, ovlašćene kaligrafije umetnosti, uverenja, mapa i drugih radova koji uključuju pisanje (na primer Prikaz slovne umetnosti). == Istočnoazijska kaligrafija == [[Datoteka:Mifu01.jpg|250px|thumb|Kineska kaligrafija nastala u doba dinastije Song ([[1051]]—[[1108]]) pesnika Mi Fu. Kroz vekove se od kineskih učenjaka očekivalo da budu dobri poznavaoci kaligrafske umetnosti]] U azijskoj kaligrafiji najčesće se koriste četkice za mastilo pri pisanju kineskih znakova (zvanim „Hanzi“ u kineskom, „Handža“ u korejskom, „Kandži“ u japanskom, i „Han Tu“ u [[vijetnam]]skom). Kaligrafija (u kineskom 書法, u korejskom 書藝, u japanskom 書道) znači „put pisanja“). Smatra se najvažnijom umetnošću istočne Azije i najprefinjenijom formom istočnoazijskog slikanja{{fact}}. Kaligrafija je takođe uticala na nastanak monohromatičnog slikanja ''Suibokua'', koje koristi slične alatke i tehnike. Kaligrafija je uticala na najvažnije stilove umetnosti u istočnoj Aziji, uključujući ''sumije'', stil kineskog, korejskog i japanskog slikanja u potpunosti zasnovanog na kaligrafiji. {| cellpadding="5" cellspacing="0" border="1" class="prettytable" |- ! colspan="5" | Glavne osobine kineskih kaligrafskih znakova |- ! bgcolor="#EEEAE1" | Engleski nazivi ! bgcolor="#EEEAE1" | Hanzi(Pinyin) ! bgcolor="#EEEAE1" | Hangul(Revised romanization of Korean|RR) ! bgcolor="#EEEAE1" | Rōmaji ! bgcolor="#EEEAE1" | Quốc ngữ |- | Seal script | 篆書(Zhuànshū) | 전서(Jeonseo) | Tensho | Triện thư |- | Clerical script (Zvanična slova) | 隸書<br />(隷書)(Lìshū) | 예서(Yeseo) | Reisho | Lệ thư |- | Regular Script (Block script) | 楷書(Kǎishū) | 해서(Haeseo) | Kaisho | Khải thư |- | Running script (Polu-kurzivna slova) | 行書(Xíngshū) | 행서(Haengseo) | Gyōsho | Hành thư |- | Grass script (Kurzivna slova) | 草書(Cǎoshū) | 초서(Choseo) | Sōsho | Thảo thư |} == Indijska kaligrafija == Većina indijske kaligrafije ima religiozne uticaje. Nedostatak modernih slikarskih tehnologija rezultuje bogatim nasleđem kaligrafije, u skoro svim indijskim jezicima. Posebno, religija Sikh obezbeđjuje bogatu kolekciju. Sveta knjiga Sikha je po tradiciji bila ručno pisana i u potpunosti rasvetljena primerima. == Tibetanska kaligrafija == Kaligrafija se nalazi u centralnom delu [[tibet]]anske kulture. Rukopis je izveden od indijskih pisanih dokumenata. Kao i u Kini, plemići Tibeta, ''visoke [[Lama|Lame]]'', i stanovnici palate „Potala“, su bili jako sposobni kaligrafi. Tibet je bio centar [[budizam|budizma]] kroz nekoliko [[vek]]ova, a religijska mesta su od velikog značaja za razvoj kaligrafije. Skoro sva religijska pisanja visokog nivoa se koriste kaligrafijom, uključujući i pisma koja su poslana od Njegove svetosti, „Proročanstvo palate Potala“, i drugih religioznih i svetovnih vlasti. Kaligrafija je posebno očevidna u njihovim molitvenim krugovima. U davnini tibetanski kaligrafi koristili su četke za pisanje, a danas se najčesće služe rezanim olovkama i flomasterima. == Persijska kaligrafija == [[Persija|Persijska]] kaligrafija je kaligrafija persijskog sistema pisanja. Istorija kaligrafije u Persiji javlja se pre nastanka [[islam]]ske vere. U Zoroastrijanizmu, lepota i čitkost pisanja su bili uvek nagrađivani. Glavni tipovi, odnosno rukopisi persijske kaligrafije su „nastalik“, „šekasteh-nastalik“ i „Nagaši-kat“. == Islamska kaligrafija == [[Datoteka:AndalusQuran.JPG|thumb|250px|Strana „Kurana“ iz 12. veka napisana andaluzijskim rukopisom]] Islamska kaligrafija (kaligrafija u arapskom se naziva „Kat ul-jad“ (خط اليد)) je stanovište islamske umetnosti, koja se uporedo širila sa islamskom religijom i [[arapski jezik|arapskim jezikom]]. Arapska/persijska kaligrafija je udružena sa geometrijskom islamskom umetnošću (arabeska) na zidovima i tavanicama [[džamija]]. Umesto opozivanja nečega povezanog sa stvarnošću izgovorene reči, kaligrafija za muslimane je vidljivo izražavanje najveće umetnosti od svih, umetnosti svete reči. Kaligrafija je najviše obožavana forma islamske umetnosti, jer obezbeđuje vezu između jezika muslimana i religije islama. Sveta knjiga islama, „Kuran“, je odigrala važnu ulogu u razvoju i evoluciji arapskog jezika, a kroz širenje i u arapskom alfabetu. Izreke i odlomci iz „Kurana“ su još uvek aktivni izvori za islamsku kaligrafiju. Postojala je snažna paralela tradicije ka islamskoj, između [[aramejci|aramejskih]] i hebrejskih naučnika, viđenih u radovima poput hebrejski prosvetljene Biblije 9. i 10. veka. Islamska kaligrafija je bila forma umetnosti. [[Musliman]]i veruju da samo [[Alah]] može stvoriti slike ljudi i životinja. == Zapadna kaligrafija == [[Datoteka:Calligraphy.malmesbury.bible.arp.jpg|thumb|left|300px|Kaligrafija Latinske biblije iz 1407. godine nove ere u manastiru „Malmsburi“, Vilitšir, Engleska. Biblija je ručno pisana u Belgiji, od strane Džerarda Brilsa, za javno čitanje u manastirima.]] Zapadna kaligrafija je kaligrafija latinskog pisanog sistema i od manjeg je značaja u odnosu na grčki i ćirilični pisani sistem. Raniji alfabeti su se razvijali u periodu od 3000 godina pre nove ere. Od etrurskog alfabeta razvio se latinski alfabet. Velika slova (majuskule) su slova koja su se prva pojavila, a zatim je sledio pronalazak malih slova (minuskula) u karolinškom periodu. Teške rolne [[papirus]]a su zamenjene Rimskim prvim knjigama, sa početnim jednostavno uvijenim stranama u pergamentu napravljenim od životinjskih koža. Olovke od trske su zamenjene ptičjim perima za pisanje. Hrišćanske crkve su promovisale razvoj pisanja kroz obilato kopiranje Biblije, posebno Novog zaveta, ali i drugih svetih tekstova. Dva različita stila pisanja, koji su bili poznati kao inčani i polu-inčani, su razvijeni od podvrste rimskih ručnih knjiga. „Unca“ je latinska reč za inč. Vrhunac uspeha keltskih prosvetljenih rukopisa bio je u periodu od 7. do 9. veka. Kao primeri navode se: „Durova knjiga“, „Lindisfarnovo jevanđelje“ i „Knjiga o Keltima“. Šarlemanjova odanost za obrazovno usavršavanje nastala je kao posledica pridobijanja „gomile natpisa“, usklađenih sa Alkuinom Opatom Jorkom. Oni su razvili stil koji je bio poznat kao „Karolina“ ili „Karolingijske minuskule“ (minuskula je sinonim za slučaj koji je od manjeg značaja). Prvi rukopis koji je imao uticaja bio je „Godeskalkovo jevanđelje“ (završeno 783.), koje je pisano po uzoru na Godeskalka. Moderni tip knjiga danas vodi poreklo upravo od karolingijskih ostataka. [[Datoteka:Schriftzug Urkunde.jpg|thumb|400px|Kaligrafija nemačke reči „Urkunde“ (dokument)]] Crno pismo (poznato kao ''[[goti|gotsko]]'') i njegove varijacije Rotunde postepeno razvijene od karolinških rukopisa tokom 12. veka. Kroz naredna 3 veka prepisivači u severnoj Evropi su koristili zbijenu i zaoštrenu formu Gotskog pisma. Oni su u Italiji i Španiji davali prednost približnom ali još uvek težem obliku Rotunda. U periodu od 15. veka italijanski prepisivači se vraćaju rimskim i karolingijskim modelima pisanja i dizajniranja italičnog stila pisanja (''Chansery kurziv''). Ove tri vrste: gotski, italički i romanski su postale modeli štampanih pisama. [[Johanes Gutenberg]] je koristio gotski stil za štampanje Biblije, a od manjeg značaja bile su mu italične i romanske forme, koje kasnije postaju standardne. Tokom srednjeg veka, stotine hiljada rukopisa su proizvedene: neki su bili ukrašeni zlatnim i finim slikanjem, neki ilustrovani linijama, a pojedini su se sastojali samo od teksta. == Oživljavanje zapadne kaligrafije == Ručno pisane i ručno ukrašavane knjige u znatnoj meri prestaju da se proizvode oko [[1051]]. godine, kada štampanje postaje sve prisutnije. Međutim, krajem 19. veka, [[Viliam Moris]]. Umetnosti i veštine kretanja redefinisali su, oživeli i popularizovali englesku kaligrafiju. Morisova estetika i filozofija uticala je na mnoge kaligrafe, uključujući [[Edvard Džonston|Edvarda Džonstona]] i [[Erik Gil|Erika Gila]]. Edvard Džonston je izumeo svoj stil potpuno zaoštrenog rukopisa nakon proučavanja desetovekovnih rukopisa. Kao što je Ramzi Psalter, BL, Harli MS 2904., prateći uputstva gospodina Sidneja Kokerela u Fitcerbert muzeju. Džonstonov najbolji rad “Pisanje, prosvetljivanje i natpisi”, objavljen je 1906. , nikada nije koristio činjenice “Osnovni” ili “Osnovni rukopis” po čemu je on ostao najzapamćeniji. Dzonston je prvobitno podučavao svoje studente inčanom rukopisu pri čemu su koristili prave uglove, ali kasnije je to promenio koristeći oštre uglove. Prema ovom rukopisu prvo se odnosio kao prema “Foundational Hand” u ilustraciji 6 njegove publikacije iz 1909. godine, Dzonstonova tipska slova postaju bazična za London Underground signage i nastavlja danas u izmenjenoj formi. Nova Dzonstonova tipska slova, izmenjeno izdanje pojavilo se 1988. Uporedo sa Dznstonom, Austrijanac [[Rudolf Laris]] je učio pisanja u Bečkojkoj školi umetnosti i objavio je 6 knjiga o rukopisima koje su znatno uticale na nemačke kaligrafe. U područjima gde se govori nemački jezik nije bila napuštena upotreba Gotskog rukopisa, a gotski je takođe ostavio i jak uticaj na njihove stilove. [[Rudolf Koh]] je bio prijatelj i mlađi savremenik Larisa. Njegova knjiga, tipovi dizajna, i podučavanja učinila su da postane jedan od najuticajnijih kaligrafa 20. veka u severnoj Evropi, ali i u Sjedinjenim Americkim državama. Laris i Koh su podučavali i inspirisali mnoge evropske kaligrafe, a najuglednij među njima bili su: [[Fridrih Nojgebauer]], [[Karldžordž Hefer]] i [[Herman Zapf]]. [[Graili Hevit]] je bio najodgovorniji za oživljavanje umetnosti pisanja kao Džonstonov (1906.) koautor dela "Pisanje, prosvetljivanje i natpisi" (9 odeljak), ali i preko sopstvenih publikacija, a najvažnija od njih je "Natpisi za studente i zanatlije" (1930). Hevit ima dosta kritičara, ali i podržavalaca u tumačenju Cenino Ceninovih srednjovekovnih geso sredstava Donald Džekson, veoma poznati Britanski kaligraf, je otkrio njegova geso sredstva i na drugim mestima. Mnogi tipovi su bazirani na istorijskim rukopisima, kao sto su Crno pismo (uključujući Fraktur), Lombardik, Uncial, Italik, i Roundhand. [[Bakrorez]] je stil kaligrafskopg pisanja sa zaoštrenim perom umesto sa tupim. Ime potiče od oštrih linija pisanog stila koji podseća na gravure urezane u bakru. Bakrorez vrsta pokušaće da se nadmeće sa pismima graviranim u bakru. Bakrorez je dobio ime po kopijama knjiga, 18. i 19. veka, koje su nastajale graviranjem bakarnih tanjira uz pomoć originalnog mastila. Studenti su neprestano radili na izradi kopija, iako prava kopija nije nikada dobijena, zato što je posao prvobitno bio rađen vajanjem bakarnih tanjira. === Kaligrafija danas === [[Datoteka:Westerncalligraphy.jpg|thumb|left|300px|Moderna zapadna kaligrafija]] Kaligrafija nastavlja i danas da se koristi i to za izradu grafičkog dizajna, [[logo]] dizajna, karti, [[meni]]ja, čestitki, pozivnica, pravnih dokumenata, [[diploma]], poezije, [[vizit karta|vizit karti]] i raznih prezentacija. Mnogi kaligrafi zarađuju svoja sredstva za život adresiranjem omota pozivnica za javne ili privatne događaje (uključujući i venčanja). Početni kaligrafski kursevi su namenjeni i deci i odraslima a sprovode se uz pomoć odgovarajuće literature. Područje delovanja kaligrafske umetnoti danas je više od literalne reprodukcije istorijskih i religioznih tekstova. Pisane forme su postale apstraktnije i inkorporirane u posao koji ima više afiniteta ka savremenom slikarstvu nego ka antičkoj veštini pisanja. Apstraktno pisanje kod umetnika kao što je [[Novi Zelanđ|Novo Zelanđanin]] ([[Kolin Mek Kahon]]) neće biti prihvaćeno kao ”kaligrafija” kod većine praktičara, ali uprkos tome pojedinci pronalaze rad na biblijskim sadržajima veoma privlačnim. Razlika leži u manjku klasičnog književnog obrazovanja autora, u primeru Kolin Mek Kahon, što je predstavljeno u njegovom poslu. U isto vreme unajmljen je [[Donald Džekson]] u saradnji sa internacionalnim [[skriptorijum]]om za rad na projektu 21. veka, Biblija svetog Džona, vrednom više miliona dolara, čija je izrada pri kraju. To je najrealnija i najrasvetljenija Biblija u zadnjih 500 godina, rađena istovremeno i antičkim i modernim tehnikama. U ranim godinama 20. veka “Buli Biblija” nije bila ovlašćena, iako je dovršena od strane studenta Edvard Dzonstona. === Savremeni kaligrafi === Internacionalna kratka lista poznatih kaligrafa, koji su unapredili kaligrafiju novog veka: * Donald Džekson, * Tomas Ingmajer, * Dejv Wud, * Hazel Dolbi, * Fernando Lembo di Pino, * Dzin Larher, * Julian Vaters, * Seila Vaters, * Denis Braun, * Brodi Nojensvander, * Hans-Joakim Burgert, * Timoti Donaldson, * Gotfriajed Pott, * Piter Gilderdejl i * Katarina Pjper i * Paul Shav. Digitalna era olakšava stvaranje tvorevina i novog i istorijskog stilizovanog fonta: a hiljade su ih sada u upotrebi. Kaligrafija daje jedinstveni sadržaj svakoj individualnoj slovnoj formi sa upotrebom dizajnerskog planiranja. Korisnost digitalnog medija za kaligrafe neće biti ograničen samo na planiranje nove biblije svetog Dzona već će olakšati i raniji ručni rad. Direktno pisanje u digitalnom mediju je sada olakšano putem grafičkih kartica i očekuje se da će porasti njegova upotreba predstavljanjem [[Majkrosoft]] [[Vindous Vista]] operativnog sistema (""Vista Pen Flicks"“) u 2007. [[Epl]] predstavio je sličnu pogodnost u njihovom Tajger operativnom sistemu 2005. godine. Novi Leopardov [[operativni sistem]] biće takođe predstavljen i 2007. godine. Grafičke kartice olakšavaju kaligrafski dizajn više nego ogromne veličine umetničkih komada. Internet podržava kaligrafe, kao i umetnike rukopisa. == Pribor == Osnovni pribor za kaligrafiju je: * kaligrafsko pero (razlicitih širina u zavisnosti od veličine teksta, papira i dr.), * [[olovka]] (može biti obla ili zaoštrena-najčesće se zaostrava na smirgli samo jedna strana) i * četkica. U dekorativne svrhe koristi se više zaoštrena olovka i čelična četkica, kao i obična tanka pera za pisanje . Kaligrafija može biti izvedena i uz pomoć [[flomaster]]a i [[hemijska olovka|hemijskih olovaka]] (najčesće se time izvodi moderna kaligrafija). [[Mastilo]] za pisanje je obično vodootporno i mnogo manje viskozno u odnosu na mastilo koje se koristi pri štampanju. Visoko kvalitetni papir, koji ima dobru koenzistenciju poroznosti, omogućava čistije linije, takođe se često koristi pergament ili [[velum]]. Jedan od boljih papira koji se koriste za kaligrafske projekte je Fabriano Artistico (može se naći u bolje snabdevenim knjižarama) raznih debljina. Fabriano je pogodan za kaligrafske projekte jer odlično prima [[tempera|temperu]] ili druge tečne boje koje se koriste za ornamentiku. *Ne sme da se savija jer puca zbog pamuka!* Kaligrafija se takođe može izvoditi četkicama od prirodnih vlakana koje se ne otiru i odlicno primaju [[tuš]], tj.mastilo. Zahvaljujući postojanju ovakvog pribora kaligrafi izradjuju najkvalitetnija kaligrafska dela velike umetničke vrednosti. Veličina i dekoracija slova doprinose [[estetika|estetici]]. {{Commonscat|Calligraphy}} [[Kategorija:Kaligrafija| ]] [[Kategorija:Pisma]] [[Kategorija:Primijenjene umjetnosti]] 24hstjqvz06qc7araq74a1kwc31gqty 0 48376 42656379 42231902 2026-07-18T10:52:17Z Minorax 135426 42656379 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Tyson Gay 100m Champion.JPG|280px|thumb|right|Tajson Gej na Američkom atletskom prvenstvu u Indijanapolisu, 2007.]] '''Tajson Gej''' ({{jez-en|Tyson Gay}}, rođen [[9. 8.|9. avgusta]] [[1982]]) je [[sjedinjene Američke Države|američki]] [[sprint]]er i važeći svetski prvak u disciplinama [[Trka na 100 metara|100 metara]], [[Trka na 200 metara|200 metara]] i u [[štafeta 4x100 metara (atletika)|štafeti 4x100 metara]]. == Karijera == Tajson je pohađao Srednju školu Lafajet u [[Lexington (Kentucky)|Leksingtonu]] (država [[Kentucky|Kentaki]]) gde se istakao kao sprinter. Kao student [[Univerzitet Arkanzasa|Univerziteta Arkanzasa]], 2004. je pobedio u disciplini sprint na 100 metara na Američkom nacionalnom prvenstvu koledža. U to vreme je postigao lični rekord od 10,06 sekundi. Tokom 2005, Tajson se više posvetio disciplini 200 metara, postigavši juna iste godine lični rekord od 19,93 sekundi. Na [[Svetsko prvenstvo u atletici 2005.|Svetskom prvenstvu u atletici 2005.]] zauzeo je četvrto mesto u trci na 200 metara. Tajson Gej je obarao lične rekorde u disciplinama 100 i 200 metara i tokom 2006. U avgustu 2006, u Cirihu, istrčao je 100 metara za 9,84 sekundi, i zauzeo drugo mesto iza [[Asafa Powell|Asafe Pauela]]. Na Američkom nacionalnom prvenstvu u atletici 2007, održanom u [[Indianapolis (Indiana)|Indijanapolisu]], u [[Indiana|Indijani]], Tajson Gej je 22. juna trijumfovao u disciplini 100 metara u vremenu 9,84 sekundi i vetrom u grudi. Dva dana kasnije, 24. juna, pobedio je i u disciplini 200 metara, postigavši rezultat 19,62 sekundi, što ga je učinilo drugim najbržim čovekom u istoriji ove discipline. Na [[Svetsko prvenstvo u atletici 2007.|Svetskom prvenstvu u atletici 2007]], u [[Osaka|Osaki]] (Japan), Tajson Gej je 24. avgusta pobedio u finalnoj trci na 100 metara, rezultatom 9,85 sekundi.<ref>{{cite web | url = http://www.cnn.com/2007/SPORT/08/26/athletics.gay/index.html?eref=rss_latest | title = Gay blazes to world 100m title win | accessdate = 26. 08. 2007. | publisher = [[CNN]] | date = 26. 08. 2007. }}</ref> Četiri dana kasnije, 30. avgusta, bio je najbolji u finalu trke na 200 metara, rezultatom 19,76 sekundi. Time je postao treći atletičar u istoriji (uz [[Maurice Greene|Morisa Grina]] i [[Justin Gatlin|Džastina Gatlina]]), koji je na svetskom prvenstvu u atletici pobedio u trkama na 100 i 200 metara.<ref>{{cite web | url = http://edition.cnn.com/2007/SPORT/08/30/athletics.gay/ | title = Gay powers to Osaka sprint double | accessdate = 30. 08. 2007. | publisher = CNN | date = 30. 08. 2007. | archive-date = 2012-10-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121018164403/http://edition.cnn.com/2007/SPORT/08/30/athletics.gay/ }}</ref> Prvog septembra 2007, osvojio je i treću zlatnu medalju na Svetskom prvenstvu, ovaj put u štafeti SAD-a u disciplini 4x100 metara. Samo je Moris Grin pre njega bio osvajač 3 zlatne medalje u sprintu. == Lični rekordi == {| border="1" cellspacing="2" cellpadding="1" style="border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="cccccc" !Disciplina !Vreme !Vetar !Mesto !Datum |- | rowspan="2" valign="top" | 100 m |9.84 | +1.0&nbsp;m/s |[[Zürich|Cirih]], [[Švajcarska]] |[[18. 8.|18. avgust]], [[2006]] |- |9.84 | −0.5&nbsp;m/s |[[Indianapolis (Indiana)|Indijanapolis]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] |[[22. 6.|22. jun]], [[2007]] |- |200 m |19.62 | −0.3&nbsp;m/s |[[Indianapolis (Indiana)|Indijanapolis]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] |[[24. 6.|24. jun]], [[2007]] |} == Svetska prvenstva u atletici == * [[Svetsko prvenstvo u atletici 2005.]] u [[Helsinki]]ju ({{ZD|FIN}}) ** 4. mesto u finalu trke na 200 m. * [[Svetsko prvenstvo u atletici 2007.]] u [[Osaka|Osaki]] ({{ZD|JAP}}) ** [[Datoteka:Med 1.png]] Zlatna medalja u trci na 100 m (9"85). ** [[Datoteka:Med 1.png]] Zlatna medalja u trci na 200 m (19"76). ** [[Datoteka:Med 1.png]] Zlatna medalja u trci štafeta 4x100 metara (37"78). == Reference == <references /> == Vanjske veze == * [http://www.tysongay.net Zvanični veb-sajt Tajsona Geja] * [http://www.usatf.org/athletes/bios/Gay_Tyson.asp Tajson Gej - atletska karijera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120101013610/http://www.usatf.org/Athletes/Bios/Gay_Tyson.asp |date=2012-01-01 }} {{Lifetime|1962|ŽIVO|Gay, Tyson}} {{commonscat|Tyson Gay}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Američki atletičari]] 7zqt25apvnhcqt4zev2md4z9b8f9okk 0 50566 42656348 42566883 2026-07-18T05:41:36Z Orijentolog 9392 Poništena izmjena [[Special:Diff/41568084|41568084]] korisnice [[Special:Contributions/Aca|Aca]] ([[User talk:Aca|razgovor]]) 42656348 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} {{coord|29|56|04|N|52|53|29|E|region:IR_type:landmark|display=title}} {{UNESCO-svjetska baština |ime mjesta =Perzepolis |slika = |godina = [[1979.]] |vrst baštine = Kulturno dobro |mjerilo = (i), (iii) i (iv) |ugroženost = ne |poveznica = http://whc.unesco.org/en/list/114 |država = {{flag|Iran}} <center>{{Lokacijska karta|Iran|width=200|float=center |caption=|mark=Maailmanperintökohde 772b tunnusosa.svg|marksize=10 |label=Perzepolis|position=bottom |lat_deg=29|lat_min=56|lat_sec=04|lat_dir=N |lon_deg=52|lon_min=53|lon_sec=29|lon_dir=E }}<small>Lokacija Perzepolisa u [[Iran]]u</small></center> }} [[Datoteka:Persepolis T Chipiez.jpg|mini|300px|Rekonstrukcija palače u '''Perzepolisu''']] '''Persepolis''', '''Perzepolis''' ili '''Persepolj''' (staroperzijski: 𐎱𐎠𐎼𐎿 [''Parsa]'', [[perzijski]]: تخت جمشید/پارسه [''Takht-e Jamshīd''] – „Džamšidov presto”) bio je ceremonijalni glavni grad [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] u doba [[iran]]ske dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Nalazi se 70&nbsp;km sjeveroistočno od modernog grada [[Širaz]]a u pokrajini [[Fars]] u [[Iran]]u. Najraniji ostaci Perzepolisa datiraju iz [[515. pne.]], odnosno iz doba vladavine [[Darije I. Veliki|Darija I. Velikog]] koji je dao izgraditi grad<ref>[http://www.iranchamber.com/history/persepolis/persepolis1.php Parse or Persepolis, IranChamber.com]</ref>. Kompleks Perzepolisa nalazi se na uzvišenoj terasi, a sastoji se od nekoliko kraljevskih palača, riznice i popratnih građevina, te dvije goleme ceremonijalne dvorane; „dvorane od stotinu stupova“ i [[Apadana|apadane]], koja je mogla primiti 10.000 ljudi. Kolosalna apadana i dvostruka monumentalna stubišta ukrašena reljefima najprepoznatljiviji su elementi perzijske arhitekture iz tog doba. Godine [[1979.]] Perzepolis je uvršten na popis [[Svjetska baština|Svjetske baštine]] [[UNESCO]]-a prema I., III. i IV. kategoriji. == Etimologija == Starim [[Perzija]]ncima grad je bio poznat kao ''Parsa'', što znači „Grad Perzijanaca“. Naziv ''Perzepolis'' [[grčki|grčka]] je inačica (Πέρσης πόλις) staroperzijskog imena, a znači ''Perses polis'' odnosno „Perzijski grad“. Ruševine su bile poznate [[Sasanidi]]ma pod nazivom „st stwny“ (''sto stupova''), a od [[13. stoljeće|13. stoljeća]] „Čehel minar“ (''četrdeset stupova''). Prema modernom perzijskom jeziku, poznat je kao ''Parseh'' ili ''Taht-e Džamšid'' („Džamšidov tron“), što vuče podrijetlo od mitološkog junaka [[Džamšid]]a. == Historija == [[Datoteka:Map achaemenid empire en.png|350px|desno|mini|Zemljovid [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] s označenim Perzepolisom i [[Kraljevska cesta|Kraljevskom cestom]]]] [[Datoteka:Darius.jpg|mini|200px|desno|[[Darije I. Veliki]], osnivač Perzepolisa]] Prvi glavni grad [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] iz dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]] bio je [[Pasargad]]. Oko [[512. pne.]] vladar [[Darije Veliki]] započeo je izgradnju masivnog kompleksa palača Perzepolis, koji su kasnije nadograđivali njegov sin [[Kserkso I.]], odnosno unuk [[Artakserkso I.]] Iako su administrativni centri Perzijske Monarhije u to vrijeme bili [[Suza (Iran)|Suza]], [[Babilon]] i [[Ekbatana]], Perzepolis je imao ceremonijalnu ulogu glavnog grada u kojem se slavila perzijska Nova godina. Budući da je sagrađen u [[Planine|planinskom]] krajoliku, Perzepolis nije bio previše ugodan za stalno prebivalište, pa je korišten uglavnom u [[proljeće]]. Godine [[330. pne.]] u vrijeme [[Azija|azijskih]] osvajanja [[Aleksandar Makedonski]] osvaja i pljačka grad, nakon čega u Kserksovoj palači izbija [[požar]] koji uništava većinu kompleksa, što povjesničari uglavnom pripisuju osveti [[Stara Grčka|Grka]] iz makedonske vojske za perzijsko rušenje [[Atena (polis)|Atene]] u doba [[Grčko-perzijski ratovi|grčko-perzijskih ratova]]. Od [[316. pne.]] Perzepolis i dalje ima ulogu [[Glavni grad|glavnog grada]], u okviru novih [[Helenizam|helenističkih]] kraljevstva nastalih nakon Aleksandrove smrti. Od doba dinastije [[Seleukidi|Seleukida]] značaj grada opada, no u [[3. stoljeće|3. stoljeću]] obližnji grad [[Istahr]] postaje središtem [[Sasanidska Monarhija|Sasanidske Monarhije]]. === Gradnja === Nakon što je nastavio [[Kir Veliki|Kirovu]] gradnju [[Pasargad]]a i uređivanje [[Suza (Iran)|Suze]], [[Darije Veliki]] odlučio se za gradnju novog [[Glavni grad|glavnog grada]], što se često tumači kao pokušaj da se Perzepolis vezuje uz njegovo ime, isto kao što se Pasargad vezivao uz ime [[Kir Veliki|Kira Velikog]]. Novi grad trebao je imati političku i ceremonijalnu važnost, pa su u okolici grada pronađeni brojni zapisi koji navode legitimnost vladavine Darija Velikog, koji je došao na vlast zbacivši uzurpatora [[Smerdis]]a koji se predstavljao kao brat [[Kambiz II.|Kambiza II.]] Monumentalna [[palača]] građena je po uzoru na Kirovu palaču u [[Pasargad]]u, kao i okolni vrtovi kompleksa. [[Babilonija|Babilonski]] zapisi navode kako je Pasargad bio vrlo aktivno urbano i gusto naseljeno središte Perzijske Monarhije, koja je imala odlične trgovačke odnose s babilonijskim gradovima<ref>Pierre Briant, str. 99.</ref>. Povjesničar Pierre Briant tvrdi kako je prilikom gradnje Perzepolisa obustavljena sva gradnja u [[Pasargad]]u i [[Suza (Iran)|Suzi]], budući da su sva sredstva bila mobilizirana za gradnju nove metropole. Navodi i kako je novi glavni grad trebao simbolizirati „ponovno rođenje Perzijskog carstva“<ref name="Pierre Briant, str. 182">Pierre Briant, str. 182.</ref>. Darije je za lokaciju kompleksa izgrabrao uvišenje doline na jugozapadnoj padini planine [[Kuh-e Rahmat]], koja od tada postaje simbolom [[Ahemenidi|ahemenidske dinastije]]. Darije je podigao vlastitu palaču (''tačaru''), apadanu, riznicu, te [[Fortifikacija|gradske zidine]], no teško je utvrditi kada je pojedina građevina bila završena. Jedan od dokaza koji može poslužiti za kronologiju gradnje je zapis iz [[509. pne.]] koji spominje izgradnju gradskih zidina. Gradnju pojedinih objekata završili su njegovi nasljednici<ref>Pierre Briant, str. 181.</ref>. Primjerice, njegov sin [[Kserkso I.]] dodao je na sjever kompleksa ''Vrata svih naroda'', vlastitu palaču ''hadiš'', a možda čak i tripilon. Kserksov sin [[Artakserkso I.]] [[460. pne.]] dodaje i garnizon, vlastitu palaču, te završava „dvoranu od stotinu stupova“<ref>Pierre Briant, str. 590.</ref>. Neki objekti ostali su nezavršeni, poput procesijskog puta i „nezavršenih vrata“ na sjeveru kompleksa, a pripisuju se uglavnom [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]]<ref name="ReferenceA">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 71.</ref> Kasnije su u stijene sjeveroistočne planine urezane dvije kraljevske grobnice, te jedna nezavršena koja se pripisuje [[Darije III.|Dariju III.]] Za razliku od mnogih drugih monumentalnih građevina [[Antika|antičkog doba]] poput [[Partenon]]a u [[Stara Grčka|Grčkoj]] ili [[Kolosej]]a u [[Rimsko Carstvo|Rimskom Carstvu]], Perzepolis nisu gradili [[Robovlasništvo|robovi]] već (vjerojatno [[darik]]om) plaćeni radnici iz svih zemalja imperija; [[Babilonija|Babilonije]], [[Karija|Karije]], [[Jonija|Jonije]], [[Asirija|Asirije]], [[Drevni Egipat|Egipta]], itd.<ref name="GC">Georges Cameron, „Pločice iz riznice u Perzepolisu“ (Persepolis Treasury Tablets), Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1948.)</ref> Razdoblja gradnje dijele se na pet perioda<ref name="MPJLLC">Marco Prins & Jona Lendering, [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html''Persepolis''], Livius.org (pristupano 11. svibnja 2009.)</ref>: ;'''1. [[Darije Veliki|Darijev]] period''' ([[518. pne.|518.]] – [[490. pne.]]): * Terasa kompleksa * Apadana (dvorana za prijem) * Riznica * Gradske zidine ;'''2. [[Darije Veliki|Darijev]] i [[Kserkso I.|Kserksov]] period''' ([[490. pne.|490.]] – [[486. pne.]]): * Tačara (Darijeva palača) * Monumentalno (istočno) stubište * Vrata svih naroda * Sjeverno stubište ;'''3. [[Kserkso I.|Kserksov]] period''' ([[486. pne.|486.]] – [[465. pne.]]): * Hadiš (Kserksova palača) * „Harem“ * Tripilon * „Palača D“ ;'''4. Period [[Artakserkso I.|Artakserksa I.]]''' ([[465. pne.|465.]] – [[424. pne.]]): * „Dvorana od stotinu stupova“ * Artakserksova palača * Garnizon ;'''5. Period [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]], [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] i [[Darije III.|Darija III.]]''' ([[424. pne.|424.]] – [[330. pne.]]): * Grob Artakserksa II. * Palača Artakserksa III. * „Dvorana od 32 stupa“ * Grob Artakserksa III. * Procesijski put * Nedovršena vrata * Nedovršena grobnica === Uništenje === [[Datoteka:AlexanderTheGreat_Bust.jpg|mini|desno|[[Aleksandar Makedonski]], koji je uništio Perzepolis]] [[Geografija Irana|Geografski]] zaštićen u središtu [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]], Perzepolis kao kompleks nije imao solidnu obranu. Osim toga, u podnožje planine Kuh-e Ramat predstavlja slabu točku jer na istoku postoji blagi pad koji ne pogoduje obrani, pa je ta strana bila zaštićena bedemima i kulama<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 12.</ref>. Uništenje Perzepolisa [[330. pne.]]<ref name="ReferenceB">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 23.</ref> uglavnom se pripisuje [[Aleksandar Makedonski|Aleksandru Makedonskom]], što u svojim djelima spominju [[Antika|antički]] povjesničari [[Plutarh]], [[Diodor sa Sicilije]] i [[Kvint Kurcije Ruf]]<ref name="Quinte-Curce, Histoires, Livre V">{{Cite web |title=Quinte-Curce, Histoires, Livre V |url=http://bcs.fltr.ucl.ac.be/Curtius/CurtiusV.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2009-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090125105046/http://bcs.fltr.ucl.ac.be/Curtius/CurtiusV.html }}</ref>. Neki [[Arheologija|arheološki]] nalazi potkrepljuju njihove navode, no njihova verzija uništenja grada se ponekad osporava od strane nekih modernih [[povjesničar]]a. Razlozi uništenja Perzepolisa su i dalje predmet historijske rasprave. [[Antika|Antički]] povjesničari tvrde kako je Aleksandar spalio Perzepolis za vrijeme pijanstva, navodno je na nagovor jedne [[Grčka|grčke]] hetere (prostitutke) bacio baklju u [[Kserkso]]vu palaču (hadiš), kako bi udovoljio svojim grčkim saveznicima osvetu za Kserksovo spaljivanje [[Atena (polis)|Atene]] u doba [[Grčko-perzijski ratovi|grčko-perzijskih ratova]]. Ovoj priči idu u prilog [[Arheologija|arheološki]] dokazi prema kojima su Kserksova palača i obližnji tripilon više oštećeni od ostatka kompleksa<ref name="ReferenceC">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 73.</ref>. Moderni povjesničari spaljivanje Perzepolisa pripisuju Aleksandrovoj želji da na simboličan način pokaže kraj [[Perzija|perzijske]] dominacije [[Bliski istok|regijom]]<ref>[http://www.mediterranee-antique.info/Duruy/Grecs/HG_32.htm#_edn1 I. Alexandre et Aristote ; destruction de Thèbes (333), Mediterranee-Antique.info]</ref>. Drevni spisi iz doba [[Helenizam|helenističkog doba]] navode kako se [[Aleksandar Makedonski]] kasnije jako kajao zbog uništenja Perzepolisa, koje je smatrao lošim političkim primjerom<ref>Pierre Briant, str. 871.</ref>. === Ostava === Perzepolis su poslije helenističkog doba [[Seleukidi|Seleukidske dinastije]] nastavile koristiti [[iran]]ske dinastije poput [[Partska Monarhija|Parta]] i [[Sasanidska Monarhija|Sasanida]], koje su ga smatrale simbolom perzijske kulture i moći. Prema perzijskim zapisima iz doba [[Sasanidska Monarhija|Sasanidske Monarhije]], kralj [[Hormizd I.]] je u Perzepolisu priređivao svečane gozbe, što upućuje kako je kompleks korišten vjekovima nakon makedonskih osvajanja. Također, arhitektura Perzepolisa je snažno utjecala na [[Sasanidi|sasanidsku]] arhitekturu što je vidljivo na palači u [[Firuzabad]]u. Dvorana za audijencije, otvorena s prednje strane, postala je kasnije uobičajenom u [[Islamska umjetnost i arhitektura|islamskoj arhitekturi]]. Kompleks je poslije teško stradao i u navalama [[Arapi|Arapa]] u [[7. vijek]]u, odnosno [[Mongoli|Mongola]] početkom [[13. vijek]]a nakon čega biva potpuno napušten. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_sassanian_horseman.jpg|Rezbarije konjanika iz [[Sasanidska Monarhija|sasanidskog doba]], Muzej u Perzepolisu Datoteka:Persepolis_Pahlavi_inscriptions.jpg|Zapisi na pahlaviju, Muzej u Perzepolisu </gallery> </center> === Prve posjete ruševinama === [[Datoteka:Persepolis by Chardin & al.jpg|mini|200px|desno|Južna perspektiva Perzepolisa, [[Jean Chardin]] ([[1711.]])]] [[Datoteka:Persepolis Bas-relief Flandin.jpg|mini|200px|desno|Skica reljefa, [[Eugene Flandin]] ([[1840.]])]] [[Datoteka:Persepolis vue d'oiseau Chipiez.jpg|mini|200px|desno|Ptičija perspektiva, rekonstrukcija prema [[Charles Chipiez]]u ([[1884.]])]] Ruševine su bile poznate [[Sasanidi]]ma pod nazivom „st stwny“ (''sto stupova''), a od [[13. vijek]]a „Čehel minar“ (''četrdeset stupova''). Sadašnji naziv „Taht-e Džamšid“ (''Džamšidov tron'') vuče podrijetlo od mitološkog junaka [[Džamšid]]a. Lokalitet je postao odredištem mnogih posjeta sa zapada između [[13. vijek|13.]] i [[18. vijek]]a. Primjeri su:<ref name="clio.fr">[http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/comment_peut-on_etre_persan_.asp Bibliothèque en ligne: Comment peut-on être Persan? (Didier Trock, 1998., Clio.fr)]</ref><ref>{{Cite web |title=Persepolis, Jona Lendering, Livius.org |url=http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |access-date=2008-10-03 |archive-date=2006-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Jean-Jacques Rousseau: Discours Sur L'origine et les fondements de L'inegalite parmi les hommes |url=http://hypo.ge-dip.etat-ge.ch/athena/rousseau/jjr_ineg.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2009-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090123124709/http://hypo.ge-dip.etat-ge.ch/athena/rousseau/jjr_ineg.html |deadurl=yes }}</ref> * Godine [[1318.]] [[Mletačka Republika|mletački]] misionar [[Odorik iz Pordenonea]] na putu prema [[Kina|Kinu]] posjećuje ''Čehel minar'', bez stupanja na ruševine. Ovo se smatra prvim [[Europa|europskim]] posjetom Perzepolisu. * Vijek i pol kasnije još jedan mletački putnik ([[Giosafat Barbaro]]) posjećuje ostatke Perzepolisa. * Portugalski misionar Antonio de Gouvea posjećuje ruševine [[1602.]] godine, a u svojim zapisima spominje [[klinasto pismo]] i „životinje s ljudskim glavama“. * [[Španjolska|Španjolski]] veleposlanik Don Garcia de Silva y Figueroa kod perzijskog [[Šah (vladar)|šaha]] [[Abas I.|Abasa I.]] opisuje ruševine u pismu iz [[1619.]] godine, te na temelju grčkih tekstova objašnjava jasnu vezu između Perzepolisa i ''Čehel Minara''. * Između [[1615.]] i [[1626.]] [[Rim]]ljanin [[Pietro Della Valle]] posjećuje mnoge istočne zemlje i prepisuje [[klinasto pismo]] koje će kasnije biti dešifrirano. * [[Englezi]] Anglais Dodmore Cotton i [[Sir Thomas Herbert]] od [[1628.]] do [[1629.]] putuju istokom s ciljem dešifriranja drevnih pisama. * Između [[1664.]] i [[1667.]] [[Francuzi]] [[Jean Thévenot]] i [[Jean Chardin]] posjećuju Perzepolis. Thévenot u svom „Voyage au Levant“ (''Putovanje Levantom'') pogrešno zaključuje kako su ruševine premale da bi služile kao palača perzijskih kraljeva, no Chardin jasno identificira objekte na kompleksu. * Godine [[1694.]] [[Talijan]] Giovanni Francesco Gemelli-Carreri mjeri i bilježi sve dimenzije ruševina, te proučava drevne natpise. * [[Nizozemci|Nizozemac]] [[Cornelis de Bruijn]] [[1704.]] posjećuje i istražuje ruševine Perzepolisa; godine [[1711.]] objavljuje knjigu ''Reizen over Moskovie, door Persie en Indie'', a [[1718.]] godine ''Voyages de Corneille le Brun par la Moscovie, en Perse, et aux Indes Occidentales''. === Arheološke ekspedicije === U [[19. vijek|19.]] i [[20. vijek]]u raste broj znanstvenih ekspedicija u Perzepolis:<ref name="ReferenceB"/><ref name="clio.fr"/><ref name="ReferenceD">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 78.</ref> * Sredinom [[1820-ih]] [[UK|britanski]] veleposlanik [[John Macdonald Kinneir]] djelomično iskopava palaču [[Artakserkso I.|Artakserksa I.]] odnosno prvu [[Sfinga|sfingu]]. * Godine [[1840.]] i [[1841.]] slikar [[Eugene Flandin]] i arhitekt [[Pascal Coste]], pridruženi veleposlanstvu [[Francuska|Francuske]], nekoliko puta posjećuju ruševine u Perziji, uključujući Perzepolis. * Prva istraživanja provedena su [[1878.]] godine kada je Motamed-Od Dowleh Farhad Mirza, guverner pokrajine [[Fars]], otkopavao „dvoranu od stotinu stupova“. * Ubrzo nakon toga, Franuzi [[Charles Chipiez]] i [[Georges Perrot]] provode veliko istraživanje lokacije. Kroz temeljit studij arhitekture otkopanih ruševina i otpada, Chipiez počinje praviti prve poznate rekonstrukcije palača i spomenika iz [[Ahemenidi|ahemendiskog]] doba. * [[Njemačka|Njemački]] učenjak Franz Stolze istražuje [[Arheologija|arheološke]] lokalitete u pokrajini [[Fars]] i objavljuje rezultate [[1882.]] godine. * Dvoje [[Francuska|francuskih]] arheologa, Jane i Marcel Dieulafoy, provode dvije arheološke misije u Perziji ([[1881.]]-[[1882.]] i [[1884.]]-[[1886.]]). Oni su prvi posjetitelji lokacije koji su u [[Europa|Europu]] donijeli fotografije Perzepolisa, te mnogo arheoloških predmeta. * Od [[1931.]] do [[1939.]] iskopavanja su proveli Nijemci [[Ernst Herzfeld]] i [[Erich Friedrich Schmidt]], poslani od strane [[Orijentalni institut u Chicagu|Orijentalnog instituta u Chicagu]]. * Tokom [[1940-ih]], Francuz Andre Godard i Iranac A. Sami nastavljaju iskopavanja pod ovlaštenjem „Iranskog arheološkog zavoda“ (''MRS''). * Kasnija istraživanja provodi „Iranski arheološki zavod“ na čelu kojeg je Ali Tajvidi. U suradnji s [[Italija|talijanskim]] istraživačem Giuseppe Ann Britt Tilia sa „Talijanskog orijentalnog instituta“, otkrivene su dvije nove [[Palača|palače]] koje su pripisane kasnijim ahemenidskim vladarima [[Artakserkso I.|Artakserksu I.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]] Svi objetki Perzepolisa i dan danas nisu otkriveni ili definirani. Neki od takvih zdanja su ruševine kod hadiša i tačare čije podrijetlo još nije utvrđeno<ref name="ReferenceA"/>. === Moderno doba === [[Datoteka:Persepolis_2.jpg|mini|desno|Perzepolis, pogled s [[Kuh-e Rahmat]]a]] Godine [[1971.]] ispred kompleksa Perzepolis održana je raskošna parada u sklopu obilježavanja 2500. obljetnice monarhije u [[Iran]]u, koju je priredio posljednji iranski šah [[Mohammed Reza Pahlavi]]. Na ceremoniji je sudjelovalo više od 200 državnika iz cijelog svijeta, uključujući i [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenskog]] predsjednika [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]] i njegovu ženu [[Jovanka Broz|Jovanku]]. Smatra se kako je proslava bila šahov pokušaj da opravda legitimitet svoje vlasti nakon što je [[1953.]] na vlast došao državnim udarom, zbacivši demokratski izabranu vlast. Procjene troškova proslave kreću se između 22 i 200 milijuna [[Američki dolar|američkih dolara]], a financirana je na uštrb drugih projekata poput socijalnog planiranja zbog čega su izbili neredi diljem [[Iran]]a, koje je šah brutalno ugušio<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2005/sep/22/arts.iran Iran to rebuild spectacular tent city at Persepolis (Guardian.co.uk)]</ref>. Novija [[Arheologija|arheološka]] istraživanja pokazala su kako je ceremonija oštetila ostatke kanala i vrtova u okolici Perzepolisa. Danas Perzepolis spada u osjetljivi okoliš koji može biti ugrožena ljudskim aktivnostima. Lokacija nije direktno ugrožena ispušnim plinovima budući da se veća urbana mjesta poput [[Širaz]]a nalaze na 70 kilometara udaljenosti, no postoji opasnost od korištenja poljoprivrednih kemikalija u plodnoj dolini podno kompleksa<ref>{{Cite web |title=Smoke From Wheat Farms Threatens Persepolis (Iran Daily) |url=http://iran-daily.com/1385/2604/html/art.htm |access-date=2007-09-30 |archivedate=2007-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930203621/http://iran-daily.com/1385/2604/html/art.htm |deadurl=no }}</ref>. Program za zaštitu lokacije nedavno je zbog [[Erozija|erozije]] ograničio broj posjetitelja, a iznad osjetljivih elemenata poput istočnog stubišta apadane postavljeni su krovovi zbog zaštite od atmosferilija. Perzepolis je [[1979.]] godine uvršten na popis [[Svjetska baština|Svjetske baštine]] [[UNESCO]]-a prema 1., 3. i 4. kategoriji, zbog čega na kompleksu nisu dozvoljene ikakve modifikacije<ref>[http://www.nitc.co.ir/iran-daily/1384/2509/html/art.htm#s129375 Council Moots Persepolis Museum Development (Iran Daily)]</ref>. == Umjetnost == === Arhitektura === [[Datoteka:Persepolis Colonne flandin.jpg|mini|250px|desno|Karakteristike perzijskih [[stup]]ova iz [[apadana|apadane]], Eugène Flandin (1840.)]] [[Datoteka:Persepolis_P100c_ES_carving.jpg|mini|250px|desno|Utjecaji [[Drevni Egipat|egipatske]] arhitekture]] U rano doba perzijska [[pleme]]na nisu imali jedinstveni arhitektonski stil, budući da su bili [[Nomad|polunomadski]] narod seljaka i jahača<ref>Henri Stierlin, str. 86.</ref>. Međutim, nakon što je [[Kir Veliki]] [[550. pne.]] osnovao [[Ahemenidska Monarhija|Perzijsku Monarhiju]], diljem zemlje niknuti će mnoge monumentalne građevine. U početku se [[Ahemenidi|ahemenidska]] arhitektura temelji na elementima pokorenih naroda, no prema njima ubrzo je razvijen autohtoni stil. Prvi perzijski grad [[Pasargad]] još pokazuje neke nomadske utjecaje gdje su objekti raspršeni u ogromnom [[park]]u, no pedeset godina kasnije gradi se Perzepolis koji postaje simbolom racionalizacije i ravnoteže u perzijskoj arhitekturi. Plan kompleksa je strogo ortogonalan, broj stupova u dvoranama je slagan u omjerima 1:1 ili 1:2, raspored objekata je poslagan na zaštićenoj terasi. Trijemovi s dvostrukim kolonadama na apadani sijeku se na uglovima koji postaju kule, što je bila velika funkcionalna i estetska inovacija. Kompleksu se pristupa s dvaju velikih portala kroz koje teče sav promet. Uspjesi ovih originalnih djela temelje se na brojnim elementima koji kombiniraju arhitekture podvrgnutih naroda. Perzijski elementi nisu hibrid već fuzija stilova koji stvaraju novi. Proizlaze iz stručnosti arhitekata i radnika širom imperija, pa je perzijska arhitektura utilitaristička, ritualna i simbolična. Perzepolis je pun elemenata koji svjedoče o njihovim višestrukim izvorima<ref name="ReferenceE">Henri Stierlin, str. 86., 94., 102., 111. i 115.</ref>. [[Drevni Egipat|Egipatski]] elementi prepoznatljivi su na krovnim vijencima i [[portal]]ima<ref name="ReferenceE"/>, a [[Mezopotamija|mezopotamski]] kod povezivanja dviju palača gdje jedna ima privatnu, a druga javnu namjenu<ref>Henri Stierlin, str. 78. i 79.</ref>. [[Rozeta (arhitektura)|Rozete]] i biljni reljefi sa stubišta skupa s nazubljenim bedemima i zidovima podsjećaju na arhitekturu [[zigurat]]a, koji su u ranije doba nicali u [[Mezopotamija|Mezopotamiji]] i [[Elam]]u. Glazure reljefa imaju [[Babilonija|babilonski]] utjecaj, dok krilati ljudi-bikovi na portalima potječu od [[Novoasirsko Carstvo|asirskog]] stila<ref name="ReferenceE"/>. Nakon uključivanja [[Jonija|Jonije]] u Perzijsku Monarhiju, perzijska arhitektura dovodi do jakog utjecaja na grčki [[jonski red]], kao i obrnuto. Ti utjecaji posebno su vidljivi kod dvorana sa stupovima (''hipostila''). [[Lidija|Lidijski]] i jonski arhitekti sudjelovali su na radovima u [[Pasargad]]u, te kasnije u Perzepolisu i [[Suza (Iran)|Suzi]], o čemu svjedoče grafiti na grčkom u kamenolomu blizu Perzepolisa i zapis iz Suze. Spiralni elementi ([[Voluta|volute]]) s perzijskih [[kapitel]]a kasnije su postali glavno obilježje grčke arhitekture [[Jonski red|jonskog reda]]. Perzepolis je kasnije snažno utjecao na [[Artemidin hram u Efezu]], jedno od antičkih [[sedam svjetskih čuda]]. Načelo unutrašnjeg prostora, gdje dvorana sa stupovima predstavlja jezgru palače, prisutno je na [[Bliski istok|Bliskom istoku]] i prije doba Perzijske Monarhije. Ipak, sofisticiranost perzijske tehnologije koja je vidljiva na visini i rasponima stupova, uvjetovala je veliku prostranost i upotrebljivost dvorana, za razliku od sličnih hipostila u [[Stara Grčka|Grčkoj]] i [[Drevni Egipat|Egiptu]] čiji su stupovi bili zdepasti, rasponi maleni, a prostori skučeni<ref>Henri Stierlin, str. 78., 92. i 93.</ref>. [[Datoteka:Persepolis_Lamassus.jpg|mini|200px|lijevo|''Lamassus'' (krilati [[bik]] s ljudskom glavom) u [[Asirija|asirskom]] stilu]] Konstruktivni sustavi u Perzepolisu su isključivo tektonski odnosno sastoje se od stupova i greda, dok nema traga stereotomskom sustavu ([[Luk (arhitektura)|lukovi]], [[svod]]ovi i [[kupola|kupole]]). Većina stupova izrađenih od drva su nestali, no sačuvane su njihove kamene baze. Kod dvorana gdje su visine bile prevelike za korištenje drva, stupovi su građeni od masivnih kamenih blokova. Kameni stupovi koji su preživjeli vrlo su heterogenog stila, odnosno pokazuju utjecaje različitih civilizacija. Baza stupa ima [[Hetiti|hetitski]] utjecaj, dok je omjer visine i promjera debla gotovo identičan stupovima [[Jonski red|jonskog reda]]. Ogromni kapitel koji čini gotovo trećinu ukupne visine stupa karakterističan je za [[Drevni Egipat|egipatske]] stupove s kapitelom lotosa. Skulpturalni kapiteli sa životinjskim oblicima vjerojatno su inspirirani [[Asirija|asirskom]] arhitekturom, no predstavljaju originalni perzijski stil. Kao i većina [[Ahemenidi|ahemenidskih]] palača, Perzepolis je imao zidove izgrađene od opeke, koji možda izgledaju neobično na području gdje je kamen dostupan u velikim količinama. To je zajedničke karakteristika svim narodima Istoka, koji [[kamen]] koriste uglavnom za [[Fortifikacija|gradske zidine]]. Danas su uglavnom sačuvani samo temelji zidova, kao i masivni kameni [[portal]]i i [[stup]]ovi. Iako je građen gotovo dva vijeka, Perzepolis kao cjelina pokazuje jedinstveni stil koji je karakteristika [[Ahemenidi|ahemenidske]] umjetnosti. Kasniji ahemenidski vladari nisu mnogo odstupali od umjetnosti i tehnike koju je [[Kir Veliki]] započeo u [[Pasargad]]u, odnosno [[Darije Veliki]] nastavio u Perzepolisu. Samo najnovije kraljevske grobnice [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] razlikuju se od onih u [[Nakš-e Rustam]]u po tome što nisu urezane u okomitu liticu planine već u kosi teren, no na pročelju sadrže iste elemente kao i Darijeva grobnica. === Kiparstvo === [[Datoteka:Persepolis - statue of a mastiff.jpg|mini|250px|desno|Skulptura mastifa iz apadane]] Najpoznatije skulpture iz [[Ahemenidi|ahemenidskog]] perioda nalaze se upravo u Perzepolisu. Brojni reljefi krase stubišta, panele ispred palače i unutrašnjost kraljevskih dvorana. Pretpostavlja se kako su također korišteni za uređenje prostorija sa stupovima. Inspiracija perzijskih skulptura vuče korijene iz [[Drevni Egipat|Egipta]], [[Stara Grčka|Grčke]] i [[Asirija|Asirije]], a karakterizira je velika preciznost i detaljnost izvedbe. Tipologija skulpturalnog oblikovanja je tipična za orijentalnu umjetnost; svi likovi prikazani su u profilu. Reljefi najčešće prikazuju perzijskog kralja i vojnike, te [[bik]]ove, [[lav]]ove i [[grifon]]e; životinje vrlo su stilizirane, bez varijacija. Osim reljefa, povjesničari poput [[Herodot]]a i [[Plutarh]]a spominju [[Kserkso]]v kip i Perzepolisu, te kip [[Darije Veliki|Darijeve]] žene [[Artistona|Artistone]] u [[Suza (Iran)|Suzi]]. Neke skulpture su u potpunosti realistične, poput [[Pas|psa]] (mastifa) koji je pronađen na uglu apadane. === Slikarstvo === [[Datoteka:Persepolis Color samples.jpg|mini|250px|desno|Ostaci pigmenata]] Područja na kojima su korištene boje teško je tvrditi, budući da je pigment gotovo u potpunosti nestao. Vrijeme, tanki slojevi nanošenja boja, te raspadanje organskih pigmenata glavni su razlozi njegova nestanka. Ipak, dokazi o korištenju boja nalaze se u tragovima diljem palače što svjedoči kako Perzepolis nije bio jednoličan, već u bogatim bojama<ref>[http://www.achemenet.com/ressources/enligne/arta/pdf/2005.002-Ambers-Simpson.pdf Some pigments identifications for objects from Persepolis (Janet Ambers i St John Simpson, The British Museum)]</ref>. Također, pronađeno je i mnogo posuda koje su sudeći prema unutrašnjim pigmentima služile za pohranu boja. Boje su korištene na svim arhitektonskim elementima; zidovi, reljefi, stupovi, vrata, podovi, stepenice, kipovi, itd. Opeka je bila glazirana, crvena oker boja korištena je na podovima od vapnenca ili sivo-zelenkastog gipsa, stupovi su oslikani u više boja, kao i eksterijer palača. Tragovi crvene boje pronađeni su i na skulpturi Darijeve žene [[Darije Veliki|Darijeve]] žene [[Artistona|Artistone]] koja se danas čuva u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u. Velika paleta pronađenih boja govori o njihovom bogatom polikromatskom podrijetlu. Spominje se i upotreba biljnih pigmenata, no s obzirom na raspadanje takvih organskih boja, nažalost nisu sačuvane. == Tehnologija == [[Datoteka:Pasargadae Swallow-Tail Staples.jpg|desno|mini|250px|Konstruktivne spone (kopče) između kamenih blokova koje su korištene u Perzepolisu i [[Pasargad]]u datiraju iz [[6. vijek pne.|6. vijeka pne.]] i najstarije su u historiji; predstavljaju veliki napredak u [[Stari vijek|starovjekovnoj]] građevinskoj tehnologiji]] Kompleks u Perzepolisu obiluje mnogim inovativnim elementima na području [[Građevinarstvo|građevinskog]] inženjerstva. Novija istraživanja strukturalne tehnologije u susjednom [[Pasargad]]u koji je udaljen svega 43&nbsp;km i građen tri desetljeća prije Perzepolisa, pokazala su kako su [[Perzija|perzijski]] [[inženjer]]i sagradili kompleks koji je mogao izdržati jake [[potres]]e, čak do 7. stupnja prema [[Richterova ljestvica|Richterovoj ljestvici]]<ref>{{Cite web |title=Pasargadae Can Withstand Earthquakes (Payvand) |url=http://www.payvand.com/news/05/feb/1133.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624113347/http://www.payvand.com/news/05/feb/1133.html |dead-url=yes }}</ref>. Temelji graditeljskih zdanja u Perzepolisu i Pasargadu građeni su tehnologijom izolirane baze temelja, koja se danas koristi pri gradnji modernih osjetljivih objekata poput [[Nuklearna elektrana|nuklearnih elektrana]], zbog zaštite od [[Seizmički val|seizmičkih]] aktivnosti. Značajan doprinos graditeljstvu predstavlja i uporaba konstruktivnih spona (kopči) između kamenih blokova, koje su izgrađene od [[metal]]a. Takav konstruktivni sustav zajedno s izoliranom bazom temelja stvorili su preduvjete za gradnju mnogo većih i tanjih konstruktivnih elemenata, koji su svoj vrhunac doživjeli u [[Apadana|apadani]] Perzepolisa gdje su stupovi bili visoki čak 20 metara što ih čini najvišim te u odnosu na visinu najtanjim stupovima [[Antika|antičkog]] graditeljstva, dok su osni rasponi stupova od 8.65 m također veći od bilo kojeg arhitektonskog zdanja tog doba. Usporedbe radi, [[Artemidin hram u Efezu]] kojeg su [[Grci]] uvrstili na [[Sedam svjetskih čuda]] imao je mnogo manje raspone od 5.9 m, dok su stupovi bili 1.5 m kraći od onih iz apadane Perzepolisa<ref>{{Cite web |title=Persepolis3D: Apadana |url=http://www.persepolis3d.com/control_structures/apadana.htm |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716111243/http://www.persepolis3d.com/control_structures/apadana.htm }}</ref>. Veliki doprinos perzijskih inženjera ostvaren je i na području opskrbe vodom [[kanat]]ima koje su graditelji usjekli duboko u planine te bi pomoću njih dopremali i čuvali svježu [[Voda|vodu]]. Zahvaljujući tom [[vodovod]]nom sustavu i umijeću kontroliranja tlaka, u kompleksu Perzepolis izgrađen je sofisticiran sustav vodovodnih, kanalizacijskih i drenažnih cjevovoda. Mreža cjevovoda usječena je u teren terase prije gradnje temelja, što predstavlja prvi takav slučaj u historiji. == Glavni kompleks == [[Datoteka:Persepolis_complex_map_hrv.png|mini|450px|lijevo|Detaljni nacrt Perzepolisa]] === Terasa === Kompleks palača u Perzepolisu temelji se na terasi dimenzija 450 x 300 m, 14 m visine s četiri razine od 2 m. Ulaz vodi na razinu rezerviranu za delegacije, dok se plemići nalaze na razini iznad. Najnižu razinu čine područja za službu i upravu. Kraljevska razina je na najvišoj razini, koja je vidljiva širom okolice kompleksa. Materijal za gradnju bio je uglavnom sivi [[vapnenac]]. Tlocrt kompleksa je strogo ortogonalan, odnosno slijedi strogu organizaciju [[hipodamus]]a<ref name="ReferenceF">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 101.</ref>. Na istočnoj strani terase nalazi se ''[[Kuh-e Rahmat]]'' („Planina milosti“), u čiji su kamen uklesane goleme kraljevske grobnice koje dominiraju krajolikom. Na ostalim trima stranama svijeta nalaze se gradske zidine čija visina varira od 5 do 14 metara. Zidine su građene od velikih kamenih blokova bez [[mort]]a čiji stabilitet osiguravaju metalne kopče (spone); perzijska inovacija prvi put korištena u [[Pasargad]]u. Na zapadnom pročelju nalazi se glavni pristup kompleksa u obliku monumentalnog stubišta<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25. i 88.</ref>. Niveliranje temelja osigurano je ispunjavanjem rupa zemljom i kamenjem. Tokom prve pripremne faze gradnje postavljena je složena mreža odvodnje i vodoopskrbe, ponekad urezana u stijene<ref name="ReferenceB"/>. Kameni blokovi su rezani pomoću posebnih rudarskih alata koji omogućavaju fragmentaciju kamena na ravne površine, dok su se blokovi postavljali uz pomoć drvenih greda<ref name="iranica.com">[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v6f2/v6f2a018.html Construction materials and techniques in Persian architecture (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Na južnoj fasadi pronađeni su zapisi na tri jezika pisani [[Klinasto pismo|klinastim pismom]]. Tekst pisan na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]] sličan je zapisima iz [[Suza (Iran)|Suze]], a govori: <blockquote> ''Ja, kralj Darije Veliki, kralj kraljeva, kralj Zemlje, sin Histapa Ahemenidskog, izgradio sam ovu utvrdu uz milost Ahura Mazde. '' ''Neka Ahura Mazda štiti mene i ovu utvrdu koju izgradih.''<ref name="Pierre Briant, str. 182"/> </blockquote> Ovi zapisi nalaze se neposredno prije ulaza u kompleks, ispred monumentalnog stubišta i „vrata svih naroda“<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Terrace, Livius.org |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/terrace/terrace.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100316033047/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/terrace/terrace.html |deadurl=yes }}</ref>. Konfiguracija terase sugerira kako je projektirana za obranu u slučaju mogućeg napada, pa je kompleks osiguran zidinama i kulama, koje su s istočne strane udvostručene. Ugla na zidinama izgrađena su na način da osiguraju čuvarima maksimalnu vidljivost na vanjsko područje<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 29.</ref>. Na terasi se nalazi impresivan broj kolosalnih zdanja, građenih od sivog vapnenca s okolnih brda. Ove objekte karakterizira često korištenje kolonada stupova, od kojih su nekolicina sačuvani i do današnjeg dana. Tlocrte karakteriziraju hipostili (dvorane sa stupovima), bez obzira na njihovu veličinu. Građevine broje 99 prostorija, u kojima se nalazi po 100, 36 ili 16 stupova, raspoređenih u različitim omjerima (20x5 u trezoru, 10x10 u dvorani od stotinu stupova, itd.). Neke građevine očito nisu bile završene; u blizini kompleksa pronađen je antički građevinski otpad<ref>[[Franz Stolze]], „Perzepolis: ahemenidski i sasanidski spomenici i natpisi iz Perzepolisa, Istahra, Pasargada, Šapura“ ''Persepolis, die achaemenidischen und sasanidischen Denkmäler und Inschriften von Persepolis, Istakhr, Pasargadae, Shâpur'', Izdavač: A. Asher ed, Berlin (1882.)</ref>. Fragmenti posuda koje su se koristile za pohranu boja slučajno su otkriveni [[2005.]] kod apadane, što potvrđuje ranije pretpostavke kako su se za uređenje palače koristile boje<ref>[http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=5146 Ancient Paint Buckets Found in Persepolis (CHNpress)]</ref><ref>Henri Stierlin, str. 101. i 102.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Door_Pivot.jpg|Lavor urezan u pod terase s pipom </gallery> </center> === Glavno stubište === [[Datoteka:Persepolis_main_stairway.jpg|mini|desno|Glavno stubište]] Pristup terasi se nalazi na zapadnom pročelju, a vrši se simetričnim monumentalnim stubištem koje se na donjem dijelu razilazi, a na gornjem spaja. Ovaj pristup dodao je [[Kserkso I.]] kako bi zamijenio originalni pristup na jugu, nakon čega monumentalno stubište postaje jedinim pristupom kompleksu. Vjerojatno je postojalo i nekoliko sekundarnih pristupa, posebno na istočnoj strani čija je visina niža s obzirom na pad terena. Glavno stubište građeno je od čvrstih kamenih blokova povezanih metalnim sponama, a sastoji se od 111 stepenica 10&nbsp;cm visine i 31&nbsp;cm dubine, dok je stubišni krak širok 6.9 metara. Niski nagib stubišta omogućavao je lakši pristup konjanicima; pojedine stepenice bile su i po pet koraka dubine. Stubište je zatvoreno visokim drvenim vratima, čiji su zglobovi oko podnožja bili urezani u teren. Pri vrhu glavnog stubišta dolazi se do malenog dvorišta ispred „Vrata svih naroda“<ref name="ReferenceF"/>. === Vrata svih naroda === <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Porte_des_Nations.jpg|Skulpture bikova kod ''Vrata svih naroda'', istočni pristup Datoteka:Persepolis_gate_of_all_nations.jpg|''Vrata svih naroda'', s istoka Datoteka:Persepolis_GAN.JPEG|''Vrata svih naroda'', sa sjevera </gallery> </center> „Vrata svih naroda“ ili ''Kserksova vrata'' su portal s malom dvoranom izgrađenom [[475. pne.]] u doba vladavine [[Kserkso I.|Kserksa I.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 28.</ref>, [[Darije Veliki|Darijevog]] sina. Na zapadnom [[portal]]u na obje strane nalaze se dvije kolosalne skulpture [[bik]]a od 5.5 m visine, što je element inspiriran [[Asirija|asirskom]] arhitekturom. Prolaskom kroz portal dolazi se do središnje dvorane od 24.7 m², okružene [[mramor]]nim klupama. Krov dvorane bio je podržan s četiri stupa visine 18.3 metra, stiliziran u obliku [[Palma|palme]] i palminog lišća<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 26.</ref>. U portalnoj dvorani postoje dva izlaza; južni koji vodi do apadane, te istočni koji se otvara prema procesijskoj stazi. Potonji prolaz čuvaju veliki kipovi u obliku krilatih ljudi-bikova (''lammasus'')<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 26. i 27.</ref>. Isti elementi nalaze se i na [[kapitel]]ima stupova u tripilonu. Tu su i ostaci stopala na podnožju koje počinje od nezavršenih vrata<ref>{{Cite web |title=Lamassu (bull-man), Livius.org |url=http://www.livius.org/la-ld/lamassu/lamassu.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824213450/http://www.livius.org/la-ld/lamassu/lamassu.html |dead-url=yes }}</ref>. Svi navedeni otvori u dvorani zatvoreni su drvenim dvokrilnim vratima sa zglobovima urezanim u terenu, a ukrašeni su plemenitim [[metal]]ima.<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25. i 33.</ref>. [[Datoteka:Inscription_Xerxès.JPEG|desno|mini|''Vrata svih naroda'': [[Kserkso]]vi kraljevski zapisi]] Natpisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] uklesani su iznad zapadnih skulptura bikova, a sadrže tekst na tri jezika: [[Perzijski|staroperzijski]], [[Akadski jezik|babilonski]] i [[Elamski jezik|elamski]]. Tekst govori: <blockquote> ''Ahura Mazda je veliki Bog, koji je stvorio ovu zemlju, koji je stvorio nebo, koji je stvorio čovjeka, čovjeka koji ima sreću što mu je Kserkso kralj, kralj svih kraljeva.'' ''„Ja sam Kserkso, veliki kralj, kralj kraljeva, kralj ljudi s različitog podrijetla, kralj goleme zemlje, sin kralja Darija Ahemenidskog.“'' ''Kralj Kserkso kaže: „Uz pomoć Ahura Mazde, napravio sam Vrata svih naroda, i sagradio mnogo dobra u Perziji, što je činio i moj otac. Sve dobro što smo napravili, napravili smo uz pomoć Ahura Mazde.“'' ''Kralj Kserkso kaže: „Ahura Mazda štiti mene i moj imperij, jer radim isto što i moj otac, kojeg je štitila Ahura Mazda.“'' </blockquote> Ovaj natpis ukazuje kako su Vrata svih naroda posvećena od strane Kserksa za mnoge narode i kraljevstva koja su bila sastavni dio [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]]. Isti natpis nalazi se i iznad ''lammasusa''<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber">[http://www.iranchamber.com/history/persepolis/persepolis1.php Parse or Persepolis (Iran Chamber)]</ref>. === Procesijski put i „Nedovršena vrata“ === Od zapada prema istoku uzduž sjeverne strane terase, odnosno od „Vrata svih naroda“ nalazi se procesijski put koji vodi prema sličnom zdanju zvanom „Nezavršenim vratima“, jer nije bilo dovršeno do vremena [[Aleksandar Makedonski|Aleksandrovih]] osvajanja i uništenja Perzepolisa. Ovaj [[portal]] nalazi se na sjeverozapadnom uglu terase i sadrži četiri stupa, identična onima iz dvorane na zapadu. „Nezavršena vrata“ vode do dvorišta koji se otvara prema „Dvorani od stotinu stupova“. Dvostruki zid omeđuje procesijski put s obje strane, čineći privatnost apadane i kraljevske palače. Samo donji dijelovi tih zidina sačuvani su do danas, no neki vjeruju kako je njihova originalna visina dosezala ''lammasuse''. Takva pretpostavka može se potvrditi pronalaskom i obnovom dviju skulptura u obliku [[supovi]]h glava, za koje se čini kako nikada nisu montirane na stupe, već se pretpostavlja kako su bili namijenjeni za nadogradnju<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Procession_Pathway.jpg|Procesijski put prema zapadu Datoteka:Persepolis_griffons.jpg|Monumentalni portal s [[grifon]]ima Datoteka:Persepolis_Unachieved_Gate.jpg|„Nedovršena vrata“, s juga. </gallery> </center> === Apadana (Dvorana za prijem) === [[Datoteka:Persepolis001.jpg|mini|250px|Ruševine apadane]] Apadanu je dao izgraditi [[Darije Veliki]], a početak njene izgradnje počeo je [[515. pne.]] prema zapisima od zlata i srebra koji su postavljeni u kamen temeljac. Zapisi sadrže Darijevo ime i podatke o zemljama koje su pripadale [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskoj Monarhiji]]. Gradnja apadane trajala je i nakon Darijeve smrti [[486. pne.]] a dovršena je u doba vladavine njegova sina [[Kserkso I.|Kserksa I.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 31.</ref> Apadana je dvorana s 36 kolosalnih stupova koji su bili čak 20 metara visine što ih čini najvišim i u odnosu na visinu najtanjim [[stup]]ovima [[Antika|antičkog doba]], dok su rasponi stupova od 8.9 m također veći od bilo kojeg arhitektonskog zdanja tog doba. Zbog navedenih tehnoloških karakteristika, apadana je bila najveće i najkompleksnije zdanje cijelog kompleksa u Perzepolisu. Nalazi se na zapadnom središtu terase i smještena je na visokoj razini. Pristup na apadanu vršio se s dva monumentalna simetrična stubišta, koji se nalaze na sjevernoj i istočnoj strani<ref>Henri Stierlin, str. 151.</ref>. ==== Palača ==== Početni tlocrt palače bio je vrlo jednostavan, no nakon što su kasnije sagrađena „vrata svih naroda“, nadograđivanje sjevernog monumentalnog stubišta postalo je neophodno. Palača je [[kvadrat]]ičnog unutrašnjeg tlocrta, dimenzija 60.5 x 60.5 metara, u kojoj se nalazi 36 kolosalnih stupova raspoređenih 6 x 6. Kameni blokovi stupova na željenu razinu najvjerojatnije su podizani visokim rampama, načinjenima od zemlje i drvenih dasaka<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27. i 33.</ref>. Na sjevernoj, istočnoj i zapadnoj strani nalaze se ulazni trijemovi s dvostrukim kolonadama od šest [[stup]]ova. Južni dio sastojao se od malih soba koje su služile kao Darijeve odaje, nadovezujući se na tačaru. Na uglovima apadane nalazile su se četiri kvadratične kule koje su smještene u razini s trijemovima<ref name="Henri Stierlin, str. 110">Henri Stierlin, str. 110.</ref><ref>[http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_achaemenids.php The Art of Achaemenids (Iran Chamber)]</ref><ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 33.</ref>. Od ukupno 72 stupa u apadani, samo 13 stoje još i danas. Perzijski stupovi odražavaju jak utjecaj na [[Stara Grčka|grčki]] [[jonski red]], o čemu svjedoče isti omjeri promjera i visine sa stupovima Herinog hrama u Samosu, koji imaju i slične vertikalne utore (tzv. ''[[Kanelira|kanelire]]'') na kolumnama<ref>Henri Stierlin, str. 83.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Apadana.jpg|Golemi perzijski [[stup]]ovi na ostacima apadane Datoteka:Persepolis_tête_colonne_taureau.jpg|Kolosalni bik na [[portal]]u apadane Datoteka:Colonne_persepolis_muze_iran_bastan_teheran.jpg|Karakteristični perzijski stup u sivom [[mramor]]u, danas u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u </gallery> </center> Strop se sastojao od sekundarnih greda koje su se naslanjale na [[kapitel]]e stupova ukrašene [[bik]]ovima i [[lav]]ovima, te glavnih greda položenih okomito na sekundarne. Streha ravnog stropa stršala je oko 1 m izvan osi kolonada. Kapiteli stupova izgrađeni su u obliku simetričnih rogatih bikova, a osim dekorativne uloge korišteni su i za stabiliziranje greda budući da se između dvije simetrične glave bikova nalazio konstruktivni utor. Krov je bio ravan, a građen je u više slojeva kod kojih je kao [[mort]] korišteno blato. Grede su bile od [[hrast]]ovine i [[Ebanovina|ebanovine]], a korišten je i [[cedar]] kupljen u [[Fenicija|Feniciji]], današnjem [[Libanon]]u<ref name="Henri Stierlin, str. 110"/><ref name="ReferenceG">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 30. i 33.</ref>. Korištenjem tehnika kolonadi s laganim cedrovim krovovima ostvareni su golemi rasponi od 8.9 metara, a omjer raspona i stupa bio je 1 prema 3.6. Usporedbe radi, isti omjer hipostilne dvorane u [[Drevni Egipat|egipatskom]] hramu u [[Karnak]]u bio je 1 prema 1.2<ref name="Henri Stierlin, str. 110"/>. Dvorana je bila bogato oslikana o čemu svjedoče brojni ostaci pigmenata u podnožju stupova, zidova i reljefa. Primjerice, u grlu rezbarenog lava pronađeni su tragovi crvene boje. Pod je izgrađen od cementnog morta s keramičkim pločicama, zidovi su ukrašeni [[zlato|zlatnim]] elementima, te brojnim slikama lavova, bikova, cvijeća i biljaka. Drvena vrata ukrašena su reljefima sa zlatom, [[slonovača|slonovačom]], i plemenitim metalima. Skulpture bikova korištene su za kapitele i sjeverni portal, dok se na istočnim i zapadnim vratima nalaze skulpture drugih životinja<ref name="ReferenceG"/><ref name="Apadana Iranica enciklopedija">[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v2f2/v2f2a019.html Apadana (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis-lion_capital.jpg|Skulptura [[lav]]a ispred apadane Datoteka:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Toit_Chipiez.JPEG|Krov apadane, rekonstruirao Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija apadane (bez kula na uglovima), Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Lion-persepolis.JPG|Lavlja glava i ostaci baze stupa </gallery> </center> [[Arheolog]] David Stronach tvrdi kako je apadana imala dvije glavne funkcije. Svojim dimenzijama mogla je omogućiti prijem od 10.000 ljudi, koji su dolazili na kraljeve ceremonije. S druge strane, velika visina apadane omogućava kralju promatranje ceremonija, povorki i vojnih vježbi koje su održavane u okolici<ref name="Apadana Iranica enciklopedija"/>. Iskopavanja grada [[Suza (Iran)|Suze]] u palači [[Darije Veliki|Darija Velikog]] pokazala su kako zgrade imaju vrlo slične koncepte, što uključuje monumentalno stubište, prijestolje, rastere kolumni i podrum. Obje zgrade imale su i posebni privatni dio koji je služio kao kraljev osobni apartman<ref name="GC2">E. F. Schmidt, ''Persepolis I.'', Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1953.)</ref>. Kada je Aleksandar Makedonski spalio Perzepolis, krov apadane se urušio i njegovi ostaci prekrivali su podnožje gotovo 2100 godina. Između apadane i „dvorane od stotinu stupova“ pronađena je masivna glava lava, za koju se smatra kako je bila dijelom istočnog portala apadane. Na osnovu ostataka sagrađena je i replika tog portala koji se danas čuva u muzeju i koji daje predodžbu o veličanstvenosti palače<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27. i 30.</ref>. ==== Istočno stubište ==== [[Datoteka:Persepolis_Apadana_Eastern_Stairway.jpg|mini|250px|desno|Središnji panel na istočnom stubištu]] [[Datoteka:Persepolis-Darius_palace-stairs_relief.jpg|mini|250px|desno|Reljefi iznad stepeništa, istočno stubište kod apadane]] Unatoč tome što je spaljen krov apadane, monumentalno stubište je vrlo dobro saučvano. Ono je podijeljeno u tri panela; sjeverno, središnje i južno, te na trokut ispod stepenica. Sjeverni panel prikazuje primanje [[Medijci|Medijaca]] i [[Perzija]]naca, dok južni panel prikazuje delegacije iz raznih zemalja podvrgnutih [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskoj Monarhiji]]. Stubište sadrži više simbola plodnosti kao što su latice cvijeća, drveća ili sjemenja, koja su ukrašavala trokute<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 32., 33., 36. i 39.</ref>. Stabla, borovi i palme simbolizirali su ukrašavanje kraljevskih vrtova<ref>Henri Stierlin, str. 150.</ref>. Također, reljefi nose i natpise koji navode kako je [[Darije Veliki]] izgradio palaču, odnosno kako ju je završio njegov sin [[Kserkso I.]] Sačuvan je i natpis na kojem Kserkso od Boga dobra (Ahura Mazda) traži da čuva njegovu zemlju od gladi, sukoba i potresa<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 43.</ref>. Likovi uklesani na reljefima prikazani su vrlo detaljno pa se vide nošnja, brade, kovrčava kosa, životinje i ostali elementi s najsitnijim detaljima. Proučavanje nazavršenih scena na panelima pokazuju kako su umjetnici i radnici slijedili stroge upute od kraljevih savjetnika i kako je bilo malo mjesta za improvizaciju. Reljef je izvorno bio u bojama, no danas postoje samo tragovi pigmenata. Klesanje kamena je moto perzijskog oblikovanja, te se znatno razlikuje od klesanja u [[Asirija|Asiriji]] gdje su se reljefi upotrebljavali kao ukras isključivo u interijerima. U Perzepolisu oni su integralni dio vanjskog oblikovanja, a njihov red i strogoća stila kasnije je jako utjecala na grčki [[jonski red]]<ref>Henri Stierlin, str. 137.-153.</ref>. ;Trokuti i središnji panel: Trokuti su ispunjeni s reljefima simboliziraju perzijsku novu godinu, a na njima [[lav]] proždire [[bik]]a. Proljetnu ravnodnevnicu ([[ekvinocij]]) prikazuju elementi neba gdje je sazviježđe lava bilo na vrhuncu, dok se sazviježđe bika gubilo na južnom horizontu. Perzijska nova godina ili ''[[Novruz]]'' označavala je početak poljoprivrednih aktivnosti nakon zime. Srednišnji panel je religioznog karaketera, prikazuje Ahura Mazdu kojeg čuvaju dva [[grifon]]a s ljudskim glavama, te četiri medijska i perzijska čuvara. Perzijanci u lijevoj ruci imaju tipičan okrugli štit, dok u desnici drže koplje. Medijci nose kratke kapute, hlače i okrugle kape, ispod kojih je kovrčava kosa, ponekad s repom<ref>Henri Stierlin, str. 145.</ref>. ;Sjeverni panel: Sjeverni panel podijeljen je na tri dijela i pokazuje paradu prijema u doba perzijske nove godine<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 36.</ref>. Od središta prema sjevernom kraju, gornji reljef pokazuje [[Perzijski besmrtnici|perzijske besmrtnike]] (elitna garda), a potom kraljevsku procesiju. Besmrtnici nose kapu i naoružani [[Luk (oružje)|lukom]] i [[strijela]]ma te [[Koplje|kopljima]]. Prikazanu kraljevsku stolicu pridržavaju dva [[bambus]]a, dok je sama stolica izrađena od rezbarenog drva, s nogama u obliku životinjskih nogu. Nastavak procesije gdje su prikazani medijski šef kraljevske staje i konji urezani do najsitnijih detalja. Procesija na reljefu završava prikazom dvaju kola kojima upravljaju [[Elam]]iti. Prikazano je ukupno 12 kola s konjima, koji simboliziraju 12 mjeseci u godini. Donji i srednji pojas reljefa također prikazuje kraljevsku gardu [[Perzijski besmrtnici|besmrtnika]] iza kojih slijede medijski plemići. Oni nose razne posude, cvijeće i sjemena žitarica koji simboliziraju plodnost. Suptilne razlike u njihovoj odjeći i nakitu ukazuju kako su imali različite funkcije ili status. Neki od njih prikazani su kako se smiju i razgovaraju, s opuštenim stavom bez ceremonije. Neki se drže za ruke, ili stavljaju ruku na rame onome ispred sebe, što simbolizira jedinstvo<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 37. i 39.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 140. i 141.</ref>. Na kosom dijelu panela (uz stepenice) prikazani su reljefi vojnika naoružanih [[Koplje|kopljima]] te [[Luk (oružje)|lukom]] i [[strijela]]ma, koji se penju uz stepenice<ref>Henri Stierlin, str. 136.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Apadana_ES_NP.jpg|Trodijelni panel na sjevernom panelu istočnog stubišta apadane Datoteka:Persepolis_Apadana_royal_chair_carriers.jpg|Kraljevska stolica (reljef popravljan s metalom) Datoteka:_Persepolis_Apadana_Eastern_Stairway_Triangle.jpg|Trokutni panel </gallery> </center> ;Južni panel: [[Datoteka:Perserreich_500_v.Chr.jpg|mini|400px|desno|[[Ahemenidska Monarhija]] oko [[500. pne.]] s ucrtanim satrapijama (pokrajinama)]] [[Datoteka:Schema apadana stairs-hr.png|mini|400px|desno|Shema istočnog stubišta kod apadane s ucrtanim delegacijama]] Na južnom panelu prikazane su delegacije od 23 naroda iz svih dijelova Perzijske Monarhije, na čelu s Medijcima i Perzijancima. Svaka delegacija prikazana je na posebnoj ploči, a iako iz daleka izgledaju jednolično, izbliza se razlikuju po brojnim detaljima. Parada prikazuje oko 250 ljudi, životinja i 40 kola. Pojedinačne ploče su po 90&nbsp;cm visine, dok je ukupna dužina svih reljefa 145 m<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 46.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 137. i 152.</ref>. Prema Dutzu, reljefi nisu poslagani slučajno već su organizirani prema važnosti pojedinih delegacija. Primjerice, jasno je da su [[Medijci]] bili prvi, a [[Etiopija|Etiopljani]] zadnji (vidi dijagram). Prema [[Herodot]]u<ref>[http://www.iranchamber.com/history/herodotus/herodotus_history_book1.php Histories of Herodotus (Iran Chamber)]</ref>, Perzijanci su više poštovali narode iz njihove neposredne blizine. Popis većine naroda pronađen je na administrativnim zapisima u trezoru, a identificirani su prema nošnjama, izgledu i darovima koje su nosili. Ipak, i dalje postoji nekoliko delegacija čije podrijetlo nije utvrđeno sa sigurnošću. Delegacije svih naroda u cjelini predstavljaju simbol kohezije golemog imperija, čiji je utisak kralj želio ostaviti na svakog posjetitelja. Rekonstrukcija delegacija prema Dutzu<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 48.-49.-50.-57.-59.</ref>, Stierlinu<ref>Henri Stierlin, str. 131.-132.-152.</ref> i Briantu<ref>Pierre Briant, str. 187.-188.</ref>: * '''1.''' '''[[Medijci]]:''' izuzevši Perzijance, ova delegacija je najvažnija. Medijci nose karakteristične nošnje, narukvice i [[mač]]eve, a darovi uključuju lonce i vaze. Medijci su postali dijelom Perzijske Monarhije od samog osnutka, kada je [[Kir Veliki]] ujedinio Perziju i Mediju. * '''2.''' '''[[Elam]]iti:''' oni su također dio Perzijske Monarhije od samih početaka, i usko su vezani uz Perzijance. Delegacija na čelu s [[lav]]ovima prolazi mimo Medijaca, a delegati nose mačeve i lukove. * '''3.''' '''[[Armenci]]:''' ova delegacija kao darove vodi konja i nosi fino obrađeni pehar s dvije ručke. * '''4.''' '''[[Arahozija|Arahozijci]]''' ili '''[[Arija (satrapija)|Arijci]]:''' članovi delegacije nose hlače karakteristične za [[Baludžistan]], a darovi koje nose su lonci i koža, te [[deva|deve]]. * '''5.''' '''[[Babilonija|Babilonci]]:''' delegacija donosi [[bik]]ove i razne posude, što je motiv slučan onome iz „dvorane od stotinu stupova“, riznice ili tripilona. * '''6.''' '''[[Asirija|Asrici]]''' i '''[[Feničani]]''' (ili '''[[Lidija|Lidijci]]'''): ovaj reljef je vrlo detaljan; darovi se sastoje od srebrnih i zlatnih vaza, rezbarenih zdjela s ručkama od krilatih bikova, nakita poput narukvica ukrašenih krilima [[grifon]]a, te bojna kola s malenim [[konj]]ima. Njihova nošnja i frizura podsjeća na današnje nošnje kod [[Židovi|Židova]] ili [[Pravoslavlje|pravoslavnih]] popova. Identitet odjeće ostaje sporno pitanje o podrijetlu ove delegacije. * '''7.''' '''[[Arija (satrapija)|Arijci]]''' ili '''[[Arahozija|Arahozijci]]:''' članovi ove [[satrap]]ije dolaze iz iranskih regija oko [[Herat]]a i [[Mašhad]]a, a darovi uključuju [[deva|deve]] i vaze. * '''8.''' '''[[Cilicija (satrapija)|Cilicijanci]]''' ili '''[[Asirija|Asrici]]:''' dolaze iz [[Mala Azija|Male Azije]], a darovi koje nose su dva ovna, kožu, odjeću, šalice i vaze. Reljef je izgrađen vrlo detaljno, što uključuje detalje odjeće poput čipke, remena ili kapa. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_delegations.jpg|Skup delegacija raznih naroda Datoteka:Persepolis_Delegation_Siliciens.jpg|Delegacija [[Cilicija (satrapija)|Cilicijanaca]] Datoteka:Persepolis 1-13.jpg|Detalj [[Lidija|lidijske]] delegacije </gallery> </center> * '''9.''' '''[[Kapadocija|Kapadokijci]]:''' karakteriziraju ih slojevi odjeće preko njihovih ramena, a pripadaju istoj grupi kao Armenci, Medijci i Sagartijci. Njihovi darovi su konji i odjeća. * '''10.''' '''[[Drevni Egipat|Egipćani]]:''' vrh reljefa ove delegacije teško je oštećen prilikom uništenja apadane, no sačuvani donji dio je dostatan za utvrđivanje identiteta delegata prema karakteristikama njihovih odijela. * '''11.''' '''[[Skiti]]:''' njihove satrapije nalazile su se na širokom području; od današnje [[Ukrajina|Ukrajine]], preko stepa sjevernog [[Kavkaz]]a, do centralnoazijskih područja sjeverno od regije [[Sogdijana|Sogdijane]]. Delegati nose tipične skitske kape, a njihovi darovi su konji i odjeća s olovnim kopčama, te narukvice. * '''12.''' '''[[Lidija|Lidijci]]''' ili '''[[Jonija|Jonjani]]:''' [[Stara Grčka|grčke]] satrapije Perzijske Monarhije bile su pod upravom grada [[Sard]]a, a njihove delegacije prepoznatljive su po karakterističnoj odjeći. Oni donose tkanine, pehare, te posude koje su možda sadržavale bojila. * '''13.''' '''[[Parti]]:''' ovaj narod sa sjeveroistoka imperija u vrijeme [[Ahemenidi|Ahemenida]] živio je u vazalnoj kraljevini, no vijek nakon [[Aleksandar Makedonski|Aleksandrovih]] osvajanja pokoravaju helenističke [[Seleukidi|Seleukide]] i vladaju središnjim dijelom nekadašnje ahemenidske Perzijske Monarhije. Njihova satrapija danas se nalazi na sjeveru [[Iran]]a odnosno na jugu [[Turkmenistan]]a. Njihovi delegati nose turbane oko vrata, a darovi uključuju vaze i [[deva|deve]]. * '''14.''' '''[[Gandara|Gandari]]:''' ovaj narod dolazio je iz [[satrap]]ija uzvodno od rijeke [[Ind]]; između [[Lahore]]a i [[Kabul]]a odnosno zapadno od današnje regije [[Pandžab]]. Darovi su [[goveda]]. * '''15.''' '''[[Baktrija|Baktrijci]]:''' ova satrapija nalazi se na sjeveru današnjeg [[Afganistan]]a, delegati za darove nose deve, odjeću i vaze. * '''16.''' '''[[Sagartija|Sagartijci]]:''' njihova je odjeća slična [[Medijci|medijskoj]], isto kao i [[Armenci|armenska]] odjeća [[Kapadocija|kapadocijskoj]], što ukazuje kako pripadaju istoj grupi. Sagartija se nalazi u današnjem istočnom [[Iran]]u, uz granicu s [[Afganistan]]om. * '''17.''' '''[[Sogdijana|Sogdijanci]]:''' njihova satrapija nalazi se u centralnoj [[Azija|Aziji]] odnosno današnjem [[Uzbekistan]]u, dok njihova etnička skupina pripada [[Skiti]]ma. Postoje velike sličnosti između sogijanskih i skitskih kapa. Njihovi darovi uključuju konje, sjekire, ukrasne predmete poput narukvica, te bodeže. * '''18.''' '''[[Indija|Indijci]]:''' delegati dolaze iz dolina donjeg toka rijeke [[Ind]], odjeveni su u posebnu odjeću s tkakinom oko kukova, a na nogama nose sandale. Njihovi darovi su [[magarac]], sjekire i košare nošene na leđima pomoću štapova za bilancu. * '''19.''' '''[[Tračani]]''' ili '''[[Skiti]]:''' [[Europa|europska]] satrapija [[Skudra|Trakija (Skudra)]] nalazi se između [[Egejsko more|Egejskog]] i [[Crno more|Crnog mora]], odnosno na teritoriju moderne [[Grčka|Grčke]], [[Turska|Turske]] i [[Bugarska|Bugarske]]. Delegati vode konja, a nose duge hlače i kape slične onim [[Skiti|skitskima]]. * '''20.''' '''[[Arapi]]:''' odjeveni su u odjeću vezanu na rubovima, nose sandale na nogama, a za darove nose deve i odjeću. * '''21.''' '''[[Drangijana|Drangijanci]]:''' među autorima ne postoji dogovor o podrijetlu ove delegacije. Dok jedni pretpostavljaju kako se radi o narodima [[Baktrija|Baktrije]] (današnji sjever [[Afganistan]]a, odnosno jug [[Uzbekistan]]a i [[Tadžikistan]]a), drugi smatraju kako dolaze iz regije Kerman (istočni [[Iran]]). Njihova frizura upućuje kako su možda iz okolice [[Kandahar]]a, kao i njihovi štitovi i kopnja. Njihovi darovi su bikovi. * '''22.''' '''[[Somalija|Somalijci]]''' ili '''[[Libija|Libijci]]:''' podrijetlo ove delegacije i dalje je predmet rasprave. Njeni predstavnici nose košarice i vode planinske [[Koza|koze]], obučeni su u kožu, ali nisu slični crncima. Njihove morfološke karakteristike ukazuju kako su vjerojatno [[Libija|libijskog]] podrijetla, unatoč tome što njihovi kožni ukrasi i [[Kozolike antilope|antilope]] koje dovode potječu s juga ([[Jemen]] ili [[Somalija]]). * '''23.''' '''[[Nubijci]]''' ili '''[[Etiopija|Etiopljani]]:''' delegati su [[Negroidi|crnci]], a njihovi darovi su vaze i [[slonovača]]. ==== Sjeverno stubište ==== <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Apadana_noerdliche_Treppe_Detail.jpg|Detalj [[Medijci|medijske]] garde </gallery> </center> Sjeverno stubište dodao je [[Kserkso I.]] kako bi olakšao pristup od „vrata svih naroda“ do apadane. Na reljefima stubišta nalaze se slični motivi kao i na istočnom stubištu, ali su degradirani<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Apadana north stairs (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/apadana-northstairs/apadana-northstairs.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100515171543/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/apadana-northstairs/apadana-northstairs.html |deadurl=yes }}</ref>. Glavna ploča prikazivala je Darija Velikog, Kserksa i njihove djelatnike poput ''ganzabara'' (upravitelja riznice) i ''quiliarca'' (zapovjednika straže), no kasnije je premještena u riznicu i zamijenjena drugom koja pokazuje osam stražara. Trojezičan natpis na stubištu ne spominje ime zgrade. === Tačara === ''[[Darije Veliki|Darijeva]] palača'' nalazi se južno od apadane, a naziv „tačara“ dobila je prema natpisu s jednog stupa na južnom [[portal]]u. <center> <gallery> Datoteka:Persépolis._Palais_de_Darius.jpg|Južno stubište tačare (apadana u pozadini) Datoteka:Persepolis_recreated.jpg|Tačara Datoteka:Persepolis_King_Fighting_Evil.jpg|Kralj u borbi protiv zvijeri koje simoliziraju zlo </gallery> </center> Palača ima pristup samo s južne strane, dok je zbog stambenog karaktera sa sjeverne (planinske) strane gotovo u potpunosti zaštićena; bez prilaza i otvora. Darije Veliki umire [[486. pne.]], a gradnju nastavlja njegov sin [[Kserkso I.]] Originalni pristup dvostrukim stubištem nalazi se na jugoistočnoj strani palače, dok vijek i pol kasnije kralj [[Artakserkso III.]] dodaje i jugozapadno stubište, što stvara asimetriju. Odjeća vojnika na reljefima novog stubišta u odnosu na staro sugerira promjene u modi, a istovremeno učvršćuje teoriju o nadogradnji palače<ref name="ReferenceH">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 64.</ref>. Na južnoj strani stubišta nalazi se simbol [[Novruz]]a koji prikazuje kako [[lav]] proždire [[bik]]a. Ispod se nalaze reljefi na kojima [[Medijci]] i [[Arahozijci]] donose životinje te posude s hranom ili vodom. Moguće je kako ti motivi predstavljaju stari [[Zoroastrizam|zoroastrijski]] običaj žrtvovanja životinja<ref name="ReferenceH"/>. Središnja ploča prikazuje dvije grupe po devet stražara, dok ostala tri reljefa sadrže trojezične natpise [[Kserkso II.|Kserksa II.]] i krilate diskove (simbole Ahura Mazde) s bočnim [[sfinga]]ma. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_T_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija tačare, Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Relief_Priests.jpg|[[Arahozija|Arahozijci]] ili [[Arija (satrapija)|Arijci]] Datoteka:Persepolis_Rec_Iso_Toit_Tach_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija krova tačare, Charles Chipiez ([[1884.]]) </gallery> </center> Jugozapadni ulaz u palaču vodi kroz prostoriju s velikim portalom, na kojem reljefi prikazuju stražare. Nakon ove prostorije nalaze se još jedna vrata koja vode u glavnu dvoranu, u kojoj postoje brojni reljefi s prikazima borbe kralja protiv divljih životinja. Ovi motivi pojavljuju se i na drugim portalima palače, u „dvorani od stotinu stupova“ i „haremu“, a osim kraljevog herojstva simboliziraju i religijsku tematiku borbe dobra i zla, te moguće [[Astrologija|astrologijske]] teme<ref name="ReferenceI">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 70. i 71.</ref>. U sklopu palače nalazi se i kupalište, također s reljefima koji prikazuju kralja uoči priprema ceremonije; služe ga dva dvoranina koji nose suncobran, pomast i ručnik, dok kralj nosi krunu i nakit. Opskrba prostorije vodom omogućena je sofisticiranom izgradnjom cjevovoda u terenu izgrađenih prije palače, a na podu kupališta vidljivi su ostaci od crvenog [[cement]]a<ref name="ReferenceI"/>. Na ulazu u palaču pronađeni su i urezani natpisi koji datiraju iz [[islam]]skog perioda. Na jugoistočnom dijelu palače nalazio se trijem s dvostrukom kolonadom od četiri stupa, dok se na razini ispod monumentalnog stubišta nalazilo zatvoreno kraljevsko dvorište okruženo ostalim palačama. Iznad svih portala i prozora nalaze se trojezični natpisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] na kojima i [[Darije Veliki|Darije]] i [[Kserkso I.|Kserkso]] tvrde kako su podigli tačaru, a ta kontradikcija može se objasniti time što je Kserkso završio gradnju palače, a možda ju je dao i nadograditi. === Tripilon === [[Datoteka:Persepolis_relief_tripylon_bas.jpg|mini|desno|Detalji reljefa na tripilonu]] Dvorana palače odnosno [[Kserkso]]va vijećnica ''tripilon'' nazvana je prema zapisima na tri jezika ([[perzijski]], [[Akadski jezik|babilonski]] i [[Elamski jezik|elamski]]), a nalazi se na centralnom dijelu kompleksa Perzepolis. U dvoranu se pristupa sjevernim stubištem ukrašenim reljefima, na kojima su prikazani uglavnom [[Perzija|perzijski]] i [[Medijci|medijski]] stražari, dok ostale motive čine prizori pripreme gozbe. Južno stubište tripilona danas se čuva u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u, a otvaralo se prema istočnom hodniku gdje vrata ukrašena reljefom prikazuju: * Gornji dio: Darije stoji na svom prijestolju pred Kserksom kojeg kruni kao princa, zaklonjeni su ispod malenog krova ukrašenim simbolima božanstava, bikova, lavova i cvijeća; kralj i princ u ruci drže palmino lišće što prestavlja simbol plodnosti. * Donji dio: izaslanici 28 zemalja imperija vode ka kralju. Ovaj motiv jasno govori kako će Darije imenovati svog sina Kserksa kao legitimnog nasljednika na prijestolju<ref name="ReferenceC"/>. === Hadiš === [[Datoteka:Persépolis._Darius.jpg|mini|desno|Kraljevska procesija u hadišu]] Hadiš ili ''[[Kserkso I.|Kserksova]] palača'' nalazi se južno od tripilona, izgrađen je prema tipologiji tačare (''[[Darije Veliki|Darijeve]] palače'') ali na dvostruko većem tlocrtu. Središnja dvorana sastojala se od 36 stupova izgrađenih od kamenih baza i drvenih kolumni velikih promjera, od kojih nijedna nije sačuvana. Na zapadu i istoku hadiš je okružen malenim sobama i hodnicima, u čije su portale urezani reljefi. Oni prikazuju kraljevsku procesiju u kojoj kraljevski podanik drži suncobran [[Kserkso I.|Kserksu I.]] Južni dio palače sastoji se od apartmana čija je uloga kontroverzna; neki smatraju kako se radi o kraljičinim odajama, dok neki prostoriju pripisuju proširenju riznice ili skladištu<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 74.</ref>. Pristup hadišu vodi preko dvorišta ispred kojeg se nalazi jedno od monumentalnih stubišta, koje se u donjem dijelu spaja a potom u gornjem razilazi. Stubište je ukrašeno reljefima sličnim onima u tačari, a na njemu su prikazani bikovi i lavovi, perzijski stražari, sfinge i krilati disk (simbol [[Zoroastrizam|zoroastrizma]]). Naziv „hadiš“ je drevna [[perzijski|perzijska]] riječ za palaču, a spomenuta je na trojezičnim natpisima diljem prostorije. Palača se sa sigurnošću može pripisati Kserksu, budući da je njegovo ime spomenuto na barem četrnaest mjesta. === Dvorana od stotinu stupova === Dvorana od stotinu stupova naziva se i „prijestolna dvorana“. Dimenzije te [[kvadrat]]ne dvorane su 70 x 70 metara, što je čini najvećom prostorijom u cijelom kompleksu. Kada je pronađena prilikom [[Arheologija|arheoloških]] istraživanja, bila je pokrivena zemljom i cedrovim pepelom u sloju debljem od tri metra. Prostorija je jako oštećena [[požar]]om pa su sačuvane samo baze stupova i okviri kamenih [[portal]]a<ref name="ReferenceD"/>. Sjeverno od palače nalazi se golemi portal s dvije kolosalne skulpture bikova koje služe kao glavna baza stupovima visine 18 metara. Portalni prolaz bogato je ukrašen reljefima s obje strane koji posloženi od vrha prema dnu prikazuju: Ahura Mazdu, kralja na prijestolju, a zatim tri reda vojnika iz kraljeve osobne straže. Ovi motivi žele prikazati kako Bog dobra (Ahura Mazda) štiti perzijskog kralja i vojsku, odnosno kako je kraljeva vlast legitimna<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 82.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis-Hundred_Columns_Hall.jpg|Dvorana od stotinu [[stup]]ova (sjeverna strana) Datoteka:Persepolis_P100c_NPG_bull.jpg|Sjeverni [[portal]] Datoteka:Persépolis._La_Garde.jpg|[[Perzijski besmrtnici]] u Dvorani od stotinu stupova Datoteka:Persepolis_king_P100C.jpg|Kralj u borbi protiv divljih zvijeri Datoteka:Chipiez_100_colonnes.jpg|Rekonstruirana dvorana od stotinu stupova prema Charles Chipiezu ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Rec_iso_Toit_P100C_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija krova prema Charles Chipiezu ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_relief_sud_P100C.jpg|Reljefi s južne strane Datoteka:Persepolis_relief_sud_P100C_bas.jpg|Detalj donjeg dijela južnog reljefa </gallery> </center> Palača je ukrašena brojnim reljefima izvanredne očuvanosti, a česti motivi su bikovi, lavovi, cvijeće i razne biljke<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 81.</ref>. S druge strane, južna vrata palače predstavljaju potpuno različite motive na ukrasnim reljefima. Ti motivi simboliziraju podršku perzijskom vladaru od strane svih naroda koji su živjeli diljem njegova imperija. Vojnici iz mnogih zemalja nalaze se na reljefima u pet redova, a prepoznatljivi su po njihovom odijevanju, kosi i oružju. Poruke takvih reljefa uglavnom se odnose na koheziju i bogatstvo imperija, a upućene su prije svega raznim diplomatima ili vazalnim kraljevima koji su posjećivali Perzepolis zbog iskazivanja počasti, trgovine, administracije ili plaćanja danka. Zapisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] svjedoče o procijeni bogatstva koja su prolazila kroz ova vrata<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 79. i 80.</ref>. Uglavnom, reljefi sa sjeverne i južne strane uglavnom su političkog karaktera i odnose se na cjelovitost monarhije odnosno legitimnost kraljeve vladavine, reljefi na istoku i zapadu dvorane (i u većini drugih palača) uglavnom pokazuju borbe kralja s raznim zvijerima ili Bogom zla Ahrimanom, što simbolizira kraljevu hrabrost i pobožnost<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. === Riznica === [[Datoteka:Persepolis_Museum.jpg|desno|mini|Muzej u Perzepolisu]] [[Datoteka:Tablette_xerxes_persepolis.jpg|desno|mini|[[Kserkso]]vi zapisi, Nacionalni muzej u [[Teheran]]u]] Ova pravokutna skupina prostorija građena je u doba [[Darije I. Veliki|Darija I.]], a nalazi se na jugoistočnom uglu terase koji se proteže na 10.000 m². Glavne prostorije zgrade su dvije velike dvorane čiji se krov pridržan s 100 kamenih, odnosno drvenih stupova<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 86.</ref>. Tu su pronađeni zapisi na drvu i glini koji sadrže potankosti o plaćanju i naknadi za radnike koji su radili na kompleksu. Prema [[Plutarh]]u, u doba Aleksandra 10.000 [[mula]] i 5000 [[deva]] bilo je potrebno za transport dragocijenosti iz [[Ahemenidi|ahemenidske]] riznice u Perzepolisu. Prema pronađenim dokumentima, u trezoru je [[467. pne.]] radilo 1348 ljudi. Riznica je više puta obnavljana i mijenjana. Mnogi natpisi pronađeni su na masivnim blokovima od [[diorit]]a, a uglavnom se pripisuju Dariju Velikom<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Treasury (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/treasury/treasury.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2010-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316032230/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/treasury/treasury.html |dead-url=yes }}</ref>. Sjeverno od apadane stubištem se dolazi do dvaju reljefa koji se danas čuvaju u [[Teheran]]skom muzeju. Reljef prikazuje Darija Velikog koji sjedi na prijestolju i prima posjetitelje koji se naginju prema njemu a desnu ruku stavljaju na usne u znak poštovanja. To bi mogao biti zapovjednik kraljevske grade od 1000 stražara, ili pak upravitelj riznice. Darijev sin [[Kserkso I.]] na reljefu stoji iza oca, skupa s perzijskim plemićima. Po dva kadiona nalaze se na strani kralja i dostojanstvenika<ref name="ReferenceJ">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 84. i 86.</ref>. Prema istraživanjima, zgrada je brzo identificirana kao riznica budući da se radi o velikom području koje je s ostatkom kompleksa povezano samo s dva malena ulaza. === Garnizon i dvorana od 32 stupa === Između „Dvorane od stotinu stupova“ i planine nalazi se nekoliko prostorija koje su uglavnom koristili posluga, vojnici i administracija. Tu je pronađeno više od 30.000 natpisa na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]]<ref name="ReferenceJ"/>. Prema zapisima [[Diodor sa Sicilije|Diodora sa Sicilije]] i [[Kvint Kurcije Ruf|Kvinta Kurcija Rufa]], [[Aleksandar Makedonski]] je u ovdje ostavio 3.000 vojnika što govori o kapacitetu [[garnizon]]a u Perzepolisu<ref name="Quinte-Curce, Histoires, Livre V"/>. Sjeverno od vojarne, postoje ostaci prostorija s 32 stupa, čija je funkcija nejasna. === Harem i Muzej === Ulazak u [[harem]] vodi s južne strane „Dvorane od stotinu stupova“. Zgrada ima oblik slova „L“, a glavno krilo ima orijentaciju sjever-jug. Središte zgrade čini prostorija s kolonadama, dok se na sjeveru nalazi otvoreno dvorište s [[portal]]om. Ulazna dvorana ima četiri stupa, a vrata su ukrašena brojnim reljefima koji prikazuju prizore borbi, karakteristične za Tačaru ili „Dvoranu od stotinu stupova“. Na reljefima je uglavnom prikazan kralj koji se bori protiv raznih životinja; rogatih [[bik]]ova, krilatih [[lav]]ova ili [[škorpion]]a, koji vjerojatno simboliziraju [[Zoroastrizam|zoroastrijskog]] Boga zla (Ahrimana). Čest motiv reljefa je kraljevo zabijanje mača u trbuh životinja. Također, reljefi na jugu prikazuju i [[Kserkso I.|Kserksa I.]] i njegove sluge, što podsjeća na reljefe iz Kserksove palače (Hadiša). U južnom dijelu krila nalazi se proširenje prema zapadu s 25 apartmana, od kojih je svaki ''hipostil'' odnosno dvorana s 16 stupova. Zgrada ima dva stubišta koji je spajaju s Hadišem i dva dvorišta, koja su najvjerojatnije bila zatvorenog tipa<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. Povjesničari dvoje je li zgrada imala funkciju harema, ili se pak radi o odajama za kraljicu i njeno osoblje. Neki vjeruju kako su žene prebivale uz vanjske zidove zgrade<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. Smještaj na visokoj razini, veličina i bogata ukrašenost reljefima upućuju kako je zgrada imala važnu funkciju, najvjerojatnije administrativnog karaktera. Zapadni povjesničari pretpostavili su funkciju harema prema [[Osmansko Carstvo|osmanskoj]] tipologiji orijentalne palače, koja nema sličnosti s [[Perzija|perzijskim]] palačama iz [[Ahemenidi|ahemenidskog]] doba. Zgradu je otkopao i djelomično obnovio E. Hertzfeld prema analizi njenih temelja. Nekoliko obnovljenih prostorija služile su kao radionica za restauraciju i prezentaciju dokumenata pronađenih u okolici, poslije čega je dio harema pretvoren u muzej<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Harem (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/harem/harem.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100315200159/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/harem/harem.html |deadurl=yes }}</ref>. Muzej sadrži široku paletu pronađenih predmeta:<ref>{{Cite web |title=Oriental Institute Photographic Archives: The Harem of Xerxes (oi.uchicago.edu) |url=http://oi.uchicago.edu/museum/collections/pa/persepolis/harem_xerxes.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2008-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512092619/http://oi.uchicago.edu/museum/collections/pa/persepolis/harem_xerxes.html |dead-url=yes }}</ref> * lončarija, tanjuri i čaše od terakota, keramičke pločice * komadi kovanog novca * sve vrste alata: zidarski, tesarski, kuhinjski pribor, itd. * kovano željezo; vrhovi koplja i strijela, krhotine truba i metalnih ukrasa, metalni klinovi * ostaci tkanine i drva kao komponenata infrastrukture * krhotine metala * urezani natpisi <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Marble_Perfume_Jar.jpg|Parfem u [[mramor]]noj posudi Datoteka:Persepolis_Marble_plate.jpg|Mramorna ploča (Muzej Persepolis) Datoteka:Persepolis_Mortars.jpg|Posude za drobljenje Datoteka:Persepolis_Pot.jpg|Vaza s ukrašenim drškama Datoteka:Persepolis_stone_plate.jpg|Kameni tanjuri Datoteka:Persepolis_stone_dishes.jpg|Kamene posude Datoteka:Persepolis_Terracota_rython.jpg|Glineni [[riton]] ukrašen animalističkim elementima Datoteka:Persepolis_Marble_Statue_eye.jpg|Oko s kipa </gallery> </center> Postoje i predmeti koji datiraju iz kasnijih razdoblja ([[Sasanidska Monarhija|sasanidsko]] i [[islam]]sko), pa čak i onih prahistorijskih. Raznolikost pronađenih dokumenata i predmeta daju predodžbu o životu i djelatnostima iz tog doba. === Ostale građevine === [[Datoteka:Persepolis-horn_shaped_stones.jpg|mini|300px|desno|Ostaci [[kamen]]ih blokova u obliku bikovih [[rog]]ova na terasi]] Pretpostavlja se kako je građevina u jugozapadnom uglu kompleksa zapravo palača [[Artakserkso I.|Artakserksu I.]] Ipak, njene ruševine ne odgovaraju tlocrtu karakteristične [[Ahemenidi|ahemenidske]] palače, a danas se u istraživačkim krugovima naziva „Palača H“. Skulpture u obliku [[rog]]ova pronađene su zakopane u blizini, dok je funkcija zidova i terase nepoznata. Još jedna građevina za koju se smatra kako potječe iz post-ahemenidskog perioda, „Palača G“, smještena je sjeverno od Hadiša ([[Kserkso]]ve palače). Za nju se pretpostavlja kako je izgrađena na mjestu uništene palače [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] Također, ostaci slične građevine („Palača D“) pronađeni su i istočno od Hadiša. Navedena post-ahemenidska zdanja sadržavala su ahemenidske krhotine [[Ornament|ornamenata]] pronađene zakopane u zemlji. == Okruženje == Mnogi arhitektonski elementi pronađeni su izvan zidina terase. Uglavnom se radi o ostacima vrtova, domova i kraljevskih grobnica iz doba [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Osim toga, unutar i izvan zidina nalazi se sofisticirana cjevovodna mreža koja je i danas pod istraživanjem. === Naselja === [[Datoteka:Persepolis_Downtown.jpg|mini|300px|desno|Domovi u donjem gradu]] Ruševine naselja koja još nisu u potpunosti istražena nalaze se 300 metara južno od terase Perzepolisa. Pretpostavlja se kako su služili kao dvori, a zgrade se sastoje od brojnih domova. Centralna dvorana okružena je sekundarnim sobama i dostupna je pomoću stubišta. Sudeći prema tipologiji zgrada, bile su namijenjene za ljude visokog socijalnog položaja, najvjerojatnije plemiće ili bogate trgovce. Sjeverno od zgrada nalazi se terasa, čija je funkcija nepoznata<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Lower City (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/lowercity/lower_city.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2010-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100119043036/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/lowercity/lower_city.html |dead-url=yes }}</ref>. === Vrtovi === Nedavna geološka istraživanja u okruženju Perzepolisa otkrila su ruševine perzijskih kanala za navodnjavanje vrtova koji se nalaze izvan kompleksa. Dio njih oštećen je [[1971.]] kada je iranski [[Šah (vladar)|šah]] [[Mohammed Reza Pahlavi]] slavio 2500. obljetnicu monarhije u [[Iran]]u, dok su ostala oštećenja nastala nakon revolucije prilikom izgradnje asfaltiranog puta. Očito je kako su vrtovi Perzepolisa projektirani prema uzoru na [[Pasargad]], koji se sastoji od kraljevskog kompleksa na uzvišenju terena te okolnih vrtova. Kompleks u Perzepolisu također je postavljen na uzvišenje u odnosu na okolna plodna polja, a od [[Pasargad]]a se razlikuje po tome što je na sjeveroistočnoj strani bio zaštićen planinom, dok su se vrtovi nalazili prema jugozapadnoj strani. Ovi vrtovi pozvani su ''pairidaeza'' što je [[perzijski|staroperzijska]] riječ za „[[raj]]“, a karakteristični su za mnoge [[Ahemenidi|ahemenidske]] palače<ref>[http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=5700 Scent of Achaemenid Gardens Rises in Persepolis (CHNpress)]</ref>. === Cjevovodna mreža === Sustav cjevovoda ispod terase i u okolnim područjima i dalje skriva mnoge dragocjene tajne, što potiče na daljnja istraživanja čiji je cilj detaljno analizirati sedimente sustava. Do sada je na širem području otkriveno preko 2&nbsp;km mrežnih kanala, čije dimenzije variraju: od 60 do 160&nbsp;cm širine, te od 80&nbsp;cm do nekoliko metara dubine, što govori o njihovom značaju i [[Arheologija|arheološkoj]] vrijednosti. Kanali sadrže sedimente koji mogu biti korisni za arheološka istraživanja budući kako je već utvrđeno da neki od 600 komada lončarije iz [[Darije Veliki|Darijevog]] doba sadrže identičan talog pronađen onom u kanalima. Istraživanje je međutim naišlo na problem budući da uklanjanje sedimenata omogućava infiltraciju vode koja šteti strukturi pronalazaka<ref name="iranica.com"/>. Mreže odvodnih i dovodnih kanala protežu se ispod cijelog kompleksa kroz temelje i pod terase, što upućuje na to kako su urezane u kamen prije početka izgradnje samog kompleksa. Zbog toga se Perzepolis smatra prvom građevinom u historiji koja koristi drenažni sustav. === Kraljevske grobnice === <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Artaxerxes_II_tomb.jpg|Grobnica [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] Datoteka:Persepolis_Artaxerxes_III_tomb.jpg|Grobnica [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]] Datoteka:Persepolis_Unachieved_Tomb.jpg|Nedovršena grobnica [[Darije III.|Darija III.]] </gallery> </center> Nekoliko desetaka metara sjeveroistočno od terase kompleksa, u stijenama Kuh-e Ramata urezane su dvije goleme kraljevske grobnice koje dominiraju okolicom. Grobnice se pripisuju perzijskim vladarima [[Artakserkso II.|Artakserksu II.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]] Oba groba okružena su uklesanim skulpturama čiji je glavni element pročelje tipične perzijske palače s kolonadom, arhitravom i sporednim zidovima. Ove grobnice zajedno s onima u [[Nakš-e Rustam]]u omogućile su bolje razumijevanje iranske arhitekture iz doba dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Na vrhu groba Artakserksa III. kralj je prikazan na postolju od tri razine, pred svetom vatrom i Ahura Mazdom. Zidovi sadrže trojezičan natpis što je karakteristično za perzijsku arhitekturu još od doba [[Darije Veliki|Darija Velikog]], koji je dao izgraditi Perzepolis. Grobnice se razlikuju prema određenim detaljima, dok su na jugu pronađeni ostaci nedovršene treće grobnice, koja se pripisuje zadnjem ahemenidskom kralju [[Darije III.|Dariju III.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 88. i 89.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 158.</ref> U podnožju planine 1&nbsp;km sjeverno od terase kompleksa<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/> pronađeni su i ostaci grobnica koje datiraju iz post-ahemenidskog perioda. == Zapisi == [[Datoteka:Persepolis_clay_tablet.jpg|mini|desno|300px|Glineni zapisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]]]] Tokom iskopavanja od strane [[Ernst Herzfeld|Ernsta Herzfelda]] i [[Erich Friedrich Schmidt|Ericha Friedricha Schmidta]], otkrivena su dva velika arhiva na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]], pisana na glini i u drvu<ref>{{Cite web |title=Persepolis fortification tablets, Livius.org |url=http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/fortification_tablets.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2011-05-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514050741/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/fortification_tablets.html |deadurl=yes }}</ref>. Prvi arhiv koji je otkrio Herzfeld poznat je pod imenom „Pločice s utvrde Perzepolisa“, jer su pronađeni na području utvrde sjeveroistično od terase kompleksa<ref>{{Cite web |title=Persepolis Elamite Tablets (Iranica enciklopedija) |url=http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2007-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114050207/http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html }}</ref>. Sadrži oko 30.000 pločica od kojih su 6.000 čitljive. Sadržaj tih zapisa je proučavan, no do danas nije objavljen u cijelosti. Radi se uglavnom o administrativnim dokumentima koji datiraju između [[506. pne.|506.]] i [[497. pne.]], a pisani su na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]]. Ostali jezici uključuju [[Aramejski jezik|aramejski]] (od kojeg je 500 tekstova dešifrirano)<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html Persepolis Elamite Tablets (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, te [[Akadski jezik|akadski]], [[grčki]], [[perzijski|staroperzijski]]<ref>[http://persepolistablets.blogspot.com/2007/01/les-archives-des-fortifications-de.html Les archives des fortifications]</ref>, jezike [[Anatolija|Anatolije]]<ref>[http://persepolistablets.blogspot.com/2007/01/what-are-persepolis-fortication.html What are the Persepolis Fortification Tablets?, Matthew Stolper, John A. Wilson Professor of Oriental Studies, Oriental Institute]</ref>, itd. Pronađeni zapisi mogu se podijeliti u dvije podgrupe. Prva se odnosi na transport robe diljem imperija, a drugi je registar računa. Ove pločice dale su vrijedne informacije za razumijevanje funkcioniranja imperija i njegove administracije, budući da se radilo o imperiju raznolikih jezika, naroda, pisama, te platežnih sredstava. Neki zapisi spominju čak i imena radnika u riznici<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com//newsite/articles/v10f3/v10f381.html Ganzabara ili riznica (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, kao i žena iz [[Ahemenidi|ahemenidske dinastije]]. Druga podgrupa zapisa koju je pronašao Schmidt poznata je pod nazivom „Pločice iz riznice Perzepolisa“, a opisuje 139 komada uplate u zlatu i srebru koje datira između [[492. pne.|492.]] i [[458. pne.]] Na nekoliko njih pronađeni su i ostaci kraljevskih pečata. Budući kako je pečena glina najotpornija, spaljivanje Perzepolisa paradoksalno je omogućilo bolju otpornost zapisa odnosno njihovu trajnost do današnjih dana. Zapisi predstavljaju neprocjenjivu historijsku baštinu koja je doprinijela boljem razumijevanju [[Elamski jezik|elamskog]] i [[perzijski|staroperzijskog jezika]], te političkih i [[Zoroastrizam|vjerskih]] običaja [[Ahemenidi|Ahemenida]]. == Funkcija i kontroverze == [[Datoteka:Persepolis_Taureaux.jpg|mini|desno|Kolosalni bikovi (Nedovršena vrata)]] [[Datoteka:Persepolis_relief_god_king.jpg|mini|desno|Detalj reljefa koji ističe snagu kralja, i njegovu privrženost [[Ahura Mazda|Ahura Mazdi]]]] [[Datoteka:Persepolis_Trumpet.jpg|desno|mini|Truba od bronce]] === Politički centar === [[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]] u vrijeme dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]] sagradila je nekoliko [[Glavni grad|glavnih gradova]]. [[Kir Veliki]] dao je podići [[Pasargad]], dok su kao administrativna središta korišteni i gradovi [[Suza (Iran)|Suza]], [[Ekbatana]], [[Babilon]], te konačno Perzepolis. Ipak, povjesničari se slažu kako je Perzepolis imao uglavnom ceremonijalnu i vjersku funkciju, sudeći prema reljefnim ukrasima diljem kompleksa<ref name="ReferenceB"/>. Skupne delegacije brojnih naroda različitih kultura predstavljaju jedinstvo golemog imperija, borbe sa životinjama kraljevo herojstvo odnosno borbu dobra i zla, dok vjerski motivi poput [[Zoroastrizam|zoroastrijskih]] „krilatih diskova“ simboliziraju kraljevu privrženost Ahura Mazdi, odnosno Bogu dobra. === Teorija o „perzijskom gradu“ === Neki povjesničari u početku su pretpostavljali kako je Perzepolis bio mjesto rezervirano isključivo za Perzijance. Ova pretpostavka temelji se na nekoliko antičkih zapisa, koji su taj zaključak najvjerojatnije izvukli od imena grada (Perzepolis: „Grad Perzijanaca“). Ipak, raznolikost brojnih naroda prikazanih na reljefima ceremonija u suprotnosti je s početnim pretpostavkama. Sudeći prema reljefima, Perzepolis je imao i [[Astrologija|astrološku]] funkciju slavljenja perzijske nove godine („[[Novruz]]“), te funkciju prikupljanja [[porez]]a koji su donosile delegacije iz svih krajeva imperija. Delegacije su poslagane prema važnosti, a plemići i vojnici prema statusu. Dvostruko simetrično stubište imalo je razvodnu funkcijsku ulogu; jednim krakom pristizale su delegacije, a drugim plemstvo i [[Perzijski besmrtnici|vojnici]]. Vrata svih naroda na ulazu u kompleks, kao i dvorana od stotinu stupova ispred ulaska u riznicu, svojom monumentalnošću trebale su impresionirati posjetitelje prilikom dolaska ili plaćanja poreza, te afirmirati moć države. Henri Stierlin, povjesničar umjetnosti i arhitekture, tvrdi kako je apadana korištena za velike prijeme, [[banket]]e i ceremonije. Tradicija velikih svečanih gozbi širila se iz Perzije diljem imperija; u [[Trakija|Trakiju]], [[Mala Azija|Malu Aziju]], [[Kraljevina Makedonija|Makedoniju]], gdje su inkorporirali takve običaje. === Teorija o „ceremonijalnom gradu“ === Jedna od teorija o funkciji Perzepolisa bila je ona kako je kompleks korišten isključivo u proljeće za ceremoniju perzijske nove godine, odnosno kako je Perzepolis bio isključivo obredni grad. Ta pretpostavka se također pokazala krivom, budući da su glineni tekstovi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] koji sadrže informacije o plaćanju poreza dokazali ekonomski i administrativni značaj grada, koji je kao takav morao biti stalno naseljen i korišten. U slučaju ispravnosti teorije o obrednoj funkciji Perzepolisa, to bi impliciralo kako su reljefi i glinene pločice prikupljene tokom skupljanja danka po cijelom kraljevstvu<ref>Pierre Briant, str. 96.-99.</ref>, što je gotovo nemoguće s obzirom na jednoličnost motiva delegacija i umjetnički stil. === Simbol legitimiteta === [[Arheolog]] David Stronach kao funkciju grada navodi i političku simboliku [[Darije Veliki|Darijevog]] prava na prijestolje, uzimajući u obzir način njegovog dolaska na vlast; morao je poraziti brojne opozicije i uzurpatore poput [[Smerdis]]a<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f1/v7f136a.html#iii Darius (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Zbog toga se tvrdi kako je Perzepolis simbol legitimnosti Darijeve vladavine, te njegova prijestolonasljednika, sina [[Kserkso|Kserksa I.]]<ref name="Apadana Iranica enciklopedija"/> == Citati == '''Jean Chardin:''' <blockquote> ''Ne znam kakav Vam se čini moj opis i podaci koji ga prate, ali pružiti će velike ideje i uvjeravam Vas kako je u pravim očima iznad svih izraza, jer ne postoji ništa što šte vidjeli ili pročitali; tako veliko i tako lijepo. Koliko hiljada ljudi moraju raditi tako nešto i za koliko godina? Ovo nije samo arhitektonsko remek djelo, poput egipatskih piramida gdje je rad bio kazna i što je ipak nakon svega hrpa kamenja; ovdje se nalazi mnogo umjetnosti i reda, i možemo reći kako je ovo knjiga dostojna tih najvećih majstora.''<ref>{{Cite web |title=Voyages du Chevalier Chardin en Perse, et autres lieux de l’Orient |url=http://www.fravahr.org/spip.php?article123 |access-date=2010-04-20 |archivedate=2007-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926220753/http://www.fravahr.org/spip.php?article123 |deadurl=yes }}</ref> </blockquote> '''Arthur Upham Pope:''' <blockquote> ''Sjaj Perzepolisa nije bio slučajan povratak monumentalnosti i veličanstvenosti ljepote, prepoznate kao vrhovne vrijednosti.''<ref>Arthur Upham Pope, „Perzijska arhitektura“ (''Persian Architecture''), London (1965.)</ref> </blockquote> '''Roman Ghirshman:''' <blockquote> ''Nikada u drevnoj umjetnosti nije pokazana takva hrabrost.''<ref name="Henri Stierlin, str. 110"/> </blockquote> '''Marcel Dieulafoy:''' <blockquote> ''Neke stvari o ovoj veličanstvenog građevini pokušavam oživjeti u mom umu, pa vidim ona vrata sa stupovima od mramora ili uglačane portale, bikove čiji su [[rog]]ovi, noge, oči i ovratnik bili premazani zlatnim premazom, grede od cedrovine, mozaik opeku u zidu, ukrase od zlata i srebra, tirkizno plavi emajl, velike zavjese na portalima, bogate sagove na podovima... ponekad se pitam jesu li egipatski ili grčki hramovi imali tako snažan dojam kao perzijska palača velikog kralja.''<ref>[http://www.mediterranee-antique.info/Duruy/Grecs/HG_32.htm#_edn1 Chapitre XXXII — Alexandre (336-323), Mediterranee-Antique.info]</ref> </blockquote> == Popularna kultura == * [[Persepolis Teheran]], [[iran]]ski [[nogomet]]ni klub iz [[Teheran]]a nazvan je prema [[Antika|antičkom]] Perzepolisu, a simbol kluba je [[kapitel]] perzijskog stupa. * [[Grčka|Grčki]] skladatelj [[Iannis Xenakis]] komponirao je glazbeno djelo nazvano „Persepolis“, posvećeno antičkim ruševinama. * [[Dariush Grand Hotel]], jedan od najluksuznijih [[iran]]skih [[hotel]]a s 5 zvjezdica (otvoren [[1999.]]) na otoku [[Kiš]] projektiran je prema uzoru na antički Perzepolis. == Kratke zanimljivosti == * Perzepolis je podigao [[Darije Veliki]] a uništio [[Aleksandar Makedonski]]; oba vladara proširila su svoju perzijsku odnosno makedonsku državu na [[Najveća carstva svijeta|rekordni teritorijani opseg]], koja se prostirala preko tri [[kontinent]]a. * [[Antika|Antički]] povjesničari tvrde kako je [[Aleksandar Makedonski|Aleksandar]] spalio Perzepolis za vrijeme pijanstva, navodno je na nagovor jedne [[Grčka|grčke]] hetere (prostitutke). * Perzepolis je bio samo jedan od glavnih gradova [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] u doba dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]], ostali [[glavni grad]]ovi bili su [[Suza (Iran)|Suza]], [[Ekbatana]] i [[Babilon]], dok je ranije i [[Pasargad]] imao status glavnog grada. * [[Apadana]], dvorana za prijem i najveća građevina u Perzepolisu, mogla je primiti čak 10.000 ljudi. * Dvorana za prijem (apadana) imala je najveće konstruktivne stupove (20 m) i raspone (8.65 m) od svih građevina [[Antika|antičkog doba]], uključujući i najveći [[grčki hram]] ikada sagrađen - [[Artemidin hram u Efezu]], koji je imao stupove od 18.5 m i raspone od 5.9 m. * Perzepolis se smatra prvom građevinom na svijetu s unaprijed planiranim cjevovodnim sustavom, koji je urezan u temelje prije početka gradnje. * Inspirirani [[Osmansko Carstvo|osmanskoj]] tipologiji orijentalne palače, prvotni istraživači Perzepolisa funkciju građevine na jugu kompleksa pripisali su [[harem]]u, no moderni povjesničari tvrde kako je riječ o kraljičinim odajama. * Brojni motivi na reljefima gdje [[lav]] proždire [[bik]]a prikazuju [[Astrologija|astrološku]] simboliku; početak proljetne ravnodnevnice ([[ekvinocij]]a) kada je sazviježđe lava na vrhuncu, dok se sazviježđe bika gubi na južnom horizontu. * [[Spirala|Spiralni]] oblici ([[Voluta|volute]]) na [[kapitel]]ima perzijskih [[stup]]ova snažno su utjecali na grčki [[jonski red]], za kojeg su volute glavno obilježje. * Tipologija Perzepolisa koja se sastoji od kompleksa na uzvisini i brojnih hipostilnih građevina postala je inspiracijom za oblikovanje [[Akropola (Atena)|atenske akropole]]. * Dvorane iz Perzepolisa otvorene s prednje strane kasnije su postala uobičajenom u [[Sasanidska Monarhija|sasanidskoj]] i [[Islamska arhitektura|islamskoj arhitekturi]]. * Ironično, [[požar]] koji je uništio Perzepolis istovremeno je očvrsnuo 30.000 zapisa od pečene gline, koji su postali trajan i neprocijenjiv izvor informacija iz tog doba. == Panorame == [[Datoteka:Persepolis-Panorama.jpg|središte|800px|mini|Panoramski pogled na Perzepolis]] [[Datoteka:PersepolisPanorama2007.jpg|središte|800px|mini|Panoramski pogled na Perzepolis]] == Veze == * [[Ahemenidska Monarhija]] * [[Ahemenidi]] * [[Darije Veliki]] * [[Kserkso I.]] * [[Artakserkso I.]] * [[Kir Veliki]] * [[Nakš-e Rustam]] * [[Pasargad]] * [[Ekbatana]] * [[Suza (Iran)]] == Izvori == {{reflist|4}} == Literatura == * Georges Cameron, „Pločice iz riznice u Perzepolisu“ (''Persepolis Treasury Tablets''), Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1948.) * Werner F. Dutz i Sylvia A. Matheson, „Perzepolis: arheološka nalazišta u pokrajini Fars I.“ (''Parsa (Persepolis) Archaelogical sites in Fars (I)''). Yavassoli izdanja, Teheran (1998.), str. 144. * {{fr}} [[Eugene Flandin]] i [[Pascal Coste]], „Put u Perziju“ (''Voyage en Perse''), Pariz (1851.) * {{fr}} [[Georges Perrot]] i [[Charles Chipiez]], „Drevna historija umjetnosti u Egiptu, Asiriji, Perziji, Maloj Aziji, Grčkoj, Etruriji, Rimu“ (''Histoire de l'art dans l'Antiquité, Égypte, Assyrie, Perse, Asie mineure, Grece, Etrurie, Rome''). Svezak V.: „Perzija, Frigija, Lidija i Karija, Licija“ (''Perse, Phrygie, Lydie et Carie, Lycie''), Pariz (1890.) * [[Arthur Upham Pope]], „Perzijska arhitektura“ (''Persian Architecture''), London (1965.) * Arthur Upham Pope, „Elaborat perzijske umjetnosti od prahistorije do danas“ (''A Survey of Persian Art from Prehistoric Times to the Present''), Izdavač: Charles Scribner’s Sons, New York (1931.) * Robert W. Rogers, [http://www.aina.org/books/ahba/ahba1.htm#c35 „Historija Babilonije i Asirije“ (''A history of Babylonia and Assyria Vol 1'')]. Izdavači: Jennings and Pye, Cincinnati (1900.); Eaton and Mains, New York (1900.) * {{fr}} [[Jean Chardin]], „Putovanje Chardina od Pariza do Isfahana...“ (''Voyages de monsieur le Chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l'Orient contenant le voyage de Paris a Ispahan ...'') Ed Jean Louis Delorme, Amsterdam, 1711. * H. Sancisi-Weerdenburg, „Novruz u Perzepolisu“ (''Nowruz in Persepolis'') iz „Ahemenidske historije VII.“ (''Achaemenid History VII.''), Izdavač: Leyde. * {{fr}} [[Henri Stierlin]], „Velikani iz Perzijskog Carstva“ (''Splendeurs de l’Empire perse''), Izdavač: Gründ, Pariz (2006.), str. 280. * {{de}} [[Franz Stolze]], „Perzepolis: ahemenidski i sasanidski spomenici i natpisi iz Perzepolisa, Istahra, Pasargada, Šapura“ ''Persepolis, die achaemenidischen und sasanidischen Denkmäler und Inschriften von Persepolis, Istakhr, Pasargadae, Shâpur'', Izdavač: A. Asher ed, Berlin (1882.) == Vanjske veze == {{Commonscat|Persepolis}} * [https://persepolis.ir Perzepolis, službene stranice.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240725195812/https://persepolis.ir/ |date=2024-07-25 }} * [http://www.3dparse.com Virtualna rekonstrukcija Perzepolisa (3dparse)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823000358/http://www.3dparse.com/ |date=2019-08-23 }} * [http://www.persepolis3d.com Virtualna rekonstrukcija, persepolis3D] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&q=persepolis,+iran&ie=UTF8&z=17&ll=29.934947,52.890544&spn=0.004844,0.01075&t=k&om=0 Lokacija Perzepolisa (satelitski pogled), Google Maps] * [http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html Fotografije Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205040025/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html |date=2007-02-05 }} i [http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ Uvod u ekspediciju Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515235355/http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ |date=2011-05-15 }}, Orijentalni institut sveučilišta u [[Chicago|Chicagu]] * [http://landofaryan.atspace.com/persepolis.htm Perzepolis] * [http://www.iraninfo.dk/persepolis-recreated-filmen-om-genskabelse-af-persepolis-2.html ''Rekonstrukcija Perzepolisa'' (dokumentarni film)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022043021/http://www.iraninfo.dk/persepolis-recreated-filmen-om-genskabelse-af-persepolis-2.html |date=2007-10-22 }} * [http://www.gloryofpersepolis.com/ Slava Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013212525/http://gloryofpersepolis.com/ |date=2007-10-13 }} * [http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html Fotografije i mape Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |date=2006-07-02 }} * [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html Arhiva slika Perzepolisa] * [http://www.persepolis3d.com 3D Rekonstrukcija Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://www.virtualtourengine.com/tour.aspx?id=17&langindex=1 Perzepolis prije uništenja (virtualni projekt)] * [http://www.m-hesse.com/iran/Seiten/persepolis_%26_pasargad.html Fotogalerija iz 2009. godine (njemački jezik)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160420070650/http://www.m-hesse.com/iran/Seiten/persepolis_%26_pasargad.html |date=2016-04-20 }} * [http://www.letsgoiran.com/persepolis/persepolis-travel-guide Fotografije i video snimke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407083946/http://www.letsgoiran.com/persepolis/persepolis-travel-guide |date=2009-04-07 }} * [http://www.chn.ir/en/news/?section=2&id=6166 Tajno stubište „Palače G“ u Perzepolisu]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Cultural Heritage News Agency, 13. veljače, 2006. * [http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html ''Pečati na zapisima zidina u Persepolisua''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325181337/http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html |date=2013-03-25 }} - Mark B. Garrison i Margaret C. Root, na [http://oi.uchicago.edu Stranicama Orijentalnog instituta] * [http://www.anobanini.ir/travel/fa/fars/1385/10/post_19.php#more Korisni tekst i fotografije Perzepolisa (perzijski jezik)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503121414/http://www.anobanini.ir/travel/fa/fars/1385/10/post_19.php#more |date=2009-05-03 }} * [http://persepolistablets.blogspot.com/ Utvrda Perzepolis] (Informacije o utvrdi Perzepolis prema Orijentalnom institutu sveučilišta u Chicagu) * [http://www.rugreview.com/13-3pers.htm Perzepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519205824/http://www.rugreview.com/13-3pers.htm |date=2009-05-19 }} * Farzin Rezaeian i Hossein Hazarati; ''Obnova Perzepolisa'', dokumentarac iz 2004. [http://www.youtube.com/v/nCwxJsk14e4&hl=en&rel=0&border=1 1. dio] (8 min. i 38 sek.), [http://www.youtube.com/v/LGeJRTw7mW8&hl=en&rel=0&border=1 2. dio] (9 min. i 52 sek.), [http://www.youtube.com/v/rIPHEb9lWXA&hl=en&rel=0&border=1 3. dio] (8 min. i 52 sek.), [http://www.youtube.com/v/VXLaeZnJzVY&hl=en&rel=0&border=1 4. dio] (10 min. i 29 sek.), [http://www.youtube.com/v/gqQH56JcEhE&hl=en&rel=0&border=1 5. dio] (3 min. i 22 sek.) * [http://www.history.com/marquee.do?content_type=Marquee_Generic&content_type_id=51242&display_order=1&marquee_id=51188 ''Engineering an Empire: The Persians'', dokumentarni film „The History Channela“] * [http://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=en&geocode=&q=&ie=UTF8&ll=29.933459,52.888162&spn=0.007922,0.013733&t=h&z=16 Lokacija] {{Iranska arhitektura}} {{Normativna kontrola}} {{izdvojeni članak}} [[Kategorija:Drevni iranski gradovi]] [[Kategorija:Ahemenidska Monarhija]] [[Kategorija:Partska Monarhija]] [[Kategorija:Sasanidska Monarhija]] [[Kategorija:Arheološka nalazišta u Iranu]] [[Kategorija:Palače u Iranu]] [[Kategorija:Fars]] [[Kategorija:Svjetska baština u Iranu]] khxxhc1sainx1s874cos37ks2c8f1sh 42656351 42656348 2026-07-18T07:13:47Z Aca 108187 Wikipedia nije zbirka citata, ovo treba na Wikictitat 42566883 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} {{coord|29|56|04|N|52|53|29|E|region:IR_type:landmark|display=title}} {{UNESCO-svjetska baština |ime mjesta =Perzepolis |slika = |godina = [[1979.]] |vrst baštine = Kulturno dobro |mjerilo = (i), (iii) i (iv) |ugroženost = ne |poveznica = http://whc.unesco.org/en/list/114 |država = {{flag|Iran}} <center>{{Lokacijska karta|Iran|width=200|float=center |caption=|mark=Maailmanperintökohde 772b tunnusosa.svg|marksize=10 |label=Perzepolis|position=bottom |lat_deg=29|lat_min=56|lat_sec=04|lat_dir=N |lon_deg=52|lon_min=53|lon_sec=29|lon_dir=E }}<small>Lokacija Perzepolisa u [[Iran]]u</small></center> }} [[Datoteka:Persepolis T Chipiez.jpg|mini|300px|Rekonstrukcija palače u '''Perzepolisu''']] '''Persepolis''', '''Perzepolis''' ili '''Persepolj''' (staroperzijski: 𐎱𐎠𐎼𐎿 [''Parsa]'', [[perzijski]]: تخت جمشید/پارسه [''Takht-e Jamshīd''] – „Džamšidov presto”) bio je ceremonijalni glavni grad [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] u doba [[iran]]ske dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Nalazi se 70&nbsp;km sjeveroistočno od modernog grada [[Širaz]]a u pokrajini [[Fars]] u [[Iran]]u. Najraniji ostaci Perzepolisa datiraju iz [[515. pne.]], odnosno iz doba vladavine [[Darije I. Veliki|Darija I. Velikog]] koji je dao izgraditi grad<ref>[http://www.iranchamber.com/history/persepolis/persepolis1.php Parse or Persepolis, IranChamber.com]</ref>. Kompleks Perzepolisa nalazi se na uzvišenoj terasi, a sastoji se od nekoliko kraljevskih palača, riznice i popratnih građevina, te dvije goleme ceremonijalne dvorane; „dvorane od stotinu stupova“ i [[Apadana|apadane]], koja je mogla primiti 10.000 ljudi. Kolosalna apadana i dvostruka monumentalna stubišta ukrašena reljefima najprepoznatljiviji su elementi perzijske arhitekture iz tog doba. Godine [[1979.]] Perzepolis je uvršten na popis [[Svjetska baština|Svjetske baštine]] [[UNESCO]]-a prema I., III. i IV. kategoriji. == Etimologija == Starim [[Perzija]]ncima grad je bio poznat kao ''Parsa'', što znači „Grad Perzijanaca“. Naziv ''Perzepolis'' [[grčki|grčka]] je inačica (Πέρσης πόλις) staroperzijskog imena, a znači ''Perses polis'' odnosno „Perzijski grad“. Ruševine su bile poznate [[Sasanidi]]ma pod nazivom „st stwny“ (''sto stupova''), a od [[13. stoljeće|13. stoljeća]] „Čehel minar“ (''četrdeset stupova''). Prema modernom perzijskom jeziku, poznat je kao ''Parseh'' ili ''Taht-e Džamšid'' („Džamšidov tron“), što vuče podrijetlo od mitološkog junaka [[Džamšid]]a. == Historija == [[Datoteka:Map achaemenid empire en.png|350px|desno|mini|Zemljovid [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] s označenim Perzepolisom i [[Kraljevska cesta|Kraljevskom cestom]]]] [[Datoteka:Darius.jpg|mini|200px|desno|[[Darije I. Veliki]], osnivač Perzepolisa]] Prvi glavni grad [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] iz dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]] bio je [[Pasargad]]. Oko [[512. pne.]] vladar [[Darije Veliki]] započeo je izgradnju masivnog kompleksa palača Perzepolis, koji su kasnije nadograđivali njegov sin [[Kserkso I.]], odnosno unuk [[Artakserkso I.]] Iako su administrativni centri Perzijske Monarhije u to vrijeme bili [[Suza (Iran)|Suza]], [[Babilon]] i [[Ekbatana]], Perzepolis je imao ceremonijalnu ulogu glavnog grada u kojem se slavila perzijska Nova godina. Budući da je sagrađen u [[Planine|planinskom]] krajoliku, Perzepolis nije bio previše ugodan za stalno prebivalište, pa je korišten uglavnom u [[proljeće]]. Godine [[330. pne.]] u vrijeme [[Azija|azijskih]] osvajanja [[Aleksandar Makedonski]] osvaja i pljačka grad, nakon čega u Kserksovoj palači izbija [[požar]] koji uništava većinu kompleksa, što povjesničari uglavnom pripisuju osveti [[Stara Grčka|Grka]] iz makedonske vojske za perzijsko rušenje [[Atena (polis)|Atene]] u doba [[Grčko-perzijski ratovi|grčko-perzijskih ratova]]. Od [[316. pne.]] Perzepolis i dalje ima ulogu [[Glavni grad|glavnog grada]], u okviru novih [[Helenizam|helenističkih]] kraljevstva nastalih nakon Aleksandrove smrti. Od doba dinastije [[Seleukidi|Seleukida]] značaj grada opada, no u [[3. stoljeće|3. stoljeću]] obližnji grad [[Istahr]] postaje središtem [[Sasanidska Monarhija|Sasanidske Monarhije]]. === Gradnja === Nakon što je nastavio [[Kir Veliki|Kirovu]] gradnju [[Pasargad]]a i uređivanje [[Suza (Iran)|Suze]], [[Darije Veliki]] odlučio se za gradnju novog [[Glavni grad|glavnog grada]], što se često tumači kao pokušaj da se Perzepolis vezuje uz njegovo ime, isto kao što se Pasargad vezivao uz ime [[Kir Veliki|Kira Velikog]]. Novi grad trebao je imati političku i ceremonijalnu važnost, pa su u okolici grada pronađeni brojni zapisi koji navode legitimnost vladavine Darija Velikog, koji je došao na vlast zbacivši uzurpatora [[Smerdis]]a koji se predstavljao kao brat [[Kambiz II.|Kambiza II.]] Monumentalna [[palača]] građena je po uzoru na Kirovu palaču u [[Pasargad]]u, kao i okolni vrtovi kompleksa. [[Babilonija|Babilonski]] zapisi navode kako je Pasargad bio vrlo aktivno urbano i gusto naseljeno središte Perzijske Monarhije, koja je imala odlične trgovačke odnose s babilonijskim gradovima<ref>Pierre Briant, str. 99.</ref>. Povjesničar Pierre Briant tvrdi kako je prilikom gradnje Perzepolisa obustavljena sva gradnja u [[Pasargad]]u i [[Suza (Iran)|Suzi]], budući da su sva sredstva bila mobilizirana za gradnju nove metropole. Navodi i kako je novi glavni grad trebao simbolizirati „ponovno rođenje Perzijskog carstva“<ref name="Pierre Briant, str. 182">Pierre Briant, str. 182.</ref>. Darije je za lokaciju kompleksa izgrabrao uvišenje doline na jugozapadnoj padini planine [[Kuh-e Rahmat]], koja od tada postaje simbolom [[Ahemenidi|ahemenidske dinastije]]. Darije je podigao vlastitu palaču (''tačaru''), apadanu, riznicu, te [[Fortifikacija|gradske zidine]], no teško je utvrditi kada je pojedina građevina bila završena. Jedan od dokaza koji može poslužiti za kronologiju gradnje je zapis iz [[509. pne.]] koji spominje izgradnju gradskih zidina. Gradnju pojedinih objekata završili su njegovi nasljednici<ref>Pierre Briant, str. 181.</ref>. Primjerice, njegov sin [[Kserkso I.]] dodao je na sjever kompleksa ''Vrata svih naroda'', vlastitu palaču ''hadiš'', a možda čak i tripilon. Kserksov sin [[Artakserkso I.]] [[460. pne.]] dodaje i garnizon, vlastitu palaču, te završava „dvoranu od stotinu stupova“<ref>Pierre Briant, str. 590.</ref>. Neki objekti ostali su nezavršeni, poput procesijskog puta i „nezavršenih vrata“ na sjeveru kompleksa, a pripisuju se uglavnom [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]]<ref name="ReferenceA">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 71.</ref> Kasnije su u stijene sjeveroistočne planine urezane dvije kraljevske grobnice, te jedna nezavršena koja se pripisuje [[Darije III.|Dariju III.]] Za razliku od mnogih drugih monumentalnih građevina [[Antika|antičkog doba]] poput [[Partenon]]a u [[Stara Grčka|Grčkoj]] ili [[Kolosej]]a u [[Rimsko Carstvo|Rimskom Carstvu]], Perzepolis nisu gradili [[Robovlasništvo|robovi]] već (vjerojatno [[darik]]om) plaćeni radnici iz svih zemalja imperija; [[Babilonija|Babilonije]], [[Karija|Karije]], [[Jonija|Jonije]], [[Asirija|Asirije]], [[Drevni Egipat|Egipta]], itd.<ref name="GC">Georges Cameron, „Pločice iz riznice u Perzepolisu“ (Persepolis Treasury Tablets), Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1948.)</ref> Razdoblja gradnje dijele se na pet perioda<ref name="MPJLLC">Marco Prins & Jona Lendering, [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html''Persepolis''], Livius.org (pristupano 11. svibnja 2009.)</ref>: ;'''1. [[Darije Veliki|Darijev]] period''' ([[518. pne.|518.]] – [[490. pne.]]): * Terasa kompleksa * Apadana (dvorana za prijem) * Riznica * Gradske zidine ;'''2. [[Darije Veliki|Darijev]] i [[Kserkso I.|Kserksov]] period''' ([[490. pne.|490.]] – [[486. pne.]]): * Tačara (Darijeva palača) * Monumentalno (istočno) stubište * Vrata svih naroda * Sjeverno stubište ;'''3. [[Kserkso I.|Kserksov]] period''' ([[486. pne.|486.]] – [[465. pne.]]): * Hadiš (Kserksova palača) * „Harem“ * Tripilon * „Palača D“ ;'''4. Period [[Artakserkso I.|Artakserksa I.]]''' ([[465. pne.|465.]] – [[424. pne.]]): * „Dvorana od stotinu stupova“ * Artakserksova palača * Garnizon ;'''5. Period [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]], [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] i [[Darije III.|Darija III.]]''' ([[424. pne.|424.]] – [[330. pne.]]): * Grob Artakserksa II. * Palača Artakserksa III. * „Dvorana od 32 stupa“ * Grob Artakserksa III. * Procesijski put * Nedovršena vrata * Nedovršena grobnica === Uništenje === [[Datoteka:AlexanderTheGreat_Bust.jpg|mini|desno|[[Aleksandar Makedonski]], koji je uništio Perzepolis]] [[Geografija Irana|Geografski]] zaštićen u središtu [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]], Perzepolis kao kompleks nije imao solidnu obranu. Osim toga, u podnožje planine Kuh-e Ramat predstavlja slabu točku jer na istoku postoji blagi pad koji ne pogoduje obrani, pa je ta strana bila zaštićena bedemima i kulama<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 12.</ref>. Uništenje Perzepolisa [[330. pne.]]<ref name="ReferenceB">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 23.</ref> uglavnom se pripisuje [[Aleksandar Makedonski|Aleksandru Makedonskom]], što u svojim djelima spominju [[Antika|antički]] povjesničari [[Plutarh]], [[Diodor sa Sicilije]] i [[Kvint Kurcije Ruf]]<ref name="Quinte-Curce, Histoires, Livre V">{{Cite web |title=Quinte-Curce, Histoires, Livre V |url=http://bcs.fltr.ucl.ac.be/Curtius/CurtiusV.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2009-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090125105046/http://bcs.fltr.ucl.ac.be/Curtius/CurtiusV.html }}</ref>. Neki [[Arheologija|arheološki]] nalazi potkrepljuju njihove navode, no njihova verzija uništenja grada se ponekad osporava od strane nekih modernih [[povjesničar]]a. Razlozi uništenja Perzepolisa su i dalje predmet historijske rasprave. [[Antika|Antički]] povjesničari tvrde kako je Aleksandar spalio Perzepolis za vrijeme pijanstva, navodno je na nagovor jedne [[Grčka|grčke]] hetere (prostitutke) bacio baklju u [[Kserkso]]vu palaču (hadiš), kako bi udovoljio svojim grčkim saveznicima osvetu za Kserksovo spaljivanje [[Atena (polis)|Atene]] u doba [[Grčko-perzijski ratovi|grčko-perzijskih ratova]]. Ovoj priči idu u prilog [[Arheologija|arheološki]] dokazi prema kojima su Kserksova palača i obližnji tripilon više oštećeni od ostatka kompleksa<ref name="ReferenceC">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 73.</ref>. Moderni povjesničari spaljivanje Perzepolisa pripisuju Aleksandrovoj želji da na simboličan način pokaže kraj [[Perzija|perzijske]] dominacije [[Bliski istok|regijom]]<ref>[http://www.mediterranee-antique.info/Duruy/Grecs/HG_32.htm#_edn1 I. Alexandre et Aristote ; destruction de Thèbes (333), Mediterranee-Antique.info]</ref>. Drevni spisi iz doba [[Helenizam|helenističkog doba]] navode kako se [[Aleksandar Makedonski]] kasnije jako kajao zbog uništenja Perzepolisa, koje je smatrao lošim političkim primjerom<ref>Pierre Briant, str. 871.</ref>. === Ostava === Perzepolis su poslije helenističkog doba [[Seleukidi|Seleukidske dinastije]] nastavile koristiti [[iran]]ske dinastije poput [[Partska Monarhija|Parta]] i [[Sasanidska Monarhija|Sasanida]], koje su ga smatrale simbolom perzijske kulture i moći. Prema perzijskim zapisima iz doba [[Sasanidska Monarhija|Sasanidske Monarhije]], kralj [[Hormizd I.]] je u Perzepolisu priređivao svečane gozbe, što upućuje kako je kompleks korišten vjekovima nakon makedonskih osvajanja. Također, arhitektura Perzepolisa je snažno utjecala na [[Sasanidi|sasanidsku]] arhitekturu što je vidljivo na palači u [[Firuzabad]]u. Dvorana za audijencije, otvorena s prednje strane, postala je kasnije uobičajenom u [[Islamska umjetnost i arhitektura|islamskoj arhitekturi]]. Kompleks je poslije teško stradao i u navalama [[Arapi|Arapa]] u [[7. vijek]]u, odnosno [[Mongoli|Mongola]] početkom [[13. vijek]]a nakon čega biva potpuno napušten. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_sassanian_horseman.jpg|Rezbarije konjanika iz [[Sasanidska Monarhija|sasanidskog doba]], Muzej u Perzepolisu Datoteka:Persepolis_Pahlavi_inscriptions.jpg|Zapisi na pahlaviju, Muzej u Perzepolisu </gallery> </center> === Prve posjete ruševinama === [[Datoteka:Persepolis by Chardin & al.jpg|mini|200px|desno|Južna perspektiva Perzepolisa, [[Jean Chardin]] ([[1711.]])]] [[Datoteka:Persepolis Bas-relief Flandin.jpg|mini|200px|desno|Skica reljefa, [[Eugene Flandin]] ([[1840.]])]] [[Datoteka:Persepolis vue d'oiseau Chipiez.jpg|mini|200px|desno|Ptičija perspektiva, rekonstrukcija prema [[Charles Chipiez]]u ([[1884.]])]] Ruševine su bile poznate [[Sasanidi]]ma pod nazivom „st stwny“ (''sto stupova''), a od [[13. vijek]]a „Čehel minar“ (''četrdeset stupova''). Sadašnji naziv „Taht-e Džamšid“ (''Džamšidov tron'') vuče podrijetlo od mitološkog junaka [[Džamšid]]a. Lokalitet je postao odredištem mnogih posjeta sa zapada između [[13. vijek|13.]] i [[18. vijek]]a. Primjeri su:<ref name="clio.fr">[http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/comment_peut-on_etre_persan_.asp Bibliothèque en ligne: Comment peut-on être Persan? (Didier Trock, 1998., Clio.fr)]</ref><ref>{{Cite web |title=Persepolis, Jona Lendering, Livius.org |url=http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |access-date=2008-10-03 |archive-date=2006-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Jean-Jacques Rousseau: Discours Sur L'origine et les fondements de L'inegalite parmi les hommes |url=http://hypo.ge-dip.etat-ge.ch/athena/rousseau/jjr_ineg.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2009-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090123124709/http://hypo.ge-dip.etat-ge.ch/athena/rousseau/jjr_ineg.html |deadurl=yes }}</ref> * Godine [[1318.]] [[Mletačka Republika|mletački]] misionar [[Odorik iz Pordenonea]] na putu prema [[Kina|Kinu]] posjećuje ''Čehel minar'', bez stupanja na ruševine. Ovo se smatra prvim [[Europa|europskim]] posjetom Perzepolisu. * Vijek i pol kasnije još jedan mletački putnik ([[Giosafat Barbaro]]) posjećuje ostatke Perzepolisa. * Portugalski misionar Antonio de Gouvea posjećuje ruševine [[1602.]] godine, a u svojim zapisima spominje [[klinasto pismo]] i „životinje s ljudskim glavama“. * [[Španjolska|Španjolski]] veleposlanik Don Garcia de Silva y Figueroa kod perzijskog [[Šah (vladar)|šaha]] [[Abas I.|Abasa I.]] opisuje ruševine u pismu iz [[1619.]] godine, te na temelju grčkih tekstova objašnjava jasnu vezu između Perzepolisa i ''Čehel Minara''. * Između [[1615.]] i [[1626.]] [[Rim]]ljanin [[Pietro Della Valle]] posjećuje mnoge istočne zemlje i prepisuje [[klinasto pismo]] koje će kasnije biti dešifrirano. * [[Englezi]] Anglais Dodmore Cotton i [[Sir Thomas Herbert]] od [[1628.]] do [[1629.]] putuju istokom s ciljem dešifriranja drevnih pisama. * Između [[1664.]] i [[1667.]] [[Francuzi]] [[Jean Thévenot]] i [[Jean Chardin]] posjećuju Perzepolis. Thévenot u svom „Voyage au Levant“ (''Putovanje Levantom'') pogrešno zaključuje kako su ruševine premale da bi služile kao palača perzijskih kraljeva, no Chardin jasno identificira objekte na kompleksu. * Godine [[1694.]] [[Talijan]] Giovanni Francesco Gemelli-Carreri mjeri i bilježi sve dimenzije ruševina, te proučava drevne natpise. * [[Nizozemci|Nizozemac]] [[Cornelis de Bruijn]] [[1704.]] posjećuje i istražuje ruševine Perzepolisa; godine [[1711.]] objavljuje knjigu ''Reizen over Moskovie, door Persie en Indie'', a [[1718.]] godine ''Voyages de Corneille le Brun par la Moscovie, en Perse, et aux Indes Occidentales''. === Arheološke ekspedicije === U [[19. vijek|19.]] i [[20. vijek]]u raste broj znanstvenih ekspedicija u Perzepolis:<ref name="ReferenceB"/><ref name="clio.fr"/><ref name="ReferenceD">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 78.</ref> * Sredinom [[1820-ih]] [[UK|britanski]] veleposlanik [[John Macdonald Kinneir]] djelomično iskopava palaču [[Artakserkso I.|Artakserksa I.]] odnosno prvu [[Sfinga|sfingu]]. * Godine [[1840.]] i [[1841.]] slikar [[Eugene Flandin]] i arhitekt [[Pascal Coste]], pridruženi veleposlanstvu [[Francuska|Francuske]], nekoliko puta posjećuju ruševine u Perziji, uključujući Perzepolis. * Prva istraživanja provedena su [[1878.]] godine kada je Motamed-Od Dowleh Farhad Mirza, guverner pokrajine [[Fars]], otkopavao „dvoranu od stotinu stupova“. * Ubrzo nakon toga, Franuzi [[Charles Chipiez]] i [[Georges Perrot]] provode veliko istraživanje lokacije. Kroz temeljit studij arhitekture otkopanih ruševina i otpada, Chipiez počinje praviti prve poznate rekonstrukcije palača i spomenika iz [[Ahemenidi|ahemendiskog]] doba. * [[Njemačka|Njemački]] učenjak Franz Stolze istražuje [[Arheologija|arheološke]] lokalitete u pokrajini [[Fars]] i objavljuje rezultate [[1882.]] godine. * Dvoje [[Francuska|francuskih]] arheologa, Jane i Marcel Dieulafoy, provode dvije arheološke misije u Perziji ([[1881.]]-[[1882.]] i [[1884.]]-[[1886.]]). Oni su prvi posjetitelji lokacije koji su u [[Europa|Europu]] donijeli fotografije Perzepolisa, te mnogo arheoloških predmeta. * Od [[1931.]] do [[1939.]] iskopavanja su proveli Nijemci [[Ernst Herzfeld]] i [[Erich Friedrich Schmidt]], poslani od strane [[Orijentalni institut u Chicagu|Orijentalnog instituta u Chicagu]]. * Tokom [[1940-ih]], Francuz Andre Godard i Iranac A. Sami nastavljaju iskopavanja pod ovlaštenjem „Iranskog arheološkog zavoda“ (''MRS''). * Kasnija istraživanja provodi „Iranski arheološki zavod“ na čelu kojeg je Ali Tajvidi. U suradnji s [[Italija|talijanskim]] istraživačem Giuseppe Ann Britt Tilia sa „Talijanskog orijentalnog instituta“, otkrivene su dvije nove [[Palača|palače]] koje su pripisane kasnijim ahemenidskim vladarima [[Artakserkso I.|Artakserksu I.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]] Svi objetki Perzepolisa i dan danas nisu otkriveni ili definirani. Neki od takvih zdanja su ruševine kod hadiša i tačare čije podrijetlo još nije utvrđeno<ref name="ReferenceA"/>. === Moderno doba === [[Datoteka:Persepolis_2.jpg|mini|desno|Perzepolis, pogled s [[Kuh-e Rahmat]]a]] Godine [[1971.]] ispred kompleksa Perzepolis održana je raskošna parada u sklopu obilježavanja 2500. obljetnice monarhije u [[Iran]]u, koju je priredio posljednji iranski šah [[Mohammed Reza Pahlavi]]. Na ceremoniji je sudjelovalo više od 200 državnika iz cijelog svijeta, uključujući i [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenskog]] predsjednika [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]] i njegovu ženu [[Jovanka Broz|Jovanku]]. Smatra se kako je proslava bila šahov pokušaj da opravda legitimitet svoje vlasti nakon što je [[1953.]] na vlast došao državnim udarom, zbacivši demokratski izabranu vlast. Procjene troškova proslave kreću se između 22 i 200 milijuna [[Američki dolar|američkih dolara]], a financirana je na uštrb drugih projekata poput socijalnog planiranja zbog čega su izbili neredi diljem [[Iran]]a, koje je šah brutalno ugušio<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2005/sep/22/arts.iran Iran to rebuild spectacular tent city at Persepolis (Guardian.co.uk)]</ref>. Novija [[Arheologija|arheološka]] istraživanja pokazala su kako je ceremonija oštetila ostatke kanala i vrtova u okolici Perzepolisa. Danas Perzepolis spada u osjetljivi okoliš koji može biti ugrožena ljudskim aktivnostima. Lokacija nije direktno ugrožena ispušnim plinovima budući da se veća urbana mjesta poput [[Širaz]]a nalaze na 70 kilometara udaljenosti, no postoji opasnost od korištenja poljoprivrednih kemikalija u plodnoj dolini podno kompleksa<ref>{{Cite web |title=Smoke From Wheat Farms Threatens Persepolis (Iran Daily) |url=http://iran-daily.com/1385/2604/html/art.htm |access-date=2007-09-30 |archivedate=2007-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930203621/http://iran-daily.com/1385/2604/html/art.htm |deadurl=no }}</ref>. Program za zaštitu lokacije nedavno je zbog [[Erozija|erozije]] ograničio broj posjetitelja, a iznad osjetljivih elemenata poput istočnog stubišta apadane postavljeni su krovovi zbog zaštite od atmosferilija. Perzepolis je [[1979.]] godine uvršten na popis [[Svjetska baština|Svjetske baštine]] [[UNESCO]]-a prema 1., 3. i 4. kategoriji, zbog čega na kompleksu nisu dozvoljene ikakve modifikacije<ref>[http://www.nitc.co.ir/iran-daily/1384/2509/html/art.htm#s129375 Council Moots Persepolis Museum Development (Iran Daily)]</ref>. == Umjetnost == === Arhitektura === [[Datoteka:Persepolis Colonne flandin.jpg|mini|250px|desno|Karakteristike perzijskih [[stup]]ova iz [[apadana|apadane]], Eugène Flandin (1840.)]] [[Datoteka:Persepolis_P100c_ES_carving.jpg|mini|250px|desno|Utjecaji [[Drevni Egipat|egipatske]] arhitekture]] U rano doba perzijska [[pleme]]na nisu imali jedinstveni arhitektonski stil, budući da su bili [[Nomad|polunomadski]] narod seljaka i jahača<ref>Henri Stierlin, str. 86.</ref>. Međutim, nakon što je [[Kir Veliki]] [[550. pne.]] osnovao [[Ahemenidska Monarhija|Perzijsku Monarhiju]], diljem zemlje niknuti će mnoge monumentalne građevine. U početku se [[Ahemenidi|ahemenidska]] arhitektura temelji na elementima pokorenih naroda, no prema njima ubrzo je razvijen autohtoni stil. Prvi perzijski grad [[Pasargad]] još pokazuje neke nomadske utjecaje gdje su objekti raspršeni u ogromnom [[park]]u, no pedeset godina kasnije gradi se Perzepolis koji postaje simbolom racionalizacije i ravnoteže u perzijskoj arhitekturi. Plan kompleksa je strogo ortogonalan, broj stupova u dvoranama je slagan u omjerima 1:1 ili 1:2, raspored objekata je poslagan na zaštićenoj terasi. Trijemovi s dvostrukim kolonadama na apadani sijeku se na uglovima koji postaju kule, što je bila velika funkcionalna i estetska inovacija. Kompleksu se pristupa s dvaju velikih portala kroz koje teče sav promet. Uspjesi ovih originalnih djela temelje se na brojnim elementima koji kombiniraju arhitekture podvrgnutih naroda. Perzijski elementi nisu hibrid već fuzija stilova koji stvaraju novi. Proizlaze iz stručnosti arhitekata i radnika širom imperija, pa je perzijska arhitektura utilitaristička, ritualna i simbolična. Perzepolis je pun elemenata koji svjedoče o njihovim višestrukim izvorima<ref name="ReferenceE">Henri Stierlin, str. 86., 94., 102., 111. i 115.</ref>. [[Drevni Egipat|Egipatski]] elementi prepoznatljivi su na krovnim vijencima i [[portal]]ima<ref name="ReferenceE"/>, a [[Mezopotamija|mezopotamski]] kod povezivanja dviju palača gdje jedna ima privatnu, a druga javnu namjenu<ref>Henri Stierlin, str. 78. i 79.</ref>. [[Rozeta (arhitektura)|Rozete]] i biljni reljefi sa stubišta skupa s nazubljenim bedemima i zidovima podsjećaju na arhitekturu [[zigurat]]a, koji su u ranije doba nicali u [[Mezopotamija|Mezopotamiji]] i [[Elam]]u. Glazure reljefa imaju [[Babilonija|babilonski]] utjecaj, dok krilati ljudi-bikovi na portalima potječu od [[Novoasirsko Carstvo|asirskog]] stila<ref name="ReferenceE"/>. Nakon uključivanja [[Jonija|Jonije]] u Perzijsku Monarhiju, perzijska arhitektura dovodi do jakog utjecaja na grčki [[jonski red]], kao i obrnuto. Ti utjecaji posebno su vidljivi kod dvorana sa stupovima (''hipostila''). [[Lidija|Lidijski]] i jonski arhitekti sudjelovali su na radovima u [[Pasargad]]u, te kasnije u Perzepolisu i [[Suza (Iran)|Suzi]], o čemu svjedoče grafiti na grčkom u kamenolomu blizu Perzepolisa i zapis iz Suze. Spiralni elementi ([[Voluta|volute]]) s perzijskih [[kapitel]]a kasnije su postali glavno obilježje grčke arhitekture [[Jonski red|jonskog reda]]. Perzepolis je kasnije snažno utjecao na [[Artemidin hram u Efezu]], jedno od antičkih [[sedam svjetskih čuda]]. Načelo unutrašnjeg prostora, gdje dvorana sa stupovima predstavlja jezgru palače, prisutno je na [[Bliski istok|Bliskom istoku]] i prije doba Perzijske Monarhije. Ipak, sofisticiranost perzijske tehnologije koja je vidljiva na visini i rasponima stupova, uvjetovala je veliku prostranost i upotrebljivost dvorana, za razliku od sličnih hipostila u [[Stara Grčka|Grčkoj]] i [[Drevni Egipat|Egiptu]] čiji su stupovi bili zdepasti, rasponi maleni, a prostori skučeni<ref>Henri Stierlin, str. 78., 92. i 93.</ref>. [[Datoteka:Persepolis_Lamassus.jpg|mini|200px|lijevo|''Lamassus'' (krilati [[bik]] s ljudskom glavom) u [[Asirija|asirskom]] stilu]] Konstruktivni sustavi u Perzepolisu su isključivo tektonski odnosno sastoje se od stupova i greda, dok nema traga stereotomskom sustavu ([[Luk (arhitektura)|lukovi]], [[svod]]ovi i [[kupola|kupole]]). Većina stupova izrađenih od drva su nestali, no sačuvane su njihove kamene baze. Kod dvorana gdje su visine bile prevelike za korištenje drva, stupovi su građeni od masivnih kamenih blokova. Kameni stupovi koji su preživjeli vrlo su heterogenog stila, odnosno pokazuju utjecaje različitih civilizacija. Baza stupa ima [[Hetiti|hetitski]] utjecaj, dok je omjer visine i promjera debla gotovo identičan stupovima [[Jonski red|jonskog reda]]. Ogromni kapitel koji čini gotovo trećinu ukupne visine stupa karakterističan je za [[Drevni Egipat|egipatske]] stupove s kapitelom lotosa. Skulpturalni kapiteli sa životinjskim oblicima vjerojatno su inspirirani [[Asirija|asirskom]] arhitekturom, no predstavljaju originalni perzijski stil. Kao i većina [[Ahemenidi|ahemenidskih]] palača, Perzepolis je imao zidove izgrađene od opeke, koji možda izgledaju neobično na području gdje je kamen dostupan u velikim količinama. To je zajedničke karakteristika svim narodima Istoka, koji [[kamen]] koriste uglavnom za [[Fortifikacija|gradske zidine]]. Danas su uglavnom sačuvani samo temelji zidova, kao i masivni kameni [[portal]]i i [[stup]]ovi. Iako je građen gotovo dva vijeka, Perzepolis kao cjelina pokazuje jedinstveni stil koji je karakteristika [[Ahemenidi|ahemenidske]] umjetnosti. Kasniji ahemenidski vladari nisu mnogo odstupali od umjetnosti i tehnike koju je [[Kir Veliki]] započeo u [[Pasargad]]u, odnosno [[Darije Veliki]] nastavio u Perzepolisu. Samo najnovije kraljevske grobnice [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] razlikuju se od onih u [[Nakš-e Rustam]]u po tome što nisu urezane u okomitu liticu planine već u kosi teren, no na pročelju sadrže iste elemente kao i Darijeva grobnica. === Kiparstvo === [[Datoteka:Persepolis - statue of a mastiff.jpg|mini|250px|desno|Skulptura mastifa iz apadane]] Najpoznatije skulpture iz [[Ahemenidi|ahemenidskog]] perioda nalaze se upravo u Perzepolisu. Brojni reljefi krase stubišta, panele ispred palače i unutrašnjost kraljevskih dvorana. Pretpostavlja se kako su također korišteni za uređenje prostorija sa stupovima. Inspiracija perzijskih skulptura vuče korijene iz [[Drevni Egipat|Egipta]], [[Stara Grčka|Grčke]] i [[Asirija|Asirije]], a karakterizira je velika preciznost i detaljnost izvedbe. Tipologija skulpturalnog oblikovanja je tipična za orijentalnu umjetnost; svi likovi prikazani su u profilu. Reljefi najčešće prikazuju perzijskog kralja i vojnike, te [[bik]]ove, [[lav]]ove i [[grifon]]e; životinje vrlo su stilizirane, bez varijacija. Osim reljefa, povjesničari poput [[Herodot]]a i [[Plutarh]]a spominju [[Kserkso]]v kip i Perzepolisu, te kip [[Darije Veliki|Darijeve]] žene [[Artistona|Artistone]] u [[Suza (Iran)|Suzi]]. Neke skulpture su u potpunosti realistične, poput [[Pas|psa]] (mastifa) koji je pronađen na uglu apadane. === Slikarstvo === [[Datoteka:Persepolis Color samples.jpg|mini|250px|desno|Ostaci pigmenata]] Područja na kojima su korištene boje teško je tvrditi, budući da je pigment gotovo u potpunosti nestao. Vrijeme, tanki slojevi nanošenja boja, te raspadanje organskih pigmenata glavni su razlozi njegova nestanka. Ipak, dokazi o korištenju boja nalaze se u tragovima diljem palače što svjedoči kako Perzepolis nije bio jednoličan, već u bogatim bojama<ref>[http://www.achemenet.com/ressources/enligne/arta/pdf/2005.002-Ambers-Simpson.pdf Some pigments identifications for objects from Persepolis (Janet Ambers i St John Simpson, The British Museum)]</ref>. Također, pronađeno je i mnogo posuda koje su sudeći prema unutrašnjim pigmentima služile za pohranu boja. Boje su korištene na svim arhitektonskim elementima; zidovi, reljefi, stupovi, vrata, podovi, stepenice, kipovi, itd. Opeka je bila glazirana, crvena oker boja korištena je na podovima od vapnenca ili sivo-zelenkastog gipsa, stupovi su oslikani u više boja, kao i eksterijer palača. Tragovi crvene boje pronađeni su i na skulpturi Darijeve žene [[Darije Veliki|Darijeve]] žene [[Artistona|Artistone]] koja se danas čuva u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u. Velika paleta pronađenih boja govori o njihovom bogatom polikromatskom podrijetlu. Spominje se i upotreba biljnih pigmenata, no s obzirom na raspadanje takvih organskih boja, nažalost nisu sačuvane. == Tehnologija == [[Datoteka:Pasargadae Swallow-Tail Staples.jpg|desno|mini|250px|Konstruktivne spone (kopče) između kamenih blokova koje su korištene u Perzepolisu i [[Pasargad]]u datiraju iz [[6. vijek pne.|6. vijeka pne.]] i najstarije su u historiji; predstavljaju veliki napredak u [[Stari vijek|starovjekovnoj]] građevinskoj tehnologiji]] Kompleks u Perzepolisu obiluje mnogim inovativnim elementima na području [[Građevinarstvo|građevinskog]] inženjerstva. Novija istraživanja strukturalne tehnologije u susjednom [[Pasargad]]u koji je udaljen svega 43&nbsp;km i građen tri desetljeća prije Perzepolisa, pokazala su kako su [[Perzija|perzijski]] [[inženjer]]i sagradili kompleks koji je mogao izdržati jake [[potres]]e, čak do 7. stupnja prema [[Richterova ljestvica|Richterovoj ljestvici]]<ref>{{Cite web |title=Pasargadae Can Withstand Earthquakes (Payvand) |url=http://www.payvand.com/news/05/feb/1133.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624113347/http://www.payvand.com/news/05/feb/1133.html |dead-url=yes }}</ref>. Temelji graditeljskih zdanja u Perzepolisu i Pasargadu građeni su tehnologijom izolirane baze temelja, koja se danas koristi pri gradnji modernih osjetljivih objekata poput [[Nuklearna elektrana|nuklearnih elektrana]], zbog zaštite od [[Seizmički val|seizmičkih]] aktivnosti. Značajan doprinos graditeljstvu predstavlja i uporaba konstruktivnih spona (kopči) između kamenih blokova, koje su izgrađene od [[metal]]a. Takav konstruktivni sustav zajedno s izoliranom bazom temelja stvorili su preduvjete za gradnju mnogo većih i tanjih konstruktivnih elemenata, koji su svoj vrhunac doživjeli u [[Apadana|apadani]] Perzepolisa gdje su stupovi bili visoki čak 20 metara što ih čini najvišim te u odnosu na visinu najtanjim stupovima [[Antika|antičkog]] graditeljstva, dok su osni rasponi stupova od 8.65 m također veći od bilo kojeg arhitektonskog zdanja tog doba. Usporedbe radi, [[Artemidin hram u Efezu]] kojeg su [[Grci]] uvrstili na [[Sedam svjetskih čuda]] imao je mnogo manje raspone od 5.9 m, dok su stupovi bili 1.5 m kraći od onih iz apadane Perzepolisa<ref>{{Cite web |title=Persepolis3D: Apadana |url=http://www.persepolis3d.com/control_structures/apadana.htm |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716111243/http://www.persepolis3d.com/control_structures/apadana.htm }}</ref>. Veliki doprinos perzijskih inženjera ostvaren je i na području opskrbe vodom [[kanat]]ima koje su graditelji usjekli duboko u planine te bi pomoću njih dopremali i čuvali svježu [[Voda|vodu]]. Zahvaljujući tom [[vodovod]]nom sustavu i umijeću kontroliranja tlaka, u kompleksu Perzepolis izgrađen je sofisticiran sustav vodovodnih, kanalizacijskih i drenažnih cjevovoda. Mreža cjevovoda usječena je u teren terase prije gradnje temelja, što predstavlja prvi takav slučaj u historiji. == Glavni kompleks == [[Datoteka:Persepolis_complex_map_hrv.png|mini|450px|lijevo|Detaljni nacrt Perzepolisa]] === Terasa === Kompleks palača u Perzepolisu temelji se na terasi dimenzija 450 x 300 m, 14 m visine s četiri razine od 2 m. Ulaz vodi na razinu rezerviranu za delegacije, dok se plemići nalaze na razini iznad. Najnižu razinu čine područja za službu i upravu. Kraljevska razina je na najvišoj razini, koja je vidljiva širom okolice kompleksa. Materijal za gradnju bio je uglavnom sivi [[vapnenac]]. Tlocrt kompleksa je strogo ortogonalan, odnosno slijedi strogu organizaciju [[hipodamus]]a<ref name="ReferenceF">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 101.</ref>. Na istočnoj strani terase nalazi se ''[[Kuh-e Rahmat]]'' („Planina milosti“), u čiji su kamen uklesane goleme kraljevske grobnice koje dominiraju krajolikom. Na ostalim trima stranama svijeta nalaze se gradske zidine čija visina varira od 5 do 14 metara. Zidine su građene od velikih kamenih blokova bez [[mort]]a čiji stabilitet osiguravaju metalne kopče (spone); perzijska inovacija prvi put korištena u [[Pasargad]]u. Na zapadnom pročelju nalazi se glavni pristup kompleksa u obliku monumentalnog stubišta<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25. i 88.</ref>. Niveliranje temelja osigurano je ispunjavanjem rupa zemljom i kamenjem. Tokom prve pripremne faze gradnje postavljena je složena mreža odvodnje i vodoopskrbe, ponekad urezana u stijene<ref name="ReferenceB"/>. Kameni blokovi su rezani pomoću posebnih rudarskih alata koji omogućavaju fragmentaciju kamena na ravne površine, dok su se blokovi postavljali uz pomoć drvenih greda<ref name="iranica.com">[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v6f2/v6f2a018.html Construction materials and techniques in Persian architecture (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Na južnoj fasadi pronađeni su zapisi na tri jezika pisani [[Klinasto pismo|klinastim pismom]]. Tekst pisan na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]] sličan je zapisima iz [[Suza (Iran)|Suze]], a govori: <blockquote> ''Ja, kralj Darije Veliki, kralj kraljeva, kralj Zemlje, sin Histapa Ahemenidskog, izgradio sam ovu utvrdu uz milost Ahura Mazde. '' ''Neka Ahura Mazda štiti mene i ovu utvrdu koju izgradih.''<ref name="Pierre Briant, str. 182"/> </blockquote> Ovi zapisi nalaze se neposredno prije ulaza u kompleks, ispred monumentalnog stubišta i „vrata svih naroda“<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Terrace, Livius.org |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/terrace/terrace.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100316033047/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/terrace/terrace.html |deadurl=yes }}</ref>. Konfiguracija terase sugerira kako je projektirana za obranu u slučaju mogućeg napada, pa je kompleks osiguran zidinama i kulama, koje su s istočne strane udvostručene. Ugla na zidinama izgrađena su na način da osiguraju čuvarima maksimalnu vidljivost na vanjsko područje<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 29.</ref>. Na terasi se nalazi impresivan broj kolosalnih zdanja, građenih od sivog vapnenca s okolnih brda. Ove objekte karakterizira često korištenje kolonada stupova, od kojih su nekolicina sačuvani i do današnjeg dana. Tlocrte karakteriziraju hipostili (dvorane sa stupovima), bez obzira na njihovu veličinu. Građevine broje 99 prostorija, u kojima se nalazi po 100, 36 ili 16 stupova, raspoređenih u različitim omjerima (20x5 u trezoru, 10x10 u dvorani od stotinu stupova, itd.). Neke građevine očito nisu bile završene; u blizini kompleksa pronađen je antički građevinski otpad<ref>[[Franz Stolze]], „Perzepolis: ahemenidski i sasanidski spomenici i natpisi iz Perzepolisa, Istahra, Pasargada, Šapura“ ''Persepolis, die achaemenidischen und sasanidischen Denkmäler und Inschriften von Persepolis, Istakhr, Pasargadae, Shâpur'', Izdavač: A. Asher ed, Berlin (1882.)</ref>. Fragmenti posuda koje su se koristile za pohranu boja slučajno su otkriveni [[2005.]] kod apadane, što potvrđuje ranije pretpostavke kako su se za uređenje palače koristile boje<ref>[http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=5146 Ancient Paint Buckets Found in Persepolis (CHNpress)]</ref><ref>Henri Stierlin, str. 101. i 102.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Door_Pivot.jpg|Lavor urezan u pod terase s pipom </gallery> </center> === Glavno stubište === [[Datoteka:Persepolis_main_stairway.jpg|mini|desno|Glavno stubište]] Pristup terasi se nalazi na zapadnom pročelju, a vrši se simetričnim monumentalnim stubištem koje se na donjem dijelu razilazi, a na gornjem spaja. Ovaj pristup dodao je [[Kserkso I.]] kako bi zamijenio originalni pristup na jugu, nakon čega monumentalno stubište postaje jedinim pristupom kompleksu. Vjerojatno je postojalo i nekoliko sekundarnih pristupa, posebno na istočnoj strani čija je visina niža s obzirom na pad terena. Glavno stubište građeno je od čvrstih kamenih blokova povezanih metalnim sponama, a sastoji se od 111 stepenica 10&nbsp;cm visine i 31&nbsp;cm dubine, dok je stubišni krak širok 6.9 metara. Niski nagib stubišta omogućavao je lakši pristup konjanicima; pojedine stepenice bile su i po pet koraka dubine. Stubište je zatvoreno visokim drvenim vratima, čiji su zglobovi oko podnožja bili urezani u teren. Pri vrhu glavnog stubišta dolazi se do malenog dvorišta ispred „Vrata svih naroda“<ref name="ReferenceF"/>. === Vrata svih naroda === <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Porte_des_Nations.jpg|Skulpture bikova kod ''Vrata svih naroda'', istočni pristup Datoteka:Persepolis_gate_of_all_nations.jpg|''Vrata svih naroda'', s istoka Datoteka:Persepolis_GAN.JPEG|''Vrata svih naroda'', sa sjevera </gallery> </center> „Vrata svih naroda“ ili ''Kserksova vrata'' su portal s malom dvoranom izgrađenom [[475. pne.]] u doba vladavine [[Kserkso I.|Kserksa I.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 28.</ref>, [[Darije Veliki|Darijevog]] sina. Na zapadnom [[portal]]u na obje strane nalaze se dvije kolosalne skulpture [[bik]]a od 5.5 m visine, što je element inspiriran [[Asirija|asirskom]] arhitekturom. Prolaskom kroz portal dolazi se do središnje dvorane od 24.7 m², okružene [[mramor]]nim klupama. Krov dvorane bio je podržan s četiri stupa visine 18.3 metra, stiliziran u obliku [[Palma|palme]] i palminog lišća<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 26.</ref>. U portalnoj dvorani postoje dva izlaza; južni koji vodi do apadane, te istočni koji se otvara prema procesijskoj stazi. Potonji prolaz čuvaju veliki kipovi u obliku krilatih ljudi-bikova (''lammasus'')<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 26. i 27.</ref>. Isti elementi nalaze se i na [[kapitel]]ima stupova u tripilonu. Tu su i ostaci stopala na podnožju koje počinje od nezavršenih vrata<ref>{{Cite web |title=Lamassu (bull-man), Livius.org |url=http://www.livius.org/la-ld/lamassu/lamassu.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824213450/http://www.livius.org/la-ld/lamassu/lamassu.html |dead-url=yes }}</ref>. Svi navedeni otvori u dvorani zatvoreni su drvenim dvokrilnim vratima sa zglobovima urezanim u terenu, a ukrašeni su plemenitim [[metal]]ima.<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25. i 33.</ref>. [[Datoteka:Inscription_Xerxès.JPEG|desno|mini|''Vrata svih naroda'': [[Kserkso]]vi kraljevski zapisi]] Natpisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] uklesani su iznad zapadnih skulptura bikova, a sadrže tekst na tri jezika: [[Perzijski|staroperzijski]], [[Akadski jezik|babilonski]] i [[Elamski jezik|elamski]]. Tekst govori: <blockquote> ''Ahura Mazda je veliki Bog, koji je stvorio ovu zemlju, koji je stvorio nebo, koji je stvorio čovjeka, čovjeka koji ima sreću što mu je Kserkso kralj, kralj svih kraljeva.'' ''„Ja sam Kserkso, veliki kralj, kralj kraljeva, kralj ljudi s različitog podrijetla, kralj goleme zemlje, sin kralja Darija Ahemenidskog.“'' ''Kralj Kserkso kaže: „Uz pomoć Ahura Mazde, napravio sam Vrata svih naroda, i sagradio mnogo dobra u Perziji, što je činio i moj otac. Sve dobro što smo napravili, napravili smo uz pomoć Ahura Mazde.“'' ''Kralj Kserkso kaže: „Ahura Mazda štiti mene i moj imperij, jer radim isto što i moj otac, kojeg je štitila Ahura Mazda.“'' </blockquote> Ovaj natpis ukazuje kako su Vrata svih naroda posvećena od strane Kserksa za mnoge narode i kraljevstva koja su bila sastavni dio [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]]. Isti natpis nalazi se i iznad ''lammasusa''<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber">[http://www.iranchamber.com/history/persepolis/persepolis1.php Parse or Persepolis (Iran Chamber)]</ref>. === Procesijski put i „Nedovršena vrata“ === Od zapada prema istoku uzduž sjeverne strane terase, odnosno od „Vrata svih naroda“ nalazi se procesijski put koji vodi prema sličnom zdanju zvanom „Nezavršenim vratima“, jer nije bilo dovršeno do vremena [[Aleksandar Makedonski|Aleksandrovih]] osvajanja i uništenja Perzepolisa. Ovaj [[portal]] nalazi se na sjeverozapadnom uglu terase i sadrži četiri stupa, identična onima iz dvorane na zapadu. „Nezavršena vrata“ vode do dvorišta koji se otvara prema „Dvorani od stotinu stupova“. Dvostruki zid omeđuje procesijski put s obje strane, čineći privatnost apadane i kraljevske palače. Samo donji dijelovi tih zidina sačuvani su do danas, no neki vjeruju kako je njihova originalna visina dosezala ''lammasuse''. Takva pretpostavka može se potvrditi pronalaskom i obnovom dviju skulptura u obliku [[supovi]]h glava, za koje se čini kako nikada nisu montirane na stupe, već se pretpostavlja kako su bili namijenjeni za nadogradnju<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Procession_Pathway.jpg|Procesijski put prema zapadu Datoteka:Persepolis_griffons.jpg|Monumentalni portal s [[grifon]]ima Datoteka:Persepolis_Unachieved_Gate.jpg|„Nedovršena vrata“, s juga. </gallery> </center> === Apadana (Dvorana za prijem) === [[Datoteka:Persepolis001.jpg|mini|250px|Ruševine apadane]] Apadanu je dao izgraditi [[Darije Veliki]], a početak njene izgradnje počeo je [[515. pne.]] prema zapisima od zlata i srebra koji su postavljeni u kamen temeljac. Zapisi sadrže Darijevo ime i podatke o zemljama koje su pripadale [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskoj Monarhiji]]. Gradnja apadane trajala je i nakon Darijeve smrti [[486. pne.]] a dovršena je u doba vladavine njegova sina [[Kserkso I.|Kserksa I.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 31.</ref> Apadana je dvorana s 36 kolosalnih stupova koji su bili čak 20 metara visine što ih čini najvišim i u odnosu na visinu najtanjim [[stup]]ovima [[Antika|antičkog doba]], dok su rasponi stupova od 8.9 m također veći od bilo kojeg arhitektonskog zdanja tog doba. Zbog navedenih tehnoloških karakteristika, apadana je bila najveće i najkompleksnije zdanje cijelog kompleksa u Perzepolisu. Nalazi se na zapadnom središtu terase i smještena je na visokoj razini. Pristup na apadanu vršio se s dva monumentalna simetrična stubišta, koji se nalaze na sjevernoj i istočnoj strani<ref>Henri Stierlin, str. 151.</ref>. ==== Palača ==== Početni tlocrt palače bio je vrlo jednostavan, no nakon što su kasnije sagrađena „vrata svih naroda“, nadograđivanje sjevernog monumentalnog stubišta postalo je neophodno. Palača je [[kvadrat]]ičnog unutrašnjeg tlocrta, dimenzija 60.5 x 60.5 metara, u kojoj se nalazi 36 kolosalnih stupova raspoređenih 6 x 6. Kameni blokovi stupova na željenu razinu najvjerojatnije su podizani visokim rampama, načinjenima od zemlje i drvenih dasaka<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27. i 33.</ref>. Na sjevernoj, istočnoj i zapadnoj strani nalaze se ulazni trijemovi s dvostrukim kolonadama od šest [[stup]]ova. Južni dio sastojao se od malih soba koje su služile kao Darijeve odaje, nadovezujući se na tačaru. Na uglovima apadane nalazile su se četiri kvadratične kule koje su smještene u razini s trijemovima<ref name="Henri Stierlin, str. 110">Henri Stierlin, str. 110.</ref><ref>[http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_achaemenids.php The Art of Achaemenids (Iran Chamber)]</ref><ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 33.</ref>. Od ukupno 72 stupa u apadani, samo 13 stoje još i danas. Perzijski stupovi odražavaju jak utjecaj na [[Stara Grčka|grčki]] [[jonski red]], o čemu svjedoče isti omjeri promjera i visine sa stupovima Herinog hrama u Samosu, koji imaju i slične vertikalne utore (tzv. ''[[Kanelira|kanelire]]'') na kolumnama<ref>Henri Stierlin, str. 83.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Apadana.jpg|Golemi perzijski [[stup]]ovi na ostacima apadane Datoteka:Persepolis_tête_colonne_taureau.jpg|Kolosalni bik na [[portal]]u apadane Datoteka:Colonne_persepolis_muze_iran_bastan_teheran.jpg|Karakteristični perzijski stup u sivom [[mramor]]u, danas u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u </gallery> </center> Strop se sastojao od sekundarnih greda koje su se naslanjale na [[kapitel]]e stupova ukrašene [[bik]]ovima i [[lav]]ovima, te glavnih greda položenih okomito na sekundarne. Streha ravnog stropa stršala je oko 1 m izvan osi kolonada. Kapiteli stupova izgrađeni su u obliku simetričnih rogatih bikova, a osim dekorativne uloge korišteni su i za stabiliziranje greda budući da se između dvije simetrične glave bikova nalazio konstruktivni utor. Krov je bio ravan, a građen je u više slojeva kod kojih je kao [[mort]] korišteno blato. Grede su bile od [[hrast]]ovine i [[Ebanovina|ebanovine]], a korišten je i [[cedar]] kupljen u [[Fenicija|Feniciji]], današnjem [[Libanon]]u<ref name="Henri Stierlin, str. 110"/><ref name="ReferenceG">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 30. i 33.</ref>. Korištenjem tehnika kolonadi s laganim cedrovim krovovima ostvareni su golemi rasponi od 8.9 metara, a omjer raspona i stupa bio je 1 prema 3.6. Usporedbe radi, isti omjer hipostilne dvorane u [[Drevni Egipat|egipatskom]] hramu u [[Karnak]]u bio je 1 prema 1.2<ref name="Henri Stierlin, str. 110"/>. Dvorana je bila bogato oslikana o čemu svjedoče brojni ostaci pigmenata u podnožju stupova, zidova i reljefa. Primjerice, u grlu rezbarenog lava pronađeni su tragovi crvene boje. Pod je izgrađen od cementnog morta s keramičkim pločicama, zidovi su ukrašeni [[zlato|zlatnim]] elementima, te brojnim slikama lavova, bikova, cvijeća i biljaka. Drvena vrata ukrašena su reljefima sa zlatom, [[slonovača|slonovačom]], i plemenitim metalima. Skulpture bikova korištene su za kapitele i sjeverni portal, dok se na istočnim i zapadnim vratima nalaze skulpture drugih životinja<ref name="ReferenceG"/><ref name="Apadana Iranica enciklopedija">[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v2f2/v2f2a019.html Apadana (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis-lion_capital.jpg|Skulptura [[lav]]a ispred apadane Datoteka:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Toit_Chipiez.JPEG|Krov apadane, rekonstruirao Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija apadane (bez kula na uglovima), Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Lion-persepolis.JPG|Lavlja glava i ostaci baze stupa </gallery> </center> [[Arheolog]] David Stronach tvrdi kako je apadana imala dvije glavne funkcije. Svojim dimenzijama mogla je omogućiti prijem od 10.000 ljudi, koji su dolazili na kraljeve ceremonije. S druge strane, velika visina apadane omogućava kralju promatranje ceremonija, povorki i vojnih vježbi koje su održavane u okolici<ref name="Apadana Iranica enciklopedija"/>. Iskopavanja grada [[Suza (Iran)|Suze]] u palači [[Darije Veliki|Darija Velikog]] pokazala su kako zgrade imaju vrlo slične koncepte, što uključuje monumentalno stubište, prijestolje, rastere kolumni i podrum. Obje zgrade imale su i posebni privatni dio koji je služio kao kraljev osobni apartman<ref name="GC2">E. F. Schmidt, ''Persepolis I.'', Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1953.)</ref>. Kada je Aleksandar Makedonski spalio Perzepolis, krov apadane se urušio i njegovi ostaci prekrivali su podnožje gotovo 2100 godina. Između apadane i „dvorane od stotinu stupova“ pronađena je masivna glava lava, za koju se smatra kako je bila dijelom istočnog portala apadane. Na osnovu ostataka sagrađena je i replika tog portala koji se danas čuva u muzeju i koji daje predodžbu o veličanstvenosti palače<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27. i 30.</ref>. ==== Istočno stubište ==== [[Datoteka:Persepolis_Apadana_Eastern_Stairway.jpg|mini|250px|desno|Središnji panel na istočnom stubištu]] [[Datoteka:Persepolis-Darius_palace-stairs_relief.jpg|mini|250px|desno|Reljefi iznad stepeništa, istočno stubište kod apadane]] Unatoč tome što je spaljen krov apadane, monumentalno stubište je vrlo dobro saučvano. Ono je podijeljeno u tri panela; sjeverno, središnje i južno, te na trokut ispod stepenica. Sjeverni panel prikazuje primanje [[Medijci|Medijaca]] i [[Perzija]]naca, dok južni panel prikazuje delegacije iz raznih zemalja podvrgnutih [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskoj Monarhiji]]. Stubište sadrži više simbola plodnosti kao što su latice cvijeća, drveća ili sjemenja, koja su ukrašavala trokute<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 32., 33., 36. i 39.</ref>. Stabla, borovi i palme simbolizirali su ukrašavanje kraljevskih vrtova<ref>Henri Stierlin, str. 150.</ref>. Također, reljefi nose i natpise koji navode kako je [[Darije Veliki]] izgradio palaču, odnosno kako ju je završio njegov sin [[Kserkso I.]] Sačuvan je i natpis na kojem Kserkso od Boga dobra (Ahura Mazda) traži da čuva njegovu zemlju od gladi, sukoba i potresa<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 43.</ref>. Likovi uklesani na reljefima prikazani su vrlo detaljno pa se vide nošnja, brade, kovrčava kosa, životinje i ostali elementi s najsitnijim detaljima. Proučavanje nazavršenih scena na panelima pokazuju kako su umjetnici i radnici slijedili stroge upute od kraljevih savjetnika i kako je bilo malo mjesta za improvizaciju. Reljef je izvorno bio u bojama, no danas postoje samo tragovi pigmenata. Klesanje kamena je moto perzijskog oblikovanja, te se znatno razlikuje od klesanja u [[Asirija|Asiriji]] gdje su se reljefi upotrebljavali kao ukras isključivo u interijerima. U Perzepolisu oni su integralni dio vanjskog oblikovanja, a njihov red i strogoća stila kasnije je jako utjecala na grčki [[jonski red]]<ref>Henri Stierlin, str. 137.-153.</ref>. ;Trokuti i središnji panel: Trokuti su ispunjeni s reljefima simboliziraju perzijsku novu godinu, a na njima [[lav]] proždire [[bik]]a. Proljetnu ravnodnevnicu ([[ekvinocij]]) prikazuju elementi neba gdje je sazviježđe lava bilo na vrhuncu, dok se sazviježđe bika gubilo na južnom horizontu. Perzijska nova godina ili ''[[Novruz]]'' označavala je početak poljoprivrednih aktivnosti nakon zime. Srednišnji panel je religioznog karaketera, prikazuje Ahura Mazdu kojeg čuvaju dva [[grifon]]a s ljudskim glavama, te četiri medijska i perzijska čuvara. Perzijanci u lijevoj ruci imaju tipičan okrugli štit, dok u desnici drže koplje. Medijci nose kratke kapute, hlače i okrugle kape, ispod kojih je kovrčava kosa, ponekad s repom<ref>Henri Stierlin, str. 145.</ref>. ;Sjeverni panel: Sjeverni panel podijeljen je na tri dijela i pokazuje paradu prijema u doba perzijske nove godine<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 36.</ref>. Od središta prema sjevernom kraju, gornji reljef pokazuje [[Perzijski besmrtnici|perzijske besmrtnike]] (elitna garda), a potom kraljevsku procesiju. Besmrtnici nose kapu i naoružani [[Luk (oružje)|lukom]] i [[strijela]]ma te [[Koplje|kopljima]]. Prikazanu kraljevsku stolicu pridržavaju dva [[bambus]]a, dok je sama stolica izrađena od rezbarenog drva, s nogama u obliku životinjskih nogu. Nastavak procesije gdje su prikazani medijski šef kraljevske staje i konji urezani do najsitnijih detalja. Procesija na reljefu završava prikazom dvaju kola kojima upravljaju [[Elam]]iti. Prikazano je ukupno 12 kola s konjima, koji simboliziraju 12 mjeseci u godini. Donji i srednji pojas reljefa također prikazuje kraljevsku gardu [[Perzijski besmrtnici|besmrtnika]] iza kojih slijede medijski plemići. Oni nose razne posude, cvijeće i sjemena žitarica koji simboliziraju plodnost. Suptilne razlike u njihovoj odjeći i nakitu ukazuju kako su imali različite funkcije ili status. Neki od njih prikazani su kako se smiju i razgovaraju, s opuštenim stavom bez ceremonije. Neki se drže za ruke, ili stavljaju ruku na rame onome ispred sebe, što simbolizira jedinstvo<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 37. i 39.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 140. i 141.</ref>. Na kosom dijelu panela (uz stepenice) prikazani su reljefi vojnika naoružanih [[Koplje|kopljima]] te [[Luk (oružje)|lukom]] i [[strijela]]ma, koji se penju uz stepenice<ref>Henri Stierlin, str. 136.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Apadana_ES_NP.jpg|Trodijelni panel na sjevernom panelu istočnog stubišta apadane Datoteka:Persepolis_Apadana_royal_chair_carriers.jpg|Kraljevska stolica (reljef popravljan s metalom) Datoteka:_Persepolis_Apadana_Eastern_Stairway_Triangle.jpg|Trokutni panel </gallery> </center> ;Južni panel: [[Datoteka:Perserreich_500_v.Chr.jpg|mini|400px|desno|[[Ahemenidska Monarhija]] oko [[500. pne.]] s ucrtanim satrapijama (pokrajinama)]] [[Datoteka:Schema apadana stairs-hr.png|mini|400px|desno|Shema istočnog stubišta kod apadane s ucrtanim delegacijama]] Na južnom panelu prikazane su delegacije od 23 naroda iz svih dijelova Perzijske Monarhije, na čelu s Medijcima i Perzijancima. Svaka delegacija prikazana je na posebnoj ploči, a iako iz daleka izgledaju jednolično, izbliza se razlikuju po brojnim detaljima. Parada prikazuje oko 250 ljudi, životinja i 40 kola. Pojedinačne ploče su po 90&nbsp;cm visine, dok je ukupna dužina svih reljefa 145 m<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 46.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 137. i 152.</ref>. Prema Dutzu, reljefi nisu poslagani slučajno već su organizirani prema važnosti pojedinih delegacija. Primjerice, jasno je da su [[Medijci]] bili prvi, a [[Etiopija|Etiopljani]] zadnji (vidi dijagram). Prema [[Herodot]]u<ref>[http://www.iranchamber.com/history/herodotus/herodotus_history_book1.php Histories of Herodotus (Iran Chamber)]</ref>, Perzijanci su više poštovali narode iz njihove neposredne blizine. Popis većine naroda pronađen je na administrativnim zapisima u trezoru, a identificirani su prema nošnjama, izgledu i darovima koje su nosili. Ipak, i dalje postoji nekoliko delegacija čije podrijetlo nije utvrđeno sa sigurnošću. Delegacije svih naroda u cjelini predstavljaju simbol kohezije golemog imperija, čiji je utisak kralj želio ostaviti na svakog posjetitelja. Rekonstrukcija delegacija prema Dutzu<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 48.-49.-50.-57.-59.</ref>, Stierlinu<ref>Henri Stierlin, str. 131.-132.-152.</ref> i Briantu<ref>Pierre Briant, str. 187.-188.</ref>: * '''1.''' '''[[Medijci]]:''' izuzevši Perzijance, ova delegacija je najvažnija. Medijci nose karakteristične nošnje, narukvice i [[mač]]eve, a darovi uključuju lonce i vaze. Medijci su postali dijelom Perzijske Monarhije od samog osnutka, kada je [[Kir Veliki]] ujedinio Perziju i Mediju. * '''2.''' '''[[Elam]]iti:''' oni su također dio Perzijske Monarhije od samih početaka, i usko su vezani uz Perzijance. Delegacija na čelu s [[lav]]ovima prolazi mimo Medijaca, a delegati nose mačeve i lukove. * '''3.''' '''[[Armenci]]:''' ova delegacija kao darove vodi konja i nosi fino obrađeni pehar s dvije ručke. * '''4.''' '''[[Arahozija|Arahozijci]]''' ili '''[[Arija (satrapija)|Arijci]]:''' članovi delegacije nose hlače karakteristične za [[Baludžistan]], a darovi koje nose su lonci i koža, te [[deva|deve]]. * '''5.''' '''[[Babilonija|Babilonci]]:''' delegacija donosi [[bik]]ove i razne posude, što je motiv slučan onome iz „dvorane od stotinu stupova“, riznice ili tripilona. * '''6.''' '''[[Asirija|Asrici]]''' i '''[[Feničani]]''' (ili '''[[Lidija|Lidijci]]'''): ovaj reljef je vrlo detaljan; darovi se sastoje od srebrnih i zlatnih vaza, rezbarenih zdjela s ručkama od krilatih bikova, nakita poput narukvica ukrašenih krilima [[grifon]]a, te bojna kola s malenim [[konj]]ima. Njihova nošnja i frizura podsjeća na današnje nošnje kod [[Židovi|Židova]] ili [[Pravoslavlje|pravoslavnih]] popova. Identitet odjeće ostaje sporno pitanje o podrijetlu ove delegacije. * '''7.''' '''[[Arija (satrapija)|Arijci]]''' ili '''[[Arahozija|Arahozijci]]:''' članovi ove [[satrap]]ije dolaze iz iranskih regija oko [[Herat]]a i [[Mašhad]]a, a darovi uključuju [[deva|deve]] i vaze. * '''8.''' '''[[Cilicija (satrapija)|Cilicijanci]]''' ili '''[[Asirija|Asrici]]:''' dolaze iz [[Mala Azija|Male Azije]], a darovi koje nose su dva ovna, kožu, odjeću, šalice i vaze. Reljef je izgrađen vrlo detaljno, što uključuje detalje odjeće poput čipke, remena ili kapa. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_delegations.jpg|Skup delegacija raznih naroda Datoteka:Persepolis_Delegation_Siliciens.jpg|Delegacija [[Cilicija (satrapija)|Cilicijanaca]] Datoteka:Persepolis 1-13.jpg|Detalj [[Lidija|lidijske]] delegacije </gallery> </center> * '''9.''' '''[[Kapadocija|Kapadokijci]]:''' karakteriziraju ih slojevi odjeće preko njihovih ramena, a pripadaju istoj grupi kao Armenci, Medijci i Sagartijci. Njihovi darovi su konji i odjeća. * '''10.''' '''[[Drevni Egipat|Egipćani]]:''' vrh reljefa ove delegacije teško je oštećen prilikom uništenja apadane, no sačuvani donji dio je dostatan za utvrđivanje identiteta delegata prema karakteristikama njihovih odijela. * '''11.''' '''[[Skiti]]:''' njihove satrapije nalazile su se na širokom području; od današnje [[Ukrajina|Ukrajine]], preko stepa sjevernog [[Kavkaz]]a, do centralnoazijskih područja sjeverno od regije [[Sogdijana|Sogdijane]]. Delegati nose tipične skitske kape, a njihovi darovi su konji i odjeća s olovnim kopčama, te narukvice. * '''12.''' '''[[Lidija|Lidijci]]''' ili '''[[Jonija|Jonjani]]:''' [[Stara Grčka|grčke]] satrapije Perzijske Monarhije bile su pod upravom grada [[Sard]]a, a njihove delegacije prepoznatljive su po karakterističnoj odjeći. Oni donose tkanine, pehare, te posude koje su možda sadržavale bojila. * '''13.''' '''[[Parti]]:''' ovaj narod sa sjeveroistoka imperija u vrijeme [[Ahemenidi|Ahemenida]] živio je u vazalnoj kraljevini, no vijek nakon [[Aleksandar Makedonski|Aleksandrovih]] osvajanja pokoravaju helenističke [[Seleukidi|Seleukide]] i vladaju središnjim dijelom nekadašnje ahemenidske Perzijske Monarhije. Njihova satrapija danas se nalazi na sjeveru [[Iran]]a odnosno na jugu [[Turkmenistan]]a. Njihovi delegati nose turbane oko vrata, a darovi uključuju vaze i [[deva|deve]]. * '''14.''' '''[[Gandara|Gandari]]:''' ovaj narod dolazio je iz [[satrap]]ija uzvodno od rijeke [[Ind]]; između [[Lahore]]a i [[Kabul]]a odnosno zapadno od današnje regije [[Pandžab]]. Darovi su [[goveda]]. * '''15.''' '''[[Baktrija|Baktrijci]]:''' ova satrapija nalazi se na sjeveru današnjeg [[Afganistan]]a, delegati za darove nose deve, odjeću i vaze. * '''16.''' '''[[Sagartija|Sagartijci]]:''' njihova je odjeća slična [[Medijci|medijskoj]], isto kao i [[Armenci|armenska]] odjeća [[Kapadocija|kapadocijskoj]], što ukazuje kako pripadaju istoj grupi. Sagartija se nalazi u današnjem istočnom [[Iran]]u, uz granicu s [[Afganistan]]om. * '''17.''' '''[[Sogdijana|Sogdijanci]]:''' njihova satrapija nalazi se u centralnoj [[Azija|Aziji]] odnosno današnjem [[Uzbekistan]]u, dok njihova etnička skupina pripada [[Skiti]]ma. Postoje velike sličnosti između sogijanskih i skitskih kapa. Njihovi darovi uključuju konje, sjekire, ukrasne predmete poput narukvica, te bodeže. * '''18.''' '''[[Indija|Indijci]]:''' delegati dolaze iz dolina donjeg toka rijeke [[Ind]], odjeveni su u posebnu odjeću s tkakinom oko kukova, a na nogama nose sandale. Njihovi darovi su [[magarac]], sjekire i košare nošene na leđima pomoću štapova za bilancu. * '''19.''' '''[[Tračani]]''' ili '''[[Skiti]]:''' [[Europa|europska]] satrapija [[Skudra|Trakija (Skudra)]] nalazi se između [[Egejsko more|Egejskog]] i [[Crno more|Crnog mora]], odnosno na teritoriju moderne [[Grčka|Grčke]], [[Turska|Turske]] i [[Bugarska|Bugarske]]. Delegati vode konja, a nose duge hlače i kape slične onim [[Skiti|skitskima]]. * '''20.''' '''[[Arapi]]:''' odjeveni su u odjeću vezanu na rubovima, nose sandale na nogama, a za darove nose deve i odjeću. * '''21.''' '''[[Drangijana|Drangijanci]]:''' među autorima ne postoji dogovor o podrijetlu ove delegacije. Dok jedni pretpostavljaju kako se radi o narodima [[Baktrija|Baktrije]] (današnji sjever [[Afganistan]]a, odnosno jug [[Uzbekistan]]a i [[Tadžikistan]]a), drugi smatraju kako dolaze iz regije Kerman (istočni [[Iran]]). Njihova frizura upućuje kako su možda iz okolice [[Kandahar]]a, kao i njihovi štitovi i kopnja. Njihovi darovi su bikovi. * '''22.''' '''[[Somalija|Somalijci]]''' ili '''[[Libija|Libijci]]:''' podrijetlo ove delegacije i dalje je predmet rasprave. Njeni predstavnici nose košarice i vode planinske [[Koza|koze]], obučeni su u kožu, ali nisu slični crncima. Njihove morfološke karakteristike ukazuju kako su vjerojatno [[Libija|libijskog]] podrijetla, unatoč tome što njihovi kožni ukrasi i [[Kozolike antilope|antilope]] koje dovode potječu s juga ([[Jemen]] ili [[Somalija]]). * '''23.''' '''[[Nubijci]]''' ili '''[[Etiopija|Etiopljani]]:''' delegati su [[Negroidi|crnci]], a njihovi darovi su vaze i [[slonovača]]. ==== Sjeverno stubište ==== <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Apadana_noerdliche_Treppe_Detail.jpg|Detalj [[Medijci|medijske]] garde </gallery> </center> Sjeverno stubište dodao je [[Kserkso I.]] kako bi olakšao pristup od „vrata svih naroda“ do apadane. Na reljefima stubišta nalaze se slični motivi kao i na istočnom stubištu, ali su degradirani<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Apadana north stairs (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/apadana-northstairs/apadana-northstairs.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100515171543/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/apadana-northstairs/apadana-northstairs.html |deadurl=yes }}</ref>. Glavna ploča prikazivala je Darija Velikog, Kserksa i njihove djelatnike poput ''ganzabara'' (upravitelja riznice) i ''quiliarca'' (zapovjednika straže), no kasnije je premještena u riznicu i zamijenjena drugom koja pokazuje osam stražara. Trojezičan natpis na stubištu ne spominje ime zgrade. === Tačara === ''[[Darije Veliki|Darijeva]] palača'' nalazi se južno od apadane, a naziv „tačara“ dobila je prema natpisu s jednog stupa na južnom [[portal]]u. <center> <gallery> Datoteka:Persépolis._Palais_de_Darius.jpg|Južno stubište tačare (apadana u pozadini) Datoteka:Persepolis_recreated.jpg|Tačara Datoteka:Persepolis_King_Fighting_Evil.jpg|Kralj u borbi protiv zvijeri koje simoliziraju zlo </gallery> </center> Palača ima pristup samo s južne strane, dok je zbog stambenog karaktera sa sjeverne (planinske) strane gotovo u potpunosti zaštićena; bez prilaza i otvora. Darije Veliki umire [[486. pne.]], a gradnju nastavlja njegov sin [[Kserkso I.]] Originalni pristup dvostrukim stubištem nalazi se na jugoistočnoj strani palače, dok vijek i pol kasnije kralj [[Artakserkso III.]] dodaje i jugozapadno stubište, što stvara asimetriju. Odjeća vojnika na reljefima novog stubišta u odnosu na staro sugerira promjene u modi, a istovremeno učvršćuje teoriju o nadogradnji palače<ref name="ReferenceH">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 64.</ref>. Na južnoj strani stubišta nalazi se simbol [[Novruz]]a koji prikazuje kako [[lav]] proždire [[bik]]a. Ispod se nalaze reljefi na kojima [[Medijci]] i [[Arahozijci]] donose životinje te posude s hranom ili vodom. Moguće je kako ti motivi predstavljaju stari [[Zoroastrizam|zoroastrijski]] običaj žrtvovanja životinja<ref name="ReferenceH"/>. Središnja ploča prikazuje dvije grupe po devet stražara, dok ostala tri reljefa sadrže trojezične natpise [[Kserkso II.|Kserksa II.]] i krilate diskove (simbole Ahura Mazde) s bočnim [[sfinga]]ma. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_T_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija tačare, Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Relief_Priests.jpg|[[Arahozija|Arahozijci]] ili [[Arija (satrapija)|Arijci]] Datoteka:Persepolis_Rec_Iso_Toit_Tach_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija krova tačare, Charles Chipiez ([[1884.]]) </gallery> </center> Jugozapadni ulaz u palaču vodi kroz prostoriju s velikim portalom, na kojem reljefi prikazuju stražare. Nakon ove prostorije nalaze se još jedna vrata koja vode u glavnu dvoranu, u kojoj postoje brojni reljefi s prikazima borbe kralja protiv divljih životinja. Ovi motivi pojavljuju se i na drugim portalima palače, u „dvorani od stotinu stupova“ i „haremu“, a osim kraljevog herojstva simboliziraju i religijsku tematiku borbe dobra i zla, te moguće [[Astrologija|astrologijske]] teme<ref name="ReferenceI">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 70. i 71.</ref>. U sklopu palače nalazi se i kupalište, također s reljefima koji prikazuju kralja uoči priprema ceremonije; služe ga dva dvoranina koji nose suncobran, pomast i ručnik, dok kralj nosi krunu i nakit. Opskrba prostorije vodom omogućena je sofisticiranom izgradnjom cjevovoda u terenu izgrađenih prije palače, a na podu kupališta vidljivi su ostaci od crvenog [[cement]]a<ref name="ReferenceI"/>. Na ulazu u palaču pronađeni su i urezani natpisi koji datiraju iz [[islam]]skog perioda. Na jugoistočnom dijelu palače nalazio se trijem s dvostrukom kolonadom od četiri stupa, dok se na razini ispod monumentalnog stubišta nalazilo zatvoreno kraljevsko dvorište okruženo ostalim palačama. Iznad svih portala i prozora nalaze se trojezični natpisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] na kojima i [[Darije Veliki|Darije]] i [[Kserkso I.|Kserkso]] tvrde kako su podigli tačaru, a ta kontradikcija može se objasniti time što je Kserkso završio gradnju palače, a možda ju je dao i nadograditi. === Tripilon === [[Datoteka:Persepolis_relief_tripylon_bas.jpg|mini|desno|Detalji reljefa na tripilonu]] Dvorana palače odnosno [[Kserkso]]va vijećnica ''tripilon'' nazvana je prema zapisima na tri jezika ([[perzijski]], [[Akadski jezik|babilonski]] i [[Elamski jezik|elamski]]), a nalazi se na centralnom dijelu kompleksa Perzepolis. U dvoranu se pristupa sjevernim stubištem ukrašenim reljefima, na kojima su prikazani uglavnom [[Perzija|perzijski]] i [[Medijci|medijski]] stražari, dok ostale motive čine prizori pripreme gozbe. Južno stubište tripilona danas se čuva u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u, a otvaralo se prema istočnom hodniku gdje vrata ukrašena reljefom prikazuju: * Gornji dio: Darije stoji na svom prijestolju pred Kserksom kojeg kruni kao princa, zaklonjeni su ispod malenog krova ukrašenim simbolima božanstava, bikova, lavova i cvijeća; kralj i princ u ruci drže palmino lišće što prestavlja simbol plodnosti. * Donji dio: izaslanici 28 zemalja imperija vode ka kralju. Ovaj motiv jasno govori kako će Darije imenovati svog sina Kserksa kao legitimnog nasljednika na prijestolju<ref name="ReferenceC"/>. === Hadiš === [[Datoteka:Persépolis._Darius.jpg|mini|desno|Kraljevska procesija u hadišu]] Hadiš ili ''[[Kserkso I.|Kserksova]] palača'' nalazi se južno od tripilona, izgrađen je prema tipologiji tačare (''[[Darije Veliki|Darijeve]] palače'') ali na dvostruko većem tlocrtu. Središnja dvorana sastojala se od 36 stupova izgrađenih od kamenih baza i drvenih kolumni velikih promjera, od kojih nijedna nije sačuvana. Na zapadu i istoku hadiš je okružen malenim sobama i hodnicima, u čije su portale urezani reljefi. Oni prikazuju kraljevsku procesiju u kojoj kraljevski podanik drži suncobran [[Kserkso I.|Kserksu I.]] Južni dio palače sastoji se od apartmana čija je uloga kontroverzna; neki smatraju kako se radi o kraljičinim odajama, dok neki prostoriju pripisuju proširenju riznice ili skladištu<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 74.</ref>. Pristup hadišu vodi preko dvorišta ispred kojeg se nalazi jedno od monumentalnih stubišta, koje se u donjem dijelu spaja a potom u gornjem razilazi. Stubište je ukrašeno reljefima sličnim onima u tačari, a na njemu su prikazani bikovi i lavovi, perzijski stražari, sfinge i krilati disk (simbol [[Zoroastrizam|zoroastrizma]]). Naziv „hadiš“ je drevna [[perzijski|perzijska]] riječ za palaču, a spomenuta je na trojezičnim natpisima diljem prostorije. Palača se sa sigurnošću može pripisati Kserksu, budući da je njegovo ime spomenuto na barem četrnaest mjesta. === Dvorana od stotinu stupova === Dvorana od stotinu stupova naziva se i „prijestolna dvorana“. Dimenzije te [[kvadrat]]ne dvorane su 70 x 70 metara, što je čini najvećom prostorijom u cijelom kompleksu. Kada je pronađena prilikom [[Arheologija|arheoloških]] istraživanja, bila je pokrivena zemljom i cedrovim pepelom u sloju debljem od tri metra. Prostorija je jako oštećena [[požar]]om pa su sačuvane samo baze stupova i okviri kamenih [[portal]]a<ref name="ReferenceD"/>. Sjeverno od palače nalazi se golemi portal s dvije kolosalne skulpture bikova koje služe kao glavna baza stupovima visine 18 metara. Portalni prolaz bogato je ukrašen reljefima s obje strane koji posloženi od vrha prema dnu prikazuju: Ahura Mazdu, kralja na prijestolju, a zatim tri reda vojnika iz kraljeve osobne straže. Ovi motivi žele prikazati kako Bog dobra (Ahura Mazda) štiti perzijskog kralja i vojsku, odnosno kako je kraljeva vlast legitimna<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 82.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis-Hundred_Columns_Hall.jpg|Dvorana od stotinu [[stup]]ova (sjeverna strana) Datoteka:Persepolis_P100c_NPG_bull.jpg|Sjeverni [[portal]] Datoteka:Persépolis._La_Garde.jpg|[[Perzijski besmrtnici]] u Dvorani od stotinu stupova Datoteka:Persepolis_king_P100C.jpg|Kralj u borbi protiv divljih zvijeri Datoteka:Chipiez_100_colonnes.jpg|Rekonstruirana dvorana od stotinu stupova prema Charles Chipiezu ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Rec_iso_Toit_P100C_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija krova prema Charles Chipiezu ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_relief_sud_P100C.jpg|Reljefi s južne strane Datoteka:Persepolis_relief_sud_P100C_bas.jpg|Detalj donjeg dijela južnog reljefa </gallery> </center> Palača je ukrašena brojnim reljefima izvanredne očuvanosti, a česti motivi su bikovi, lavovi, cvijeće i razne biljke<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 81.</ref>. S druge strane, južna vrata palače predstavljaju potpuno različite motive na ukrasnim reljefima. Ti motivi simboliziraju podršku perzijskom vladaru od strane svih naroda koji su živjeli diljem njegova imperija. Vojnici iz mnogih zemalja nalaze se na reljefima u pet redova, a prepoznatljivi su po njihovom odijevanju, kosi i oružju. Poruke takvih reljefa uglavnom se odnose na koheziju i bogatstvo imperija, a upućene su prije svega raznim diplomatima ili vazalnim kraljevima koji su posjećivali Perzepolis zbog iskazivanja počasti, trgovine, administracije ili plaćanja danka. Zapisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] svjedoče o procijeni bogatstva koja su prolazila kroz ova vrata<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 79. i 80.</ref>. Uglavnom, reljefi sa sjeverne i južne strane uglavnom su političkog karaktera i odnose se na cjelovitost monarhije odnosno legitimnost kraljeve vladavine, reljefi na istoku i zapadu dvorane (i u većini drugih palača) uglavnom pokazuju borbe kralja s raznim zvijerima ili Bogom zla Ahrimanom, što simbolizira kraljevu hrabrost i pobožnost<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. === Riznica === [[Datoteka:Persepolis_Museum.jpg|desno|mini|Muzej u Perzepolisu]] [[Datoteka:Tablette_xerxes_persepolis.jpg|desno|mini|[[Kserkso]]vi zapisi, Nacionalni muzej u [[Teheran]]u]] Ova pravokutna skupina prostorija građena je u doba [[Darije I. Veliki|Darija I.]], a nalazi se na jugoistočnom uglu terase koji se proteže na 10.000 m². Glavne prostorije zgrade su dvije velike dvorane čiji se krov pridržan s 100 kamenih, odnosno drvenih stupova<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 86.</ref>. Tu su pronađeni zapisi na drvu i glini koji sadrže potankosti o plaćanju i naknadi za radnike koji su radili na kompleksu. Prema [[Plutarh]]u, u doba Aleksandra 10.000 [[mula]] i 5000 [[deva]] bilo je potrebno za transport dragocijenosti iz [[Ahemenidi|ahemenidske]] riznice u Perzepolisu. Prema pronađenim dokumentima, u trezoru je [[467. pne.]] radilo 1348 ljudi. Riznica je više puta obnavljana i mijenjana. Mnogi natpisi pronađeni su na masivnim blokovima od [[diorit]]a, a uglavnom se pripisuju Dariju Velikom<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Treasury (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/treasury/treasury.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2010-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316032230/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/treasury/treasury.html |dead-url=yes }}</ref>. Sjeverno od apadane stubištem se dolazi do dvaju reljefa koji se danas čuvaju u [[Teheran]]skom muzeju. Reljef prikazuje Darija Velikog koji sjedi na prijestolju i prima posjetitelje koji se naginju prema njemu a desnu ruku stavljaju na usne u znak poštovanja. To bi mogao biti zapovjednik kraljevske grade od 1000 stražara, ili pak upravitelj riznice. Darijev sin [[Kserkso I.]] na reljefu stoji iza oca, skupa s perzijskim plemićima. Po dva kadiona nalaze se na strani kralja i dostojanstvenika<ref name="ReferenceJ">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 84. i 86.</ref>. Prema istraživanjima, zgrada je brzo identificirana kao riznica budući da se radi o velikom području koje je s ostatkom kompleksa povezano samo s dva malena ulaza. === Garnizon i dvorana od 32 stupa === Između „Dvorane od stotinu stupova“ i planine nalazi se nekoliko prostorija koje su uglavnom koristili posluga, vojnici i administracija. Tu je pronađeno više od 30.000 natpisa na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]]<ref name="ReferenceJ"/>. Prema zapisima [[Diodor sa Sicilije|Diodora sa Sicilije]] i [[Kvint Kurcije Ruf|Kvinta Kurcija Rufa]], [[Aleksandar Makedonski]] je u ovdje ostavio 3.000 vojnika što govori o kapacitetu [[garnizon]]a u Perzepolisu<ref name="Quinte-Curce, Histoires, Livre V"/>. Sjeverno od vojarne, postoje ostaci prostorija s 32 stupa, čija je funkcija nejasna. === Harem i Muzej === Ulazak u [[harem]] vodi s južne strane „Dvorane od stotinu stupova“. Zgrada ima oblik slova „L“, a glavno krilo ima orijentaciju sjever-jug. Središte zgrade čini prostorija s kolonadama, dok se na sjeveru nalazi otvoreno dvorište s [[portal]]om. Ulazna dvorana ima četiri stupa, a vrata su ukrašena brojnim reljefima koji prikazuju prizore borbi, karakteristične za Tačaru ili „Dvoranu od stotinu stupova“. Na reljefima je uglavnom prikazan kralj koji se bori protiv raznih životinja; rogatih [[bik]]ova, krilatih [[lav]]ova ili [[škorpion]]a, koji vjerojatno simboliziraju [[Zoroastrizam|zoroastrijskog]] Boga zla (Ahrimana). Čest motiv reljefa je kraljevo zabijanje mača u trbuh životinja. Također, reljefi na jugu prikazuju i [[Kserkso I.|Kserksa I.]] i njegove sluge, što podsjeća na reljefe iz Kserksove palače (Hadiša). U južnom dijelu krila nalazi se proširenje prema zapadu s 25 apartmana, od kojih je svaki ''hipostil'' odnosno dvorana s 16 stupova. Zgrada ima dva stubišta koji je spajaju s Hadišem i dva dvorišta, koja su najvjerojatnije bila zatvorenog tipa<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. Povjesničari dvoje je li zgrada imala funkciju harema, ili se pak radi o odajama za kraljicu i njeno osoblje. Neki vjeruju kako su žene prebivale uz vanjske zidove zgrade<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. Smještaj na visokoj razini, veličina i bogata ukrašenost reljefima upućuju kako je zgrada imala važnu funkciju, najvjerojatnije administrativnog karaktera. Zapadni povjesničari pretpostavili su funkciju harema prema [[Osmansko Carstvo|osmanskoj]] tipologiji orijentalne palače, koja nema sličnosti s [[Perzija|perzijskim]] palačama iz [[Ahemenidi|ahemenidskog]] doba. Zgradu je otkopao i djelomično obnovio E. Hertzfeld prema analizi njenih temelja. Nekoliko obnovljenih prostorija služile su kao radionica za restauraciju i prezentaciju dokumenata pronađenih u okolici, poslije čega je dio harema pretvoren u muzej<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Harem (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/harem/harem.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100315200159/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/harem/harem.html |deadurl=yes }}</ref>. Muzej sadrži široku paletu pronađenih predmeta:<ref>{{Cite web |title=Oriental Institute Photographic Archives: The Harem of Xerxes (oi.uchicago.edu) |url=http://oi.uchicago.edu/museum/collections/pa/persepolis/harem_xerxes.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2008-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512092619/http://oi.uchicago.edu/museum/collections/pa/persepolis/harem_xerxes.html |dead-url=yes }}</ref> * lončarija, tanjuri i čaše od terakota, keramičke pločice * komadi kovanog novca * sve vrste alata: zidarski, tesarski, kuhinjski pribor, itd. * kovano željezo; vrhovi koplja i strijela, krhotine truba i metalnih ukrasa, metalni klinovi * ostaci tkanine i drva kao komponenata infrastrukture * krhotine metala * urezani natpisi <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Marble_Perfume_Jar.jpg|Parfem u [[mramor]]noj posudi Datoteka:Persepolis_Marble_plate.jpg|Mramorna ploča (Muzej Persepolis) Datoteka:Persepolis_Mortars.jpg|Posude za drobljenje Datoteka:Persepolis_Pot.jpg|Vaza s ukrašenim drškama Datoteka:Persepolis_stone_plate.jpg|Kameni tanjuri Datoteka:Persepolis_stone_dishes.jpg|Kamene posude Datoteka:Persepolis_Terracota_rython.jpg|Glineni [[riton]] ukrašen animalističkim elementima Datoteka:Persepolis_Marble_Statue_eye.jpg|Oko s kipa </gallery> </center> Postoje i predmeti koji datiraju iz kasnijih razdoblja ([[Sasanidska Monarhija|sasanidsko]] i [[islam]]sko), pa čak i onih prahistorijskih. Raznolikost pronađenih dokumenata i predmeta daju predodžbu o životu i djelatnostima iz tog doba. === Ostale građevine === [[Datoteka:Persepolis-horn_shaped_stones.jpg|mini|300px|desno|Ostaci [[kamen]]ih blokova u obliku bikovih [[rog]]ova na terasi]] Pretpostavlja se kako je građevina u jugozapadnom uglu kompleksa zapravo palača [[Artakserkso I.|Artakserksu I.]] Ipak, njene ruševine ne odgovaraju tlocrtu karakteristične [[Ahemenidi|ahemenidske]] palače, a danas se u istraživačkim krugovima naziva „Palača H“. Skulpture u obliku [[rog]]ova pronađene su zakopane u blizini, dok je funkcija zidova i terase nepoznata. Još jedna građevina za koju se smatra kako potječe iz post-ahemenidskog perioda, „Palača G“, smještena je sjeverno od Hadiša ([[Kserkso]]ve palače). Za nju se pretpostavlja kako je izgrađena na mjestu uništene palače [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] Također, ostaci slične građevine („Palača D“) pronađeni su i istočno od Hadiša. Navedena post-ahemenidska zdanja sadržavala su ahemenidske krhotine [[Ornament|ornamenata]] pronađene zakopane u zemlji. == Okruženje == Mnogi arhitektonski elementi pronađeni su izvan zidina terase. Uglavnom se radi o ostacima vrtova, domova i kraljevskih grobnica iz doba [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Osim toga, unutar i izvan zidina nalazi se sofisticirana cjevovodna mreža koja je i danas pod istraživanjem. === Naselja === [[Datoteka:Persepolis_Downtown.jpg|mini|300px|desno|Domovi u donjem gradu]] Ruševine naselja koja još nisu u potpunosti istražena nalaze se 300 metara južno od terase Perzepolisa. Pretpostavlja se kako su služili kao dvori, a zgrade se sastoje od brojnih domova. Centralna dvorana okružena je sekundarnim sobama i dostupna je pomoću stubišta. Sudeći prema tipologiji zgrada, bile su namijenjene za ljude visokog socijalnog položaja, najvjerojatnije plemiće ili bogate trgovce. Sjeverno od zgrada nalazi se terasa, čija je funkcija nepoznata<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Lower City (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/lowercity/lower_city.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2010-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100119043036/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/lowercity/lower_city.html |dead-url=yes }}</ref>. === Vrtovi === Nedavna geološka istraživanja u okruženju Perzepolisa otkrila su ruševine perzijskih kanala za navodnjavanje vrtova koji se nalaze izvan kompleksa. Dio njih oštećen je [[1971.]] kada je iranski [[Šah (vladar)|šah]] [[Mohammed Reza Pahlavi]] slavio 2500. obljetnicu monarhije u [[Iran]]u, dok su ostala oštećenja nastala nakon revolucije prilikom izgradnje asfaltiranog puta. Očito je kako su vrtovi Perzepolisa projektirani prema uzoru na [[Pasargad]], koji se sastoji od kraljevskog kompleksa na uzvišenju terena te okolnih vrtova. Kompleks u Perzepolisu također je postavljen na uzvišenje u odnosu na okolna plodna polja, a od [[Pasargad]]a se razlikuje po tome što je na sjeveroistočnoj strani bio zaštićen planinom, dok su se vrtovi nalazili prema jugozapadnoj strani. Ovi vrtovi pozvani su ''pairidaeza'' što je [[perzijski|staroperzijska]] riječ za „[[raj]]“, a karakteristični su za mnoge [[Ahemenidi|ahemenidske]] palače<ref>[http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=5700 Scent of Achaemenid Gardens Rises in Persepolis (CHNpress)]</ref>. === Cjevovodna mreža === Sustav cjevovoda ispod terase i u okolnim područjima i dalje skriva mnoge dragocjene tajne, što potiče na daljnja istraživanja čiji je cilj detaljno analizirati sedimente sustava. Do sada je na širem području otkriveno preko 2&nbsp;km mrežnih kanala, čije dimenzije variraju: od 60 do 160&nbsp;cm širine, te od 80&nbsp;cm do nekoliko metara dubine, što govori o njihovom značaju i [[Arheologija|arheološkoj]] vrijednosti. Kanali sadrže sedimente koji mogu biti korisni za arheološka istraživanja budući kako je već utvrđeno da neki od 600 komada lončarije iz [[Darije Veliki|Darijevog]] doba sadrže identičan talog pronađen onom u kanalima. Istraživanje je međutim naišlo na problem budući da uklanjanje sedimenata omogućava infiltraciju vode koja šteti strukturi pronalazaka<ref name="iranica.com"/>. Mreže odvodnih i dovodnih kanala protežu se ispod cijelog kompleksa kroz temelje i pod terase, što upućuje na to kako su urezane u kamen prije početka izgradnje samog kompleksa. Zbog toga se Perzepolis smatra prvom građevinom u historiji koja koristi drenažni sustav. === Kraljevske grobnice === <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Artaxerxes_II_tomb.jpg|Grobnica [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] Datoteka:Persepolis_Artaxerxes_III_tomb.jpg|Grobnica [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]] Datoteka:Persepolis_Unachieved_Tomb.jpg|Nedovršena grobnica [[Darije III.|Darija III.]] </gallery> </center> Nekoliko desetaka metara sjeveroistočno od terase kompleksa, u stijenama Kuh-e Ramata urezane su dvije goleme kraljevske grobnice koje dominiraju okolicom. Grobnice se pripisuju perzijskim vladarima [[Artakserkso II.|Artakserksu II.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]] Oba groba okružena su uklesanim skulpturama čiji je glavni element pročelje tipične perzijske palače s kolonadom, arhitravom i sporednim zidovima. Ove grobnice zajedno s onima u [[Nakš-e Rustam]]u omogućile su bolje razumijevanje iranske arhitekture iz doba dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Na vrhu groba Artakserksa III. kralj je prikazan na postolju od tri razine, pred svetom vatrom i Ahura Mazdom. Zidovi sadrže trojezičan natpis što je karakteristično za perzijsku arhitekturu još od doba [[Darije Veliki|Darija Velikog]], koji je dao izgraditi Perzepolis. Grobnice se razlikuju prema određenim detaljima, dok su na jugu pronađeni ostaci nedovršene treće grobnice, koja se pripisuje zadnjem ahemenidskom kralju [[Darije III.|Dariju III.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 88. i 89.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 158.</ref> U podnožju planine 1&nbsp;km sjeverno od terase kompleksa<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/> pronađeni su i ostaci grobnica koje datiraju iz post-ahemenidskog perioda. == Zapisi == [[Datoteka:Persepolis_clay_tablet.jpg|mini|desno|300px|Glineni zapisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]]]] Tokom iskopavanja od strane [[Ernst Herzfeld|Ernsta Herzfelda]] i [[Erich Friedrich Schmidt|Ericha Friedricha Schmidta]], otkrivena su dva velika arhiva na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]], pisana na glini i u drvu<ref>{{Cite web |title=Persepolis fortification tablets, Livius.org |url=http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/fortification_tablets.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2011-05-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514050741/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/fortification_tablets.html |deadurl=yes }}</ref>. Prvi arhiv koji je otkrio Herzfeld poznat je pod imenom „Pločice s utvrde Perzepolisa“, jer su pronađeni na području utvrde sjeveroistično od terase kompleksa<ref>{{Cite web |title=Persepolis Elamite Tablets (Iranica enciklopedija) |url=http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2007-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114050207/http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html }}</ref>. Sadrži oko 30.000 pločica od kojih su 6.000 čitljive. Sadržaj tih zapisa je proučavan, no do danas nije objavljen u cijelosti. Radi se uglavnom o administrativnim dokumentima koji datiraju između [[506. pne.|506.]] i [[497. pne.]], a pisani su na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]]. Ostali jezici uključuju [[Aramejski jezik|aramejski]] (od kojeg je 500 tekstova dešifrirano)<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html Persepolis Elamite Tablets (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, te [[Akadski jezik|akadski]], [[grčki]], [[perzijski|staroperzijski]]<ref>[http://persepolistablets.blogspot.com/2007/01/les-archives-des-fortifications-de.html Les archives des fortifications]</ref>, jezike [[Anatolija|Anatolije]]<ref>[http://persepolistablets.blogspot.com/2007/01/what-are-persepolis-fortication.html What are the Persepolis Fortification Tablets?, Matthew Stolper, John A. Wilson Professor of Oriental Studies, Oriental Institute]</ref>, itd. Pronađeni zapisi mogu se podijeliti u dvije podgrupe. Prva se odnosi na transport robe diljem imperija, a drugi je registar računa. Ove pločice dale su vrijedne informacije za razumijevanje funkcioniranja imperija i njegove administracije, budući da se radilo o imperiju raznolikih jezika, naroda, pisama, te platežnih sredstava. Neki zapisi spominju čak i imena radnika u riznici<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com//newsite/articles/v10f3/v10f381.html Ganzabara ili riznica (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, kao i žena iz [[Ahemenidi|ahemenidske dinastije]]. Druga podgrupa zapisa koju je pronašao Schmidt poznata je pod nazivom „Pločice iz riznice Perzepolisa“, a opisuje 139 komada uplate u zlatu i srebru koje datira između [[492. pne.|492.]] i [[458. pne.]] Na nekoliko njih pronađeni su i ostaci kraljevskih pečata. Budući kako je pečena glina najotpornija, spaljivanje Perzepolisa paradoksalno je omogućilo bolju otpornost zapisa odnosno njihovu trajnost do današnjih dana. Zapisi predstavljaju neprocjenjivu historijsku baštinu koja je doprinijela boljem razumijevanju [[Elamski jezik|elamskog]] i [[perzijski|staroperzijskog jezika]], te političkih i [[Zoroastrizam|vjerskih]] običaja [[Ahemenidi|Ahemenida]]. == Funkcija i kontroverze == [[Datoteka:Persepolis_Taureaux.jpg|mini|desno|Kolosalni bikovi (Nedovršena vrata)]] [[Datoteka:Persepolis_relief_god_king.jpg|mini|desno|Detalj reljefa koji ističe snagu kralja, i njegovu privrženost [[Ahura Mazda|Ahura Mazdi]]]] [[Datoteka:Persepolis_Trumpet.jpg|desno|mini|Truba od bronce]] === Politički centar === [[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]] u vrijeme dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]] sagradila je nekoliko [[Glavni grad|glavnih gradova]]. [[Kir Veliki]] dao je podići [[Pasargad]], dok su kao administrativna središta korišteni i gradovi [[Suza (Iran)|Suza]], [[Ekbatana]], [[Babilon]], te konačno Perzepolis. Ipak, povjesničari se slažu kako je Perzepolis imao uglavnom ceremonijalnu i vjersku funkciju, sudeći prema reljefnim ukrasima diljem kompleksa<ref name="ReferenceB"/>. Skupne delegacije brojnih naroda različitih kultura predstavljaju jedinstvo golemog imperija, borbe sa životinjama kraljevo herojstvo odnosno borbu dobra i zla, dok vjerski motivi poput [[Zoroastrizam|zoroastrijskih]] „krilatih diskova“ simboliziraju kraljevu privrženost Ahura Mazdi, odnosno Bogu dobra. === Teorija o „perzijskom gradu“ === Neki povjesničari u početku su pretpostavljali kako je Perzepolis bio mjesto rezervirano isključivo za Perzijance. Ova pretpostavka temelji se na nekoliko antičkih zapisa, koji su taj zaključak najvjerojatnije izvukli od imena grada (Perzepolis: „Grad Perzijanaca“). Ipak, raznolikost brojnih naroda prikazanih na reljefima ceremonija u suprotnosti je s početnim pretpostavkama. Sudeći prema reljefima, Perzepolis je imao i [[Astrologija|astrološku]] funkciju slavljenja perzijske nove godine („[[Novruz]]“), te funkciju prikupljanja [[porez]]a koji su donosile delegacije iz svih krajeva imperija. Delegacije su poslagane prema važnosti, a plemići i vojnici prema statusu. Dvostruko simetrično stubište imalo je razvodnu funkcijsku ulogu; jednim krakom pristizale su delegacije, a drugim plemstvo i [[Perzijski besmrtnici|vojnici]]. Vrata svih naroda na ulazu u kompleks, kao i dvorana od stotinu stupova ispred ulaska u riznicu, svojom monumentalnošću trebale su impresionirati posjetitelje prilikom dolaska ili plaćanja poreza, te afirmirati moć države. Henri Stierlin, povjesničar umjetnosti i arhitekture, tvrdi kako je apadana korištena za velike prijeme, [[banket]]e i ceremonije. Tradicija velikih svečanih gozbi širila se iz Perzije diljem imperija; u [[Trakija|Trakiju]], [[Mala Azija|Malu Aziju]], [[Kraljevina Makedonija|Makedoniju]], gdje su inkorporirali takve običaje. === Teorija o „ceremonijalnom gradu“ === Jedna od teorija o funkciji Perzepolisa bila je ona kako je kompleks korišten isključivo u proljeće za ceremoniju perzijske nove godine, odnosno kako je Perzepolis bio isključivo obredni grad. Ta pretpostavka se također pokazala krivom, budući da su glineni tekstovi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] koji sadrže informacije o plaćanju poreza dokazali ekonomski i administrativni značaj grada, koji je kao takav morao biti stalno naseljen i korišten. U slučaju ispravnosti teorije o obrednoj funkciji Perzepolisa, to bi impliciralo kako su reljefi i glinene pločice prikupljene tokom skupljanja danka po cijelom kraljevstvu<ref>Pierre Briant, str. 96.-99.</ref>, što je gotovo nemoguće s obzirom na jednoličnost motiva delegacija i umjetnički stil. === Simbol legitimiteta === [[Arheolog]] David Stronach kao funkciju grada navodi i političku simboliku [[Darije Veliki|Darijevog]] prava na prijestolje, uzimajući u obzir način njegovog dolaska na vlast; morao je poraziti brojne opozicije i uzurpatore poput [[Smerdis]]a<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f1/v7f136a.html#iii Darius (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Zbog toga se tvrdi kako je Perzepolis simbol legitimnosti Darijeve vladavine, te njegova prijestolonasljednika, sina [[Kserkso|Kserksa I.]]<ref name="Apadana Iranica enciklopedija"/> == Popularna kultura == * [[Persepolis Teheran]], [[iran]]ski [[nogomet]]ni klub iz [[Teheran]]a nazvan je prema [[Antika|antičkom]] Perzepolisu, a simbol kluba je [[kapitel]] perzijskog stupa. * [[Grčka|Grčki]] skladatelj [[Iannis Xenakis]] komponirao je glazbeno djelo nazvano „Persepolis“, posvećeno antičkim ruševinama. * [[Dariush Grand Hotel]], jedan od najluksuznijih [[iran]]skih [[hotel]]a s 5 zvjezdica (otvoren [[1999.]]) na otoku [[Kiš]] projektiran je prema uzoru na antički Perzepolis. == Kratke zanimljivosti == * Perzepolis je podigao [[Darije Veliki]] a uništio [[Aleksandar Makedonski]]; oba vladara proširila su svoju perzijsku odnosno makedonsku državu na [[Najveća carstva svijeta|rekordni teritorijani opseg]], koja se prostirala preko tri [[kontinent]]a. * [[Antika|Antički]] povjesničari tvrde kako je [[Aleksandar Makedonski|Aleksandar]] spalio Perzepolis za vrijeme pijanstva, navodno je na nagovor jedne [[Grčka|grčke]] hetere (prostitutke). * Perzepolis je bio samo jedan od glavnih gradova [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] u doba dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]], ostali [[glavni grad]]ovi bili su [[Suza (Iran)|Suza]], [[Ekbatana]] i [[Babilon]], dok je ranije i [[Pasargad]] imao status glavnog grada. * [[Apadana]], dvorana za prijem i najveća građevina u Perzepolisu, mogla je primiti čak 10.000 ljudi. * Dvorana za prijem (apadana) imala je najveće konstruktivne stupove (20 m) i raspone (8.65 m) od svih građevina [[Antika|antičkog doba]], uključujući i najveći [[grčki hram]] ikada sagrađen - [[Artemidin hram u Efezu]], koji je imao stupove od 18.5 m i raspone od 5.9 m. * Perzepolis se smatra prvom građevinom na svijetu s unaprijed planiranim cjevovodnim sustavom, koji je urezan u temelje prije početka gradnje. * Inspirirani [[Osmansko Carstvo|osmanskoj]] tipologiji orijentalne palače, prvotni istraživači Perzepolisa funkciju građevine na jugu kompleksa pripisali su [[harem]]u, no moderni povjesničari tvrde kako je riječ o kraljičinim odajama. * Brojni motivi na reljefima gdje [[lav]] proždire [[bik]]a prikazuju [[Astrologija|astrološku]] simboliku; početak proljetne ravnodnevnice ([[ekvinocij]]a) kada je sazviježđe lava na vrhuncu, dok se sazviježđe bika gubi na južnom horizontu. * [[Spirala|Spiralni]] oblici ([[Voluta|volute]]) na [[kapitel]]ima perzijskih [[stup]]ova snažno su utjecali na grčki [[jonski red]], za kojeg su volute glavno obilježje. * Tipologija Perzepolisa koja se sastoji od kompleksa na uzvisini i brojnih hipostilnih građevina postala je inspiracijom za oblikovanje [[Akropola (Atena)|atenske akropole]]. * Dvorane iz Perzepolisa otvorene s prednje strane kasnije su postala uobičajenom u [[Sasanidska Monarhija|sasanidskoj]] i [[Islamska arhitektura|islamskoj arhitekturi]]. * Ironično, [[požar]] koji je uništio Perzepolis istovremeno je očvrsnuo 30.000 zapisa od pečene gline, koji su postali trajan i neprocijenjiv izvor informacija iz tog doba. == Panorame == [[Datoteka:Persepolis-Panorama.jpg|središte|800px|mini|Panoramski pogled na Perzepolis]] [[Datoteka:PersepolisPanorama2007.jpg|središte|800px|mini|Panoramski pogled na Perzepolis]] == Veze == * [[Ahemenidska Monarhija]] * [[Ahemenidi]] * [[Darije Veliki]] * [[Kserkso I.]] * [[Artakserkso I.]] * [[Kir Veliki]] * [[Nakš-e Rustam]] * [[Pasargad]] * [[Ekbatana]] * [[Suza (Iran)]] == Izvori == {{reflist|4}} == Literatura == * Georges Cameron, „Pločice iz riznice u Perzepolisu“ (''Persepolis Treasury Tablets''), Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1948.) * Werner F. Dutz i Sylvia A. Matheson, „Perzepolis: arheološka nalazišta u pokrajini Fars I.“ (''Parsa (Persepolis) Archaelogical sites in Fars (I)''). Yavassoli izdanja, Teheran (1998.), str. 144. * {{fr}} [[Eugene Flandin]] i [[Pascal Coste]], „Put u Perziju“ (''Voyage en Perse''), Pariz (1851.) * {{fr}} [[Georges Perrot]] i [[Charles Chipiez]], „Drevna historija umjetnosti u Egiptu, Asiriji, Perziji, Maloj Aziji, Grčkoj, Etruriji, Rimu“ (''Histoire de l'art dans l'Antiquité, Égypte, Assyrie, Perse, Asie mineure, Grece, Etrurie, Rome''). Svezak V.: „Perzija, Frigija, Lidija i Karija, Licija“ (''Perse, Phrygie, Lydie et Carie, Lycie''), Pariz (1890.) * [[Arthur Upham Pope]], „Perzijska arhitektura“ (''Persian Architecture''), London (1965.) * Arthur Upham Pope, „Elaborat perzijske umjetnosti od prahistorije do danas“ (''A Survey of Persian Art from Prehistoric Times to the Present''), Izdavač: Charles Scribner’s Sons, New York (1931.) * Robert W. Rogers, [http://www.aina.org/books/ahba/ahba1.htm#c35 „Historija Babilonije i Asirije“ (''A history of Babylonia and Assyria Vol 1'')]. Izdavači: Jennings and Pye, Cincinnati (1900.); Eaton and Mains, New York (1900.) * {{fr}} [[Jean Chardin]], „Putovanje Chardina od Pariza do Isfahana...“ (''Voyages de monsieur le Chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l'Orient contenant le voyage de Paris a Ispahan ...'') Ed Jean Louis Delorme, Amsterdam, 1711. * H. Sancisi-Weerdenburg, „Novruz u Perzepolisu“ (''Nowruz in Persepolis'') iz „Ahemenidske historije VII.“ (''Achaemenid History VII.''), Izdavač: Leyde. * {{fr}} [[Henri Stierlin]], „Velikani iz Perzijskog Carstva“ (''Splendeurs de l’Empire perse''), Izdavač: Gründ, Pariz (2006.), str. 280. * {{de}} [[Franz Stolze]], „Perzepolis: ahemenidski i sasanidski spomenici i natpisi iz Perzepolisa, Istahra, Pasargada, Šapura“ ''Persepolis, die achaemenidischen und sasanidischen Denkmäler und Inschriften von Persepolis, Istakhr, Pasargadae, Shâpur'', Izdavač: A. Asher ed, Berlin (1882.) == Vanjske veze == {{Commonscat|Persepolis}} * [https://persepolis.ir Perzepolis, službene stranice.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240725195812/https://persepolis.ir/ |date=2024-07-25 }} * [http://www.3dparse.com Virtualna rekonstrukcija Perzepolisa (3dparse)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823000358/http://www.3dparse.com/ |date=2019-08-23 }} * [http://www.persepolis3d.com Virtualna rekonstrukcija, persepolis3D] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&q=persepolis,+iran&ie=UTF8&z=17&ll=29.934947,52.890544&spn=0.004844,0.01075&t=k&om=0 Lokacija Perzepolisa (satelitski pogled), Google Maps] * [http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html Fotografije Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205040025/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html |date=2007-02-05 }} i [http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ Uvod u ekspediciju Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515235355/http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ |date=2011-05-15 }}, Orijentalni institut sveučilišta u [[Chicago|Chicagu]] * [http://landofaryan.atspace.com/persepolis.htm Perzepolis] * [http://www.iraninfo.dk/persepolis-recreated-filmen-om-genskabelse-af-persepolis-2.html ''Rekonstrukcija Perzepolisa'' (dokumentarni film)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022043021/http://www.iraninfo.dk/persepolis-recreated-filmen-om-genskabelse-af-persepolis-2.html |date=2007-10-22 }} * [http://www.gloryofpersepolis.com/ Slava Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013212525/http://gloryofpersepolis.com/ |date=2007-10-13 }} * [http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html Fotografije i mape Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |date=2006-07-02 }} * [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html Arhiva slika Perzepolisa] * [http://www.persepolis3d.com 3D Rekonstrukcija Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://www.virtualtourengine.com/tour.aspx?id=17&langindex=1 Perzepolis prije uništenja (virtualni projekt)] * [http://www.m-hesse.com/iran/Seiten/persepolis_%26_pasargad.html Fotogalerija iz 2009. godine (njemački jezik)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160420070650/http://www.m-hesse.com/iran/Seiten/persepolis_%26_pasargad.html |date=2016-04-20 }} * [http://www.letsgoiran.com/persepolis/persepolis-travel-guide Fotografije i video snimke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407083946/http://www.letsgoiran.com/persepolis/persepolis-travel-guide |date=2009-04-07 }} * [http://www.chn.ir/en/news/?section=2&id=6166 Tajno stubište „Palače G“ u Perzepolisu]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Cultural Heritage News Agency, 13. veljače, 2006. * [http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html ''Pečati na zapisima zidina u Persepolisua''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325181337/http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html |date=2013-03-25 }} - Mark B. Garrison i Margaret C. Root, na [http://oi.uchicago.edu Stranicama Orijentalnog instituta] * [http://www.anobanini.ir/travel/fa/fars/1385/10/post_19.php#more Korisni tekst i fotografije Perzepolisa (perzijski jezik)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503121414/http://www.anobanini.ir/travel/fa/fars/1385/10/post_19.php#more |date=2009-05-03 }} * [http://persepolistablets.blogspot.com/ Utvrda Perzepolis] (Informacije o utvrdi Perzepolis prema Orijentalnom institutu sveučilišta u Chicagu) * [http://www.rugreview.com/13-3pers.htm Perzepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519205824/http://www.rugreview.com/13-3pers.htm |date=2009-05-19 }} * Farzin Rezaeian i Hossein Hazarati; ''Obnova Perzepolisa'', dokumentarac iz 2004. [http://www.youtube.com/v/nCwxJsk14e4&hl=en&rel=0&border=1 1. dio] (8 min. i 38 sek.), [http://www.youtube.com/v/LGeJRTw7mW8&hl=en&rel=0&border=1 2. dio] (9 min. i 52 sek.), [http://www.youtube.com/v/rIPHEb9lWXA&hl=en&rel=0&border=1 3. dio] (8 min. i 52 sek.), [http://www.youtube.com/v/VXLaeZnJzVY&hl=en&rel=0&border=1 4. dio] (10 min. i 29 sek.), [http://www.youtube.com/v/gqQH56JcEhE&hl=en&rel=0&border=1 5. dio] (3 min. i 22 sek.) * [http://www.history.com/marquee.do?content_type=Marquee_Generic&content_type_id=51242&display_order=1&marquee_id=51188 ''Engineering an Empire: The Persians'', dokumentarni film „The History Channela“] * [http://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=en&geocode=&q=&ie=UTF8&ll=29.933459,52.888162&spn=0.007922,0.013733&t=h&z=16 Lokacija] {{Iranska arhitektura}} {{Normativna kontrola}} {{izdvojeni članak}} [[Kategorija:Drevni iranski gradovi]] [[Kategorija:Ahemenidska Monarhija]] [[Kategorija:Partska Monarhija]] [[Kategorija:Sasanidska Monarhija]] [[Kategorija:Arheološka nalazišta u Iranu]] [[Kategorija:Palače u Iranu]] [[Kategorija:Fars]] [[Kategorija:Svjetska baština u Iranu]] mda1809fzkgtx3vwi91rk32u37mqzx4 42656356 42656351 2026-07-18T09:17:39Z Orijentolog 9392 Poništena izmjena [[Special:Diff/42656351|42656351]] korisnika [[Special:Contributions/Aca|Aca]] ([[User talk:Aca|razgovor]]) opetovani vandalizam wannabe-birokrata 42656356 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} {{coord|29|56|04|N|52|53|29|E|region:IR_type:landmark|display=title}} {{UNESCO-svjetska baština |ime mjesta =Perzepolis |slika = |godina = [[1979.]] |vrst baštine = Kulturno dobro |mjerilo = (i), (iii) i (iv) |ugroženost = ne |poveznica = http://whc.unesco.org/en/list/114 |država = {{flag|Iran}} <center>{{Lokacijska karta|Iran|width=200|float=center |caption=|mark=Maailmanperintökohde 772b tunnusosa.svg|marksize=10 |label=Perzepolis|position=bottom |lat_deg=29|lat_min=56|lat_sec=04|lat_dir=N |lon_deg=52|lon_min=53|lon_sec=29|lon_dir=E }}<small>Lokacija Perzepolisa u [[Iran]]u</small></center> }} [[Datoteka:Persepolis T Chipiez.jpg|mini|300px|Rekonstrukcija palače u '''Perzepolisu''']] '''Persepolis''', '''Perzepolis''' ili '''Persepolj''' (staroperzijski: 𐎱𐎠𐎼𐎿 [''Parsa]'', [[perzijski]]: تخت جمشید/پارسه [''Takht-e Jamshīd''] – „Džamšidov presto”) bio je ceremonijalni glavni grad [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] u doba [[iran]]ske dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Nalazi se 70&nbsp;km sjeveroistočno od modernog grada [[Širaz]]a u pokrajini [[Fars]] u [[Iran]]u. Najraniji ostaci Perzepolisa datiraju iz [[515. pne.]], odnosno iz doba vladavine [[Darije I. Veliki|Darija I. Velikog]] koji je dao izgraditi grad<ref>[http://www.iranchamber.com/history/persepolis/persepolis1.php Parse or Persepolis, IranChamber.com]</ref>. Kompleks Perzepolisa nalazi se na uzvišenoj terasi, a sastoji se od nekoliko kraljevskih palača, riznice i popratnih građevina, te dvije goleme ceremonijalne dvorane; „dvorane od stotinu stupova“ i [[Apadana|apadane]], koja je mogla primiti 10.000 ljudi. Kolosalna apadana i dvostruka monumentalna stubišta ukrašena reljefima najprepoznatljiviji su elementi perzijske arhitekture iz tog doba. Godine [[1979.]] Perzepolis je uvršten na popis [[Svjetska baština|Svjetske baštine]] [[UNESCO]]-a prema I., III. i IV. kategoriji. == Etimologija == Starim [[Perzija]]ncima grad je bio poznat kao ''Parsa'', što znači „Grad Perzijanaca“. Naziv ''Perzepolis'' [[grčki|grčka]] je inačica (Πέρσης πόλις) staroperzijskog imena, a znači ''Perses polis'' odnosno „Perzijski grad“. Ruševine su bile poznate [[Sasanidi]]ma pod nazivom „st stwny“ (''sto stupova''), a od [[13. stoljeće|13. stoljeća]] „Čehel minar“ (''četrdeset stupova''). Prema modernom perzijskom jeziku, poznat je kao ''Parseh'' ili ''Taht-e Džamšid'' („Džamšidov tron“), što vuče podrijetlo od mitološkog junaka [[Džamšid]]a. == Historija == [[Datoteka:Map achaemenid empire en.png|350px|desno|mini|Zemljovid [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] s označenim Perzepolisom i [[Kraljevska cesta|Kraljevskom cestom]]]] [[Datoteka:Darius.jpg|mini|200px|desno|[[Darije I. Veliki]], osnivač Perzepolisa]] Prvi glavni grad [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] iz dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]] bio je [[Pasargad]]. Oko [[512. pne.]] vladar [[Darije Veliki]] započeo je izgradnju masivnog kompleksa palača Perzepolis, koji su kasnije nadograđivali njegov sin [[Kserkso I.]], odnosno unuk [[Artakserkso I.]] Iako su administrativni centri Perzijske Monarhije u to vrijeme bili [[Suza (Iran)|Suza]], [[Babilon]] i [[Ekbatana]], Perzepolis je imao ceremonijalnu ulogu glavnog grada u kojem se slavila perzijska Nova godina. Budući da je sagrađen u [[Planine|planinskom]] krajoliku, Perzepolis nije bio previše ugodan za stalno prebivalište, pa je korišten uglavnom u [[proljeće]]. Godine [[330. pne.]] u vrijeme [[Azija|azijskih]] osvajanja [[Aleksandar Makedonski]] osvaja i pljačka grad, nakon čega u Kserksovoj palači izbija [[požar]] koji uništava većinu kompleksa, što povjesničari uglavnom pripisuju osveti [[Stara Grčka|Grka]] iz makedonske vojske za perzijsko rušenje [[Atena (polis)|Atene]] u doba [[Grčko-perzijski ratovi|grčko-perzijskih ratova]]. Od [[316. pne.]] Perzepolis i dalje ima ulogu [[Glavni grad|glavnog grada]], u okviru novih [[Helenizam|helenističkih]] kraljevstva nastalih nakon Aleksandrove smrti. Od doba dinastije [[Seleukidi|Seleukida]] značaj grada opada, no u [[3. stoljeće|3. stoljeću]] obližnji grad [[Istahr]] postaje središtem [[Sasanidska Monarhija|Sasanidske Monarhije]]. === Gradnja === Nakon što je nastavio [[Kir Veliki|Kirovu]] gradnju [[Pasargad]]a i uređivanje [[Suza (Iran)|Suze]], [[Darije Veliki]] odlučio se za gradnju novog [[Glavni grad|glavnog grada]], što se često tumači kao pokušaj da se Perzepolis vezuje uz njegovo ime, isto kao što se Pasargad vezivao uz ime [[Kir Veliki|Kira Velikog]]. Novi grad trebao je imati političku i ceremonijalnu važnost, pa su u okolici grada pronađeni brojni zapisi koji navode legitimnost vladavine Darija Velikog, koji je došao na vlast zbacivši uzurpatora [[Smerdis]]a koji se predstavljao kao brat [[Kambiz II.|Kambiza II.]] Monumentalna [[palača]] građena je po uzoru na Kirovu palaču u [[Pasargad]]u, kao i okolni vrtovi kompleksa. [[Babilonija|Babilonski]] zapisi navode kako je Pasargad bio vrlo aktivno urbano i gusto naseljeno središte Perzijske Monarhije, koja je imala odlične trgovačke odnose s babilonijskim gradovima<ref>Pierre Briant, str. 99.</ref>. Povjesničar Pierre Briant tvrdi kako je prilikom gradnje Perzepolisa obustavljena sva gradnja u [[Pasargad]]u i [[Suza (Iran)|Suzi]], budući da su sva sredstva bila mobilizirana za gradnju nove metropole. Navodi i kako je novi glavni grad trebao simbolizirati „ponovno rođenje Perzijskog carstva“<ref name="Pierre Briant, str. 182">Pierre Briant, str. 182.</ref>. Darije je za lokaciju kompleksa izgrabrao uvišenje doline na jugozapadnoj padini planine [[Kuh-e Rahmat]], koja od tada postaje simbolom [[Ahemenidi|ahemenidske dinastije]]. Darije je podigao vlastitu palaču (''tačaru''), apadanu, riznicu, te [[Fortifikacija|gradske zidine]], no teško je utvrditi kada je pojedina građevina bila završena. Jedan od dokaza koji može poslužiti za kronologiju gradnje je zapis iz [[509. pne.]] koji spominje izgradnju gradskih zidina. Gradnju pojedinih objekata završili su njegovi nasljednici<ref>Pierre Briant, str. 181.</ref>. Primjerice, njegov sin [[Kserkso I.]] dodao je na sjever kompleksa ''Vrata svih naroda'', vlastitu palaču ''hadiš'', a možda čak i tripilon. Kserksov sin [[Artakserkso I.]] [[460. pne.]] dodaje i garnizon, vlastitu palaču, te završava „dvoranu od stotinu stupova“<ref>Pierre Briant, str. 590.</ref>. Neki objekti ostali su nezavršeni, poput procesijskog puta i „nezavršenih vrata“ na sjeveru kompleksa, a pripisuju se uglavnom [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]]<ref name="ReferenceA">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 71.</ref> Kasnije su u stijene sjeveroistočne planine urezane dvije kraljevske grobnice, te jedna nezavršena koja se pripisuje [[Darije III.|Dariju III.]] Za razliku od mnogih drugih monumentalnih građevina [[Antika|antičkog doba]] poput [[Partenon]]a u [[Stara Grčka|Grčkoj]] ili [[Kolosej]]a u [[Rimsko Carstvo|Rimskom Carstvu]], Perzepolis nisu gradili [[Robovlasništvo|robovi]] već (vjerojatno [[darik]]om) plaćeni radnici iz svih zemalja imperija; [[Babilonija|Babilonije]], [[Karija|Karije]], [[Jonija|Jonije]], [[Asirija|Asirije]], [[Drevni Egipat|Egipta]], itd.<ref name="GC">Georges Cameron, „Pločice iz riznice u Perzepolisu“ (Persepolis Treasury Tablets), Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1948.)</ref> Razdoblja gradnje dijele se na pet perioda<ref name="MPJLLC">Marco Prins & Jona Lendering, [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html''Persepolis''], Livius.org (pristupano 11. svibnja 2009.)</ref>: ;'''1. [[Darije Veliki|Darijev]] period''' ([[518. pne.|518.]] – [[490. pne.]]): * Terasa kompleksa * Apadana (dvorana za prijem) * Riznica * Gradske zidine ;'''2. [[Darije Veliki|Darijev]] i [[Kserkso I.|Kserksov]] period''' ([[490. pne.|490.]] – [[486. pne.]]): * Tačara (Darijeva palača) * Monumentalno (istočno) stubište * Vrata svih naroda * Sjeverno stubište ;'''3. [[Kserkso I.|Kserksov]] period''' ([[486. pne.|486.]] – [[465. pne.]]): * Hadiš (Kserksova palača) * „Harem“ * Tripilon * „Palača D“ ;'''4. Period [[Artakserkso I.|Artakserksa I.]]''' ([[465. pne.|465.]] – [[424. pne.]]): * „Dvorana od stotinu stupova“ * Artakserksova palača * Garnizon ;'''5. Period [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]], [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] i [[Darije III.|Darija III.]]''' ([[424. pne.|424.]] – [[330. pne.]]): * Grob Artakserksa II. * Palača Artakserksa III. * „Dvorana od 32 stupa“ * Grob Artakserksa III. * Procesijski put * Nedovršena vrata * Nedovršena grobnica === Uništenje === [[Datoteka:AlexanderTheGreat_Bust.jpg|mini|desno|[[Aleksandar Makedonski]], koji je uništio Perzepolis]] [[Geografija Irana|Geografski]] zaštićen u središtu [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]], Perzepolis kao kompleks nije imao solidnu obranu. Osim toga, u podnožje planine Kuh-e Ramat predstavlja slabu točku jer na istoku postoji blagi pad koji ne pogoduje obrani, pa je ta strana bila zaštićena bedemima i kulama<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 12.</ref>. Uništenje Perzepolisa [[330. pne.]]<ref name="ReferenceB">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 23.</ref> uglavnom se pripisuje [[Aleksandar Makedonski|Aleksandru Makedonskom]], što u svojim djelima spominju [[Antika|antički]] povjesničari [[Plutarh]], [[Diodor sa Sicilije]] i [[Kvint Kurcije Ruf]]<ref name="Quinte-Curce, Histoires, Livre V">{{Cite web |title=Quinte-Curce, Histoires, Livre V |url=http://bcs.fltr.ucl.ac.be/Curtius/CurtiusV.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2009-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090125105046/http://bcs.fltr.ucl.ac.be/Curtius/CurtiusV.html }}</ref>. Neki [[Arheologija|arheološki]] nalazi potkrepljuju njihove navode, no njihova verzija uništenja grada se ponekad osporava od strane nekih modernih [[povjesničar]]a. Razlozi uništenja Perzepolisa su i dalje predmet historijske rasprave. [[Antika|Antički]] povjesničari tvrde kako je Aleksandar spalio Perzepolis za vrijeme pijanstva, navodno je na nagovor jedne [[Grčka|grčke]] hetere (prostitutke) bacio baklju u [[Kserkso]]vu palaču (hadiš), kako bi udovoljio svojim grčkim saveznicima osvetu za Kserksovo spaljivanje [[Atena (polis)|Atene]] u doba [[Grčko-perzijski ratovi|grčko-perzijskih ratova]]. Ovoj priči idu u prilog [[Arheologija|arheološki]] dokazi prema kojima su Kserksova palača i obližnji tripilon više oštećeni od ostatka kompleksa<ref name="ReferenceC">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 73.</ref>. Moderni povjesničari spaljivanje Perzepolisa pripisuju Aleksandrovoj želji da na simboličan način pokaže kraj [[Perzija|perzijske]] dominacije [[Bliski istok|regijom]]<ref>[http://www.mediterranee-antique.info/Duruy/Grecs/HG_32.htm#_edn1 I. Alexandre et Aristote ; destruction de Thèbes (333), Mediterranee-Antique.info]</ref>. Drevni spisi iz doba [[Helenizam|helenističkog doba]] navode kako se [[Aleksandar Makedonski]] kasnije jako kajao zbog uništenja Perzepolisa, koje je smatrao lošim političkim primjerom<ref>Pierre Briant, str. 871.</ref>. === Ostava === Perzepolis su poslije helenističkog doba [[Seleukidi|Seleukidske dinastije]] nastavile koristiti [[iran]]ske dinastije poput [[Partska Monarhija|Parta]] i [[Sasanidska Monarhija|Sasanida]], koje su ga smatrale simbolom perzijske kulture i moći. Prema perzijskim zapisima iz doba [[Sasanidska Monarhija|Sasanidske Monarhije]], kralj [[Hormizd I.]] je u Perzepolisu priređivao svečane gozbe, što upućuje kako je kompleks korišten vjekovima nakon makedonskih osvajanja. Također, arhitektura Perzepolisa je snažno utjecala na [[Sasanidi|sasanidsku]] arhitekturu što je vidljivo na palači u [[Firuzabad]]u. Dvorana za audijencije, otvorena s prednje strane, postala je kasnije uobičajenom u [[Islamska umjetnost i arhitektura|islamskoj arhitekturi]]. Kompleks je poslije teško stradao i u navalama [[Arapi|Arapa]] u [[7. vijek]]u, odnosno [[Mongoli|Mongola]] početkom [[13. vijek]]a nakon čega biva potpuno napušten. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_sassanian_horseman.jpg|Rezbarije konjanika iz [[Sasanidska Monarhija|sasanidskog doba]], Muzej u Perzepolisu Datoteka:Persepolis_Pahlavi_inscriptions.jpg|Zapisi na pahlaviju, Muzej u Perzepolisu </gallery> </center> === Prve posjete ruševinama === [[Datoteka:Persepolis by Chardin & al.jpg|mini|200px|desno|Južna perspektiva Perzepolisa, [[Jean Chardin]] ([[1711.]])]] [[Datoteka:Persepolis Bas-relief Flandin.jpg|mini|200px|desno|Skica reljefa, [[Eugene Flandin]] ([[1840.]])]] [[Datoteka:Persepolis vue d'oiseau Chipiez.jpg|mini|200px|desno|Ptičija perspektiva, rekonstrukcija prema [[Charles Chipiez]]u ([[1884.]])]] Ruševine su bile poznate [[Sasanidi]]ma pod nazivom „st stwny“ (''sto stupova''), a od [[13. vijek]]a „Čehel minar“ (''četrdeset stupova''). Sadašnji naziv „Taht-e Džamšid“ (''Džamšidov tron'') vuče podrijetlo od mitološkog junaka [[Džamšid]]a. Lokalitet je postao odredištem mnogih posjeta sa zapada između [[13. vijek|13.]] i [[18. vijek]]a. Primjeri su:<ref name="clio.fr">[http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/comment_peut-on_etre_persan_.asp Bibliothèque en ligne: Comment peut-on être Persan? (Didier Trock, 1998., Clio.fr)]</ref><ref>{{Cite web |title=Persepolis, Jona Lendering, Livius.org |url=http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |access-date=2008-10-03 |archive-date=2006-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Jean-Jacques Rousseau: Discours Sur L'origine et les fondements de L'inegalite parmi les hommes |url=http://hypo.ge-dip.etat-ge.ch/athena/rousseau/jjr_ineg.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2009-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090123124709/http://hypo.ge-dip.etat-ge.ch/athena/rousseau/jjr_ineg.html |deadurl=yes }}</ref> * Godine [[1318.]] [[Mletačka Republika|mletački]] misionar [[Odorik iz Pordenonea]] na putu prema [[Kina|Kinu]] posjećuje ''Čehel minar'', bez stupanja na ruševine. Ovo se smatra prvim [[Europa|europskim]] posjetom Perzepolisu. * Vijek i pol kasnije još jedan mletački putnik ([[Giosafat Barbaro]]) posjećuje ostatke Perzepolisa. * Portugalski misionar Antonio de Gouvea posjećuje ruševine [[1602.]] godine, a u svojim zapisima spominje [[klinasto pismo]] i „životinje s ljudskim glavama“. * [[Španjolska|Španjolski]] veleposlanik Don Garcia de Silva y Figueroa kod perzijskog [[Šah (vladar)|šaha]] [[Abas I.|Abasa I.]] opisuje ruševine u pismu iz [[1619.]] godine, te na temelju grčkih tekstova objašnjava jasnu vezu između Perzepolisa i ''Čehel Minara''. * Između [[1615.]] i [[1626.]] [[Rim]]ljanin [[Pietro Della Valle]] posjećuje mnoge istočne zemlje i prepisuje [[klinasto pismo]] koje će kasnije biti dešifrirano. * [[Englezi]] Anglais Dodmore Cotton i [[Sir Thomas Herbert]] od [[1628.]] do [[1629.]] putuju istokom s ciljem dešifriranja drevnih pisama. * Između [[1664.]] i [[1667.]] [[Francuzi]] [[Jean Thévenot]] i [[Jean Chardin]] posjećuju Perzepolis. Thévenot u svom „Voyage au Levant“ (''Putovanje Levantom'') pogrešno zaključuje kako su ruševine premale da bi služile kao palača perzijskih kraljeva, no Chardin jasno identificira objekte na kompleksu. * Godine [[1694.]] [[Talijan]] Giovanni Francesco Gemelli-Carreri mjeri i bilježi sve dimenzije ruševina, te proučava drevne natpise. * [[Nizozemci|Nizozemac]] [[Cornelis de Bruijn]] [[1704.]] posjećuje i istražuje ruševine Perzepolisa; godine [[1711.]] objavljuje knjigu ''Reizen over Moskovie, door Persie en Indie'', a [[1718.]] godine ''Voyages de Corneille le Brun par la Moscovie, en Perse, et aux Indes Occidentales''. === Arheološke ekspedicije === U [[19. vijek|19.]] i [[20. vijek]]u raste broj znanstvenih ekspedicija u Perzepolis:<ref name="ReferenceB"/><ref name="clio.fr"/><ref name="ReferenceD">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 78.</ref> * Sredinom [[1820-ih]] [[UK|britanski]] veleposlanik [[John Macdonald Kinneir]] djelomično iskopava palaču [[Artakserkso I.|Artakserksa I.]] odnosno prvu [[Sfinga|sfingu]]. * Godine [[1840.]] i [[1841.]] slikar [[Eugene Flandin]] i arhitekt [[Pascal Coste]], pridruženi veleposlanstvu [[Francuska|Francuske]], nekoliko puta posjećuju ruševine u Perziji, uključujući Perzepolis. * Prva istraživanja provedena su [[1878.]] godine kada je Motamed-Od Dowleh Farhad Mirza, guverner pokrajine [[Fars]], otkopavao „dvoranu od stotinu stupova“. * Ubrzo nakon toga, Franuzi [[Charles Chipiez]] i [[Georges Perrot]] provode veliko istraživanje lokacije. Kroz temeljit studij arhitekture otkopanih ruševina i otpada, Chipiez počinje praviti prve poznate rekonstrukcije palača i spomenika iz [[Ahemenidi|ahemendiskog]] doba. * [[Njemačka|Njemački]] učenjak Franz Stolze istražuje [[Arheologija|arheološke]] lokalitete u pokrajini [[Fars]] i objavljuje rezultate [[1882.]] godine. * Dvoje [[Francuska|francuskih]] arheologa, Jane i Marcel Dieulafoy, provode dvije arheološke misije u Perziji ([[1881.]]-[[1882.]] i [[1884.]]-[[1886.]]). Oni su prvi posjetitelji lokacije koji su u [[Europa|Europu]] donijeli fotografije Perzepolisa, te mnogo arheoloških predmeta. * Od [[1931.]] do [[1939.]] iskopavanja su proveli Nijemci [[Ernst Herzfeld]] i [[Erich Friedrich Schmidt]], poslani od strane [[Orijentalni institut u Chicagu|Orijentalnog instituta u Chicagu]]. * Tokom [[1940-ih]], Francuz Andre Godard i Iranac A. Sami nastavljaju iskopavanja pod ovlaštenjem „Iranskog arheološkog zavoda“ (''MRS''). * Kasnija istraživanja provodi „Iranski arheološki zavod“ na čelu kojeg je Ali Tajvidi. U suradnji s [[Italija|talijanskim]] istraživačem Giuseppe Ann Britt Tilia sa „Talijanskog orijentalnog instituta“, otkrivene su dvije nove [[Palača|palače]] koje su pripisane kasnijim ahemenidskim vladarima [[Artakserkso I.|Artakserksu I.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]] Svi objetki Perzepolisa i dan danas nisu otkriveni ili definirani. Neki od takvih zdanja su ruševine kod hadiša i tačare čije podrijetlo još nije utvrđeno<ref name="ReferenceA"/>. === Moderno doba === [[Datoteka:Persepolis_2.jpg|mini|desno|Perzepolis, pogled s [[Kuh-e Rahmat]]a]] Godine [[1971.]] ispred kompleksa Perzepolis održana je raskošna parada u sklopu obilježavanja 2500. obljetnice monarhije u [[Iran]]u, koju je priredio posljednji iranski šah [[Mohammed Reza Pahlavi]]. Na ceremoniji je sudjelovalo više od 200 državnika iz cijelog svijeta, uključujući i [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenskog]] predsjednika [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]] i njegovu ženu [[Jovanka Broz|Jovanku]]. Smatra se kako je proslava bila šahov pokušaj da opravda legitimitet svoje vlasti nakon što je [[1953.]] na vlast došao državnim udarom, zbacivši demokratski izabranu vlast. Procjene troškova proslave kreću se između 22 i 200 milijuna [[Američki dolar|američkih dolara]], a financirana je na uštrb drugih projekata poput socijalnog planiranja zbog čega su izbili neredi diljem [[Iran]]a, koje je šah brutalno ugušio<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2005/sep/22/arts.iran Iran to rebuild spectacular tent city at Persepolis (Guardian.co.uk)]</ref>. Novija [[Arheologija|arheološka]] istraživanja pokazala su kako je ceremonija oštetila ostatke kanala i vrtova u okolici Perzepolisa. Danas Perzepolis spada u osjetljivi okoliš koji može biti ugrožena ljudskim aktivnostima. Lokacija nije direktno ugrožena ispušnim plinovima budući da se veća urbana mjesta poput [[Širaz]]a nalaze na 70 kilometara udaljenosti, no postoji opasnost od korištenja poljoprivrednih kemikalija u plodnoj dolini podno kompleksa<ref>{{Cite web |title=Smoke From Wheat Farms Threatens Persepolis (Iran Daily) |url=http://iran-daily.com/1385/2604/html/art.htm |access-date=2007-09-30 |archivedate=2007-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930203621/http://iran-daily.com/1385/2604/html/art.htm |deadurl=no }}</ref>. Program za zaštitu lokacije nedavno je zbog [[Erozija|erozije]] ograničio broj posjetitelja, a iznad osjetljivih elemenata poput istočnog stubišta apadane postavljeni su krovovi zbog zaštite od atmosferilija. Perzepolis je [[1979.]] godine uvršten na popis [[Svjetska baština|Svjetske baštine]] [[UNESCO]]-a prema 1., 3. i 4. kategoriji, zbog čega na kompleksu nisu dozvoljene ikakve modifikacije<ref>[http://www.nitc.co.ir/iran-daily/1384/2509/html/art.htm#s129375 Council Moots Persepolis Museum Development (Iran Daily)]</ref>. == Umjetnost == === Arhitektura === [[Datoteka:Persepolis Colonne flandin.jpg|mini|250px|desno|Karakteristike perzijskih [[stup]]ova iz [[apadana|apadane]], Eugène Flandin (1840.)]] [[Datoteka:Persepolis_P100c_ES_carving.jpg|mini|250px|desno|Utjecaji [[Drevni Egipat|egipatske]] arhitekture]] U rano doba perzijska [[pleme]]na nisu imali jedinstveni arhitektonski stil, budući da su bili [[Nomad|polunomadski]] narod seljaka i jahača<ref>Henri Stierlin, str. 86.</ref>. Međutim, nakon što je [[Kir Veliki]] [[550. pne.]] osnovao [[Ahemenidska Monarhija|Perzijsku Monarhiju]], diljem zemlje niknuti će mnoge monumentalne građevine. U početku se [[Ahemenidi|ahemenidska]] arhitektura temelji na elementima pokorenih naroda, no prema njima ubrzo je razvijen autohtoni stil. Prvi perzijski grad [[Pasargad]] još pokazuje neke nomadske utjecaje gdje su objekti raspršeni u ogromnom [[park]]u, no pedeset godina kasnije gradi se Perzepolis koji postaje simbolom racionalizacije i ravnoteže u perzijskoj arhitekturi. Plan kompleksa je strogo ortogonalan, broj stupova u dvoranama je slagan u omjerima 1:1 ili 1:2, raspored objekata je poslagan na zaštićenoj terasi. Trijemovi s dvostrukim kolonadama na apadani sijeku se na uglovima koji postaju kule, što je bila velika funkcionalna i estetska inovacija. Kompleksu se pristupa s dvaju velikih portala kroz koje teče sav promet. Uspjesi ovih originalnih djela temelje se na brojnim elementima koji kombiniraju arhitekture podvrgnutih naroda. Perzijski elementi nisu hibrid već fuzija stilova koji stvaraju novi. Proizlaze iz stručnosti arhitekata i radnika širom imperija, pa je perzijska arhitektura utilitaristička, ritualna i simbolična. Perzepolis je pun elemenata koji svjedoče o njihovim višestrukim izvorima<ref name="ReferenceE">Henri Stierlin, str. 86., 94., 102., 111. i 115.</ref>. [[Drevni Egipat|Egipatski]] elementi prepoznatljivi su na krovnim vijencima i [[portal]]ima<ref name="ReferenceE"/>, a [[Mezopotamija|mezopotamski]] kod povezivanja dviju palača gdje jedna ima privatnu, a druga javnu namjenu<ref>Henri Stierlin, str. 78. i 79.</ref>. [[Rozeta (arhitektura)|Rozete]] i biljni reljefi sa stubišta skupa s nazubljenim bedemima i zidovima podsjećaju na arhitekturu [[zigurat]]a, koji su u ranije doba nicali u [[Mezopotamija|Mezopotamiji]] i [[Elam]]u. Glazure reljefa imaju [[Babilonija|babilonski]] utjecaj, dok krilati ljudi-bikovi na portalima potječu od [[Novoasirsko Carstvo|asirskog]] stila<ref name="ReferenceE"/>. Nakon uključivanja [[Jonija|Jonije]] u Perzijsku Monarhiju, perzijska arhitektura dovodi do jakog utjecaja na grčki [[jonski red]], kao i obrnuto. Ti utjecaji posebno su vidljivi kod dvorana sa stupovima (''hipostila''). [[Lidija|Lidijski]] i jonski arhitekti sudjelovali su na radovima u [[Pasargad]]u, te kasnije u Perzepolisu i [[Suza (Iran)|Suzi]], o čemu svjedoče grafiti na grčkom u kamenolomu blizu Perzepolisa i zapis iz Suze. Spiralni elementi ([[Voluta|volute]]) s perzijskih [[kapitel]]a kasnije su postali glavno obilježje grčke arhitekture [[Jonski red|jonskog reda]]. Perzepolis je kasnije snažno utjecao na [[Artemidin hram u Efezu]], jedno od antičkih [[sedam svjetskih čuda]]. Načelo unutrašnjeg prostora, gdje dvorana sa stupovima predstavlja jezgru palače, prisutno je na [[Bliski istok|Bliskom istoku]] i prije doba Perzijske Monarhije. Ipak, sofisticiranost perzijske tehnologije koja je vidljiva na visini i rasponima stupova, uvjetovala je veliku prostranost i upotrebljivost dvorana, za razliku od sličnih hipostila u [[Stara Grčka|Grčkoj]] i [[Drevni Egipat|Egiptu]] čiji su stupovi bili zdepasti, rasponi maleni, a prostori skučeni<ref>Henri Stierlin, str. 78., 92. i 93.</ref>. [[Datoteka:Persepolis_Lamassus.jpg|mini|200px|lijevo|''Lamassus'' (krilati [[bik]] s ljudskom glavom) u [[Asirija|asirskom]] stilu]] Konstruktivni sustavi u Perzepolisu su isključivo tektonski odnosno sastoje se od stupova i greda, dok nema traga stereotomskom sustavu ([[Luk (arhitektura)|lukovi]], [[svod]]ovi i [[kupola|kupole]]). Većina stupova izrađenih od drva su nestali, no sačuvane su njihove kamene baze. Kod dvorana gdje su visine bile prevelike za korištenje drva, stupovi su građeni od masivnih kamenih blokova. Kameni stupovi koji su preživjeli vrlo su heterogenog stila, odnosno pokazuju utjecaje različitih civilizacija. Baza stupa ima [[Hetiti|hetitski]] utjecaj, dok je omjer visine i promjera debla gotovo identičan stupovima [[Jonski red|jonskog reda]]. Ogromni kapitel koji čini gotovo trećinu ukupne visine stupa karakterističan je za [[Drevni Egipat|egipatske]] stupove s kapitelom lotosa. Skulpturalni kapiteli sa životinjskim oblicima vjerojatno su inspirirani [[Asirija|asirskom]] arhitekturom, no predstavljaju originalni perzijski stil. Kao i većina [[Ahemenidi|ahemenidskih]] palača, Perzepolis je imao zidove izgrađene od opeke, koji možda izgledaju neobično na području gdje je kamen dostupan u velikim količinama. To je zajedničke karakteristika svim narodima Istoka, koji [[kamen]] koriste uglavnom za [[Fortifikacija|gradske zidine]]. Danas su uglavnom sačuvani samo temelji zidova, kao i masivni kameni [[portal]]i i [[stup]]ovi. Iako je građen gotovo dva vijeka, Perzepolis kao cjelina pokazuje jedinstveni stil koji je karakteristika [[Ahemenidi|ahemenidske]] umjetnosti. Kasniji ahemenidski vladari nisu mnogo odstupali od umjetnosti i tehnike koju je [[Kir Veliki]] započeo u [[Pasargad]]u, odnosno [[Darije Veliki]] nastavio u Perzepolisu. Samo najnovije kraljevske grobnice [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] razlikuju se od onih u [[Nakš-e Rustam]]u po tome što nisu urezane u okomitu liticu planine već u kosi teren, no na pročelju sadrže iste elemente kao i Darijeva grobnica. === Kiparstvo === [[Datoteka:Persepolis - statue of a mastiff.jpg|mini|250px|desno|Skulptura mastifa iz apadane]] Najpoznatije skulpture iz [[Ahemenidi|ahemenidskog]] perioda nalaze se upravo u Perzepolisu. Brojni reljefi krase stubišta, panele ispred palače i unutrašnjost kraljevskih dvorana. Pretpostavlja se kako su također korišteni za uređenje prostorija sa stupovima. Inspiracija perzijskih skulptura vuče korijene iz [[Drevni Egipat|Egipta]], [[Stara Grčka|Grčke]] i [[Asirija|Asirije]], a karakterizira je velika preciznost i detaljnost izvedbe. Tipologija skulpturalnog oblikovanja je tipična za orijentalnu umjetnost; svi likovi prikazani su u profilu. Reljefi najčešće prikazuju perzijskog kralja i vojnike, te [[bik]]ove, [[lav]]ove i [[grifon]]e; životinje vrlo su stilizirane, bez varijacija. Osim reljefa, povjesničari poput [[Herodot]]a i [[Plutarh]]a spominju [[Kserkso]]v kip i Perzepolisu, te kip [[Darije Veliki|Darijeve]] žene [[Artistona|Artistone]] u [[Suza (Iran)|Suzi]]. Neke skulpture su u potpunosti realistične, poput [[Pas|psa]] (mastifa) koji je pronađen na uglu apadane. === Slikarstvo === [[Datoteka:Persepolis Color samples.jpg|mini|250px|desno|Ostaci pigmenata]] Područja na kojima su korištene boje teško je tvrditi, budući da je pigment gotovo u potpunosti nestao. Vrijeme, tanki slojevi nanošenja boja, te raspadanje organskih pigmenata glavni su razlozi njegova nestanka. Ipak, dokazi o korištenju boja nalaze se u tragovima diljem palače što svjedoči kako Perzepolis nije bio jednoličan, već u bogatim bojama<ref>[http://www.achemenet.com/ressources/enligne/arta/pdf/2005.002-Ambers-Simpson.pdf Some pigments identifications for objects from Persepolis (Janet Ambers i St John Simpson, The British Museum)]</ref>. Također, pronađeno je i mnogo posuda koje su sudeći prema unutrašnjim pigmentima služile za pohranu boja. Boje su korištene na svim arhitektonskim elementima; zidovi, reljefi, stupovi, vrata, podovi, stepenice, kipovi, itd. Opeka je bila glazirana, crvena oker boja korištena je na podovima od vapnenca ili sivo-zelenkastog gipsa, stupovi su oslikani u više boja, kao i eksterijer palača. Tragovi crvene boje pronađeni su i na skulpturi Darijeve žene [[Darije Veliki|Darijeve]] žene [[Artistona|Artistone]] koja se danas čuva u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u. Velika paleta pronađenih boja govori o njihovom bogatom polikromatskom podrijetlu. Spominje se i upotreba biljnih pigmenata, no s obzirom na raspadanje takvih organskih boja, nažalost nisu sačuvane. == Tehnologija == [[Datoteka:Pasargadae Swallow-Tail Staples.jpg|desno|mini|250px|Konstruktivne spone (kopče) između kamenih blokova koje su korištene u Perzepolisu i [[Pasargad]]u datiraju iz [[6. vijek pne.|6. vijeka pne.]] i najstarije su u historiji; predstavljaju veliki napredak u [[Stari vijek|starovjekovnoj]] građevinskoj tehnologiji]] Kompleks u Perzepolisu obiluje mnogim inovativnim elementima na području [[Građevinarstvo|građevinskog]] inženjerstva. Novija istraživanja strukturalne tehnologije u susjednom [[Pasargad]]u koji je udaljen svega 43&nbsp;km i građen tri desetljeća prije Perzepolisa, pokazala su kako su [[Perzija|perzijski]] [[inženjer]]i sagradili kompleks koji je mogao izdržati jake [[potres]]e, čak do 7. stupnja prema [[Richterova ljestvica|Richterovoj ljestvici]]<ref>{{Cite web |title=Pasargadae Can Withstand Earthquakes (Payvand) |url=http://www.payvand.com/news/05/feb/1133.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624113347/http://www.payvand.com/news/05/feb/1133.html |dead-url=yes }}</ref>. Temelji graditeljskih zdanja u Perzepolisu i Pasargadu građeni su tehnologijom izolirane baze temelja, koja se danas koristi pri gradnji modernih osjetljivih objekata poput [[Nuklearna elektrana|nuklearnih elektrana]], zbog zaštite od [[Seizmički val|seizmičkih]] aktivnosti. Značajan doprinos graditeljstvu predstavlja i uporaba konstruktivnih spona (kopči) između kamenih blokova, koje su izgrađene od [[metal]]a. Takav konstruktivni sustav zajedno s izoliranom bazom temelja stvorili su preduvjete za gradnju mnogo većih i tanjih konstruktivnih elemenata, koji su svoj vrhunac doživjeli u [[Apadana|apadani]] Perzepolisa gdje su stupovi bili visoki čak 20 metara što ih čini najvišim te u odnosu na visinu najtanjim stupovima [[Antika|antičkog]] graditeljstva, dok su osni rasponi stupova od 8.65 m također veći od bilo kojeg arhitektonskog zdanja tog doba. Usporedbe radi, [[Artemidin hram u Efezu]] kojeg su [[Grci]] uvrstili na [[Sedam svjetskih čuda]] imao je mnogo manje raspone od 5.9 m, dok su stupovi bili 1.5 m kraći od onih iz apadane Perzepolisa<ref>{{Cite web |title=Persepolis3D: Apadana |url=http://www.persepolis3d.com/control_structures/apadana.htm |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716111243/http://www.persepolis3d.com/control_structures/apadana.htm }}</ref>. Veliki doprinos perzijskih inženjera ostvaren je i na području opskrbe vodom [[kanat]]ima koje su graditelji usjekli duboko u planine te bi pomoću njih dopremali i čuvali svježu [[Voda|vodu]]. Zahvaljujući tom [[vodovod]]nom sustavu i umijeću kontroliranja tlaka, u kompleksu Perzepolis izgrađen je sofisticiran sustav vodovodnih, kanalizacijskih i drenažnih cjevovoda. Mreža cjevovoda usječena je u teren terase prije gradnje temelja, što predstavlja prvi takav slučaj u historiji. == Glavni kompleks == [[Datoteka:Persepolis_complex_map_hrv.png|mini|450px|lijevo|Detaljni nacrt Perzepolisa]] === Terasa === Kompleks palača u Perzepolisu temelji se na terasi dimenzija 450 x 300 m, 14 m visine s četiri razine od 2 m. Ulaz vodi na razinu rezerviranu za delegacije, dok se plemići nalaze na razini iznad. Najnižu razinu čine područja za službu i upravu. Kraljevska razina je na najvišoj razini, koja je vidljiva širom okolice kompleksa. Materijal za gradnju bio je uglavnom sivi [[vapnenac]]. Tlocrt kompleksa je strogo ortogonalan, odnosno slijedi strogu organizaciju [[hipodamus]]a<ref name="ReferenceF">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 101.</ref>. Na istočnoj strani terase nalazi se ''[[Kuh-e Rahmat]]'' („Planina milosti“), u čiji su kamen uklesane goleme kraljevske grobnice koje dominiraju krajolikom. Na ostalim trima stranama svijeta nalaze se gradske zidine čija visina varira od 5 do 14 metara. Zidine su građene od velikih kamenih blokova bez [[mort]]a čiji stabilitet osiguravaju metalne kopče (spone); perzijska inovacija prvi put korištena u [[Pasargad]]u. Na zapadnom pročelju nalazi se glavni pristup kompleksa u obliku monumentalnog stubišta<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25. i 88.</ref>. Niveliranje temelja osigurano je ispunjavanjem rupa zemljom i kamenjem. Tokom prve pripremne faze gradnje postavljena je složena mreža odvodnje i vodoopskrbe, ponekad urezana u stijene<ref name="ReferenceB"/>. Kameni blokovi su rezani pomoću posebnih rudarskih alata koji omogućavaju fragmentaciju kamena na ravne površine, dok su se blokovi postavljali uz pomoć drvenih greda<ref name="iranica.com">[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v6f2/v6f2a018.html Construction materials and techniques in Persian architecture (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Na južnoj fasadi pronađeni su zapisi na tri jezika pisani [[Klinasto pismo|klinastim pismom]]. Tekst pisan na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]] sličan je zapisima iz [[Suza (Iran)|Suze]], a govori: <blockquote> ''Ja, kralj Darije Veliki, kralj kraljeva, kralj Zemlje, sin Histapa Ahemenidskog, izgradio sam ovu utvrdu uz milost Ahura Mazde. '' ''Neka Ahura Mazda štiti mene i ovu utvrdu koju izgradih.''<ref name="Pierre Briant, str. 182"/> </blockquote> Ovi zapisi nalaze se neposredno prije ulaza u kompleks, ispred monumentalnog stubišta i „vrata svih naroda“<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Terrace, Livius.org |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/terrace/terrace.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100316033047/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/terrace/terrace.html |deadurl=yes }}</ref>. Konfiguracija terase sugerira kako je projektirana za obranu u slučaju mogućeg napada, pa je kompleks osiguran zidinama i kulama, koje su s istočne strane udvostručene. Ugla na zidinama izgrađena su na način da osiguraju čuvarima maksimalnu vidljivost na vanjsko područje<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 29.</ref>. Na terasi se nalazi impresivan broj kolosalnih zdanja, građenih od sivog vapnenca s okolnih brda. Ove objekte karakterizira često korištenje kolonada stupova, od kojih su nekolicina sačuvani i do današnjeg dana. Tlocrte karakteriziraju hipostili (dvorane sa stupovima), bez obzira na njihovu veličinu. Građevine broje 99 prostorija, u kojima se nalazi po 100, 36 ili 16 stupova, raspoređenih u različitim omjerima (20x5 u trezoru, 10x10 u dvorani od stotinu stupova, itd.). Neke građevine očito nisu bile završene; u blizini kompleksa pronađen je antički građevinski otpad<ref>[[Franz Stolze]], „Perzepolis: ahemenidski i sasanidski spomenici i natpisi iz Perzepolisa, Istahra, Pasargada, Šapura“ ''Persepolis, die achaemenidischen und sasanidischen Denkmäler und Inschriften von Persepolis, Istakhr, Pasargadae, Shâpur'', Izdavač: A. Asher ed, Berlin (1882.)</ref>. Fragmenti posuda koje su se koristile za pohranu boja slučajno su otkriveni [[2005.]] kod apadane, što potvrđuje ranije pretpostavke kako su se za uređenje palače koristile boje<ref>[http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=5146 Ancient Paint Buckets Found in Persepolis (CHNpress)]</ref><ref>Henri Stierlin, str. 101. i 102.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Door_Pivot.jpg|Lavor urezan u pod terase s pipom </gallery> </center> === Glavno stubište === [[Datoteka:Persepolis_main_stairway.jpg|mini|desno|Glavno stubište]] Pristup terasi se nalazi na zapadnom pročelju, a vrši se simetričnim monumentalnim stubištem koje se na donjem dijelu razilazi, a na gornjem spaja. Ovaj pristup dodao je [[Kserkso I.]] kako bi zamijenio originalni pristup na jugu, nakon čega monumentalno stubište postaje jedinim pristupom kompleksu. Vjerojatno je postojalo i nekoliko sekundarnih pristupa, posebno na istočnoj strani čija je visina niža s obzirom na pad terena. Glavno stubište građeno je od čvrstih kamenih blokova povezanih metalnim sponama, a sastoji se od 111 stepenica 10&nbsp;cm visine i 31&nbsp;cm dubine, dok je stubišni krak širok 6.9 metara. Niski nagib stubišta omogućavao je lakši pristup konjanicima; pojedine stepenice bile su i po pet koraka dubine. Stubište je zatvoreno visokim drvenim vratima, čiji su zglobovi oko podnožja bili urezani u teren. Pri vrhu glavnog stubišta dolazi se do malenog dvorišta ispred „Vrata svih naroda“<ref name="ReferenceF"/>. === Vrata svih naroda === <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Porte_des_Nations.jpg|Skulpture bikova kod ''Vrata svih naroda'', istočni pristup Datoteka:Persepolis_gate_of_all_nations.jpg|''Vrata svih naroda'', s istoka Datoteka:Persepolis_GAN.JPEG|''Vrata svih naroda'', sa sjevera </gallery> </center> „Vrata svih naroda“ ili ''Kserksova vrata'' su portal s malom dvoranom izgrađenom [[475. pne.]] u doba vladavine [[Kserkso I.|Kserksa I.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 28.</ref>, [[Darije Veliki|Darijevog]] sina. Na zapadnom [[portal]]u na obje strane nalaze se dvije kolosalne skulpture [[bik]]a od 5.5 m visine, što je element inspiriran [[Asirija|asirskom]] arhitekturom. Prolaskom kroz portal dolazi se do središnje dvorane od 24.7 m², okružene [[mramor]]nim klupama. Krov dvorane bio je podržan s četiri stupa visine 18.3 metra, stiliziran u obliku [[Palma|palme]] i palminog lišća<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 26.</ref>. U portalnoj dvorani postoje dva izlaza; južni koji vodi do apadane, te istočni koji se otvara prema procesijskoj stazi. Potonji prolaz čuvaju veliki kipovi u obliku krilatih ljudi-bikova (''lammasus'')<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 26. i 27.</ref>. Isti elementi nalaze se i na [[kapitel]]ima stupova u tripilonu. Tu su i ostaci stopala na podnožju koje počinje od nezavršenih vrata<ref>{{Cite web |title=Lamassu (bull-man), Livius.org |url=http://www.livius.org/la-ld/lamassu/lamassu.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824213450/http://www.livius.org/la-ld/lamassu/lamassu.html |dead-url=yes }}</ref>. Svi navedeni otvori u dvorani zatvoreni su drvenim dvokrilnim vratima sa zglobovima urezanim u terenu, a ukrašeni su plemenitim [[metal]]ima.<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25. i 33.</ref>. [[Datoteka:Inscription_Xerxès.JPEG|desno|mini|''Vrata svih naroda'': [[Kserkso]]vi kraljevski zapisi]] Natpisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] uklesani su iznad zapadnih skulptura bikova, a sadrže tekst na tri jezika: [[Perzijski|staroperzijski]], [[Akadski jezik|babilonski]] i [[Elamski jezik|elamski]]. Tekst govori: <blockquote> ''Ahura Mazda je veliki Bog, koji je stvorio ovu zemlju, koji je stvorio nebo, koji je stvorio čovjeka, čovjeka koji ima sreću što mu je Kserkso kralj, kralj svih kraljeva.'' ''„Ja sam Kserkso, veliki kralj, kralj kraljeva, kralj ljudi s različitog podrijetla, kralj goleme zemlje, sin kralja Darija Ahemenidskog.“'' ''Kralj Kserkso kaže: „Uz pomoć Ahura Mazde, napravio sam Vrata svih naroda, i sagradio mnogo dobra u Perziji, što je činio i moj otac. Sve dobro što smo napravili, napravili smo uz pomoć Ahura Mazde.“'' ''Kralj Kserkso kaže: „Ahura Mazda štiti mene i moj imperij, jer radim isto što i moj otac, kojeg je štitila Ahura Mazda.“'' </blockquote> Ovaj natpis ukazuje kako su Vrata svih naroda posvećena od strane Kserksa za mnoge narode i kraljevstva koja su bila sastavni dio [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]]. Isti natpis nalazi se i iznad ''lammasusa''<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber">[http://www.iranchamber.com/history/persepolis/persepolis1.php Parse or Persepolis (Iran Chamber)]</ref>. === Procesijski put i „Nedovršena vrata“ === Od zapada prema istoku uzduž sjeverne strane terase, odnosno od „Vrata svih naroda“ nalazi se procesijski put koji vodi prema sličnom zdanju zvanom „Nezavršenim vratima“, jer nije bilo dovršeno do vremena [[Aleksandar Makedonski|Aleksandrovih]] osvajanja i uništenja Perzepolisa. Ovaj [[portal]] nalazi se na sjeverozapadnom uglu terase i sadrži četiri stupa, identična onima iz dvorane na zapadu. „Nezavršena vrata“ vode do dvorišta koji se otvara prema „Dvorani od stotinu stupova“. Dvostruki zid omeđuje procesijski put s obje strane, čineći privatnost apadane i kraljevske palače. Samo donji dijelovi tih zidina sačuvani su do danas, no neki vjeruju kako je njihova originalna visina dosezala ''lammasuse''. Takva pretpostavka može se potvrditi pronalaskom i obnovom dviju skulptura u obliku [[supovi]]h glava, za koje se čini kako nikada nisu montirane na stupe, već se pretpostavlja kako su bili namijenjeni za nadogradnju<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Procession_Pathway.jpg|Procesijski put prema zapadu Datoteka:Persepolis_griffons.jpg|Monumentalni portal s [[grifon]]ima Datoteka:Persepolis_Unachieved_Gate.jpg|„Nedovršena vrata“, s juga. </gallery> </center> === Apadana (Dvorana za prijem) === [[Datoteka:Persepolis001.jpg|mini|250px|Ruševine apadane]] Apadanu je dao izgraditi [[Darije Veliki]], a početak njene izgradnje počeo je [[515. pne.]] prema zapisima od zlata i srebra koji su postavljeni u kamen temeljac. Zapisi sadrže Darijevo ime i podatke o zemljama koje su pripadale [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskoj Monarhiji]]. Gradnja apadane trajala je i nakon Darijeve smrti [[486. pne.]] a dovršena je u doba vladavine njegova sina [[Kserkso I.|Kserksa I.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 31.</ref> Apadana je dvorana s 36 kolosalnih stupova koji su bili čak 20 metara visine što ih čini najvišim i u odnosu na visinu najtanjim [[stup]]ovima [[Antika|antičkog doba]], dok su rasponi stupova od 8.9 m također veći od bilo kojeg arhitektonskog zdanja tog doba. Zbog navedenih tehnoloških karakteristika, apadana je bila najveće i najkompleksnije zdanje cijelog kompleksa u Perzepolisu. Nalazi se na zapadnom središtu terase i smještena je na visokoj razini. Pristup na apadanu vršio se s dva monumentalna simetrična stubišta, koji se nalaze na sjevernoj i istočnoj strani<ref>Henri Stierlin, str. 151.</ref>. ==== Palača ==== Početni tlocrt palače bio je vrlo jednostavan, no nakon što su kasnije sagrađena „vrata svih naroda“, nadograđivanje sjevernog monumentalnog stubišta postalo je neophodno. Palača je [[kvadrat]]ičnog unutrašnjeg tlocrta, dimenzija 60.5 x 60.5 metara, u kojoj se nalazi 36 kolosalnih stupova raspoređenih 6 x 6. Kameni blokovi stupova na željenu razinu najvjerojatnije su podizani visokim rampama, načinjenima od zemlje i drvenih dasaka<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27. i 33.</ref>. Na sjevernoj, istočnoj i zapadnoj strani nalaze se ulazni trijemovi s dvostrukim kolonadama od šest [[stup]]ova. Južni dio sastojao se od malih soba koje su služile kao Darijeve odaje, nadovezujući se na tačaru. Na uglovima apadane nalazile su se četiri kvadratične kule koje su smještene u razini s trijemovima<ref name="Henri Stierlin, str. 110">Henri Stierlin, str. 110.</ref><ref>[http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_achaemenids.php The Art of Achaemenids (Iran Chamber)]</ref><ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 33.</ref>. Od ukupno 72 stupa u apadani, samo 13 stoje još i danas. Perzijski stupovi odražavaju jak utjecaj na [[Stara Grčka|grčki]] [[jonski red]], o čemu svjedoče isti omjeri promjera i visine sa stupovima Herinog hrama u Samosu, koji imaju i slične vertikalne utore (tzv. ''[[Kanelira|kanelire]]'') na kolumnama<ref>Henri Stierlin, str. 83.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Apadana.jpg|Golemi perzijski [[stup]]ovi na ostacima apadane Datoteka:Persepolis_tête_colonne_taureau.jpg|Kolosalni bik na [[portal]]u apadane Datoteka:Colonne_persepolis_muze_iran_bastan_teheran.jpg|Karakteristični perzijski stup u sivom [[mramor]]u, danas u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u </gallery> </center> Strop se sastojao od sekundarnih greda koje su se naslanjale na [[kapitel]]e stupova ukrašene [[bik]]ovima i [[lav]]ovima, te glavnih greda položenih okomito na sekundarne. Streha ravnog stropa stršala je oko 1 m izvan osi kolonada. Kapiteli stupova izgrađeni su u obliku simetričnih rogatih bikova, a osim dekorativne uloge korišteni su i za stabiliziranje greda budući da se između dvije simetrične glave bikova nalazio konstruktivni utor. Krov je bio ravan, a građen je u više slojeva kod kojih je kao [[mort]] korišteno blato. Grede su bile od [[hrast]]ovine i [[Ebanovina|ebanovine]], a korišten je i [[cedar]] kupljen u [[Fenicija|Feniciji]], današnjem [[Libanon]]u<ref name="Henri Stierlin, str. 110"/><ref name="ReferenceG">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 30. i 33.</ref>. Korištenjem tehnika kolonadi s laganim cedrovim krovovima ostvareni su golemi rasponi od 8.9 metara, a omjer raspona i stupa bio je 1 prema 3.6. Usporedbe radi, isti omjer hipostilne dvorane u [[Drevni Egipat|egipatskom]] hramu u [[Karnak]]u bio je 1 prema 1.2<ref name="Henri Stierlin, str. 110"/>. Dvorana je bila bogato oslikana o čemu svjedoče brojni ostaci pigmenata u podnožju stupova, zidova i reljefa. Primjerice, u grlu rezbarenog lava pronađeni su tragovi crvene boje. Pod je izgrađen od cementnog morta s keramičkim pločicama, zidovi su ukrašeni [[zlato|zlatnim]] elementima, te brojnim slikama lavova, bikova, cvijeća i biljaka. Drvena vrata ukrašena su reljefima sa zlatom, [[slonovača|slonovačom]], i plemenitim metalima. Skulpture bikova korištene su za kapitele i sjeverni portal, dok se na istočnim i zapadnim vratima nalaze skulpture drugih životinja<ref name="ReferenceG"/><ref name="Apadana Iranica enciklopedija">[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v2f2/v2f2a019.html Apadana (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis-lion_capital.jpg|Skulptura [[lav]]a ispred apadane Datoteka:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Toit_Chipiez.JPEG|Krov apadane, rekonstruirao Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija apadane (bez kula na uglovima), Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Lion-persepolis.JPG|Lavlja glava i ostaci baze stupa </gallery> </center> [[Arheolog]] David Stronach tvrdi kako je apadana imala dvije glavne funkcije. Svojim dimenzijama mogla je omogućiti prijem od 10.000 ljudi, koji su dolazili na kraljeve ceremonije. S druge strane, velika visina apadane omogućava kralju promatranje ceremonija, povorki i vojnih vježbi koje su održavane u okolici<ref name="Apadana Iranica enciklopedija"/>. Iskopavanja grada [[Suza (Iran)|Suze]] u palači [[Darije Veliki|Darija Velikog]] pokazala su kako zgrade imaju vrlo slične koncepte, što uključuje monumentalno stubište, prijestolje, rastere kolumni i podrum. Obje zgrade imale su i posebni privatni dio koji je služio kao kraljev osobni apartman<ref name="GC2">E. F. Schmidt, ''Persepolis I.'', Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1953.)</ref>. Kada je Aleksandar Makedonski spalio Perzepolis, krov apadane se urušio i njegovi ostaci prekrivali su podnožje gotovo 2100 godina. Između apadane i „dvorane od stotinu stupova“ pronađena je masivna glava lava, za koju se smatra kako je bila dijelom istočnog portala apadane. Na osnovu ostataka sagrađena je i replika tog portala koji se danas čuva u muzeju i koji daje predodžbu o veličanstvenosti palače<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27. i 30.</ref>. ==== Istočno stubište ==== [[Datoteka:Persepolis_Apadana_Eastern_Stairway.jpg|mini|250px|desno|Središnji panel na istočnom stubištu]] [[Datoteka:Persepolis-Darius_palace-stairs_relief.jpg|mini|250px|desno|Reljefi iznad stepeništa, istočno stubište kod apadane]] Unatoč tome što je spaljen krov apadane, monumentalno stubište je vrlo dobro saučvano. Ono je podijeljeno u tri panela; sjeverno, središnje i južno, te na trokut ispod stepenica. Sjeverni panel prikazuje primanje [[Medijci|Medijaca]] i [[Perzija]]naca, dok južni panel prikazuje delegacije iz raznih zemalja podvrgnutih [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskoj Monarhiji]]. Stubište sadrži više simbola plodnosti kao što su latice cvijeća, drveća ili sjemenja, koja su ukrašavala trokute<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 32., 33., 36. i 39.</ref>. Stabla, borovi i palme simbolizirali su ukrašavanje kraljevskih vrtova<ref>Henri Stierlin, str. 150.</ref>. Također, reljefi nose i natpise koji navode kako je [[Darije Veliki]] izgradio palaču, odnosno kako ju je završio njegov sin [[Kserkso I.]] Sačuvan je i natpis na kojem Kserkso od Boga dobra (Ahura Mazda) traži da čuva njegovu zemlju od gladi, sukoba i potresa<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 43.</ref>. Likovi uklesani na reljefima prikazani su vrlo detaljno pa se vide nošnja, brade, kovrčava kosa, životinje i ostali elementi s najsitnijim detaljima. Proučavanje nazavršenih scena na panelima pokazuju kako su umjetnici i radnici slijedili stroge upute od kraljevih savjetnika i kako je bilo malo mjesta za improvizaciju. Reljef je izvorno bio u bojama, no danas postoje samo tragovi pigmenata. Klesanje kamena je moto perzijskog oblikovanja, te se znatno razlikuje od klesanja u [[Asirija|Asiriji]] gdje su se reljefi upotrebljavali kao ukras isključivo u interijerima. U Perzepolisu oni su integralni dio vanjskog oblikovanja, a njihov red i strogoća stila kasnije je jako utjecala na grčki [[jonski red]]<ref>Henri Stierlin, str. 137.-153.</ref>. ;Trokuti i središnji panel: Trokuti su ispunjeni s reljefima simboliziraju perzijsku novu godinu, a na njima [[lav]] proždire [[bik]]a. Proljetnu ravnodnevnicu ([[ekvinocij]]) prikazuju elementi neba gdje je sazviježđe lava bilo na vrhuncu, dok se sazviježđe bika gubilo na južnom horizontu. Perzijska nova godina ili ''[[Novruz]]'' označavala je početak poljoprivrednih aktivnosti nakon zime. Srednišnji panel je religioznog karaketera, prikazuje Ahura Mazdu kojeg čuvaju dva [[grifon]]a s ljudskim glavama, te četiri medijska i perzijska čuvara. Perzijanci u lijevoj ruci imaju tipičan okrugli štit, dok u desnici drže koplje. Medijci nose kratke kapute, hlače i okrugle kape, ispod kojih je kovrčava kosa, ponekad s repom<ref>Henri Stierlin, str. 145.</ref>. ;Sjeverni panel: Sjeverni panel podijeljen je na tri dijela i pokazuje paradu prijema u doba perzijske nove godine<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 36.</ref>. Od središta prema sjevernom kraju, gornji reljef pokazuje [[Perzijski besmrtnici|perzijske besmrtnike]] (elitna garda), a potom kraljevsku procesiju. Besmrtnici nose kapu i naoružani [[Luk (oružje)|lukom]] i [[strijela]]ma te [[Koplje|kopljima]]. Prikazanu kraljevsku stolicu pridržavaju dva [[bambus]]a, dok je sama stolica izrađena od rezbarenog drva, s nogama u obliku životinjskih nogu. Nastavak procesije gdje su prikazani medijski šef kraljevske staje i konji urezani do najsitnijih detalja. Procesija na reljefu završava prikazom dvaju kola kojima upravljaju [[Elam]]iti. Prikazano je ukupno 12 kola s konjima, koji simboliziraju 12 mjeseci u godini. Donji i srednji pojas reljefa također prikazuje kraljevsku gardu [[Perzijski besmrtnici|besmrtnika]] iza kojih slijede medijski plemići. Oni nose razne posude, cvijeće i sjemena žitarica koji simboliziraju plodnost. Suptilne razlike u njihovoj odjeći i nakitu ukazuju kako su imali različite funkcije ili status. Neki od njih prikazani su kako se smiju i razgovaraju, s opuštenim stavom bez ceremonije. Neki se drže za ruke, ili stavljaju ruku na rame onome ispred sebe, što simbolizira jedinstvo<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 37. i 39.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 140. i 141.</ref>. Na kosom dijelu panela (uz stepenice) prikazani su reljefi vojnika naoružanih [[Koplje|kopljima]] te [[Luk (oružje)|lukom]] i [[strijela]]ma, koji se penju uz stepenice<ref>Henri Stierlin, str. 136.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Apadana_ES_NP.jpg|Trodijelni panel na sjevernom panelu istočnog stubišta apadane Datoteka:Persepolis_Apadana_royal_chair_carriers.jpg|Kraljevska stolica (reljef popravljan s metalom) Datoteka:_Persepolis_Apadana_Eastern_Stairway_Triangle.jpg|Trokutni panel </gallery> </center> ;Južni panel: [[Datoteka:Perserreich_500_v.Chr.jpg|mini|400px|desno|[[Ahemenidska Monarhija]] oko [[500. pne.]] s ucrtanim satrapijama (pokrajinama)]] [[Datoteka:Schema apadana stairs-hr.png|mini|400px|desno|Shema istočnog stubišta kod apadane s ucrtanim delegacijama]] Na južnom panelu prikazane su delegacije od 23 naroda iz svih dijelova Perzijske Monarhije, na čelu s Medijcima i Perzijancima. Svaka delegacija prikazana je na posebnoj ploči, a iako iz daleka izgledaju jednolično, izbliza se razlikuju po brojnim detaljima. Parada prikazuje oko 250 ljudi, životinja i 40 kola. Pojedinačne ploče su po 90&nbsp;cm visine, dok je ukupna dužina svih reljefa 145 m<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 46.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 137. i 152.</ref>. Prema Dutzu, reljefi nisu poslagani slučajno već su organizirani prema važnosti pojedinih delegacija. Primjerice, jasno je da su [[Medijci]] bili prvi, a [[Etiopija|Etiopljani]] zadnji (vidi dijagram). Prema [[Herodot]]u<ref>[http://www.iranchamber.com/history/herodotus/herodotus_history_book1.php Histories of Herodotus (Iran Chamber)]</ref>, Perzijanci su više poštovali narode iz njihove neposredne blizine. Popis većine naroda pronađen je na administrativnim zapisima u trezoru, a identificirani su prema nošnjama, izgledu i darovima koje su nosili. Ipak, i dalje postoji nekoliko delegacija čije podrijetlo nije utvrđeno sa sigurnošću. Delegacije svih naroda u cjelini predstavljaju simbol kohezije golemog imperija, čiji je utisak kralj želio ostaviti na svakog posjetitelja. Rekonstrukcija delegacija prema Dutzu<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 48.-49.-50.-57.-59.</ref>, Stierlinu<ref>Henri Stierlin, str. 131.-132.-152.</ref> i Briantu<ref>Pierre Briant, str. 187.-188.</ref>: * '''1.''' '''[[Medijci]]:''' izuzevši Perzijance, ova delegacija je najvažnija. Medijci nose karakteristične nošnje, narukvice i [[mač]]eve, a darovi uključuju lonce i vaze. Medijci su postali dijelom Perzijske Monarhije od samog osnutka, kada je [[Kir Veliki]] ujedinio Perziju i Mediju. * '''2.''' '''[[Elam]]iti:''' oni su također dio Perzijske Monarhije od samih početaka, i usko su vezani uz Perzijance. Delegacija na čelu s [[lav]]ovima prolazi mimo Medijaca, a delegati nose mačeve i lukove. * '''3.''' '''[[Armenci]]:''' ova delegacija kao darove vodi konja i nosi fino obrađeni pehar s dvije ručke. * '''4.''' '''[[Arahozija|Arahozijci]]''' ili '''[[Arija (satrapija)|Arijci]]:''' članovi delegacije nose hlače karakteristične za [[Baludžistan]], a darovi koje nose su lonci i koža, te [[deva|deve]]. * '''5.''' '''[[Babilonija|Babilonci]]:''' delegacija donosi [[bik]]ove i razne posude, što je motiv slučan onome iz „dvorane od stotinu stupova“, riznice ili tripilona. * '''6.''' '''[[Asirija|Asrici]]''' i '''[[Feničani]]''' (ili '''[[Lidija|Lidijci]]'''): ovaj reljef je vrlo detaljan; darovi se sastoje od srebrnih i zlatnih vaza, rezbarenih zdjela s ručkama od krilatih bikova, nakita poput narukvica ukrašenih krilima [[grifon]]a, te bojna kola s malenim [[konj]]ima. Njihova nošnja i frizura podsjeća na današnje nošnje kod [[Židovi|Židova]] ili [[Pravoslavlje|pravoslavnih]] popova. Identitet odjeće ostaje sporno pitanje o podrijetlu ove delegacije. * '''7.''' '''[[Arija (satrapija)|Arijci]]''' ili '''[[Arahozija|Arahozijci]]:''' članovi ove [[satrap]]ije dolaze iz iranskih regija oko [[Herat]]a i [[Mašhad]]a, a darovi uključuju [[deva|deve]] i vaze. * '''8.''' '''[[Cilicija (satrapija)|Cilicijanci]]''' ili '''[[Asirija|Asrici]]:''' dolaze iz [[Mala Azija|Male Azije]], a darovi koje nose su dva ovna, kožu, odjeću, šalice i vaze. Reljef je izgrađen vrlo detaljno, što uključuje detalje odjeće poput čipke, remena ili kapa. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_delegations.jpg|Skup delegacija raznih naroda Datoteka:Persepolis_Delegation_Siliciens.jpg|Delegacija [[Cilicija (satrapija)|Cilicijanaca]] Datoteka:Persepolis 1-13.jpg|Detalj [[Lidija|lidijske]] delegacije </gallery> </center> * '''9.''' '''[[Kapadocija|Kapadokijci]]:''' karakteriziraju ih slojevi odjeće preko njihovih ramena, a pripadaju istoj grupi kao Armenci, Medijci i Sagartijci. Njihovi darovi su konji i odjeća. * '''10.''' '''[[Drevni Egipat|Egipćani]]:''' vrh reljefa ove delegacije teško je oštećen prilikom uništenja apadane, no sačuvani donji dio je dostatan za utvrđivanje identiteta delegata prema karakteristikama njihovih odijela. * '''11.''' '''[[Skiti]]:''' njihove satrapije nalazile su se na širokom području; od današnje [[Ukrajina|Ukrajine]], preko stepa sjevernog [[Kavkaz]]a, do centralnoazijskih područja sjeverno od regije [[Sogdijana|Sogdijane]]. Delegati nose tipične skitske kape, a njihovi darovi su konji i odjeća s olovnim kopčama, te narukvice. * '''12.''' '''[[Lidija|Lidijci]]''' ili '''[[Jonija|Jonjani]]:''' [[Stara Grčka|grčke]] satrapije Perzijske Monarhije bile su pod upravom grada [[Sard]]a, a njihove delegacije prepoznatljive su po karakterističnoj odjeći. Oni donose tkanine, pehare, te posude koje su možda sadržavale bojila. * '''13.''' '''[[Parti]]:''' ovaj narod sa sjeveroistoka imperija u vrijeme [[Ahemenidi|Ahemenida]] živio je u vazalnoj kraljevini, no vijek nakon [[Aleksandar Makedonski|Aleksandrovih]] osvajanja pokoravaju helenističke [[Seleukidi|Seleukide]] i vladaju središnjim dijelom nekadašnje ahemenidske Perzijske Monarhije. Njihova satrapija danas se nalazi na sjeveru [[Iran]]a odnosno na jugu [[Turkmenistan]]a. Njihovi delegati nose turbane oko vrata, a darovi uključuju vaze i [[deva|deve]]. * '''14.''' '''[[Gandara|Gandari]]:''' ovaj narod dolazio je iz [[satrap]]ija uzvodno od rijeke [[Ind]]; između [[Lahore]]a i [[Kabul]]a odnosno zapadno od današnje regije [[Pandžab]]. Darovi su [[goveda]]. * '''15.''' '''[[Baktrija|Baktrijci]]:''' ova satrapija nalazi se na sjeveru današnjeg [[Afganistan]]a, delegati za darove nose deve, odjeću i vaze. * '''16.''' '''[[Sagartija|Sagartijci]]:''' njihova je odjeća slična [[Medijci|medijskoj]], isto kao i [[Armenci|armenska]] odjeća [[Kapadocija|kapadocijskoj]], što ukazuje kako pripadaju istoj grupi. Sagartija se nalazi u današnjem istočnom [[Iran]]u, uz granicu s [[Afganistan]]om. * '''17.''' '''[[Sogdijana|Sogdijanci]]:''' njihova satrapija nalazi se u centralnoj [[Azija|Aziji]] odnosno današnjem [[Uzbekistan]]u, dok njihova etnička skupina pripada [[Skiti]]ma. Postoje velike sličnosti između sogijanskih i skitskih kapa. Njihovi darovi uključuju konje, sjekire, ukrasne predmete poput narukvica, te bodeže. * '''18.''' '''[[Indija|Indijci]]:''' delegati dolaze iz dolina donjeg toka rijeke [[Ind]], odjeveni su u posebnu odjeću s tkakinom oko kukova, a na nogama nose sandale. Njihovi darovi su [[magarac]], sjekire i košare nošene na leđima pomoću štapova za bilancu. * '''19.''' '''[[Tračani]]''' ili '''[[Skiti]]:''' [[Europa|europska]] satrapija [[Skudra|Trakija (Skudra)]] nalazi se između [[Egejsko more|Egejskog]] i [[Crno more|Crnog mora]], odnosno na teritoriju moderne [[Grčka|Grčke]], [[Turska|Turske]] i [[Bugarska|Bugarske]]. Delegati vode konja, a nose duge hlače i kape slične onim [[Skiti|skitskima]]. * '''20.''' '''[[Arapi]]:''' odjeveni su u odjeću vezanu na rubovima, nose sandale na nogama, a za darove nose deve i odjeću. * '''21.''' '''[[Drangijana|Drangijanci]]:''' među autorima ne postoji dogovor o podrijetlu ove delegacije. Dok jedni pretpostavljaju kako se radi o narodima [[Baktrija|Baktrije]] (današnji sjever [[Afganistan]]a, odnosno jug [[Uzbekistan]]a i [[Tadžikistan]]a), drugi smatraju kako dolaze iz regije Kerman (istočni [[Iran]]). Njihova frizura upućuje kako su možda iz okolice [[Kandahar]]a, kao i njihovi štitovi i kopnja. Njihovi darovi su bikovi. * '''22.''' '''[[Somalija|Somalijci]]''' ili '''[[Libija|Libijci]]:''' podrijetlo ove delegacije i dalje je predmet rasprave. Njeni predstavnici nose košarice i vode planinske [[Koza|koze]], obučeni su u kožu, ali nisu slični crncima. Njihove morfološke karakteristike ukazuju kako su vjerojatno [[Libija|libijskog]] podrijetla, unatoč tome što njihovi kožni ukrasi i [[Kozolike antilope|antilope]] koje dovode potječu s juga ([[Jemen]] ili [[Somalija]]). * '''23.''' '''[[Nubijci]]''' ili '''[[Etiopija|Etiopljani]]:''' delegati su [[Negroidi|crnci]], a njihovi darovi su vaze i [[slonovača]]. ==== Sjeverno stubište ==== <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Apadana_noerdliche_Treppe_Detail.jpg|Detalj [[Medijci|medijske]] garde </gallery> </center> Sjeverno stubište dodao je [[Kserkso I.]] kako bi olakšao pristup od „vrata svih naroda“ do apadane. Na reljefima stubišta nalaze se slični motivi kao i na istočnom stubištu, ali su degradirani<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Apadana north stairs (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/apadana-northstairs/apadana-northstairs.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100515171543/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/apadana-northstairs/apadana-northstairs.html |deadurl=yes }}</ref>. Glavna ploča prikazivala je Darija Velikog, Kserksa i njihove djelatnike poput ''ganzabara'' (upravitelja riznice) i ''quiliarca'' (zapovjednika straže), no kasnije je premještena u riznicu i zamijenjena drugom koja pokazuje osam stražara. Trojezičan natpis na stubištu ne spominje ime zgrade. === Tačara === ''[[Darije Veliki|Darijeva]] palača'' nalazi se južno od apadane, a naziv „tačara“ dobila je prema natpisu s jednog stupa na južnom [[portal]]u. <center> <gallery> Datoteka:Persépolis._Palais_de_Darius.jpg|Južno stubište tačare (apadana u pozadini) Datoteka:Persepolis_recreated.jpg|Tačara Datoteka:Persepolis_King_Fighting_Evil.jpg|Kralj u borbi protiv zvijeri koje simoliziraju zlo </gallery> </center> Palača ima pristup samo s južne strane, dok je zbog stambenog karaktera sa sjeverne (planinske) strane gotovo u potpunosti zaštićena; bez prilaza i otvora. Darije Veliki umire [[486. pne.]], a gradnju nastavlja njegov sin [[Kserkso I.]] Originalni pristup dvostrukim stubištem nalazi se na jugoistočnoj strani palače, dok vijek i pol kasnije kralj [[Artakserkso III.]] dodaje i jugozapadno stubište, što stvara asimetriju. Odjeća vojnika na reljefima novog stubišta u odnosu na staro sugerira promjene u modi, a istovremeno učvršćuje teoriju o nadogradnji palače<ref name="ReferenceH">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 64.</ref>. Na južnoj strani stubišta nalazi se simbol [[Novruz]]a koji prikazuje kako [[lav]] proždire [[bik]]a. Ispod se nalaze reljefi na kojima [[Medijci]] i [[Arahozijci]] donose životinje te posude s hranom ili vodom. Moguće je kako ti motivi predstavljaju stari [[Zoroastrizam|zoroastrijski]] običaj žrtvovanja životinja<ref name="ReferenceH"/>. Središnja ploča prikazuje dvije grupe po devet stražara, dok ostala tri reljefa sadrže trojezične natpise [[Kserkso II.|Kserksa II.]] i krilate diskove (simbole Ahura Mazde) s bočnim [[sfinga]]ma. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_T_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija tačare, Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Relief_Priests.jpg|[[Arahozija|Arahozijci]] ili [[Arija (satrapija)|Arijci]] Datoteka:Persepolis_Rec_Iso_Toit_Tach_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija krova tačare, Charles Chipiez ([[1884.]]) </gallery> </center> Jugozapadni ulaz u palaču vodi kroz prostoriju s velikim portalom, na kojem reljefi prikazuju stražare. Nakon ove prostorije nalaze se još jedna vrata koja vode u glavnu dvoranu, u kojoj postoje brojni reljefi s prikazima borbe kralja protiv divljih životinja. Ovi motivi pojavljuju se i na drugim portalima palače, u „dvorani od stotinu stupova“ i „haremu“, a osim kraljevog herojstva simboliziraju i religijsku tematiku borbe dobra i zla, te moguće [[Astrologija|astrologijske]] teme<ref name="ReferenceI">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 70. i 71.</ref>. U sklopu palače nalazi se i kupalište, također s reljefima koji prikazuju kralja uoči priprema ceremonije; služe ga dva dvoranina koji nose suncobran, pomast i ručnik, dok kralj nosi krunu i nakit. Opskrba prostorije vodom omogućena je sofisticiranom izgradnjom cjevovoda u terenu izgrađenih prije palače, a na podu kupališta vidljivi su ostaci od crvenog [[cement]]a<ref name="ReferenceI"/>. Na ulazu u palaču pronađeni su i urezani natpisi koji datiraju iz [[islam]]skog perioda. Na jugoistočnom dijelu palače nalazio se trijem s dvostrukom kolonadom od četiri stupa, dok se na razini ispod monumentalnog stubišta nalazilo zatvoreno kraljevsko dvorište okruženo ostalim palačama. Iznad svih portala i prozora nalaze se trojezični natpisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] na kojima i [[Darije Veliki|Darije]] i [[Kserkso I.|Kserkso]] tvrde kako su podigli tačaru, a ta kontradikcija može se objasniti time što je Kserkso završio gradnju palače, a možda ju je dao i nadograditi. === Tripilon === [[Datoteka:Persepolis_relief_tripylon_bas.jpg|mini|desno|Detalji reljefa na tripilonu]] Dvorana palače odnosno [[Kserkso]]va vijećnica ''tripilon'' nazvana je prema zapisima na tri jezika ([[perzijski]], [[Akadski jezik|babilonski]] i [[Elamski jezik|elamski]]), a nalazi se na centralnom dijelu kompleksa Perzepolis. U dvoranu se pristupa sjevernim stubištem ukrašenim reljefima, na kojima su prikazani uglavnom [[Perzija|perzijski]] i [[Medijci|medijski]] stražari, dok ostale motive čine prizori pripreme gozbe. Južno stubište tripilona danas se čuva u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u, a otvaralo se prema istočnom hodniku gdje vrata ukrašena reljefom prikazuju: * Gornji dio: Darije stoji na svom prijestolju pred Kserksom kojeg kruni kao princa, zaklonjeni su ispod malenog krova ukrašenim simbolima božanstava, bikova, lavova i cvijeća; kralj i princ u ruci drže palmino lišće što prestavlja simbol plodnosti. * Donji dio: izaslanici 28 zemalja imperija vode ka kralju. Ovaj motiv jasno govori kako će Darije imenovati svog sina Kserksa kao legitimnog nasljednika na prijestolju<ref name="ReferenceC"/>. === Hadiš === [[Datoteka:Persépolis._Darius.jpg|mini|desno|Kraljevska procesija u hadišu]] Hadiš ili ''[[Kserkso I.|Kserksova]] palača'' nalazi se južno od tripilona, izgrađen je prema tipologiji tačare (''[[Darije Veliki|Darijeve]] palače'') ali na dvostruko većem tlocrtu. Središnja dvorana sastojala se od 36 stupova izgrađenih od kamenih baza i drvenih kolumni velikih promjera, od kojih nijedna nije sačuvana. Na zapadu i istoku hadiš je okružen malenim sobama i hodnicima, u čije su portale urezani reljefi. Oni prikazuju kraljevsku procesiju u kojoj kraljevski podanik drži suncobran [[Kserkso I.|Kserksu I.]] Južni dio palače sastoji se od apartmana čija je uloga kontroverzna; neki smatraju kako se radi o kraljičinim odajama, dok neki prostoriju pripisuju proširenju riznice ili skladištu<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 74.</ref>. Pristup hadišu vodi preko dvorišta ispred kojeg se nalazi jedno od monumentalnih stubišta, koje se u donjem dijelu spaja a potom u gornjem razilazi. Stubište je ukrašeno reljefima sličnim onima u tačari, a na njemu su prikazani bikovi i lavovi, perzijski stražari, sfinge i krilati disk (simbol [[Zoroastrizam|zoroastrizma]]). Naziv „hadiš“ je drevna [[perzijski|perzijska]] riječ za palaču, a spomenuta je na trojezičnim natpisima diljem prostorije. Palača se sa sigurnošću može pripisati Kserksu, budući da je njegovo ime spomenuto na barem četrnaest mjesta. === Dvorana od stotinu stupova === Dvorana od stotinu stupova naziva se i „prijestolna dvorana“. Dimenzije te [[kvadrat]]ne dvorane su 70 x 70 metara, što je čini najvećom prostorijom u cijelom kompleksu. Kada je pronađena prilikom [[Arheologija|arheoloških]] istraživanja, bila je pokrivena zemljom i cedrovim pepelom u sloju debljem od tri metra. Prostorija je jako oštećena [[požar]]om pa su sačuvane samo baze stupova i okviri kamenih [[portal]]a<ref name="ReferenceD"/>. Sjeverno od palače nalazi se golemi portal s dvije kolosalne skulpture bikova koje služe kao glavna baza stupovima visine 18 metara. Portalni prolaz bogato je ukrašen reljefima s obje strane koji posloženi od vrha prema dnu prikazuju: Ahura Mazdu, kralja na prijestolju, a zatim tri reda vojnika iz kraljeve osobne straže. Ovi motivi žele prikazati kako Bog dobra (Ahura Mazda) štiti perzijskog kralja i vojsku, odnosno kako je kraljeva vlast legitimna<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 82.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis-Hundred_Columns_Hall.jpg|Dvorana od stotinu [[stup]]ova (sjeverna strana) Datoteka:Persepolis_P100c_NPG_bull.jpg|Sjeverni [[portal]] Datoteka:Persépolis._La_Garde.jpg|[[Perzijski besmrtnici]] u Dvorani od stotinu stupova Datoteka:Persepolis_king_P100C.jpg|Kralj u borbi protiv divljih zvijeri Datoteka:Chipiez_100_colonnes.jpg|Rekonstruirana dvorana od stotinu stupova prema Charles Chipiezu ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Rec_iso_Toit_P100C_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija krova prema Charles Chipiezu ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_relief_sud_P100C.jpg|Reljefi s južne strane Datoteka:Persepolis_relief_sud_P100C_bas.jpg|Detalj donjeg dijela južnog reljefa </gallery> </center> Palača je ukrašena brojnim reljefima izvanredne očuvanosti, a česti motivi su bikovi, lavovi, cvijeće i razne biljke<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 81.</ref>. S druge strane, južna vrata palače predstavljaju potpuno različite motive na ukrasnim reljefima. Ti motivi simboliziraju podršku perzijskom vladaru od strane svih naroda koji su živjeli diljem njegova imperija. Vojnici iz mnogih zemalja nalaze se na reljefima u pet redova, a prepoznatljivi su po njihovom odijevanju, kosi i oružju. Poruke takvih reljefa uglavnom se odnose na koheziju i bogatstvo imperija, a upućene su prije svega raznim diplomatima ili vazalnim kraljevima koji su posjećivali Perzepolis zbog iskazivanja počasti, trgovine, administracije ili plaćanja danka. Zapisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] svjedoče o procijeni bogatstva koja su prolazila kroz ova vrata<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 79. i 80.</ref>. Uglavnom, reljefi sa sjeverne i južne strane uglavnom su političkog karaktera i odnose se na cjelovitost monarhije odnosno legitimnost kraljeve vladavine, reljefi na istoku i zapadu dvorane (i u većini drugih palača) uglavnom pokazuju borbe kralja s raznim zvijerima ili Bogom zla Ahrimanom, što simbolizira kraljevu hrabrost i pobožnost<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. === Riznica === [[Datoteka:Persepolis_Museum.jpg|desno|mini|Muzej u Perzepolisu]] [[Datoteka:Tablette_xerxes_persepolis.jpg|desno|mini|[[Kserkso]]vi zapisi, Nacionalni muzej u [[Teheran]]u]] Ova pravokutna skupina prostorija građena je u doba [[Darije I. Veliki|Darija I.]], a nalazi se na jugoistočnom uglu terase koji se proteže na 10.000 m². Glavne prostorije zgrade su dvije velike dvorane čiji se krov pridržan s 100 kamenih, odnosno drvenih stupova<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 86.</ref>. Tu su pronađeni zapisi na drvu i glini koji sadrže potankosti o plaćanju i naknadi za radnike koji su radili na kompleksu. Prema [[Plutarh]]u, u doba Aleksandra 10.000 [[mula]] i 5000 [[deva]] bilo je potrebno za transport dragocijenosti iz [[Ahemenidi|ahemenidske]] riznice u Perzepolisu. Prema pronađenim dokumentima, u trezoru je [[467. pne.]] radilo 1348 ljudi. Riznica je više puta obnavljana i mijenjana. Mnogi natpisi pronađeni su na masivnim blokovima od [[diorit]]a, a uglavnom se pripisuju Dariju Velikom<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Treasury (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/treasury/treasury.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2010-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316032230/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/treasury/treasury.html |dead-url=yes }}</ref>. Sjeverno od apadane stubištem se dolazi do dvaju reljefa koji se danas čuvaju u [[Teheran]]skom muzeju. Reljef prikazuje Darija Velikog koji sjedi na prijestolju i prima posjetitelje koji se naginju prema njemu a desnu ruku stavljaju na usne u znak poštovanja. To bi mogao biti zapovjednik kraljevske grade od 1000 stražara, ili pak upravitelj riznice. Darijev sin [[Kserkso I.]] na reljefu stoji iza oca, skupa s perzijskim plemićima. Po dva kadiona nalaze se na strani kralja i dostojanstvenika<ref name="ReferenceJ">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 84. i 86.</ref>. Prema istraživanjima, zgrada je brzo identificirana kao riznica budući da se radi o velikom području koje je s ostatkom kompleksa povezano samo s dva malena ulaza. === Garnizon i dvorana od 32 stupa === Između „Dvorane od stotinu stupova“ i planine nalazi se nekoliko prostorija koje su uglavnom koristili posluga, vojnici i administracija. Tu je pronađeno više od 30.000 natpisa na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]]<ref name="ReferenceJ"/>. Prema zapisima [[Diodor sa Sicilije|Diodora sa Sicilije]] i [[Kvint Kurcije Ruf|Kvinta Kurcija Rufa]], [[Aleksandar Makedonski]] je u ovdje ostavio 3.000 vojnika što govori o kapacitetu [[garnizon]]a u Perzepolisu<ref name="Quinte-Curce, Histoires, Livre V"/>. Sjeverno od vojarne, postoje ostaci prostorija s 32 stupa, čija je funkcija nejasna. === Harem i Muzej === Ulazak u [[harem]] vodi s južne strane „Dvorane od stotinu stupova“. Zgrada ima oblik slova „L“, a glavno krilo ima orijentaciju sjever-jug. Središte zgrade čini prostorija s kolonadama, dok se na sjeveru nalazi otvoreno dvorište s [[portal]]om. Ulazna dvorana ima četiri stupa, a vrata su ukrašena brojnim reljefima koji prikazuju prizore borbi, karakteristične za Tačaru ili „Dvoranu od stotinu stupova“. Na reljefima je uglavnom prikazan kralj koji se bori protiv raznih životinja; rogatih [[bik]]ova, krilatih [[lav]]ova ili [[škorpion]]a, koji vjerojatno simboliziraju [[Zoroastrizam|zoroastrijskog]] Boga zla (Ahrimana). Čest motiv reljefa je kraljevo zabijanje mača u trbuh životinja. Također, reljefi na jugu prikazuju i [[Kserkso I.|Kserksa I.]] i njegove sluge, što podsjeća na reljefe iz Kserksove palače (Hadiša). U južnom dijelu krila nalazi se proširenje prema zapadu s 25 apartmana, od kojih je svaki ''hipostil'' odnosno dvorana s 16 stupova. Zgrada ima dva stubišta koji je spajaju s Hadišem i dva dvorišta, koja su najvjerojatnije bila zatvorenog tipa<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. Povjesničari dvoje je li zgrada imala funkciju harema, ili se pak radi o odajama za kraljicu i njeno osoblje. Neki vjeruju kako su žene prebivale uz vanjske zidove zgrade<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. Smještaj na visokoj razini, veličina i bogata ukrašenost reljefima upućuju kako je zgrada imala važnu funkciju, najvjerojatnije administrativnog karaktera. Zapadni povjesničari pretpostavili su funkciju harema prema [[Osmansko Carstvo|osmanskoj]] tipologiji orijentalne palače, koja nema sličnosti s [[Perzija|perzijskim]] palačama iz [[Ahemenidi|ahemenidskog]] doba. Zgradu je otkopao i djelomično obnovio E. Hertzfeld prema analizi njenih temelja. Nekoliko obnovljenih prostorija služile su kao radionica za restauraciju i prezentaciju dokumenata pronađenih u okolici, poslije čega je dio harema pretvoren u muzej<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Harem (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/harem/harem.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100315200159/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/harem/harem.html |deadurl=yes }}</ref>. Muzej sadrži široku paletu pronađenih predmeta:<ref>{{Cite web |title=Oriental Institute Photographic Archives: The Harem of Xerxes (oi.uchicago.edu) |url=http://oi.uchicago.edu/museum/collections/pa/persepolis/harem_xerxes.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2008-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512092619/http://oi.uchicago.edu/museum/collections/pa/persepolis/harem_xerxes.html |dead-url=yes }}</ref> * lončarija, tanjuri i čaše od terakota, keramičke pločice * komadi kovanog novca * sve vrste alata: zidarski, tesarski, kuhinjski pribor, itd. * kovano željezo; vrhovi koplja i strijela, krhotine truba i metalnih ukrasa, metalni klinovi * ostaci tkanine i drva kao komponenata infrastrukture * krhotine metala * urezani natpisi <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Marble_Perfume_Jar.jpg|Parfem u [[mramor]]noj posudi Datoteka:Persepolis_Marble_plate.jpg|Mramorna ploča (Muzej Persepolis) Datoteka:Persepolis_Mortars.jpg|Posude za drobljenje Datoteka:Persepolis_Pot.jpg|Vaza s ukrašenim drškama Datoteka:Persepolis_stone_plate.jpg|Kameni tanjuri Datoteka:Persepolis_stone_dishes.jpg|Kamene posude Datoteka:Persepolis_Terracota_rython.jpg|Glineni [[riton]] ukrašen animalističkim elementima Datoteka:Persepolis_Marble_Statue_eye.jpg|Oko s kipa </gallery> </center> Postoje i predmeti koji datiraju iz kasnijih razdoblja ([[Sasanidska Monarhija|sasanidsko]] i [[islam]]sko), pa čak i onih prahistorijskih. Raznolikost pronađenih dokumenata i predmeta daju predodžbu o životu i djelatnostima iz tog doba. === Ostale građevine === [[Datoteka:Persepolis-horn_shaped_stones.jpg|mini|300px|desno|Ostaci [[kamen]]ih blokova u obliku bikovih [[rog]]ova na terasi]] Pretpostavlja se kako je građevina u jugozapadnom uglu kompleksa zapravo palača [[Artakserkso I.|Artakserksu I.]] Ipak, njene ruševine ne odgovaraju tlocrtu karakteristične [[Ahemenidi|ahemenidske]] palače, a danas se u istraživačkim krugovima naziva „Palača H“. Skulpture u obliku [[rog]]ova pronađene su zakopane u blizini, dok je funkcija zidova i terase nepoznata. Još jedna građevina za koju se smatra kako potječe iz post-ahemenidskog perioda, „Palača G“, smještena je sjeverno od Hadiša ([[Kserkso]]ve palače). Za nju se pretpostavlja kako je izgrađena na mjestu uništene palače [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] Također, ostaci slične građevine („Palača D“) pronađeni su i istočno od Hadiša. Navedena post-ahemenidska zdanja sadržavala su ahemenidske krhotine [[Ornament|ornamenata]] pronađene zakopane u zemlji. == Okruženje == Mnogi arhitektonski elementi pronađeni su izvan zidina terase. Uglavnom se radi o ostacima vrtova, domova i kraljevskih grobnica iz doba [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Osim toga, unutar i izvan zidina nalazi se sofisticirana cjevovodna mreža koja je i danas pod istraživanjem. === Naselja === [[Datoteka:Persepolis_Downtown.jpg|mini|300px|desno|Domovi u donjem gradu]] Ruševine naselja koja još nisu u potpunosti istražena nalaze se 300 metara južno od terase Perzepolisa. Pretpostavlja se kako su služili kao dvori, a zgrade se sastoje od brojnih domova. Centralna dvorana okružena je sekundarnim sobama i dostupna je pomoću stubišta. Sudeći prema tipologiji zgrada, bile su namijenjene za ljude visokog socijalnog položaja, najvjerojatnije plemiće ili bogate trgovce. Sjeverno od zgrada nalazi se terasa, čija je funkcija nepoznata<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Lower City (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/lowercity/lower_city.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2010-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100119043036/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/lowercity/lower_city.html |dead-url=yes }}</ref>. === Vrtovi === Nedavna geološka istraživanja u okruženju Perzepolisa otkrila su ruševine perzijskih kanala za navodnjavanje vrtova koji se nalaze izvan kompleksa. Dio njih oštećen je [[1971.]] kada je iranski [[Šah (vladar)|šah]] [[Mohammed Reza Pahlavi]] slavio 2500. obljetnicu monarhije u [[Iran]]u, dok su ostala oštećenja nastala nakon revolucije prilikom izgradnje asfaltiranog puta. Očito je kako su vrtovi Perzepolisa projektirani prema uzoru na [[Pasargad]], koji se sastoji od kraljevskog kompleksa na uzvišenju terena te okolnih vrtova. Kompleks u Perzepolisu također je postavljen na uzvišenje u odnosu na okolna plodna polja, a od [[Pasargad]]a se razlikuje po tome što je na sjeveroistočnoj strani bio zaštićen planinom, dok su se vrtovi nalazili prema jugozapadnoj strani. Ovi vrtovi pozvani su ''pairidaeza'' što je [[perzijski|staroperzijska]] riječ za „[[raj]]“, a karakteristični su za mnoge [[Ahemenidi|ahemenidske]] palače<ref>[http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=5700 Scent of Achaemenid Gardens Rises in Persepolis (CHNpress)]</ref>. === Cjevovodna mreža === Sustav cjevovoda ispod terase i u okolnim područjima i dalje skriva mnoge dragocjene tajne, što potiče na daljnja istraživanja čiji je cilj detaljno analizirati sedimente sustava. Do sada je na širem području otkriveno preko 2&nbsp;km mrežnih kanala, čije dimenzije variraju: od 60 do 160&nbsp;cm širine, te od 80&nbsp;cm do nekoliko metara dubine, što govori o njihovom značaju i [[Arheologija|arheološkoj]] vrijednosti. Kanali sadrže sedimente koji mogu biti korisni za arheološka istraživanja budući kako je već utvrđeno da neki od 600 komada lončarije iz [[Darije Veliki|Darijevog]] doba sadrže identičan talog pronađen onom u kanalima. Istraživanje je međutim naišlo na problem budući da uklanjanje sedimenata omogućava infiltraciju vode koja šteti strukturi pronalazaka<ref name="iranica.com"/>. Mreže odvodnih i dovodnih kanala protežu se ispod cijelog kompleksa kroz temelje i pod terase, što upućuje na to kako su urezane u kamen prije početka izgradnje samog kompleksa. Zbog toga se Perzepolis smatra prvom građevinom u historiji koja koristi drenažni sustav. === Kraljevske grobnice === <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Artaxerxes_II_tomb.jpg|Grobnica [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] Datoteka:Persepolis_Artaxerxes_III_tomb.jpg|Grobnica [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]] Datoteka:Persepolis_Unachieved_Tomb.jpg|Nedovršena grobnica [[Darije III.|Darija III.]] </gallery> </center> Nekoliko desetaka metara sjeveroistočno od terase kompleksa, u stijenama Kuh-e Ramata urezane su dvije goleme kraljevske grobnice koje dominiraju okolicom. Grobnice se pripisuju perzijskim vladarima [[Artakserkso II.|Artakserksu II.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]] Oba groba okružena su uklesanim skulpturama čiji je glavni element pročelje tipične perzijske palače s kolonadom, arhitravom i sporednim zidovima. Ove grobnice zajedno s onima u [[Nakš-e Rustam]]u omogućile su bolje razumijevanje iranske arhitekture iz doba dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Na vrhu groba Artakserksa III. kralj je prikazan na postolju od tri razine, pred svetom vatrom i Ahura Mazdom. Zidovi sadrže trojezičan natpis što je karakteristično za perzijsku arhitekturu još od doba [[Darije Veliki|Darija Velikog]], koji je dao izgraditi Perzepolis. Grobnice se razlikuju prema određenim detaljima, dok su na jugu pronađeni ostaci nedovršene treće grobnice, koja se pripisuje zadnjem ahemenidskom kralju [[Darije III.|Dariju III.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 88. i 89.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 158.</ref> U podnožju planine 1&nbsp;km sjeverno od terase kompleksa<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/> pronađeni su i ostaci grobnica koje datiraju iz post-ahemenidskog perioda. == Zapisi == [[Datoteka:Persepolis_clay_tablet.jpg|mini|desno|300px|Glineni zapisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]]]] Tokom iskopavanja od strane [[Ernst Herzfeld|Ernsta Herzfelda]] i [[Erich Friedrich Schmidt|Ericha Friedricha Schmidta]], otkrivena su dva velika arhiva na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]], pisana na glini i u drvu<ref>{{Cite web |title=Persepolis fortification tablets, Livius.org |url=http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/fortification_tablets.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2011-05-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514050741/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/fortification_tablets.html |deadurl=yes }}</ref>. Prvi arhiv koji je otkrio Herzfeld poznat je pod imenom „Pločice s utvrde Perzepolisa“, jer su pronađeni na području utvrde sjeveroistično od terase kompleksa<ref>{{Cite web |title=Persepolis Elamite Tablets (Iranica enciklopedija) |url=http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2007-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114050207/http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html }}</ref>. Sadrži oko 30.000 pločica od kojih su 6.000 čitljive. Sadržaj tih zapisa je proučavan, no do danas nije objavljen u cijelosti. Radi se uglavnom o administrativnim dokumentima koji datiraju između [[506. pne.|506.]] i [[497. pne.]], a pisani su na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]]. Ostali jezici uključuju [[Aramejski jezik|aramejski]] (od kojeg je 500 tekstova dešifrirano)<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html Persepolis Elamite Tablets (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, te [[Akadski jezik|akadski]], [[grčki]], [[perzijski|staroperzijski]]<ref>[http://persepolistablets.blogspot.com/2007/01/les-archives-des-fortifications-de.html Les archives des fortifications]</ref>, jezike [[Anatolija|Anatolije]]<ref>[http://persepolistablets.blogspot.com/2007/01/what-are-persepolis-fortication.html What are the Persepolis Fortification Tablets?, Matthew Stolper, John A. Wilson Professor of Oriental Studies, Oriental Institute]</ref>, itd. Pronađeni zapisi mogu se podijeliti u dvije podgrupe. Prva se odnosi na transport robe diljem imperija, a drugi je registar računa. Ove pločice dale su vrijedne informacije za razumijevanje funkcioniranja imperija i njegove administracije, budući da se radilo o imperiju raznolikih jezika, naroda, pisama, te platežnih sredstava. Neki zapisi spominju čak i imena radnika u riznici<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com//newsite/articles/v10f3/v10f381.html Ganzabara ili riznica (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, kao i žena iz [[Ahemenidi|ahemenidske dinastije]]. Druga podgrupa zapisa koju je pronašao Schmidt poznata je pod nazivom „Pločice iz riznice Perzepolisa“, a opisuje 139 komada uplate u zlatu i srebru koje datira između [[492. pne.|492.]] i [[458. pne.]] Na nekoliko njih pronađeni su i ostaci kraljevskih pečata. Budući kako je pečena glina najotpornija, spaljivanje Perzepolisa paradoksalno je omogućilo bolju otpornost zapisa odnosno njihovu trajnost do današnjih dana. Zapisi predstavljaju neprocjenjivu historijsku baštinu koja je doprinijela boljem razumijevanju [[Elamski jezik|elamskog]] i [[perzijski|staroperzijskog jezika]], te političkih i [[Zoroastrizam|vjerskih]] običaja [[Ahemenidi|Ahemenida]]. == Funkcija i kontroverze == [[Datoteka:Persepolis_Taureaux.jpg|mini|desno|Kolosalni bikovi (Nedovršena vrata)]] [[Datoteka:Persepolis_relief_god_king.jpg|mini|desno|Detalj reljefa koji ističe snagu kralja, i njegovu privrženost [[Ahura Mazda|Ahura Mazdi]]]] [[Datoteka:Persepolis_Trumpet.jpg|desno|mini|Truba od bronce]] === Politički centar === [[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]] u vrijeme dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]] sagradila je nekoliko [[Glavni grad|glavnih gradova]]. [[Kir Veliki]] dao je podići [[Pasargad]], dok su kao administrativna središta korišteni i gradovi [[Suza (Iran)|Suza]], [[Ekbatana]], [[Babilon]], te konačno Perzepolis. Ipak, povjesničari se slažu kako je Perzepolis imao uglavnom ceremonijalnu i vjersku funkciju, sudeći prema reljefnim ukrasima diljem kompleksa<ref name="ReferenceB"/>. Skupne delegacije brojnih naroda različitih kultura predstavljaju jedinstvo golemog imperija, borbe sa životinjama kraljevo herojstvo odnosno borbu dobra i zla, dok vjerski motivi poput [[Zoroastrizam|zoroastrijskih]] „krilatih diskova“ simboliziraju kraljevu privrženost Ahura Mazdi, odnosno Bogu dobra. === Teorija o „perzijskom gradu“ === Neki povjesničari u početku su pretpostavljali kako je Perzepolis bio mjesto rezervirano isključivo za Perzijance. Ova pretpostavka temelji se na nekoliko antičkih zapisa, koji su taj zaključak najvjerojatnije izvukli od imena grada (Perzepolis: „Grad Perzijanaca“). Ipak, raznolikost brojnih naroda prikazanih na reljefima ceremonija u suprotnosti je s početnim pretpostavkama. Sudeći prema reljefima, Perzepolis je imao i [[Astrologija|astrološku]] funkciju slavljenja perzijske nove godine („[[Novruz]]“), te funkciju prikupljanja [[porez]]a koji su donosile delegacije iz svih krajeva imperija. Delegacije su poslagane prema važnosti, a plemići i vojnici prema statusu. Dvostruko simetrično stubište imalo je razvodnu funkcijsku ulogu; jednim krakom pristizale su delegacije, a drugim plemstvo i [[Perzijski besmrtnici|vojnici]]. Vrata svih naroda na ulazu u kompleks, kao i dvorana od stotinu stupova ispred ulaska u riznicu, svojom monumentalnošću trebale su impresionirati posjetitelje prilikom dolaska ili plaćanja poreza, te afirmirati moć države. Henri Stierlin, povjesničar umjetnosti i arhitekture, tvrdi kako je apadana korištena za velike prijeme, [[banket]]e i ceremonije. Tradicija velikih svečanih gozbi širila se iz Perzije diljem imperija; u [[Trakija|Trakiju]], [[Mala Azija|Malu Aziju]], [[Kraljevina Makedonija|Makedoniju]], gdje su inkorporirali takve običaje. === Teorija o „ceremonijalnom gradu“ === Jedna od teorija o funkciji Perzepolisa bila je ona kako je kompleks korišten isključivo u proljeće za ceremoniju perzijske nove godine, odnosno kako je Perzepolis bio isključivo obredni grad. Ta pretpostavka se također pokazala krivom, budući da su glineni tekstovi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] koji sadrže informacije o plaćanju poreza dokazali ekonomski i administrativni značaj grada, koji je kao takav morao biti stalno naseljen i korišten. U slučaju ispravnosti teorije o obrednoj funkciji Perzepolisa, to bi impliciralo kako su reljefi i glinene pločice prikupljene tokom skupljanja danka po cijelom kraljevstvu<ref>Pierre Briant, str. 96.-99.</ref>, što je gotovo nemoguće s obzirom na jednoličnost motiva delegacija i umjetnički stil. === Simbol legitimiteta === [[Arheolog]] David Stronach kao funkciju grada navodi i političku simboliku [[Darije Veliki|Darijevog]] prava na prijestolje, uzimajući u obzir način njegovog dolaska na vlast; morao je poraziti brojne opozicije i uzurpatore poput [[Smerdis]]a<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f1/v7f136a.html#iii Darius (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Zbog toga se tvrdi kako je Perzepolis simbol legitimnosti Darijeve vladavine, te njegova prijestolonasljednika, sina [[Kserkso|Kserksa I.]]<ref name="Apadana Iranica enciklopedija"/> == Citati == '''Jean Chardin:''' <blockquote> ''Ne znam kakav Vam se čini moj opis i podaci koji ga prate, ali pružiti će velike ideje i uvjeravam Vas kako je u pravim očima iznad svih izraza, jer ne postoji ništa što šte vidjeli ili pročitali; tako veliko i tako lijepo. Koliko hiljada ljudi moraju raditi tako nešto i za koliko godina? Ovo nije samo arhitektonsko remek djelo, poput egipatskih piramida gdje je rad bio kazna i što je ipak nakon svega hrpa kamenja; ovdje se nalazi mnogo umjetnosti i reda, i možemo reći kako je ovo knjiga dostojna tih najvećih majstora.''<ref>{{Cite web |title=Voyages du Chevalier Chardin en Perse, et autres lieux de l’Orient |url=http://www.fravahr.org/spip.php?article123 |access-date=2010-04-20 |archivedate=2007-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926220753/http://www.fravahr.org/spip.php?article123 |deadurl=yes }}</ref> </blockquote> '''Arthur Upham Pope:''' <blockquote> ''Sjaj Perzepolisa nije bio slučajan povratak monumentalnosti i veličanstvenosti ljepote, prepoznate kao vrhovne vrijednosti.''<ref>Arthur Upham Pope, „Perzijska arhitektura“ (''Persian Architecture''), London (1965.)</ref> </blockquote> '''Roman Ghirshman:''' <blockquote> ''Nikada u drevnoj umjetnosti nije pokazana takva hrabrost.''<ref name="Henri Stierlin, str. 110"/> </blockquote> '''Marcel Dieulafoy:''' <blockquote> ''Neke stvari o ovoj veličanstvenog građevini pokušavam oživjeti u mom umu, pa vidim ona vrata sa stupovima od mramora ili uglačane portale, bikove čiji su [[rog]]ovi, noge, oči i ovratnik bili premazani zlatnim premazom, grede od cedrovine, mozaik opeku u zidu, ukrase od zlata i srebra, tirkizno plavi emajl, velike zavjese na portalima, bogate sagove na podovima... ponekad se pitam jesu li egipatski ili grčki hramovi imali tako snažan dojam kao perzijska palača velikog kralja.''<ref>[http://www.mediterranee-antique.info/Duruy/Grecs/HG_32.htm#_edn1 Chapitre XXXII — Alexandre (336-323), Mediterranee-Antique.info]</ref> </blockquote> == Popularna kultura == * [[Persepolis Teheran]], [[iran]]ski [[nogomet]]ni klub iz [[Teheran]]a nazvan je prema [[Antika|antičkom]] Perzepolisu, a simbol kluba je [[kapitel]] perzijskog stupa. * [[Grčka|Grčki]] skladatelj [[Iannis Xenakis]] komponirao je glazbeno djelo nazvano „Persepolis“, posvećeno antičkim ruševinama. * [[Dariush Grand Hotel]], jedan od najluksuznijih [[iran]]skih [[hotel]]a s 5 zvjezdica (otvoren [[1999.]]) na otoku [[Kiš]] projektiran je prema uzoru na antički Perzepolis. == Kratke zanimljivosti == * Perzepolis je podigao [[Darije Veliki]] a uništio [[Aleksandar Makedonski]]; oba vladara proširila su svoju perzijsku odnosno makedonsku državu na [[Najveća carstva svijeta|rekordni teritorijani opseg]], koja se prostirala preko tri [[kontinent]]a. * [[Antika|Antički]] povjesničari tvrde kako je [[Aleksandar Makedonski|Aleksandar]] spalio Perzepolis za vrijeme pijanstva, navodno je na nagovor jedne [[Grčka|grčke]] hetere (prostitutke). * Perzepolis je bio samo jedan od glavnih gradova [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] u doba dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]], ostali [[glavni grad]]ovi bili su [[Suza (Iran)|Suza]], [[Ekbatana]] i [[Babilon]], dok je ranije i [[Pasargad]] imao status glavnog grada. * [[Apadana]], dvorana za prijem i najveća građevina u Perzepolisu, mogla je primiti čak 10.000 ljudi. * Dvorana za prijem (apadana) imala je najveće konstruktivne stupove (20 m) i raspone (8.65 m) od svih građevina [[Antika|antičkog doba]], uključujući i najveći [[grčki hram]] ikada sagrađen - [[Artemidin hram u Efezu]], koji je imao stupove od 18.5 m i raspone od 5.9 m. * Perzepolis se smatra prvom građevinom na svijetu s unaprijed planiranim cjevovodnim sustavom, koji je urezan u temelje prije početka gradnje. * Inspirirani [[Osmansko Carstvo|osmanskoj]] tipologiji orijentalne palače, prvotni istraživači Perzepolisa funkciju građevine na jugu kompleksa pripisali su [[harem]]u, no moderni povjesničari tvrde kako je riječ o kraljičinim odajama. * Brojni motivi na reljefima gdje [[lav]] proždire [[bik]]a prikazuju [[Astrologija|astrološku]] simboliku; početak proljetne ravnodnevnice ([[ekvinocij]]a) kada je sazviježđe lava na vrhuncu, dok se sazviježđe bika gubi na južnom horizontu. * [[Spirala|Spiralni]] oblici ([[Voluta|volute]]) na [[kapitel]]ima perzijskih [[stup]]ova snažno su utjecali na grčki [[jonski red]], za kojeg su volute glavno obilježje. * Tipologija Perzepolisa koja se sastoji od kompleksa na uzvisini i brojnih hipostilnih građevina postala je inspiracijom za oblikovanje [[Akropola (Atena)|atenske akropole]]. * Dvorane iz Perzepolisa otvorene s prednje strane kasnije su postala uobičajenom u [[Sasanidska Monarhija|sasanidskoj]] i [[Islamska arhitektura|islamskoj arhitekturi]]. * Ironično, [[požar]] koji je uništio Perzepolis istovremeno je očvrsnuo 30.000 zapisa od pečene gline, koji su postali trajan i neprocijenjiv izvor informacija iz tog doba. == Panorame == [[Datoteka:Persepolis-Panorama.jpg|središte|800px|mini|Panoramski pogled na Perzepolis]] [[Datoteka:PersepolisPanorama2007.jpg|središte|800px|mini|Panoramski pogled na Perzepolis]] == Veze == * [[Ahemenidska Monarhija]] * [[Ahemenidi]] * [[Darije Veliki]] * [[Kserkso I.]] * [[Artakserkso I.]] * [[Kir Veliki]] * [[Nakš-e Rustam]] * [[Pasargad]] * [[Ekbatana]] * [[Suza (Iran)]] == Izvori == {{reflist|4}} == Literatura == * Georges Cameron, „Pločice iz riznice u Perzepolisu“ (''Persepolis Treasury Tablets''), Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1948.) * Werner F. Dutz i Sylvia A. Matheson, „Perzepolis: arheološka nalazišta u pokrajini Fars I.“ (''Parsa (Persepolis) Archaelogical sites in Fars (I)''). Yavassoli izdanja, Teheran (1998.), str. 144. * {{fr}} [[Eugene Flandin]] i [[Pascal Coste]], „Put u Perziju“ (''Voyage en Perse''), Pariz (1851.) * {{fr}} [[Georges Perrot]] i [[Charles Chipiez]], „Drevna historija umjetnosti u Egiptu, Asiriji, Perziji, Maloj Aziji, Grčkoj, Etruriji, Rimu“ (''Histoire de l'art dans l'Antiquité, Égypte, Assyrie, Perse, Asie mineure, Grece, Etrurie, Rome''). Svezak V.: „Perzija, Frigija, Lidija i Karija, Licija“ (''Perse, Phrygie, Lydie et Carie, Lycie''), Pariz (1890.) * [[Arthur Upham Pope]], „Perzijska arhitektura“ (''Persian Architecture''), London (1965.) * Arthur Upham Pope, „Elaborat perzijske umjetnosti od prahistorije do danas“ (''A Survey of Persian Art from Prehistoric Times to the Present''), Izdavač: Charles Scribner’s Sons, New York (1931.) * Robert W. Rogers, [http://www.aina.org/books/ahba/ahba1.htm#c35 „Historija Babilonije i Asirije“ (''A history of Babylonia and Assyria Vol 1'')]. Izdavači: Jennings and Pye, Cincinnati (1900.); Eaton and Mains, New York (1900.) * {{fr}} [[Jean Chardin]], „Putovanje Chardina od Pariza do Isfahana...“ (''Voyages de monsieur le Chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l'Orient contenant le voyage de Paris a Ispahan ...'') Ed Jean Louis Delorme, Amsterdam, 1711. * H. Sancisi-Weerdenburg, „Novruz u Perzepolisu“ (''Nowruz in Persepolis'') iz „Ahemenidske historije VII.“ (''Achaemenid History VII.''), Izdavač: Leyde. * {{fr}} [[Henri Stierlin]], „Velikani iz Perzijskog Carstva“ (''Splendeurs de l’Empire perse''), Izdavač: Gründ, Pariz (2006.), str. 280. * {{de}} [[Franz Stolze]], „Perzepolis: ahemenidski i sasanidski spomenici i natpisi iz Perzepolisa, Istahra, Pasargada, Šapura“ ''Persepolis, die achaemenidischen und sasanidischen Denkmäler und Inschriften von Persepolis, Istakhr, Pasargadae, Shâpur'', Izdavač: A. Asher ed, Berlin (1882.) == Vanjske veze == {{Commonscat|Persepolis}} * [https://persepolis.ir Perzepolis, službene stranice.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240725195812/https://persepolis.ir/ |date=2024-07-25 }} * [http://www.3dparse.com Virtualna rekonstrukcija Perzepolisa (3dparse)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823000358/http://www.3dparse.com/ |date=2019-08-23 }} * [http://www.persepolis3d.com Virtualna rekonstrukcija, persepolis3D] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&q=persepolis,+iran&ie=UTF8&z=17&ll=29.934947,52.890544&spn=0.004844,0.01075&t=k&om=0 Lokacija Perzepolisa (satelitski pogled), Google Maps] * [http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html Fotografije Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205040025/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html |date=2007-02-05 }} i [http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ Uvod u ekspediciju Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515235355/http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ |date=2011-05-15 }}, Orijentalni institut sveučilišta u [[Chicago|Chicagu]] * [http://landofaryan.atspace.com/persepolis.htm Perzepolis] * [http://www.iraninfo.dk/persepolis-recreated-filmen-om-genskabelse-af-persepolis-2.html ''Rekonstrukcija Perzepolisa'' (dokumentarni film)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022043021/http://www.iraninfo.dk/persepolis-recreated-filmen-om-genskabelse-af-persepolis-2.html |date=2007-10-22 }} * [http://www.gloryofpersepolis.com/ Slava Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013212525/http://gloryofpersepolis.com/ |date=2007-10-13 }} * [http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html Fotografije i mape Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |date=2006-07-02 }} * [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html Arhiva slika Perzepolisa] * [http://www.persepolis3d.com 3D Rekonstrukcija Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://www.virtualtourengine.com/tour.aspx?id=17&langindex=1 Perzepolis prije uništenja (virtualni projekt)] * [http://www.m-hesse.com/iran/Seiten/persepolis_%26_pasargad.html Fotogalerija iz 2009. godine (njemački jezik)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160420070650/http://www.m-hesse.com/iran/Seiten/persepolis_%26_pasargad.html |date=2016-04-20 }} * [http://www.letsgoiran.com/persepolis/persepolis-travel-guide Fotografije i video snimke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407083946/http://www.letsgoiran.com/persepolis/persepolis-travel-guide |date=2009-04-07 }} * [http://www.chn.ir/en/news/?section=2&id=6166 Tajno stubište „Palače G“ u Perzepolisu]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Cultural Heritage News Agency, 13. veljače, 2006. * [http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html ''Pečati na zapisima zidina u Persepolisua''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325181337/http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html |date=2013-03-25 }} - Mark B. Garrison i Margaret C. Root, na [http://oi.uchicago.edu Stranicama Orijentalnog instituta] * [http://www.anobanini.ir/travel/fa/fars/1385/10/post_19.php#more Korisni tekst i fotografije Perzepolisa (perzijski jezik)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503121414/http://www.anobanini.ir/travel/fa/fars/1385/10/post_19.php#more |date=2009-05-03 }} * [http://persepolistablets.blogspot.com/ Utvrda Perzepolis] (Informacije o utvrdi Perzepolis prema Orijentalnom institutu sveučilišta u Chicagu) * [http://www.rugreview.com/13-3pers.htm Perzepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519205824/http://www.rugreview.com/13-3pers.htm |date=2009-05-19 }} * Farzin Rezaeian i Hossein Hazarati; ''Obnova Perzepolisa'', dokumentarac iz 2004. [http://www.youtube.com/v/nCwxJsk14e4&hl=en&rel=0&border=1 1. dio] (8 min. i 38 sek.), [http://www.youtube.com/v/LGeJRTw7mW8&hl=en&rel=0&border=1 2. dio] (9 min. i 52 sek.), [http://www.youtube.com/v/rIPHEb9lWXA&hl=en&rel=0&border=1 3. dio] (8 min. i 52 sek.), [http://www.youtube.com/v/VXLaeZnJzVY&hl=en&rel=0&border=1 4. dio] (10 min. i 29 sek.), [http://www.youtube.com/v/gqQH56JcEhE&hl=en&rel=0&border=1 5. dio] (3 min. i 22 sek.) * [http://www.history.com/marquee.do?content_type=Marquee_Generic&content_type_id=51242&display_order=1&marquee_id=51188 ''Engineering an Empire: The Persians'', dokumentarni film „The History Channela“] * [http://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=en&geocode=&q=&ie=UTF8&ll=29.933459,52.888162&spn=0.007922,0.013733&t=h&z=16 Lokacija] {{Iranska arhitektura}} {{Normativna kontrola}} {{izdvojeni članak}} [[Kategorija:Drevni iranski gradovi]] [[Kategorija:Ahemenidska Monarhija]] [[Kategorija:Partska Monarhija]] [[Kategorija:Sasanidska Monarhija]] [[Kategorija:Arheološka nalazišta u Iranu]] [[Kategorija:Palače u Iranu]] [[Kategorija:Fars]] [[Kategorija:Svjetska baština u Iranu]] khxxhc1sainx1s874cos37ks2c8f1sh 42656364 42656356 2026-07-18T10:08:00Z Aca 108187 to nije argement 42566883 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} {{coord|29|56|04|N|52|53|29|E|region:IR_type:landmark|display=title}} {{UNESCO-svjetska baština |ime mjesta =Perzepolis |slika = |godina = [[1979.]] |vrst baštine = Kulturno dobro |mjerilo = (i), (iii) i (iv) |ugroženost = ne |poveznica = http://whc.unesco.org/en/list/114 |država = {{flag|Iran}} <center>{{Lokacijska karta|Iran|width=200|float=center |caption=|mark=Maailmanperintökohde 772b tunnusosa.svg|marksize=10 |label=Perzepolis|position=bottom |lat_deg=29|lat_min=56|lat_sec=04|lat_dir=N |lon_deg=52|lon_min=53|lon_sec=29|lon_dir=E }}<small>Lokacija Perzepolisa u [[Iran]]u</small></center> }} [[Datoteka:Persepolis T Chipiez.jpg|mini|300px|Rekonstrukcija palače u '''Perzepolisu''']] '''Persepolis''', '''Perzepolis''' ili '''Persepolj''' (staroperzijski: 𐎱𐎠𐎼𐎿 [''Parsa]'', [[perzijski]]: تخت جمشید/پارسه [''Takht-e Jamshīd''] – „Džamšidov presto”) bio je ceremonijalni glavni grad [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] u doba [[iran]]ske dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Nalazi se 70&nbsp;km sjeveroistočno od modernog grada [[Širaz]]a u pokrajini [[Fars]] u [[Iran]]u. Najraniji ostaci Perzepolisa datiraju iz [[515. pne.]], odnosno iz doba vladavine [[Darije I. Veliki|Darija I. Velikog]] koji je dao izgraditi grad<ref>[http://www.iranchamber.com/history/persepolis/persepolis1.php Parse or Persepolis, IranChamber.com]</ref>. Kompleks Perzepolisa nalazi se na uzvišenoj terasi, a sastoji se od nekoliko kraljevskih palača, riznice i popratnih građevina, te dvije goleme ceremonijalne dvorane; „dvorane od stotinu stupova“ i [[Apadana|apadane]], koja je mogla primiti 10.000 ljudi. Kolosalna apadana i dvostruka monumentalna stubišta ukrašena reljefima najprepoznatljiviji su elementi perzijske arhitekture iz tog doba. Godine [[1979.]] Perzepolis je uvršten na popis [[Svjetska baština|Svjetske baštine]] [[UNESCO]]-a prema I., III. i IV. kategoriji. == Etimologija == Starim [[Perzija]]ncima grad je bio poznat kao ''Parsa'', što znači „Grad Perzijanaca“. Naziv ''Perzepolis'' [[grčki|grčka]] je inačica (Πέρσης πόλις) staroperzijskog imena, a znači ''Perses polis'' odnosno „Perzijski grad“. Ruševine su bile poznate [[Sasanidi]]ma pod nazivom „st stwny“ (''sto stupova''), a od [[13. stoljeće|13. stoljeća]] „Čehel minar“ (''četrdeset stupova''). Prema modernom perzijskom jeziku, poznat je kao ''Parseh'' ili ''Taht-e Džamšid'' („Džamšidov tron“), što vuče podrijetlo od mitološkog junaka [[Džamšid]]a. == Historija == [[Datoteka:Map achaemenid empire en.png|350px|desno|mini|Zemljovid [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] s označenim Perzepolisom i [[Kraljevska cesta|Kraljevskom cestom]]]] [[Datoteka:Darius.jpg|mini|200px|desno|[[Darije I. Veliki]], osnivač Perzepolisa]] Prvi glavni grad [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] iz dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]] bio je [[Pasargad]]. Oko [[512. pne.]] vladar [[Darije Veliki]] započeo je izgradnju masivnog kompleksa palača Perzepolis, koji su kasnije nadograđivali njegov sin [[Kserkso I.]], odnosno unuk [[Artakserkso I.]] Iako su administrativni centri Perzijske Monarhije u to vrijeme bili [[Suza (Iran)|Suza]], [[Babilon]] i [[Ekbatana]], Perzepolis je imao ceremonijalnu ulogu glavnog grada u kojem se slavila perzijska Nova godina. Budući da je sagrađen u [[Planine|planinskom]] krajoliku, Perzepolis nije bio previše ugodan za stalno prebivalište, pa je korišten uglavnom u [[proljeće]]. Godine [[330. pne.]] u vrijeme [[Azija|azijskih]] osvajanja [[Aleksandar Makedonski]] osvaja i pljačka grad, nakon čega u Kserksovoj palači izbija [[požar]] koji uništava većinu kompleksa, što povjesničari uglavnom pripisuju osveti [[Stara Grčka|Grka]] iz makedonske vojske za perzijsko rušenje [[Atena (polis)|Atene]] u doba [[Grčko-perzijski ratovi|grčko-perzijskih ratova]]. Od [[316. pne.]] Perzepolis i dalje ima ulogu [[Glavni grad|glavnog grada]], u okviru novih [[Helenizam|helenističkih]] kraljevstva nastalih nakon Aleksandrove smrti. Od doba dinastije [[Seleukidi|Seleukida]] značaj grada opada, no u [[3. stoljeće|3. stoljeću]] obližnji grad [[Istahr]] postaje središtem [[Sasanidska Monarhija|Sasanidske Monarhije]]. === Gradnja === Nakon što je nastavio [[Kir Veliki|Kirovu]] gradnju [[Pasargad]]a i uređivanje [[Suza (Iran)|Suze]], [[Darije Veliki]] odlučio se za gradnju novog [[Glavni grad|glavnog grada]], što se često tumači kao pokušaj da se Perzepolis vezuje uz njegovo ime, isto kao što se Pasargad vezivao uz ime [[Kir Veliki|Kira Velikog]]. Novi grad trebao je imati političku i ceremonijalnu važnost, pa su u okolici grada pronađeni brojni zapisi koji navode legitimnost vladavine Darija Velikog, koji je došao na vlast zbacivši uzurpatora [[Smerdis]]a koji se predstavljao kao brat [[Kambiz II.|Kambiza II.]] Monumentalna [[palača]] građena je po uzoru na Kirovu palaču u [[Pasargad]]u, kao i okolni vrtovi kompleksa. [[Babilonija|Babilonski]] zapisi navode kako je Pasargad bio vrlo aktivno urbano i gusto naseljeno središte Perzijske Monarhije, koja je imala odlične trgovačke odnose s babilonijskim gradovima<ref>Pierre Briant, str. 99.</ref>. Povjesničar Pierre Briant tvrdi kako je prilikom gradnje Perzepolisa obustavljena sva gradnja u [[Pasargad]]u i [[Suza (Iran)|Suzi]], budući da su sva sredstva bila mobilizirana za gradnju nove metropole. Navodi i kako je novi glavni grad trebao simbolizirati „ponovno rođenje Perzijskog carstva“<ref name="Pierre Briant, str. 182">Pierre Briant, str. 182.</ref>. Darije je za lokaciju kompleksa izgrabrao uvišenje doline na jugozapadnoj padini planine [[Kuh-e Rahmat]], koja od tada postaje simbolom [[Ahemenidi|ahemenidske dinastije]]. Darije je podigao vlastitu palaču (''tačaru''), apadanu, riznicu, te [[Fortifikacija|gradske zidine]], no teško je utvrditi kada je pojedina građevina bila završena. Jedan od dokaza koji može poslužiti za kronologiju gradnje je zapis iz [[509. pne.]] koji spominje izgradnju gradskih zidina. Gradnju pojedinih objekata završili su njegovi nasljednici<ref>Pierre Briant, str. 181.</ref>. Primjerice, njegov sin [[Kserkso I.]] dodao je na sjever kompleksa ''Vrata svih naroda'', vlastitu palaču ''hadiš'', a možda čak i tripilon. Kserksov sin [[Artakserkso I.]] [[460. pne.]] dodaje i garnizon, vlastitu palaču, te završava „dvoranu od stotinu stupova“<ref>Pierre Briant, str. 590.</ref>. Neki objekti ostali su nezavršeni, poput procesijskog puta i „nezavršenih vrata“ na sjeveru kompleksa, a pripisuju se uglavnom [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]]<ref name="ReferenceA">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 71.</ref> Kasnije su u stijene sjeveroistočne planine urezane dvije kraljevske grobnice, te jedna nezavršena koja se pripisuje [[Darije III.|Dariju III.]] Za razliku od mnogih drugih monumentalnih građevina [[Antika|antičkog doba]] poput [[Partenon]]a u [[Stara Grčka|Grčkoj]] ili [[Kolosej]]a u [[Rimsko Carstvo|Rimskom Carstvu]], Perzepolis nisu gradili [[Robovlasništvo|robovi]] već (vjerojatno [[darik]]om) plaćeni radnici iz svih zemalja imperija; [[Babilonija|Babilonije]], [[Karija|Karije]], [[Jonija|Jonije]], [[Asirija|Asirije]], [[Drevni Egipat|Egipta]], itd.<ref name="GC">Georges Cameron, „Pločice iz riznice u Perzepolisu“ (Persepolis Treasury Tablets), Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1948.)</ref> Razdoblja gradnje dijele se na pet perioda<ref name="MPJLLC">Marco Prins & Jona Lendering, [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html''Persepolis''], Livius.org (pristupano 11. svibnja 2009.)</ref>: ;'''1. [[Darije Veliki|Darijev]] period''' ([[518. pne.|518.]] – [[490. pne.]]): * Terasa kompleksa * Apadana (dvorana za prijem) * Riznica * Gradske zidine ;'''2. [[Darije Veliki|Darijev]] i [[Kserkso I.|Kserksov]] period''' ([[490. pne.|490.]] – [[486. pne.]]): * Tačara (Darijeva palača) * Monumentalno (istočno) stubište * Vrata svih naroda * Sjeverno stubište ;'''3. [[Kserkso I.|Kserksov]] period''' ([[486. pne.|486.]] – [[465. pne.]]): * Hadiš (Kserksova palača) * „Harem“ * Tripilon * „Palača D“ ;'''4. Period [[Artakserkso I.|Artakserksa I.]]''' ([[465. pne.|465.]] – [[424. pne.]]): * „Dvorana od stotinu stupova“ * Artakserksova palača * Garnizon ;'''5. Period [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]], [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] i [[Darije III.|Darija III.]]''' ([[424. pne.|424.]] – [[330. pne.]]): * Grob Artakserksa II. * Palača Artakserksa III. * „Dvorana od 32 stupa“ * Grob Artakserksa III. * Procesijski put * Nedovršena vrata * Nedovršena grobnica === Uništenje === [[Datoteka:AlexanderTheGreat_Bust.jpg|mini|desno|[[Aleksandar Makedonski]], koji je uništio Perzepolis]] [[Geografija Irana|Geografski]] zaštićen u središtu [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]], Perzepolis kao kompleks nije imao solidnu obranu. Osim toga, u podnožje planine Kuh-e Ramat predstavlja slabu točku jer na istoku postoji blagi pad koji ne pogoduje obrani, pa je ta strana bila zaštićena bedemima i kulama<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 12.</ref>. Uništenje Perzepolisa [[330. pne.]]<ref name="ReferenceB">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 23.</ref> uglavnom se pripisuje [[Aleksandar Makedonski|Aleksandru Makedonskom]], što u svojim djelima spominju [[Antika|antički]] povjesničari [[Plutarh]], [[Diodor sa Sicilije]] i [[Kvint Kurcije Ruf]]<ref name="Quinte-Curce, Histoires, Livre V">{{Cite web |title=Quinte-Curce, Histoires, Livre V |url=http://bcs.fltr.ucl.ac.be/Curtius/CurtiusV.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2009-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090125105046/http://bcs.fltr.ucl.ac.be/Curtius/CurtiusV.html }}</ref>. Neki [[Arheologija|arheološki]] nalazi potkrepljuju njihove navode, no njihova verzija uništenja grada se ponekad osporava od strane nekih modernih [[povjesničar]]a. Razlozi uništenja Perzepolisa su i dalje predmet historijske rasprave. [[Antika|Antički]] povjesničari tvrde kako je Aleksandar spalio Perzepolis za vrijeme pijanstva, navodno je na nagovor jedne [[Grčka|grčke]] hetere (prostitutke) bacio baklju u [[Kserkso]]vu palaču (hadiš), kako bi udovoljio svojim grčkim saveznicima osvetu za Kserksovo spaljivanje [[Atena (polis)|Atene]] u doba [[Grčko-perzijski ratovi|grčko-perzijskih ratova]]. Ovoj priči idu u prilog [[Arheologija|arheološki]] dokazi prema kojima su Kserksova palača i obližnji tripilon više oštećeni od ostatka kompleksa<ref name="ReferenceC">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 73.</ref>. Moderni povjesničari spaljivanje Perzepolisa pripisuju Aleksandrovoj želji da na simboličan način pokaže kraj [[Perzija|perzijske]] dominacije [[Bliski istok|regijom]]<ref>[http://www.mediterranee-antique.info/Duruy/Grecs/HG_32.htm#_edn1 I. Alexandre et Aristote ; destruction de Thèbes (333), Mediterranee-Antique.info]</ref>. Drevni spisi iz doba [[Helenizam|helenističkog doba]] navode kako se [[Aleksandar Makedonski]] kasnije jako kajao zbog uništenja Perzepolisa, koje je smatrao lošim političkim primjerom<ref>Pierre Briant, str. 871.</ref>. === Ostava === Perzepolis su poslije helenističkog doba [[Seleukidi|Seleukidske dinastije]] nastavile koristiti [[iran]]ske dinastije poput [[Partska Monarhija|Parta]] i [[Sasanidska Monarhija|Sasanida]], koje su ga smatrale simbolom perzijske kulture i moći. Prema perzijskim zapisima iz doba [[Sasanidska Monarhija|Sasanidske Monarhije]], kralj [[Hormizd I.]] je u Perzepolisu priređivao svečane gozbe, što upućuje kako je kompleks korišten vjekovima nakon makedonskih osvajanja. Također, arhitektura Perzepolisa je snažno utjecala na [[Sasanidi|sasanidsku]] arhitekturu što je vidljivo na palači u [[Firuzabad]]u. Dvorana za audijencije, otvorena s prednje strane, postala je kasnije uobičajenom u [[Islamska umjetnost i arhitektura|islamskoj arhitekturi]]. Kompleks je poslije teško stradao i u navalama [[Arapi|Arapa]] u [[7. vijek]]u, odnosno [[Mongoli|Mongola]] početkom [[13. vijek]]a nakon čega biva potpuno napušten. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_sassanian_horseman.jpg|Rezbarije konjanika iz [[Sasanidska Monarhija|sasanidskog doba]], Muzej u Perzepolisu Datoteka:Persepolis_Pahlavi_inscriptions.jpg|Zapisi na pahlaviju, Muzej u Perzepolisu </gallery> </center> === Prve posjete ruševinama === [[Datoteka:Persepolis by Chardin & al.jpg|mini|200px|desno|Južna perspektiva Perzepolisa, [[Jean Chardin]] ([[1711.]])]] [[Datoteka:Persepolis Bas-relief Flandin.jpg|mini|200px|desno|Skica reljefa, [[Eugene Flandin]] ([[1840.]])]] [[Datoteka:Persepolis vue d'oiseau Chipiez.jpg|mini|200px|desno|Ptičija perspektiva, rekonstrukcija prema [[Charles Chipiez]]u ([[1884.]])]] Ruševine su bile poznate [[Sasanidi]]ma pod nazivom „st stwny“ (''sto stupova''), a od [[13. vijek]]a „Čehel minar“ (''četrdeset stupova''). Sadašnji naziv „Taht-e Džamšid“ (''Džamšidov tron'') vuče podrijetlo od mitološkog junaka [[Džamšid]]a. Lokalitet je postao odredištem mnogih posjeta sa zapada između [[13. vijek|13.]] i [[18. vijek]]a. Primjeri su:<ref name="clio.fr">[http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/comment_peut-on_etre_persan_.asp Bibliothèque en ligne: Comment peut-on être Persan? (Didier Trock, 1998., Clio.fr)]</ref><ref>{{Cite web |title=Persepolis, Jona Lendering, Livius.org |url=http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |access-date=2008-10-03 |archive-date=2006-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Jean-Jacques Rousseau: Discours Sur L'origine et les fondements de L'inegalite parmi les hommes |url=http://hypo.ge-dip.etat-ge.ch/athena/rousseau/jjr_ineg.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2009-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090123124709/http://hypo.ge-dip.etat-ge.ch/athena/rousseau/jjr_ineg.html |deadurl=yes }}</ref> * Godine [[1318.]] [[Mletačka Republika|mletački]] misionar [[Odorik iz Pordenonea]] na putu prema [[Kina|Kinu]] posjećuje ''Čehel minar'', bez stupanja na ruševine. Ovo se smatra prvim [[Europa|europskim]] posjetom Perzepolisu. * Vijek i pol kasnije još jedan mletački putnik ([[Giosafat Barbaro]]) posjećuje ostatke Perzepolisa. * Portugalski misionar Antonio de Gouvea posjećuje ruševine [[1602.]] godine, a u svojim zapisima spominje [[klinasto pismo]] i „životinje s ljudskim glavama“. * [[Španjolska|Španjolski]] veleposlanik Don Garcia de Silva y Figueroa kod perzijskog [[Šah (vladar)|šaha]] [[Abas I.|Abasa I.]] opisuje ruševine u pismu iz [[1619.]] godine, te na temelju grčkih tekstova objašnjava jasnu vezu između Perzepolisa i ''Čehel Minara''. * Između [[1615.]] i [[1626.]] [[Rim]]ljanin [[Pietro Della Valle]] posjećuje mnoge istočne zemlje i prepisuje [[klinasto pismo]] koje će kasnije biti dešifrirano. * [[Englezi]] Anglais Dodmore Cotton i [[Sir Thomas Herbert]] od [[1628.]] do [[1629.]] putuju istokom s ciljem dešifriranja drevnih pisama. * Između [[1664.]] i [[1667.]] [[Francuzi]] [[Jean Thévenot]] i [[Jean Chardin]] posjećuju Perzepolis. Thévenot u svom „Voyage au Levant“ (''Putovanje Levantom'') pogrešno zaključuje kako su ruševine premale da bi služile kao palača perzijskih kraljeva, no Chardin jasno identificira objekte na kompleksu. * Godine [[1694.]] [[Talijan]] Giovanni Francesco Gemelli-Carreri mjeri i bilježi sve dimenzije ruševina, te proučava drevne natpise. * [[Nizozemci|Nizozemac]] [[Cornelis de Bruijn]] [[1704.]] posjećuje i istražuje ruševine Perzepolisa; godine [[1711.]] objavljuje knjigu ''Reizen over Moskovie, door Persie en Indie'', a [[1718.]] godine ''Voyages de Corneille le Brun par la Moscovie, en Perse, et aux Indes Occidentales''. === Arheološke ekspedicije === U [[19. vijek|19.]] i [[20. vijek]]u raste broj znanstvenih ekspedicija u Perzepolis:<ref name="ReferenceB"/><ref name="clio.fr"/><ref name="ReferenceD">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 78.</ref> * Sredinom [[1820-ih]] [[UK|britanski]] veleposlanik [[John Macdonald Kinneir]] djelomično iskopava palaču [[Artakserkso I.|Artakserksa I.]] odnosno prvu [[Sfinga|sfingu]]. * Godine [[1840.]] i [[1841.]] slikar [[Eugene Flandin]] i arhitekt [[Pascal Coste]], pridruženi veleposlanstvu [[Francuska|Francuske]], nekoliko puta posjećuju ruševine u Perziji, uključujući Perzepolis. * Prva istraživanja provedena su [[1878.]] godine kada je Motamed-Od Dowleh Farhad Mirza, guverner pokrajine [[Fars]], otkopavao „dvoranu od stotinu stupova“. * Ubrzo nakon toga, Franuzi [[Charles Chipiez]] i [[Georges Perrot]] provode veliko istraživanje lokacije. Kroz temeljit studij arhitekture otkopanih ruševina i otpada, Chipiez počinje praviti prve poznate rekonstrukcije palača i spomenika iz [[Ahemenidi|ahemendiskog]] doba. * [[Njemačka|Njemački]] učenjak Franz Stolze istražuje [[Arheologija|arheološke]] lokalitete u pokrajini [[Fars]] i objavljuje rezultate [[1882.]] godine. * Dvoje [[Francuska|francuskih]] arheologa, Jane i Marcel Dieulafoy, provode dvije arheološke misije u Perziji ([[1881.]]-[[1882.]] i [[1884.]]-[[1886.]]). Oni su prvi posjetitelji lokacije koji su u [[Europa|Europu]] donijeli fotografije Perzepolisa, te mnogo arheoloških predmeta. * Od [[1931.]] do [[1939.]] iskopavanja su proveli Nijemci [[Ernst Herzfeld]] i [[Erich Friedrich Schmidt]], poslani od strane [[Orijentalni institut u Chicagu|Orijentalnog instituta u Chicagu]]. * Tokom [[1940-ih]], Francuz Andre Godard i Iranac A. Sami nastavljaju iskopavanja pod ovlaštenjem „Iranskog arheološkog zavoda“ (''MRS''). * Kasnija istraživanja provodi „Iranski arheološki zavod“ na čelu kojeg je Ali Tajvidi. U suradnji s [[Italija|talijanskim]] istraživačem Giuseppe Ann Britt Tilia sa „Talijanskog orijentalnog instituta“, otkrivene su dvije nove [[Palača|palače]] koje su pripisane kasnijim ahemenidskim vladarima [[Artakserkso I.|Artakserksu I.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]] Svi objetki Perzepolisa i dan danas nisu otkriveni ili definirani. Neki od takvih zdanja su ruševine kod hadiša i tačare čije podrijetlo još nije utvrđeno<ref name="ReferenceA"/>. === Moderno doba === [[Datoteka:Persepolis_2.jpg|mini|desno|Perzepolis, pogled s [[Kuh-e Rahmat]]a]] Godine [[1971.]] ispred kompleksa Perzepolis održana je raskošna parada u sklopu obilježavanja 2500. obljetnice monarhije u [[Iran]]u, koju je priredio posljednji iranski šah [[Mohammed Reza Pahlavi]]. Na ceremoniji je sudjelovalo više od 200 državnika iz cijelog svijeta, uključujući i [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenskog]] predsjednika [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]] i njegovu ženu [[Jovanka Broz|Jovanku]]. Smatra se kako je proslava bila šahov pokušaj da opravda legitimitet svoje vlasti nakon što je [[1953.]] na vlast došao državnim udarom, zbacivši demokratski izabranu vlast. Procjene troškova proslave kreću se između 22 i 200 milijuna [[Američki dolar|američkih dolara]], a financirana je na uštrb drugih projekata poput socijalnog planiranja zbog čega su izbili neredi diljem [[Iran]]a, koje je šah brutalno ugušio<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2005/sep/22/arts.iran Iran to rebuild spectacular tent city at Persepolis (Guardian.co.uk)]</ref>. Novija [[Arheologija|arheološka]] istraživanja pokazala su kako je ceremonija oštetila ostatke kanala i vrtova u okolici Perzepolisa. Danas Perzepolis spada u osjetljivi okoliš koji može biti ugrožena ljudskim aktivnostima. Lokacija nije direktno ugrožena ispušnim plinovima budući da se veća urbana mjesta poput [[Širaz]]a nalaze na 70 kilometara udaljenosti, no postoji opasnost od korištenja poljoprivrednih kemikalija u plodnoj dolini podno kompleksa<ref>{{Cite web |title=Smoke From Wheat Farms Threatens Persepolis (Iran Daily) |url=http://iran-daily.com/1385/2604/html/art.htm |access-date=2007-09-30 |archivedate=2007-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930203621/http://iran-daily.com/1385/2604/html/art.htm |deadurl=no }}</ref>. Program za zaštitu lokacije nedavno je zbog [[Erozija|erozije]] ograničio broj posjetitelja, a iznad osjetljivih elemenata poput istočnog stubišta apadane postavljeni su krovovi zbog zaštite od atmosferilija. Perzepolis je [[1979.]] godine uvršten na popis [[Svjetska baština|Svjetske baštine]] [[UNESCO]]-a prema 1., 3. i 4. kategoriji, zbog čega na kompleksu nisu dozvoljene ikakve modifikacije<ref>[http://www.nitc.co.ir/iran-daily/1384/2509/html/art.htm#s129375 Council Moots Persepolis Museum Development (Iran Daily)]</ref>. == Umjetnost == === Arhitektura === [[Datoteka:Persepolis Colonne flandin.jpg|mini|250px|desno|Karakteristike perzijskih [[stup]]ova iz [[apadana|apadane]], Eugène Flandin (1840.)]] [[Datoteka:Persepolis_P100c_ES_carving.jpg|mini|250px|desno|Utjecaji [[Drevni Egipat|egipatske]] arhitekture]] U rano doba perzijska [[pleme]]na nisu imali jedinstveni arhitektonski stil, budući da su bili [[Nomad|polunomadski]] narod seljaka i jahača<ref>Henri Stierlin, str. 86.</ref>. Međutim, nakon što je [[Kir Veliki]] [[550. pne.]] osnovao [[Ahemenidska Monarhija|Perzijsku Monarhiju]], diljem zemlje niknuti će mnoge monumentalne građevine. U početku se [[Ahemenidi|ahemenidska]] arhitektura temelji na elementima pokorenih naroda, no prema njima ubrzo je razvijen autohtoni stil. Prvi perzijski grad [[Pasargad]] još pokazuje neke nomadske utjecaje gdje su objekti raspršeni u ogromnom [[park]]u, no pedeset godina kasnije gradi se Perzepolis koji postaje simbolom racionalizacije i ravnoteže u perzijskoj arhitekturi. Plan kompleksa je strogo ortogonalan, broj stupova u dvoranama je slagan u omjerima 1:1 ili 1:2, raspored objekata je poslagan na zaštićenoj terasi. Trijemovi s dvostrukim kolonadama na apadani sijeku se na uglovima koji postaju kule, što je bila velika funkcionalna i estetska inovacija. Kompleksu se pristupa s dvaju velikih portala kroz koje teče sav promet. Uspjesi ovih originalnih djela temelje se na brojnim elementima koji kombiniraju arhitekture podvrgnutih naroda. Perzijski elementi nisu hibrid već fuzija stilova koji stvaraju novi. Proizlaze iz stručnosti arhitekata i radnika širom imperija, pa je perzijska arhitektura utilitaristička, ritualna i simbolična. Perzepolis je pun elemenata koji svjedoče o njihovim višestrukim izvorima<ref name="ReferenceE">Henri Stierlin, str. 86., 94., 102., 111. i 115.</ref>. [[Drevni Egipat|Egipatski]] elementi prepoznatljivi su na krovnim vijencima i [[portal]]ima<ref name="ReferenceE"/>, a [[Mezopotamija|mezopotamski]] kod povezivanja dviju palača gdje jedna ima privatnu, a druga javnu namjenu<ref>Henri Stierlin, str. 78. i 79.</ref>. [[Rozeta (arhitektura)|Rozete]] i biljni reljefi sa stubišta skupa s nazubljenim bedemima i zidovima podsjećaju na arhitekturu [[zigurat]]a, koji su u ranije doba nicali u [[Mezopotamija|Mezopotamiji]] i [[Elam]]u. Glazure reljefa imaju [[Babilonija|babilonski]] utjecaj, dok krilati ljudi-bikovi na portalima potječu od [[Novoasirsko Carstvo|asirskog]] stila<ref name="ReferenceE"/>. Nakon uključivanja [[Jonija|Jonije]] u Perzijsku Monarhiju, perzijska arhitektura dovodi do jakog utjecaja na grčki [[jonski red]], kao i obrnuto. Ti utjecaji posebno su vidljivi kod dvorana sa stupovima (''hipostila''). [[Lidija|Lidijski]] i jonski arhitekti sudjelovali su na radovima u [[Pasargad]]u, te kasnije u Perzepolisu i [[Suza (Iran)|Suzi]], o čemu svjedoče grafiti na grčkom u kamenolomu blizu Perzepolisa i zapis iz Suze. Spiralni elementi ([[Voluta|volute]]) s perzijskih [[kapitel]]a kasnije su postali glavno obilježje grčke arhitekture [[Jonski red|jonskog reda]]. Perzepolis je kasnije snažno utjecao na [[Artemidin hram u Efezu]], jedno od antičkih [[sedam svjetskih čuda]]. Načelo unutrašnjeg prostora, gdje dvorana sa stupovima predstavlja jezgru palače, prisutno je na [[Bliski istok|Bliskom istoku]] i prije doba Perzijske Monarhije. Ipak, sofisticiranost perzijske tehnologije koja je vidljiva na visini i rasponima stupova, uvjetovala je veliku prostranost i upotrebljivost dvorana, za razliku od sličnih hipostila u [[Stara Grčka|Grčkoj]] i [[Drevni Egipat|Egiptu]] čiji su stupovi bili zdepasti, rasponi maleni, a prostori skučeni<ref>Henri Stierlin, str. 78., 92. i 93.</ref>. [[Datoteka:Persepolis_Lamassus.jpg|mini|200px|lijevo|''Lamassus'' (krilati [[bik]] s ljudskom glavom) u [[Asirija|asirskom]] stilu]] Konstruktivni sustavi u Perzepolisu su isključivo tektonski odnosno sastoje se od stupova i greda, dok nema traga stereotomskom sustavu ([[Luk (arhitektura)|lukovi]], [[svod]]ovi i [[kupola|kupole]]). Većina stupova izrađenih od drva su nestali, no sačuvane su njihove kamene baze. Kod dvorana gdje su visine bile prevelike za korištenje drva, stupovi su građeni od masivnih kamenih blokova. Kameni stupovi koji su preživjeli vrlo su heterogenog stila, odnosno pokazuju utjecaje različitih civilizacija. Baza stupa ima [[Hetiti|hetitski]] utjecaj, dok je omjer visine i promjera debla gotovo identičan stupovima [[Jonski red|jonskog reda]]. Ogromni kapitel koji čini gotovo trećinu ukupne visine stupa karakterističan je za [[Drevni Egipat|egipatske]] stupove s kapitelom lotosa. Skulpturalni kapiteli sa životinjskim oblicima vjerojatno su inspirirani [[Asirija|asirskom]] arhitekturom, no predstavljaju originalni perzijski stil. Kao i većina [[Ahemenidi|ahemenidskih]] palača, Perzepolis je imao zidove izgrađene od opeke, koji možda izgledaju neobično na području gdje je kamen dostupan u velikim količinama. To je zajedničke karakteristika svim narodima Istoka, koji [[kamen]] koriste uglavnom za [[Fortifikacija|gradske zidine]]. Danas su uglavnom sačuvani samo temelji zidova, kao i masivni kameni [[portal]]i i [[stup]]ovi. Iako je građen gotovo dva vijeka, Perzepolis kao cjelina pokazuje jedinstveni stil koji je karakteristika [[Ahemenidi|ahemenidske]] umjetnosti. Kasniji ahemenidski vladari nisu mnogo odstupali od umjetnosti i tehnike koju je [[Kir Veliki]] započeo u [[Pasargad]]u, odnosno [[Darije Veliki]] nastavio u Perzepolisu. Samo najnovije kraljevske grobnice [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] razlikuju se od onih u [[Nakš-e Rustam]]u po tome što nisu urezane u okomitu liticu planine već u kosi teren, no na pročelju sadrže iste elemente kao i Darijeva grobnica. === Kiparstvo === [[Datoteka:Persepolis - statue of a mastiff.jpg|mini|250px|desno|Skulptura mastifa iz apadane]] Najpoznatije skulpture iz [[Ahemenidi|ahemenidskog]] perioda nalaze se upravo u Perzepolisu. Brojni reljefi krase stubišta, panele ispred palače i unutrašnjost kraljevskih dvorana. Pretpostavlja se kako su također korišteni za uređenje prostorija sa stupovima. Inspiracija perzijskih skulptura vuče korijene iz [[Drevni Egipat|Egipta]], [[Stara Grčka|Grčke]] i [[Asirija|Asirije]], a karakterizira je velika preciznost i detaljnost izvedbe. Tipologija skulpturalnog oblikovanja je tipična za orijentalnu umjetnost; svi likovi prikazani su u profilu. Reljefi najčešće prikazuju perzijskog kralja i vojnike, te [[bik]]ove, [[lav]]ove i [[grifon]]e; životinje vrlo su stilizirane, bez varijacija. Osim reljefa, povjesničari poput [[Herodot]]a i [[Plutarh]]a spominju [[Kserkso]]v kip i Perzepolisu, te kip [[Darije Veliki|Darijeve]] žene [[Artistona|Artistone]] u [[Suza (Iran)|Suzi]]. Neke skulpture su u potpunosti realistične, poput [[Pas|psa]] (mastifa) koji je pronađen na uglu apadane. === Slikarstvo === [[Datoteka:Persepolis Color samples.jpg|mini|250px|desno|Ostaci pigmenata]] Područja na kojima su korištene boje teško je tvrditi, budući da je pigment gotovo u potpunosti nestao. Vrijeme, tanki slojevi nanošenja boja, te raspadanje organskih pigmenata glavni su razlozi njegova nestanka. Ipak, dokazi o korištenju boja nalaze se u tragovima diljem palače što svjedoči kako Perzepolis nije bio jednoličan, već u bogatim bojama<ref>[http://www.achemenet.com/ressources/enligne/arta/pdf/2005.002-Ambers-Simpson.pdf Some pigments identifications for objects from Persepolis (Janet Ambers i St John Simpson, The British Museum)]</ref>. Također, pronađeno je i mnogo posuda koje su sudeći prema unutrašnjim pigmentima služile za pohranu boja. Boje su korištene na svim arhitektonskim elementima; zidovi, reljefi, stupovi, vrata, podovi, stepenice, kipovi, itd. Opeka je bila glazirana, crvena oker boja korištena je na podovima od vapnenca ili sivo-zelenkastog gipsa, stupovi su oslikani u više boja, kao i eksterijer palača. Tragovi crvene boje pronađeni su i na skulpturi Darijeve žene [[Darije Veliki|Darijeve]] žene [[Artistona|Artistone]] koja se danas čuva u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u. Velika paleta pronađenih boja govori o njihovom bogatom polikromatskom podrijetlu. Spominje se i upotreba biljnih pigmenata, no s obzirom na raspadanje takvih organskih boja, nažalost nisu sačuvane. == Tehnologija == [[Datoteka:Pasargadae Swallow-Tail Staples.jpg|desno|mini|250px|Konstruktivne spone (kopče) između kamenih blokova koje su korištene u Perzepolisu i [[Pasargad]]u datiraju iz [[6. vijek pne.|6. vijeka pne.]] i najstarije su u historiji; predstavljaju veliki napredak u [[Stari vijek|starovjekovnoj]] građevinskoj tehnologiji]] Kompleks u Perzepolisu obiluje mnogim inovativnim elementima na području [[Građevinarstvo|građevinskog]] inženjerstva. Novija istraživanja strukturalne tehnologije u susjednom [[Pasargad]]u koji je udaljen svega 43&nbsp;km i građen tri desetljeća prije Perzepolisa, pokazala su kako su [[Perzija|perzijski]] [[inženjer]]i sagradili kompleks koji je mogao izdržati jake [[potres]]e, čak do 7. stupnja prema [[Richterova ljestvica|Richterovoj ljestvici]]<ref>{{Cite web |title=Pasargadae Can Withstand Earthquakes (Payvand) |url=http://www.payvand.com/news/05/feb/1133.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624113347/http://www.payvand.com/news/05/feb/1133.html |dead-url=yes }}</ref>. Temelji graditeljskih zdanja u Perzepolisu i Pasargadu građeni su tehnologijom izolirane baze temelja, koja se danas koristi pri gradnji modernih osjetljivih objekata poput [[Nuklearna elektrana|nuklearnih elektrana]], zbog zaštite od [[Seizmički val|seizmičkih]] aktivnosti. Značajan doprinos graditeljstvu predstavlja i uporaba konstruktivnih spona (kopči) između kamenih blokova, koje su izgrađene od [[metal]]a. Takav konstruktivni sustav zajedno s izoliranom bazom temelja stvorili su preduvjete za gradnju mnogo većih i tanjih konstruktivnih elemenata, koji su svoj vrhunac doživjeli u [[Apadana|apadani]] Perzepolisa gdje su stupovi bili visoki čak 20 metara što ih čini najvišim te u odnosu na visinu najtanjim stupovima [[Antika|antičkog]] graditeljstva, dok su osni rasponi stupova od 8.65 m također veći od bilo kojeg arhitektonskog zdanja tog doba. Usporedbe radi, [[Artemidin hram u Efezu]] kojeg su [[Grci]] uvrstili na [[Sedam svjetskih čuda]] imao je mnogo manje raspone od 5.9 m, dok su stupovi bili 1.5 m kraći od onih iz apadane Perzepolisa<ref>{{Cite web |title=Persepolis3D: Apadana |url=http://www.persepolis3d.com/control_structures/apadana.htm |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716111243/http://www.persepolis3d.com/control_structures/apadana.htm }}</ref>. Veliki doprinos perzijskih inženjera ostvaren je i na području opskrbe vodom [[kanat]]ima koje su graditelji usjekli duboko u planine te bi pomoću njih dopremali i čuvali svježu [[Voda|vodu]]. Zahvaljujući tom [[vodovod]]nom sustavu i umijeću kontroliranja tlaka, u kompleksu Perzepolis izgrađen je sofisticiran sustav vodovodnih, kanalizacijskih i drenažnih cjevovoda. Mreža cjevovoda usječena je u teren terase prije gradnje temelja, što predstavlja prvi takav slučaj u historiji. == Glavni kompleks == [[Datoteka:Persepolis_complex_map_hrv.png|mini|450px|lijevo|Detaljni nacrt Perzepolisa]] === Terasa === Kompleks palača u Perzepolisu temelji se na terasi dimenzija 450 x 300 m, 14 m visine s četiri razine od 2 m. Ulaz vodi na razinu rezerviranu za delegacije, dok se plemići nalaze na razini iznad. Najnižu razinu čine područja za službu i upravu. Kraljevska razina je na najvišoj razini, koja je vidljiva širom okolice kompleksa. Materijal za gradnju bio je uglavnom sivi [[vapnenac]]. Tlocrt kompleksa je strogo ortogonalan, odnosno slijedi strogu organizaciju [[hipodamus]]a<ref name="ReferenceF">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 101.</ref>. Na istočnoj strani terase nalazi se ''[[Kuh-e Rahmat]]'' („Planina milosti“), u čiji su kamen uklesane goleme kraljevske grobnice koje dominiraju krajolikom. Na ostalim trima stranama svijeta nalaze se gradske zidine čija visina varira od 5 do 14 metara. Zidine su građene od velikih kamenih blokova bez [[mort]]a čiji stabilitet osiguravaju metalne kopče (spone); perzijska inovacija prvi put korištena u [[Pasargad]]u. Na zapadnom pročelju nalazi se glavni pristup kompleksa u obliku monumentalnog stubišta<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25. i 88.</ref>. Niveliranje temelja osigurano je ispunjavanjem rupa zemljom i kamenjem. Tokom prve pripremne faze gradnje postavljena je složena mreža odvodnje i vodoopskrbe, ponekad urezana u stijene<ref name="ReferenceB"/>. Kameni blokovi su rezani pomoću posebnih rudarskih alata koji omogućavaju fragmentaciju kamena na ravne površine, dok su se blokovi postavljali uz pomoć drvenih greda<ref name="iranica.com">[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v6f2/v6f2a018.html Construction materials and techniques in Persian architecture (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Na južnoj fasadi pronađeni su zapisi na tri jezika pisani [[Klinasto pismo|klinastim pismom]]. Tekst pisan na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]] sličan je zapisima iz [[Suza (Iran)|Suze]], a govori: <blockquote> ''Ja, kralj Darije Veliki, kralj kraljeva, kralj Zemlje, sin Histapa Ahemenidskog, izgradio sam ovu utvrdu uz milost Ahura Mazde. '' ''Neka Ahura Mazda štiti mene i ovu utvrdu koju izgradih.''<ref name="Pierre Briant, str. 182"/> </blockquote> Ovi zapisi nalaze se neposredno prije ulaza u kompleks, ispred monumentalnog stubišta i „vrata svih naroda“<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Terrace, Livius.org |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/terrace/terrace.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100316033047/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/terrace/terrace.html |deadurl=yes }}</ref>. Konfiguracija terase sugerira kako je projektirana za obranu u slučaju mogućeg napada, pa je kompleks osiguran zidinama i kulama, koje su s istočne strane udvostručene. Ugla na zidinama izgrađena su na način da osiguraju čuvarima maksimalnu vidljivost na vanjsko područje<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 29.</ref>. Na terasi se nalazi impresivan broj kolosalnih zdanja, građenih od sivog vapnenca s okolnih brda. Ove objekte karakterizira često korištenje kolonada stupova, od kojih su nekolicina sačuvani i do današnjeg dana. Tlocrte karakteriziraju hipostili (dvorane sa stupovima), bez obzira na njihovu veličinu. Građevine broje 99 prostorija, u kojima se nalazi po 100, 36 ili 16 stupova, raspoređenih u različitim omjerima (20x5 u trezoru, 10x10 u dvorani od stotinu stupova, itd.). Neke građevine očito nisu bile završene; u blizini kompleksa pronađen je antički građevinski otpad<ref>[[Franz Stolze]], „Perzepolis: ahemenidski i sasanidski spomenici i natpisi iz Perzepolisa, Istahra, Pasargada, Šapura“ ''Persepolis, die achaemenidischen und sasanidischen Denkmäler und Inschriften von Persepolis, Istakhr, Pasargadae, Shâpur'', Izdavač: A. Asher ed, Berlin (1882.)</ref>. Fragmenti posuda koje su se koristile za pohranu boja slučajno su otkriveni [[2005.]] kod apadane, što potvrđuje ranije pretpostavke kako su se za uređenje palače koristile boje<ref>[http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=5146 Ancient Paint Buckets Found in Persepolis (CHNpress)]</ref><ref>Henri Stierlin, str. 101. i 102.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Door_Pivot.jpg|Lavor urezan u pod terase s pipom </gallery> </center> === Glavno stubište === [[Datoteka:Persepolis_main_stairway.jpg|mini|desno|Glavno stubište]] Pristup terasi se nalazi na zapadnom pročelju, a vrši se simetričnim monumentalnim stubištem koje se na donjem dijelu razilazi, a na gornjem spaja. Ovaj pristup dodao je [[Kserkso I.]] kako bi zamijenio originalni pristup na jugu, nakon čega monumentalno stubište postaje jedinim pristupom kompleksu. Vjerojatno je postojalo i nekoliko sekundarnih pristupa, posebno na istočnoj strani čija je visina niža s obzirom na pad terena. Glavno stubište građeno je od čvrstih kamenih blokova povezanih metalnim sponama, a sastoji se od 111 stepenica 10&nbsp;cm visine i 31&nbsp;cm dubine, dok je stubišni krak širok 6.9 metara. Niski nagib stubišta omogućavao je lakši pristup konjanicima; pojedine stepenice bile su i po pet koraka dubine. Stubište je zatvoreno visokim drvenim vratima, čiji su zglobovi oko podnožja bili urezani u teren. Pri vrhu glavnog stubišta dolazi se do malenog dvorišta ispred „Vrata svih naroda“<ref name="ReferenceF"/>. === Vrata svih naroda === <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Porte_des_Nations.jpg|Skulpture bikova kod ''Vrata svih naroda'', istočni pristup Datoteka:Persepolis_gate_of_all_nations.jpg|''Vrata svih naroda'', s istoka Datoteka:Persepolis_GAN.JPEG|''Vrata svih naroda'', sa sjevera </gallery> </center> „Vrata svih naroda“ ili ''Kserksova vrata'' su portal s malom dvoranom izgrađenom [[475. pne.]] u doba vladavine [[Kserkso I.|Kserksa I.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 28.</ref>, [[Darije Veliki|Darijevog]] sina. Na zapadnom [[portal]]u na obje strane nalaze se dvije kolosalne skulpture [[bik]]a od 5.5 m visine, što je element inspiriran [[Asirija|asirskom]] arhitekturom. Prolaskom kroz portal dolazi se do središnje dvorane od 24.7 m², okružene [[mramor]]nim klupama. Krov dvorane bio je podržan s četiri stupa visine 18.3 metra, stiliziran u obliku [[Palma|palme]] i palminog lišća<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 26.</ref>. U portalnoj dvorani postoje dva izlaza; južni koji vodi do apadane, te istočni koji se otvara prema procesijskoj stazi. Potonji prolaz čuvaju veliki kipovi u obliku krilatih ljudi-bikova (''lammasus'')<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 26. i 27.</ref>. Isti elementi nalaze se i na [[kapitel]]ima stupova u tripilonu. Tu su i ostaci stopala na podnožju koje počinje od nezavršenih vrata<ref>{{Cite web |title=Lamassu (bull-man), Livius.org |url=http://www.livius.org/la-ld/lamassu/lamassu.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824213450/http://www.livius.org/la-ld/lamassu/lamassu.html |dead-url=yes }}</ref>. Svi navedeni otvori u dvorani zatvoreni su drvenim dvokrilnim vratima sa zglobovima urezanim u terenu, a ukrašeni su plemenitim [[metal]]ima.<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25. i 33.</ref>. [[Datoteka:Inscription_Xerxès.JPEG|desno|mini|''Vrata svih naroda'': [[Kserkso]]vi kraljevski zapisi]] Natpisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] uklesani su iznad zapadnih skulptura bikova, a sadrže tekst na tri jezika: [[Perzijski|staroperzijski]], [[Akadski jezik|babilonski]] i [[Elamski jezik|elamski]]. Tekst govori: <blockquote> ''Ahura Mazda je veliki Bog, koji je stvorio ovu zemlju, koji je stvorio nebo, koji je stvorio čovjeka, čovjeka koji ima sreću što mu je Kserkso kralj, kralj svih kraljeva.'' ''„Ja sam Kserkso, veliki kralj, kralj kraljeva, kralj ljudi s različitog podrijetla, kralj goleme zemlje, sin kralja Darija Ahemenidskog.“'' ''Kralj Kserkso kaže: „Uz pomoć Ahura Mazde, napravio sam Vrata svih naroda, i sagradio mnogo dobra u Perziji, što je činio i moj otac. Sve dobro što smo napravili, napravili smo uz pomoć Ahura Mazde.“'' ''Kralj Kserkso kaže: „Ahura Mazda štiti mene i moj imperij, jer radim isto što i moj otac, kojeg je štitila Ahura Mazda.“'' </blockquote> Ovaj natpis ukazuje kako su Vrata svih naroda posvećena od strane Kserksa za mnoge narode i kraljevstva koja su bila sastavni dio [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]]. Isti natpis nalazi se i iznad ''lammasusa''<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber">[http://www.iranchamber.com/history/persepolis/persepolis1.php Parse or Persepolis (Iran Chamber)]</ref>. === Procesijski put i „Nedovršena vrata“ === Od zapada prema istoku uzduž sjeverne strane terase, odnosno od „Vrata svih naroda“ nalazi se procesijski put koji vodi prema sličnom zdanju zvanom „Nezavršenim vratima“, jer nije bilo dovršeno do vremena [[Aleksandar Makedonski|Aleksandrovih]] osvajanja i uništenja Perzepolisa. Ovaj [[portal]] nalazi se na sjeverozapadnom uglu terase i sadrži četiri stupa, identična onima iz dvorane na zapadu. „Nezavršena vrata“ vode do dvorišta koji se otvara prema „Dvorani od stotinu stupova“. Dvostruki zid omeđuje procesijski put s obje strane, čineći privatnost apadane i kraljevske palače. Samo donji dijelovi tih zidina sačuvani su do danas, no neki vjeruju kako je njihova originalna visina dosezala ''lammasuse''. Takva pretpostavka može se potvrditi pronalaskom i obnovom dviju skulptura u obliku [[supovi]]h glava, za koje se čini kako nikada nisu montirane na stupe, već se pretpostavlja kako su bili namijenjeni za nadogradnju<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Procession_Pathway.jpg|Procesijski put prema zapadu Datoteka:Persepolis_griffons.jpg|Monumentalni portal s [[grifon]]ima Datoteka:Persepolis_Unachieved_Gate.jpg|„Nedovršena vrata“, s juga. </gallery> </center> === Apadana (Dvorana za prijem) === [[Datoteka:Persepolis001.jpg|mini|250px|Ruševine apadane]] Apadanu je dao izgraditi [[Darije Veliki]], a početak njene izgradnje počeo je [[515. pne.]] prema zapisima od zlata i srebra koji su postavljeni u kamen temeljac. Zapisi sadrže Darijevo ime i podatke o zemljama koje su pripadale [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskoj Monarhiji]]. Gradnja apadane trajala je i nakon Darijeve smrti [[486. pne.]] a dovršena je u doba vladavine njegova sina [[Kserkso I.|Kserksa I.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 31.</ref> Apadana je dvorana s 36 kolosalnih stupova koji su bili čak 20 metara visine što ih čini najvišim i u odnosu na visinu najtanjim [[stup]]ovima [[Antika|antičkog doba]], dok su rasponi stupova od 8.9 m također veći od bilo kojeg arhitektonskog zdanja tog doba. Zbog navedenih tehnoloških karakteristika, apadana je bila najveće i najkompleksnije zdanje cijelog kompleksa u Perzepolisu. Nalazi se na zapadnom središtu terase i smještena je na visokoj razini. Pristup na apadanu vršio se s dva monumentalna simetrična stubišta, koji se nalaze na sjevernoj i istočnoj strani<ref>Henri Stierlin, str. 151.</ref>. ==== Palača ==== Početni tlocrt palače bio je vrlo jednostavan, no nakon što su kasnije sagrađena „vrata svih naroda“, nadograđivanje sjevernog monumentalnog stubišta postalo je neophodno. Palača je [[kvadrat]]ičnog unutrašnjeg tlocrta, dimenzija 60.5 x 60.5 metara, u kojoj se nalazi 36 kolosalnih stupova raspoređenih 6 x 6. Kameni blokovi stupova na željenu razinu najvjerojatnije su podizani visokim rampama, načinjenima od zemlje i drvenih dasaka<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27. i 33.</ref>. Na sjevernoj, istočnoj i zapadnoj strani nalaze se ulazni trijemovi s dvostrukim kolonadama od šest [[stup]]ova. Južni dio sastojao se od malih soba koje su služile kao Darijeve odaje, nadovezujući se na tačaru. Na uglovima apadane nalazile su se četiri kvadratične kule koje su smještene u razini s trijemovima<ref name="Henri Stierlin, str. 110">Henri Stierlin, str. 110.</ref><ref>[http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_achaemenids.php The Art of Achaemenids (Iran Chamber)]</ref><ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 33.</ref>. Od ukupno 72 stupa u apadani, samo 13 stoje još i danas. Perzijski stupovi odražavaju jak utjecaj na [[Stara Grčka|grčki]] [[jonski red]], o čemu svjedoče isti omjeri promjera i visine sa stupovima Herinog hrama u Samosu, koji imaju i slične vertikalne utore (tzv. ''[[Kanelira|kanelire]]'') na kolumnama<ref>Henri Stierlin, str. 83.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Apadana.jpg|Golemi perzijski [[stup]]ovi na ostacima apadane Datoteka:Persepolis_tête_colonne_taureau.jpg|Kolosalni bik na [[portal]]u apadane Datoteka:Colonne_persepolis_muze_iran_bastan_teheran.jpg|Karakteristični perzijski stup u sivom [[mramor]]u, danas u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u </gallery> </center> Strop se sastojao od sekundarnih greda koje su se naslanjale na [[kapitel]]e stupova ukrašene [[bik]]ovima i [[lav]]ovima, te glavnih greda položenih okomito na sekundarne. Streha ravnog stropa stršala je oko 1 m izvan osi kolonada. Kapiteli stupova izgrađeni su u obliku simetričnih rogatih bikova, a osim dekorativne uloge korišteni su i za stabiliziranje greda budući da se između dvije simetrične glave bikova nalazio konstruktivni utor. Krov je bio ravan, a građen je u više slojeva kod kojih je kao [[mort]] korišteno blato. Grede su bile od [[hrast]]ovine i [[Ebanovina|ebanovine]], a korišten je i [[cedar]] kupljen u [[Fenicija|Feniciji]], današnjem [[Libanon]]u<ref name="Henri Stierlin, str. 110"/><ref name="ReferenceG">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 30. i 33.</ref>. Korištenjem tehnika kolonadi s laganim cedrovim krovovima ostvareni su golemi rasponi od 8.9 metara, a omjer raspona i stupa bio je 1 prema 3.6. Usporedbe radi, isti omjer hipostilne dvorane u [[Drevni Egipat|egipatskom]] hramu u [[Karnak]]u bio je 1 prema 1.2<ref name="Henri Stierlin, str. 110"/>. Dvorana je bila bogato oslikana o čemu svjedoče brojni ostaci pigmenata u podnožju stupova, zidova i reljefa. Primjerice, u grlu rezbarenog lava pronađeni su tragovi crvene boje. Pod je izgrađen od cementnog morta s keramičkim pločicama, zidovi su ukrašeni [[zlato|zlatnim]] elementima, te brojnim slikama lavova, bikova, cvijeća i biljaka. Drvena vrata ukrašena su reljefima sa zlatom, [[slonovača|slonovačom]], i plemenitim metalima. Skulpture bikova korištene su za kapitele i sjeverni portal, dok se na istočnim i zapadnim vratima nalaze skulpture drugih životinja<ref name="ReferenceG"/><ref name="Apadana Iranica enciklopedija">[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v2f2/v2f2a019.html Apadana (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis-lion_capital.jpg|Skulptura [[lav]]a ispred apadane Datoteka:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Toit_Chipiez.JPEG|Krov apadane, rekonstruirao Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija apadane (bez kula na uglovima), Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Lion-persepolis.JPG|Lavlja glava i ostaci baze stupa </gallery> </center> [[Arheolog]] David Stronach tvrdi kako je apadana imala dvije glavne funkcije. Svojim dimenzijama mogla je omogućiti prijem od 10.000 ljudi, koji su dolazili na kraljeve ceremonije. S druge strane, velika visina apadane omogućava kralju promatranje ceremonija, povorki i vojnih vježbi koje su održavane u okolici<ref name="Apadana Iranica enciklopedija"/>. Iskopavanja grada [[Suza (Iran)|Suze]] u palači [[Darije Veliki|Darija Velikog]] pokazala su kako zgrade imaju vrlo slične koncepte, što uključuje monumentalno stubište, prijestolje, rastere kolumni i podrum. Obje zgrade imale su i posebni privatni dio koji je služio kao kraljev osobni apartman<ref name="GC2">E. F. Schmidt, ''Persepolis I.'', Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1953.)</ref>. Kada je Aleksandar Makedonski spalio Perzepolis, krov apadane se urušio i njegovi ostaci prekrivali su podnožje gotovo 2100 godina. Između apadane i „dvorane od stotinu stupova“ pronađena je masivna glava lava, za koju se smatra kako je bila dijelom istočnog portala apadane. Na osnovu ostataka sagrađena je i replika tog portala koji se danas čuva u muzeju i koji daje predodžbu o veličanstvenosti palače<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27. i 30.</ref>. ==== Istočno stubište ==== [[Datoteka:Persepolis_Apadana_Eastern_Stairway.jpg|mini|250px|desno|Središnji panel na istočnom stubištu]] [[Datoteka:Persepolis-Darius_palace-stairs_relief.jpg|mini|250px|desno|Reljefi iznad stepeništa, istočno stubište kod apadane]] Unatoč tome što je spaljen krov apadane, monumentalno stubište je vrlo dobro saučvano. Ono je podijeljeno u tri panela; sjeverno, središnje i južno, te na trokut ispod stepenica. Sjeverni panel prikazuje primanje [[Medijci|Medijaca]] i [[Perzija]]naca, dok južni panel prikazuje delegacije iz raznih zemalja podvrgnutih [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskoj Monarhiji]]. Stubište sadrži više simbola plodnosti kao što su latice cvijeća, drveća ili sjemenja, koja su ukrašavala trokute<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 32., 33., 36. i 39.</ref>. Stabla, borovi i palme simbolizirali su ukrašavanje kraljevskih vrtova<ref>Henri Stierlin, str. 150.</ref>. Također, reljefi nose i natpise koji navode kako je [[Darije Veliki]] izgradio palaču, odnosno kako ju je završio njegov sin [[Kserkso I.]] Sačuvan je i natpis na kojem Kserkso od Boga dobra (Ahura Mazda) traži da čuva njegovu zemlju od gladi, sukoba i potresa<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 43.</ref>. Likovi uklesani na reljefima prikazani su vrlo detaljno pa se vide nošnja, brade, kovrčava kosa, životinje i ostali elementi s najsitnijim detaljima. Proučavanje nazavršenih scena na panelima pokazuju kako su umjetnici i radnici slijedili stroge upute od kraljevih savjetnika i kako je bilo malo mjesta za improvizaciju. Reljef je izvorno bio u bojama, no danas postoje samo tragovi pigmenata. Klesanje kamena je moto perzijskog oblikovanja, te se znatno razlikuje od klesanja u [[Asirija|Asiriji]] gdje su se reljefi upotrebljavali kao ukras isključivo u interijerima. U Perzepolisu oni su integralni dio vanjskog oblikovanja, a njihov red i strogoća stila kasnije je jako utjecala na grčki [[jonski red]]<ref>Henri Stierlin, str. 137.-153.</ref>. ;Trokuti i središnji panel: Trokuti su ispunjeni s reljefima simboliziraju perzijsku novu godinu, a na njima [[lav]] proždire [[bik]]a. Proljetnu ravnodnevnicu ([[ekvinocij]]) prikazuju elementi neba gdje je sazviježđe lava bilo na vrhuncu, dok se sazviježđe bika gubilo na južnom horizontu. Perzijska nova godina ili ''[[Novruz]]'' označavala je početak poljoprivrednih aktivnosti nakon zime. Srednišnji panel je religioznog karaketera, prikazuje Ahura Mazdu kojeg čuvaju dva [[grifon]]a s ljudskim glavama, te četiri medijska i perzijska čuvara. Perzijanci u lijevoj ruci imaju tipičan okrugli štit, dok u desnici drže koplje. Medijci nose kratke kapute, hlače i okrugle kape, ispod kojih je kovrčava kosa, ponekad s repom<ref>Henri Stierlin, str. 145.</ref>. ;Sjeverni panel: Sjeverni panel podijeljen je na tri dijela i pokazuje paradu prijema u doba perzijske nove godine<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 36.</ref>. Od središta prema sjevernom kraju, gornji reljef pokazuje [[Perzijski besmrtnici|perzijske besmrtnike]] (elitna garda), a potom kraljevsku procesiju. Besmrtnici nose kapu i naoružani [[Luk (oružje)|lukom]] i [[strijela]]ma te [[Koplje|kopljima]]. Prikazanu kraljevsku stolicu pridržavaju dva [[bambus]]a, dok je sama stolica izrađena od rezbarenog drva, s nogama u obliku životinjskih nogu. Nastavak procesije gdje su prikazani medijski šef kraljevske staje i konji urezani do najsitnijih detalja. Procesija na reljefu završava prikazom dvaju kola kojima upravljaju [[Elam]]iti. Prikazano je ukupno 12 kola s konjima, koji simboliziraju 12 mjeseci u godini. Donji i srednji pojas reljefa također prikazuje kraljevsku gardu [[Perzijski besmrtnici|besmrtnika]] iza kojih slijede medijski plemići. Oni nose razne posude, cvijeće i sjemena žitarica koji simboliziraju plodnost. Suptilne razlike u njihovoj odjeći i nakitu ukazuju kako su imali različite funkcije ili status. Neki od njih prikazani su kako se smiju i razgovaraju, s opuštenim stavom bez ceremonije. Neki se drže za ruke, ili stavljaju ruku na rame onome ispred sebe, što simbolizira jedinstvo<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 37. i 39.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 140. i 141.</ref>. Na kosom dijelu panela (uz stepenice) prikazani su reljefi vojnika naoružanih [[Koplje|kopljima]] te [[Luk (oružje)|lukom]] i [[strijela]]ma, koji se penju uz stepenice<ref>Henri Stierlin, str. 136.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Apadana_ES_NP.jpg|Trodijelni panel na sjevernom panelu istočnog stubišta apadane Datoteka:Persepolis_Apadana_royal_chair_carriers.jpg|Kraljevska stolica (reljef popravljan s metalom) Datoteka:_Persepolis_Apadana_Eastern_Stairway_Triangle.jpg|Trokutni panel </gallery> </center> ;Južni panel: [[Datoteka:Perserreich_500_v.Chr.jpg|mini|400px|desno|[[Ahemenidska Monarhija]] oko [[500. pne.]] s ucrtanim satrapijama (pokrajinama)]] [[Datoteka:Schema apadana stairs-hr.png|mini|400px|desno|Shema istočnog stubišta kod apadane s ucrtanim delegacijama]] Na južnom panelu prikazane su delegacije od 23 naroda iz svih dijelova Perzijske Monarhije, na čelu s Medijcima i Perzijancima. Svaka delegacija prikazana je na posebnoj ploči, a iako iz daleka izgledaju jednolično, izbliza se razlikuju po brojnim detaljima. Parada prikazuje oko 250 ljudi, životinja i 40 kola. Pojedinačne ploče su po 90&nbsp;cm visine, dok je ukupna dužina svih reljefa 145 m<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 46.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 137. i 152.</ref>. Prema Dutzu, reljefi nisu poslagani slučajno već su organizirani prema važnosti pojedinih delegacija. Primjerice, jasno je da su [[Medijci]] bili prvi, a [[Etiopija|Etiopljani]] zadnji (vidi dijagram). Prema [[Herodot]]u<ref>[http://www.iranchamber.com/history/herodotus/herodotus_history_book1.php Histories of Herodotus (Iran Chamber)]</ref>, Perzijanci su više poštovali narode iz njihove neposredne blizine. Popis većine naroda pronađen je na administrativnim zapisima u trezoru, a identificirani su prema nošnjama, izgledu i darovima koje su nosili. Ipak, i dalje postoji nekoliko delegacija čije podrijetlo nije utvrđeno sa sigurnošću. Delegacije svih naroda u cjelini predstavljaju simbol kohezije golemog imperija, čiji je utisak kralj želio ostaviti na svakog posjetitelja. Rekonstrukcija delegacija prema Dutzu<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 48.-49.-50.-57.-59.</ref>, Stierlinu<ref>Henri Stierlin, str. 131.-132.-152.</ref> i Briantu<ref>Pierre Briant, str. 187.-188.</ref>: * '''1.''' '''[[Medijci]]:''' izuzevši Perzijance, ova delegacija je najvažnija. Medijci nose karakteristične nošnje, narukvice i [[mač]]eve, a darovi uključuju lonce i vaze. Medijci su postali dijelom Perzijske Monarhije od samog osnutka, kada je [[Kir Veliki]] ujedinio Perziju i Mediju. * '''2.''' '''[[Elam]]iti:''' oni su također dio Perzijske Monarhije od samih početaka, i usko su vezani uz Perzijance. Delegacija na čelu s [[lav]]ovima prolazi mimo Medijaca, a delegati nose mačeve i lukove. * '''3.''' '''[[Armenci]]:''' ova delegacija kao darove vodi konja i nosi fino obrađeni pehar s dvije ručke. * '''4.''' '''[[Arahozija|Arahozijci]]''' ili '''[[Arija (satrapija)|Arijci]]:''' članovi delegacije nose hlače karakteristične za [[Baludžistan]], a darovi koje nose su lonci i koža, te [[deva|deve]]. * '''5.''' '''[[Babilonija|Babilonci]]:''' delegacija donosi [[bik]]ove i razne posude, što je motiv slučan onome iz „dvorane od stotinu stupova“, riznice ili tripilona. * '''6.''' '''[[Asirija|Asrici]]''' i '''[[Feničani]]''' (ili '''[[Lidija|Lidijci]]'''): ovaj reljef je vrlo detaljan; darovi se sastoje od srebrnih i zlatnih vaza, rezbarenih zdjela s ručkama od krilatih bikova, nakita poput narukvica ukrašenih krilima [[grifon]]a, te bojna kola s malenim [[konj]]ima. Njihova nošnja i frizura podsjeća na današnje nošnje kod [[Židovi|Židova]] ili [[Pravoslavlje|pravoslavnih]] popova. Identitet odjeće ostaje sporno pitanje o podrijetlu ove delegacije. * '''7.''' '''[[Arija (satrapija)|Arijci]]''' ili '''[[Arahozija|Arahozijci]]:''' članovi ove [[satrap]]ije dolaze iz iranskih regija oko [[Herat]]a i [[Mašhad]]a, a darovi uključuju [[deva|deve]] i vaze. * '''8.''' '''[[Cilicija (satrapija)|Cilicijanci]]''' ili '''[[Asirija|Asrici]]:''' dolaze iz [[Mala Azija|Male Azije]], a darovi koje nose su dva ovna, kožu, odjeću, šalice i vaze. Reljef je izgrađen vrlo detaljno, što uključuje detalje odjeće poput čipke, remena ili kapa. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_delegations.jpg|Skup delegacija raznih naroda Datoteka:Persepolis_Delegation_Siliciens.jpg|Delegacija [[Cilicija (satrapija)|Cilicijanaca]] Datoteka:Persepolis 1-13.jpg|Detalj [[Lidija|lidijske]] delegacije </gallery> </center> * '''9.''' '''[[Kapadocija|Kapadokijci]]:''' karakteriziraju ih slojevi odjeće preko njihovih ramena, a pripadaju istoj grupi kao Armenci, Medijci i Sagartijci. Njihovi darovi su konji i odjeća. * '''10.''' '''[[Drevni Egipat|Egipćani]]:''' vrh reljefa ove delegacije teško je oštećen prilikom uništenja apadane, no sačuvani donji dio je dostatan za utvrđivanje identiteta delegata prema karakteristikama njihovih odijela. * '''11.''' '''[[Skiti]]:''' njihove satrapije nalazile su se na širokom području; od današnje [[Ukrajina|Ukrajine]], preko stepa sjevernog [[Kavkaz]]a, do centralnoazijskih područja sjeverno od regije [[Sogdijana|Sogdijane]]. Delegati nose tipične skitske kape, a njihovi darovi su konji i odjeća s olovnim kopčama, te narukvice. * '''12.''' '''[[Lidija|Lidijci]]''' ili '''[[Jonija|Jonjani]]:''' [[Stara Grčka|grčke]] satrapije Perzijske Monarhije bile su pod upravom grada [[Sard]]a, a njihove delegacije prepoznatljive su po karakterističnoj odjeći. Oni donose tkanine, pehare, te posude koje su možda sadržavale bojila. * '''13.''' '''[[Parti]]:''' ovaj narod sa sjeveroistoka imperija u vrijeme [[Ahemenidi|Ahemenida]] živio je u vazalnoj kraljevini, no vijek nakon [[Aleksandar Makedonski|Aleksandrovih]] osvajanja pokoravaju helenističke [[Seleukidi|Seleukide]] i vladaju središnjim dijelom nekadašnje ahemenidske Perzijske Monarhije. Njihova satrapija danas se nalazi na sjeveru [[Iran]]a odnosno na jugu [[Turkmenistan]]a. Njihovi delegati nose turbane oko vrata, a darovi uključuju vaze i [[deva|deve]]. * '''14.''' '''[[Gandara|Gandari]]:''' ovaj narod dolazio je iz [[satrap]]ija uzvodno od rijeke [[Ind]]; između [[Lahore]]a i [[Kabul]]a odnosno zapadno od današnje regije [[Pandžab]]. Darovi su [[goveda]]. * '''15.''' '''[[Baktrija|Baktrijci]]:''' ova satrapija nalazi se na sjeveru današnjeg [[Afganistan]]a, delegati za darove nose deve, odjeću i vaze. * '''16.''' '''[[Sagartija|Sagartijci]]:''' njihova je odjeća slična [[Medijci|medijskoj]], isto kao i [[Armenci|armenska]] odjeća [[Kapadocija|kapadocijskoj]], što ukazuje kako pripadaju istoj grupi. Sagartija se nalazi u današnjem istočnom [[Iran]]u, uz granicu s [[Afganistan]]om. * '''17.''' '''[[Sogdijana|Sogdijanci]]:''' njihova satrapija nalazi se u centralnoj [[Azija|Aziji]] odnosno današnjem [[Uzbekistan]]u, dok njihova etnička skupina pripada [[Skiti]]ma. Postoje velike sličnosti između sogijanskih i skitskih kapa. Njihovi darovi uključuju konje, sjekire, ukrasne predmete poput narukvica, te bodeže. * '''18.''' '''[[Indija|Indijci]]:''' delegati dolaze iz dolina donjeg toka rijeke [[Ind]], odjeveni su u posebnu odjeću s tkakinom oko kukova, a na nogama nose sandale. Njihovi darovi su [[magarac]], sjekire i košare nošene na leđima pomoću štapova za bilancu. * '''19.''' '''[[Tračani]]''' ili '''[[Skiti]]:''' [[Europa|europska]] satrapija [[Skudra|Trakija (Skudra)]] nalazi se između [[Egejsko more|Egejskog]] i [[Crno more|Crnog mora]], odnosno na teritoriju moderne [[Grčka|Grčke]], [[Turska|Turske]] i [[Bugarska|Bugarske]]. Delegati vode konja, a nose duge hlače i kape slične onim [[Skiti|skitskima]]. * '''20.''' '''[[Arapi]]:''' odjeveni su u odjeću vezanu na rubovima, nose sandale na nogama, a za darove nose deve i odjeću. * '''21.''' '''[[Drangijana|Drangijanci]]:''' među autorima ne postoji dogovor o podrijetlu ove delegacije. Dok jedni pretpostavljaju kako se radi o narodima [[Baktrija|Baktrije]] (današnji sjever [[Afganistan]]a, odnosno jug [[Uzbekistan]]a i [[Tadžikistan]]a), drugi smatraju kako dolaze iz regije Kerman (istočni [[Iran]]). Njihova frizura upućuje kako su možda iz okolice [[Kandahar]]a, kao i njihovi štitovi i kopnja. Njihovi darovi su bikovi. * '''22.''' '''[[Somalija|Somalijci]]''' ili '''[[Libija|Libijci]]:''' podrijetlo ove delegacije i dalje je predmet rasprave. Njeni predstavnici nose košarice i vode planinske [[Koza|koze]], obučeni su u kožu, ali nisu slični crncima. Njihove morfološke karakteristike ukazuju kako su vjerojatno [[Libija|libijskog]] podrijetla, unatoč tome što njihovi kožni ukrasi i [[Kozolike antilope|antilope]] koje dovode potječu s juga ([[Jemen]] ili [[Somalija]]). * '''23.''' '''[[Nubijci]]''' ili '''[[Etiopija|Etiopljani]]:''' delegati su [[Negroidi|crnci]], a njihovi darovi su vaze i [[slonovača]]. ==== Sjeverno stubište ==== <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Apadana_noerdliche_Treppe_Detail.jpg|Detalj [[Medijci|medijske]] garde </gallery> </center> Sjeverno stubište dodao je [[Kserkso I.]] kako bi olakšao pristup od „vrata svih naroda“ do apadane. Na reljefima stubišta nalaze se slični motivi kao i na istočnom stubištu, ali su degradirani<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Apadana north stairs (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/apadana-northstairs/apadana-northstairs.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100515171543/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/apadana-northstairs/apadana-northstairs.html |deadurl=yes }}</ref>. Glavna ploča prikazivala je Darija Velikog, Kserksa i njihove djelatnike poput ''ganzabara'' (upravitelja riznice) i ''quiliarca'' (zapovjednika straže), no kasnije je premještena u riznicu i zamijenjena drugom koja pokazuje osam stražara. Trojezičan natpis na stubištu ne spominje ime zgrade. === Tačara === ''[[Darije Veliki|Darijeva]] palača'' nalazi se južno od apadane, a naziv „tačara“ dobila je prema natpisu s jednog stupa na južnom [[portal]]u. <center> <gallery> Datoteka:Persépolis._Palais_de_Darius.jpg|Južno stubište tačare (apadana u pozadini) Datoteka:Persepolis_recreated.jpg|Tačara Datoteka:Persepolis_King_Fighting_Evil.jpg|Kralj u borbi protiv zvijeri koje simoliziraju zlo </gallery> </center> Palača ima pristup samo s južne strane, dok je zbog stambenog karaktera sa sjeverne (planinske) strane gotovo u potpunosti zaštićena; bez prilaza i otvora. Darije Veliki umire [[486. pne.]], a gradnju nastavlja njegov sin [[Kserkso I.]] Originalni pristup dvostrukim stubištem nalazi se na jugoistočnoj strani palače, dok vijek i pol kasnije kralj [[Artakserkso III.]] dodaje i jugozapadno stubište, što stvara asimetriju. Odjeća vojnika na reljefima novog stubišta u odnosu na staro sugerira promjene u modi, a istovremeno učvršćuje teoriju o nadogradnji palače<ref name="ReferenceH">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 64.</ref>. Na južnoj strani stubišta nalazi se simbol [[Novruz]]a koji prikazuje kako [[lav]] proždire [[bik]]a. Ispod se nalaze reljefi na kojima [[Medijci]] i [[Arahozijci]] donose životinje te posude s hranom ili vodom. Moguće je kako ti motivi predstavljaju stari [[Zoroastrizam|zoroastrijski]] običaj žrtvovanja životinja<ref name="ReferenceH"/>. Središnja ploča prikazuje dvije grupe po devet stražara, dok ostala tri reljefa sadrže trojezične natpise [[Kserkso II.|Kserksa II.]] i krilate diskove (simbole Ahura Mazde) s bočnim [[sfinga]]ma. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_T_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija tačare, Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Relief_Priests.jpg|[[Arahozija|Arahozijci]] ili [[Arija (satrapija)|Arijci]] Datoteka:Persepolis_Rec_Iso_Toit_Tach_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija krova tačare, Charles Chipiez ([[1884.]]) </gallery> </center> Jugozapadni ulaz u palaču vodi kroz prostoriju s velikim portalom, na kojem reljefi prikazuju stražare. Nakon ove prostorije nalaze se još jedna vrata koja vode u glavnu dvoranu, u kojoj postoje brojni reljefi s prikazima borbe kralja protiv divljih životinja. Ovi motivi pojavljuju se i na drugim portalima palače, u „dvorani od stotinu stupova“ i „haremu“, a osim kraljevog herojstva simboliziraju i religijsku tematiku borbe dobra i zla, te moguće [[Astrologija|astrologijske]] teme<ref name="ReferenceI">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 70. i 71.</ref>. U sklopu palače nalazi se i kupalište, također s reljefima koji prikazuju kralja uoči priprema ceremonije; služe ga dva dvoranina koji nose suncobran, pomast i ručnik, dok kralj nosi krunu i nakit. Opskrba prostorije vodom omogućena je sofisticiranom izgradnjom cjevovoda u terenu izgrađenih prije palače, a na podu kupališta vidljivi su ostaci od crvenog [[cement]]a<ref name="ReferenceI"/>. Na ulazu u palaču pronađeni su i urezani natpisi koji datiraju iz [[islam]]skog perioda. Na jugoistočnom dijelu palače nalazio se trijem s dvostrukom kolonadom od četiri stupa, dok se na razini ispod monumentalnog stubišta nalazilo zatvoreno kraljevsko dvorište okruženo ostalim palačama. Iznad svih portala i prozora nalaze se trojezični natpisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] na kojima i [[Darije Veliki|Darije]] i [[Kserkso I.|Kserkso]] tvrde kako su podigli tačaru, a ta kontradikcija može se objasniti time što je Kserkso završio gradnju palače, a možda ju je dao i nadograditi. === Tripilon === [[Datoteka:Persepolis_relief_tripylon_bas.jpg|mini|desno|Detalji reljefa na tripilonu]] Dvorana palače odnosno [[Kserkso]]va vijećnica ''tripilon'' nazvana je prema zapisima na tri jezika ([[perzijski]], [[Akadski jezik|babilonski]] i [[Elamski jezik|elamski]]), a nalazi se na centralnom dijelu kompleksa Perzepolis. U dvoranu se pristupa sjevernim stubištem ukrašenim reljefima, na kojima su prikazani uglavnom [[Perzija|perzijski]] i [[Medijci|medijski]] stražari, dok ostale motive čine prizori pripreme gozbe. Južno stubište tripilona danas se čuva u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u, a otvaralo se prema istočnom hodniku gdje vrata ukrašena reljefom prikazuju: * Gornji dio: Darije stoji na svom prijestolju pred Kserksom kojeg kruni kao princa, zaklonjeni su ispod malenog krova ukrašenim simbolima božanstava, bikova, lavova i cvijeća; kralj i princ u ruci drže palmino lišće što prestavlja simbol plodnosti. * Donji dio: izaslanici 28 zemalja imperija vode ka kralju. Ovaj motiv jasno govori kako će Darije imenovati svog sina Kserksa kao legitimnog nasljednika na prijestolju<ref name="ReferenceC"/>. === Hadiš === [[Datoteka:Persépolis._Darius.jpg|mini|desno|Kraljevska procesija u hadišu]] Hadiš ili ''[[Kserkso I.|Kserksova]] palača'' nalazi se južno od tripilona, izgrađen je prema tipologiji tačare (''[[Darije Veliki|Darijeve]] palače'') ali na dvostruko većem tlocrtu. Središnja dvorana sastojala se od 36 stupova izgrađenih od kamenih baza i drvenih kolumni velikih promjera, od kojih nijedna nije sačuvana. Na zapadu i istoku hadiš je okružen malenim sobama i hodnicima, u čije su portale urezani reljefi. Oni prikazuju kraljevsku procesiju u kojoj kraljevski podanik drži suncobran [[Kserkso I.|Kserksu I.]] Južni dio palače sastoji se od apartmana čija je uloga kontroverzna; neki smatraju kako se radi o kraljičinim odajama, dok neki prostoriju pripisuju proširenju riznice ili skladištu<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 74.</ref>. Pristup hadišu vodi preko dvorišta ispred kojeg se nalazi jedno od monumentalnih stubišta, koje se u donjem dijelu spaja a potom u gornjem razilazi. Stubište je ukrašeno reljefima sličnim onima u tačari, a na njemu su prikazani bikovi i lavovi, perzijski stražari, sfinge i krilati disk (simbol [[Zoroastrizam|zoroastrizma]]). Naziv „hadiš“ je drevna [[perzijski|perzijska]] riječ za palaču, a spomenuta je na trojezičnim natpisima diljem prostorije. Palača se sa sigurnošću može pripisati Kserksu, budući da je njegovo ime spomenuto na barem četrnaest mjesta. === Dvorana od stotinu stupova === Dvorana od stotinu stupova naziva se i „prijestolna dvorana“. Dimenzije te [[kvadrat]]ne dvorane su 70 x 70 metara, što je čini najvećom prostorijom u cijelom kompleksu. Kada je pronađena prilikom [[Arheologija|arheoloških]] istraživanja, bila je pokrivena zemljom i cedrovim pepelom u sloju debljem od tri metra. Prostorija je jako oštećena [[požar]]om pa su sačuvane samo baze stupova i okviri kamenih [[portal]]a<ref name="ReferenceD"/>. Sjeverno od palače nalazi se golemi portal s dvije kolosalne skulpture bikova koje služe kao glavna baza stupovima visine 18 metara. Portalni prolaz bogato je ukrašen reljefima s obje strane koji posloženi od vrha prema dnu prikazuju: Ahura Mazdu, kralja na prijestolju, a zatim tri reda vojnika iz kraljeve osobne straže. Ovi motivi žele prikazati kako Bog dobra (Ahura Mazda) štiti perzijskog kralja i vojsku, odnosno kako je kraljeva vlast legitimna<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 82.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis-Hundred_Columns_Hall.jpg|Dvorana od stotinu [[stup]]ova (sjeverna strana) Datoteka:Persepolis_P100c_NPG_bull.jpg|Sjeverni [[portal]] Datoteka:Persépolis._La_Garde.jpg|[[Perzijski besmrtnici]] u Dvorani od stotinu stupova Datoteka:Persepolis_king_P100C.jpg|Kralj u borbi protiv divljih zvijeri Datoteka:Chipiez_100_colonnes.jpg|Rekonstruirana dvorana od stotinu stupova prema Charles Chipiezu ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Rec_iso_Toit_P100C_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija krova prema Charles Chipiezu ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_relief_sud_P100C.jpg|Reljefi s južne strane Datoteka:Persepolis_relief_sud_P100C_bas.jpg|Detalj donjeg dijela južnog reljefa </gallery> </center> Palača je ukrašena brojnim reljefima izvanredne očuvanosti, a česti motivi su bikovi, lavovi, cvijeće i razne biljke<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 81.</ref>. S druge strane, južna vrata palače predstavljaju potpuno različite motive na ukrasnim reljefima. Ti motivi simboliziraju podršku perzijskom vladaru od strane svih naroda koji su živjeli diljem njegova imperija. Vojnici iz mnogih zemalja nalaze se na reljefima u pet redova, a prepoznatljivi su po njihovom odijevanju, kosi i oružju. Poruke takvih reljefa uglavnom se odnose na koheziju i bogatstvo imperija, a upućene su prije svega raznim diplomatima ili vazalnim kraljevima koji su posjećivali Perzepolis zbog iskazivanja počasti, trgovine, administracije ili plaćanja danka. Zapisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] svjedoče o procijeni bogatstva koja su prolazila kroz ova vrata<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 79. i 80.</ref>. Uglavnom, reljefi sa sjeverne i južne strane uglavnom su političkog karaktera i odnose se na cjelovitost monarhije odnosno legitimnost kraljeve vladavine, reljefi na istoku i zapadu dvorane (i u većini drugih palača) uglavnom pokazuju borbe kralja s raznim zvijerima ili Bogom zla Ahrimanom, što simbolizira kraljevu hrabrost i pobožnost<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. === Riznica === [[Datoteka:Persepolis_Museum.jpg|desno|mini|Muzej u Perzepolisu]] [[Datoteka:Tablette_xerxes_persepolis.jpg|desno|mini|[[Kserkso]]vi zapisi, Nacionalni muzej u [[Teheran]]u]] Ova pravokutna skupina prostorija građena je u doba [[Darije I. Veliki|Darija I.]], a nalazi se na jugoistočnom uglu terase koji se proteže na 10.000 m². Glavne prostorije zgrade su dvije velike dvorane čiji se krov pridržan s 100 kamenih, odnosno drvenih stupova<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 86.</ref>. Tu su pronađeni zapisi na drvu i glini koji sadrže potankosti o plaćanju i naknadi za radnike koji su radili na kompleksu. Prema [[Plutarh]]u, u doba Aleksandra 10.000 [[mula]] i 5000 [[deva]] bilo je potrebno za transport dragocijenosti iz [[Ahemenidi|ahemenidske]] riznice u Perzepolisu. Prema pronađenim dokumentima, u trezoru je [[467. pne.]] radilo 1348 ljudi. Riznica je više puta obnavljana i mijenjana. Mnogi natpisi pronađeni su na masivnim blokovima od [[diorit]]a, a uglavnom se pripisuju Dariju Velikom<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Treasury (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/treasury/treasury.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2010-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316032230/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/treasury/treasury.html |dead-url=yes }}</ref>. Sjeverno od apadane stubištem se dolazi do dvaju reljefa koji se danas čuvaju u [[Teheran]]skom muzeju. Reljef prikazuje Darija Velikog koji sjedi na prijestolju i prima posjetitelje koji se naginju prema njemu a desnu ruku stavljaju na usne u znak poštovanja. To bi mogao biti zapovjednik kraljevske grade od 1000 stražara, ili pak upravitelj riznice. Darijev sin [[Kserkso I.]] na reljefu stoji iza oca, skupa s perzijskim plemićima. Po dva kadiona nalaze se na strani kralja i dostojanstvenika<ref name="ReferenceJ">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 84. i 86.</ref>. Prema istraživanjima, zgrada je brzo identificirana kao riznica budući da se radi o velikom području koje je s ostatkom kompleksa povezano samo s dva malena ulaza. === Garnizon i dvorana od 32 stupa === Između „Dvorane od stotinu stupova“ i planine nalazi se nekoliko prostorija koje su uglavnom koristili posluga, vojnici i administracija. Tu je pronađeno više od 30.000 natpisa na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]]<ref name="ReferenceJ"/>. Prema zapisima [[Diodor sa Sicilije|Diodora sa Sicilije]] i [[Kvint Kurcije Ruf|Kvinta Kurcija Rufa]], [[Aleksandar Makedonski]] je u ovdje ostavio 3.000 vojnika što govori o kapacitetu [[garnizon]]a u Perzepolisu<ref name="Quinte-Curce, Histoires, Livre V"/>. Sjeverno od vojarne, postoje ostaci prostorija s 32 stupa, čija je funkcija nejasna. === Harem i Muzej === Ulazak u [[harem]] vodi s južne strane „Dvorane od stotinu stupova“. Zgrada ima oblik slova „L“, a glavno krilo ima orijentaciju sjever-jug. Središte zgrade čini prostorija s kolonadama, dok se na sjeveru nalazi otvoreno dvorište s [[portal]]om. Ulazna dvorana ima četiri stupa, a vrata su ukrašena brojnim reljefima koji prikazuju prizore borbi, karakteristične za Tačaru ili „Dvoranu od stotinu stupova“. Na reljefima je uglavnom prikazan kralj koji se bori protiv raznih životinja; rogatih [[bik]]ova, krilatih [[lav]]ova ili [[škorpion]]a, koji vjerojatno simboliziraju [[Zoroastrizam|zoroastrijskog]] Boga zla (Ahrimana). Čest motiv reljefa je kraljevo zabijanje mača u trbuh životinja. Također, reljefi na jugu prikazuju i [[Kserkso I.|Kserksa I.]] i njegove sluge, što podsjeća na reljefe iz Kserksove palače (Hadiša). U južnom dijelu krila nalazi se proširenje prema zapadu s 25 apartmana, od kojih je svaki ''hipostil'' odnosno dvorana s 16 stupova. Zgrada ima dva stubišta koji je spajaju s Hadišem i dva dvorišta, koja su najvjerojatnije bila zatvorenog tipa<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. Povjesničari dvoje je li zgrada imala funkciju harema, ili se pak radi o odajama za kraljicu i njeno osoblje. Neki vjeruju kako su žene prebivale uz vanjske zidove zgrade<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. Smještaj na visokoj razini, veličina i bogata ukrašenost reljefima upućuju kako je zgrada imala važnu funkciju, najvjerojatnije administrativnog karaktera. Zapadni povjesničari pretpostavili su funkciju harema prema [[Osmansko Carstvo|osmanskoj]] tipologiji orijentalne palače, koja nema sličnosti s [[Perzija|perzijskim]] palačama iz [[Ahemenidi|ahemenidskog]] doba. Zgradu je otkopao i djelomično obnovio E. Hertzfeld prema analizi njenih temelja. Nekoliko obnovljenih prostorija služile su kao radionica za restauraciju i prezentaciju dokumenata pronađenih u okolici, poslije čega je dio harema pretvoren u muzej<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Harem (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/harem/harem.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100315200159/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/harem/harem.html |deadurl=yes }}</ref>. Muzej sadrži široku paletu pronađenih predmeta:<ref>{{Cite web |title=Oriental Institute Photographic Archives: The Harem of Xerxes (oi.uchicago.edu) |url=http://oi.uchicago.edu/museum/collections/pa/persepolis/harem_xerxes.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2008-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512092619/http://oi.uchicago.edu/museum/collections/pa/persepolis/harem_xerxes.html |dead-url=yes }}</ref> * lončarija, tanjuri i čaše od terakota, keramičke pločice * komadi kovanog novca * sve vrste alata: zidarski, tesarski, kuhinjski pribor, itd. * kovano željezo; vrhovi koplja i strijela, krhotine truba i metalnih ukrasa, metalni klinovi * ostaci tkanine i drva kao komponenata infrastrukture * krhotine metala * urezani natpisi <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Marble_Perfume_Jar.jpg|Parfem u [[mramor]]noj posudi Datoteka:Persepolis_Marble_plate.jpg|Mramorna ploča (Muzej Persepolis) Datoteka:Persepolis_Mortars.jpg|Posude za drobljenje Datoteka:Persepolis_Pot.jpg|Vaza s ukrašenim drškama Datoteka:Persepolis_stone_plate.jpg|Kameni tanjuri Datoteka:Persepolis_stone_dishes.jpg|Kamene posude Datoteka:Persepolis_Terracota_rython.jpg|Glineni [[riton]] ukrašen animalističkim elementima Datoteka:Persepolis_Marble_Statue_eye.jpg|Oko s kipa </gallery> </center> Postoje i predmeti koji datiraju iz kasnijih razdoblja ([[Sasanidska Monarhija|sasanidsko]] i [[islam]]sko), pa čak i onih prahistorijskih. Raznolikost pronađenih dokumenata i predmeta daju predodžbu o životu i djelatnostima iz tog doba. === Ostale građevine === [[Datoteka:Persepolis-horn_shaped_stones.jpg|mini|300px|desno|Ostaci [[kamen]]ih blokova u obliku bikovih [[rog]]ova na terasi]] Pretpostavlja se kako je građevina u jugozapadnom uglu kompleksa zapravo palača [[Artakserkso I.|Artakserksu I.]] Ipak, njene ruševine ne odgovaraju tlocrtu karakteristične [[Ahemenidi|ahemenidske]] palače, a danas se u istraživačkim krugovima naziva „Palača H“. Skulpture u obliku [[rog]]ova pronađene su zakopane u blizini, dok je funkcija zidova i terase nepoznata. Još jedna građevina za koju se smatra kako potječe iz post-ahemenidskog perioda, „Palača G“, smještena je sjeverno od Hadiša ([[Kserkso]]ve palače). Za nju se pretpostavlja kako je izgrađena na mjestu uništene palače [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] Također, ostaci slične građevine („Palača D“) pronađeni su i istočno od Hadiša. Navedena post-ahemenidska zdanja sadržavala su ahemenidske krhotine [[Ornament|ornamenata]] pronađene zakopane u zemlji. == Okruženje == Mnogi arhitektonski elementi pronađeni su izvan zidina terase. Uglavnom se radi o ostacima vrtova, domova i kraljevskih grobnica iz doba [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Osim toga, unutar i izvan zidina nalazi se sofisticirana cjevovodna mreža koja je i danas pod istraživanjem. === Naselja === [[Datoteka:Persepolis_Downtown.jpg|mini|300px|desno|Domovi u donjem gradu]] Ruševine naselja koja još nisu u potpunosti istražena nalaze se 300 metara južno od terase Perzepolisa. Pretpostavlja se kako su služili kao dvori, a zgrade se sastoje od brojnih domova. Centralna dvorana okružena je sekundarnim sobama i dostupna je pomoću stubišta. Sudeći prema tipologiji zgrada, bile su namijenjene za ljude visokog socijalnog položaja, najvjerojatnije plemiće ili bogate trgovce. Sjeverno od zgrada nalazi se terasa, čija je funkcija nepoznata<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Lower City (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/lowercity/lower_city.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2010-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100119043036/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/lowercity/lower_city.html |dead-url=yes }}</ref>. === Vrtovi === Nedavna geološka istraživanja u okruženju Perzepolisa otkrila su ruševine perzijskih kanala za navodnjavanje vrtova koji se nalaze izvan kompleksa. Dio njih oštećen je [[1971.]] kada je iranski [[Šah (vladar)|šah]] [[Mohammed Reza Pahlavi]] slavio 2500. obljetnicu monarhije u [[Iran]]u, dok su ostala oštećenja nastala nakon revolucije prilikom izgradnje asfaltiranog puta. Očito je kako su vrtovi Perzepolisa projektirani prema uzoru na [[Pasargad]], koji se sastoji od kraljevskog kompleksa na uzvišenju terena te okolnih vrtova. Kompleks u Perzepolisu također je postavljen na uzvišenje u odnosu na okolna plodna polja, a od [[Pasargad]]a se razlikuje po tome što je na sjeveroistočnoj strani bio zaštićen planinom, dok su se vrtovi nalazili prema jugozapadnoj strani. Ovi vrtovi pozvani su ''pairidaeza'' što je [[perzijski|staroperzijska]] riječ za „[[raj]]“, a karakteristični su za mnoge [[Ahemenidi|ahemenidske]] palače<ref>[http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=5700 Scent of Achaemenid Gardens Rises in Persepolis (CHNpress)]</ref>. === Cjevovodna mreža === Sustav cjevovoda ispod terase i u okolnim područjima i dalje skriva mnoge dragocjene tajne, što potiče na daljnja istraživanja čiji je cilj detaljno analizirati sedimente sustava. Do sada je na širem području otkriveno preko 2&nbsp;km mrežnih kanala, čije dimenzije variraju: od 60 do 160&nbsp;cm širine, te od 80&nbsp;cm do nekoliko metara dubine, što govori o njihovom značaju i [[Arheologija|arheološkoj]] vrijednosti. Kanali sadrže sedimente koji mogu biti korisni za arheološka istraživanja budući kako je već utvrđeno da neki od 600 komada lončarije iz [[Darije Veliki|Darijevog]] doba sadrže identičan talog pronađen onom u kanalima. Istraživanje je međutim naišlo na problem budući da uklanjanje sedimenata omogućava infiltraciju vode koja šteti strukturi pronalazaka<ref name="iranica.com"/>. Mreže odvodnih i dovodnih kanala protežu se ispod cijelog kompleksa kroz temelje i pod terase, što upućuje na to kako su urezane u kamen prije početka izgradnje samog kompleksa. Zbog toga se Perzepolis smatra prvom građevinom u historiji koja koristi drenažni sustav. === Kraljevske grobnice === <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Artaxerxes_II_tomb.jpg|Grobnica [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] Datoteka:Persepolis_Artaxerxes_III_tomb.jpg|Grobnica [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]] Datoteka:Persepolis_Unachieved_Tomb.jpg|Nedovršena grobnica [[Darije III.|Darija III.]] </gallery> </center> Nekoliko desetaka metara sjeveroistočno od terase kompleksa, u stijenama Kuh-e Ramata urezane su dvije goleme kraljevske grobnice koje dominiraju okolicom. Grobnice se pripisuju perzijskim vladarima [[Artakserkso II.|Artakserksu II.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]] Oba groba okružena su uklesanim skulpturama čiji je glavni element pročelje tipične perzijske palače s kolonadom, arhitravom i sporednim zidovima. Ove grobnice zajedno s onima u [[Nakš-e Rustam]]u omogućile su bolje razumijevanje iranske arhitekture iz doba dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Na vrhu groba Artakserksa III. kralj je prikazan na postolju od tri razine, pred svetom vatrom i Ahura Mazdom. Zidovi sadrže trojezičan natpis što je karakteristično za perzijsku arhitekturu još od doba [[Darije Veliki|Darija Velikog]], koji je dao izgraditi Perzepolis. Grobnice se razlikuju prema određenim detaljima, dok su na jugu pronađeni ostaci nedovršene treće grobnice, koja se pripisuje zadnjem ahemenidskom kralju [[Darije III.|Dariju III.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 88. i 89.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 158.</ref> U podnožju planine 1&nbsp;km sjeverno od terase kompleksa<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/> pronađeni su i ostaci grobnica koje datiraju iz post-ahemenidskog perioda. == Zapisi == [[Datoteka:Persepolis_clay_tablet.jpg|mini|desno|300px|Glineni zapisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]]]] Tokom iskopavanja od strane [[Ernst Herzfeld|Ernsta Herzfelda]] i [[Erich Friedrich Schmidt|Ericha Friedricha Schmidta]], otkrivena su dva velika arhiva na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]], pisana na glini i u drvu<ref>{{Cite web |title=Persepolis fortification tablets, Livius.org |url=http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/fortification_tablets.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2011-05-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514050741/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/fortification_tablets.html |deadurl=yes }}</ref>. Prvi arhiv koji je otkrio Herzfeld poznat je pod imenom „Pločice s utvrde Perzepolisa“, jer su pronađeni na području utvrde sjeveroistično od terase kompleksa<ref>{{Cite web |title=Persepolis Elamite Tablets (Iranica enciklopedija) |url=http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2007-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114050207/http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html }}</ref>. Sadrži oko 30.000 pločica od kojih su 6.000 čitljive. Sadržaj tih zapisa je proučavan, no do danas nije objavljen u cijelosti. Radi se uglavnom o administrativnim dokumentima koji datiraju između [[506. pne.|506.]] i [[497. pne.]], a pisani su na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]]. Ostali jezici uključuju [[Aramejski jezik|aramejski]] (od kojeg je 500 tekstova dešifrirano)<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html Persepolis Elamite Tablets (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, te [[Akadski jezik|akadski]], [[grčki]], [[perzijski|staroperzijski]]<ref>[http://persepolistablets.blogspot.com/2007/01/les-archives-des-fortifications-de.html Les archives des fortifications]</ref>, jezike [[Anatolija|Anatolije]]<ref>[http://persepolistablets.blogspot.com/2007/01/what-are-persepolis-fortication.html What are the Persepolis Fortification Tablets?, Matthew Stolper, John A. Wilson Professor of Oriental Studies, Oriental Institute]</ref>, itd. Pronađeni zapisi mogu se podijeliti u dvije podgrupe. Prva se odnosi na transport robe diljem imperija, a drugi je registar računa. Ove pločice dale su vrijedne informacije za razumijevanje funkcioniranja imperija i njegove administracije, budući da se radilo o imperiju raznolikih jezika, naroda, pisama, te platežnih sredstava. Neki zapisi spominju čak i imena radnika u riznici<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com//newsite/articles/v10f3/v10f381.html Ganzabara ili riznica (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, kao i žena iz [[Ahemenidi|ahemenidske dinastije]]. Druga podgrupa zapisa koju je pronašao Schmidt poznata je pod nazivom „Pločice iz riznice Perzepolisa“, a opisuje 139 komada uplate u zlatu i srebru koje datira između [[492. pne.|492.]] i [[458. pne.]] Na nekoliko njih pronađeni su i ostaci kraljevskih pečata. Budući kako je pečena glina najotpornija, spaljivanje Perzepolisa paradoksalno je omogućilo bolju otpornost zapisa odnosno njihovu trajnost do današnjih dana. Zapisi predstavljaju neprocjenjivu historijsku baštinu koja je doprinijela boljem razumijevanju [[Elamski jezik|elamskog]] i [[perzijski|staroperzijskog jezika]], te političkih i [[Zoroastrizam|vjerskih]] običaja [[Ahemenidi|Ahemenida]]. == Funkcija i kontroverze == [[Datoteka:Persepolis_Taureaux.jpg|mini|desno|Kolosalni bikovi (Nedovršena vrata)]] [[Datoteka:Persepolis_relief_god_king.jpg|mini|desno|Detalj reljefa koji ističe snagu kralja, i njegovu privrženost [[Ahura Mazda|Ahura Mazdi]]]] [[Datoteka:Persepolis_Trumpet.jpg|desno|mini|Truba od bronce]] === Politički centar === [[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]] u vrijeme dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]] sagradila je nekoliko [[Glavni grad|glavnih gradova]]. [[Kir Veliki]] dao je podići [[Pasargad]], dok su kao administrativna središta korišteni i gradovi [[Suza (Iran)|Suza]], [[Ekbatana]], [[Babilon]], te konačno Perzepolis. Ipak, povjesničari se slažu kako je Perzepolis imao uglavnom ceremonijalnu i vjersku funkciju, sudeći prema reljefnim ukrasima diljem kompleksa<ref name="ReferenceB"/>. Skupne delegacije brojnih naroda različitih kultura predstavljaju jedinstvo golemog imperija, borbe sa životinjama kraljevo herojstvo odnosno borbu dobra i zla, dok vjerski motivi poput [[Zoroastrizam|zoroastrijskih]] „krilatih diskova“ simboliziraju kraljevu privrženost Ahura Mazdi, odnosno Bogu dobra. === Teorija o „perzijskom gradu“ === Neki povjesničari u početku su pretpostavljali kako je Perzepolis bio mjesto rezervirano isključivo za Perzijance. Ova pretpostavka temelji se na nekoliko antičkih zapisa, koji su taj zaključak najvjerojatnije izvukli od imena grada (Perzepolis: „Grad Perzijanaca“). Ipak, raznolikost brojnih naroda prikazanih na reljefima ceremonija u suprotnosti je s početnim pretpostavkama. Sudeći prema reljefima, Perzepolis je imao i [[Astrologija|astrološku]] funkciju slavljenja perzijske nove godine („[[Novruz]]“), te funkciju prikupljanja [[porez]]a koji su donosile delegacije iz svih krajeva imperija. Delegacije su poslagane prema važnosti, a plemići i vojnici prema statusu. Dvostruko simetrično stubište imalo je razvodnu funkcijsku ulogu; jednim krakom pristizale su delegacije, a drugim plemstvo i [[Perzijski besmrtnici|vojnici]]. Vrata svih naroda na ulazu u kompleks, kao i dvorana od stotinu stupova ispred ulaska u riznicu, svojom monumentalnošću trebale su impresionirati posjetitelje prilikom dolaska ili plaćanja poreza, te afirmirati moć države. Henri Stierlin, povjesničar umjetnosti i arhitekture, tvrdi kako je apadana korištena za velike prijeme, [[banket]]e i ceremonije. Tradicija velikih svečanih gozbi širila se iz Perzije diljem imperija; u [[Trakija|Trakiju]], [[Mala Azija|Malu Aziju]], [[Kraljevina Makedonija|Makedoniju]], gdje su inkorporirali takve običaje. === Teorija o „ceremonijalnom gradu“ === Jedna od teorija o funkciji Perzepolisa bila je ona kako je kompleks korišten isključivo u proljeće za ceremoniju perzijske nove godine, odnosno kako je Perzepolis bio isključivo obredni grad. Ta pretpostavka se također pokazala krivom, budući da su glineni tekstovi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] koji sadrže informacije o plaćanju poreza dokazali ekonomski i administrativni značaj grada, koji je kao takav morao biti stalno naseljen i korišten. U slučaju ispravnosti teorije o obrednoj funkciji Perzepolisa, to bi impliciralo kako su reljefi i glinene pločice prikupljene tokom skupljanja danka po cijelom kraljevstvu<ref>Pierre Briant, str. 96.-99.</ref>, što je gotovo nemoguće s obzirom na jednoličnost motiva delegacija i umjetnički stil. === Simbol legitimiteta === [[Arheolog]] David Stronach kao funkciju grada navodi i političku simboliku [[Darije Veliki|Darijevog]] prava na prijestolje, uzimajući u obzir način njegovog dolaska na vlast; morao je poraziti brojne opozicije i uzurpatore poput [[Smerdis]]a<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f1/v7f136a.html#iii Darius (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Zbog toga se tvrdi kako je Perzepolis simbol legitimnosti Darijeve vladavine, te njegova prijestolonasljednika, sina [[Kserkso|Kserksa I.]]<ref name="Apadana Iranica enciklopedija"/> == Popularna kultura == * [[Persepolis Teheran]], [[iran]]ski [[nogomet]]ni klub iz [[Teheran]]a nazvan je prema [[Antika|antičkom]] Perzepolisu, a simbol kluba je [[kapitel]] perzijskog stupa. * [[Grčka|Grčki]] skladatelj [[Iannis Xenakis]] komponirao je glazbeno djelo nazvano „Persepolis“, posvećeno antičkim ruševinama. * [[Dariush Grand Hotel]], jedan od najluksuznijih [[iran]]skih [[hotel]]a s 5 zvjezdica (otvoren [[1999.]]) na otoku [[Kiš]] projektiran je prema uzoru na antički Perzepolis. == Kratke zanimljivosti == * Perzepolis je podigao [[Darije Veliki]] a uništio [[Aleksandar Makedonski]]; oba vladara proširila su svoju perzijsku odnosno makedonsku državu na [[Najveća carstva svijeta|rekordni teritorijani opseg]], koja se prostirala preko tri [[kontinent]]a. * [[Antika|Antički]] povjesničari tvrde kako je [[Aleksandar Makedonski|Aleksandar]] spalio Perzepolis za vrijeme pijanstva, navodno je na nagovor jedne [[Grčka|grčke]] hetere (prostitutke). * Perzepolis je bio samo jedan od glavnih gradova [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] u doba dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]], ostali [[glavni grad]]ovi bili su [[Suza (Iran)|Suza]], [[Ekbatana]] i [[Babilon]], dok je ranije i [[Pasargad]] imao status glavnog grada. * [[Apadana]], dvorana za prijem i najveća građevina u Perzepolisu, mogla je primiti čak 10.000 ljudi. * Dvorana za prijem (apadana) imala je najveće konstruktivne stupove (20 m) i raspone (8.65 m) od svih građevina [[Antika|antičkog doba]], uključujući i najveći [[grčki hram]] ikada sagrađen - [[Artemidin hram u Efezu]], koji je imao stupove od 18.5 m i raspone od 5.9 m. * Perzepolis se smatra prvom građevinom na svijetu s unaprijed planiranim cjevovodnim sustavom, koji je urezan u temelje prije početka gradnje. * Inspirirani [[Osmansko Carstvo|osmanskoj]] tipologiji orijentalne palače, prvotni istraživači Perzepolisa funkciju građevine na jugu kompleksa pripisali su [[harem]]u, no moderni povjesničari tvrde kako je riječ o kraljičinim odajama. * Brojni motivi na reljefima gdje [[lav]] proždire [[bik]]a prikazuju [[Astrologija|astrološku]] simboliku; početak proljetne ravnodnevnice ([[ekvinocij]]a) kada je sazviježđe lava na vrhuncu, dok se sazviježđe bika gubi na južnom horizontu. * [[Spirala|Spiralni]] oblici ([[Voluta|volute]]) na [[kapitel]]ima perzijskih [[stup]]ova snažno su utjecali na grčki [[jonski red]], za kojeg su volute glavno obilježje. * Tipologija Perzepolisa koja se sastoji od kompleksa na uzvisini i brojnih hipostilnih građevina postala je inspiracijom za oblikovanje [[Akropola (Atena)|atenske akropole]]. * Dvorane iz Perzepolisa otvorene s prednje strane kasnije su postala uobičajenom u [[Sasanidska Monarhija|sasanidskoj]] i [[Islamska arhitektura|islamskoj arhitekturi]]. * Ironično, [[požar]] koji je uništio Perzepolis istovremeno je očvrsnuo 30.000 zapisa od pečene gline, koji su postali trajan i neprocijenjiv izvor informacija iz tog doba. == Panorame == [[Datoteka:Persepolis-Panorama.jpg|središte|800px|mini|Panoramski pogled na Perzepolis]] [[Datoteka:PersepolisPanorama2007.jpg|središte|800px|mini|Panoramski pogled na Perzepolis]] == Veze == * [[Ahemenidska Monarhija]] * [[Ahemenidi]] * [[Darije Veliki]] * [[Kserkso I.]] * [[Artakserkso I.]] * [[Kir Veliki]] * [[Nakš-e Rustam]] * [[Pasargad]] * [[Ekbatana]] * [[Suza (Iran)]] == Izvori == {{reflist|4}} == Literatura == * Georges Cameron, „Pločice iz riznice u Perzepolisu“ (''Persepolis Treasury Tablets''), Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1948.) * Werner F. Dutz i Sylvia A. Matheson, „Perzepolis: arheološka nalazišta u pokrajini Fars I.“ (''Parsa (Persepolis) Archaelogical sites in Fars (I)''). Yavassoli izdanja, Teheran (1998.), str. 144. * {{fr}} [[Eugene Flandin]] i [[Pascal Coste]], „Put u Perziju“ (''Voyage en Perse''), Pariz (1851.) * {{fr}} [[Georges Perrot]] i [[Charles Chipiez]], „Drevna historija umjetnosti u Egiptu, Asiriji, Perziji, Maloj Aziji, Grčkoj, Etruriji, Rimu“ (''Histoire de l'art dans l'Antiquité, Égypte, Assyrie, Perse, Asie mineure, Grece, Etrurie, Rome''). Svezak V.: „Perzija, Frigija, Lidija i Karija, Licija“ (''Perse, Phrygie, Lydie et Carie, Lycie''), Pariz (1890.) * [[Arthur Upham Pope]], „Perzijska arhitektura“ (''Persian Architecture''), London (1965.) * Arthur Upham Pope, „Elaborat perzijske umjetnosti od prahistorije do danas“ (''A Survey of Persian Art from Prehistoric Times to the Present''), Izdavač: Charles Scribner’s Sons, New York (1931.) * Robert W. Rogers, [http://www.aina.org/books/ahba/ahba1.htm#c35 „Historija Babilonije i Asirije“ (''A history of Babylonia and Assyria Vol 1'')]. Izdavači: Jennings and Pye, Cincinnati (1900.); Eaton and Mains, New York (1900.) * {{fr}} [[Jean Chardin]], „Putovanje Chardina od Pariza do Isfahana...“ (''Voyages de monsieur le Chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l'Orient contenant le voyage de Paris a Ispahan ...'') Ed Jean Louis Delorme, Amsterdam, 1711. * H. Sancisi-Weerdenburg, „Novruz u Perzepolisu“ (''Nowruz in Persepolis'') iz „Ahemenidske historije VII.“ (''Achaemenid History VII.''), Izdavač: Leyde. * {{fr}} [[Henri Stierlin]], „Velikani iz Perzijskog Carstva“ (''Splendeurs de l’Empire perse''), Izdavač: Gründ, Pariz (2006.), str. 280. * {{de}} [[Franz Stolze]], „Perzepolis: ahemenidski i sasanidski spomenici i natpisi iz Perzepolisa, Istahra, Pasargada, Šapura“ ''Persepolis, die achaemenidischen und sasanidischen Denkmäler und Inschriften von Persepolis, Istakhr, Pasargadae, Shâpur'', Izdavač: A. Asher ed, Berlin (1882.) == Vanjske veze == {{Commonscat|Persepolis}} * [https://persepolis.ir Perzepolis, službene stranice.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240725195812/https://persepolis.ir/ |date=2024-07-25 }} * [http://www.3dparse.com Virtualna rekonstrukcija Perzepolisa (3dparse)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823000358/http://www.3dparse.com/ |date=2019-08-23 }} * [http://www.persepolis3d.com Virtualna rekonstrukcija, persepolis3D] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&q=persepolis,+iran&ie=UTF8&z=17&ll=29.934947,52.890544&spn=0.004844,0.01075&t=k&om=0 Lokacija Perzepolisa (satelitski pogled), Google Maps] * [http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html Fotografije Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205040025/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html |date=2007-02-05 }} i [http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ Uvod u ekspediciju Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515235355/http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ |date=2011-05-15 }}, Orijentalni institut sveučilišta u [[Chicago|Chicagu]] * [http://landofaryan.atspace.com/persepolis.htm Perzepolis] * [http://www.iraninfo.dk/persepolis-recreated-filmen-om-genskabelse-af-persepolis-2.html ''Rekonstrukcija Perzepolisa'' (dokumentarni film)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022043021/http://www.iraninfo.dk/persepolis-recreated-filmen-om-genskabelse-af-persepolis-2.html |date=2007-10-22 }} * [http://www.gloryofpersepolis.com/ Slava Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013212525/http://gloryofpersepolis.com/ |date=2007-10-13 }} * [http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html Fotografije i mape Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |date=2006-07-02 }} * [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html Arhiva slika Perzepolisa] * [http://www.persepolis3d.com 3D Rekonstrukcija Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://www.virtualtourengine.com/tour.aspx?id=17&langindex=1 Perzepolis prije uništenja (virtualni projekt)] * [http://www.m-hesse.com/iran/Seiten/persepolis_%26_pasargad.html Fotogalerija iz 2009. godine (njemački jezik)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160420070650/http://www.m-hesse.com/iran/Seiten/persepolis_%26_pasargad.html |date=2016-04-20 }} * [http://www.letsgoiran.com/persepolis/persepolis-travel-guide Fotografije i video snimke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407083946/http://www.letsgoiran.com/persepolis/persepolis-travel-guide |date=2009-04-07 }} * [http://www.chn.ir/en/news/?section=2&id=6166 Tajno stubište „Palače G“ u Perzepolisu]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Cultural Heritage News Agency, 13. veljače, 2006. * [http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html ''Pečati na zapisima zidina u Persepolisua''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325181337/http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html |date=2013-03-25 }} - Mark B. Garrison i Margaret C. Root, na [http://oi.uchicago.edu Stranicama Orijentalnog instituta] * [http://www.anobanini.ir/travel/fa/fars/1385/10/post_19.php#more Korisni tekst i fotografije Perzepolisa (perzijski jezik)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503121414/http://www.anobanini.ir/travel/fa/fars/1385/10/post_19.php#more |date=2009-05-03 }} * [http://persepolistablets.blogspot.com/ Utvrda Perzepolis] (Informacije o utvrdi Perzepolis prema Orijentalnom institutu sveučilišta u Chicagu) * [http://www.rugreview.com/13-3pers.htm Perzepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519205824/http://www.rugreview.com/13-3pers.htm |date=2009-05-19 }} * Farzin Rezaeian i Hossein Hazarati; ''Obnova Perzepolisa'', dokumentarac iz 2004. [http://www.youtube.com/v/nCwxJsk14e4&hl=en&rel=0&border=1 1. dio] (8 min. i 38 sek.), [http://www.youtube.com/v/LGeJRTw7mW8&hl=en&rel=0&border=1 2. dio] (9 min. i 52 sek.), [http://www.youtube.com/v/rIPHEb9lWXA&hl=en&rel=0&border=1 3. dio] (8 min. i 52 sek.), [http://www.youtube.com/v/VXLaeZnJzVY&hl=en&rel=0&border=1 4. dio] (10 min. i 29 sek.), [http://www.youtube.com/v/gqQH56JcEhE&hl=en&rel=0&border=1 5. dio] (3 min. i 22 sek.) * [http://www.history.com/marquee.do?content_type=Marquee_Generic&content_type_id=51242&display_order=1&marquee_id=51188 ''Engineering an Empire: The Persians'', dokumentarni film „The History Channela“] * [http://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=en&geocode=&q=&ie=UTF8&ll=29.933459,52.888162&spn=0.007922,0.013733&t=h&z=16 Lokacija] {{Iranska arhitektura}} {{Normativna kontrola}} {{izdvojeni članak}} [[Kategorija:Drevni iranski gradovi]] [[Kategorija:Ahemenidska Monarhija]] [[Kategorija:Partska Monarhija]] [[Kategorija:Sasanidska Monarhija]] [[Kategorija:Arheološka nalazišta u Iranu]] [[Kategorija:Palače u Iranu]] [[Kategorija:Fars]] [[Kategorija:Svjetska baština u Iranu]] mda1809fzkgtx3vwi91rk32u37mqzx4 42656365 42656364 2026-07-18T10:11:08Z Orijentolog 9392 Poništena izmjena [[Special:Diff/42656364|42656364]] korisnika [[Special:Contributions/Aca|Aca]] ([[User talk:Aca|razgovor]]) Nerazumijevanje pravila. Članci sami po sebi ne smiju biti zbirka citata ili galerija, ali kao veći tekstualni članak mogu sadržavati i citate i nizove slika. 42656365 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} {{coord|29|56|04|N|52|53|29|E|region:IR_type:landmark|display=title}} {{UNESCO-svjetska baština |ime mjesta =Perzepolis |slika = |godina = [[1979.]] |vrst baštine = Kulturno dobro |mjerilo = (i), (iii) i (iv) |ugroženost = ne |poveznica = http://whc.unesco.org/en/list/114 |država = {{flag|Iran}} <center>{{Lokacijska karta|Iran|width=200|float=center |caption=|mark=Maailmanperintökohde 772b tunnusosa.svg|marksize=10 |label=Perzepolis|position=bottom |lat_deg=29|lat_min=56|lat_sec=04|lat_dir=N |lon_deg=52|lon_min=53|lon_sec=29|lon_dir=E }}<small>Lokacija Perzepolisa u [[Iran]]u</small></center> }} [[Datoteka:Persepolis T Chipiez.jpg|mini|300px|Rekonstrukcija palače u '''Perzepolisu''']] '''Persepolis''', '''Perzepolis''' ili '''Persepolj''' (staroperzijski: 𐎱𐎠𐎼𐎿 [''Parsa]'', [[perzijski]]: تخت جمشید/پارسه [''Takht-e Jamshīd''] – „Džamšidov presto”) bio je ceremonijalni glavni grad [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] u doba [[iran]]ske dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Nalazi se 70&nbsp;km sjeveroistočno od modernog grada [[Širaz]]a u pokrajini [[Fars]] u [[Iran]]u. Najraniji ostaci Perzepolisa datiraju iz [[515. pne.]], odnosno iz doba vladavine [[Darije I. Veliki|Darija I. Velikog]] koji je dao izgraditi grad<ref>[http://www.iranchamber.com/history/persepolis/persepolis1.php Parse or Persepolis, IranChamber.com]</ref>. Kompleks Perzepolisa nalazi se na uzvišenoj terasi, a sastoji se od nekoliko kraljevskih palača, riznice i popratnih građevina, te dvije goleme ceremonijalne dvorane; „dvorane od stotinu stupova“ i [[Apadana|apadane]], koja je mogla primiti 10.000 ljudi. Kolosalna apadana i dvostruka monumentalna stubišta ukrašena reljefima najprepoznatljiviji su elementi perzijske arhitekture iz tog doba. Godine [[1979.]] Perzepolis je uvršten na popis [[Svjetska baština|Svjetske baštine]] [[UNESCO]]-a prema I., III. i IV. kategoriji. == Etimologija == Starim [[Perzija]]ncima grad je bio poznat kao ''Parsa'', što znači „Grad Perzijanaca“. Naziv ''Perzepolis'' [[grčki|grčka]] je inačica (Πέρσης πόλις) staroperzijskog imena, a znači ''Perses polis'' odnosno „Perzijski grad“. Ruševine su bile poznate [[Sasanidi]]ma pod nazivom „st stwny“ (''sto stupova''), a od [[13. stoljeće|13. stoljeća]] „Čehel minar“ (''četrdeset stupova''). Prema modernom perzijskom jeziku, poznat je kao ''Parseh'' ili ''Taht-e Džamšid'' („Džamšidov tron“), što vuče podrijetlo od mitološkog junaka [[Džamšid]]a. == Historija == [[Datoteka:Map achaemenid empire en.png|350px|desno|mini|Zemljovid [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] s označenim Perzepolisom i [[Kraljevska cesta|Kraljevskom cestom]]]] [[Datoteka:Darius.jpg|mini|200px|desno|[[Darije I. Veliki]], osnivač Perzepolisa]] Prvi glavni grad [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] iz dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]] bio je [[Pasargad]]. Oko [[512. pne.]] vladar [[Darije Veliki]] započeo je izgradnju masivnog kompleksa palača Perzepolis, koji su kasnije nadograđivali njegov sin [[Kserkso I.]], odnosno unuk [[Artakserkso I.]] Iako su administrativni centri Perzijske Monarhije u to vrijeme bili [[Suza (Iran)|Suza]], [[Babilon]] i [[Ekbatana]], Perzepolis je imao ceremonijalnu ulogu glavnog grada u kojem se slavila perzijska Nova godina. Budući da je sagrađen u [[Planine|planinskom]] krajoliku, Perzepolis nije bio previše ugodan za stalno prebivalište, pa je korišten uglavnom u [[proljeće]]. Godine [[330. pne.]] u vrijeme [[Azija|azijskih]] osvajanja [[Aleksandar Makedonski]] osvaja i pljačka grad, nakon čega u Kserksovoj palači izbija [[požar]] koji uništava većinu kompleksa, što povjesničari uglavnom pripisuju osveti [[Stara Grčka|Grka]] iz makedonske vojske za perzijsko rušenje [[Atena (polis)|Atene]] u doba [[Grčko-perzijski ratovi|grčko-perzijskih ratova]]. Od [[316. pne.]] Perzepolis i dalje ima ulogu [[Glavni grad|glavnog grada]], u okviru novih [[Helenizam|helenističkih]] kraljevstva nastalih nakon Aleksandrove smrti. Od doba dinastije [[Seleukidi|Seleukida]] značaj grada opada, no u [[3. stoljeće|3. stoljeću]] obližnji grad [[Istahr]] postaje središtem [[Sasanidska Monarhija|Sasanidske Monarhije]]. === Gradnja === Nakon što je nastavio [[Kir Veliki|Kirovu]] gradnju [[Pasargad]]a i uređivanje [[Suza (Iran)|Suze]], [[Darije Veliki]] odlučio se za gradnju novog [[Glavni grad|glavnog grada]], što se često tumači kao pokušaj da se Perzepolis vezuje uz njegovo ime, isto kao što se Pasargad vezivao uz ime [[Kir Veliki|Kira Velikog]]. Novi grad trebao je imati političku i ceremonijalnu važnost, pa su u okolici grada pronađeni brojni zapisi koji navode legitimnost vladavine Darija Velikog, koji je došao na vlast zbacivši uzurpatora [[Smerdis]]a koji se predstavljao kao brat [[Kambiz II.|Kambiza II.]] Monumentalna [[palača]] građena je po uzoru na Kirovu palaču u [[Pasargad]]u, kao i okolni vrtovi kompleksa. [[Babilonija|Babilonski]] zapisi navode kako je Pasargad bio vrlo aktivno urbano i gusto naseljeno središte Perzijske Monarhije, koja je imala odlične trgovačke odnose s babilonijskim gradovima<ref>Pierre Briant, str. 99.</ref>. Povjesničar Pierre Briant tvrdi kako je prilikom gradnje Perzepolisa obustavljena sva gradnja u [[Pasargad]]u i [[Suza (Iran)|Suzi]], budući da su sva sredstva bila mobilizirana za gradnju nove metropole. Navodi i kako je novi glavni grad trebao simbolizirati „ponovno rođenje Perzijskog carstva“<ref name="Pierre Briant, str. 182">Pierre Briant, str. 182.</ref>. Darije je za lokaciju kompleksa izgrabrao uvišenje doline na jugozapadnoj padini planine [[Kuh-e Rahmat]], koja od tada postaje simbolom [[Ahemenidi|ahemenidske dinastije]]. Darije je podigao vlastitu palaču (''tačaru''), apadanu, riznicu, te [[Fortifikacija|gradske zidine]], no teško je utvrditi kada je pojedina građevina bila završena. Jedan od dokaza koji može poslužiti za kronologiju gradnje je zapis iz [[509. pne.]] koji spominje izgradnju gradskih zidina. Gradnju pojedinih objekata završili su njegovi nasljednici<ref>Pierre Briant, str. 181.</ref>. Primjerice, njegov sin [[Kserkso I.]] dodao je na sjever kompleksa ''Vrata svih naroda'', vlastitu palaču ''hadiš'', a možda čak i tripilon. Kserksov sin [[Artakserkso I.]] [[460. pne.]] dodaje i garnizon, vlastitu palaču, te završava „dvoranu od stotinu stupova“<ref>Pierre Briant, str. 590.</ref>. Neki objekti ostali su nezavršeni, poput procesijskog puta i „nezavršenih vrata“ na sjeveru kompleksa, a pripisuju se uglavnom [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]]<ref name="ReferenceA">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 71.</ref> Kasnije su u stijene sjeveroistočne planine urezane dvije kraljevske grobnice, te jedna nezavršena koja se pripisuje [[Darije III.|Dariju III.]] Za razliku od mnogih drugih monumentalnih građevina [[Antika|antičkog doba]] poput [[Partenon]]a u [[Stara Grčka|Grčkoj]] ili [[Kolosej]]a u [[Rimsko Carstvo|Rimskom Carstvu]], Perzepolis nisu gradili [[Robovlasništvo|robovi]] već (vjerojatno [[darik]]om) plaćeni radnici iz svih zemalja imperija; [[Babilonija|Babilonije]], [[Karija|Karije]], [[Jonija|Jonije]], [[Asirija|Asirije]], [[Drevni Egipat|Egipta]], itd.<ref name="GC">Georges Cameron, „Pločice iz riznice u Perzepolisu“ (Persepolis Treasury Tablets), Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1948.)</ref> Razdoblja gradnje dijele se na pet perioda<ref name="MPJLLC">Marco Prins & Jona Lendering, [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html''Persepolis''], Livius.org (pristupano 11. svibnja 2009.)</ref>: ;'''1. [[Darije Veliki|Darijev]] period''' ([[518. pne.|518.]] – [[490. pne.]]): * Terasa kompleksa * Apadana (dvorana za prijem) * Riznica * Gradske zidine ;'''2. [[Darije Veliki|Darijev]] i [[Kserkso I.|Kserksov]] period''' ([[490. pne.|490.]] – [[486. pne.]]): * Tačara (Darijeva palača) * Monumentalno (istočno) stubište * Vrata svih naroda * Sjeverno stubište ;'''3. [[Kserkso I.|Kserksov]] period''' ([[486. pne.|486.]] – [[465. pne.]]): * Hadiš (Kserksova palača) * „Harem“ * Tripilon * „Palača D“ ;'''4. Period [[Artakserkso I.|Artakserksa I.]]''' ([[465. pne.|465.]] – [[424. pne.]]): * „Dvorana od stotinu stupova“ * Artakserksova palača * Garnizon ;'''5. Period [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]], [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] i [[Darije III.|Darija III.]]''' ([[424. pne.|424.]] – [[330. pne.]]): * Grob Artakserksa II. * Palača Artakserksa III. * „Dvorana od 32 stupa“ * Grob Artakserksa III. * Procesijski put * Nedovršena vrata * Nedovršena grobnica === Uništenje === [[Datoteka:AlexanderTheGreat_Bust.jpg|mini|desno|[[Aleksandar Makedonski]], koji je uništio Perzepolis]] [[Geografija Irana|Geografski]] zaštićen u središtu [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]], Perzepolis kao kompleks nije imao solidnu obranu. Osim toga, u podnožje planine Kuh-e Ramat predstavlja slabu točku jer na istoku postoji blagi pad koji ne pogoduje obrani, pa je ta strana bila zaštićena bedemima i kulama<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 12.</ref>. Uništenje Perzepolisa [[330. pne.]]<ref name="ReferenceB">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 23.</ref> uglavnom se pripisuje [[Aleksandar Makedonski|Aleksandru Makedonskom]], što u svojim djelima spominju [[Antika|antički]] povjesničari [[Plutarh]], [[Diodor sa Sicilije]] i [[Kvint Kurcije Ruf]]<ref name="Quinte-Curce, Histoires, Livre V">{{Cite web |title=Quinte-Curce, Histoires, Livre V |url=http://bcs.fltr.ucl.ac.be/Curtius/CurtiusV.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2009-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090125105046/http://bcs.fltr.ucl.ac.be/Curtius/CurtiusV.html }}</ref>. Neki [[Arheologija|arheološki]] nalazi potkrepljuju njihove navode, no njihova verzija uništenja grada se ponekad osporava od strane nekih modernih [[povjesničar]]a. Razlozi uništenja Perzepolisa su i dalje predmet historijske rasprave. [[Antika|Antički]] povjesničari tvrde kako je Aleksandar spalio Perzepolis za vrijeme pijanstva, navodno je na nagovor jedne [[Grčka|grčke]] hetere (prostitutke) bacio baklju u [[Kserkso]]vu palaču (hadiš), kako bi udovoljio svojim grčkim saveznicima osvetu za Kserksovo spaljivanje [[Atena (polis)|Atene]] u doba [[Grčko-perzijski ratovi|grčko-perzijskih ratova]]. Ovoj priči idu u prilog [[Arheologija|arheološki]] dokazi prema kojima su Kserksova palača i obližnji tripilon više oštećeni od ostatka kompleksa<ref name="ReferenceC">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 73.</ref>. Moderni povjesničari spaljivanje Perzepolisa pripisuju Aleksandrovoj želji da na simboličan način pokaže kraj [[Perzija|perzijske]] dominacije [[Bliski istok|regijom]]<ref>[http://www.mediterranee-antique.info/Duruy/Grecs/HG_32.htm#_edn1 I. Alexandre et Aristote ; destruction de Thèbes (333), Mediterranee-Antique.info]</ref>. Drevni spisi iz doba [[Helenizam|helenističkog doba]] navode kako se [[Aleksandar Makedonski]] kasnije jako kajao zbog uništenja Perzepolisa, koje je smatrao lošim političkim primjerom<ref>Pierre Briant, str. 871.</ref>. === Ostava === Perzepolis su poslije helenističkog doba [[Seleukidi|Seleukidske dinastije]] nastavile koristiti [[iran]]ske dinastije poput [[Partska Monarhija|Parta]] i [[Sasanidska Monarhija|Sasanida]], koje su ga smatrale simbolom perzijske kulture i moći. Prema perzijskim zapisima iz doba [[Sasanidska Monarhija|Sasanidske Monarhije]], kralj [[Hormizd I.]] je u Perzepolisu priređivao svečane gozbe, što upućuje kako je kompleks korišten vjekovima nakon makedonskih osvajanja. Također, arhitektura Perzepolisa je snažno utjecala na [[Sasanidi|sasanidsku]] arhitekturu što je vidljivo na palači u [[Firuzabad]]u. Dvorana za audijencije, otvorena s prednje strane, postala je kasnije uobičajenom u [[Islamska umjetnost i arhitektura|islamskoj arhitekturi]]. Kompleks je poslije teško stradao i u navalama [[Arapi|Arapa]] u [[7. vijek]]u, odnosno [[Mongoli|Mongola]] početkom [[13. vijek]]a nakon čega biva potpuno napušten. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_sassanian_horseman.jpg|Rezbarije konjanika iz [[Sasanidska Monarhija|sasanidskog doba]], Muzej u Perzepolisu Datoteka:Persepolis_Pahlavi_inscriptions.jpg|Zapisi na pahlaviju, Muzej u Perzepolisu </gallery> </center> === Prve posjete ruševinama === [[Datoteka:Persepolis by Chardin & al.jpg|mini|200px|desno|Južna perspektiva Perzepolisa, [[Jean Chardin]] ([[1711.]])]] [[Datoteka:Persepolis Bas-relief Flandin.jpg|mini|200px|desno|Skica reljefa, [[Eugene Flandin]] ([[1840.]])]] [[Datoteka:Persepolis vue d'oiseau Chipiez.jpg|mini|200px|desno|Ptičija perspektiva, rekonstrukcija prema [[Charles Chipiez]]u ([[1884.]])]] Ruševine su bile poznate [[Sasanidi]]ma pod nazivom „st stwny“ (''sto stupova''), a od [[13. vijek]]a „Čehel minar“ (''četrdeset stupova''). Sadašnji naziv „Taht-e Džamšid“ (''Džamšidov tron'') vuče podrijetlo od mitološkog junaka [[Džamšid]]a. Lokalitet je postao odredištem mnogih posjeta sa zapada između [[13. vijek|13.]] i [[18. vijek]]a. Primjeri su:<ref name="clio.fr">[http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/comment_peut-on_etre_persan_.asp Bibliothèque en ligne: Comment peut-on être Persan? (Didier Trock, 1998., Clio.fr)]</ref><ref>{{Cite web |title=Persepolis, Jona Lendering, Livius.org |url=http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |access-date=2008-10-03 |archive-date=2006-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Jean-Jacques Rousseau: Discours Sur L'origine et les fondements de L'inegalite parmi les hommes |url=http://hypo.ge-dip.etat-ge.ch/athena/rousseau/jjr_ineg.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2009-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090123124709/http://hypo.ge-dip.etat-ge.ch/athena/rousseau/jjr_ineg.html |deadurl=yes }}</ref> * Godine [[1318.]] [[Mletačka Republika|mletački]] misionar [[Odorik iz Pordenonea]] na putu prema [[Kina|Kinu]] posjećuje ''Čehel minar'', bez stupanja na ruševine. Ovo se smatra prvim [[Europa|europskim]] posjetom Perzepolisu. * Vijek i pol kasnije još jedan mletački putnik ([[Giosafat Barbaro]]) posjećuje ostatke Perzepolisa. * Portugalski misionar Antonio de Gouvea posjećuje ruševine [[1602.]] godine, a u svojim zapisima spominje [[klinasto pismo]] i „životinje s ljudskim glavama“. * [[Španjolska|Španjolski]] veleposlanik Don Garcia de Silva y Figueroa kod perzijskog [[Šah (vladar)|šaha]] [[Abas I.|Abasa I.]] opisuje ruševine u pismu iz [[1619.]] godine, te na temelju grčkih tekstova objašnjava jasnu vezu između Perzepolisa i ''Čehel Minara''. * Između [[1615.]] i [[1626.]] [[Rim]]ljanin [[Pietro Della Valle]] posjećuje mnoge istočne zemlje i prepisuje [[klinasto pismo]] koje će kasnije biti dešifrirano. * [[Englezi]] Anglais Dodmore Cotton i [[Sir Thomas Herbert]] od [[1628.]] do [[1629.]] putuju istokom s ciljem dešifriranja drevnih pisama. * Između [[1664.]] i [[1667.]] [[Francuzi]] [[Jean Thévenot]] i [[Jean Chardin]] posjećuju Perzepolis. Thévenot u svom „Voyage au Levant“ (''Putovanje Levantom'') pogrešno zaključuje kako su ruševine premale da bi služile kao palača perzijskih kraljeva, no Chardin jasno identificira objekte na kompleksu. * Godine [[1694.]] [[Talijan]] Giovanni Francesco Gemelli-Carreri mjeri i bilježi sve dimenzije ruševina, te proučava drevne natpise. * [[Nizozemci|Nizozemac]] [[Cornelis de Bruijn]] [[1704.]] posjećuje i istražuje ruševine Perzepolisa; godine [[1711.]] objavljuje knjigu ''Reizen over Moskovie, door Persie en Indie'', a [[1718.]] godine ''Voyages de Corneille le Brun par la Moscovie, en Perse, et aux Indes Occidentales''. === Arheološke ekspedicije === U [[19. vijek|19.]] i [[20. vijek]]u raste broj znanstvenih ekspedicija u Perzepolis:<ref name="ReferenceB"/><ref name="clio.fr"/><ref name="ReferenceD">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 78.</ref> * Sredinom [[1820-ih]] [[UK|britanski]] veleposlanik [[John Macdonald Kinneir]] djelomično iskopava palaču [[Artakserkso I.|Artakserksa I.]] odnosno prvu [[Sfinga|sfingu]]. * Godine [[1840.]] i [[1841.]] slikar [[Eugene Flandin]] i arhitekt [[Pascal Coste]], pridruženi veleposlanstvu [[Francuska|Francuske]], nekoliko puta posjećuju ruševine u Perziji, uključujući Perzepolis. * Prva istraživanja provedena su [[1878.]] godine kada je Motamed-Od Dowleh Farhad Mirza, guverner pokrajine [[Fars]], otkopavao „dvoranu od stotinu stupova“. * Ubrzo nakon toga, Franuzi [[Charles Chipiez]] i [[Georges Perrot]] provode veliko istraživanje lokacije. Kroz temeljit studij arhitekture otkopanih ruševina i otpada, Chipiez počinje praviti prve poznate rekonstrukcije palača i spomenika iz [[Ahemenidi|ahemendiskog]] doba. * [[Njemačka|Njemački]] učenjak Franz Stolze istražuje [[Arheologija|arheološke]] lokalitete u pokrajini [[Fars]] i objavljuje rezultate [[1882.]] godine. * Dvoje [[Francuska|francuskih]] arheologa, Jane i Marcel Dieulafoy, provode dvije arheološke misije u Perziji ([[1881.]]-[[1882.]] i [[1884.]]-[[1886.]]). Oni su prvi posjetitelji lokacije koji su u [[Europa|Europu]] donijeli fotografije Perzepolisa, te mnogo arheoloških predmeta. * Od [[1931.]] do [[1939.]] iskopavanja su proveli Nijemci [[Ernst Herzfeld]] i [[Erich Friedrich Schmidt]], poslani od strane [[Orijentalni institut u Chicagu|Orijentalnog instituta u Chicagu]]. * Tokom [[1940-ih]], Francuz Andre Godard i Iranac A. Sami nastavljaju iskopavanja pod ovlaštenjem „Iranskog arheološkog zavoda“ (''MRS''). * Kasnija istraživanja provodi „Iranski arheološki zavod“ na čelu kojeg je Ali Tajvidi. U suradnji s [[Italija|talijanskim]] istraživačem Giuseppe Ann Britt Tilia sa „Talijanskog orijentalnog instituta“, otkrivene su dvije nove [[Palača|palače]] koje su pripisane kasnijim ahemenidskim vladarima [[Artakserkso I.|Artakserksu I.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]] Svi objetki Perzepolisa i dan danas nisu otkriveni ili definirani. Neki od takvih zdanja su ruševine kod hadiša i tačare čije podrijetlo još nije utvrđeno<ref name="ReferenceA"/>. === Moderno doba === [[Datoteka:Persepolis_2.jpg|mini|desno|Perzepolis, pogled s [[Kuh-e Rahmat]]a]] Godine [[1971.]] ispred kompleksa Perzepolis održana je raskošna parada u sklopu obilježavanja 2500. obljetnice monarhije u [[Iran]]u, koju je priredio posljednji iranski šah [[Mohammed Reza Pahlavi]]. Na ceremoniji je sudjelovalo više od 200 državnika iz cijelog svijeta, uključujući i [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenskog]] predsjednika [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]] i njegovu ženu [[Jovanka Broz|Jovanku]]. Smatra se kako je proslava bila šahov pokušaj da opravda legitimitet svoje vlasti nakon što je [[1953.]] na vlast došao državnim udarom, zbacivši demokratski izabranu vlast. Procjene troškova proslave kreću se između 22 i 200 milijuna [[Američki dolar|američkih dolara]], a financirana je na uštrb drugih projekata poput socijalnog planiranja zbog čega su izbili neredi diljem [[Iran]]a, koje je šah brutalno ugušio<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2005/sep/22/arts.iran Iran to rebuild spectacular tent city at Persepolis (Guardian.co.uk)]</ref>. Novija [[Arheologija|arheološka]] istraživanja pokazala su kako je ceremonija oštetila ostatke kanala i vrtova u okolici Perzepolisa. Danas Perzepolis spada u osjetljivi okoliš koji može biti ugrožena ljudskim aktivnostima. Lokacija nije direktno ugrožena ispušnim plinovima budući da se veća urbana mjesta poput [[Širaz]]a nalaze na 70 kilometara udaljenosti, no postoji opasnost od korištenja poljoprivrednih kemikalija u plodnoj dolini podno kompleksa<ref>{{Cite web |title=Smoke From Wheat Farms Threatens Persepolis (Iran Daily) |url=http://iran-daily.com/1385/2604/html/art.htm |access-date=2007-09-30 |archivedate=2007-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930203621/http://iran-daily.com/1385/2604/html/art.htm |deadurl=no }}</ref>. Program za zaštitu lokacije nedavno je zbog [[Erozija|erozije]] ograničio broj posjetitelja, a iznad osjetljivih elemenata poput istočnog stubišta apadane postavljeni su krovovi zbog zaštite od atmosferilija. Perzepolis je [[1979.]] godine uvršten na popis [[Svjetska baština|Svjetske baštine]] [[UNESCO]]-a prema 1., 3. i 4. kategoriji, zbog čega na kompleksu nisu dozvoljene ikakve modifikacije<ref>[http://www.nitc.co.ir/iran-daily/1384/2509/html/art.htm#s129375 Council Moots Persepolis Museum Development (Iran Daily)]</ref>. == Umjetnost == === Arhitektura === [[Datoteka:Persepolis Colonne flandin.jpg|mini|250px|desno|Karakteristike perzijskih [[stup]]ova iz [[apadana|apadane]], Eugène Flandin (1840.)]] [[Datoteka:Persepolis_P100c_ES_carving.jpg|mini|250px|desno|Utjecaji [[Drevni Egipat|egipatske]] arhitekture]] U rano doba perzijska [[pleme]]na nisu imali jedinstveni arhitektonski stil, budući da su bili [[Nomad|polunomadski]] narod seljaka i jahača<ref>Henri Stierlin, str. 86.</ref>. Međutim, nakon što je [[Kir Veliki]] [[550. pne.]] osnovao [[Ahemenidska Monarhija|Perzijsku Monarhiju]], diljem zemlje niknuti će mnoge monumentalne građevine. U početku se [[Ahemenidi|ahemenidska]] arhitektura temelji na elementima pokorenih naroda, no prema njima ubrzo je razvijen autohtoni stil. Prvi perzijski grad [[Pasargad]] još pokazuje neke nomadske utjecaje gdje su objekti raspršeni u ogromnom [[park]]u, no pedeset godina kasnije gradi se Perzepolis koji postaje simbolom racionalizacije i ravnoteže u perzijskoj arhitekturi. Plan kompleksa je strogo ortogonalan, broj stupova u dvoranama je slagan u omjerima 1:1 ili 1:2, raspored objekata je poslagan na zaštićenoj terasi. Trijemovi s dvostrukim kolonadama na apadani sijeku se na uglovima koji postaju kule, što je bila velika funkcionalna i estetska inovacija. Kompleksu se pristupa s dvaju velikih portala kroz koje teče sav promet. Uspjesi ovih originalnih djela temelje se na brojnim elementima koji kombiniraju arhitekture podvrgnutih naroda. Perzijski elementi nisu hibrid već fuzija stilova koji stvaraju novi. Proizlaze iz stručnosti arhitekata i radnika širom imperija, pa je perzijska arhitektura utilitaristička, ritualna i simbolična. Perzepolis je pun elemenata koji svjedoče o njihovim višestrukim izvorima<ref name="ReferenceE">Henri Stierlin, str. 86., 94., 102., 111. i 115.</ref>. [[Drevni Egipat|Egipatski]] elementi prepoznatljivi su na krovnim vijencima i [[portal]]ima<ref name="ReferenceE"/>, a [[Mezopotamija|mezopotamski]] kod povezivanja dviju palača gdje jedna ima privatnu, a druga javnu namjenu<ref>Henri Stierlin, str. 78. i 79.</ref>. [[Rozeta (arhitektura)|Rozete]] i biljni reljefi sa stubišta skupa s nazubljenim bedemima i zidovima podsjećaju na arhitekturu [[zigurat]]a, koji su u ranije doba nicali u [[Mezopotamija|Mezopotamiji]] i [[Elam]]u. Glazure reljefa imaju [[Babilonija|babilonski]] utjecaj, dok krilati ljudi-bikovi na portalima potječu od [[Novoasirsko Carstvo|asirskog]] stila<ref name="ReferenceE"/>. Nakon uključivanja [[Jonija|Jonije]] u Perzijsku Monarhiju, perzijska arhitektura dovodi do jakog utjecaja na grčki [[jonski red]], kao i obrnuto. Ti utjecaji posebno su vidljivi kod dvorana sa stupovima (''hipostila''). [[Lidija|Lidijski]] i jonski arhitekti sudjelovali su na radovima u [[Pasargad]]u, te kasnije u Perzepolisu i [[Suza (Iran)|Suzi]], o čemu svjedoče grafiti na grčkom u kamenolomu blizu Perzepolisa i zapis iz Suze. Spiralni elementi ([[Voluta|volute]]) s perzijskih [[kapitel]]a kasnije su postali glavno obilježje grčke arhitekture [[Jonski red|jonskog reda]]. Perzepolis je kasnije snažno utjecao na [[Artemidin hram u Efezu]], jedno od antičkih [[sedam svjetskih čuda]]. Načelo unutrašnjeg prostora, gdje dvorana sa stupovima predstavlja jezgru palače, prisutno je na [[Bliski istok|Bliskom istoku]] i prije doba Perzijske Monarhije. Ipak, sofisticiranost perzijske tehnologije koja je vidljiva na visini i rasponima stupova, uvjetovala je veliku prostranost i upotrebljivost dvorana, za razliku od sličnih hipostila u [[Stara Grčka|Grčkoj]] i [[Drevni Egipat|Egiptu]] čiji su stupovi bili zdepasti, rasponi maleni, a prostori skučeni<ref>Henri Stierlin, str. 78., 92. i 93.</ref>. [[Datoteka:Persepolis_Lamassus.jpg|mini|200px|lijevo|''Lamassus'' (krilati [[bik]] s ljudskom glavom) u [[Asirija|asirskom]] stilu]] Konstruktivni sustavi u Perzepolisu su isključivo tektonski odnosno sastoje se od stupova i greda, dok nema traga stereotomskom sustavu ([[Luk (arhitektura)|lukovi]], [[svod]]ovi i [[kupola|kupole]]). Većina stupova izrađenih od drva su nestali, no sačuvane su njihove kamene baze. Kod dvorana gdje su visine bile prevelike za korištenje drva, stupovi su građeni od masivnih kamenih blokova. Kameni stupovi koji su preživjeli vrlo su heterogenog stila, odnosno pokazuju utjecaje različitih civilizacija. Baza stupa ima [[Hetiti|hetitski]] utjecaj, dok je omjer visine i promjera debla gotovo identičan stupovima [[Jonski red|jonskog reda]]. Ogromni kapitel koji čini gotovo trećinu ukupne visine stupa karakterističan je za [[Drevni Egipat|egipatske]] stupove s kapitelom lotosa. Skulpturalni kapiteli sa životinjskim oblicima vjerojatno su inspirirani [[Asirija|asirskom]] arhitekturom, no predstavljaju originalni perzijski stil. Kao i većina [[Ahemenidi|ahemenidskih]] palača, Perzepolis je imao zidove izgrađene od opeke, koji možda izgledaju neobično na području gdje je kamen dostupan u velikim količinama. To je zajedničke karakteristika svim narodima Istoka, koji [[kamen]] koriste uglavnom za [[Fortifikacija|gradske zidine]]. Danas su uglavnom sačuvani samo temelji zidova, kao i masivni kameni [[portal]]i i [[stup]]ovi. Iako je građen gotovo dva vijeka, Perzepolis kao cjelina pokazuje jedinstveni stil koji je karakteristika [[Ahemenidi|ahemenidske]] umjetnosti. Kasniji ahemenidski vladari nisu mnogo odstupali od umjetnosti i tehnike koju je [[Kir Veliki]] započeo u [[Pasargad]]u, odnosno [[Darije Veliki]] nastavio u Perzepolisu. Samo najnovije kraljevske grobnice [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] razlikuju se od onih u [[Nakš-e Rustam]]u po tome što nisu urezane u okomitu liticu planine već u kosi teren, no na pročelju sadrže iste elemente kao i Darijeva grobnica. === Kiparstvo === [[Datoteka:Persepolis - statue of a mastiff.jpg|mini|250px|desno|Skulptura mastifa iz apadane]] Najpoznatije skulpture iz [[Ahemenidi|ahemenidskog]] perioda nalaze se upravo u Perzepolisu. Brojni reljefi krase stubišta, panele ispred palače i unutrašnjost kraljevskih dvorana. Pretpostavlja se kako su također korišteni za uređenje prostorija sa stupovima. Inspiracija perzijskih skulptura vuče korijene iz [[Drevni Egipat|Egipta]], [[Stara Grčka|Grčke]] i [[Asirija|Asirije]], a karakterizira je velika preciznost i detaljnost izvedbe. Tipologija skulpturalnog oblikovanja je tipična za orijentalnu umjetnost; svi likovi prikazani su u profilu. Reljefi najčešće prikazuju perzijskog kralja i vojnike, te [[bik]]ove, [[lav]]ove i [[grifon]]e; životinje vrlo su stilizirane, bez varijacija. Osim reljefa, povjesničari poput [[Herodot]]a i [[Plutarh]]a spominju [[Kserkso]]v kip i Perzepolisu, te kip [[Darije Veliki|Darijeve]] žene [[Artistona|Artistone]] u [[Suza (Iran)|Suzi]]. Neke skulpture su u potpunosti realistične, poput [[Pas|psa]] (mastifa) koji je pronađen na uglu apadane. === Slikarstvo === [[Datoteka:Persepolis Color samples.jpg|mini|250px|desno|Ostaci pigmenata]] Područja na kojima su korištene boje teško je tvrditi, budući da je pigment gotovo u potpunosti nestao. Vrijeme, tanki slojevi nanošenja boja, te raspadanje organskih pigmenata glavni su razlozi njegova nestanka. Ipak, dokazi o korištenju boja nalaze se u tragovima diljem palače što svjedoči kako Perzepolis nije bio jednoličan, već u bogatim bojama<ref>[http://www.achemenet.com/ressources/enligne/arta/pdf/2005.002-Ambers-Simpson.pdf Some pigments identifications for objects from Persepolis (Janet Ambers i St John Simpson, The British Museum)]</ref>. Također, pronađeno je i mnogo posuda koje su sudeći prema unutrašnjim pigmentima služile za pohranu boja. Boje su korištene na svim arhitektonskim elementima; zidovi, reljefi, stupovi, vrata, podovi, stepenice, kipovi, itd. Opeka je bila glazirana, crvena oker boja korištena je na podovima od vapnenca ili sivo-zelenkastog gipsa, stupovi su oslikani u više boja, kao i eksterijer palača. Tragovi crvene boje pronađeni su i na skulpturi Darijeve žene [[Darije Veliki|Darijeve]] žene [[Artistona|Artistone]] koja se danas čuva u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u. Velika paleta pronađenih boja govori o njihovom bogatom polikromatskom podrijetlu. Spominje se i upotreba biljnih pigmenata, no s obzirom na raspadanje takvih organskih boja, nažalost nisu sačuvane. == Tehnologija == [[Datoteka:Pasargadae Swallow-Tail Staples.jpg|desno|mini|250px|Konstruktivne spone (kopče) između kamenih blokova koje su korištene u Perzepolisu i [[Pasargad]]u datiraju iz [[6. vijek pne.|6. vijeka pne.]] i najstarije su u historiji; predstavljaju veliki napredak u [[Stari vijek|starovjekovnoj]] građevinskoj tehnologiji]] Kompleks u Perzepolisu obiluje mnogim inovativnim elementima na području [[Građevinarstvo|građevinskog]] inženjerstva. Novija istraživanja strukturalne tehnologije u susjednom [[Pasargad]]u koji je udaljen svega 43&nbsp;km i građen tri desetljeća prije Perzepolisa, pokazala su kako su [[Perzija|perzijski]] [[inženjer]]i sagradili kompleks koji je mogao izdržati jake [[potres]]e, čak do 7. stupnja prema [[Richterova ljestvica|Richterovoj ljestvici]]<ref>{{Cite web |title=Pasargadae Can Withstand Earthquakes (Payvand) |url=http://www.payvand.com/news/05/feb/1133.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624113347/http://www.payvand.com/news/05/feb/1133.html |dead-url=yes }}</ref>. Temelji graditeljskih zdanja u Perzepolisu i Pasargadu građeni su tehnologijom izolirane baze temelja, koja se danas koristi pri gradnji modernih osjetljivih objekata poput [[Nuklearna elektrana|nuklearnih elektrana]], zbog zaštite od [[Seizmički val|seizmičkih]] aktivnosti. Značajan doprinos graditeljstvu predstavlja i uporaba konstruktivnih spona (kopči) između kamenih blokova, koje su izgrađene od [[metal]]a. Takav konstruktivni sustav zajedno s izoliranom bazom temelja stvorili su preduvjete za gradnju mnogo većih i tanjih konstruktivnih elemenata, koji su svoj vrhunac doživjeli u [[Apadana|apadani]] Perzepolisa gdje su stupovi bili visoki čak 20 metara što ih čini najvišim te u odnosu na visinu najtanjim stupovima [[Antika|antičkog]] graditeljstva, dok su osni rasponi stupova od 8.65 m također veći od bilo kojeg arhitektonskog zdanja tog doba. Usporedbe radi, [[Artemidin hram u Efezu]] kojeg su [[Grci]] uvrstili na [[Sedam svjetskih čuda]] imao je mnogo manje raspone od 5.9 m, dok su stupovi bili 1.5 m kraći od onih iz apadane Perzepolisa<ref>{{Cite web |title=Persepolis3D: Apadana |url=http://www.persepolis3d.com/control_structures/apadana.htm |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716111243/http://www.persepolis3d.com/control_structures/apadana.htm }}</ref>. Veliki doprinos perzijskih inženjera ostvaren je i na području opskrbe vodom [[kanat]]ima koje su graditelji usjekli duboko u planine te bi pomoću njih dopremali i čuvali svježu [[Voda|vodu]]. Zahvaljujući tom [[vodovod]]nom sustavu i umijeću kontroliranja tlaka, u kompleksu Perzepolis izgrađen je sofisticiran sustav vodovodnih, kanalizacijskih i drenažnih cjevovoda. Mreža cjevovoda usječena je u teren terase prije gradnje temelja, što predstavlja prvi takav slučaj u historiji. == Glavni kompleks == [[Datoteka:Persepolis_complex_map_hrv.png|mini|450px|lijevo|Detaljni nacrt Perzepolisa]] === Terasa === Kompleks palača u Perzepolisu temelji se na terasi dimenzija 450 x 300 m, 14 m visine s četiri razine od 2 m. Ulaz vodi na razinu rezerviranu za delegacije, dok se plemići nalaze na razini iznad. Najnižu razinu čine područja za službu i upravu. Kraljevska razina je na najvišoj razini, koja je vidljiva širom okolice kompleksa. Materijal za gradnju bio je uglavnom sivi [[vapnenac]]. Tlocrt kompleksa je strogo ortogonalan, odnosno slijedi strogu organizaciju [[hipodamus]]a<ref name="ReferenceF">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 101.</ref>. Na istočnoj strani terase nalazi se ''[[Kuh-e Rahmat]]'' („Planina milosti“), u čiji su kamen uklesane goleme kraljevske grobnice koje dominiraju krajolikom. Na ostalim trima stranama svijeta nalaze se gradske zidine čija visina varira od 5 do 14 metara. Zidine su građene od velikih kamenih blokova bez [[mort]]a čiji stabilitet osiguravaju metalne kopče (spone); perzijska inovacija prvi put korištena u [[Pasargad]]u. Na zapadnom pročelju nalazi se glavni pristup kompleksa u obliku monumentalnog stubišta<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25. i 88.</ref>. Niveliranje temelja osigurano je ispunjavanjem rupa zemljom i kamenjem. Tokom prve pripremne faze gradnje postavljena je složena mreža odvodnje i vodoopskrbe, ponekad urezana u stijene<ref name="ReferenceB"/>. Kameni blokovi su rezani pomoću posebnih rudarskih alata koji omogućavaju fragmentaciju kamena na ravne površine, dok su se blokovi postavljali uz pomoć drvenih greda<ref name="iranica.com">[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v6f2/v6f2a018.html Construction materials and techniques in Persian architecture (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Na južnoj fasadi pronađeni su zapisi na tri jezika pisani [[Klinasto pismo|klinastim pismom]]. Tekst pisan na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]] sličan je zapisima iz [[Suza (Iran)|Suze]], a govori: <blockquote> ''Ja, kralj Darije Veliki, kralj kraljeva, kralj Zemlje, sin Histapa Ahemenidskog, izgradio sam ovu utvrdu uz milost Ahura Mazde. '' ''Neka Ahura Mazda štiti mene i ovu utvrdu koju izgradih.''<ref name="Pierre Briant, str. 182"/> </blockquote> Ovi zapisi nalaze se neposredno prije ulaza u kompleks, ispred monumentalnog stubišta i „vrata svih naroda“<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Terrace, Livius.org |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/terrace/terrace.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100316033047/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/terrace/terrace.html |deadurl=yes }}</ref>. Konfiguracija terase sugerira kako je projektirana za obranu u slučaju mogućeg napada, pa je kompleks osiguran zidinama i kulama, koje su s istočne strane udvostručene. Ugla na zidinama izgrađena su na način da osiguraju čuvarima maksimalnu vidljivost na vanjsko područje<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 29.</ref>. Na terasi se nalazi impresivan broj kolosalnih zdanja, građenih od sivog vapnenca s okolnih brda. Ove objekte karakterizira često korištenje kolonada stupova, od kojih su nekolicina sačuvani i do današnjeg dana. Tlocrte karakteriziraju hipostili (dvorane sa stupovima), bez obzira na njihovu veličinu. Građevine broje 99 prostorija, u kojima se nalazi po 100, 36 ili 16 stupova, raspoređenih u različitim omjerima (20x5 u trezoru, 10x10 u dvorani od stotinu stupova, itd.). Neke građevine očito nisu bile završene; u blizini kompleksa pronađen je antički građevinski otpad<ref>[[Franz Stolze]], „Perzepolis: ahemenidski i sasanidski spomenici i natpisi iz Perzepolisa, Istahra, Pasargada, Šapura“ ''Persepolis, die achaemenidischen und sasanidischen Denkmäler und Inschriften von Persepolis, Istakhr, Pasargadae, Shâpur'', Izdavač: A. Asher ed, Berlin (1882.)</ref>. Fragmenti posuda koje su se koristile za pohranu boja slučajno su otkriveni [[2005.]] kod apadane, što potvrđuje ranije pretpostavke kako su se za uređenje palače koristile boje<ref>[http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=5146 Ancient Paint Buckets Found in Persepolis (CHNpress)]</ref><ref>Henri Stierlin, str. 101. i 102.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Door_Pivot.jpg|Lavor urezan u pod terase s pipom </gallery> </center> === Glavno stubište === [[Datoteka:Persepolis_main_stairway.jpg|mini|desno|Glavno stubište]] Pristup terasi se nalazi na zapadnom pročelju, a vrši se simetričnim monumentalnim stubištem koje se na donjem dijelu razilazi, a na gornjem spaja. Ovaj pristup dodao je [[Kserkso I.]] kako bi zamijenio originalni pristup na jugu, nakon čega monumentalno stubište postaje jedinim pristupom kompleksu. Vjerojatno je postojalo i nekoliko sekundarnih pristupa, posebno na istočnoj strani čija je visina niža s obzirom na pad terena. Glavno stubište građeno je od čvrstih kamenih blokova povezanih metalnim sponama, a sastoji se od 111 stepenica 10&nbsp;cm visine i 31&nbsp;cm dubine, dok je stubišni krak širok 6.9 metara. Niski nagib stubišta omogućavao je lakši pristup konjanicima; pojedine stepenice bile su i po pet koraka dubine. Stubište je zatvoreno visokim drvenim vratima, čiji su zglobovi oko podnožja bili urezani u teren. Pri vrhu glavnog stubišta dolazi se do malenog dvorišta ispred „Vrata svih naroda“<ref name="ReferenceF"/>. === Vrata svih naroda === <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Porte_des_Nations.jpg|Skulpture bikova kod ''Vrata svih naroda'', istočni pristup Datoteka:Persepolis_gate_of_all_nations.jpg|''Vrata svih naroda'', s istoka Datoteka:Persepolis_GAN.JPEG|''Vrata svih naroda'', sa sjevera </gallery> </center> „Vrata svih naroda“ ili ''Kserksova vrata'' su portal s malom dvoranom izgrađenom [[475. pne.]] u doba vladavine [[Kserkso I.|Kserksa I.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 28.</ref>, [[Darije Veliki|Darijevog]] sina. Na zapadnom [[portal]]u na obje strane nalaze se dvije kolosalne skulpture [[bik]]a od 5.5 m visine, što je element inspiriran [[Asirija|asirskom]] arhitekturom. Prolaskom kroz portal dolazi se do središnje dvorane od 24.7 m², okružene [[mramor]]nim klupama. Krov dvorane bio je podržan s četiri stupa visine 18.3 metra, stiliziran u obliku [[Palma|palme]] i palminog lišća<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 26.</ref>. U portalnoj dvorani postoje dva izlaza; južni koji vodi do apadane, te istočni koji se otvara prema procesijskoj stazi. Potonji prolaz čuvaju veliki kipovi u obliku krilatih ljudi-bikova (''lammasus'')<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 26. i 27.</ref>. Isti elementi nalaze se i na [[kapitel]]ima stupova u tripilonu. Tu su i ostaci stopala na podnožju koje počinje od nezavršenih vrata<ref>{{Cite web |title=Lamassu (bull-man), Livius.org |url=http://www.livius.org/la-ld/lamassu/lamassu.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824213450/http://www.livius.org/la-ld/lamassu/lamassu.html |dead-url=yes }}</ref>. Svi navedeni otvori u dvorani zatvoreni su drvenim dvokrilnim vratima sa zglobovima urezanim u terenu, a ukrašeni su plemenitim [[metal]]ima.<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25. i 33.</ref>. [[Datoteka:Inscription_Xerxès.JPEG|desno|mini|''Vrata svih naroda'': [[Kserkso]]vi kraljevski zapisi]] Natpisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] uklesani su iznad zapadnih skulptura bikova, a sadrže tekst na tri jezika: [[Perzijski|staroperzijski]], [[Akadski jezik|babilonski]] i [[Elamski jezik|elamski]]. Tekst govori: <blockquote> ''Ahura Mazda je veliki Bog, koji je stvorio ovu zemlju, koji je stvorio nebo, koji je stvorio čovjeka, čovjeka koji ima sreću što mu je Kserkso kralj, kralj svih kraljeva.'' ''„Ja sam Kserkso, veliki kralj, kralj kraljeva, kralj ljudi s različitog podrijetla, kralj goleme zemlje, sin kralja Darija Ahemenidskog.“'' ''Kralj Kserkso kaže: „Uz pomoć Ahura Mazde, napravio sam Vrata svih naroda, i sagradio mnogo dobra u Perziji, što je činio i moj otac. Sve dobro što smo napravili, napravili smo uz pomoć Ahura Mazde.“'' ''Kralj Kserkso kaže: „Ahura Mazda štiti mene i moj imperij, jer radim isto što i moj otac, kojeg je štitila Ahura Mazda.“'' </blockquote> Ovaj natpis ukazuje kako su Vrata svih naroda posvećena od strane Kserksa za mnoge narode i kraljevstva koja su bila sastavni dio [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]]. Isti natpis nalazi se i iznad ''lammasusa''<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber">[http://www.iranchamber.com/history/persepolis/persepolis1.php Parse or Persepolis (Iran Chamber)]</ref>. === Procesijski put i „Nedovršena vrata“ === Od zapada prema istoku uzduž sjeverne strane terase, odnosno od „Vrata svih naroda“ nalazi se procesijski put koji vodi prema sličnom zdanju zvanom „Nezavršenim vratima“, jer nije bilo dovršeno do vremena [[Aleksandar Makedonski|Aleksandrovih]] osvajanja i uništenja Perzepolisa. Ovaj [[portal]] nalazi se na sjeverozapadnom uglu terase i sadrži četiri stupa, identična onima iz dvorane na zapadu. „Nezavršena vrata“ vode do dvorišta koji se otvara prema „Dvorani od stotinu stupova“. Dvostruki zid omeđuje procesijski put s obje strane, čineći privatnost apadane i kraljevske palače. Samo donji dijelovi tih zidina sačuvani su do danas, no neki vjeruju kako je njihova originalna visina dosezala ''lammasuse''. Takva pretpostavka može se potvrditi pronalaskom i obnovom dviju skulptura u obliku [[supovi]]h glava, za koje se čini kako nikada nisu montirane na stupe, već se pretpostavlja kako su bili namijenjeni za nadogradnju<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Procession_Pathway.jpg|Procesijski put prema zapadu Datoteka:Persepolis_griffons.jpg|Monumentalni portal s [[grifon]]ima Datoteka:Persepolis_Unachieved_Gate.jpg|„Nedovršena vrata“, s juga. </gallery> </center> === Apadana (Dvorana za prijem) === [[Datoteka:Persepolis001.jpg|mini|250px|Ruševine apadane]] Apadanu je dao izgraditi [[Darije Veliki]], a početak njene izgradnje počeo je [[515. pne.]] prema zapisima od zlata i srebra koji su postavljeni u kamen temeljac. Zapisi sadrže Darijevo ime i podatke o zemljama koje su pripadale [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskoj Monarhiji]]. Gradnja apadane trajala je i nakon Darijeve smrti [[486. pne.]] a dovršena je u doba vladavine njegova sina [[Kserkso I.|Kserksa I.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 31.</ref> Apadana je dvorana s 36 kolosalnih stupova koji su bili čak 20 metara visine što ih čini najvišim i u odnosu na visinu najtanjim [[stup]]ovima [[Antika|antičkog doba]], dok su rasponi stupova od 8.9 m također veći od bilo kojeg arhitektonskog zdanja tog doba. Zbog navedenih tehnoloških karakteristika, apadana je bila najveće i najkompleksnije zdanje cijelog kompleksa u Perzepolisu. Nalazi se na zapadnom središtu terase i smještena je na visokoj razini. Pristup na apadanu vršio se s dva monumentalna simetrična stubišta, koji se nalaze na sjevernoj i istočnoj strani<ref>Henri Stierlin, str. 151.</ref>. ==== Palača ==== Početni tlocrt palače bio je vrlo jednostavan, no nakon što su kasnije sagrađena „vrata svih naroda“, nadograđivanje sjevernog monumentalnog stubišta postalo je neophodno. Palača je [[kvadrat]]ičnog unutrašnjeg tlocrta, dimenzija 60.5 x 60.5 metara, u kojoj se nalazi 36 kolosalnih stupova raspoređenih 6 x 6. Kameni blokovi stupova na željenu razinu najvjerojatnije su podizani visokim rampama, načinjenima od zemlje i drvenih dasaka<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27. i 33.</ref>. Na sjevernoj, istočnoj i zapadnoj strani nalaze se ulazni trijemovi s dvostrukim kolonadama od šest [[stup]]ova. Južni dio sastojao se od malih soba koje su služile kao Darijeve odaje, nadovezujući se na tačaru. Na uglovima apadane nalazile su se četiri kvadratične kule koje su smještene u razini s trijemovima<ref name="Henri Stierlin, str. 110">Henri Stierlin, str. 110.</ref><ref>[http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_achaemenids.php The Art of Achaemenids (Iran Chamber)]</ref><ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 33.</ref>. Od ukupno 72 stupa u apadani, samo 13 stoje još i danas. Perzijski stupovi odražavaju jak utjecaj na [[Stara Grčka|grčki]] [[jonski red]], o čemu svjedoče isti omjeri promjera i visine sa stupovima Herinog hrama u Samosu, koji imaju i slične vertikalne utore (tzv. ''[[Kanelira|kanelire]]'') na kolumnama<ref>Henri Stierlin, str. 83.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Apadana.jpg|Golemi perzijski [[stup]]ovi na ostacima apadane Datoteka:Persepolis_tête_colonne_taureau.jpg|Kolosalni bik na [[portal]]u apadane Datoteka:Colonne_persepolis_muze_iran_bastan_teheran.jpg|Karakteristični perzijski stup u sivom [[mramor]]u, danas u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u </gallery> </center> Strop se sastojao od sekundarnih greda koje su se naslanjale na [[kapitel]]e stupova ukrašene [[bik]]ovima i [[lav]]ovima, te glavnih greda položenih okomito na sekundarne. Streha ravnog stropa stršala je oko 1 m izvan osi kolonada. Kapiteli stupova izgrađeni su u obliku simetričnih rogatih bikova, a osim dekorativne uloge korišteni su i za stabiliziranje greda budući da se između dvije simetrične glave bikova nalazio konstruktivni utor. Krov je bio ravan, a građen je u više slojeva kod kojih je kao [[mort]] korišteno blato. Grede su bile od [[hrast]]ovine i [[Ebanovina|ebanovine]], a korišten je i [[cedar]] kupljen u [[Fenicija|Feniciji]], današnjem [[Libanon]]u<ref name="Henri Stierlin, str. 110"/><ref name="ReferenceG">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 30. i 33.</ref>. Korištenjem tehnika kolonadi s laganim cedrovim krovovima ostvareni su golemi rasponi od 8.9 metara, a omjer raspona i stupa bio je 1 prema 3.6. Usporedbe radi, isti omjer hipostilne dvorane u [[Drevni Egipat|egipatskom]] hramu u [[Karnak]]u bio je 1 prema 1.2<ref name="Henri Stierlin, str. 110"/>. Dvorana je bila bogato oslikana o čemu svjedoče brojni ostaci pigmenata u podnožju stupova, zidova i reljefa. Primjerice, u grlu rezbarenog lava pronađeni su tragovi crvene boje. Pod je izgrađen od cementnog morta s keramičkim pločicama, zidovi su ukrašeni [[zlato|zlatnim]] elementima, te brojnim slikama lavova, bikova, cvijeća i biljaka. Drvena vrata ukrašena su reljefima sa zlatom, [[slonovača|slonovačom]], i plemenitim metalima. Skulpture bikova korištene su za kapitele i sjeverni portal, dok se na istočnim i zapadnim vratima nalaze skulpture drugih životinja<ref name="ReferenceG"/><ref name="Apadana Iranica enciklopedija">[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v2f2/v2f2a019.html Apadana (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis-lion_capital.jpg|Skulptura [[lav]]a ispred apadane Datoteka:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Toit_Chipiez.JPEG|Krov apadane, rekonstruirao Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija apadane (bez kula na uglovima), Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Lion-persepolis.JPG|Lavlja glava i ostaci baze stupa </gallery> </center> [[Arheolog]] David Stronach tvrdi kako je apadana imala dvije glavne funkcije. Svojim dimenzijama mogla je omogućiti prijem od 10.000 ljudi, koji su dolazili na kraljeve ceremonije. S druge strane, velika visina apadane omogućava kralju promatranje ceremonija, povorki i vojnih vježbi koje su održavane u okolici<ref name="Apadana Iranica enciklopedija"/>. Iskopavanja grada [[Suza (Iran)|Suze]] u palači [[Darije Veliki|Darija Velikog]] pokazala su kako zgrade imaju vrlo slične koncepte, što uključuje monumentalno stubište, prijestolje, rastere kolumni i podrum. Obje zgrade imale su i posebni privatni dio koji je služio kao kraljev osobni apartman<ref name="GC2">E. F. Schmidt, ''Persepolis I.'', Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1953.)</ref>. Kada je Aleksandar Makedonski spalio Perzepolis, krov apadane se urušio i njegovi ostaci prekrivali su podnožje gotovo 2100 godina. Između apadane i „dvorane od stotinu stupova“ pronađena je masivna glava lava, za koju se smatra kako je bila dijelom istočnog portala apadane. Na osnovu ostataka sagrađena je i replika tog portala koji se danas čuva u muzeju i koji daje predodžbu o veličanstvenosti palače<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27. i 30.</ref>. ==== Istočno stubište ==== [[Datoteka:Persepolis_Apadana_Eastern_Stairway.jpg|mini|250px|desno|Središnji panel na istočnom stubištu]] [[Datoteka:Persepolis-Darius_palace-stairs_relief.jpg|mini|250px|desno|Reljefi iznad stepeništa, istočno stubište kod apadane]] Unatoč tome što je spaljen krov apadane, monumentalno stubište je vrlo dobro saučvano. Ono je podijeljeno u tri panela; sjeverno, središnje i južno, te na trokut ispod stepenica. Sjeverni panel prikazuje primanje [[Medijci|Medijaca]] i [[Perzija]]naca, dok južni panel prikazuje delegacije iz raznih zemalja podvrgnutih [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskoj Monarhiji]]. Stubište sadrži više simbola plodnosti kao što su latice cvijeća, drveća ili sjemenja, koja su ukrašavala trokute<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 32., 33., 36. i 39.</ref>. Stabla, borovi i palme simbolizirali su ukrašavanje kraljevskih vrtova<ref>Henri Stierlin, str. 150.</ref>. Također, reljefi nose i natpise koji navode kako je [[Darije Veliki]] izgradio palaču, odnosno kako ju je završio njegov sin [[Kserkso I.]] Sačuvan je i natpis na kojem Kserkso od Boga dobra (Ahura Mazda) traži da čuva njegovu zemlju od gladi, sukoba i potresa<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 43.</ref>. Likovi uklesani na reljefima prikazani su vrlo detaljno pa se vide nošnja, brade, kovrčava kosa, životinje i ostali elementi s najsitnijim detaljima. Proučavanje nazavršenih scena na panelima pokazuju kako su umjetnici i radnici slijedili stroge upute od kraljevih savjetnika i kako je bilo malo mjesta za improvizaciju. Reljef je izvorno bio u bojama, no danas postoje samo tragovi pigmenata. Klesanje kamena je moto perzijskog oblikovanja, te se znatno razlikuje od klesanja u [[Asirija|Asiriji]] gdje su se reljefi upotrebljavali kao ukras isključivo u interijerima. U Perzepolisu oni su integralni dio vanjskog oblikovanja, a njihov red i strogoća stila kasnije je jako utjecala na grčki [[jonski red]]<ref>Henri Stierlin, str. 137.-153.</ref>. ;Trokuti i središnji panel: Trokuti su ispunjeni s reljefima simboliziraju perzijsku novu godinu, a na njima [[lav]] proždire [[bik]]a. Proljetnu ravnodnevnicu ([[ekvinocij]]) prikazuju elementi neba gdje je sazviježđe lava bilo na vrhuncu, dok se sazviježđe bika gubilo na južnom horizontu. Perzijska nova godina ili ''[[Novruz]]'' označavala je početak poljoprivrednih aktivnosti nakon zime. Srednišnji panel je religioznog karaketera, prikazuje Ahura Mazdu kojeg čuvaju dva [[grifon]]a s ljudskim glavama, te četiri medijska i perzijska čuvara. Perzijanci u lijevoj ruci imaju tipičan okrugli štit, dok u desnici drže koplje. Medijci nose kratke kapute, hlače i okrugle kape, ispod kojih je kovrčava kosa, ponekad s repom<ref>Henri Stierlin, str. 145.</ref>. ;Sjeverni panel: Sjeverni panel podijeljen je na tri dijela i pokazuje paradu prijema u doba perzijske nove godine<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 36.</ref>. Od središta prema sjevernom kraju, gornji reljef pokazuje [[Perzijski besmrtnici|perzijske besmrtnike]] (elitna garda), a potom kraljevsku procesiju. Besmrtnici nose kapu i naoružani [[Luk (oružje)|lukom]] i [[strijela]]ma te [[Koplje|kopljima]]. Prikazanu kraljevsku stolicu pridržavaju dva [[bambus]]a, dok je sama stolica izrađena od rezbarenog drva, s nogama u obliku životinjskih nogu. Nastavak procesije gdje su prikazani medijski šef kraljevske staje i konji urezani do najsitnijih detalja. Procesija na reljefu završava prikazom dvaju kola kojima upravljaju [[Elam]]iti. Prikazano je ukupno 12 kola s konjima, koji simboliziraju 12 mjeseci u godini. Donji i srednji pojas reljefa također prikazuje kraljevsku gardu [[Perzijski besmrtnici|besmrtnika]] iza kojih slijede medijski plemići. Oni nose razne posude, cvijeće i sjemena žitarica koji simboliziraju plodnost. Suptilne razlike u njihovoj odjeći i nakitu ukazuju kako su imali različite funkcije ili status. Neki od njih prikazani su kako se smiju i razgovaraju, s opuštenim stavom bez ceremonije. Neki se drže za ruke, ili stavljaju ruku na rame onome ispred sebe, što simbolizira jedinstvo<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 37. i 39.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 140. i 141.</ref>. Na kosom dijelu panela (uz stepenice) prikazani su reljefi vojnika naoružanih [[Koplje|kopljima]] te [[Luk (oružje)|lukom]] i [[strijela]]ma, koji se penju uz stepenice<ref>Henri Stierlin, str. 136.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Apadana_ES_NP.jpg|Trodijelni panel na sjevernom panelu istočnog stubišta apadane Datoteka:Persepolis_Apadana_royal_chair_carriers.jpg|Kraljevska stolica (reljef popravljan s metalom) Datoteka:_Persepolis_Apadana_Eastern_Stairway_Triangle.jpg|Trokutni panel </gallery> </center> ;Južni panel: [[Datoteka:Perserreich_500_v.Chr.jpg|mini|400px|desno|[[Ahemenidska Monarhija]] oko [[500. pne.]] s ucrtanim satrapijama (pokrajinama)]] [[Datoteka:Schema apadana stairs-hr.png|mini|400px|desno|Shema istočnog stubišta kod apadane s ucrtanim delegacijama]] Na južnom panelu prikazane su delegacije od 23 naroda iz svih dijelova Perzijske Monarhije, na čelu s Medijcima i Perzijancima. Svaka delegacija prikazana je na posebnoj ploči, a iako iz daleka izgledaju jednolično, izbliza se razlikuju po brojnim detaljima. Parada prikazuje oko 250 ljudi, životinja i 40 kola. Pojedinačne ploče su po 90&nbsp;cm visine, dok je ukupna dužina svih reljefa 145 m<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 46.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 137. i 152.</ref>. Prema Dutzu, reljefi nisu poslagani slučajno već su organizirani prema važnosti pojedinih delegacija. Primjerice, jasno je da su [[Medijci]] bili prvi, a [[Etiopija|Etiopljani]] zadnji (vidi dijagram). Prema [[Herodot]]u<ref>[http://www.iranchamber.com/history/herodotus/herodotus_history_book1.php Histories of Herodotus (Iran Chamber)]</ref>, Perzijanci su više poštovali narode iz njihove neposredne blizine. Popis većine naroda pronađen je na administrativnim zapisima u trezoru, a identificirani su prema nošnjama, izgledu i darovima koje su nosili. Ipak, i dalje postoji nekoliko delegacija čije podrijetlo nije utvrđeno sa sigurnošću. Delegacije svih naroda u cjelini predstavljaju simbol kohezije golemog imperija, čiji je utisak kralj želio ostaviti na svakog posjetitelja. Rekonstrukcija delegacija prema Dutzu<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 48.-49.-50.-57.-59.</ref>, Stierlinu<ref>Henri Stierlin, str. 131.-132.-152.</ref> i Briantu<ref>Pierre Briant, str. 187.-188.</ref>: * '''1.''' '''[[Medijci]]:''' izuzevši Perzijance, ova delegacija je najvažnija. Medijci nose karakteristične nošnje, narukvice i [[mač]]eve, a darovi uključuju lonce i vaze. Medijci su postali dijelom Perzijske Monarhije od samog osnutka, kada je [[Kir Veliki]] ujedinio Perziju i Mediju. * '''2.''' '''[[Elam]]iti:''' oni su također dio Perzijske Monarhije od samih početaka, i usko su vezani uz Perzijance. Delegacija na čelu s [[lav]]ovima prolazi mimo Medijaca, a delegati nose mačeve i lukove. * '''3.''' '''[[Armenci]]:''' ova delegacija kao darove vodi konja i nosi fino obrađeni pehar s dvije ručke. * '''4.''' '''[[Arahozija|Arahozijci]]''' ili '''[[Arija (satrapija)|Arijci]]:''' članovi delegacije nose hlače karakteristične za [[Baludžistan]], a darovi koje nose su lonci i koža, te [[deva|deve]]. * '''5.''' '''[[Babilonija|Babilonci]]:''' delegacija donosi [[bik]]ove i razne posude, što je motiv slučan onome iz „dvorane od stotinu stupova“, riznice ili tripilona. * '''6.''' '''[[Asirija|Asrici]]''' i '''[[Feničani]]''' (ili '''[[Lidija|Lidijci]]'''): ovaj reljef je vrlo detaljan; darovi se sastoje od srebrnih i zlatnih vaza, rezbarenih zdjela s ručkama od krilatih bikova, nakita poput narukvica ukrašenih krilima [[grifon]]a, te bojna kola s malenim [[konj]]ima. Njihova nošnja i frizura podsjeća na današnje nošnje kod [[Židovi|Židova]] ili [[Pravoslavlje|pravoslavnih]] popova. Identitet odjeće ostaje sporno pitanje o podrijetlu ove delegacije. * '''7.''' '''[[Arija (satrapija)|Arijci]]''' ili '''[[Arahozija|Arahozijci]]:''' članovi ove [[satrap]]ije dolaze iz iranskih regija oko [[Herat]]a i [[Mašhad]]a, a darovi uključuju [[deva|deve]] i vaze. * '''8.''' '''[[Cilicija (satrapija)|Cilicijanci]]''' ili '''[[Asirija|Asrici]]:''' dolaze iz [[Mala Azija|Male Azije]], a darovi koje nose su dva ovna, kožu, odjeću, šalice i vaze. Reljef je izgrađen vrlo detaljno, što uključuje detalje odjeće poput čipke, remena ili kapa. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_delegations.jpg|Skup delegacija raznih naroda Datoteka:Persepolis_Delegation_Siliciens.jpg|Delegacija [[Cilicija (satrapija)|Cilicijanaca]] Datoteka:Persepolis 1-13.jpg|Detalj [[Lidija|lidijske]] delegacije </gallery> </center> * '''9.''' '''[[Kapadocija|Kapadokijci]]:''' karakteriziraju ih slojevi odjeće preko njihovih ramena, a pripadaju istoj grupi kao Armenci, Medijci i Sagartijci. Njihovi darovi su konji i odjeća. * '''10.''' '''[[Drevni Egipat|Egipćani]]:''' vrh reljefa ove delegacije teško je oštećen prilikom uništenja apadane, no sačuvani donji dio je dostatan za utvrđivanje identiteta delegata prema karakteristikama njihovih odijela. * '''11.''' '''[[Skiti]]:''' njihove satrapije nalazile su se na širokom području; od današnje [[Ukrajina|Ukrajine]], preko stepa sjevernog [[Kavkaz]]a, do centralnoazijskih područja sjeverno od regije [[Sogdijana|Sogdijane]]. Delegati nose tipične skitske kape, a njihovi darovi su konji i odjeća s olovnim kopčama, te narukvice. * '''12.''' '''[[Lidija|Lidijci]]''' ili '''[[Jonija|Jonjani]]:''' [[Stara Grčka|grčke]] satrapije Perzijske Monarhije bile su pod upravom grada [[Sard]]a, a njihove delegacije prepoznatljive su po karakterističnoj odjeći. Oni donose tkanine, pehare, te posude koje su možda sadržavale bojila. * '''13.''' '''[[Parti]]:''' ovaj narod sa sjeveroistoka imperija u vrijeme [[Ahemenidi|Ahemenida]] živio je u vazalnoj kraljevini, no vijek nakon [[Aleksandar Makedonski|Aleksandrovih]] osvajanja pokoravaju helenističke [[Seleukidi|Seleukide]] i vladaju središnjim dijelom nekadašnje ahemenidske Perzijske Monarhije. Njihova satrapija danas se nalazi na sjeveru [[Iran]]a odnosno na jugu [[Turkmenistan]]a. Njihovi delegati nose turbane oko vrata, a darovi uključuju vaze i [[deva|deve]]. * '''14.''' '''[[Gandara|Gandari]]:''' ovaj narod dolazio je iz [[satrap]]ija uzvodno od rijeke [[Ind]]; između [[Lahore]]a i [[Kabul]]a odnosno zapadno od današnje regije [[Pandžab]]. Darovi su [[goveda]]. * '''15.''' '''[[Baktrija|Baktrijci]]:''' ova satrapija nalazi se na sjeveru današnjeg [[Afganistan]]a, delegati za darove nose deve, odjeću i vaze. * '''16.''' '''[[Sagartija|Sagartijci]]:''' njihova je odjeća slična [[Medijci|medijskoj]], isto kao i [[Armenci|armenska]] odjeća [[Kapadocija|kapadocijskoj]], što ukazuje kako pripadaju istoj grupi. Sagartija se nalazi u današnjem istočnom [[Iran]]u, uz granicu s [[Afganistan]]om. * '''17.''' '''[[Sogdijana|Sogdijanci]]:''' njihova satrapija nalazi se u centralnoj [[Azija|Aziji]] odnosno današnjem [[Uzbekistan]]u, dok njihova etnička skupina pripada [[Skiti]]ma. Postoje velike sličnosti između sogijanskih i skitskih kapa. Njihovi darovi uključuju konje, sjekire, ukrasne predmete poput narukvica, te bodeže. * '''18.''' '''[[Indija|Indijci]]:''' delegati dolaze iz dolina donjeg toka rijeke [[Ind]], odjeveni su u posebnu odjeću s tkakinom oko kukova, a na nogama nose sandale. Njihovi darovi su [[magarac]], sjekire i košare nošene na leđima pomoću štapova za bilancu. * '''19.''' '''[[Tračani]]''' ili '''[[Skiti]]:''' [[Europa|europska]] satrapija [[Skudra|Trakija (Skudra)]] nalazi se između [[Egejsko more|Egejskog]] i [[Crno more|Crnog mora]], odnosno na teritoriju moderne [[Grčka|Grčke]], [[Turska|Turske]] i [[Bugarska|Bugarske]]. Delegati vode konja, a nose duge hlače i kape slične onim [[Skiti|skitskima]]. * '''20.''' '''[[Arapi]]:''' odjeveni su u odjeću vezanu na rubovima, nose sandale na nogama, a za darove nose deve i odjeću. * '''21.''' '''[[Drangijana|Drangijanci]]:''' među autorima ne postoji dogovor o podrijetlu ove delegacije. Dok jedni pretpostavljaju kako se radi o narodima [[Baktrija|Baktrije]] (današnji sjever [[Afganistan]]a, odnosno jug [[Uzbekistan]]a i [[Tadžikistan]]a), drugi smatraju kako dolaze iz regije Kerman (istočni [[Iran]]). Njihova frizura upućuje kako su možda iz okolice [[Kandahar]]a, kao i njihovi štitovi i kopnja. Njihovi darovi su bikovi. * '''22.''' '''[[Somalija|Somalijci]]''' ili '''[[Libija|Libijci]]:''' podrijetlo ove delegacije i dalje je predmet rasprave. Njeni predstavnici nose košarice i vode planinske [[Koza|koze]], obučeni su u kožu, ali nisu slični crncima. Njihove morfološke karakteristike ukazuju kako su vjerojatno [[Libija|libijskog]] podrijetla, unatoč tome što njihovi kožni ukrasi i [[Kozolike antilope|antilope]] koje dovode potječu s juga ([[Jemen]] ili [[Somalija]]). * '''23.''' '''[[Nubijci]]''' ili '''[[Etiopija|Etiopljani]]:''' delegati su [[Negroidi|crnci]], a njihovi darovi su vaze i [[slonovača]]. ==== Sjeverno stubište ==== <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Apadana_noerdliche_Treppe_Detail.jpg|Detalj [[Medijci|medijske]] garde </gallery> </center> Sjeverno stubište dodao je [[Kserkso I.]] kako bi olakšao pristup od „vrata svih naroda“ do apadane. Na reljefima stubišta nalaze se slični motivi kao i na istočnom stubištu, ali su degradirani<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Apadana north stairs (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/apadana-northstairs/apadana-northstairs.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100515171543/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/apadana-northstairs/apadana-northstairs.html |deadurl=yes }}</ref>. Glavna ploča prikazivala je Darija Velikog, Kserksa i njihove djelatnike poput ''ganzabara'' (upravitelja riznice) i ''quiliarca'' (zapovjednika straže), no kasnije je premještena u riznicu i zamijenjena drugom koja pokazuje osam stražara. Trojezičan natpis na stubištu ne spominje ime zgrade. === Tačara === ''[[Darije Veliki|Darijeva]] palača'' nalazi se južno od apadane, a naziv „tačara“ dobila je prema natpisu s jednog stupa na južnom [[portal]]u. <center> <gallery> Datoteka:Persépolis._Palais_de_Darius.jpg|Južno stubište tačare (apadana u pozadini) Datoteka:Persepolis_recreated.jpg|Tačara Datoteka:Persepolis_King_Fighting_Evil.jpg|Kralj u borbi protiv zvijeri koje simoliziraju zlo </gallery> </center> Palača ima pristup samo s južne strane, dok je zbog stambenog karaktera sa sjeverne (planinske) strane gotovo u potpunosti zaštićena; bez prilaza i otvora. Darije Veliki umire [[486. pne.]], a gradnju nastavlja njegov sin [[Kserkso I.]] Originalni pristup dvostrukim stubištem nalazi se na jugoistočnoj strani palače, dok vijek i pol kasnije kralj [[Artakserkso III.]] dodaje i jugozapadno stubište, što stvara asimetriju. Odjeća vojnika na reljefima novog stubišta u odnosu na staro sugerira promjene u modi, a istovremeno učvršćuje teoriju o nadogradnji palače<ref name="ReferenceH">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 64.</ref>. Na južnoj strani stubišta nalazi se simbol [[Novruz]]a koji prikazuje kako [[lav]] proždire [[bik]]a. Ispod se nalaze reljefi na kojima [[Medijci]] i [[Arahozijci]] donose životinje te posude s hranom ili vodom. Moguće je kako ti motivi predstavljaju stari [[Zoroastrizam|zoroastrijski]] običaj žrtvovanja životinja<ref name="ReferenceH"/>. Središnja ploča prikazuje dvije grupe po devet stražara, dok ostala tri reljefa sadrže trojezične natpise [[Kserkso II.|Kserksa II.]] i krilate diskove (simbole Ahura Mazde) s bočnim [[sfinga]]ma. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_T_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija tačare, Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Relief_Priests.jpg|[[Arahozija|Arahozijci]] ili [[Arija (satrapija)|Arijci]] Datoteka:Persepolis_Rec_Iso_Toit_Tach_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija krova tačare, Charles Chipiez ([[1884.]]) </gallery> </center> Jugozapadni ulaz u palaču vodi kroz prostoriju s velikim portalom, na kojem reljefi prikazuju stražare. Nakon ove prostorije nalaze se još jedna vrata koja vode u glavnu dvoranu, u kojoj postoje brojni reljefi s prikazima borbe kralja protiv divljih životinja. Ovi motivi pojavljuju se i na drugim portalima palače, u „dvorani od stotinu stupova“ i „haremu“, a osim kraljevog herojstva simboliziraju i religijsku tematiku borbe dobra i zla, te moguće [[Astrologija|astrologijske]] teme<ref name="ReferenceI">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 70. i 71.</ref>. U sklopu palače nalazi se i kupalište, također s reljefima koji prikazuju kralja uoči priprema ceremonije; služe ga dva dvoranina koji nose suncobran, pomast i ručnik, dok kralj nosi krunu i nakit. Opskrba prostorije vodom omogućena je sofisticiranom izgradnjom cjevovoda u terenu izgrađenih prije palače, a na podu kupališta vidljivi su ostaci od crvenog [[cement]]a<ref name="ReferenceI"/>. Na ulazu u palaču pronađeni su i urezani natpisi koji datiraju iz [[islam]]skog perioda. Na jugoistočnom dijelu palače nalazio se trijem s dvostrukom kolonadom od četiri stupa, dok se na razini ispod monumentalnog stubišta nalazilo zatvoreno kraljevsko dvorište okruženo ostalim palačama. Iznad svih portala i prozora nalaze se trojezični natpisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] na kojima i [[Darije Veliki|Darije]] i [[Kserkso I.|Kserkso]] tvrde kako su podigli tačaru, a ta kontradikcija može se objasniti time što je Kserkso završio gradnju palače, a možda ju je dao i nadograditi. === Tripilon === [[Datoteka:Persepolis_relief_tripylon_bas.jpg|mini|desno|Detalji reljefa na tripilonu]] Dvorana palače odnosno [[Kserkso]]va vijećnica ''tripilon'' nazvana je prema zapisima na tri jezika ([[perzijski]], [[Akadski jezik|babilonski]] i [[Elamski jezik|elamski]]), a nalazi se na centralnom dijelu kompleksa Perzepolis. U dvoranu se pristupa sjevernim stubištem ukrašenim reljefima, na kojima su prikazani uglavnom [[Perzija|perzijski]] i [[Medijci|medijski]] stražari, dok ostale motive čine prizori pripreme gozbe. Južno stubište tripilona danas se čuva u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u, a otvaralo se prema istočnom hodniku gdje vrata ukrašena reljefom prikazuju: * Gornji dio: Darije stoji na svom prijestolju pred Kserksom kojeg kruni kao princa, zaklonjeni su ispod malenog krova ukrašenim simbolima božanstava, bikova, lavova i cvijeća; kralj i princ u ruci drže palmino lišće što prestavlja simbol plodnosti. * Donji dio: izaslanici 28 zemalja imperija vode ka kralju. Ovaj motiv jasno govori kako će Darije imenovati svog sina Kserksa kao legitimnog nasljednika na prijestolju<ref name="ReferenceC"/>. === Hadiš === [[Datoteka:Persépolis._Darius.jpg|mini|desno|Kraljevska procesija u hadišu]] Hadiš ili ''[[Kserkso I.|Kserksova]] palača'' nalazi se južno od tripilona, izgrađen je prema tipologiji tačare (''[[Darije Veliki|Darijeve]] palače'') ali na dvostruko većem tlocrtu. Središnja dvorana sastojala se od 36 stupova izgrađenih od kamenih baza i drvenih kolumni velikih promjera, od kojih nijedna nije sačuvana. Na zapadu i istoku hadiš je okružen malenim sobama i hodnicima, u čije su portale urezani reljefi. Oni prikazuju kraljevsku procesiju u kojoj kraljevski podanik drži suncobran [[Kserkso I.|Kserksu I.]] Južni dio palače sastoji se od apartmana čija je uloga kontroverzna; neki smatraju kako se radi o kraljičinim odajama, dok neki prostoriju pripisuju proširenju riznice ili skladištu<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 74.</ref>. Pristup hadišu vodi preko dvorišta ispred kojeg se nalazi jedno od monumentalnih stubišta, koje se u donjem dijelu spaja a potom u gornjem razilazi. Stubište je ukrašeno reljefima sličnim onima u tačari, a na njemu su prikazani bikovi i lavovi, perzijski stražari, sfinge i krilati disk (simbol [[Zoroastrizam|zoroastrizma]]). Naziv „hadiš“ je drevna [[perzijski|perzijska]] riječ za palaču, a spomenuta je na trojezičnim natpisima diljem prostorije. Palača se sa sigurnošću može pripisati Kserksu, budući da je njegovo ime spomenuto na barem četrnaest mjesta. === Dvorana od stotinu stupova === Dvorana od stotinu stupova naziva se i „prijestolna dvorana“. Dimenzije te [[kvadrat]]ne dvorane su 70 x 70 metara, što je čini najvećom prostorijom u cijelom kompleksu. Kada je pronađena prilikom [[Arheologija|arheoloških]] istraživanja, bila je pokrivena zemljom i cedrovim pepelom u sloju debljem od tri metra. Prostorija je jako oštećena [[požar]]om pa su sačuvane samo baze stupova i okviri kamenih [[portal]]a<ref name="ReferenceD"/>. Sjeverno od palače nalazi se golemi portal s dvije kolosalne skulpture bikova koje služe kao glavna baza stupovima visine 18 metara. Portalni prolaz bogato je ukrašen reljefima s obje strane koji posloženi od vrha prema dnu prikazuju: Ahura Mazdu, kralja na prijestolju, a zatim tri reda vojnika iz kraljeve osobne straže. Ovi motivi žele prikazati kako Bog dobra (Ahura Mazda) štiti perzijskog kralja i vojsku, odnosno kako je kraljeva vlast legitimna<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 82.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis-Hundred_Columns_Hall.jpg|Dvorana od stotinu [[stup]]ova (sjeverna strana) Datoteka:Persepolis_P100c_NPG_bull.jpg|Sjeverni [[portal]] Datoteka:Persépolis._La_Garde.jpg|[[Perzijski besmrtnici]] u Dvorani od stotinu stupova Datoteka:Persepolis_king_P100C.jpg|Kralj u borbi protiv divljih zvijeri Datoteka:Chipiez_100_colonnes.jpg|Rekonstruirana dvorana od stotinu stupova prema Charles Chipiezu ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Rec_iso_Toit_P100C_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija krova prema Charles Chipiezu ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_relief_sud_P100C.jpg|Reljefi s južne strane Datoteka:Persepolis_relief_sud_P100C_bas.jpg|Detalj donjeg dijela južnog reljefa </gallery> </center> Palača je ukrašena brojnim reljefima izvanredne očuvanosti, a česti motivi su bikovi, lavovi, cvijeće i razne biljke<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 81.</ref>. S druge strane, južna vrata palače predstavljaju potpuno različite motive na ukrasnim reljefima. Ti motivi simboliziraju podršku perzijskom vladaru od strane svih naroda koji su živjeli diljem njegova imperija. Vojnici iz mnogih zemalja nalaze se na reljefima u pet redova, a prepoznatljivi su po njihovom odijevanju, kosi i oružju. Poruke takvih reljefa uglavnom se odnose na koheziju i bogatstvo imperija, a upućene su prije svega raznim diplomatima ili vazalnim kraljevima koji su posjećivali Perzepolis zbog iskazivanja počasti, trgovine, administracije ili plaćanja danka. Zapisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] svjedoče o procijeni bogatstva koja su prolazila kroz ova vrata<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 79. i 80.</ref>. Uglavnom, reljefi sa sjeverne i južne strane uglavnom su političkog karaktera i odnose se na cjelovitost monarhije odnosno legitimnost kraljeve vladavine, reljefi na istoku i zapadu dvorane (i u većini drugih palača) uglavnom pokazuju borbe kralja s raznim zvijerima ili Bogom zla Ahrimanom, što simbolizira kraljevu hrabrost i pobožnost<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. === Riznica === [[Datoteka:Persepolis_Museum.jpg|desno|mini|Muzej u Perzepolisu]] [[Datoteka:Tablette_xerxes_persepolis.jpg|desno|mini|[[Kserkso]]vi zapisi, Nacionalni muzej u [[Teheran]]u]] Ova pravokutna skupina prostorija građena je u doba [[Darije I. Veliki|Darija I.]], a nalazi se na jugoistočnom uglu terase koji se proteže na 10.000 m². Glavne prostorije zgrade su dvije velike dvorane čiji se krov pridržan s 100 kamenih, odnosno drvenih stupova<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 86.</ref>. Tu su pronađeni zapisi na drvu i glini koji sadrže potankosti o plaćanju i naknadi za radnike koji su radili na kompleksu. Prema [[Plutarh]]u, u doba Aleksandra 10.000 [[mula]] i 5000 [[deva]] bilo je potrebno za transport dragocijenosti iz [[Ahemenidi|ahemenidske]] riznice u Perzepolisu. Prema pronađenim dokumentima, u trezoru je [[467. pne.]] radilo 1348 ljudi. Riznica je više puta obnavljana i mijenjana. Mnogi natpisi pronađeni su na masivnim blokovima od [[diorit]]a, a uglavnom se pripisuju Dariju Velikom<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Treasury (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/treasury/treasury.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2010-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316032230/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/treasury/treasury.html |dead-url=yes }}</ref>. Sjeverno od apadane stubištem se dolazi do dvaju reljefa koji se danas čuvaju u [[Teheran]]skom muzeju. Reljef prikazuje Darija Velikog koji sjedi na prijestolju i prima posjetitelje koji se naginju prema njemu a desnu ruku stavljaju na usne u znak poštovanja. To bi mogao biti zapovjednik kraljevske grade od 1000 stražara, ili pak upravitelj riznice. Darijev sin [[Kserkso I.]] na reljefu stoji iza oca, skupa s perzijskim plemićima. Po dva kadiona nalaze se na strani kralja i dostojanstvenika<ref name="ReferenceJ">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 84. i 86.</ref>. Prema istraživanjima, zgrada je brzo identificirana kao riznica budući da se radi o velikom području koje je s ostatkom kompleksa povezano samo s dva malena ulaza. === Garnizon i dvorana od 32 stupa === Između „Dvorane od stotinu stupova“ i planine nalazi se nekoliko prostorija koje su uglavnom koristili posluga, vojnici i administracija. Tu je pronađeno više od 30.000 natpisa na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]]<ref name="ReferenceJ"/>. Prema zapisima [[Diodor sa Sicilije|Diodora sa Sicilije]] i [[Kvint Kurcije Ruf|Kvinta Kurcija Rufa]], [[Aleksandar Makedonski]] je u ovdje ostavio 3.000 vojnika što govori o kapacitetu [[garnizon]]a u Perzepolisu<ref name="Quinte-Curce, Histoires, Livre V"/>. Sjeverno od vojarne, postoje ostaci prostorija s 32 stupa, čija je funkcija nejasna. === Harem i Muzej === Ulazak u [[harem]] vodi s južne strane „Dvorane od stotinu stupova“. Zgrada ima oblik slova „L“, a glavno krilo ima orijentaciju sjever-jug. Središte zgrade čini prostorija s kolonadama, dok se na sjeveru nalazi otvoreno dvorište s [[portal]]om. Ulazna dvorana ima četiri stupa, a vrata su ukrašena brojnim reljefima koji prikazuju prizore borbi, karakteristične za Tačaru ili „Dvoranu od stotinu stupova“. Na reljefima je uglavnom prikazan kralj koji se bori protiv raznih životinja; rogatih [[bik]]ova, krilatih [[lav]]ova ili [[škorpion]]a, koji vjerojatno simboliziraju [[Zoroastrizam|zoroastrijskog]] Boga zla (Ahrimana). Čest motiv reljefa je kraljevo zabijanje mača u trbuh životinja. Također, reljefi na jugu prikazuju i [[Kserkso I.|Kserksa I.]] i njegove sluge, što podsjeća na reljefe iz Kserksove palače (Hadiša). U južnom dijelu krila nalazi se proširenje prema zapadu s 25 apartmana, od kojih je svaki ''hipostil'' odnosno dvorana s 16 stupova. Zgrada ima dva stubišta koji je spajaju s Hadišem i dva dvorišta, koja su najvjerojatnije bila zatvorenog tipa<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. Povjesničari dvoje je li zgrada imala funkciju harema, ili se pak radi o odajama za kraljicu i njeno osoblje. Neki vjeruju kako su žene prebivale uz vanjske zidove zgrade<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. Smještaj na visokoj razini, veličina i bogata ukrašenost reljefima upućuju kako je zgrada imala važnu funkciju, najvjerojatnije administrativnog karaktera. Zapadni povjesničari pretpostavili su funkciju harema prema [[Osmansko Carstvo|osmanskoj]] tipologiji orijentalne palače, koja nema sličnosti s [[Perzija|perzijskim]] palačama iz [[Ahemenidi|ahemenidskog]] doba. Zgradu je otkopao i djelomično obnovio E. Hertzfeld prema analizi njenih temelja. Nekoliko obnovljenih prostorija služile su kao radionica za restauraciju i prezentaciju dokumenata pronađenih u okolici, poslije čega je dio harema pretvoren u muzej<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Harem (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/harem/harem.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100315200159/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/harem/harem.html |deadurl=yes }}</ref>. Muzej sadrži široku paletu pronađenih predmeta:<ref>{{Cite web |title=Oriental Institute Photographic Archives: The Harem of Xerxes (oi.uchicago.edu) |url=http://oi.uchicago.edu/museum/collections/pa/persepolis/harem_xerxes.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2008-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512092619/http://oi.uchicago.edu/museum/collections/pa/persepolis/harem_xerxes.html |dead-url=yes }}</ref> * lončarija, tanjuri i čaše od terakota, keramičke pločice * komadi kovanog novca * sve vrste alata: zidarski, tesarski, kuhinjski pribor, itd. * kovano željezo; vrhovi koplja i strijela, krhotine truba i metalnih ukrasa, metalni klinovi * ostaci tkanine i drva kao komponenata infrastrukture * krhotine metala * urezani natpisi <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Marble_Perfume_Jar.jpg|Parfem u [[mramor]]noj posudi Datoteka:Persepolis_Marble_plate.jpg|Mramorna ploča (Muzej Persepolis) Datoteka:Persepolis_Mortars.jpg|Posude za drobljenje Datoteka:Persepolis_Pot.jpg|Vaza s ukrašenim drškama Datoteka:Persepolis_stone_plate.jpg|Kameni tanjuri Datoteka:Persepolis_stone_dishes.jpg|Kamene posude Datoteka:Persepolis_Terracota_rython.jpg|Glineni [[riton]] ukrašen animalističkim elementima Datoteka:Persepolis_Marble_Statue_eye.jpg|Oko s kipa </gallery> </center> Postoje i predmeti koji datiraju iz kasnijih razdoblja ([[Sasanidska Monarhija|sasanidsko]] i [[islam]]sko), pa čak i onih prahistorijskih. Raznolikost pronađenih dokumenata i predmeta daju predodžbu o životu i djelatnostima iz tog doba. === Ostale građevine === [[Datoteka:Persepolis-horn_shaped_stones.jpg|mini|300px|desno|Ostaci [[kamen]]ih blokova u obliku bikovih [[rog]]ova na terasi]] Pretpostavlja se kako je građevina u jugozapadnom uglu kompleksa zapravo palača [[Artakserkso I.|Artakserksu I.]] Ipak, njene ruševine ne odgovaraju tlocrtu karakteristične [[Ahemenidi|ahemenidske]] palače, a danas se u istraživačkim krugovima naziva „Palača H“. Skulpture u obliku [[rog]]ova pronađene su zakopane u blizini, dok je funkcija zidova i terase nepoznata. Još jedna građevina za koju se smatra kako potječe iz post-ahemenidskog perioda, „Palača G“, smještena je sjeverno od Hadiša ([[Kserkso]]ve palače). Za nju se pretpostavlja kako je izgrađena na mjestu uništene palače [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] Također, ostaci slične građevine („Palača D“) pronađeni su i istočno od Hadiša. Navedena post-ahemenidska zdanja sadržavala su ahemenidske krhotine [[Ornament|ornamenata]] pronađene zakopane u zemlji. == Okruženje == Mnogi arhitektonski elementi pronađeni su izvan zidina terase. Uglavnom se radi o ostacima vrtova, domova i kraljevskih grobnica iz doba [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Osim toga, unutar i izvan zidina nalazi se sofisticirana cjevovodna mreža koja je i danas pod istraživanjem. === Naselja === [[Datoteka:Persepolis_Downtown.jpg|mini|300px|desno|Domovi u donjem gradu]] Ruševine naselja koja još nisu u potpunosti istražena nalaze se 300 metara južno od terase Perzepolisa. Pretpostavlja se kako su služili kao dvori, a zgrade se sastoje od brojnih domova. Centralna dvorana okružena je sekundarnim sobama i dostupna je pomoću stubišta. Sudeći prema tipologiji zgrada, bile su namijenjene za ljude visokog socijalnog položaja, najvjerojatnije plemiće ili bogate trgovce. Sjeverno od zgrada nalazi se terasa, čija je funkcija nepoznata<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Lower City (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/lowercity/lower_city.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2010-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100119043036/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/lowercity/lower_city.html |dead-url=yes }}</ref>. === Vrtovi === Nedavna geološka istraživanja u okruženju Perzepolisa otkrila su ruševine perzijskih kanala za navodnjavanje vrtova koji se nalaze izvan kompleksa. Dio njih oštećen je [[1971.]] kada je iranski [[Šah (vladar)|šah]] [[Mohammed Reza Pahlavi]] slavio 2500. obljetnicu monarhije u [[Iran]]u, dok su ostala oštećenja nastala nakon revolucije prilikom izgradnje asfaltiranog puta. Očito je kako su vrtovi Perzepolisa projektirani prema uzoru na [[Pasargad]], koji se sastoji od kraljevskog kompleksa na uzvišenju terena te okolnih vrtova. Kompleks u Perzepolisu također je postavljen na uzvišenje u odnosu na okolna plodna polja, a od [[Pasargad]]a se razlikuje po tome što je na sjeveroistočnoj strani bio zaštićen planinom, dok su se vrtovi nalazili prema jugozapadnoj strani. Ovi vrtovi pozvani su ''pairidaeza'' što je [[perzijski|staroperzijska]] riječ za „[[raj]]“, a karakteristični su za mnoge [[Ahemenidi|ahemenidske]] palače<ref>[http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=5700 Scent of Achaemenid Gardens Rises in Persepolis (CHNpress)]</ref>. === Cjevovodna mreža === Sustav cjevovoda ispod terase i u okolnim područjima i dalje skriva mnoge dragocjene tajne, što potiče na daljnja istraživanja čiji je cilj detaljno analizirati sedimente sustava. Do sada je na širem području otkriveno preko 2&nbsp;km mrežnih kanala, čije dimenzije variraju: od 60 do 160&nbsp;cm širine, te od 80&nbsp;cm do nekoliko metara dubine, što govori o njihovom značaju i [[Arheologija|arheološkoj]] vrijednosti. Kanali sadrže sedimente koji mogu biti korisni za arheološka istraživanja budući kako je već utvrđeno da neki od 600 komada lončarije iz [[Darije Veliki|Darijevog]] doba sadrže identičan talog pronađen onom u kanalima. Istraživanje je međutim naišlo na problem budući da uklanjanje sedimenata omogućava infiltraciju vode koja šteti strukturi pronalazaka<ref name="iranica.com"/>. Mreže odvodnih i dovodnih kanala protežu se ispod cijelog kompleksa kroz temelje i pod terase, što upućuje na to kako su urezane u kamen prije početka izgradnje samog kompleksa. Zbog toga se Perzepolis smatra prvom građevinom u historiji koja koristi drenažni sustav. === Kraljevske grobnice === <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Artaxerxes_II_tomb.jpg|Grobnica [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] Datoteka:Persepolis_Artaxerxes_III_tomb.jpg|Grobnica [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]] Datoteka:Persepolis_Unachieved_Tomb.jpg|Nedovršena grobnica [[Darije III.|Darija III.]] </gallery> </center> Nekoliko desetaka metara sjeveroistočno od terase kompleksa, u stijenama Kuh-e Ramata urezane su dvije goleme kraljevske grobnice koje dominiraju okolicom. Grobnice se pripisuju perzijskim vladarima [[Artakserkso II.|Artakserksu II.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]] Oba groba okružena su uklesanim skulpturama čiji je glavni element pročelje tipične perzijske palače s kolonadom, arhitravom i sporednim zidovima. Ove grobnice zajedno s onima u [[Nakš-e Rustam]]u omogućile su bolje razumijevanje iranske arhitekture iz doba dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Na vrhu groba Artakserksa III. kralj je prikazan na postolju od tri razine, pred svetom vatrom i Ahura Mazdom. Zidovi sadrže trojezičan natpis što je karakteristično za perzijsku arhitekturu još od doba [[Darije Veliki|Darija Velikog]], koji je dao izgraditi Perzepolis. Grobnice se razlikuju prema određenim detaljima, dok su na jugu pronađeni ostaci nedovršene treće grobnice, koja se pripisuje zadnjem ahemenidskom kralju [[Darije III.|Dariju III.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 88. i 89.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 158.</ref> U podnožju planine 1&nbsp;km sjeverno od terase kompleksa<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/> pronađeni su i ostaci grobnica koje datiraju iz post-ahemenidskog perioda. == Zapisi == [[Datoteka:Persepolis_clay_tablet.jpg|mini|desno|300px|Glineni zapisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]]]] Tokom iskopavanja od strane [[Ernst Herzfeld|Ernsta Herzfelda]] i [[Erich Friedrich Schmidt|Ericha Friedricha Schmidta]], otkrivena su dva velika arhiva na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]], pisana na glini i u drvu<ref>{{Cite web |title=Persepolis fortification tablets, Livius.org |url=http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/fortification_tablets.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2011-05-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514050741/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/fortification_tablets.html |deadurl=yes }}</ref>. Prvi arhiv koji je otkrio Herzfeld poznat je pod imenom „Pločice s utvrde Perzepolisa“, jer su pronađeni na području utvrde sjeveroistično od terase kompleksa<ref>{{Cite web |title=Persepolis Elamite Tablets (Iranica enciklopedija) |url=http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2007-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114050207/http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html }}</ref>. Sadrži oko 30.000 pločica od kojih su 6.000 čitljive. Sadržaj tih zapisa je proučavan, no do danas nije objavljen u cijelosti. Radi se uglavnom o administrativnim dokumentima koji datiraju između [[506. pne.|506.]] i [[497. pne.]], a pisani su na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]]. Ostali jezici uključuju [[Aramejski jezik|aramejski]] (od kojeg je 500 tekstova dešifrirano)<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html Persepolis Elamite Tablets (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, te [[Akadski jezik|akadski]], [[grčki]], [[perzijski|staroperzijski]]<ref>[http://persepolistablets.blogspot.com/2007/01/les-archives-des-fortifications-de.html Les archives des fortifications]</ref>, jezike [[Anatolija|Anatolije]]<ref>[http://persepolistablets.blogspot.com/2007/01/what-are-persepolis-fortication.html What are the Persepolis Fortification Tablets?, Matthew Stolper, John A. Wilson Professor of Oriental Studies, Oriental Institute]</ref>, itd. Pronađeni zapisi mogu se podijeliti u dvije podgrupe. Prva se odnosi na transport robe diljem imperija, a drugi je registar računa. Ove pločice dale su vrijedne informacije za razumijevanje funkcioniranja imperija i njegove administracije, budući da se radilo o imperiju raznolikih jezika, naroda, pisama, te platežnih sredstava. Neki zapisi spominju čak i imena radnika u riznici<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com//newsite/articles/v10f3/v10f381.html Ganzabara ili riznica (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, kao i žena iz [[Ahemenidi|ahemenidske dinastije]]. Druga podgrupa zapisa koju je pronašao Schmidt poznata je pod nazivom „Pločice iz riznice Perzepolisa“, a opisuje 139 komada uplate u zlatu i srebru koje datira između [[492. pne.|492.]] i [[458. pne.]] Na nekoliko njih pronađeni su i ostaci kraljevskih pečata. Budući kako je pečena glina najotpornija, spaljivanje Perzepolisa paradoksalno je omogućilo bolju otpornost zapisa odnosno njihovu trajnost do današnjih dana. Zapisi predstavljaju neprocjenjivu historijsku baštinu koja je doprinijela boljem razumijevanju [[Elamski jezik|elamskog]] i [[perzijski|staroperzijskog jezika]], te političkih i [[Zoroastrizam|vjerskih]] običaja [[Ahemenidi|Ahemenida]]. == Funkcija i kontroverze == [[Datoteka:Persepolis_Taureaux.jpg|mini|desno|Kolosalni bikovi (Nedovršena vrata)]] [[Datoteka:Persepolis_relief_god_king.jpg|mini|desno|Detalj reljefa koji ističe snagu kralja, i njegovu privrženost [[Ahura Mazda|Ahura Mazdi]]]] [[Datoteka:Persepolis_Trumpet.jpg|desno|mini|Truba od bronce]] === Politički centar === [[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]] u vrijeme dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]] sagradila je nekoliko [[Glavni grad|glavnih gradova]]. [[Kir Veliki]] dao je podići [[Pasargad]], dok su kao administrativna središta korišteni i gradovi [[Suza (Iran)|Suza]], [[Ekbatana]], [[Babilon]], te konačno Perzepolis. Ipak, povjesničari se slažu kako je Perzepolis imao uglavnom ceremonijalnu i vjersku funkciju, sudeći prema reljefnim ukrasima diljem kompleksa<ref name="ReferenceB"/>. Skupne delegacije brojnih naroda različitih kultura predstavljaju jedinstvo golemog imperija, borbe sa životinjama kraljevo herojstvo odnosno borbu dobra i zla, dok vjerski motivi poput [[Zoroastrizam|zoroastrijskih]] „krilatih diskova“ simboliziraju kraljevu privrženost Ahura Mazdi, odnosno Bogu dobra. === Teorija o „perzijskom gradu“ === Neki povjesničari u početku su pretpostavljali kako je Perzepolis bio mjesto rezervirano isključivo za Perzijance. Ova pretpostavka temelji se na nekoliko antičkih zapisa, koji su taj zaključak najvjerojatnije izvukli od imena grada (Perzepolis: „Grad Perzijanaca“). Ipak, raznolikost brojnih naroda prikazanih na reljefima ceremonija u suprotnosti je s početnim pretpostavkama. Sudeći prema reljefima, Perzepolis je imao i [[Astrologija|astrološku]] funkciju slavljenja perzijske nove godine („[[Novruz]]“), te funkciju prikupljanja [[porez]]a koji su donosile delegacije iz svih krajeva imperija. Delegacije su poslagane prema važnosti, a plemići i vojnici prema statusu. Dvostruko simetrično stubište imalo je razvodnu funkcijsku ulogu; jednim krakom pristizale su delegacije, a drugim plemstvo i [[Perzijski besmrtnici|vojnici]]. Vrata svih naroda na ulazu u kompleks, kao i dvorana od stotinu stupova ispred ulaska u riznicu, svojom monumentalnošću trebale su impresionirati posjetitelje prilikom dolaska ili plaćanja poreza, te afirmirati moć države. Henri Stierlin, povjesničar umjetnosti i arhitekture, tvrdi kako je apadana korištena za velike prijeme, [[banket]]e i ceremonije. Tradicija velikih svečanih gozbi širila se iz Perzije diljem imperija; u [[Trakija|Trakiju]], [[Mala Azija|Malu Aziju]], [[Kraljevina Makedonija|Makedoniju]], gdje su inkorporirali takve običaje. === Teorija o „ceremonijalnom gradu“ === Jedna od teorija o funkciji Perzepolisa bila je ona kako je kompleks korišten isključivo u proljeće za ceremoniju perzijske nove godine, odnosno kako je Perzepolis bio isključivo obredni grad. Ta pretpostavka se također pokazala krivom, budući da su glineni tekstovi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] koji sadrže informacije o plaćanju poreza dokazali ekonomski i administrativni značaj grada, koji je kao takav morao biti stalno naseljen i korišten. U slučaju ispravnosti teorije o obrednoj funkciji Perzepolisa, to bi impliciralo kako su reljefi i glinene pločice prikupljene tokom skupljanja danka po cijelom kraljevstvu<ref>Pierre Briant, str. 96.-99.</ref>, što je gotovo nemoguće s obzirom na jednoličnost motiva delegacija i umjetnički stil. === Simbol legitimiteta === [[Arheolog]] David Stronach kao funkciju grada navodi i političku simboliku [[Darije Veliki|Darijevog]] prava na prijestolje, uzimajući u obzir način njegovog dolaska na vlast; morao je poraziti brojne opozicije i uzurpatore poput [[Smerdis]]a<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f1/v7f136a.html#iii Darius (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Zbog toga se tvrdi kako je Perzepolis simbol legitimnosti Darijeve vladavine, te njegova prijestolonasljednika, sina [[Kserkso|Kserksa I.]]<ref name="Apadana Iranica enciklopedija"/> == Citati == '''Jean Chardin:''' <blockquote> ''Ne znam kakav Vam se čini moj opis i podaci koji ga prate, ali pružiti će velike ideje i uvjeravam Vas kako je u pravim očima iznad svih izraza, jer ne postoji ništa što šte vidjeli ili pročitali; tako veliko i tako lijepo. Koliko hiljada ljudi moraju raditi tako nešto i za koliko godina? Ovo nije samo arhitektonsko remek djelo, poput egipatskih piramida gdje je rad bio kazna i što je ipak nakon svega hrpa kamenja; ovdje se nalazi mnogo umjetnosti i reda, i možemo reći kako je ovo knjiga dostojna tih najvećih majstora.''<ref>{{Cite web |title=Voyages du Chevalier Chardin en Perse, et autres lieux de l’Orient |url=http://www.fravahr.org/spip.php?article123 |access-date=2010-04-20 |archivedate=2007-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926220753/http://www.fravahr.org/spip.php?article123 |deadurl=yes }}</ref> </blockquote> '''Arthur Upham Pope:''' <blockquote> ''Sjaj Perzepolisa nije bio slučajan povratak monumentalnosti i veličanstvenosti ljepote, prepoznate kao vrhovne vrijednosti.''<ref>Arthur Upham Pope, „Perzijska arhitektura“ (''Persian Architecture''), London (1965.)</ref> </blockquote> '''Roman Ghirshman:''' <blockquote> ''Nikada u drevnoj umjetnosti nije pokazana takva hrabrost.''<ref name="Henri Stierlin, str. 110"/> </blockquote> '''Marcel Dieulafoy:''' <blockquote> ''Neke stvari o ovoj veličanstvenog građevini pokušavam oživjeti u mom umu, pa vidim ona vrata sa stupovima od mramora ili uglačane portale, bikove čiji su [[rog]]ovi, noge, oči i ovratnik bili premazani zlatnim premazom, grede od cedrovine, mozaik opeku u zidu, ukrase od zlata i srebra, tirkizno plavi emajl, velike zavjese na portalima, bogate sagove na podovima... ponekad se pitam jesu li egipatski ili grčki hramovi imali tako snažan dojam kao perzijska palača velikog kralja.''<ref>[http://www.mediterranee-antique.info/Duruy/Grecs/HG_32.htm#_edn1 Chapitre XXXII — Alexandre (336-323), Mediterranee-Antique.info]</ref> </blockquote> == Popularna kultura == * [[Persepolis Teheran]], [[iran]]ski [[nogomet]]ni klub iz [[Teheran]]a nazvan je prema [[Antika|antičkom]] Perzepolisu, a simbol kluba je [[kapitel]] perzijskog stupa. * [[Grčka|Grčki]] skladatelj [[Iannis Xenakis]] komponirao je glazbeno djelo nazvano „Persepolis“, posvećeno antičkim ruševinama. * [[Dariush Grand Hotel]], jedan od najluksuznijih [[iran]]skih [[hotel]]a s 5 zvjezdica (otvoren [[1999.]]) na otoku [[Kiš]] projektiran je prema uzoru na antički Perzepolis. == Kratke zanimljivosti == * Perzepolis je podigao [[Darije Veliki]] a uništio [[Aleksandar Makedonski]]; oba vladara proširila su svoju perzijsku odnosno makedonsku državu na [[Najveća carstva svijeta|rekordni teritorijani opseg]], koja se prostirala preko tri [[kontinent]]a. * [[Antika|Antički]] povjesničari tvrde kako je [[Aleksandar Makedonski|Aleksandar]] spalio Perzepolis za vrijeme pijanstva, navodno je na nagovor jedne [[Grčka|grčke]] hetere (prostitutke). * Perzepolis je bio samo jedan od glavnih gradova [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] u doba dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]], ostali [[glavni grad]]ovi bili su [[Suza (Iran)|Suza]], [[Ekbatana]] i [[Babilon]], dok je ranije i [[Pasargad]] imao status glavnog grada. * [[Apadana]], dvorana za prijem i najveća građevina u Perzepolisu, mogla je primiti čak 10.000 ljudi. * Dvorana za prijem (apadana) imala je najveće konstruktivne stupove (20 m) i raspone (8.65 m) od svih građevina [[Antika|antičkog doba]], uključujući i najveći [[grčki hram]] ikada sagrađen - [[Artemidin hram u Efezu]], koji je imao stupove od 18.5 m i raspone od 5.9 m. * Perzepolis se smatra prvom građevinom na svijetu s unaprijed planiranim cjevovodnim sustavom, koji je urezan u temelje prije početka gradnje. * Inspirirani [[Osmansko Carstvo|osmanskoj]] tipologiji orijentalne palače, prvotni istraživači Perzepolisa funkciju građevine na jugu kompleksa pripisali su [[harem]]u, no moderni povjesničari tvrde kako je riječ o kraljičinim odajama. * Brojni motivi na reljefima gdje [[lav]] proždire [[bik]]a prikazuju [[Astrologija|astrološku]] simboliku; početak proljetne ravnodnevnice ([[ekvinocij]]a) kada je sazviježđe lava na vrhuncu, dok se sazviježđe bika gubi na južnom horizontu. * [[Spirala|Spiralni]] oblici ([[Voluta|volute]]) na [[kapitel]]ima perzijskih [[stup]]ova snažno su utjecali na grčki [[jonski red]], za kojeg su volute glavno obilježje. * Tipologija Perzepolisa koja se sastoji od kompleksa na uzvisini i brojnih hipostilnih građevina postala je inspiracijom za oblikovanje [[Akropola (Atena)|atenske akropole]]. * Dvorane iz Perzepolisa otvorene s prednje strane kasnije su postala uobičajenom u [[Sasanidska Monarhija|sasanidskoj]] i [[Islamska arhitektura|islamskoj arhitekturi]]. * Ironično, [[požar]] koji je uništio Perzepolis istovremeno je očvrsnuo 30.000 zapisa od pečene gline, koji su postali trajan i neprocijenjiv izvor informacija iz tog doba. == Panorame == [[Datoteka:Persepolis-Panorama.jpg|središte|800px|mini|Panoramski pogled na Perzepolis]] [[Datoteka:PersepolisPanorama2007.jpg|središte|800px|mini|Panoramski pogled na Perzepolis]] == Veze == * [[Ahemenidska Monarhija]] * [[Ahemenidi]] * [[Darije Veliki]] * [[Kserkso I.]] * [[Artakserkso I.]] * [[Kir Veliki]] * [[Nakš-e Rustam]] * [[Pasargad]] * [[Ekbatana]] * [[Suza (Iran)]] == Izvori == {{reflist|4}} == Literatura == * Georges Cameron, „Pločice iz riznice u Perzepolisu“ (''Persepolis Treasury Tablets''), Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1948.) * Werner F. Dutz i Sylvia A. Matheson, „Perzepolis: arheološka nalazišta u pokrajini Fars I.“ (''Parsa (Persepolis) Archaelogical sites in Fars (I)''). Yavassoli izdanja, Teheran (1998.), str. 144. * {{fr}} [[Eugene Flandin]] i [[Pascal Coste]], „Put u Perziju“ (''Voyage en Perse''), Pariz (1851.) * {{fr}} [[Georges Perrot]] i [[Charles Chipiez]], „Drevna historija umjetnosti u Egiptu, Asiriji, Perziji, Maloj Aziji, Grčkoj, Etruriji, Rimu“ (''Histoire de l'art dans l'Antiquité, Égypte, Assyrie, Perse, Asie mineure, Grece, Etrurie, Rome''). Svezak V.: „Perzija, Frigija, Lidija i Karija, Licija“ (''Perse, Phrygie, Lydie et Carie, Lycie''), Pariz (1890.) * [[Arthur Upham Pope]], „Perzijska arhitektura“ (''Persian Architecture''), London (1965.) * Arthur Upham Pope, „Elaborat perzijske umjetnosti od prahistorije do danas“ (''A Survey of Persian Art from Prehistoric Times to the Present''), Izdavač: Charles Scribner’s Sons, New York (1931.) * Robert W. Rogers, [http://www.aina.org/books/ahba/ahba1.htm#c35 „Historija Babilonije i Asirije“ (''A history of Babylonia and Assyria Vol 1'')]. Izdavači: Jennings and Pye, Cincinnati (1900.); Eaton and Mains, New York (1900.) * {{fr}} [[Jean Chardin]], „Putovanje Chardina od Pariza do Isfahana...“ (''Voyages de monsieur le Chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l'Orient contenant le voyage de Paris a Ispahan ...'') Ed Jean Louis Delorme, Amsterdam, 1711. * H. Sancisi-Weerdenburg, „Novruz u Perzepolisu“ (''Nowruz in Persepolis'') iz „Ahemenidske historije VII.“ (''Achaemenid History VII.''), Izdavač: Leyde. * {{fr}} [[Henri Stierlin]], „Velikani iz Perzijskog Carstva“ (''Splendeurs de l’Empire perse''), Izdavač: Gründ, Pariz (2006.), str. 280. * {{de}} [[Franz Stolze]], „Perzepolis: ahemenidski i sasanidski spomenici i natpisi iz Perzepolisa, Istahra, Pasargada, Šapura“ ''Persepolis, die achaemenidischen und sasanidischen Denkmäler und Inschriften von Persepolis, Istakhr, Pasargadae, Shâpur'', Izdavač: A. Asher ed, Berlin (1882.) == Vanjske veze == {{Commonscat|Persepolis}} * [https://persepolis.ir Perzepolis, službene stranice.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240725195812/https://persepolis.ir/ |date=2024-07-25 }} * [http://www.3dparse.com Virtualna rekonstrukcija Perzepolisa (3dparse)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823000358/http://www.3dparse.com/ |date=2019-08-23 }} * [http://www.persepolis3d.com Virtualna rekonstrukcija, persepolis3D] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&q=persepolis,+iran&ie=UTF8&z=17&ll=29.934947,52.890544&spn=0.004844,0.01075&t=k&om=0 Lokacija Perzepolisa (satelitski pogled), Google Maps] * [http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html Fotografije Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205040025/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html |date=2007-02-05 }} i [http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ Uvod u ekspediciju Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515235355/http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ |date=2011-05-15 }}, Orijentalni institut sveučilišta u [[Chicago|Chicagu]] * [http://landofaryan.atspace.com/persepolis.htm Perzepolis] * [http://www.iraninfo.dk/persepolis-recreated-filmen-om-genskabelse-af-persepolis-2.html ''Rekonstrukcija Perzepolisa'' (dokumentarni film)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022043021/http://www.iraninfo.dk/persepolis-recreated-filmen-om-genskabelse-af-persepolis-2.html |date=2007-10-22 }} * [http://www.gloryofpersepolis.com/ Slava Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013212525/http://gloryofpersepolis.com/ |date=2007-10-13 }} * [http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html Fotografije i mape Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |date=2006-07-02 }} * [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html Arhiva slika Perzepolisa] * [http://www.persepolis3d.com 3D Rekonstrukcija Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://www.virtualtourengine.com/tour.aspx?id=17&langindex=1 Perzepolis prije uništenja (virtualni projekt)] * [http://www.m-hesse.com/iran/Seiten/persepolis_%26_pasargad.html Fotogalerija iz 2009. godine (njemački jezik)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160420070650/http://www.m-hesse.com/iran/Seiten/persepolis_%26_pasargad.html |date=2016-04-20 }} * [http://www.letsgoiran.com/persepolis/persepolis-travel-guide Fotografije i video snimke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407083946/http://www.letsgoiran.com/persepolis/persepolis-travel-guide |date=2009-04-07 }} * [http://www.chn.ir/en/news/?section=2&id=6166 Tajno stubište „Palače G“ u Perzepolisu]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Cultural Heritage News Agency, 13. veljače, 2006. * [http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html ''Pečati na zapisima zidina u Persepolisua''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325181337/http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html |date=2013-03-25 }} - Mark B. Garrison i Margaret C. Root, na [http://oi.uchicago.edu Stranicama Orijentalnog instituta] * [http://www.anobanini.ir/travel/fa/fars/1385/10/post_19.php#more Korisni tekst i fotografije Perzepolisa (perzijski jezik)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503121414/http://www.anobanini.ir/travel/fa/fars/1385/10/post_19.php#more |date=2009-05-03 }} * [http://persepolistablets.blogspot.com/ Utvrda Perzepolis] (Informacije o utvrdi Perzepolis prema Orijentalnom institutu sveučilišta u Chicagu) * [http://www.rugreview.com/13-3pers.htm Perzepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519205824/http://www.rugreview.com/13-3pers.htm |date=2009-05-19 }} * Farzin Rezaeian i Hossein Hazarati; ''Obnova Perzepolisa'', dokumentarac iz 2004. [http://www.youtube.com/v/nCwxJsk14e4&hl=en&rel=0&border=1 1. dio] (8 min. i 38 sek.), [http://www.youtube.com/v/LGeJRTw7mW8&hl=en&rel=0&border=1 2. dio] (9 min. i 52 sek.), [http://www.youtube.com/v/rIPHEb9lWXA&hl=en&rel=0&border=1 3. dio] (8 min. i 52 sek.), [http://www.youtube.com/v/VXLaeZnJzVY&hl=en&rel=0&border=1 4. dio] (10 min. i 29 sek.), [http://www.youtube.com/v/gqQH56JcEhE&hl=en&rel=0&border=1 5. dio] (3 min. i 22 sek.) * [http://www.history.com/marquee.do?content_type=Marquee_Generic&content_type_id=51242&display_order=1&marquee_id=51188 ''Engineering an Empire: The Persians'', dokumentarni film „The History Channela“] * [http://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=en&geocode=&q=&ie=UTF8&ll=29.933459,52.888162&spn=0.007922,0.013733&t=h&z=16 Lokacija] {{Iranska arhitektura}} {{Normativna kontrola}} {{izdvojeni članak}} [[Kategorija:Drevni iranski gradovi]] [[Kategorija:Ahemenidska Monarhija]] [[Kategorija:Partska Monarhija]] [[Kategorija:Sasanidska Monarhija]] [[Kategorija:Arheološka nalazišta u Iranu]] [[Kategorija:Palače u Iranu]] [[Kategorija:Fars]] [[Kategorija:Svjetska baština u Iranu]] khxxhc1sainx1s874cos37ks2c8f1sh 42656366 42656365 2026-07-18T10:16:58Z Aca 108187 [[:en:WP:LONGQUOTE]], stand-alone odeljci za citate se ne preporučuju. Citate treba integrirati u tekst članka. 42566883 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} {{coord|29|56|04|N|52|53|29|E|region:IR_type:landmark|display=title}} {{UNESCO-svjetska baština |ime mjesta =Perzepolis |slika = |godina = [[1979.]] |vrst baštine = Kulturno dobro |mjerilo = (i), (iii) i (iv) |ugroženost = ne |poveznica = http://whc.unesco.org/en/list/114 |država = {{flag|Iran}} <center>{{Lokacijska karta|Iran|width=200|float=center |caption=|mark=Maailmanperintökohde 772b tunnusosa.svg|marksize=10 |label=Perzepolis|position=bottom |lat_deg=29|lat_min=56|lat_sec=04|lat_dir=N |lon_deg=52|lon_min=53|lon_sec=29|lon_dir=E }}<small>Lokacija Perzepolisa u [[Iran]]u</small></center> }} [[Datoteka:Persepolis T Chipiez.jpg|mini|300px|Rekonstrukcija palače u '''Perzepolisu''']] '''Persepolis''', '''Perzepolis''' ili '''Persepolj''' (staroperzijski: 𐎱𐎠𐎼𐎿 [''Parsa]'', [[perzijski]]: تخت جمشید/پارسه [''Takht-e Jamshīd''] – „Džamšidov presto”) bio je ceremonijalni glavni grad [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] u doba [[iran]]ske dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Nalazi se 70&nbsp;km sjeveroistočno od modernog grada [[Širaz]]a u pokrajini [[Fars]] u [[Iran]]u. Najraniji ostaci Perzepolisa datiraju iz [[515. pne.]], odnosno iz doba vladavine [[Darije I. Veliki|Darija I. Velikog]] koji je dao izgraditi grad<ref>[http://www.iranchamber.com/history/persepolis/persepolis1.php Parse or Persepolis, IranChamber.com]</ref>. Kompleks Perzepolisa nalazi se na uzvišenoj terasi, a sastoji se od nekoliko kraljevskih palača, riznice i popratnih građevina, te dvije goleme ceremonijalne dvorane; „dvorane od stotinu stupova“ i [[Apadana|apadane]], koja je mogla primiti 10.000 ljudi. Kolosalna apadana i dvostruka monumentalna stubišta ukrašena reljefima najprepoznatljiviji su elementi perzijske arhitekture iz tog doba. Godine [[1979.]] Perzepolis je uvršten na popis [[Svjetska baština|Svjetske baštine]] [[UNESCO]]-a prema I., III. i IV. kategoriji. == Etimologija == Starim [[Perzija]]ncima grad je bio poznat kao ''Parsa'', što znači „Grad Perzijanaca“. Naziv ''Perzepolis'' [[grčki|grčka]] je inačica (Πέρσης πόλις) staroperzijskog imena, a znači ''Perses polis'' odnosno „Perzijski grad“. Ruševine su bile poznate [[Sasanidi]]ma pod nazivom „st stwny“ (''sto stupova''), a od [[13. stoljeće|13. stoljeća]] „Čehel minar“ (''četrdeset stupova''). Prema modernom perzijskom jeziku, poznat je kao ''Parseh'' ili ''Taht-e Džamšid'' („Džamšidov tron“), što vuče podrijetlo od mitološkog junaka [[Džamšid]]a. == Historija == [[Datoteka:Map achaemenid empire en.png|350px|desno|mini|Zemljovid [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] s označenim Perzepolisom i [[Kraljevska cesta|Kraljevskom cestom]]]] [[Datoteka:Darius.jpg|mini|200px|desno|[[Darije I. Veliki]], osnivač Perzepolisa]] Prvi glavni grad [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] iz dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]] bio je [[Pasargad]]. Oko [[512. pne.]] vladar [[Darije Veliki]] započeo je izgradnju masivnog kompleksa palača Perzepolis, koji su kasnije nadograđivali njegov sin [[Kserkso I.]], odnosno unuk [[Artakserkso I.]] Iako su administrativni centri Perzijske Monarhije u to vrijeme bili [[Suza (Iran)|Suza]], [[Babilon]] i [[Ekbatana]], Perzepolis je imao ceremonijalnu ulogu glavnog grada u kojem se slavila perzijska Nova godina. Budući da je sagrađen u [[Planine|planinskom]] krajoliku, Perzepolis nije bio previše ugodan za stalno prebivalište, pa je korišten uglavnom u [[proljeće]]. Godine [[330. pne.]] u vrijeme [[Azija|azijskih]] osvajanja [[Aleksandar Makedonski]] osvaja i pljačka grad, nakon čega u Kserksovoj palači izbija [[požar]] koji uništava većinu kompleksa, što povjesničari uglavnom pripisuju osveti [[Stara Grčka|Grka]] iz makedonske vojske za perzijsko rušenje [[Atena (polis)|Atene]] u doba [[Grčko-perzijski ratovi|grčko-perzijskih ratova]]. Od [[316. pne.]] Perzepolis i dalje ima ulogu [[Glavni grad|glavnog grada]], u okviru novih [[Helenizam|helenističkih]] kraljevstva nastalih nakon Aleksandrove smrti. Od doba dinastije [[Seleukidi|Seleukida]] značaj grada opada, no u [[3. stoljeće|3. stoljeću]] obližnji grad [[Istahr]] postaje središtem [[Sasanidska Monarhija|Sasanidske Monarhije]]. === Gradnja === Nakon što je nastavio [[Kir Veliki|Kirovu]] gradnju [[Pasargad]]a i uređivanje [[Suza (Iran)|Suze]], [[Darije Veliki]] odlučio se za gradnju novog [[Glavni grad|glavnog grada]], što se često tumači kao pokušaj da se Perzepolis vezuje uz njegovo ime, isto kao što se Pasargad vezivao uz ime [[Kir Veliki|Kira Velikog]]. Novi grad trebao je imati političku i ceremonijalnu važnost, pa su u okolici grada pronađeni brojni zapisi koji navode legitimnost vladavine Darija Velikog, koji je došao na vlast zbacivši uzurpatora [[Smerdis]]a koji se predstavljao kao brat [[Kambiz II.|Kambiza II.]] Monumentalna [[palača]] građena je po uzoru na Kirovu palaču u [[Pasargad]]u, kao i okolni vrtovi kompleksa. [[Babilonija|Babilonski]] zapisi navode kako je Pasargad bio vrlo aktivno urbano i gusto naseljeno središte Perzijske Monarhije, koja je imala odlične trgovačke odnose s babilonijskim gradovima<ref>Pierre Briant, str. 99.</ref>. Povjesničar Pierre Briant tvrdi kako je prilikom gradnje Perzepolisa obustavljena sva gradnja u [[Pasargad]]u i [[Suza (Iran)|Suzi]], budući da su sva sredstva bila mobilizirana za gradnju nove metropole. Navodi i kako je novi glavni grad trebao simbolizirati „ponovno rođenje Perzijskog carstva“<ref name="Pierre Briant, str. 182">Pierre Briant, str. 182.</ref>. Darije je za lokaciju kompleksa izgrabrao uvišenje doline na jugozapadnoj padini planine [[Kuh-e Rahmat]], koja od tada postaje simbolom [[Ahemenidi|ahemenidske dinastije]]. Darije je podigao vlastitu palaču (''tačaru''), apadanu, riznicu, te [[Fortifikacija|gradske zidine]], no teško je utvrditi kada je pojedina građevina bila završena. Jedan od dokaza koji može poslužiti za kronologiju gradnje je zapis iz [[509. pne.]] koji spominje izgradnju gradskih zidina. Gradnju pojedinih objekata završili su njegovi nasljednici<ref>Pierre Briant, str. 181.</ref>. Primjerice, njegov sin [[Kserkso I.]] dodao je na sjever kompleksa ''Vrata svih naroda'', vlastitu palaču ''hadiš'', a možda čak i tripilon. Kserksov sin [[Artakserkso I.]] [[460. pne.]] dodaje i garnizon, vlastitu palaču, te završava „dvoranu od stotinu stupova“<ref>Pierre Briant, str. 590.</ref>. Neki objekti ostali su nezavršeni, poput procesijskog puta i „nezavršenih vrata“ na sjeveru kompleksa, a pripisuju se uglavnom [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]]<ref name="ReferenceA">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 71.</ref> Kasnije su u stijene sjeveroistočne planine urezane dvije kraljevske grobnice, te jedna nezavršena koja se pripisuje [[Darije III.|Dariju III.]] Za razliku od mnogih drugih monumentalnih građevina [[Antika|antičkog doba]] poput [[Partenon]]a u [[Stara Grčka|Grčkoj]] ili [[Kolosej]]a u [[Rimsko Carstvo|Rimskom Carstvu]], Perzepolis nisu gradili [[Robovlasništvo|robovi]] već (vjerojatno [[darik]]om) plaćeni radnici iz svih zemalja imperija; [[Babilonija|Babilonije]], [[Karija|Karije]], [[Jonija|Jonije]], [[Asirija|Asirije]], [[Drevni Egipat|Egipta]], itd.<ref name="GC">Georges Cameron, „Pločice iz riznice u Perzepolisu“ (Persepolis Treasury Tablets), Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1948.)</ref> Razdoblja gradnje dijele se na pet perioda<ref name="MPJLLC">Marco Prins & Jona Lendering, [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html''Persepolis''], Livius.org (pristupano 11. svibnja 2009.)</ref>: ;'''1. [[Darije Veliki|Darijev]] period''' ([[518. pne.|518.]] – [[490. pne.]]): * Terasa kompleksa * Apadana (dvorana za prijem) * Riznica * Gradske zidine ;'''2. [[Darije Veliki|Darijev]] i [[Kserkso I.|Kserksov]] period''' ([[490. pne.|490.]] – [[486. pne.]]): * Tačara (Darijeva palača) * Monumentalno (istočno) stubište * Vrata svih naroda * Sjeverno stubište ;'''3. [[Kserkso I.|Kserksov]] period''' ([[486. pne.|486.]] – [[465. pne.]]): * Hadiš (Kserksova palača) * „Harem“ * Tripilon * „Palača D“ ;'''4. Period [[Artakserkso I.|Artakserksa I.]]''' ([[465. pne.|465.]] – [[424. pne.]]): * „Dvorana od stotinu stupova“ * Artakserksova palača * Garnizon ;'''5. Period [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]], [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] i [[Darije III.|Darija III.]]''' ([[424. pne.|424.]] – [[330. pne.]]): * Grob Artakserksa II. * Palača Artakserksa III. * „Dvorana od 32 stupa“ * Grob Artakserksa III. * Procesijski put * Nedovršena vrata * Nedovršena grobnica === Uništenje === [[Datoteka:AlexanderTheGreat_Bust.jpg|mini|desno|[[Aleksandar Makedonski]], koji je uništio Perzepolis]] [[Geografija Irana|Geografski]] zaštićen u središtu [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]], Perzepolis kao kompleks nije imao solidnu obranu. Osim toga, u podnožje planine Kuh-e Ramat predstavlja slabu točku jer na istoku postoji blagi pad koji ne pogoduje obrani, pa je ta strana bila zaštićena bedemima i kulama<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 12.</ref>. Uništenje Perzepolisa [[330. pne.]]<ref name="ReferenceB">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 23.</ref> uglavnom se pripisuje [[Aleksandar Makedonski|Aleksandru Makedonskom]], što u svojim djelima spominju [[Antika|antički]] povjesničari [[Plutarh]], [[Diodor sa Sicilije]] i [[Kvint Kurcije Ruf]]<ref name="Quinte-Curce, Histoires, Livre V">{{Cite web |title=Quinte-Curce, Histoires, Livre V |url=http://bcs.fltr.ucl.ac.be/Curtius/CurtiusV.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2009-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090125105046/http://bcs.fltr.ucl.ac.be/Curtius/CurtiusV.html }}</ref>. Neki [[Arheologija|arheološki]] nalazi potkrepljuju njihove navode, no njihova verzija uništenja grada se ponekad osporava od strane nekih modernih [[povjesničar]]a. Razlozi uništenja Perzepolisa su i dalje predmet historijske rasprave. [[Antika|Antički]] povjesničari tvrde kako je Aleksandar spalio Perzepolis za vrijeme pijanstva, navodno je na nagovor jedne [[Grčka|grčke]] hetere (prostitutke) bacio baklju u [[Kserkso]]vu palaču (hadiš), kako bi udovoljio svojim grčkim saveznicima osvetu za Kserksovo spaljivanje [[Atena (polis)|Atene]] u doba [[Grčko-perzijski ratovi|grčko-perzijskih ratova]]. Ovoj priči idu u prilog [[Arheologija|arheološki]] dokazi prema kojima su Kserksova palača i obližnji tripilon više oštećeni od ostatka kompleksa<ref name="ReferenceC">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 73.</ref>. Moderni povjesničari spaljivanje Perzepolisa pripisuju Aleksandrovoj želji da na simboličan način pokaže kraj [[Perzija|perzijske]] dominacije [[Bliski istok|regijom]]<ref>[http://www.mediterranee-antique.info/Duruy/Grecs/HG_32.htm#_edn1 I. Alexandre et Aristote ; destruction de Thèbes (333), Mediterranee-Antique.info]</ref>. Drevni spisi iz doba [[Helenizam|helenističkog doba]] navode kako se [[Aleksandar Makedonski]] kasnije jako kajao zbog uništenja Perzepolisa, koje je smatrao lošim političkim primjerom<ref>Pierre Briant, str. 871.</ref>. === Ostava === Perzepolis su poslije helenističkog doba [[Seleukidi|Seleukidske dinastije]] nastavile koristiti [[iran]]ske dinastije poput [[Partska Monarhija|Parta]] i [[Sasanidska Monarhija|Sasanida]], koje su ga smatrale simbolom perzijske kulture i moći. Prema perzijskim zapisima iz doba [[Sasanidska Monarhija|Sasanidske Monarhije]], kralj [[Hormizd I.]] je u Perzepolisu priređivao svečane gozbe, što upućuje kako je kompleks korišten vjekovima nakon makedonskih osvajanja. Također, arhitektura Perzepolisa je snažno utjecala na [[Sasanidi|sasanidsku]] arhitekturu što je vidljivo na palači u [[Firuzabad]]u. Dvorana za audijencije, otvorena s prednje strane, postala je kasnije uobičajenom u [[Islamska umjetnost i arhitektura|islamskoj arhitekturi]]. Kompleks je poslije teško stradao i u navalama [[Arapi|Arapa]] u [[7. vijek]]u, odnosno [[Mongoli|Mongola]] početkom [[13. vijek]]a nakon čega biva potpuno napušten. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_sassanian_horseman.jpg|Rezbarije konjanika iz [[Sasanidska Monarhija|sasanidskog doba]], Muzej u Perzepolisu Datoteka:Persepolis_Pahlavi_inscriptions.jpg|Zapisi na pahlaviju, Muzej u Perzepolisu </gallery> </center> === Prve posjete ruševinama === [[Datoteka:Persepolis by Chardin & al.jpg|mini|200px|desno|Južna perspektiva Perzepolisa, [[Jean Chardin]] ([[1711.]])]] [[Datoteka:Persepolis Bas-relief Flandin.jpg|mini|200px|desno|Skica reljefa, [[Eugene Flandin]] ([[1840.]])]] [[Datoteka:Persepolis vue d'oiseau Chipiez.jpg|mini|200px|desno|Ptičija perspektiva, rekonstrukcija prema [[Charles Chipiez]]u ([[1884.]])]] Ruševine su bile poznate [[Sasanidi]]ma pod nazivom „st stwny“ (''sto stupova''), a od [[13. vijek]]a „Čehel minar“ (''četrdeset stupova''). Sadašnji naziv „Taht-e Džamšid“ (''Džamšidov tron'') vuče podrijetlo od mitološkog junaka [[Džamšid]]a. Lokalitet je postao odredištem mnogih posjeta sa zapada između [[13. vijek|13.]] i [[18. vijek]]a. Primjeri su:<ref name="clio.fr">[http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/comment_peut-on_etre_persan_.asp Bibliothèque en ligne: Comment peut-on être Persan? (Didier Trock, 1998., Clio.fr)]</ref><ref>{{Cite web |title=Persepolis, Jona Lendering, Livius.org |url=http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |access-date=2008-10-03 |archive-date=2006-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Jean-Jacques Rousseau: Discours Sur L'origine et les fondements de L'inegalite parmi les hommes |url=http://hypo.ge-dip.etat-ge.ch/athena/rousseau/jjr_ineg.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2009-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090123124709/http://hypo.ge-dip.etat-ge.ch/athena/rousseau/jjr_ineg.html |deadurl=yes }}</ref> * Godine [[1318.]] [[Mletačka Republika|mletački]] misionar [[Odorik iz Pordenonea]] na putu prema [[Kina|Kinu]] posjećuje ''Čehel minar'', bez stupanja na ruševine. Ovo se smatra prvim [[Europa|europskim]] posjetom Perzepolisu. * Vijek i pol kasnije još jedan mletački putnik ([[Giosafat Barbaro]]) posjećuje ostatke Perzepolisa. * Portugalski misionar Antonio de Gouvea posjećuje ruševine [[1602.]] godine, a u svojim zapisima spominje [[klinasto pismo]] i „životinje s ljudskim glavama“. * [[Španjolska|Španjolski]] veleposlanik Don Garcia de Silva y Figueroa kod perzijskog [[Šah (vladar)|šaha]] [[Abas I.|Abasa I.]] opisuje ruševine u pismu iz [[1619.]] godine, te na temelju grčkih tekstova objašnjava jasnu vezu između Perzepolisa i ''Čehel Minara''. * Između [[1615.]] i [[1626.]] [[Rim]]ljanin [[Pietro Della Valle]] posjećuje mnoge istočne zemlje i prepisuje [[klinasto pismo]] koje će kasnije biti dešifrirano. * [[Englezi]] Anglais Dodmore Cotton i [[Sir Thomas Herbert]] od [[1628.]] do [[1629.]] putuju istokom s ciljem dešifriranja drevnih pisama. * Između [[1664.]] i [[1667.]] [[Francuzi]] [[Jean Thévenot]] i [[Jean Chardin]] posjećuju Perzepolis. Thévenot u svom „Voyage au Levant“ (''Putovanje Levantom'') pogrešno zaključuje kako su ruševine premale da bi služile kao palača perzijskih kraljeva, no Chardin jasno identificira objekte na kompleksu. * Godine [[1694.]] [[Talijan]] Giovanni Francesco Gemelli-Carreri mjeri i bilježi sve dimenzije ruševina, te proučava drevne natpise. * [[Nizozemci|Nizozemac]] [[Cornelis de Bruijn]] [[1704.]] posjećuje i istražuje ruševine Perzepolisa; godine [[1711.]] objavljuje knjigu ''Reizen over Moskovie, door Persie en Indie'', a [[1718.]] godine ''Voyages de Corneille le Brun par la Moscovie, en Perse, et aux Indes Occidentales''. === Arheološke ekspedicije === U [[19. vijek|19.]] i [[20. vijek]]u raste broj znanstvenih ekspedicija u Perzepolis:<ref name="ReferenceB"/><ref name="clio.fr"/><ref name="ReferenceD">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 78.</ref> * Sredinom [[1820-ih]] [[UK|britanski]] veleposlanik [[John Macdonald Kinneir]] djelomično iskopava palaču [[Artakserkso I.|Artakserksa I.]] odnosno prvu [[Sfinga|sfingu]]. * Godine [[1840.]] i [[1841.]] slikar [[Eugene Flandin]] i arhitekt [[Pascal Coste]], pridruženi veleposlanstvu [[Francuska|Francuske]], nekoliko puta posjećuju ruševine u Perziji, uključujući Perzepolis. * Prva istraživanja provedena su [[1878.]] godine kada je Motamed-Od Dowleh Farhad Mirza, guverner pokrajine [[Fars]], otkopavao „dvoranu od stotinu stupova“. * Ubrzo nakon toga, Franuzi [[Charles Chipiez]] i [[Georges Perrot]] provode veliko istraživanje lokacije. Kroz temeljit studij arhitekture otkopanih ruševina i otpada, Chipiez počinje praviti prve poznate rekonstrukcije palača i spomenika iz [[Ahemenidi|ahemendiskog]] doba. * [[Njemačka|Njemački]] učenjak Franz Stolze istražuje [[Arheologija|arheološke]] lokalitete u pokrajini [[Fars]] i objavljuje rezultate [[1882.]] godine. * Dvoje [[Francuska|francuskih]] arheologa, Jane i Marcel Dieulafoy, provode dvije arheološke misije u Perziji ([[1881.]]-[[1882.]] i [[1884.]]-[[1886.]]). Oni su prvi posjetitelji lokacije koji su u [[Europa|Europu]] donijeli fotografije Perzepolisa, te mnogo arheoloških predmeta. * Od [[1931.]] do [[1939.]] iskopavanja su proveli Nijemci [[Ernst Herzfeld]] i [[Erich Friedrich Schmidt]], poslani od strane [[Orijentalni institut u Chicagu|Orijentalnog instituta u Chicagu]]. * Tokom [[1940-ih]], Francuz Andre Godard i Iranac A. Sami nastavljaju iskopavanja pod ovlaštenjem „Iranskog arheološkog zavoda“ (''MRS''). * Kasnija istraživanja provodi „Iranski arheološki zavod“ na čelu kojeg je Ali Tajvidi. U suradnji s [[Italija|talijanskim]] istraživačem Giuseppe Ann Britt Tilia sa „Talijanskog orijentalnog instituta“, otkrivene su dvije nove [[Palača|palače]] koje su pripisane kasnijim ahemenidskim vladarima [[Artakserkso I.|Artakserksu I.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]] Svi objetki Perzepolisa i dan danas nisu otkriveni ili definirani. Neki od takvih zdanja su ruševine kod hadiša i tačare čije podrijetlo još nije utvrđeno<ref name="ReferenceA"/>. === Moderno doba === [[Datoteka:Persepolis_2.jpg|mini|desno|Perzepolis, pogled s [[Kuh-e Rahmat]]a]] Godine [[1971.]] ispred kompleksa Perzepolis održana je raskošna parada u sklopu obilježavanja 2500. obljetnice monarhije u [[Iran]]u, koju je priredio posljednji iranski šah [[Mohammed Reza Pahlavi]]. Na ceremoniji je sudjelovalo više od 200 državnika iz cijelog svijeta, uključujući i [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenskog]] predsjednika [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]] i njegovu ženu [[Jovanka Broz|Jovanku]]. Smatra se kako je proslava bila šahov pokušaj da opravda legitimitet svoje vlasti nakon što je [[1953.]] na vlast došao državnim udarom, zbacivši demokratski izabranu vlast. Procjene troškova proslave kreću se između 22 i 200 milijuna [[Američki dolar|američkih dolara]], a financirana je na uštrb drugih projekata poput socijalnog planiranja zbog čega su izbili neredi diljem [[Iran]]a, koje je šah brutalno ugušio<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2005/sep/22/arts.iran Iran to rebuild spectacular tent city at Persepolis (Guardian.co.uk)]</ref>. Novija [[Arheologija|arheološka]] istraživanja pokazala su kako je ceremonija oštetila ostatke kanala i vrtova u okolici Perzepolisa. Danas Perzepolis spada u osjetljivi okoliš koji može biti ugrožena ljudskim aktivnostima. Lokacija nije direktno ugrožena ispušnim plinovima budući da se veća urbana mjesta poput [[Širaz]]a nalaze na 70 kilometara udaljenosti, no postoji opasnost od korištenja poljoprivrednih kemikalija u plodnoj dolini podno kompleksa<ref>{{Cite web |title=Smoke From Wheat Farms Threatens Persepolis (Iran Daily) |url=http://iran-daily.com/1385/2604/html/art.htm |access-date=2007-09-30 |archivedate=2007-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930203621/http://iran-daily.com/1385/2604/html/art.htm |deadurl=no }}</ref>. Program za zaštitu lokacije nedavno je zbog [[Erozija|erozije]] ograničio broj posjetitelja, a iznad osjetljivih elemenata poput istočnog stubišta apadane postavljeni su krovovi zbog zaštite od atmosferilija. Perzepolis je [[1979.]] godine uvršten na popis [[Svjetska baština|Svjetske baštine]] [[UNESCO]]-a prema 1., 3. i 4. kategoriji, zbog čega na kompleksu nisu dozvoljene ikakve modifikacije<ref>[http://www.nitc.co.ir/iran-daily/1384/2509/html/art.htm#s129375 Council Moots Persepolis Museum Development (Iran Daily)]</ref>. == Umjetnost == === Arhitektura === [[Datoteka:Persepolis Colonne flandin.jpg|mini|250px|desno|Karakteristike perzijskih [[stup]]ova iz [[apadana|apadane]], Eugène Flandin (1840.)]] [[Datoteka:Persepolis_P100c_ES_carving.jpg|mini|250px|desno|Utjecaji [[Drevni Egipat|egipatske]] arhitekture]] U rano doba perzijska [[pleme]]na nisu imali jedinstveni arhitektonski stil, budući da su bili [[Nomad|polunomadski]] narod seljaka i jahača<ref>Henri Stierlin, str. 86.</ref>. Međutim, nakon što je [[Kir Veliki]] [[550. pne.]] osnovao [[Ahemenidska Monarhija|Perzijsku Monarhiju]], diljem zemlje niknuti će mnoge monumentalne građevine. U početku se [[Ahemenidi|ahemenidska]] arhitektura temelji na elementima pokorenih naroda, no prema njima ubrzo je razvijen autohtoni stil. Prvi perzijski grad [[Pasargad]] još pokazuje neke nomadske utjecaje gdje su objekti raspršeni u ogromnom [[park]]u, no pedeset godina kasnije gradi se Perzepolis koji postaje simbolom racionalizacije i ravnoteže u perzijskoj arhitekturi. Plan kompleksa je strogo ortogonalan, broj stupova u dvoranama je slagan u omjerima 1:1 ili 1:2, raspored objekata je poslagan na zaštićenoj terasi. Trijemovi s dvostrukim kolonadama na apadani sijeku se na uglovima koji postaju kule, što je bila velika funkcionalna i estetska inovacija. Kompleksu se pristupa s dvaju velikih portala kroz koje teče sav promet. Uspjesi ovih originalnih djela temelje se na brojnim elementima koji kombiniraju arhitekture podvrgnutih naroda. Perzijski elementi nisu hibrid već fuzija stilova koji stvaraju novi. Proizlaze iz stručnosti arhitekata i radnika širom imperija, pa je perzijska arhitektura utilitaristička, ritualna i simbolična. Perzepolis je pun elemenata koji svjedoče o njihovim višestrukim izvorima<ref name="ReferenceE">Henri Stierlin, str. 86., 94., 102., 111. i 115.</ref>. [[Drevni Egipat|Egipatski]] elementi prepoznatljivi su na krovnim vijencima i [[portal]]ima<ref name="ReferenceE"/>, a [[Mezopotamija|mezopotamski]] kod povezivanja dviju palača gdje jedna ima privatnu, a druga javnu namjenu<ref>Henri Stierlin, str. 78. i 79.</ref>. [[Rozeta (arhitektura)|Rozete]] i biljni reljefi sa stubišta skupa s nazubljenim bedemima i zidovima podsjećaju na arhitekturu [[zigurat]]a, koji su u ranije doba nicali u [[Mezopotamija|Mezopotamiji]] i [[Elam]]u. Glazure reljefa imaju [[Babilonija|babilonski]] utjecaj, dok krilati ljudi-bikovi na portalima potječu od [[Novoasirsko Carstvo|asirskog]] stila<ref name="ReferenceE"/>. Nakon uključivanja [[Jonija|Jonije]] u Perzijsku Monarhiju, perzijska arhitektura dovodi do jakog utjecaja na grčki [[jonski red]], kao i obrnuto. Ti utjecaji posebno su vidljivi kod dvorana sa stupovima (''hipostila''). [[Lidija|Lidijski]] i jonski arhitekti sudjelovali su na radovima u [[Pasargad]]u, te kasnije u Perzepolisu i [[Suza (Iran)|Suzi]], o čemu svjedoče grafiti na grčkom u kamenolomu blizu Perzepolisa i zapis iz Suze. Spiralni elementi ([[Voluta|volute]]) s perzijskih [[kapitel]]a kasnije su postali glavno obilježje grčke arhitekture [[Jonski red|jonskog reda]]. Perzepolis je kasnije snažno utjecao na [[Artemidin hram u Efezu]], jedno od antičkih [[sedam svjetskih čuda]]. Načelo unutrašnjeg prostora, gdje dvorana sa stupovima predstavlja jezgru palače, prisutno je na [[Bliski istok|Bliskom istoku]] i prije doba Perzijske Monarhije. Ipak, sofisticiranost perzijske tehnologije koja je vidljiva na visini i rasponima stupova, uvjetovala je veliku prostranost i upotrebljivost dvorana, za razliku od sličnih hipostila u [[Stara Grčka|Grčkoj]] i [[Drevni Egipat|Egiptu]] čiji su stupovi bili zdepasti, rasponi maleni, a prostori skučeni<ref>Henri Stierlin, str. 78., 92. i 93.</ref>. [[Datoteka:Persepolis_Lamassus.jpg|mini|200px|lijevo|''Lamassus'' (krilati [[bik]] s ljudskom glavom) u [[Asirija|asirskom]] stilu]] Konstruktivni sustavi u Perzepolisu su isključivo tektonski odnosno sastoje se od stupova i greda, dok nema traga stereotomskom sustavu ([[Luk (arhitektura)|lukovi]], [[svod]]ovi i [[kupola|kupole]]). Većina stupova izrađenih od drva su nestali, no sačuvane su njihove kamene baze. Kod dvorana gdje su visine bile prevelike za korištenje drva, stupovi su građeni od masivnih kamenih blokova. Kameni stupovi koji su preživjeli vrlo su heterogenog stila, odnosno pokazuju utjecaje različitih civilizacija. Baza stupa ima [[Hetiti|hetitski]] utjecaj, dok je omjer visine i promjera debla gotovo identičan stupovima [[Jonski red|jonskog reda]]. Ogromni kapitel koji čini gotovo trećinu ukupne visine stupa karakterističan je za [[Drevni Egipat|egipatske]] stupove s kapitelom lotosa. Skulpturalni kapiteli sa životinjskim oblicima vjerojatno su inspirirani [[Asirija|asirskom]] arhitekturom, no predstavljaju originalni perzijski stil. Kao i većina [[Ahemenidi|ahemenidskih]] palača, Perzepolis je imao zidove izgrađene od opeke, koji možda izgledaju neobično na području gdje je kamen dostupan u velikim količinama. To je zajedničke karakteristika svim narodima Istoka, koji [[kamen]] koriste uglavnom za [[Fortifikacija|gradske zidine]]. Danas su uglavnom sačuvani samo temelji zidova, kao i masivni kameni [[portal]]i i [[stup]]ovi. Iako je građen gotovo dva vijeka, Perzepolis kao cjelina pokazuje jedinstveni stil koji je karakteristika [[Ahemenidi|ahemenidske]] umjetnosti. Kasniji ahemenidski vladari nisu mnogo odstupali od umjetnosti i tehnike koju je [[Kir Veliki]] započeo u [[Pasargad]]u, odnosno [[Darije Veliki]] nastavio u Perzepolisu. Samo najnovije kraljevske grobnice [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] razlikuju se od onih u [[Nakš-e Rustam]]u po tome što nisu urezane u okomitu liticu planine već u kosi teren, no na pročelju sadrže iste elemente kao i Darijeva grobnica. === Kiparstvo === [[Datoteka:Persepolis - statue of a mastiff.jpg|mini|250px|desno|Skulptura mastifa iz apadane]] Najpoznatije skulpture iz [[Ahemenidi|ahemenidskog]] perioda nalaze se upravo u Perzepolisu. Brojni reljefi krase stubišta, panele ispred palače i unutrašnjost kraljevskih dvorana. Pretpostavlja se kako su također korišteni za uređenje prostorija sa stupovima. Inspiracija perzijskih skulptura vuče korijene iz [[Drevni Egipat|Egipta]], [[Stara Grčka|Grčke]] i [[Asirija|Asirije]], a karakterizira je velika preciznost i detaljnost izvedbe. Tipologija skulpturalnog oblikovanja je tipična za orijentalnu umjetnost; svi likovi prikazani su u profilu. Reljefi najčešće prikazuju perzijskog kralja i vojnike, te [[bik]]ove, [[lav]]ove i [[grifon]]e; životinje vrlo su stilizirane, bez varijacija. Osim reljefa, povjesničari poput [[Herodot]]a i [[Plutarh]]a spominju [[Kserkso]]v kip i Perzepolisu, te kip [[Darije Veliki|Darijeve]] žene [[Artistona|Artistone]] u [[Suza (Iran)|Suzi]]. Neke skulpture su u potpunosti realistične, poput [[Pas|psa]] (mastifa) koji je pronađen na uglu apadane. === Slikarstvo === [[Datoteka:Persepolis Color samples.jpg|mini|250px|desno|Ostaci pigmenata]] Područja na kojima su korištene boje teško je tvrditi, budući da je pigment gotovo u potpunosti nestao. Vrijeme, tanki slojevi nanošenja boja, te raspadanje organskih pigmenata glavni su razlozi njegova nestanka. Ipak, dokazi o korištenju boja nalaze se u tragovima diljem palače što svjedoči kako Perzepolis nije bio jednoličan, već u bogatim bojama<ref>[http://www.achemenet.com/ressources/enligne/arta/pdf/2005.002-Ambers-Simpson.pdf Some pigments identifications for objects from Persepolis (Janet Ambers i St John Simpson, The British Museum)]</ref>. Također, pronađeno je i mnogo posuda koje su sudeći prema unutrašnjim pigmentima služile za pohranu boja. Boje su korištene na svim arhitektonskim elementima; zidovi, reljefi, stupovi, vrata, podovi, stepenice, kipovi, itd. Opeka je bila glazirana, crvena oker boja korištena je na podovima od vapnenca ili sivo-zelenkastog gipsa, stupovi su oslikani u više boja, kao i eksterijer palača. Tragovi crvene boje pronađeni su i na skulpturi Darijeve žene [[Darije Veliki|Darijeve]] žene [[Artistona|Artistone]] koja se danas čuva u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u. Velika paleta pronađenih boja govori o njihovom bogatom polikromatskom podrijetlu. Spominje se i upotreba biljnih pigmenata, no s obzirom na raspadanje takvih organskih boja, nažalost nisu sačuvane. == Tehnologija == [[Datoteka:Pasargadae Swallow-Tail Staples.jpg|desno|mini|250px|Konstruktivne spone (kopče) između kamenih blokova koje su korištene u Perzepolisu i [[Pasargad]]u datiraju iz [[6. vijek pne.|6. vijeka pne.]] i najstarije su u historiji; predstavljaju veliki napredak u [[Stari vijek|starovjekovnoj]] građevinskoj tehnologiji]] Kompleks u Perzepolisu obiluje mnogim inovativnim elementima na području [[Građevinarstvo|građevinskog]] inženjerstva. Novija istraživanja strukturalne tehnologije u susjednom [[Pasargad]]u koji je udaljen svega 43&nbsp;km i građen tri desetljeća prije Perzepolisa, pokazala su kako su [[Perzija|perzijski]] [[inženjer]]i sagradili kompleks koji je mogao izdržati jake [[potres]]e, čak do 7. stupnja prema [[Richterova ljestvica|Richterovoj ljestvici]]<ref>{{Cite web |title=Pasargadae Can Withstand Earthquakes (Payvand) |url=http://www.payvand.com/news/05/feb/1133.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624113347/http://www.payvand.com/news/05/feb/1133.html |dead-url=yes }}</ref>. Temelji graditeljskih zdanja u Perzepolisu i Pasargadu građeni su tehnologijom izolirane baze temelja, koja se danas koristi pri gradnji modernih osjetljivih objekata poput [[Nuklearna elektrana|nuklearnih elektrana]], zbog zaštite od [[Seizmički val|seizmičkih]] aktivnosti. Značajan doprinos graditeljstvu predstavlja i uporaba konstruktivnih spona (kopči) između kamenih blokova, koje su izgrađene od [[metal]]a. Takav konstruktivni sustav zajedno s izoliranom bazom temelja stvorili su preduvjete za gradnju mnogo većih i tanjih konstruktivnih elemenata, koji su svoj vrhunac doživjeli u [[Apadana|apadani]] Perzepolisa gdje su stupovi bili visoki čak 20 metara što ih čini najvišim te u odnosu na visinu najtanjim stupovima [[Antika|antičkog]] graditeljstva, dok su osni rasponi stupova od 8.65 m također veći od bilo kojeg arhitektonskog zdanja tog doba. Usporedbe radi, [[Artemidin hram u Efezu]] kojeg su [[Grci]] uvrstili na [[Sedam svjetskih čuda]] imao je mnogo manje raspone od 5.9 m, dok su stupovi bili 1.5 m kraći od onih iz apadane Perzepolisa<ref>{{Cite web |title=Persepolis3D: Apadana |url=http://www.persepolis3d.com/control_structures/apadana.htm |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716111243/http://www.persepolis3d.com/control_structures/apadana.htm }}</ref>. Veliki doprinos perzijskih inženjera ostvaren je i na području opskrbe vodom [[kanat]]ima koje su graditelji usjekli duboko u planine te bi pomoću njih dopremali i čuvali svježu [[Voda|vodu]]. Zahvaljujući tom [[vodovod]]nom sustavu i umijeću kontroliranja tlaka, u kompleksu Perzepolis izgrađen je sofisticiran sustav vodovodnih, kanalizacijskih i drenažnih cjevovoda. Mreža cjevovoda usječena je u teren terase prije gradnje temelja, što predstavlja prvi takav slučaj u historiji. == Glavni kompleks == [[Datoteka:Persepolis_complex_map_hrv.png|mini|450px|lijevo|Detaljni nacrt Perzepolisa]] === Terasa === Kompleks palača u Perzepolisu temelji se na terasi dimenzija 450 x 300 m, 14 m visine s četiri razine od 2 m. Ulaz vodi na razinu rezerviranu za delegacije, dok se plemići nalaze na razini iznad. Najnižu razinu čine područja za službu i upravu. Kraljevska razina je na najvišoj razini, koja je vidljiva širom okolice kompleksa. Materijal za gradnju bio je uglavnom sivi [[vapnenac]]. Tlocrt kompleksa je strogo ortogonalan, odnosno slijedi strogu organizaciju [[hipodamus]]a<ref name="ReferenceF">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 101.</ref>. Na istočnoj strani terase nalazi se ''[[Kuh-e Rahmat]]'' („Planina milosti“), u čiji su kamen uklesane goleme kraljevske grobnice koje dominiraju krajolikom. Na ostalim trima stranama svijeta nalaze se gradske zidine čija visina varira od 5 do 14 metara. Zidine su građene od velikih kamenih blokova bez [[mort]]a čiji stabilitet osiguravaju metalne kopče (spone); perzijska inovacija prvi put korištena u [[Pasargad]]u. Na zapadnom pročelju nalazi se glavni pristup kompleksa u obliku monumentalnog stubišta<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25. i 88.</ref>. Niveliranje temelja osigurano je ispunjavanjem rupa zemljom i kamenjem. Tokom prve pripremne faze gradnje postavljena je složena mreža odvodnje i vodoopskrbe, ponekad urezana u stijene<ref name="ReferenceB"/>. Kameni blokovi su rezani pomoću posebnih rudarskih alata koji omogućavaju fragmentaciju kamena na ravne površine, dok su se blokovi postavljali uz pomoć drvenih greda<ref name="iranica.com">[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v6f2/v6f2a018.html Construction materials and techniques in Persian architecture (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Na južnoj fasadi pronađeni su zapisi na tri jezika pisani [[Klinasto pismo|klinastim pismom]]. Tekst pisan na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]] sličan je zapisima iz [[Suza (Iran)|Suze]], a govori: <blockquote> ''Ja, kralj Darije Veliki, kralj kraljeva, kralj Zemlje, sin Histapa Ahemenidskog, izgradio sam ovu utvrdu uz milost Ahura Mazde. '' ''Neka Ahura Mazda štiti mene i ovu utvrdu koju izgradih.''<ref name="Pierre Briant, str. 182"/> </blockquote> Ovi zapisi nalaze se neposredno prije ulaza u kompleks, ispred monumentalnog stubišta i „vrata svih naroda“<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Terrace, Livius.org |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/terrace/terrace.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100316033047/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/terrace/terrace.html |deadurl=yes }}</ref>. Konfiguracija terase sugerira kako je projektirana za obranu u slučaju mogućeg napada, pa je kompleks osiguran zidinama i kulama, koje su s istočne strane udvostručene. Ugla na zidinama izgrađena su na način da osiguraju čuvarima maksimalnu vidljivost na vanjsko područje<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 29.</ref>. Na terasi se nalazi impresivan broj kolosalnih zdanja, građenih od sivog vapnenca s okolnih brda. Ove objekte karakterizira često korištenje kolonada stupova, od kojih su nekolicina sačuvani i do današnjeg dana. Tlocrte karakteriziraju hipostili (dvorane sa stupovima), bez obzira na njihovu veličinu. Građevine broje 99 prostorija, u kojima se nalazi po 100, 36 ili 16 stupova, raspoređenih u različitim omjerima (20x5 u trezoru, 10x10 u dvorani od stotinu stupova, itd.). Neke građevine očito nisu bile završene; u blizini kompleksa pronađen je antički građevinski otpad<ref>[[Franz Stolze]], „Perzepolis: ahemenidski i sasanidski spomenici i natpisi iz Perzepolisa, Istahra, Pasargada, Šapura“ ''Persepolis, die achaemenidischen und sasanidischen Denkmäler und Inschriften von Persepolis, Istakhr, Pasargadae, Shâpur'', Izdavač: A. Asher ed, Berlin (1882.)</ref>. Fragmenti posuda koje su se koristile za pohranu boja slučajno su otkriveni [[2005.]] kod apadane, što potvrđuje ranije pretpostavke kako su se za uređenje palače koristile boje<ref>[http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=5146 Ancient Paint Buckets Found in Persepolis (CHNpress)]</ref><ref>Henri Stierlin, str. 101. i 102.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Door_Pivot.jpg|Lavor urezan u pod terase s pipom </gallery> </center> === Glavno stubište === [[Datoteka:Persepolis_main_stairway.jpg|mini|desno|Glavno stubište]] Pristup terasi se nalazi na zapadnom pročelju, a vrši se simetričnim monumentalnim stubištem koje se na donjem dijelu razilazi, a na gornjem spaja. Ovaj pristup dodao je [[Kserkso I.]] kako bi zamijenio originalni pristup na jugu, nakon čega monumentalno stubište postaje jedinim pristupom kompleksu. Vjerojatno je postojalo i nekoliko sekundarnih pristupa, posebno na istočnoj strani čija je visina niža s obzirom na pad terena. Glavno stubište građeno je od čvrstih kamenih blokova povezanih metalnim sponama, a sastoji se od 111 stepenica 10&nbsp;cm visine i 31&nbsp;cm dubine, dok je stubišni krak širok 6.9 metara. Niski nagib stubišta omogućavao je lakši pristup konjanicima; pojedine stepenice bile su i po pet koraka dubine. Stubište je zatvoreno visokim drvenim vratima, čiji su zglobovi oko podnožja bili urezani u teren. Pri vrhu glavnog stubišta dolazi se do malenog dvorišta ispred „Vrata svih naroda“<ref name="ReferenceF"/>. === Vrata svih naroda === <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Porte_des_Nations.jpg|Skulpture bikova kod ''Vrata svih naroda'', istočni pristup Datoteka:Persepolis_gate_of_all_nations.jpg|''Vrata svih naroda'', s istoka Datoteka:Persepolis_GAN.JPEG|''Vrata svih naroda'', sa sjevera </gallery> </center> „Vrata svih naroda“ ili ''Kserksova vrata'' su portal s malom dvoranom izgrađenom [[475. pne.]] u doba vladavine [[Kserkso I.|Kserksa I.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 28.</ref>, [[Darije Veliki|Darijevog]] sina. Na zapadnom [[portal]]u na obje strane nalaze se dvije kolosalne skulpture [[bik]]a od 5.5 m visine, što je element inspiriran [[Asirija|asirskom]] arhitekturom. Prolaskom kroz portal dolazi se do središnje dvorane od 24.7 m², okružene [[mramor]]nim klupama. Krov dvorane bio je podržan s četiri stupa visine 18.3 metra, stiliziran u obliku [[Palma|palme]] i palminog lišća<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 26.</ref>. U portalnoj dvorani postoje dva izlaza; južni koji vodi do apadane, te istočni koji se otvara prema procesijskoj stazi. Potonji prolaz čuvaju veliki kipovi u obliku krilatih ljudi-bikova (''lammasus'')<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 26. i 27.</ref>. Isti elementi nalaze se i na [[kapitel]]ima stupova u tripilonu. Tu su i ostaci stopala na podnožju koje počinje od nezavršenih vrata<ref>{{Cite web |title=Lamassu (bull-man), Livius.org |url=http://www.livius.org/la-ld/lamassu/lamassu.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824213450/http://www.livius.org/la-ld/lamassu/lamassu.html |dead-url=yes }}</ref>. Svi navedeni otvori u dvorani zatvoreni su drvenim dvokrilnim vratima sa zglobovima urezanim u terenu, a ukrašeni su plemenitim [[metal]]ima.<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25. i 33.</ref>. [[Datoteka:Inscription_Xerxès.JPEG|desno|mini|''Vrata svih naroda'': [[Kserkso]]vi kraljevski zapisi]] Natpisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] uklesani su iznad zapadnih skulptura bikova, a sadrže tekst na tri jezika: [[Perzijski|staroperzijski]], [[Akadski jezik|babilonski]] i [[Elamski jezik|elamski]]. Tekst govori: <blockquote> ''Ahura Mazda je veliki Bog, koji je stvorio ovu zemlju, koji je stvorio nebo, koji je stvorio čovjeka, čovjeka koji ima sreću što mu je Kserkso kralj, kralj svih kraljeva.'' ''„Ja sam Kserkso, veliki kralj, kralj kraljeva, kralj ljudi s različitog podrijetla, kralj goleme zemlje, sin kralja Darija Ahemenidskog.“'' ''Kralj Kserkso kaže: „Uz pomoć Ahura Mazde, napravio sam Vrata svih naroda, i sagradio mnogo dobra u Perziji, što je činio i moj otac. Sve dobro što smo napravili, napravili smo uz pomoć Ahura Mazde.“'' ''Kralj Kserkso kaže: „Ahura Mazda štiti mene i moj imperij, jer radim isto što i moj otac, kojeg je štitila Ahura Mazda.“'' </blockquote> Ovaj natpis ukazuje kako su Vrata svih naroda posvećena od strane Kserksa za mnoge narode i kraljevstva koja su bila sastavni dio [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]]. Isti natpis nalazi se i iznad ''lammasusa''<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber">[http://www.iranchamber.com/history/persepolis/persepolis1.php Parse or Persepolis (Iran Chamber)]</ref>. === Procesijski put i „Nedovršena vrata“ === Od zapada prema istoku uzduž sjeverne strane terase, odnosno od „Vrata svih naroda“ nalazi se procesijski put koji vodi prema sličnom zdanju zvanom „Nezavršenim vratima“, jer nije bilo dovršeno do vremena [[Aleksandar Makedonski|Aleksandrovih]] osvajanja i uništenja Perzepolisa. Ovaj [[portal]] nalazi se na sjeverozapadnom uglu terase i sadrži četiri stupa, identična onima iz dvorane na zapadu. „Nezavršena vrata“ vode do dvorišta koji se otvara prema „Dvorani od stotinu stupova“. Dvostruki zid omeđuje procesijski put s obje strane, čineći privatnost apadane i kraljevske palače. Samo donji dijelovi tih zidina sačuvani su do danas, no neki vjeruju kako je njihova originalna visina dosezala ''lammasuse''. Takva pretpostavka može se potvrditi pronalaskom i obnovom dviju skulptura u obliku [[supovi]]h glava, za koje se čini kako nikada nisu montirane na stupe, već se pretpostavlja kako su bili namijenjeni za nadogradnju<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Procession_Pathway.jpg|Procesijski put prema zapadu Datoteka:Persepolis_griffons.jpg|Monumentalni portal s [[grifon]]ima Datoteka:Persepolis_Unachieved_Gate.jpg|„Nedovršena vrata“, s juga. </gallery> </center> === Apadana (Dvorana za prijem) === [[Datoteka:Persepolis001.jpg|mini|250px|Ruševine apadane]] Apadanu je dao izgraditi [[Darije Veliki]], a početak njene izgradnje počeo je [[515. pne.]] prema zapisima od zlata i srebra koji su postavljeni u kamen temeljac. Zapisi sadrže Darijevo ime i podatke o zemljama koje su pripadale [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskoj Monarhiji]]. Gradnja apadane trajala je i nakon Darijeve smrti [[486. pne.]] a dovršena je u doba vladavine njegova sina [[Kserkso I.|Kserksa I.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 31.</ref> Apadana je dvorana s 36 kolosalnih stupova koji su bili čak 20 metara visine što ih čini najvišim i u odnosu na visinu najtanjim [[stup]]ovima [[Antika|antičkog doba]], dok su rasponi stupova od 8.9 m također veći od bilo kojeg arhitektonskog zdanja tog doba. Zbog navedenih tehnoloških karakteristika, apadana je bila najveće i najkompleksnije zdanje cijelog kompleksa u Perzepolisu. Nalazi se na zapadnom središtu terase i smještena je na visokoj razini. Pristup na apadanu vršio se s dva monumentalna simetrična stubišta, koji se nalaze na sjevernoj i istočnoj strani<ref>Henri Stierlin, str. 151.</ref>. ==== Palača ==== Početni tlocrt palače bio je vrlo jednostavan, no nakon što su kasnije sagrađena „vrata svih naroda“, nadograđivanje sjevernog monumentalnog stubišta postalo je neophodno. Palača je [[kvadrat]]ičnog unutrašnjeg tlocrta, dimenzija 60.5 x 60.5 metara, u kojoj se nalazi 36 kolosalnih stupova raspoređenih 6 x 6. Kameni blokovi stupova na željenu razinu najvjerojatnije su podizani visokim rampama, načinjenima od zemlje i drvenih dasaka<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27. i 33.</ref>. Na sjevernoj, istočnoj i zapadnoj strani nalaze se ulazni trijemovi s dvostrukim kolonadama od šest [[stup]]ova. Južni dio sastojao se od malih soba koje su služile kao Darijeve odaje, nadovezujući se na tačaru. Na uglovima apadane nalazile su se četiri kvadratične kule koje su smještene u razini s trijemovima<ref name="Henri Stierlin, str. 110">Henri Stierlin, str. 110.</ref><ref>[http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_achaemenids.php The Art of Achaemenids (Iran Chamber)]</ref><ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 33.</ref>. Od ukupno 72 stupa u apadani, samo 13 stoje još i danas. Perzijski stupovi odražavaju jak utjecaj na [[Stara Grčka|grčki]] [[jonski red]], o čemu svjedoče isti omjeri promjera i visine sa stupovima Herinog hrama u Samosu, koji imaju i slične vertikalne utore (tzv. ''[[Kanelira|kanelire]]'') na kolumnama<ref>Henri Stierlin, str. 83.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Apadana.jpg|Golemi perzijski [[stup]]ovi na ostacima apadane Datoteka:Persepolis_tête_colonne_taureau.jpg|Kolosalni bik na [[portal]]u apadane Datoteka:Colonne_persepolis_muze_iran_bastan_teheran.jpg|Karakteristični perzijski stup u sivom [[mramor]]u, danas u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u </gallery> </center> Strop se sastojao od sekundarnih greda koje su se naslanjale na [[kapitel]]e stupova ukrašene [[bik]]ovima i [[lav]]ovima, te glavnih greda položenih okomito na sekundarne. Streha ravnog stropa stršala je oko 1 m izvan osi kolonada. Kapiteli stupova izgrađeni su u obliku simetričnih rogatih bikova, a osim dekorativne uloge korišteni su i za stabiliziranje greda budući da se između dvije simetrične glave bikova nalazio konstruktivni utor. Krov je bio ravan, a građen je u više slojeva kod kojih je kao [[mort]] korišteno blato. Grede su bile od [[hrast]]ovine i [[Ebanovina|ebanovine]], a korišten je i [[cedar]] kupljen u [[Fenicija|Feniciji]], današnjem [[Libanon]]u<ref name="Henri Stierlin, str. 110"/><ref name="ReferenceG">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 30. i 33.</ref>. Korištenjem tehnika kolonadi s laganim cedrovim krovovima ostvareni su golemi rasponi od 8.9 metara, a omjer raspona i stupa bio je 1 prema 3.6. Usporedbe radi, isti omjer hipostilne dvorane u [[Drevni Egipat|egipatskom]] hramu u [[Karnak]]u bio je 1 prema 1.2<ref name="Henri Stierlin, str. 110"/>. Dvorana je bila bogato oslikana o čemu svjedoče brojni ostaci pigmenata u podnožju stupova, zidova i reljefa. Primjerice, u grlu rezbarenog lava pronađeni su tragovi crvene boje. Pod je izgrađen od cementnog morta s keramičkim pločicama, zidovi su ukrašeni [[zlato|zlatnim]] elementima, te brojnim slikama lavova, bikova, cvijeća i biljaka. Drvena vrata ukrašena su reljefima sa zlatom, [[slonovača|slonovačom]], i plemenitim metalima. Skulpture bikova korištene su za kapitele i sjeverni portal, dok se na istočnim i zapadnim vratima nalaze skulpture drugih životinja<ref name="ReferenceG"/><ref name="Apadana Iranica enciklopedija">[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v2f2/v2f2a019.html Apadana (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis-lion_capital.jpg|Skulptura [[lav]]a ispred apadane Datoteka:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Toit_Chipiez.JPEG|Krov apadane, rekonstruirao Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija apadane (bez kula na uglovima), Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Lion-persepolis.JPG|Lavlja glava i ostaci baze stupa </gallery> </center> [[Arheolog]] David Stronach tvrdi kako je apadana imala dvije glavne funkcije. Svojim dimenzijama mogla je omogućiti prijem od 10.000 ljudi, koji su dolazili na kraljeve ceremonije. S druge strane, velika visina apadane omogućava kralju promatranje ceremonija, povorki i vojnih vježbi koje su održavane u okolici<ref name="Apadana Iranica enciklopedija"/>. Iskopavanja grada [[Suza (Iran)|Suze]] u palači [[Darije Veliki|Darija Velikog]] pokazala su kako zgrade imaju vrlo slične koncepte, što uključuje monumentalno stubište, prijestolje, rastere kolumni i podrum. Obje zgrade imale su i posebni privatni dio koji je služio kao kraljev osobni apartman<ref name="GC2">E. F. Schmidt, ''Persepolis I.'', Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1953.)</ref>. Kada je Aleksandar Makedonski spalio Perzepolis, krov apadane se urušio i njegovi ostaci prekrivali su podnožje gotovo 2100 godina. Između apadane i „dvorane od stotinu stupova“ pronađena je masivna glava lava, za koju se smatra kako je bila dijelom istočnog portala apadane. Na osnovu ostataka sagrađena je i replika tog portala koji se danas čuva u muzeju i koji daje predodžbu o veličanstvenosti palače<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27. i 30.</ref>. ==== Istočno stubište ==== [[Datoteka:Persepolis_Apadana_Eastern_Stairway.jpg|mini|250px|desno|Središnji panel na istočnom stubištu]] [[Datoteka:Persepolis-Darius_palace-stairs_relief.jpg|mini|250px|desno|Reljefi iznad stepeništa, istočno stubište kod apadane]] Unatoč tome što je spaljen krov apadane, monumentalno stubište je vrlo dobro saučvano. Ono je podijeljeno u tri panela; sjeverno, središnje i južno, te na trokut ispod stepenica. Sjeverni panel prikazuje primanje [[Medijci|Medijaca]] i [[Perzija]]naca, dok južni panel prikazuje delegacije iz raznih zemalja podvrgnutih [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskoj Monarhiji]]. Stubište sadrži više simbola plodnosti kao što su latice cvijeća, drveća ili sjemenja, koja su ukrašavala trokute<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 32., 33., 36. i 39.</ref>. Stabla, borovi i palme simbolizirali su ukrašavanje kraljevskih vrtova<ref>Henri Stierlin, str. 150.</ref>. Također, reljefi nose i natpise koji navode kako je [[Darije Veliki]] izgradio palaču, odnosno kako ju je završio njegov sin [[Kserkso I.]] Sačuvan je i natpis na kojem Kserkso od Boga dobra (Ahura Mazda) traži da čuva njegovu zemlju od gladi, sukoba i potresa<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 43.</ref>. Likovi uklesani na reljefima prikazani su vrlo detaljno pa se vide nošnja, brade, kovrčava kosa, životinje i ostali elementi s najsitnijim detaljima. Proučavanje nazavršenih scena na panelima pokazuju kako su umjetnici i radnici slijedili stroge upute od kraljevih savjetnika i kako je bilo malo mjesta za improvizaciju. Reljef je izvorno bio u bojama, no danas postoje samo tragovi pigmenata. Klesanje kamena je moto perzijskog oblikovanja, te se znatno razlikuje od klesanja u [[Asirija|Asiriji]] gdje su se reljefi upotrebljavali kao ukras isključivo u interijerima. U Perzepolisu oni su integralni dio vanjskog oblikovanja, a njihov red i strogoća stila kasnije je jako utjecala na grčki [[jonski red]]<ref>Henri Stierlin, str. 137.-153.</ref>. ;Trokuti i središnji panel: Trokuti su ispunjeni s reljefima simboliziraju perzijsku novu godinu, a na njima [[lav]] proždire [[bik]]a. Proljetnu ravnodnevnicu ([[ekvinocij]]) prikazuju elementi neba gdje je sazviježđe lava bilo na vrhuncu, dok se sazviježđe bika gubilo na južnom horizontu. Perzijska nova godina ili ''[[Novruz]]'' označavala je početak poljoprivrednih aktivnosti nakon zime. Srednišnji panel je religioznog karaketera, prikazuje Ahura Mazdu kojeg čuvaju dva [[grifon]]a s ljudskim glavama, te četiri medijska i perzijska čuvara. Perzijanci u lijevoj ruci imaju tipičan okrugli štit, dok u desnici drže koplje. Medijci nose kratke kapute, hlače i okrugle kape, ispod kojih je kovrčava kosa, ponekad s repom<ref>Henri Stierlin, str. 145.</ref>. ;Sjeverni panel: Sjeverni panel podijeljen je na tri dijela i pokazuje paradu prijema u doba perzijske nove godine<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 36.</ref>. Od središta prema sjevernom kraju, gornji reljef pokazuje [[Perzijski besmrtnici|perzijske besmrtnike]] (elitna garda), a potom kraljevsku procesiju. Besmrtnici nose kapu i naoružani [[Luk (oružje)|lukom]] i [[strijela]]ma te [[Koplje|kopljima]]. Prikazanu kraljevsku stolicu pridržavaju dva [[bambus]]a, dok je sama stolica izrađena od rezbarenog drva, s nogama u obliku životinjskih nogu. Nastavak procesije gdje su prikazani medijski šef kraljevske staje i konji urezani do najsitnijih detalja. Procesija na reljefu završava prikazom dvaju kola kojima upravljaju [[Elam]]iti. Prikazano je ukupno 12 kola s konjima, koji simboliziraju 12 mjeseci u godini. Donji i srednji pojas reljefa također prikazuje kraljevsku gardu [[Perzijski besmrtnici|besmrtnika]] iza kojih slijede medijski plemići. Oni nose razne posude, cvijeće i sjemena žitarica koji simboliziraju plodnost. Suptilne razlike u njihovoj odjeći i nakitu ukazuju kako su imali različite funkcije ili status. Neki od njih prikazani su kako se smiju i razgovaraju, s opuštenim stavom bez ceremonije. Neki se drže za ruke, ili stavljaju ruku na rame onome ispred sebe, što simbolizira jedinstvo<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 37. i 39.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 140. i 141.</ref>. Na kosom dijelu panela (uz stepenice) prikazani su reljefi vojnika naoružanih [[Koplje|kopljima]] te [[Luk (oružje)|lukom]] i [[strijela]]ma, koji se penju uz stepenice<ref>Henri Stierlin, str. 136.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Apadana_ES_NP.jpg|Trodijelni panel na sjevernom panelu istočnog stubišta apadane Datoteka:Persepolis_Apadana_royal_chair_carriers.jpg|Kraljevska stolica (reljef popravljan s metalom) Datoteka:_Persepolis_Apadana_Eastern_Stairway_Triangle.jpg|Trokutni panel </gallery> </center> ;Južni panel: [[Datoteka:Perserreich_500_v.Chr.jpg|mini|400px|desno|[[Ahemenidska Monarhija]] oko [[500. pne.]] s ucrtanim satrapijama (pokrajinama)]] [[Datoteka:Schema apadana stairs-hr.png|mini|400px|desno|Shema istočnog stubišta kod apadane s ucrtanim delegacijama]] Na južnom panelu prikazane su delegacije od 23 naroda iz svih dijelova Perzijske Monarhije, na čelu s Medijcima i Perzijancima. Svaka delegacija prikazana je na posebnoj ploči, a iako iz daleka izgledaju jednolično, izbliza se razlikuju po brojnim detaljima. Parada prikazuje oko 250 ljudi, životinja i 40 kola. Pojedinačne ploče su po 90&nbsp;cm visine, dok je ukupna dužina svih reljefa 145 m<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 46.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 137. i 152.</ref>. Prema Dutzu, reljefi nisu poslagani slučajno već su organizirani prema važnosti pojedinih delegacija. Primjerice, jasno je da su [[Medijci]] bili prvi, a [[Etiopija|Etiopljani]] zadnji (vidi dijagram). Prema [[Herodot]]u<ref>[http://www.iranchamber.com/history/herodotus/herodotus_history_book1.php Histories of Herodotus (Iran Chamber)]</ref>, Perzijanci su više poštovali narode iz njihove neposredne blizine. Popis većine naroda pronađen je na administrativnim zapisima u trezoru, a identificirani su prema nošnjama, izgledu i darovima koje su nosili. Ipak, i dalje postoji nekoliko delegacija čije podrijetlo nije utvrđeno sa sigurnošću. Delegacije svih naroda u cjelini predstavljaju simbol kohezije golemog imperija, čiji je utisak kralj želio ostaviti na svakog posjetitelja. Rekonstrukcija delegacija prema Dutzu<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 48.-49.-50.-57.-59.</ref>, Stierlinu<ref>Henri Stierlin, str. 131.-132.-152.</ref> i Briantu<ref>Pierre Briant, str. 187.-188.</ref>: * '''1.''' '''[[Medijci]]:''' izuzevši Perzijance, ova delegacija je najvažnija. Medijci nose karakteristične nošnje, narukvice i [[mač]]eve, a darovi uključuju lonce i vaze. Medijci su postali dijelom Perzijske Monarhije od samog osnutka, kada je [[Kir Veliki]] ujedinio Perziju i Mediju. * '''2.''' '''[[Elam]]iti:''' oni su također dio Perzijske Monarhije od samih početaka, i usko su vezani uz Perzijance. Delegacija na čelu s [[lav]]ovima prolazi mimo Medijaca, a delegati nose mačeve i lukove. * '''3.''' '''[[Armenci]]:''' ova delegacija kao darove vodi konja i nosi fino obrađeni pehar s dvije ručke. * '''4.''' '''[[Arahozija|Arahozijci]]''' ili '''[[Arija (satrapija)|Arijci]]:''' članovi delegacije nose hlače karakteristične za [[Baludžistan]], a darovi koje nose su lonci i koža, te [[deva|deve]]. * '''5.''' '''[[Babilonija|Babilonci]]:''' delegacija donosi [[bik]]ove i razne posude, što je motiv slučan onome iz „dvorane od stotinu stupova“, riznice ili tripilona. * '''6.''' '''[[Asirija|Asrici]]''' i '''[[Feničani]]''' (ili '''[[Lidija|Lidijci]]'''): ovaj reljef je vrlo detaljan; darovi se sastoje od srebrnih i zlatnih vaza, rezbarenih zdjela s ručkama od krilatih bikova, nakita poput narukvica ukrašenih krilima [[grifon]]a, te bojna kola s malenim [[konj]]ima. Njihova nošnja i frizura podsjeća na današnje nošnje kod [[Židovi|Židova]] ili [[Pravoslavlje|pravoslavnih]] popova. Identitet odjeće ostaje sporno pitanje o podrijetlu ove delegacije. * '''7.''' '''[[Arija (satrapija)|Arijci]]''' ili '''[[Arahozija|Arahozijci]]:''' članovi ove [[satrap]]ije dolaze iz iranskih regija oko [[Herat]]a i [[Mašhad]]a, a darovi uključuju [[deva|deve]] i vaze. * '''8.''' '''[[Cilicija (satrapija)|Cilicijanci]]''' ili '''[[Asirija|Asrici]]:''' dolaze iz [[Mala Azija|Male Azije]], a darovi koje nose su dva ovna, kožu, odjeću, šalice i vaze. Reljef je izgrađen vrlo detaljno, što uključuje detalje odjeće poput čipke, remena ili kapa. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_delegations.jpg|Skup delegacija raznih naroda Datoteka:Persepolis_Delegation_Siliciens.jpg|Delegacija [[Cilicija (satrapija)|Cilicijanaca]] Datoteka:Persepolis 1-13.jpg|Detalj [[Lidija|lidijske]] delegacije </gallery> </center> * '''9.''' '''[[Kapadocija|Kapadokijci]]:''' karakteriziraju ih slojevi odjeće preko njihovih ramena, a pripadaju istoj grupi kao Armenci, Medijci i Sagartijci. Njihovi darovi su konji i odjeća. * '''10.''' '''[[Drevni Egipat|Egipćani]]:''' vrh reljefa ove delegacije teško je oštećen prilikom uništenja apadane, no sačuvani donji dio je dostatan za utvrđivanje identiteta delegata prema karakteristikama njihovih odijela. * '''11.''' '''[[Skiti]]:''' njihove satrapije nalazile su se na širokom području; od današnje [[Ukrajina|Ukrajine]], preko stepa sjevernog [[Kavkaz]]a, do centralnoazijskih područja sjeverno od regije [[Sogdijana|Sogdijane]]. Delegati nose tipične skitske kape, a njihovi darovi su konji i odjeća s olovnim kopčama, te narukvice. * '''12.''' '''[[Lidija|Lidijci]]''' ili '''[[Jonija|Jonjani]]:''' [[Stara Grčka|grčke]] satrapije Perzijske Monarhije bile su pod upravom grada [[Sard]]a, a njihove delegacije prepoznatljive su po karakterističnoj odjeći. Oni donose tkanine, pehare, te posude koje su možda sadržavale bojila. * '''13.''' '''[[Parti]]:''' ovaj narod sa sjeveroistoka imperija u vrijeme [[Ahemenidi|Ahemenida]] živio je u vazalnoj kraljevini, no vijek nakon [[Aleksandar Makedonski|Aleksandrovih]] osvajanja pokoravaju helenističke [[Seleukidi|Seleukide]] i vladaju središnjim dijelom nekadašnje ahemenidske Perzijske Monarhije. Njihova satrapija danas se nalazi na sjeveru [[Iran]]a odnosno na jugu [[Turkmenistan]]a. Njihovi delegati nose turbane oko vrata, a darovi uključuju vaze i [[deva|deve]]. * '''14.''' '''[[Gandara|Gandari]]:''' ovaj narod dolazio je iz [[satrap]]ija uzvodno od rijeke [[Ind]]; između [[Lahore]]a i [[Kabul]]a odnosno zapadno od današnje regije [[Pandžab]]. Darovi su [[goveda]]. * '''15.''' '''[[Baktrija|Baktrijci]]:''' ova satrapija nalazi se na sjeveru današnjeg [[Afganistan]]a, delegati za darove nose deve, odjeću i vaze. * '''16.''' '''[[Sagartija|Sagartijci]]:''' njihova je odjeća slična [[Medijci|medijskoj]], isto kao i [[Armenci|armenska]] odjeća [[Kapadocija|kapadocijskoj]], što ukazuje kako pripadaju istoj grupi. Sagartija se nalazi u današnjem istočnom [[Iran]]u, uz granicu s [[Afganistan]]om. * '''17.''' '''[[Sogdijana|Sogdijanci]]:''' njihova satrapija nalazi se u centralnoj [[Azija|Aziji]] odnosno današnjem [[Uzbekistan]]u, dok njihova etnička skupina pripada [[Skiti]]ma. Postoje velike sličnosti između sogijanskih i skitskih kapa. Njihovi darovi uključuju konje, sjekire, ukrasne predmete poput narukvica, te bodeže. * '''18.''' '''[[Indija|Indijci]]:''' delegati dolaze iz dolina donjeg toka rijeke [[Ind]], odjeveni su u posebnu odjeću s tkakinom oko kukova, a na nogama nose sandale. Njihovi darovi su [[magarac]], sjekire i košare nošene na leđima pomoću štapova za bilancu. * '''19.''' '''[[Tračani]]''' ili '''[[Skiti]]:''' [[Europa|europska]] satrapija [[Skudra|Trakija (Skudra)]] nalazi se između [[Egejsko more|Egejskog]] i [[Crno more|Crnog mora]], odnosno na teritoriju moderne [[Grčka|Grčke]], [[Turska|Turske]] i [[Bugarska|Bugarske]]. Delegati vode konja, a nose duge hlače i kape slične onim [[Skiti|skitskima]]. * '''20.''' '''[[Arapi]]:''' odjeveni su u odjeću vezanu na rubovima, nose sandale na nogama, a za darove nose deve i odjeću. * '''21.''' '''[[Drangijana|Drangijanci]]:''' među autorima ne postoji dogovor o podrijetlu ove delegacije. Dok jedni pretpostavljaju kako se radi o narodima [[Baktrija|Baktrije]] (današnji sjever [[Afganistan]]a, odnosno jug [[Uzbekistan]]a i [[Tadžikistan]]a), drugi smatraju kako dolaze iz regije Kerman (istočni [[Iran]]). Njihova frizura upućuje kako su možda iz okolice [[Kandahar]]a, kao i njihovi štitovi i kopnja. Njihovi darovi su bikovi. * '''22.''' '''[[Somalija|Somalijci]]''' ili '''[[Libija|Libijci]]:''' podrijetlo ove delegacije i dalje je predmet rasprave. Njeni predstavnici nose košarice i vode planinske [[Koza|koze]], obučeni su u kožu, ali nisu slični crncima. Njihove morfološke karakteristike ukazuju kako su vjerojatno [[Libija|libijskog]] podrijetla, unatoč tome što njihovi kožni ukrasi i [[Kozolike antilope|antilope]] koje dovode potječu s juga ([[Jemen]] ili [[Somalija]]). * '''23.''' '''[[Nubijci]]''' ili '''[[Etiopija|Etiopljani]]:''' delegati su [[Negroidi|crnci]], a njihovi darovi su vaze i [[slonovača]]. ==== Sjeverno stubište ==== <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Apadana_noerdliche_Treppe_Detail.jpg|Detalj [[Medijci|medijske]] garde </gallery> </center> Sjeverno stubište dodao je [[Kserkso I.]] kako bi olakšao pristup od „vrata svih naroda“ do apadane. Na reljefima stubišta nalaze se slični motivi kao i na istočnom stubištu, ali su degradirani<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Apadana north stairs (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/apadana-northstairs/apadana-northstairs.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100515171543/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/apadana-northstairs/apadana-northstairs.html |deadurl=yes }}</ref>. Glavna ploča prikazivala je Darija Velikog, Kserksa i njihove djelatnike poput ''ganzabara'' (upravitelja riznice) i ''quiliarca'' (zapovjednika straže), no kasnije je premještena u riznicu i zamijenjena drugom koja pokazuje osam stražara. Trojezičan natpis na stubištu ne spominje ime zgrade. === Tačara === ''[[Darije Veliki|Darijeva]] palača'' nalazi se južno od apadane, a naziv „tačara“ dobila je prema natpisu s jednog stupa na južnom [[portal]]u. <center> <gallery> Datoteka:Persépolis._Palais_de_Darius.jpg|Južno stubište tačare (apadana u pozadini) Datoteka:Persepolis_recreated.jpg|Tačara Datoteka:Persepolis_King_Fighting_Evil.jpg|Kralj u borbi protiv zvijeri koje simoliziraju zlo </gallery> </center> Palača ima pristup samo s južne strane, dok je zbog stambenog karaktera sa sjeverne (planinske) strane gotovo u potpunosti zaštićena; bez prilaza i otvora. Darije Veliki umire [[486. pne.]], a gradnju nastavlja njegov sin [[Kserkso I.]] Originalni pristup dvostrukim stubištem nalazi se na jugoistočnoj strani palače, dok vijek i pol kasnije kralj [[Artakserkso III.]] dodaje i jugozapadno stubište, što stvara asimetriju. Odjeća vojnika na reljefima novog stubišta u odnosu na staro sugerira promjene u modi, a istovremeno učvršćuje teoriju o nadogradnji palače<ref name="ReferenceH">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 64.</ref>. Na južnoj strani stubišta nalazi se simbol [[Novruz]]a koji prikazuje kako [[lav]] proždire [[bik]]a. Ispod se nalaze reljefi na kojima [[Medijci]] i [[Arahozijci]] donose životinje te posude s hranom ili vodom. Moguće je kako ti motivi predstavljaju stari [[Zoroastrizam|zoroastrijski]] običaj žrtvovanja životinja<ref name="ReferenceH"/>. Središnja ploča prikazuje dvije grupe po devet stražara, dok ostala tri reljefa sadrže trojezične natpise [[Kserkso II.|Kserksa II.]] i krilate diskove (simbole Ahura Mazde) s bočnim [[sfinga]]ma. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_T_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija tačare, Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Relief_Priests.jpg|[[Arahozija|Arahozijci]] ili [[Arija (satrapija)|Arijci]] Datoteka:Persepolis_Rec_Iso_Toit_Tach_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija krova tačare, Charles Chipiez ([[1884.]]) </gallery> </center> Jugozapadni ulaz u palaču vodi kroz prostoriju s velikim portalom, na kojem reljefi prikazuju stražare. Nakon ove prostorije nalaze se još jedna vrata koja vode u glavnu dvoranu, u kojoj postoje brojni reljefi s prikazima borbe kralja protiv divljih životinja. Ovi motivi pojavljuju se i na drugim portalima palače, u „dvorani od stotinu stupova“ i „haremu“, a osim kraljevog herojstva simboliziraju i religijsku tematiku borbe dobra i zla, te moguće [[Astrologija|astrologijske]] teme<ref name="ReferenceI">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 70. i 71.</ref>. U sklopu palače nalazi se i kupalište, također s reljefima koji prikazuju kralja uoči priprema ceremonije; služe ga dva dvoranina koji nose suncobran, pomast i ručnik, dok kralj nosi krunu i nakit. Opskrba prostorije vodom omogućena je sofisticiranom izgradnjom cjevovoda u terenu izgrađenih prije palače, a na podu kupališta vidljivi su ostaci od crvenog [[cement]]a<ref name="ReferenceI"/>. Na ulazu u palaču pronađeni su i urezani natpisi koji datiraju iz [[islam]]skog perioda. Na jugoistočnom dijelu palače nalazio se trijem s dvostrukom kolonadom od četiri stupa, dok se na razini ispod monumentalnog stubišta nalazilo zatvoreno kraljevsko dvorište okruženo ostalim palačama. Iznad svih portala i prozora nalaze se trojezični natpisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] na kojima i [[Darije Veliki|Darije]] i [[Kserkso I.|Kserkso]] tvrde kako su podigli tačaru, a ta kontradikcija može se objasniti time što je Kserkso završio gradnju palače, a možda ju je dao i nadograditi. === Tripilon === [[Datoteka:Persepolis_relief_tripylon_bas.jpg|mini|desno|Detalji reljefa na tripilonu]] Dvorana palače odnosno [[Kserkso]]va vijećnica ''tripilon'' nazvana je prema zapisima na tri jezika ([[perzijski]], [[Akadski jezik|babilonski]] i [[Elamski jezik|elamski]]), a nalazi se na centralnom dijelu kompleksa Perzepolis. U dvoranu se pristupa sjevernim stubištem ukrašenim reljefima, na kojima su prikazani uglavnom [[Perzija|perzijski]] i [[Medijci|medijski]] stražari, dok ostale motive čine prizori pripreme gozbe. Južno stubište tripilona danas se čuva u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u, a otvaralo se prema istočnom hodniku gdje vrata ukrašena reljefom prikazuju: * Gornji dio: Darije stoji na svom prijestolju pred Kserksom kojeg kruni kao princa, zaklonjeni su ispod malenog krova ukrašenim simbolima božanstava, bikova, lavova i cvijeća; kralj i princ u ruci drže palmino lišće što prestavlja simbol plodnosti. * Donji dio: izaslanici 28 zemalja imperija vode ka kralju. Ovaj motiv jasno govori kako će Darije imenovati svog sina Kserksa kao legitimnog nasljednika na prijestolju<ref name="ReferenceC"/>. === Hadiš === [[Datoteka:Persépolis._Darius.jpg|mini|desno|Kraljevska procesija u hadišu]] Hadiš ili ''[[Kserkso I.|Kserksova]] palača'' nalazi se južno od tripilona, izgrađen je prema tipologiji tačare (''[[Darije Veliki|Darijeve]] palače'') ali na dvostruko većem tlocrtu. Središnja dvorana sastojala se od 36 stupova izgrađenih od kamenih baza i drvenih kolumni velikih promjera, od kojih nijedna nije sačuvana. Na zapadu i istoku hadiš je okružen malenim sobama i hodnicima, u čije su portale urezani reljefi. Oni prikazuju kraljevsku procesiju u kojoj kraljevski podanik drži suncobran [[Kserkso I.|Kserksu I.]] Južni dio palače sastoji se od apartmana čija je uloga kontroverzna; neki smatraju kako se radi o kraljičinim odajama, dok neki prostoriju pripisuju proširenju riznice ili skladištu<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 74.</ref>. Pristup hadišu vodi preko dvorišta ispred kojeg se nalazi jedno od monumentalnih stubišta, koje se u donjem dijelu spaja a potom u gornjem razilazi. Stubište je ukrašeno reljefima sličnim onima u tačari, a na njemu su prikazani bikovi i lavovi, perzijski stražari, sfinge i krilati disk (simbol [[Zoroastrizam|zoroastrizma]]). Naziv „hadiš“ je drevna [[perzijski|perzijska]] riječ za palaču, a spomenuta je na trojezičnim natpisima diljem prostorije. Palača se sa sigurnošću može pripisati Kserksu, budući da je njegovo ime spomenuto na barem četrnaest mjesta. === Dvorana od stotinu stupova === Dvorana od stotinu stupova naziva se i „prijestolna dvorana“. Dimenzije te [[kvadrat]]ne dvorane su 70 x 70 metara, što je čini najvećom prostorijom u cijelom kompleksu. Kada je pronađena prilikom [[Arheologija|arheoloških]] istraživanja, bila je pokrivena zemljom i cedrovim pepelom u sloju debljem od tri metra. Prostorija je jako oštećena [[požar]]om pa su sačuvane samo baze stupova i okviri kamenih [[portal]]a<ref name="ReferenceD"/>. Sjeverno od palače nalazi se golemi portal s dvije kolosalne skulpture bikova koje služe kao glavna baza stupovima visine 18 metara. Portalni prolaz bogato je ukrašen reljefima s obje strane koji posloženi od vrha prema dnu prikazuju: Ahura Mazdu, kralja na prijestolju, a zatim tri reda vojnika iz kraljeve osobne straže. Ovi motivi žele prikazati kako Bog dobra (Ahura Mazda) štiti perzijskog kralja i vojsku, odnosno kako je kraljeva vlast legitimna<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 82.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis-Hundred_Columns_Hall.jpg|Dvorana od stotinu [[stup]]ova (sjeverna strana) Datoteka:Persepolis_P100c_NPG_bull.jpg|Sjeverni [[portal]] Datoteka:Persépolis._La_Garde.jpg|[[Perzijski besmrtnici]] u Dvorani od stotinu stupova Datoteka:Persepolis_king_P100C.jpg|Kralj u borbi protiv divljih zvijeri Datoteka:Chipiez_100_colonnes.jpg|Rekonstruirana dvorana od stotinu stupova prema Charles Chipiezu ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Rec_iso_Toit_P100C_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija krova prema Charles Chipiezu ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_relief_sud_P100C.jpg|Reljefi s južne strane Datoteka:Persepolis_relief_sud_P100C_bas.jpg|Detalj donjeg dijela južnog reljefa </gallery> </center> Palača je ukrašena brojnim reljefima izvanredne očuvanosti, a česti motivi su bikovi, lavovi, cvijeće i razne biljke<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 81.</ref>. S druge strane, južna vrata palače predstavljaju potpuno različite motive na ukrasnim reljefima. Ti motivi simboliziraju podršku perzijskom vladaru od strane svih naroda koji su živjeli diljem njegova imperija. Vojnici iz mnogih zemalja nalaze se na reljefima u pet redova, a prepoznatljivi su po njihovom odijevanju, kosi i oružju. Poruke takvih reljefa uglavnom se odnose na koheziju i bogatstvo imperija, a upućene su prije svega raznim diplomatima ili vazalnim kraljevima koji su posjećivali Perzepolis zbog iskazivanja počasti, trgovine, administracije ili plaćanja danka. Zapisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] svjedoče o procijeni bogatstva koja su prolazila kroz ova vrata<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 79. i 80.</ref>. Uglavnom, reljefi sa sjeverne i južne strane uglavnom su političkog karaktera i odnose se na cjelovitost monarhije odnosno legitimnost kraljeve vladavine, reljefi na istoku i zapadu dvorane (i u većini drugih palača) uglavnom pokazuju borbe kralja s raznim zvijerima ili Bogom zla Ahrimanom, što simbolizira kraljevu hrabrost i pobožnost<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. === Riznica === [[Datoteka:Persepolis_Museum.jpg|desno|mini|Muzej u Perzepolisu]] [[Datoteka:Tablette_xerxes_persepolis.jpg|desno|mini|[[Kserkso]]vi zapisi, Nacionalni muzej u [[Teheran]]u]] Ova pravokutna skupina prostorija građena je u doba [[Darije I. Veliki|Darija I.]], a nalazi se na jugoistočnom uglu terase koji se proteže na 10.000 m². Glavne prostorije zgrade su dvije velike dvorane čiji se krov pridržan s 100 kamenih, odnosno drvenih stupova<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 86.</ref>. Tu su pronađeni zapisi na drvu i glini koji sadrže potankosti o plaćanju i naknadi za radnike koji su radili na kompleksu. Prema [[Plutarh]]u, u doba Aleksandra 10.000 [[mula]] i 5000 [[deva]] bilo je potrebno za transport dragocijenosti iz [[Ahemenidi|ahemenidske]] riznice u Perzepolisu. Prema pronađenim dokumentima, u trezoru je [[467. pne.]] radilo 1348 ljudi. Riznica je više puta obnavljana i mijenjana. Mnogi natpisi pronađeni su na masivnim blokovima od [[diorit]]a, a uglavnom se pripisuju Dariju Velikom<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Treasury (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/treasury/treasury.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2010-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316032230/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/treasury/treasury.html |dead-url=yes }}</ref>. Sjeverno od apadane stubištem se dolazi do dvaju reljefa koji se danas čuvaju u [[Teheran]]skom muzeju. Reljef prikazuje Darija Velikog koji sjedi na prijestolju i prima posjetitelje koji se naginju prema njemu a desnu ruku stavljaju na usne u znak poštovanja. To bi mogao biti zapovjednik kraljevske grade od 1000 stražara, ili pak upravitelj riznice. Darijev sin [[Kserkso I.]] na reljefu stoji iza oca, skupa s perzijskim plemićima. Po dva kadiona nalaze se na strani kralja i dostojanstvenika<ref name="ReferenceJ">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 84. i 86.</ref>. Prema istraživanjima, zgrada je brzo identificirana kao riznica budući da se radi o velikom području koje je s ostatkom kompleksa povezano samo s dva malena ulaza. === Garnizon i dvorana od 32 stupa === Između „Dvorane od stotinu stupova“ i planine nalazi se nekoliko prostorija koje su uglavnom koristili posluga, vojnici i administracija. Tu je pronađeno više od 30.000 natpisa na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]]<ref name="ReferenceJ"/>. Prema zapisima [[Diodor sa Sicilije|Diodora sa Sicilije]] i [[Kvint Kurcije Ruf|Kvinta Kurcija Rufa]], [[Aleksandar Makedonski]] je u ovdje ostavio 3.000 vojnika što govori o kapacitetu [[garnizon]]a u Perzepolisu<ref name="Quinte-Curce, Histoires, Livre V"/>. Sjeverno od vojarne, postoje ostaci prostorija s 32 stupa, čija je funkcija nejasna. === Harem i Muzej === Ulazak u [[harem]] vodi s južne strane „Dvorane od stotinu stupova“. Zgrada ima oblik slova „L“, a glavno krilo ima orijentaciju sjever-jug. Središte zgrade čini prostorija s kolonadama, dok se na sjeveru nalazi otvoreno dvorište s [[portal]]om. Ulazna dvorana ima četiri stupa, a vrata su ukrašena brojnim reljefima koji prikazuju prizore borbi, karakteristične za Tačaru ili „Dvoranu od stotinu stupova“. Na reljefima je uglavnom prikazan kralj koji se bori protiv raznih životinja; rogatih [[bik]]ova, krilatih [[lav]]ova ili [[škorpion]]a, koji vjerojatno simboliziraju [[Zoroastrizam|zoroastrijskog]] Boga zla (Ahrimana). Čest motiv reljefa je kraljevo zabijanje mača u trbuh životinja. Također, reljefi na jugu prikazuju i [[Kserkso I.|Kserksa I.]] i njegove sluge, što podsjeća na reljefe iz Kserksove palače (Hadiša). U južnom dijelu krila nalazi se proširenje prema zapadu s 25 apartmana, od kojih je svaki ''hipostil'' odnosno dvorana s 16 stupova. Zgrada ima dva stubišta koji je spajaju s Hadišem i dva dvorišta, koja su najvjerojatnije bila zatvorenog tipa<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. Povjesničari dvoje je li zgrada imala funkciju harema, ili se pak radi o odajama za kraljicu i njeno osoblje. Neki vjeruju kako su žene prebivale uz vanjske zidove zgrade<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. Smještaj na visokoj razini, veličina i bogata ukrašenost reljefima upućuju kako je zgrada imala važnu funkciju, najvjerojatnije administrativnog karaktera. Zapadni povjesničari pretpostavili su funkciju harema prema [[Osmansko Carstvo|osmanskoj]] tipologiji orijentalne palače, koja nema sličnosti s [[Perzija|perzijskim]] palačama iz [[Ahemenidi|ahemenidskog]] doba. Zgradu je otkopao i djelomično obnovio E. Hertzfeld prema analizi njenih temelja. Nekoliko obnovljenih prostorija služile su kao radionica za restauraciju i prezentaciju dokumenata pronađenih u okolici, poslije čega je dio harema pretvoren u muzej<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Harem (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/harem/harem.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100315200159/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/harem/harem.html |deadurl=yes }}</ref>. Muzej sadrži široku paletu pronađenih predmeta:<ref>{{Cite web |title=Oriental Institute Photographic Archives: The Harem of Xerxes (oi.uchicago.edu) |url=http://oi.uchicago.edu/museum/collections/pa/persepolis/harem_xerxes.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2008-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512092619/http://oi.uchicago.edu/museum/collections/pa/persepolis/harem_xerxes.html |dead-url=yes }}</ref> * lončarija, tanjuri i čaše od terakota, keramičke pločice * komadi kovanog novca * sve vrste alata: zidarski, tesarski, kuhinjski pribor, itd. * kovano željezo; vrhovi koplja i strijela, krhotine truba i metalnih ukrasa, metalni klinovi * ostaci tkanine i drva kao komponenata infrastrukture * krhotine metala * urezani natpisi <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Marble_Perfume_Jar.jpg|Parfem u [[mramor]]noj posudi Datoteka:Persepolis_Marble_plate.jpg|Mramorna ploča (Muzej Persepolis) Datoteka:Persepolis_Mortars.jpg|Posude za drobljenje Datoteka:Persepolis_Pot.jpg|Vaza s ukrašenim drškama Datoteka:Persepolis_stone_plate.jpg|Kameni tanjuri Datoteka:Persepolis_stone_dishes.jpg|Kamene posude Datoteka:Persepolis_Terracota_rython.jpg|Glineni [[riton]] ukrašen animalističkim elementima Datoteka:Persepolis_Marble_Statue_eye.jpg|Oko s kipa </gallery> </center> Postoje i predmeti koji datiraju iz kasnijih razdoblja ([[Sasanidska Monarhija|sasanidsko]] i [[islam]]sko), pa čak i onih prahistorijskih. Raznolikost pronađenih dokumenata i predmeta daju predodžbu o životu i djelatnostima iz tog doba. === Ostale građevine === [[Datoteka:Persepolis-horn_shaped_stones.jpg|mini|300px|desno|Ostaci [[kamen]]ih blokova u obliku bikovih [[rog]]ova na terasi]] Pretpostavlja se kako je građevina u jugozapadnom uglu kompleksa zapravo palača [[Artakserkso I.|Artakserksu I.]] Ipak, njene ruševine ne odgovaraju tlocrtu karakteristične [[Ahemenidi|ahemenidske]] palače, a danas se u istraživačkim krugovima naziva „Palača H“. Skulpture u obliku [[rog]]ova pronađene su zakopane u blizini, dok je funkcija zidova i terase nepoznata. Još jedna građevina za koju se smatra kako potječe iz post-ahemenidskog perioda, „Palača G“, smještena je sjeverno od Hadiša ([[Kserkso]]ve palače). Za nju se pretpostavlja kako je izgrađena na mjestu uništene palače [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] Također, ostaci slične građevine („Palača D“) pronađeni su i istočno od Hadiša. Navedena post-ahemenidska zdanja sadržavala su ahemenidske krhotine [[Ornament|ornamenata]] pronađene zakopane u zemlji. == Okruženje == Mnogi arhitektonski elementi pronađeni su izvan zidina terase. Uglavnom se radi o ostacima vrtova, domova i kraljevskih grobnica iz doba [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Osim toga, unutar i izvan zidina nalazi se sofisticirana cjevovodna mreža koja je i danas pod istraživanjem. === Naselja === [[Datoteka:Persepolis_Downtown.jpg|mini|300px|desno|Domovi u donjem gradu]] Ruševine naselja koja još nisu u potpunosti istražena nalaze se 300 metara južno od terase Perzepolisa. Pretpostavlja se kako su služili kao dvori, a zgrade se sastoje od brojnih domova. Centralna dvorana okružena je sekundarnim sobama i dostupna je pomoću stubišta. Sudeći prema tipologiji zgrada, bile su namijenjene za ljude visokog socijalnog položaja, najvjerojatnije plemiće ili bogate trgovce. Sjeverno od zgrada nalazi se terasa, čija je funkcija nepoznata<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Lower City (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/lowercity/lower_city.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2010-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100119043036/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/lowercity/lower_city.html |dead-url=yes }}</ref>. === Vrtovi === Nedavna geološka istraživanja u okruženju Perzepolisa otkrila su ruševine perzijskih kanala za navodnjavanje vrtova koji se nalaze izvan kompleksa. Dio njih oštećen je [[1971.]] kada je iranski [[Šah (vladar)|šah]] [[Mohammed Reza Pahlavi]] slavio 2500. obljetnicu monarhije u [[Iran]]u, dok su ostala oštećenja nastala nakon revolucije prilikom izgradnje asfaltiranog puta. Očito je kako su vrtovi Perzepolisa projektirani prema uzoru na [[Pasargad]], koji se sastoji od kraljevskog kompleksa na uzvišenju terena te okolnih vrtova. Kompleks u Perzepolisu također je postavljen na uzvišenje u odnosu na okolna plodna polja, a od [[Pasargad]]a se razlikuje po tome što je na sjeveroistočnoj strani bio zaštićen planinom, dok su se vrtovi nalazili prema jugozapadnoj strani. Ovi vrtovi pozvani su ''pairidaeza'' što je [[perzijski|staroperzijska]] riječ za „[[raj]]“, a karakteristični su za mnoge [[Ahemenidi|ahemenidske]] palače<ref>[http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=5700 Scent of Achaemenid Gardens Rises in Persepolis (CHNpress)]</ref>. === Cjevovodna mreža === Sustav cjevovoda ispod terase i u okolnim područjima i dalje skriva mnoge dragocjene tajne, što potiče na daljnja istraživanja čiji je cilj detaljno analizirati sedimente sustava. Do sada je na širem području otkriveno preko 2&nbsp;km mrežnih kanala, čije dimenzije variraju: od 60 do 160&nbsp;cm širine, te od 80&nbsp;cm do nekoliko metara dubine, što govori o njihovom značaju i [[Arheologija|arheološkoj]] vrijednosti. Kanali sadrže sedimente koji mogu biti korisni za arheološka istraživanja budući kako je već utvrđeno da neki od 600 komada lončarije iz [[Darije Veliki|Darijevog]] doba sadrže identičan talog pronađen onom u kanalima. Istraživanje je međutim naišlo na problem budući da uklanjanje sedimenata omogućava infiltraciju vode koja šteti strukturi pronalazaka<ref name="iranica.com"/>. Mreže odvodnih i dovodnih kanala protežu se ispod cijelog kompleksa kroz temelje i pod terase, što upućuje na to kako su urezane u kamen prije početka izgradnje samog kompleksa. Zbog toga se Perzepolis smatra prvom građevinom u historiji koja koristi drenažni sustav. === Kraljevske grobnice === <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Artaxerxes_II_tomb.jpg|Grobnica [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] Datoteka:Persepolis_Artaxerxes_III_tomb.jpg|Grobnica [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]] Datoteka:Persepolis_Unachieved_Tomb.jpg|Nedovršena grobnica [[Darije III.|Darija III.]] </gallery> </center> Nekoliko desetaka metara sjeveroistočno od terase kompleksa, u stijenama Kuh-e Ramata urezane su dvije goleme kraljevske grobnice koje dominiraju okolicom. Grobnice se pripisuju perzijskim vladarima [[Artakserkso II.|Artakserksu II.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]] Oba groba okružena su uklesanim skulpturama čiji je glavni element pročelje tipične perzijske palače s kolonadom, arhitravom i sporednim zidovima. Ove grobnice zajedno s onima u [[Nakš-e Rustam]]u omogućile su bolje razumijevanje iranske arhitekture iz doba dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Na vrhu groba Artakserksa III. kralj je prikazan na postolju od tri razine, pred svetom vatrom i Ahura Mazdom. Zidovi sadrže trojezičan natpis što je karakteristično za perzijsku arhitekturu još od doba [[Darije Veliki|Darija Velikog]], koji je dao izgraditi Perzepolis. Grobnice se razlikuju prema određenim detaljima, dok su na jugu pronađeni ostaci nedovršene treće grobnice, koja se pripisuje zadnjem ahemenidskom kralju [[Darije III.|Dariju III.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 88. i 89.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 158.</ref> U podnožju planine 1&nbsp;km sjeverno od terase kompleksa<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/> pronađeni su i ostaci grobnica koje datiraju iz post-ahemenidskog perioda. == Zapisi == [[Datoteka:Persepolis_clay_tablet.jpg|mini|desno|300px|Glineni zapisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]]]] Tokom iskopavanja od strane [[Ernst Herzfeld|Ernsta Herzfelda]] i [[Erich Friedrich Schmidt|Ericha Friedricha Schmidta]], otkrivena su dva velika arhiva na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]], pisana na glini i u drvu<ref>{{Cite web |title=Persepolis fortification tablets, Livius.org |url=http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/fortification_tablets.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2011-05-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514050741/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/fortification_tablets.html |deadurl=yes }}</ref>. Prvi arhiv koji je otkrio Herzfeld poznat je pod imenom „Pločice s utvrde Perzepolisa“, jer su pronađeni na području utvrde sjeveroistično od terase kompleksa<ref>{{Cite web |title=Persepolis Elamite Tablets (Iranica enciklopedija) |url=http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2007-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114050207/http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html }}</ref>. Sadrži oko 30.000 pločica od kojih su 6.000 čitljive. Sadržaj tih zapisa je proučavan, no do danas nije objavljen u cijelosti. Radi se uglavnom o administrativnim dokumentima koji datiraju između [[506. pne.|506.]] i [[497. pne.]], a pisani su na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]]. Ostali jezici uključuju [[Aramejski jezik|aramejski]] (od kojeg je 500 tekstova dešifrirano)<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html Persepolis Elamite Tablets (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, te [[Akadski jezik|akadski]], [[grčki]], [[perzijski|staroperzijski]]<ref>[http://persepolistablets.blogspot.com/2007/01/les-archives-des-fortifications-de.html Les archives des fortifications]</ref>, jezike [[Anatolija|Anatolije]]<ref>[http://persepolistablets.blogspot.com/2007/01/what-are-persepolis-fortication.html What are the Persepolis Fortification Tablets?, Matthew Stolper, John A. Wilson Professor of Oriental Studies, Oriental Institute]</ref>, itd. Pronađeni zapisi mogu se podijeliti u dvije podgrupe. Prva se odnosi na transport robe diljem imperija, a drugi je registar računa. Ove pločice dale su vrijedne informacije za razumijevanje funkcioniranja imperija i njegove administracije, budući da se radilo o imperiju raznolikih jezika, naroda, pisama, te platežnih sredstava. Neki zapisi spominju čak i imena radnika u riznici<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com//newsite/articles/v10f3/v10f381.html Ganzabara ili riznica (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, kao i žena iz [[Ahemenidi|ahemenidske dinastije]]. Druga podgrupa zapisa koju je pronašao Schmidt poznata je pod nazivom „Pločice iz riznice Perzepolisa“, a opisuje 139 komada uplate u zlatu i srebru koje datira između [[492. pne.|492.]] i [[458. pne.]] Na nekoliko njih pronađeni su i ostaci kraljevskih pečata. Budući kako je pečena glina najotpornija, spaljivanje Perzepolisa paradoksalno je omogućilo bolju otpornost zapisa odnosno njihovu trajnost do današnjih dana. Zapisi predstavljaju neprocjenjivu historijsku baštinu koja je doprinijela boljem razumijevanju [[Elamski jezik|elamskog]] i [[perzijski|staroperzijskog jezika]], te političkih i [[Zoroastrizam|vjerskih]] običaja [[Ahemenidi|Ahemenida]]. == Funkcija i kontroverze == [[Datoteka:Persepolis_Taureaux.jpg|mini|desno|Kolosalni bikovi (Nedovršena vrata)]] [[Datoteka:Persepolis_relief_god_king.jpg|mini|desno|Detalj reljefa koji ističe snagu kralja, i njegovu privrženost [[Ahura Mazda|Ahura Mazdi]]]] [[Datoteka:Persepolis_Trumpet.jpg|desno|mini|Truba od bronce]] === Politički centar === [[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]] u vrijeme dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]] sagradila je nekoliko [[Glavni grad|glavnih gradova]]. [[Kir Veliki]] dao je podići [[Pasargad]], dok su kao administrativna središta korišteni i gradovi [[Suza (Iran)|Suza]], [[Ekbatana]], [[Babilon]], te konačno Perzepolis. Ipak, povjesničari se slažu kako je Perzepolis imao uglavnom ceremonijalnu i vjersku funkciju, sudeći prema reljefnim ukrasima diljem kompleksa<ref name="ReferenceB"/>. Skupne delegacije brojnih naroda različitih kultura predstavljaju jedinstvo golemog imperija, borbe sa životinjama kraljevo herojstvo odnosno borbu dobra i zla, dok vjerski motivi poput [[Zoroastrizam|zoroastrijskih]] „krilatih diskova“ simboliziraju kraljevu privrženost Ahura Mazdi, odnosno Bogu dobra. === Teorija o „perzijskom gradu“ === Neki povjesničari u početku su pretpostavljali kako je Perzepolis bio mjesto rezervirano isključivo za Perzijance. Ova pretpostavka temelji se na nekoliko antičkih zapisa, koji su taj zaključak najvjerojatnije izvukli od imena grada (Perzepolis: „Grad Perzijanaca“). Ipak, raznolikost brojnih naroda prikazanih na reljefima ceremonija u suprotnosti je s početnim pretpostavkama. Sudeći prema reljefima, Perzepolis je imao i [[Astrologija|astrološku]] funkciju slavljenja perzijske nove godine („[[Novruz]]“), te funkciju prikupljanja [[porez]]a koji su donosile delegacije iz svih krajeva imperija. Delegacije su poslagane prema važnosti, a plemići i vojnici prema statusu. Dvostruko simetrično stubište imalo je razvodnu funkcijsku ulogu; jednim krakom pristizale su delegacije, a drugim plemstvo i [[Perzijski besmrtnici|vojnici]]. Vrata svih naroda na ulazu u kompleks, kao i dvorana od stotinu stupova ispred ulaska u riznicu, svojom monumentalnošću trebale su impresionirati posjetitelje prilikom dolaska ili plaćanja poreza, te afirmirati moć države. Henri Stierlin, povjesničar umjetnosti i arhitekture, tvrdi kako je apadana korištena za velike prijeme, [[banket]]e i ceremonije. Tradicija velikih svečanih gozbi širila se iz Perzije diljem imperija; u [[Trakija|Trakiju]], [[Mala Azija|Malu Aziju]], [[Kraljevina Makedonija|Makedoniju]], gdje su inkorporirali takve običaje. === Teorija o „ceremonijalnom gradu“ === Jedna od teorija o funkciji Perzepolisa bila je ona kako je kompleks korišten isključivo u proljeće za ceremoniju perzijske nove godine, odnosno kako je Perzepolis bio isključivo obredni grad. Ta pretpostavka se također pokazala krivom, budući da su glineni tekstovi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] koji sadrže informacije o plaćanju poreza dokazali ekonomski i administrativni značaj grada, koji je kao takav morao biti stalno naseljen i korišten. U slučaju ispravnosti teorije o obrednoj funkciji Perzepolisa, to bi impliciralo kako su reljefi i glinene pločice prikupljene tokom skupljanja danka po cijelom kraljevstvu<ref>Pierre Briant, str. 96.-99.</ref>, što je gotovo nemoguće s obzirom na jednoličnost motiva delegacija i umjetnički stil. === Simbol legitimiteta === [[Arheolog]] David Stronach kao funkciju grada navodi i političku simboliku [[Darije Veliki|Darijevog]] prava na prijestolje, uzimajući u obzir način njegovog dolaska na vlast; morao je poraziti brojne opozicije i uzurpatore poput [[Smerdis]]a<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f1/v7f136a.html#iii Darius (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Zbog toga se tvrdi kako je Perzepolis simbol legitimnosti Darijeve vladavine, te njegova prijestolonasljednika, sina [[Kserkso|Kserksa I.]]<ref name="Apadana Iranica enciklopedija"/> == Popularna kultura == * [[Persepolis Teheran]], [[iran]]ski [[nogomet]]ni klub iz [[Teheran]]a nazvan je prema [[Antika|antičkom]] Perzepolisu, a simbol kluba je [[kapitel]] perzijskog stupa. * [[Grčka|Grčki]] skladatelj [[Iannis Xenakis]] komponirao je glazbeno djelo nazvano „Persepolis“, posvećeno antičkim ruševinama. * [[Dariush Grand Hotel]], jedan od najluksuznijih [[iran]]skih [[hotel]]a s 5 zvjezdica (otvoren [[1999.]]) na otoku [[Kiš]] projektiran je prema uzoru na antički Perzepolis. == Kratke zanimljivosti == * Perzepolis je podigao [[Darije Veliki]] a uništio [[Aleksandar Makedonski]]; oba vladara proširila su svoju perzijsku odnosno makedonsku državu na [[Najveća carstva svijeta|rekordni teritorijani opseg]], koja se prostirala preko tri [[kontinent]]a. * [[Antika|Antički]] povjesničari tvrde kako je [[Aleksandar Makedonski|Aleksandar]] spalio Perzepolis za vrijeme pijanstva, navodno je na nagovor jedne [[Grčka|grčke]] hetere (prostitutke). * Perzepolis je bio samo jedan od glavnih gradova [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] u doba dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]], ostali [[glavni grad]]ovi bili su [[Suza (Iran)|Suza]], [[Ekbatana]] i [[Babilon]], dok je ranije i [[Pasargad]] imao status glavnog grada. * [[Apadana]], dvorana za prijem i najveća građevina u Perzepolisu, mogla je primiti čak 10.000 ljudi. * Dvorana za prijem (apadana) imala je najveće konstruktivne stupove (20 m) i raspone (8.65 m) od svih građevina [[Antika|antičkog doba]], uključujući i najveći [[grčki hram]] ikada sagrađen - [[Artemidin hram u Efezu]], koji je imao stupove od 18.5 m i raspone od 5.9 m. * Perzepolis se smatra prvom građevinom na svijetu s unaprijed planiranim cjevovodnim sustavom, koji je urezan u temelje prije početka gradnje. * Inspirirani [[Osmansko Carstvo|osmanskoj]] tipologiji orijentalne palače, prvotni istraživači Perzepolisa funkciju građevine na jugu kompleksa pripisali su [[harem]]u, no moderni povjesničari tvrde kako je riječ o kraljičinim odajama. * Brojni motivi na reljefima gdje [[lav]] proždire [[bik]]a prikazuju [[Astrologija|astrološku]] simboliku; početak proljetne ravnodnevnice ([[ekvinocij]]a) kada je sazviježđe lava na vrhuncu, dok se sazviježđe bika gubi na južnom horizontu. * [[Spirala|Spiralni]] oblici ([[Voluta|volute]]) na [[kapitel]]ima perzijskih [[stup]]ova snažno su utjecali na grčki [[jonski red]], za kojeg su volute glavno obilježje. * Tipologija Perzepolisa koja se sastoji od kompleksa na uzvisini i brojnih hipostilnih građevina postala je inspiracijom za oblikovanje [[Akropola (Atena)|atenske akropole]]. * Dvorane iz Perzepolisa otvorene s prednje strane kasnije su postala uobičajenom u [[Sasanidska Monarhija|sasanidskoj]] i [[Islamska arhitektura|islamskoj arhitekturi]]. * Ironično, [[požar]] koji je uništio Perzepolis istovremeno je očvrsnuo 30.000 zapisa od pečene gline, koji su postali trajan i neprocijenjiv izvor informacija iz tog doba. == Panorame == [[Datoteka:Persepolis-Panorama.jpg|središte|800px|mini|Panoramski pogled na Perzepolis]] [[Datoteka:PersepolisPanorama2007.jpg|središte|800px|mini|Panoramski pogled na Perzepolis]] == Veze == * [[Ahemenidska Monarhija]] * [[Ahemenidi]] * [[Darije Veliki]] * [[Kserkso I.]] * [[Artakserkso I.]] * [[Kir Veliki]] * [[Nakš-e Rustam]] * [[Pasargad]] * [[Ekbatana]] * [[Suza (Iran)]] == Izvori == {{reflist|4}} == Literatura == * Georges Cameron, „Pločice iz riznice u Perzepolisu“ (''Persepolis Treasury Tablets''), Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1948.) * Werner F. Dutz i Sylvia A. Matheson, „Perzepolis: arheološka nalazišta u pokrajini Fars I.“ (''Parsa (Persepolis) Archaelogical sites in Fars (I)''). Yavassoli izdanja, Teheran (1998.), str. 144. * {{fr}} [[Eugene Flandin]] i [[Pascal Coste]], „Put u Perziju“ (''Voyage en Perse''), Pariz (1851.) * {{fr}} [[Georges Perrot]] i [[Charles Chipiez]], „Drevna historija umjetnosti u Egiptu, Asiriji, Perziji, Maloj Aziji, Grčkoj, Etruriji, Rimu“ (''Histoire de l'art dans l'Antiquité, Égypte, Assyrie, Perse, Asie mineure, Grece, Etrurie, Rome''). Svezak V.: „Perzija, Frigija, Lidija i Karija, Licija“ (''Perse, Phrygie, Lydie et Carie, Lycie''), Pariz (1890.) * [[Arthur Upham Pope]], „Perzijska arhitektura“ (''Persian Architecture''), London (1965.) * Arthur Upham Pope, „Elaborat perzijske umjetnosti od prahistorije do danas“ (''A Survey of Persian Art from Prehistoric Times to the Present''), Izdavač: Charles Scribner’s Sons, New York (1931.) * Robert W. Rogers, [http://www.aina.org/books/ahba/ahba1.htm#c35 „Historija Babilonije i Asirije“ (''A history of Babylonia and Assyria Vol 1'')]. Izdavači: Jennings and Pye, Cincinnati (1900.); Eaton and Mains, New York (1900.) * {{fr}} [[Jean Chardin]], „Putovanje Chardina od Pariza do Isfahana...“ (''Voyages de monsieur le Chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l'Orient contenant le voyage de Paris a Ispahan ...'') Ed Jean Louis Delorme, Amsterdam, 1711. * H. Sancisi-Weerdenburg, „Novruz u Perzepolisu“ (''Nowruz in Persepolis'') iz „Ahemenidske historije VII.“ (''Achaemenid History VII.''), Izdavač: Leyde. * {{fr}} [[Henri Stierlin]], „Velikani iz Perzijskog Carstva“ (''Splendeurs de l’Empire perse''), Izdavač: Gründ, Pariz (2006.), str. 280. * {{de}} [[Franz Stolze]], „Perzepolis: ahemenidski i sasanidski spomenici i natpisi iz Perzepolisa, Istahra, Pasargada, Šapura“ ''Persepolis, die achaemenidischen und sasanidischen Denkmäler und Inschriften von Persepolis, Istakhr, Pasargadae, Shâpur'', Izdavač: A. Asher ed, Berlin (1882.) == Vanjske veze == {{Commonscat|Persepolis}} * [https://persepolis.ir Perzepolis, službene stranice.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240725195812/https://persepolis.ir/ |date=2024-07-25 }} * [http://www.3dparse.com Virtualna rekonstrukcija Perzepolisa (3dparse)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823000358/http://www.3dparse.com/ |date=2019-08-23 }} * [http://www.persepolis3d.com Virtualna rekonstrukcija, persepolis3D] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&q=persepolis,+iran&ie=UTF8&z=17&ll=29.934947,52.890544&spn=0.004844,0.01075&t=k&om=0 Lokacija Perzepolisa (satelitski pogled), Google Maps] * [http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html Fotografije Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205040025/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html |date=2007-02-05 }} i [http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ Uvod u ekspediciju Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515235355/http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ |date=2011-05-15 }}, Orijentalni institut sveučilišta u [[Chicago|Chicagu]] * [http://landofaryan.atspace.com/persepolis.htm Perzepolis] * [http://www.iraninfo.dk/persepolis-recreated-filmen-om-genskabelse-af-persepolis-2.html ''Rekonstrukcija Perzepolisa'' (dokumentarni film)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022043021/http://www.iraninfo.dk/persepolis-recreated-filmen-om-genskabelse-af-persepolis-2.html |date=2007-10-22 }} * [http://www.gloryofpersepolis.com/ Slava Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013212525/http://gloryofpersepolis.com/ |date=2007-10-13 }} * [http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html Fotografije i mape Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |date=2006-07-02 }} * [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html Arhiva slika Perzepolisa] * [http://www.persepolis3d.com 3D Rekonstrukcija Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://www.virtualtourengine.com/tour.aspx?id=17&langindex=1 Perzepolis prije uništenja (virtualni projekt)] * [http://www.m-hesse.com/iran/Seiten/persepolis_%26_pasargad.html Fotogalerija iz 2009. godine (njemački jezik)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160420070650/http://www.m-hesse.com/iran/Seiten/persepolis_%26_pasargad.html |date=2016-04-20 }} * [http://www.letsgoiran.com/persepolis/persepolis-travel-guide Fotografije i video snimke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407083946/http://www.letsgoiran.com/persepolis/persepolis-travel-guide |date=2009-04-07 }} * [http://www.chn.ir/en/news/?section=2&id=6166 Tajno stubište „Palače G“ u Perzepolisu]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Cultural Heritage News Agency, 13. veljače, 2006. * [http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html ''Pečati na zapisima zidina u Persepolisua''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325181337/http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html |date=2013-03-25 }} - Mark B. Garrison i Margaret C. Root, na [http://oi.uchicago.edu Stranicama Orijentalnog instituta] * [http://www.anobanini.ir/travel/fa/fars/1385/10/post_19.php#more Korisni tekst i fotografije Perzepolisa (perzijski jezik)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503121414/http://www.anobanini.ir/travel/fa/fars/1385/10/post_19.php#more |date=2009-05-03 }} * [http://persepolistablets.blogspot.com/ Utvrda Perzepolis] (Informacije o utvrdi Perzepolis prema Orijentalnom institutu sveučilišta u Chicagu) * [http://www.rugreview.com/13-3pers.htm Perzepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519205824/http://www.rugreview.com/13-3pers.htm |date=2009-05-19 }} * Farzin Rezaeian i Hossein Hazarati; ''Obnova Perzepolisa'', dokumentarac iz 2004. [http://www.youtube.com/v/nCwxJsk14e4&hl=en&rel=0&border=1 1. dio] (8 min. i 38 sek.), [http://www.youtube.com/v/LGeJRTw7mW8&hl=en&rel=0&border=1 2. dio] (9 min. i 52 sek.), [http://www.youtube.com/v/rIPHEb9lWXA&hl=en&rel=0&border=1 3. dio] (8 min. i 52 sek.), [http://www.youtube.com/v/VXLaeZnJzVY&hl=en&rel=0&border=1 4. dio] (10 min. i 29 sek.), [http://www.youtube.com/v/gqQH56JcEhE&hl=en&rel=0&border=1 5. dio] (3 min. i 22 sek.) * [http://www.history.com/marquee.do?content_type=Marquee_Generic&content_type_id=51242&display_order=1&marquee_id=51188 ''Engineering an Empire: The Persians'', dokumentarni film „The History Channela“] * [http://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=en&geocode=&q=&ie=UTF8&ll=29.933459,52.888162&spn=0.007922,0.013733&t=h&z=16 Lokacija] {{Iranska arhitektura}} {{Normativna kontrola}} {{izdvojeni članak}} [[Kategorija:Drevni iranski gradovi]] [[Kategorija:Ahemenidska Monarhija]] [[Kategorija:Partska Monarhija]] [[Kategorija:Sasanidska Monarhija]] [[Kategorija:Arheološka nalazišta u Iranu]] [[Kategorija:Palače u Iranu]] [[Kategorija:Fars]] [[Kategorija:Svjetska baština u Iranu]] mda1809fzkgtx3vwi91rk32u37mqzx4 42656368 42656366 2026-07-18T10:21:14Z Orijentolog 9392 Poništena izmjena [[Special:Diff/42656366|42656366]] korisnika [[Special:Contributions/Aca|Aca]] ([[User talk:Aca|razgovor]]) Netočno. Sadržaj je referenciran, a članak odavno izabran. Ovo je sakaćenje. 42656368 wikitext text/x-wiki {{otheruses}} {{coord|29|56|04|N|52|53|29|E|region:IR_type:landmark|display=title}} {{UNESCO-svjetska baština |ime mjesta =Perzepolis |slika = |godina = [[1979.]] |vrst baštine = Kulturno dobro |mjerilo = (i), (iii) i (iv) |ugroženost = ne |poveznica = http://whc.unesco.org/en/list/114 |država = {{flag|Iran}} <center>{{Lokacijska karta|Iran|width=200|float=center |caption=|mark=Maailmanperintökohde 772b tunnusosa.svg|marksize=10 |label=Perzepolis|position=bottom |lat_deg=29|lat_min=56|lat_sec=04|lat_dir=N |lon_deg=52|lon_min=53|lon_sec=29|lon_dir=E }}<small>Lokacija Perzepolisa u [[Iran]]u</small></center> }} [[Datoteka:Persepolis T Chipiez.jpg|mini|300px|Rekonstrukcija palače u '''Perzepolisu''']] '''Persepolis''', '''Perzepolis''' ili '''Persepolj''' (staroperzijski: 𐎱𐎠𐎼𐎿 [''Parsa]'', [[perzijski]]: تخت جمشید/پارسه [''Takht-e Jamshīd''] – „Džamšidov presto”) bio je ceremonijalni glavni grad [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] u doba [[iran]]ske dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Nalazi se 70&nbsp;km sjeveroistočno od modernog grada [[Širaz]]a u pokrajini [[Fars]] u [[Iran]]u. Najraniji ostaci Perzepolisa datiraju iz [[515. pne.]], odnosno iz doba vladavine [[Darije I. Veliki|Darija I. Velikog]] koji je dao izgraditi grad<ref>[http://www.iranchamber.com/history/persepolis/persepolis1.php Parse or Persepolis, IranChamber.com]</ref>. Kompleks Perzepolisa nalazi se na uzvišenoj terasi, a sastoji se od nekoliko kraljevskih palača, riznice i popratnih građevina, te dvije goleme ceremonijalne dvorane; „dvorane od stotinu stupova“ i [[Apadana|apadane]], koja je mogla primiti 10.000 ljudi. Kolosalna apadana i dvostruka monumentalna stubišta ukrašena reljefima najprepoznatljiviji su elementi perzijske arhitekture iz tog doba. Godine [[1979.]] Perzepolis je uvršten na popis [[Svjetska baština|Svjetske baštine]] [[UNESCO]]-a prema I., III. i IV. kategoriji. == Etimologija == Starim [[Perzija]]ncima grad je bio poznat kao ''Parsa'', što znači „Grad Perzijanaca“. Naziv ''Perzepolis'' [[grčki|grčka]] je inačica (Πέρσης πόλις) staroperzijskog imena, a znači ''Perses polis'' odnosno „Perzijski grad“. Ruševine su bile poznate [[Sasanidi]]ma pod nazivom „st stwny“ (''sto stupova''), a od [[13. stoljeće|13. stoljeća]] „Čehel minar“ (''četrdeset stupova''). Prema modernom perzijskom jeziku, poznat je kao ''Parseh'' ili ''Taht-e Džamšid'' („Džamšidov tron“), što vuče podrijetlo od mitološkog junaka [[Džamšid]]a. == Historija == [[Datoteka:Map achaemenid empire en.png|350px|desno|mini|Zemljovid [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] s označenim Perzepolisom i [[Kraljevska cesta|Kraljevskom cestom]]]] [[Datoteka:Darius.jpg|mini|200px|desno|[[Darije I. Veliki]], osnivač Perzepolisa]] Prvi glavni grad [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] iz dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]] bio je [[Pasargad]]. Oko [[512. pne.]] vladar [[Darije Veliki]] započeo je izgradnju masivnog kompleksa palača Perzepolis, koji su kasnije nadograđivali njegov sin [[Kserkso I.]], odnosno unuk [[Artakserkso I.]] Iako su administrativni centri Perzijske Monarhije u to vrijeme bili [[Suza (Iran)|Suza]], [[Babilon]] i [[Ekbatana]], Perzepolis je imao ceremonijalnu ulogu glavnog grada u kojem se slavila perzijska Nova godina. Budući da je sagrađen u [[Planine|planinskom]] krajoliku, Perzepolis nije bio previše ugodan za stalno prebivalište, pa je korišten uglavnom u [[proljeće]]. Godine [[330. pne.]] u vrijeme [[Azija|azijskih]] osvajanja [[Aleksandar Makedonski]] osvaja i pljačka grad, nakon čega u Kserksovoj palači izbija [[požar]] koji uništava većinu kompleksa, što povjesničari uglavnom pripisuju osveti [[Stara Grčka|Grka]] iz makedonske vojske za perzijsko rušenje [[Atena (polis)|Atene]] u doba [[Grčko-perzijski ratovi|grčko-perzijskih ratova]]. Od [[316. pne.]] Perzepolis i dalje ima ulogu [[Glavni grad|glavnog grada]], u okviru novih [[Helenizam|helenističkih]] kraljevstva nastalih nakon Aleksandrove smrti. Od doba dinastije [[Seleukidi|Seleukida]] značaj grada opada, no u [[3. stoljeće|3. stoljeću]] obližnji grad [[Istahr]] postaje središtem [[Sasanidska Monarhija|Sasanidske Monarhije]]. === Gradnja === Nakon što je nastavio [[Kir Veliki|Kirovu]] gradnju [[Pasargad]]a i uređivanje [[Suza (Iran)|Suze]], [[Darije Veliki]] odlučio se za gradnju novog [[Glavni grad|glavnog grada]], što se često tumači kao pokušaj da se Perzepolis vezuje uz njegovo ime, isto kao što se Pasargad vezivao uz ime [[Kir Veliki|Kira Velikog]]. Novi grad trebao je imati političku i ceremonijalnu važnost, pa su u okolici grada pronađeni brojni zapisi koji navode legitimnost vladavine Darija Velikog, koji je došao na vlast zbacivši uzurpatora [[Smerdis]]a koji se predstavljao kao brat [[Kambiz II.|Kambiza II.]] Monumentalna [[palača]] građena je po uzoru na Kirovu palaču u [[Pasargad]]u, kao i okolni vrtovi kompleksa. [[Babilonija|Babilonski]] zapisi navode kako je Pasargad bio vrlo aktivno urbano i gusto naseljeno središte Perzijske Monarhije, koja je imala odlične trgovačke odnose s babilonijskim gradovima<ref>Pierre Briant, str. 99.</ref>. Povjesničar Pierre Briant tvrdi kako je prilikom gradnje Perzepolisa obustavljena sva gradnja u [[Pasargad]]u i [[Suza (Iran)|Suzi]], budući da su sva sredstva bila mobilizirana za gradnju nove metropole. Navodi i kako je novi glavni grad trebao simbolizirati „ponovno rođenje Perzijskog carstva“<ref name="Pierre Briant, str. 182">Pierre Briant, str. 182.</ref>. Darije je za lokaciju kompleksa izgrabrao uvišenje doline na jugozapadnoj padini planine [[Kuh-e Rahmat]], koja od tada postaje simbolom [[Ahemenidi|ahemenidske dinastije]]. Darije je podigao vlastitu palaču (''tačaru''), apadanu, riznicu, te [[Fortifikacija|gradske zidine]], no teško je utvrditi kada je pojedina građevina bila završena. Jedan od dokaza koji može poslužiti za kronologiju gradnje je zapis iz [[509. pne.]] koji spominje izgradnju gradskih zidina. Gradnju pojedinih objekata završili su njegovi nasljednici<ref>Pierre Briant, str. 181.</ref>. Primjerice, njegov sin [[Kserkso I.]] dodao je na sjever kompleksa ''Vrata svih naroda'', vlastitu palaču ''hadiš'', a možda čak i tripilon. Kserksov sin [[Artakserkso I.]] [[460. pne.]] dodaje i garnizon, vlastitu palaču, te završava „dvoranu od stotinu stupova“<ref>Pierre Briant, str. 590.</ref>. Neki objekti ostali su nezavršeni, poput procesijskog puta i „nezavršenih vrata“ na sjeveru kompleksa, a pripisuju se uglavnom [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]]<ref name="ReferenceA">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 71.</ref> Kasnije su u stijene sjeveroistočne planine urezane dvije kraljevske grobnice, te jedna nezavršena koja se pripisuje [[Darije III.|Dariju III.]] Za razliku od mnogih drugih monumentalnih građevina [[Antika|antičkog doba]] poput [[Partenon]]a u [[Stara Grčka|Grčkoj]] ili [[Kolosej]]a u [[Rimsko Carstvo|Rimskom Carstvu]], Perzepolis nisu gradili [[Robovlasništvo|robovi]] već (vjerojatno [[darik]]om) plaćeni radnici iz svih zemalja imperija; [[Babilonija|Babilonije]], [[Karija|Karije]], [[Jonija|Jonije]], [[Asirija|Asirije]], [[Drevni Egipat|Egipta]], itd.<ref name="GC">Georges Cameron, „Pločice iz riznice u Perzepolisu“ (Persepolis Treasury Tablets), Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1948.)</ref> Razdoblja gradnje dijele se na pet perioda<ref name="MPJLLC">Marco Prins & Jona Lendering, [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html''Persepolis''], Livius.org (pristupano 11. svibnja 2009.)</ref>: ;'''1. [[Darije Veliki|Darijev]] period''' ([[518. pne.|518.]] – [[490. pne.]]): * Terasa kompleksa * Apadana (dvorana za prijem) * Riznica * Gradske zidine ;'''2. [[Darije Veliki|Darijev]] i [[Kserkso I.|Kserksov]] period''' ([[490. pne.|490.]] – [[486. pne.]]): * Tačara (Darijeva palača) * Monumentalno (istočno) stubište * Vrata svih naroda * Sjeverno stubište ;'''3. [[Kserkso I.|Kserksov]] period''' ([[486. pne.|486.]] – [[465. pne.]]): * Hadiš (Kserksova palača) * „Harem“ * Tripilon * „Palača D“ ;'''4. Period [[Artakserkso I.|Artakserksa I.]]''' ([[465. pne.|465.]] – [[424. pne.]]): * „Dvorana od stotinu stupova“ * Artakserksova palača * Garnizon ;'''5. Period [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]], [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] i [[Darije III.|Darija III.]]''' ([[424. pne.|424.]] – [[330. pne.]]): * Grob Artakserksa II. * Palača Artakserksa III. * „Dvorana od 32 stupa“ * Grob Artakserksa III. * Procesijski put * Nedovršena vrata * Nedovršena grobnica === Uništenje === [[Datoteka:AlexanderTheGreat_Bust.jpg|mini|desno|[[Aleksandar Makedonski]], koji je uništio Perzepolis]] [[Geografija Irana|Geografski]] zaštićen u središtu [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]], Perzepolis kao kompleks nije imao solidnu obranu. Osim toga, u podnožje planine Kuh-e Ramat predstavlja slabu točku jer na istoku postoji blagi pad koji ne pogoduje obrani, pa je ta strana bila zaštićena bedemima i kulama<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 12.</ref>. Uništenje Perzepolisa [[330. pne.]]<ref name="ReferenceB">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 23.</ref> uglavnom se pripisuje [[Aleksandar Makedonski|Aleksandru Makedonskom]], što u svojim djelima spominju [[Antika|antički]] povjesničari [[Plutarh]], [[Diodor sa Sicilije]] i [[Kvint Kurcije Ruf]]<ref name="Quinte-Curce, Histoires, Livre V">{{Cite web |title=Quinte-Curce, Histoires, Livre V |url=http://bcs.fltr.ucl.ac.be/Curtius/CurtiusV.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2009-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090125105046/http://bcs.fltr.ucl.ac.be/Curtius/CurtiusV.html }}</ref>. Neki [[Arheologija|arheološki]] nalazi potkrepljuju njihove navode, no njihova verzija uništenja grada se ponekad osporava od strane nekih modernih [[povjesničar]]a. Razlozi uništenja Perzepolisa su i dalje predmet historijske rasprave. [[Antika|Antički]] povjesničari tvrde kako je Aleksandar spalio Perzepolis za vrijeme pijanstva, navodno je na nagovor jedne [[Grčka|grčke]] hetere (prostitutke) bacio baklju u [[Kserkso]]vu palaču (hadiš), kako bi udovoljio svojim grčkim saveznicima osvetu za Kserksovo spaljivanje [[Atena (polis)|Atene]] u doba [[Grčko-perzijski ratovi|grčko-perzijskih ratova]]. Ovoj priči idu u prilog [[Arheologija|arheološki]] dokazi prema kojima su Kserksova palača i obližnji tripilon više oštećeni od ostatka kompleksa<ref name="ReferenceC">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 73.</ref>. Moderni povjesničari spaljivanje Perzepolisa pripisuju Aleksandrovoj želji da na simboličan način pokaže kraj [[Perzija|perzijske]] dominacije [[Bliski istok|regijom]]<ref>[http://www.mediterranee-antique.info/Duruy/Grecs/HG_32.htm#_edn1 I. Alexandre et Aristote ; destruction de Thèbes (333), Mediterranee-Antique.info]</ref>. Drevni spisi iz doba [[Helenizam|helenističkog doba]] navode kako se [[Aleksandar Makedonski]] kasnije jako kajao zbog uništenja Perzepolisa, koje je smatrao lošim političkim primjerom<ref>Pierre Briant, str. 871.</ref>. === Ostava === Perzepolis su poslije helenističkog doba [[Seleukidi|Seleukidske dinastije]] nastavile koristiti [[iran]]ske dinastije poput [[Partska Monarhija|Parta]] i [[Sasanidska Monarhija|Sasanida]], koje su ga smatrale simbolom perzijske kulture i moći. Prema perzijskim zapisima iz doba [[Sasanidska Monarhija|Sasanidske Monarhije]], kralj [[Hormizd I.]] je u Perzepolisu priređivao svečane gozbe, što upućuje kako je kompleks korišten vjekovima nakon makedonskih osvajanja. Također, arhitektura Perzepolisa je snažno utjecala na [[Sasanidi|sasanidsku]] arhitekturu što je vidljivo na palači u [[Firuzabad]]u. Dvorana za audijencije, otvorena s prednje strane, postala je kasnije uobičajenom u [[Islamska umjetnost i arhitektura|islamskoj arhitekturi]]. Kompleks je poslije teško stradao i u navalama [[Arapi|Arapa]] u [[7. vijek]]u, odnosno [[Mongoli|Mongola]] početkom [[13. vijek]]a nakon čega biva potpuno napušten. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_sassanian_horseman.jpg|Rezbarije konjanika iz [[Sasanidska Monarhija|sasanidskog doba]], Muzej u Perzepolisu Datoteka:Persepolis_Pahlavi_inscriptions.jpg|Zapisi na pahlaviju, Muzej u Perzepolisu </gallery> </center> === Prve posjete ruševinama === [[Datoteka:Persepolis by Chardin & al.jpg|mini|200px|desno|Južna perspektiva Perzepolisa, [[Jean Chardin]] ([[1711.]])]] [[Datoteka:Persepolis Bas-relief Flandin.jpg|mini|200px|desno|Skica reljefa, [[Eugene Flandin]] ([[1840.]])]] [[Datoteka:Persepolis vue d'oiseau Chipiez.jpg|mini|200px|desno|Ptičija perspektiva, rekonstrukcija prema [[Charles Chipiez]]u ([[1884.]])]] Ruševine su bile poznate [[Sasanidi]]ma pod nazivom „st stwny“ (''sto stupova''), a od [[13. vijek]]a „Čehel minar“ (''četrdeset stupova''). Sadašnji naziv „Taht-e Džamšid“ (''Džamšidov tron'') vuče podrijetlo od mitološkog junaka [[Džamšid]]a. Lokalitet je postao odredištem mnogih posjeta sa zapada između [[13. vijek|13.]] i [[18. vijek]]a. Primjeri su:<ref name="clio.fr">[http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/comment_peut-on_etre_persan_.asp Bibliothèque en ligne: Comment peut-on être Persan? (Didier Trock, 1998., Clio.fr)]</ref><ref>{{Cite web |title=Persepolis, Jona Lendering, Livius.org |url=http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |access-date=2008-10-03 |archive-date=2006-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Jean-Jacques Rousseau: Discours Sur L'origine et les fondements de L'inegalite parmi les hommes |url=http://hypo.ge-dip.etat-ge.ch/athena/rousseau/jjr_ineg.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2009-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090123124709/http://hypo.ge-dip.etat-ge.ch/athena/rousseau/jjr_ineg.html |deadurl=yes }}</ref> * Godine [[1318.]] [[Mletačka Republika|mletački]] misionar [[Odorik iz Pordenonea]] na putu prema [[Kina|Kinu]] posjećuje ''Čehel minar'', bez stupanja na ruševine. Ovo se smatra prvim [[Europa|europskim]] posjetom Perzepolisu. * Vijek i pol kasnije još jedan mletački putnik ([[Giosafat Barbaro]]) posjećuje ostatke Perzepolisa. * Portugalski misionar Antonio de Gouvea posjećuje ruševine [[1602.]] godine, a u svojim zapisima spominje [[klinasto pismo]] i „životinje s ljudskim glavama“. * [[Španjolska|Španjolski]] veleposlanik Don Garcia de Silva y Figueroa kod perzijskog [[Šah (vladar)|šaha]] [[Abas I.|Abasa I.]] opisuje ruševine u pismu iz [[1619.]] godine, te na temelju grčkih tekstova objašnjava jasnu vezu između Perzepolisa i ''Čehel Minara''. * Između [[1615.]] i [[1626.]] [[Rim]]ljanin [[Pietro Della Valle]] posjećuje mnoge istočne zemlje i prepisuje [[klinasto pismo]] koje će kasnije biti dešifrirano. * [[Englezi]] Anglais Dodmore Cotton i [[Sir Thomas Herbert]] od [[1628.]] do [[1629.]] putuju istokom s ciljem dešifriranja drevnih pisama. * Između [[1664.]] i [[1667.]] [[Francuzi]] [[Jean Thévenot]] i [[Jean Chardin]] posjećuju Perzepolis. Thévenot u svom „Voyage au Levant“ (''Putovanje Levantom'') pogrešno zaključuje kako su ruševine premale da bi služile kao palača perzijskih kraljeva, no Chardin jasno identificira objekte na kompleksu. * Godine [[1694.]] [[Talijan]] Giovanni Francesco Gemelli-Carreri mjeri i bilježi sve dimenzije ruševina, te proučava drevne natpise. * [[Nizozemci|Nizozemac]] [[Cornelis de Bruijn]] [[1704.]] posjećuje i istražuje ruševine Perzepolisa; godine [[1711.]] objavljuje knjigu ''Reizen over Moskovie, door Persie en Indie'', a [[1718.]] godine ''Voyages de Corneille le Brun par la Moscovie, en Perse, et aux Indes Occidentales''. === Arheološke ekspedicije === U [[19. vijek|19.]] i [[20. vijek]]u raste broj znanstvenih ekspedicija u Perzepolis:<ref name="ReferenceB"/><ref name="clio.fr"/><ref name="ReferenceD">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 78.</ref> * Sredinom [[1820-ih]] [[UK|britanski]] veleposlanik [[John Macdonald Kinneir]] djelomično iskopava palaču [[Artakserkso I.|Artakserksa I.]] odnosno prvu [[Sfinga|sfingu]]. * Godine [[1840.]] i [[1841.]] slikar [[Eugene Flandin]] i arhitekt [[Pascal Coste]], pridruženi veleposlanstvu [[Francuska|Francuske]], nekoliko puta posjećuju ruševine u Perziji, uključujući Perzepolis. * Prva istraživanja provedena su [[1878.]] godine kada je Motamed-Od Dowleh Farhad Mirza, guverner pokrajine [[Fars]], otkopavao „dvoranu od stotinu stupova“. * Ubrzo nakon toga, Franuzi [[Charles Chipiez]] i [[Georges Perrot]] provode veliko istraživanje lokacije. Kroz temeljit studij arhitekture otkopanih ruševina i otpada, Chipiez počinje praviti prve poznate rekonstrukcije palača i spomenika iz [[Ahemenidi|ahemendiskog]] doba. * [[Njemačka|Njemački]] učenjak Franz Stolze istražuje [[Arheologija|arheološke]] lokalitete u pokrajini [[Fars]] i objavljuje rezultate [[1882.]] godine. * Dvoje [[Francuska|francuskih]] arheologa, Jane i Marcel Dieulafoy, provode dvije arheološke misije u Perziji ([[1881.]]-[[1882.]] i [[1884.]]-[[1886.]]). Oni su prvi posjetitelji lokacije koji su u [[Europa|Europu]] donijeli fotografije Perzepolisa, te mnogo arheoloških predmeta. * Od [[1931.]] do [[1939.]] iskopavanja su proveli Nijemci [[Ernst Herzfeld]] i [[Erich Friedrich Schmidt]], poslani od strane [[Orijentalni institut u Chicagu|Orijentalnog instituta u Chicagu]]. * Tokom [[1940-ih]], Francuz Andre Godard i Iranac A. Sami nastavljaju iskopavanja pod ovlaštenjem „Iranskog arheološkog zavoda“ (''MRS''). * Kasnija istraživanja provodi „Iranski arheološki zavod“ na čelu kojeg je Ali Tajvidi. U suradnji s [[Italija|talijanskim]] istraživačem Giuseppe Ann Britt Tilia sa „Talijanskog orijentalnog instituta“, otkrivene su dvije nove [[Palača|palače]] koje su pripisane kasnijim ahemenidskim vladarima [[Artakserkso I.|Artakserksu I.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]] Svi objetki Perzepolisa i dan danas nisu otkriveni ili definirani. Neki od takvih zdanja su ruševine kod hadiša i tačare čije podrijetlo još nije utvrđeno<ref name="ReferenceA"/>. === Moderno doba === [[Datoteka:Persepolis_2.jpg|mini|desno|Perzepolis, pogled s [[Kuh-e Rahmat]]a]] Godine [[1971.]] ispred kompleksa Perzepolis održana je raskošna parada u sklopu obilježavanja 2500. obljetnice monarhije u [[Iran]]u, koju je priredio posljednji iranski šah [[Mohammed Reza Pahlavi]]. Na ceremoniji je sudjelovalo više od 200 državnika iz cijelog svijeta, uključujući i [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenskog]] predsjednika [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]] i njegovu ženu [[Jovanka Broz|Jovanku]]. Smatra se kako je proslava bila šahov pokušaj da opravda legitimitet svoje vlasti nakon što je [[1953.]] na vlast došao državnim udarom, zbacivši demokratski izabranu vlast. Procjene troškova proslave kreću se između 22 i 200 milijuna [[Američki dolar|američkih dolara]], a financirana je na uštrb drugih projekata poput socijalnog planiranja zbog čega su izbili neredi diljem [[Iran]]a, koje je šah brutalno ugušio<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2005/sep/22/arts.iran Iran to rebuild spectacular tent city at Persepolis (Guardian.co.uk)]</ref>. Novija [[Arheologija|arheološka]] istraživanja pokazala su kako je ceremonija oštetila ostatke kanala i vrtova u okolici Perzepolisa. Danas Perzepolis spada u osjetljivi okoliš koji može biti ugrožena ljudskim aktivnostima. Lokacija nije direktno ugrožena ispušnim plinovima budući da se veća urbana mjesta poput [[Širaz]]a nalaze na 70 kilometara udaljenosti, no postoji opasnost od korištenja poljoprivrednih kemikalija u plodnoj dolini podno kompleksa<ref>{{Cite web |title=Smoke From Wheat Farms Threatens Persepolis (Iran Daily) |url=http://iran-daily.com/1385/2604/html/art.htm |access-date=2007-09-30 |archivedate=2007-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930203621/http://iran-daily.com/1385/2604/html/art.htm |deadurl=no }}</ref>. Program za zaštitu lokacije nedavno je zbog [[Erozija|erozije]] ograničio broj posjetitelja, a iznad osjetljivih elemenata poput istočnog stubišta apadane postavljeni su krovovi zbog zaštite od atmosferilija. Perzepolis je [[1979.]] godine uvršten na popis [[Svjetska baština|Svjetske baštine]] [[UNESCO]]-a prema 1., 3. i 4. kategoriji, zbog čega na kompleksu nisu dozvoljene ikakve modifikacije<ref>[http://www.nitc.co.ir/iran-daily/1384/2509/html/art.htm#s129375 Council Moots Persepolis Museum Development (Iran Daily)]</ref>. == Umjetnost == === Arhitektura === [[Datoteka:Persepolis Colonne flandin.jpg|mini|250px|desno|Karakteristike perzijskih [[stup]]ova iz [[apadana|apadane]], Eugène Flandin (1840.)]] [[Datoteka:Persepolis_P100c_ES_carving.jpg|mini|250px|desno|Utjecaji [[Drevni Egipat|egipatske]] arhitekture]] U rano doba perzijska [[pleme]]na nisu imali jedinstveni arhitektonski stil, budući da su bili [[Nomad|polunomadski]] narod seljaka i jahača<ref>Henri Stierlin, str. 86.</ref>. Međutim, nakon što je [[Kir Veliki]] [[550. pne.]] osnovao [[Ahemenidska Monarhija|Perzijsku Monarhiju]], diljem zemlje niknuti će mnoge monumentalne građevine. U početku se [[Ahemenidi|ahemenidska]] arhitektura temelji na elementima pokorenih naroda, no prema njima ubrzo je razvijen autohtoni stil. Prvi perzijski grad [[Pasargad]] još pokazuje neke nomadske utjecaje gdje su objekti raspršeni u ogromnom [[park]]u, no pedeset godina kasnije gradi se Perzepolis koji postaje simbolom racionalizacije i ravnoteže u perzijskoj arhitekturi. Plan kompleksa je strogo ortogonalan, broj stupova u dvoranama je slagan u omjerima 1:1 ili 1:2, raspored objekata je poslagan na zaštićenoj terasi. Trijemovi s dvostrukim kolonadama na apadani sijeku se na uglovima koji postaju kule, što je bila velika funkcionalna i estetska inovacija. Kompleksu se pristupa s dvaju velikih portala kroz koje teče sav promet. Uspjesi ovih originalnih djela temelje se na brojnim elementima koji kombiniraju arhitekture podvrgnutih naroda. Perzijski elementi nisu hibrid već fuzija stilova koji stvaraju novi. Proizlaze iz stručnosti arhitekata i radnika širom imperija, pa je perzijska arhitektura utilitaristička, ritualna i simbolična. Perzepolis je pun elemenata koji svjedoče o njihovim višestrukim izvorima<ref name="ReferenceE">Henri Stierlin, str. 86., 94., 102., 111. i 115.</ref>. [[Drevni Egipat|Egipatski]] elementi prepoznatljivi su na krovnim vijencima i [[portal]]ima<ref name="ReferenceE"/>, a [[Mezopotamija|mezopotamski]] kod povezivanja dviju palača gdje jedna ima privatnu, a druga javnu namjenu<ref>Henri Stierlin, str. 78. i 79.</ref>. [[Rozeta (arhitektura)|Rozete]] i biljni reljefi sa stubišta skupa s nazubljenim bedemima i zidovima podsjećaju na arhitekturu [[zigurat]]a, koji su u ranije doba nicali u [[Mezopotamija|Mezopotamiji]] i [[Elam]]u. Glazure reljefa imaju [[Babilonija|babilonski]] utjecaj, dok krilati ljudi-bikovi na portalima potječu od [[Novoasirsko Carstvo|asirskog]] stila<ref name="ReferenceE"/>. Nakon uključivanja [[Jonija|Jonije]] u Perzijsku Monarhiju, perzijska arhitektura dovodi do jakog utjecaja na grčki [[jonski red]], kao i obrnuto. Ti utjecaji posebno su vidljivi kod dvorana sa stupovima (''hipostila''). [[Lidija|Lidijski]] i jonski arhitekti sudjelovali su na radovima u [[Pasargad]]u, te kasnije u Perzepolisu i [[Suza (Iran)|Suzi]], o čemu svjedoče grafiti na grčkom u kamenolomu blizu Perzepolisa i zapis iz Suze. Spiralni elementi ([[Voluta|volute]]) s perzijskih [[kapitel]]a kasnije su postali glavno obilježje grčke arhitekture [[Jonski red|jonskog reda]]. Perzepolis je kasnije snažno utjecao na [[Artemidin hram u Efezu]], jedno od antičkih [[sedam svjetskih čuda]]. Načelo unutrašnjeg prostora, gdje dvorana sa stupovima predstavlja jezgru palače, prisutno je na [[Bliski istok|Bliskom istoku]] i prije doba Perzijske Monarhije. Ipak, sofisticiranost perzijske tehnologije koja je vidljiva na visini i rasponima stupova, uvjetovala je veliku prostranost i upotrebljivost dvorana, za razliku od sličnih hipostila u [[Stara Grčka|Grčkoj]] i [[Drevni Egipat|Egiptu]] čiji su stupovi bili zdepasti, rasponi maleni, a prostori skučeni<ref>Henri Stierlin, str. 78., 92. i 93.</ref>. [[Datoteka:Persepolis_Lamassus.jpg|mini|200px|lijevo|''Lamassus'' (krilati [[bik]] s ljudskom glavom) u [[Asirija|asirskom]] stilu]] Konstruktivni sustavi u Perzepolisu su isključivo tektonski odnosno sastoje se od stupova i greda, dok nema traga stereotomskom sustavu ([[Luk (arhitektura)|lukovi]], [[svod]]ovi i [[kupola|kupole]]). Većina stupova izrađenih od drva su nestali, no sačuvane su njihove kamene baze. Kod dvorana gdje su visine bile prevelike za korištenje drva, stupovi su građeni od masivnih kamenih blokova. Kameni stupovi koji su preživjeli vrlo su heterogenog stila, odnosno pokazuju utjecaje različitih civilizacija. Baza stupa ima [[Hetiti|hetitski]] utjecaj, dok je omjer visine i promjera debla gotovo identičan stupovima [[Jonski red|jonskog reda]]. Ogromni kapitel koji čini gotovo trećinu ukupne visine stupa karakterističan je za [[Drevni Egipat|egipatske]] stupove s kapitelom lotosa. Skulpturalni kapiteli sa životinjskim oblicima vjerojatno su inspirirani [[Asirija|asirskom]] arhitekturom, no predstavljaju originalni perzijski stil. Kao i većina [[Ahemenidi|ahemenidskih]] palača, Perzepolis je imao zidove izgrađene od opeke, koji možda izgledaju neobično na području gdje je kamen dostupan u velikim količinama. To je zajedničke karakteristika svim narodima Istoka, koji [[kamen]] koriste uglavnom za [[Fortifikacija|gradske zidine]]. Danas su uglavnom sačuvani samo temelji zidova, kao i masivni kameni [[portal]]i i [[stup]]ovi. Iako je građen gotovo dva vijeka, Perzepolis kao cjelina pokazuje jedinstveni stil koji je karakteristika [[Ahemenidi|ahemenidske]] umjetnosti. Kasniji ahemenidski vladari nisu mnogo odstupali od umjetnosti i tehnike koju je [[Kir Veliki]] započeo u [[Pasargad]]u, odnosno [[Darije Veliki]] nastavio u Perzepolisu. Samo najnovije kraljevske grobnice [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] razlikuju se od onih u [[Nakš-e Rustam]]u po tome što nisu urezane u okomitu liticu planine već u kosi teren, no na pročelju sadrže iste elemente kao i Darijeva grobnica. === Kiparstvo === [[Datoteka:Persepolis - statue of a mastiff.jpg|mini|250px|desno|Skulptura mastifa iz apadane]] Najpoznatije skulpture iz [[Ahemenidi|ahemenidskog]] perioda nalaze se upravo u Perzepolisu. Brojni reljefi krase stubišta, panele ispred palače i unutrašnjost kraljevskih dvorana. Pretpostavlja se kako su također korišteni za uređenje prostorija sa stupovima. Inspiracija perzijskih skulptura vuče korijene iz [[Drevni Egipat|Egipta]], [[Stara Grčka|Grčke]] i [[Asirija|Asirije]], a karakterizira je velika preciznost i detaljnost izvedbe. Tipologija skulpturalnog oblikovanja je tipična za orijentalnu umjetnost; svi likovi prikazani su u profilu. Reljefi najčešće prikazuju perzijskog kralja i vojnike, te [[bik]]ove, [[lav]]ove i [[grifon]]e; životinje vrlo su stilizirane, bez varijacija. Osim reljefa, povjesničari poput [[Herodot]]a i [[Plutarh]]a spominju [[Kserkso]]v kip i Perzepolisu, te kip [[Darije Veliki|Darijeve]] žene [[Artistona|Artistone]] u [[Suza (Iran)|Suzi]]. Neke skulpture su u potpunosti realistične, poput [[Pas|psa]] (mastifa) koji je pronađen na uglu apadane. === Slikarstvo === [[Datoteka:Persepolis Color samples.jpg|mini|250px|desno|Ostaci pigmenata]] Područja na kojima su korištene boje teško je tvrditi, budući da je pigment gotovo u potpunosti nestao. Vrijeme, tanki slojevi nanošenja boja, te raspadanje organskih pigmenata glavni su razlozi njegova nestanka. Ipak, dokazi o korištenju boja nalaze se u tragovima diljem palače što svjedoči kako Perzepolis nije bio jednoličan, već u bogatim bojama<ref>[http://www.achemenet.com/ressources/enligne/arta/pdf/2005.002-Ambers-Simpson.pdf Some pigments identifications for objects from Persepolis (Janet Ambers i St John Simpson, The British Museum)]</ref>. Također, pronađeno je i mnogo posuda koje su sudeći prema unutrašnjim pigmentima služile za pohranu boja. Boje su korištene na svim arhitektonskim elementima; zidovi, reljefi, stupovi, vrata, podovi, stepenice, kipovi, itd. Opeka je bila glazirana, crvena oker boja korištena je na podovima od vapnenca ili sivo-zelenkastog gipsa, stupovi su oslikani u više boja, kao i eksterijer palača. Tragovi crvene boje pronađeni su i na skulpturi Darijeve žene [[Darije Veliki|Darijeve]] žene [[Artistona|Artistone]] koja se danas čuva u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u. Velika paleta pronađenih boja govori o njihovom bogatom polikromatskom podrijetlu. Spominje se i upotreba biljnih pigmenata, no s obzirom na raspadanje takvih organskih boja, nažalost nisu sačuvane. == Tehnologija == [[Datoteka:Pasargadae Swallow-Tail Staples.jpg|desno|mini|250px|Konstruktivne spone (kopče) između kamenih blokova koje su korištene u Perzepolisu i [[Pasargad]]u datiraju iz [[6. vijek pne.|6. vijeka pne.]] i najstarije su u historiji; predstavljaju veliki napredak u [[Stari vijek|starovjekovnoj]] građevinskoj tehnologiji]] Kompleks u Perzepolisu obiluje mnogim inovativnim elementima na području [[Građevinarstvo|građevinskog]] inženjerstva. Novija istraživanja strukturalne tehnologije u susjednom [[Pasargad]]u koji je udaljen svega 43&nbsp;km i građen tri desetljeća prije Perzepolisa, pokazala su kako su [[Perzija|perzijski]] [[inženjer]]i sagradili kompleks koji je mogao izdržati jake [[potres]]e, čak do 7. stupnja prema [[Richterova ljestvica|Richterovoj ljestvici]]<ref>{{Cite web |title=Pasargadae Can Withstand Earthquakes (Payvand) |url=http://www.payvand.com/news/05/feb/1133.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624113347/http://www.payvand.com/news/05/feb/1133.html |dead-url=yes }}</ref>. Temelji graditeljskih zdanja u Perzepolisu i Pasargadu građeni su tehnologijom izolirane baze temelja, koja se danas koristi pri gradnji modernih osjetljivih objekata poput [[Nuklearna elektrana|nuklearnih elektrana]], zbog zaštite od [[Seizmički val|seizmičkih]] aktivnosti. Značajan doprinos graditeljstvu predstavlja i uporaba konstruktivnih spona (kopči) između kamenih blokova, koje su izgrađene od [[metal]]a. Takav konstruktivni sustav zajedno s izoliranom bazom temelja stvorili su preduvjete za gradnju mnogo većih i tanjih konstruktivnih elemenata, koji su svoj vrhunac doživjeli u [[Apadana|apadani]] Perzepolisa gdje su stupovi bili visoki čak 20 metara što ih čini najvišim te u odnosu na visinu najtanjim stupovima [[Antika|antičkog]] graditeljstva, dok su osni rasponi stupova od 8.65 m također veći od bilo kojeg arhitektonskog zdanja tog doba. Usporedbe radi, [[Artemidin hram u Efezu]] kojeg su [[Grci]] uvrstili na [[Sedam svjetskih čuda]] imao je mnogo manje raspone od 5.9 m, dok su stupovi bili 1.5 m kraći od onih iz apadane Perzepolisa<ref>{{Cite web |title=Persepolis3D: Apadana |url=http://www.persepolis3d.com/control_structures/apadana.htm |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716111243/http://www.persepolis3d.com/control_structures/apadana.htm }}</ref>. Veliki doprinos perzijskih inženjera ostvaren je i na području opskrbe vodom [[kanat]]ima koje su graditelji usjekli duboko u planine te bi pomoću njih dopremali i čuvali svježu [[Voda|vodu]]. Zahvaljujući tom [[vodovod]]nom sustavu i umijeću kontroliranja tlaka, u kompleksu Perzepolis izgrađen je sofisticiran sustav vodovodnih, kanalizacijskih i drenažnih cjevovoda. Mreža cjevovoda usječena je u teren terase prije gradnje temelja, što predstavlja prvi takav slučaj u historiji. == Glavni kompleks == [[Datoteka:Persepolis_complex_map_hrv.png|mini|450px|lijevo|Detaljni nacrt Perzepolisa]] === Terasa === Kompleks palača u Perzepolisu temelji se na terasi dimenzija 450 x 300 m, 14 m visine s četiri razine od 2 m. Ulaz vodi na razinu rezerviranu za delegacije, dok se plemići nalaze na razini iznad. Najnižu razinu čine područja za službu i upravu. Kraljevska razina je na najvišoj razini, koja je vidljiva širom okolice kompleksa. Materijal za gradnju bio je uglavnom sivi [[vapnenac]]. Tlocrt kompleksa je strogo ortogonalan, odnosno slijedi strogu organizaciju [[hipodamus]]a<ref name="ReferenceF">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 101.</ref>. Na istočnoj strani terase nalazi se ''[[Kuh-e Rahmat]]'' („Planina milosti“), u čiji su kamen uklesane goleme kraljevske grobnice koje dominiraju krajolikom. Na ostalim trima stranama svijeta nalaze se gradske zidine čija visina varira od 5 do 14 metara. Zidine su građene od velikih kamenih blokova bez [[mort]]a čiji stabilitet osiguravaju metalne kopče (spone); perzijska inovacija prvi put korištena u [[Pasargad]]u. Na zapadnom pročelju nalazi se glavni pristup kompleksa u obliku monumentalnog stubišta<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25. i 88.</ref>. Niveliranje temelja osigurano je ispunjavanjem rupa zemljom i kamenjem. Tokom prve pripremne faze gradnje postavljena je složena mreža odvodnje i vodoopskrbe, ponekad urezana u stijene<ref name="ReferenceB"/>. Kameni blokovi su rezani pomoću posebnih rudarskih alata koji omogućavaju fragmentaciju kamena na ravne površine, dok su se blokovi postavljali uz pomoć drvenih greda<ref name="iranica.com">[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v6f2/v6f2a018.html Construction materials and techniques in Persian architecture (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Na južnoj fasadi pronađeni su zapisi na tri jezika pisani [[Klinasto pismo|klinastim pismom]]. Tekst pisan na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]] sličan je zapisima iz [[Suza (Iran)|Suze]], a govori: <blockquote> ''Ja, kralj Darije Veliki, kralj kraljeva, kralj Zemlje, sin Histapa Ahemenidskog, izgradio sam ovu utvrdu uz milost Ahura Mazde. '' ''Neka Ahura Mazda štiti mene i ovu utvrdu koju izgradih.''<ref name="Pierre Briant, str. 182"/> </blockquote> Ovi zapisi nalaze se neposredno prije ulaza u kompleks, ispred monumentalnog stubišta i „vrata svih naroda“<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Terrace, Livius.org |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/terrace/terrace.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100316033047/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/terrace/terrace.html |deadurl=yes }}</ref>. Konfiguracija terase sugerira kako je projektirana za obranu u slučaju mogućeg napada, pa je kompleks osiguran zidinama i kulama, koje su s istočne strane udvostručene. Ugla na zidinama izgrađena su na način da osiguraju čuvarima maksimalnu vidljivost na vanjsko područje<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 29.</ref>. Na terasi se nalazi impresivan broj kolosalnih zdanja, građenih od sivog vapnenca s okolnih brda. Ove objekte karakterizira često korištenje kolonada stupova, od kojih su nekolicina sačuvani i do današnjeg dana. Tlocrte karakteriziraju hipostili (dvorane sa stupovima), bez obzira na njihovu veličinu. Građevine broje 99 prostorija, u kojima se nalazi po 100, 36 ili 16 stupova, raspoređenih u različitim omjerima (20x5 u trezoru, 10x10 u dvorani od stotinu stupova, itd.). Neke građevine očito nisu bile završene; u blizini kompleksa pronađen je antički građevinski otpad<ref>[[Franz Stolze]], „Perzepolis: ahemenidski i sasanidski spomenici i natpisi iz Perzepolisa, Istahra, Pasargada, Šapura“ ''Persepolis, die achaemenidischen und sasanidischen Denkmäler und Inschriften von Persepolis, Istakhr, Pasargadae, Shâpur'', Izdavač: A. Asher ed, Berlin (1882.)</ref>. Fragmenti posuda koje su se koristile za pohranu boja slučajno su otkriveni [[2005.]] kod apadane, što potvrđuje ranije pretpostavke kako su se za uređenje palače koristile boje<ref>[http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=5146 Ancient Paint Buckets Found in Persepolis (CHNpress)]</ref><ref>Henri Stierlin, str. 101. i 102.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Door_Pivot.jpg|Lavor urezan u pod terase s pipom </gallery> </center> === Glavno stubište === [[Datoteka:Persepolis_main_stairway.jpg|mini|desno|Glavno stubište]] Pristup terasi se nalazi na zapadnom pročelju, a vrši se simetričnim monumentalnim stubištem koje se na donjem dijelu razilazi, a na gornjem spaja. Ovaj pristup dodao je [[Kserkso I.]] kako bi zamijenio originalni pristup na jugu, nakon čega monumentalno stubište postaje jedinim pristupom kompleksu. Vjerojatno je postojalo i nekoliko sekundarnih pristupa, posebno na istočnoj strani čija je visina niža s obzirom na pad terena. Glavno stubište građeno je od čvrstih kamenih blokova povezanih metalnim sponama, a sastoji se od 111 stepenica 10&nbsp;cm visine i 31&nbsp;cm dubine, dok je stubišni krak širok 6.9 metara. Niski nagib stubišta omogućavao je lakši pristup konjanicima; pojedine stepenice bile su i po pet koraka dubine. Stubište je zatvoreno visokim drvenim vratima, čiji su zglobovi oko podnožja bili urezani u teren. Pri vrhu glavnog stubišta dolazi se do malenog dvorišta ispred „Vrata svih naroda“<ref name="ReferenceF"/>. === Vrata svih naroda === <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Porte_des_Nations.jpg|Skulpture bikova kod ''Vrata svih naroda'', istočni pristup Datoteka:Persepolis_gate_of_all_nations.jpg|''Vrata svih naroda'', s istoka Datoteka:Persepolis_GAN.JPEG|''Vrata svih naroda'', sa sjevera </gallery> </center> „Vrata svih naroda“ ili ''Kserksova vrata'' su portal s malom dvoranom izgrađenom [[475. pne.]] u doba vladavine [[Kserkso I.|Kserksa I.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 28.</ref>, [[Darije Veliki|Darijevog]] sina. Na zapadnom [[portal]]u na obje strane nalaze se dvije kolosalne skulpture [[bik]]a od 5.5 m visine, što je element inspiriran [[Asirija|asirskom]] arhitekturom. Prolaskom kroz portal dolazi se do središnje dvorane od 24.7 m², okružene [[mramor]]nim klupama. Krov dvorane bio je podržan s četiri stupa visine 18.3 metra, stiliziran u obliku [[Palma|palme]] i palminog lišća<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 26.</ref>. U portalnoj dvorani postoje dva izlaza; južni koji vodi do apadane, te istočni koji se otvara prema procesijskoj stazi. Potonji prolaz čuvaju veliki kipovi u obliku krilatih ljudi-bikova (''lammasus'')<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 26. i 27.</ref>. Isti elementi nalaze se i na [[kapitel]]ima stupova u tripilonu. Tu su i ostaci stopala na podnožju koje počinje od nezavršenih vrata<ref>{{Cite web |title=Lamassu (bull-man), Livius.org |url=http://www.livius.org/la-ld/lamassu/lamassu.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2011-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824213450/http://www.livius.org/la-ld/lamassu/lamassu.html |dead-url=yes }}</ref>. Svi navedeni otvori u dvorani zatvoreni su drvenim dvokrilnim vratima sa zglobovima urezanim u terenu, a ukrašeni su plemenitim [[metal]]ima.<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 25. i 33.</ref>. [[Datoteka:Inscription_Xerxès.JPEG|desno|mini|''Vrata svih naroda'': [[Kserkso]]vi kraljevski zapisi]] Natpisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] uklesani su iznad zapadnih skulptura bikova, a sadrže tekst na tri jezika: [[Perzijski|staroperzijski]], [[Akadski jezik|babilonski]] i [[Elamski jezik|elamski]]. Tekst govori: <blockquote> ''Ahura Mazda je veliki Bog, koji je stvorio ovu zemlju, koji je stvorio nebo, koji je stvorio čovjeka, čovjeka koji ima sreću što mu je Kserkso kralj, kralj svih kraljeva.'' ''„Ja sam Kserkso, veliki kralj, kralj kraljeva, kralj ljudi s različitog podrijetla, kralj goleme zemlje, sin kralja Darija Ahemenidskog.“'' ''Kralj Kserkso kaže: „Uz pomoć Ahura Mazde, napravio sam Vrata svih naroda, i sagradio mnogo dobra u Perziji, što je činio i moj otac. Sve dobro što smo napravili, napravili smo uz pomoć Ahura Mazde.“'' ''Kralj Kserkso kaže: „Ahura Mazda štiti mene i moj imperij, jer radim isto što i moj otac, kojeg je štitila Ahura Mazda.“'' </blockquote> Ovaj natpis ukazuje kako su Vrata svih naroda posvećena od strane Kserksa za mnoge narode i kraljevstva koja su bila sastavni dio [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]]. Isti natpis nalazi se i iznad ''lammasusa''<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber">[http://www.iranchamber.com/history/persepolis/persepolis1.php Parse or Persepolis (Iran Chamber)]</ref>. === Procesijski put i „Nedovršena vrata“ === Od zapada prema istoku uzduž sjeverne strane terase, odnosno od „Vrata svih naroda“ nalazi se procesijski put koji vodi prema sličnom zdanju zvanom „Nezavršenim vratima“, jer nije bilo dovršeno do vremena [[Aleksandar Makedonski|Aleksandrovih]] osvajanja i uništenja Perzepolisa. Ovaj [[portal]] nalazi se na sjeverozapadnom uglu terase i sadrži četiri stupa, identična onima iz dvorane na zapadu. „Nezavršena vrata“ vode do dvorišta koji se otvara prema „Dvorani od stotinu stupova“. Dvostruki zid omeđuje procesijski put s obje strane, čineći privatnost apadane i kraljevske palače. Samo donji dijelovi tih zidina sačuvani su do danas, no neki vjeruju kako je njihova originalna visina dosezala ''lammasuse''. Takva pretpostavka može se potvrditi pronalaskom i obnovom dviju skulptura u obliku [[supovi]]h glava, za koje se čini kako nikada nisu montirane na stupe, već se pretpostavlja kako su bili namijenjeni za nadogradnju<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Procession_Pathway.jpg|Procesijski put prema zapadu Datoteka:Persepolis_griffons.jpg|Monumentalni portal s [[grifon]]ima Datoteka:Persepolis_Unachieved_Gate.jpg|„Nedovršena vrata“, s juga. </gallery> </center> === Apadana (Dvorana za prijem) === [[Datoteka:Persepolis001.jpg|mini|250px|Ruševine apadane]] Apadanu je dao izgraditi [[Darije Veliki]], a početak njene izgradnje počeo je [[515. pne.]] prema zapisima od zlata i srebra koji su postavljeni u kamen temeljac. Zapisi sadrže Darijevo ime i podatke o zemljama koje su pripadale [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskoj Monarhiji]]. Gradnja apadane trajala je i nakon Darijeve smrti [[486. pne.]] a dovršena je u doba vladavine njegova sina [[Kserkso I.|Kserksa I.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 31.</ref> Apadana je dvorana s 36 kolosalnih stupova koji su bili čak 20 metara visine što ih čini najvišim i u odnosu na visinu najtanjim [[stup]]ovima [[Antika|antičkog doba]], dok su rasponi stupova od 8.9 m također veći od bilo kojeg arhitektonskog zdanja tog doba. Zbog navedenih tehnoloških karakteristika, apadana je bila najveće i najkompleksnije zdanje cijelog kompleksa u Perzepolisu. Nalazi se na zapadnom središtu terase i smještena je na visokoj razini. Pristup na apadanu vršio se s dva monumentalna simetrična stubišta, koji se nalaze na sjevernoj i istočnoj strani<ref>Henri Stierlin, str. 151.</ref>. ==== Palača ==== Početni tlocrt palače bio je vrlo jednostavan, no nakon što su kasnije sagrađena „vrata svih naroda“, nadograđivanje sjevernog monumentalnog stubišta postalo je neophodno. Palača je [[kvadrat]]ičnog unutrašnjeg tlocrta, dimenzija 60.5 x 60.5 metara, u kojoj se nalazi 36 kolosalnih stupova raspoređenih 6 x 6. Kameni blokovi stupova na željenu razinu najvjerojatnije su podizani visokim rampama, načinjenima od zemlje i drvenih dasaka<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27. i 33.</ref>. Na sjevernoj, istočnoj i zapadnoj strani nalaze se ulazni trijemovi s dvostrukim kolonadama od šest [[stup]]ova. Južni dio sastojao se od malih soba koje su služile kao Darijeve odaje, nadovezujući se na tačaru. Na uglovima apadane nalazile su se četiri kvadratične kule koje su smještene u razini s trijemovima<ref name="Henri Stierlin, str. 110">Henri Stierlin, str. 110.</ref><ref>[http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_achaemenids.php The Art of Achaemenids (Iran Chamber)]</ref><ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 33.</ref>. Od ukupno 72 stupa u apadani, samo 13 stoje još i danas. Perzijski stupovi odražavaju jak utjecaj na [[Stara Grčka|grčki]] [[jonski red]], o čemu svjedoče isti omjeri promjera i visine sa stupovima Herinog hrama u Samosu, koji imaju i slične vertikalne utore (tzv. ''[[Kanelira|kanelire]]'') na kolumnama<ref>Henri Stierlin, str. 83.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Apadana.jpg|Golemi perzijski [[stup]]ovi na ostacima apadane Datoteka:Persepolis_tête_colonne_taureau.jpg|Kolosalni bik na [[portal]]u apadane Datoteka:Colonne_persepolis_muze_iran_bastan_teheran.jpg|Karakteristični perzijski stup u sivom [[mramor]]u, danas u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u </gallery> </center> Strop se sastojao od sekundarnih greda koje su se naslanjale na [[kapitel]]e stupova ukrašene [[bik]]ovima i [[lav]]ovima, te glavnih greda položenih okomito na sekundarne. Streha ravnog stropa stršala je oko 1 m izvan osi kolonada. Kapiteli stupova izgrađeni su u obliku simetričnih rogatih bikova, a osim dekorativne uloge korišteni su i za stabiliziranje greda budući da se između dvije simetrične glave bikova nalazio konstruktivni utor. Krov je bio ravan, a građen je u više slojeva kod kojih je kao [[mort]] korišteno blato. Grede su bile od [[hrast]]ovine i [[Ebanovina|ebanovine]], a korišten je i [[cedar]] kupljen u [[Fenicija|Feniciji]], današnjem [[Libanon]]u<ref name="Henri Stierlin, str. 110"/><ref name="ReferenceG">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 30. i 33.</ref>. Korištenjem tehnika kolonadi s laganim cedrovim krovovima ostvareni su golemi rasponi od 8.9 metara, a omjer raspona i stupa bio je 1 prema 3.6. Usporedbe radi, isti omjer hipostilne dvorane u [[Drevni Egipat|egipatskom]] hramu u [[Karnak]]u bio je 1 prema 1.2<ref name="Henri Stierlin, str. 110"/>. Dvorana je bila bogato oslikana o čemu svjedoče brojni ostaci pigmenata u podnožju stupova, zidova i reljefa. Primjerice, u grlu rezbarenog lava pronađeni su tragovi crvene boje. Pod je izgrađen od cementnog morta s keramičkim pločicama, zidovi su ukrašeni [[zlato|zlatnim]] elementima, te brojnim slikama lavova, bikova, cvijeća i biljaka. Drvena vrata ukrašena su reljefima sa zlatom, [[slonovača|slonovačom]], i plemenitim metalima. Skulpture bikova korištene su za kapitele i sjeverni portal, dok se na istočnim i zapadnim vratima nalaze skulpture drugih životinja<ref name="ReferenceG"/><ref name="Apadana Iranica enciklopedija">[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v2f2/v2f2a019.html Apadana (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis-lion_capital.jpg|Skulptura [[lav]]a ispred apadane Datoteka:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Toit_Chipiez.JPEG|Krov apadane, rekonstruirao Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija apadane (bez kula na uglovima), Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Lion-persepolis.JPG|Lavlja glava i ostaci baze stupa </gallery> </center> [[Arheolog]] David Stronach tvrdi kako je apadana imala dvije glavne funkcije. Svojim dimenzijama mogla je omogućiti prijem od 10.000 ljudi, koji su dolazili na kraljeve ceremonije. S druge strane, velika visina apadane omogućava kralju promatranje ceremonija, povorki i vojnih vježbi koje su održavane u okolici<ref name="Apadana Iranica enciklopedija"/>. Iskopavanja grada [[Suza (Iran)|Suze]] u palači [[Darije Veliki|Darija Velikog]] pokazala su kako zgrade imaju vrlo slične koncepte, što uključuje monumentalno stubište, prijestolje, rastere kolumni i podrum. Obje zgrade imale su i posebni privatni dio koji je služio kao kraljev osobni apartman<ref name="GC2">E. F. Schmidt, ''Persepolis I.'', Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1953.)</ref>. Kada je Aleksandar Makedonski spalio Perzepolis, krov apadane se urušio i njegovi ostaci prekrivali su podnožje gotovo 2100 godina. Između apadane i „dvorane od stotinu stupova“ pronađena je masivna glava lava, za koju se smatra kako je bila dijelom istočnog portala apadane. Na osnovu ostataka sagrađena je i replika tog portala koji se danas čuva u muzeju i koji daje predodžbu o veličanstvenosti palače<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 27. i 30.</ref>. ==== Istočno stubište ==== [[Datoteka:Persepolis_Apadana_Eastern_Stairway.jpg|mini|250px|desno|Središnji panel na istočnom stubištu]] [[Datoteka:Persepolis-Darius_palace-stairs_relief.jpg|mini|250px|desno|Reljefi iznad stepeništa, istočno stubište kod apadane]] Unatoč tome što je spaljen krov apadane, monumentalno stubište je vrlo dobro saučvano. Ono je podijeljeno u tri panela; sjeverno, središnje i južno, te na trokut ispod stepenica. Sjeverni panel prikazuje primanje [[Medijci|Medijaca]] i [[Perzija]]naca, dok južni panel prikazuje delegacije iz raznih zemalja podvrgnutih [[Ahemenidska Monarhija|Perzijskoj Monarhiji]]. Stubište sadrži više simbola plodnosti kao što su latice cvijeća, drveća ili sjemenja, koja su ukrašavala trokute<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 32., 33., 36. i 39.</ref>. Stabla, borovi i palme simbolizirali su ukrašavanje kraljevskih vrtova<ref>Henri Stierlin, str. 150.</ref>. Također, reljefi nose i natpise koji navode kako je [[Darije Veliki]] izgradio palaču, odnosno kako ju je završio njegov sin [[Kserkso I.]] Sačuvan je i natpis na kojem Kserkso od Boga dobra (Ahura Mazda) traži da čuva njegovu zemlju od gladi, sukoba i potresa<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 43.</ref>. Likovi uklesani na reljefima prikazani su vrlo detaljno pa se vide nošnja, brade, kovrčava kosa, životinje i ostali elementi s najsitnijim detaljima. Proučavanje nazavršenih scena na panelima pokazuju kako su umjetnici i radnici slijedili stroge upute od kraljevih savjetnika i kako je bilo malo mjesta za improvizaciju. Reljef je izvorno bio u bojama, no danas postoje samo tragovi pigmenata. Klesanje kamena je moto perzijskog oblikovanja, te se znatno razlikuje od klesanja u [[Asirija|Asiriji]] gdje su se reljefi upotrebljavali kao ukras isključivo u interijerima. U Perzepolisu oni su integralni dio vanjskog oblikovanja, a njihov red i strogoća stila kasnije je jako utjecala na grčki [[jonski red]]<ref>Henri Stierlin, str. 137.-153.</ref>. ;Trokuti i središnji panel: Trokuti su ispunjeni s reljefima simboliziraju perzijsku novu godinu, a na njima [[lav]] proždire [[bik]]a. Proljetnu ravnodnevnicu ([[ekvinocij]]) prikazuju elementi neba gdje je sazviježđe lava bilo na vrhuncu, dok se sazviježđe bika gubilo na južnom horizontu. Perzijska nova godina ili ''[[Novruz]]'' označavala je početak poljoprivrednih aktivnosti nakon zime. Srednišnji panel je religioznog karaketera, prikazuje Ahura Mazdu kojeg čuvaju dva [[grifon]]a s ljudskim glavama, te četiri medijska i perzijska čuvara. Perzijanci u lijevoj ruci imaju tipičan okrugli štit, dok u desnici drže koplje. Medijci nose kratke kapute, hlače i okrugle kape, ispod kojih je kovrčava kosa, ponekad s repom<ref>Henri Stierlin, str. 145.</ref>. ;Sjeverni panel: Sjeverni panel podijeljen je na tri dijela i pokazuje paradu prijema u doba perzijske nove godine<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 36.</ref>. Od središta prema sjevernom kraju, gornji reljef pokazuje [[Perzijski besmrtnici|perzijske besmrtnike]] (elitna garda), a potom kraljevsku procesiju. Besmrtnici nose kapu i naoružani [[Luk (oružje)|lukom]] i [[strijela]]ma te [[Koplje|kopljima]]. Prikazanu kraljevsku stolicu pridržavaju dva [[bambus]]a, dok je sama stolica izrađena od rezbarenog drva, s nogama u obliku životinjskih nogu. Nastavak procesije gdje su prikazani medijski šef kraljevske staje i konji urezani do najsitnijih detalja. Procesija na reljefu završava prikazom dvaju kola kojima upravljaju [[Elam]]iti. Prikazano je ukupno 12 kola s konjima, koji simboliziraju 12 mjeseci u godini. Donji i srednji pojas reljefa također prikazuje kraljevsku gardu [[Perzijski besmrtnici|besmrtnika]] iza kojih slijede medijski plemići. Oni nose razne posude, cvijeće i sjemena žitarica koji simboliziraju plodnost. Suptilne razlike u njihovoj odjeći i nakitu ukazuju kako su imali različite funkcije ili status. Neki od njih prikazani su kako se smiju i razgovaraju, s opuštenim stavom bez ceremonije. Neki se drže za ruke, ili stavljaju ruku na rame onome ispred sebe, što simbolizira jedinstvo<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 37. i 39.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 140. i 141.</ref>. Na kosom dijelu panela (uz stepenice) prikazani su reljefi vojnika naoružanih [[Koplje|kopljima]] te [[Luk (oružje)|lukom]] i [[strijela]]ma, koji se penju uz stepenice<ref>Henri Stierlin, str. 136.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Apadana_ES_NP.jpg|Trodijelni panel na sjevernom panelu istočnog stubišta apadane Datoteka:Persepolis_Apadana_royal_chair_carriers.jpg|Kraljevska stolica (reljef popravljan s metalom) Datoteka:_Persepolis_Apadana_Eastern_Stairway_Triangle.jpg|Trokutni panel </gallery> </center> ;Južni panel: [[Datoteka:Perserreich_500_v.Chr.jpg|mini|400px|desno|[[Ahemenidska Monarhija]] oko [[500. pne.]] s ucrtanim satrapijama (pokrajinama)]] [[Datoteka:Schema apadana stairs-hr.png|mini|400px|desno|Shema istočnog stubišta kod apadane s ucrtanim delegacijama]] Na južnom panelu prikazane su delegacije od 23 naroda iz svih dijelova Perzijske Monarhije, na čelu s Medijcima i Perzijancima. Svaka delegacija prikazana je na posebnoj ploči, a iako iz daleka izgledaju jednolično, izbliza se razlikuju po brojnim detaljima. Parada prikazuje oko 250 ljudi, životinja i 40 kola. Pojedinačne ploče su po 90&nbsp;cm visine, dok je ukupna dužina svih reljefa 145 m<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 46.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 137. i 152.</ref>. Prema Dutzu, reljefi nisu poslagani slučajno već su organizirani prema važnosti pojedinih delegacija. Primjerice, jasno je da su [[Medijci]] bili prvi, a [[Etiopija|Etiopljani]] zadnji (vidi dijagram). Prema [[Herodot]]u<ref>[http://www.iranchamber.com/history/herodotus/herodotus_history_book1.php Histories of Herodotus (Iran Chamber)]</ref>, Perzijanci su više poštovali narode iz njihove neposredne blizine. Popis većine naroda pronađen je na administrativnim zapisima u trezoru, a identificirani su prema nošnjama, izgledu i darovima koje su nosili. Ipak, i dalje postoji nekoliko delegacija čije podrijetlo nije utvrđeno sa sigurnošću. Delegacije svih naroda u cjelini predstavljaju simbol kohezije golemog imperija, čiji je utisak kralj želio ostaviti na svakog posjetitelja. Rekonstrukcija delegacija prema Dutzu<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 48.-49.-50.-57.-59.</ref>, Stierlinu<ref>Henri Stierlin, str. 131.-132.-152.</ref> i Briantu<ref>Pierre Briant, str. 187.-188.</ref>: * '''1.''' '''[[Medijci]]:''' izuzevši Perzijance, ova delegacija je najvažnija. Medijci nose karakteristične nošnje, narukvice i [[mač]]eve, a darovi uključuju lonce i vaze. Medijci su postali dijelom Perzijske Monarhije od samog osnutka, kada je [[Kir Veliki]] ujedinio Perziju i Mediju. * '''2.''' '''[[Elam]]iti:''' oni su također dio Perzijske Monarhije od samih početaka, i usko su vezani uz Perzijance. Delegacija na čelu s [[lav]]ovima prolazi mimo Medijaca, a delegati nose mačeve i lukove. * '''3.''' '''[[Armenci]]:''' ova delegacija kao darove vodi konja i nosi fino obrađeni pehar s dvije ručke. * '''4.''' '''[[Arahozija|Arahozijci]]''' ili '''[[Arija (satrapija)|Arijci]]:''' članovi delegacije nose hlače karakteristične za [[Baludžistan]], a darovi koje nose su lonci i koža, te [[deva|deve]]. * '''5.''' '''[[Babilonija|Babilonci]]:''' delegacija donosi [[bik]]ove i razne posude, što je motiv slučan onome iz „dvorane od stotinu stupova“, riznice ili tripilona. * '''6.''' '''[[Asirija|Asrici]]''' i '''[[Feničani]]''' (ili '''[[Lidija|Lidijci]]'''): ovaj reljef je vrlo detaljan; darovi se sastoje od srebrnih i zlatnih vaza, rezbarenih zdjela s ručkama od krilatih bikova, nakita poput narukvica ukrašenih krilima [[grifon]]a, te bojna kola s malenim [[konj]]ima. Njihova nošnja i frizura podsjeća na današnje nošnje kod [[Židovi|Židova]] ili [[Pravoslavlje|pravoslavnih]] popova. Identitet odjeće ostaje sporno pitanje o podrijetlu ove delegacije. * '''7.''' '''[[Arija (satrapija)|Arijci]]''' ili '''[[Arahozija|Arahozijci]]:''' članovi ove [[satrap]]ije dolaze iz iranskih regija oko [[Herat]]a i [[Mašhad]]a, a darovi uključuju [[deva|deve]] i vaze. * '''8.''' '''[[Cilicija (satrapija)|Cilicijanci]]''' ili '''[[Asirija|Asrici]]:''' dolaze iz [[Mala Azija|Male Azije]], a darovi koje nose su dva ovna, kožu, odjeću, šalice i vaze. Reljef je izgrađen vrlo detaljno, što uključuje detalje odjeće poput čipke, remena ili kapa. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_delegations.jpg|Skup delegacija raznih naroda Datoteka:Persepolis_Delegation_Siliciens.jpg|Delegacija [[Cilicija (satrapija)|Cilicijanaca]] Datoteka:Persepolis 1-13.jpg|Detalj [[Lidija|lidijske]] delegacije </gallery> </center> * '''9.''' '''[[Kapadocija|Kapadokijci]]:''' karakteriziraju ih slojevi odjeće preko njihovih ramena, a pripadaju istoj grupi kao Armenci, Medijci i Sagartijci. Njihovi darovi su konji i odjeća. * '''10.''' '''[[Drevni Egipat|Egipćani]]:''' vrh reljefa ove delegacije teško je oštećen prilikom uništenja apadane, no sačuvani donji dio je dostatan za utvrđivanje identiteta delegata prema karakteristikama njihovih odijela. * '''11.''' '''[[Skiti]]:''' njihove satrapije nalazile su se na širokom području; od današnje [[Ukrajina|Ukrajine]], preko stepa sjevernog [[Kavkaz]]a, do centralnoazijskih područja sjeverno od regije [[Sogdijana|Sogdijane]]. Delegati nose tipične skitske kape, a njihovi darovi su konji i odjeća s olovnim kopčama, te narukvice. * '''12.''' '''[[Lidija|Lidijci]]''' ili '''[[Jonija|Jonjani]]:''' [[Stara Grčka|grčke]] satrapije Perzijske Monarhije bile su pod upravom grada [[Sard]]a, a njihove delegacije prepoznatljive su po karakterističnoj odjeći. Oni donose tkanine, pehare, te posude koje su možda sadržavale bojila. * '''13.''' '''[[Parti]]:''' ovaj narod sa sjeveroistoka imperija u vrijeme [[Ahemenidi|Ahemenida]] živio je u vazalnoj kraljevini, no vijek nakon [[Aleksandar Makedonski|Aleksandrovih]] osvajanja pokoravaju helenističke [[Seleukidi|Seleukide]] i vladaju središnjim dijelom nekadašnje ahemenidske Perzijske Monarhije. Njihova satrapija danas se nalazi na sjeveru [[Iran]]a odnosno na jugu [[Turkmenistan]]a. Njihovi delegati nose turbane oko vrata, a darovi uključuju vaze i [[deva|deve]]. * '''14.''' '''[[Gandara|Gandari]]:''' ovaj narod dolazio je iz [[satrap]]ija uzvodno od rijeke [[Ind]]; između [[Lahore]]a i [[Kabul]]a odnosno zapadno od današnje regije [[Pandžab]]. Darovi su [[goveda]]. * '''15.''' '''[[Baktrija|Baktrijci]]:''' ova satrapija nalazi se na sjeveru današnjeg [[Afganistan]]a, delegati za darove nose deve, odjeću i vaze. * '''16.''' '''[[Sagartija|Sagartijci]]:''' njihova je odjeća slična [[Medijci|medijskoj]], isto kao i [[Armenci|armenska]] odjeća [[Kapadocija|kapadocijskoj]], što ukazuje kako pripadaju istoj grupi. Sagartija se nalazi u današnjem istočnom [[Iran]]u, uz granicu s [[Afganistan]]om. * '''17.''' '''[[Sogdijana|Sogdijanci]]:''' njihova satrapija nalazi se u centralnoj [[Azija|Aziji]] odnosno današnjem [[Uzbekistan]]u, dok njihova etnička skupina pripada [[Skiti]]ma. Postoje velike sličnosti između sogijanskih i skitskih kapa. Njihovi darovi uključuju konje, sjekire, ukrasne predmete poput narukvica, te bodeže. * '''18.''' '''[[Indija|Indijci]]:''' delegati dolaze iz dolina donjeg toka rijeke [[Ind]], odjeveni su u posebnu odjeću s tkakinom oko kukova, a na nogama nose sandale. Njihovi darovi su [[magarac]], sjekire i košare nošene na leđima pomoću štapova za bilancu. * '''19.''' '''[[Tračani]]''' ili '''[[Skiti]]:''' [[Europa|europska]] satrapija [[Skudra|Trakija (Skudra)]] nalazi se između [[Egejsko more|Egejskog]] i [[Crno more|Crnog mora]], odnosno na teritoriju moderne [[Grčka|Grčke]], [[Turska|Turske]] i [[Bugarska|Bugarske]]. Delegati vode konja, a nose duge hlače i kape slične onim [[Skiti|skitskima]]. * '''20.''' '''[[Arapi]]:''' odjeveni su u odjeću vezanu na rubovima, nose sandale na nogama, a za darove nose deve i odjeću. * '''21.''' '''[[Drangijana|Drangijanci]]:''' među autorima ne postoji dogovor o podrijetlu ove delegacije. Dok jedni pretpostavljaju kako se radi o narodima [[Baktrija|Baktrije]] (današnji sjever [[Afganistan]]a, odnosno jug [[Uzbekistan]]a i [[Tadžikistan]]a), drugi smatraju kako dolaze iz regije Kerman (istočni [[Iran]]). Njihova frizura upućuje kako su možda iz okolice [[Kandahar]]a, kao i njihovi štitovi i kopnja. Njihovi darovi su bikovi. * '''22.''' '''[[Somalija|Somalijci]]''' ili '''[[Libija|Libijci]]:''' podrijetlo ove delegacije i dalje je predmet rasprave. Njeni predstavnici nose košarice i vode planinske [[Koza|koze]], obučeni su u kožu, ali nisu slični crncima. Njihove morfološke karakteristike ukazuju kako su vjerojatno [[Libija|libijskog]] podrijetla, unatoč tome što njihovi kožni ukrasi i [[Kozolike antilope|antilope]] koje dovode potječu s juga ([[Jemen]] ili [[Somalija]]). * '''23.''' '''[[Nubijci]]''' ili '''[[Etiopija|Etiopljani]]:''' delegati su [[Negroidi|crnci]], a njihovi darovi su vaze i [[slonovača]]. ==== Sjeverno stubište ==== <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Apadana_noerdliche_Treppe_Detail.jpg|Detalj [[Medijci|medijske]] garde </gallery> </center> Sjeverno stubište dodao je [[Kserkso I.]] kako bi olakšao pristup od „vrata svih naroda“ do apadane. Na reljefima stubišta nalaze se slični motivi kao i na istočnom stubištu, ali su degradirani<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Apadana north stairs (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/apadana-northstairs/apadana-northstairs.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100515171543/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/apadana-northstairs/apadana-northstairs.html |deadurl=yes }}</ref>. Glavna ploča prikazivala je Darija Velikog, Kserksa i njihove djelatnike poput ''ganzabara'' (upravitelja riznice) i ''quiliarca'' (zapovjednika straže), no kasnije je premještena u riznicu i zamijenjena drugom koja pokazuje osam stražara. Trojezičan natpis na stubištu ne spominje ime zgrade. === Tačara === ''[[Darije Veliki|Darijeva]] palača'' nalazi se južno od apadane, a naziv „tačara“ dobila je prema natpisu s jednog stupa na južnom [[portal]]u. <center> <gallery> Datoteka:Persépolis._Palais_de_Darius.jpg|Južno stubište tačare (apadana u pozadini) Datoteka:Persepolis_recreated.jpg|Tačara Datoteka:Persepolis_King_Fighting_Evil.jpg|Kralj u borbi protiv zvijeri koje simoliziraju zlo </gallery> </center> Palača ima pristup samo s južne strane, dok je zbog stambenog karaktera sa sjeverne (planinske) strane gotovo u potpunosti zaštićena; bez prilaza i otvora. Darije Veliki umire [[486. pne.]], a gradnju nastavlja njegov sin [[Kserkso I.]] Originalni pristup dvostrukim stubištem nalazi se na jugoistočnoj strani palače, dok vijek i pol kasnije kralj [[Artakserkso III.]] dodaje i jugozapadno stubište, što stvara asimetriju. Odjeća vojnika na reljefima novog stubišta u odnosu na staro sugerira promjene u modi, a istovremeno učvršćuje teoriju o nadogradnji palače<ref name="ReferenceH">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 64.</ref>. Na južnoj strani stubišta nalazi se simbol [[Novruz]]a koji prikazuje kako [[lav]] proždire [[bik]]a. Ispod se nalaze reljefi na kojima [[Medijci]] i [[Arahozijci]] donose životinje te posude s hranom ili vodom. Moguće je kako ti motivi predstavljaju stari [[Zoroastrizam|zoroastrijski]] običaj žrtvovanja životinja<ref name="ReferenceH"/>. Središnja ploča prikazuje dvije grupe po devet stražara, dok ostala tri reljefa sadrže trojezične natpise [[Kserkso II.|Kserksa II.]] i krilate diskove (simbole Ahura Mazde) s bočnim [[sfinga]]ma. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_T_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija tačare, Charles Chipiez ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Relief_Priests.jpg|[[Arahozija|Arahozijci]] ili [[Arija (satrapija)|Arijci]] Datoteka:Persepolis_Rec_Iso_Toit_Tach_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija krova tačare, Charles Chipiez ([[1884.]]) </gallery> </center> Jugozapadni ulaz u palaču vodi kroz prostoriju s velikim portalom, na kojem reljefi prikazuju stražare. Nakon ove prostorije nalaze se još jedna vrata koja vode u glavnu dvoranu, u kojoj postoje brojni reljefi s prikazima borbe kralja protiv divljih životinja. Ovi motivi pojavljuju se i na drugim portalima palače, u „dvorani od stotinu stupova“ i „haremu“, a osim kraljevog herojstva simboliziraju i religijsku tematiku borbe dobra i zla, te moguće [[Astrologija|astrologijske]] teme<ref name="ReferenceI">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 70. i 71.</ref>. U sklopu palače nalazi se i kupalište, također s reljefima koji prikazuju kralja uoči priprema ceremonije; služe ga dva dvoranina koji nose suncobran, pomast i ručnik, dok kralj nosi krunu i nakit. Opskrba prostorije vodom omogućena je sofisticiranom izgradnjom cjevovoda u terenu izgrađenih prije palače, a na podu kupališta vidljivi su ostaci od crvenog [[cement]]a<ref name="ReferenceI"/>. Na ulazu u palaču pronađeni su i urezani natpisi koji datiraju iz [[islam]]skog perioda. Na jugoistočnom dijelu palače nalazio se trijem s dvostrukom kolonadom od četiri stupa, dok se na razini ispod monumentalnog stubišta nalazilo zatvoreno kraljevsko dvorište okruženo ostalim palačama. Iznad svih portala i prozora nalaze se trojezični natpisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] na kojima i [[Darije Veliki|Darije]] i [[Kserkso I.|Kserkso]] tvrde kako su podigli tačaru, a ta kontradikcija može se objasniti time što je Kserkso završio gradnju palače, a možda ju je dao i nadograditi. === Tripilon === [[Datoteka:Persepolis_relief_tripylon_bas.jpg|mini|desno|Detalji reljefa na tripilonu]] Dvorana palače odnosno [[Kserkso]]va vijećnica ''tripilon'' nazvana je prema zapisima na tri jezika ([[perzijski]], [[Akadski jezik|babilonski]] i [[Elamski jezik|elamski]]), a nalazi se na centralnom dijelu kompleksa Perzepolis. U dvoranu se pristupa sjevernim stubištem ukrašenim reljefima, na kojima su prikazani uglavnom [[Perzija|perzijski]] i [[Medijci|medijski]] stražari, dok ostale motive čine prizori pripreme gozbe. Južno stubište tripilona danas se čuva u [[iran]]skom Nacionalnom muzeju u [[Teheran]]u, a otvaralo se prema istočnom hodniku gdje vrata ukrašena reljefom prikazuju: * Gornji dio: Darije stoji na svom prijestolju pred Kserksom kojeg kruni kao princa, zaklonjeni su ispod malenog krova ukrašenim simbolima božanstava, bikova, lavova i cvijeća; kralj i princ u ruci drže palmino lišće što prestavlja simbol plodnosti. * Donji dio: izaslanici 28 zemalja imperija vode ka kralju. Ovaj motiv jasno govori kako će Darije imenovati svog sina Kserksa kao legitimnog nasljednika na prijestolju<ref name="ReferenceC"/>. === Hadiš === [[Datoteka:Persépolis._Darius.jpg|mini|desno|Kraljevska procesija u hadišu]] Hadiš ili ''[[Kserkso I.|Kserksova]] palača'' nalazi se južno od tripilona, izgrađen je prema tipologiji tačare (''[[Darije Veliki|Darijeve]] palače'') ali na dvostruko većem tlocrtu. Središnja dvorana sastojala se od 36 stupova izgrađenih od kamenih baza i drvenih kolumni velikih promjera, od kojih nijedna nije sačuvana. Na zapadu i istoku hadiš je okružen malenim sobama i hodnicima, u čije su portale urezani reljefi. Oni prikazuju kraljevsku procesiju u kojoj kraljevski podanik drži suncobran [[Kserkso I.|Kserksu I.]] Južni dio palače sastoji se od apartmana čija je uloga kontroverzna; neki smatraju kako se radi o kraljičinim odajama, dok neki prostoriju pripisuju proširenju riznice ili skladištu<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 74.</ref>. Pristup hadišu vodi preko dvorišta ispred kojeg se nalazi jedno od monumentalnih stubišta, koje se u donjem dijelu spaja a potom u gornjem razilazi. Stubište je ukrašeno reljefima sličnim onima u tačari, a na njemu su prikazani bikovi i lavovi, perzijski stražari, sfinge i krilati disk (simbol [[Zoroastrizam|zoroastrizma]]). Naziv „hadiš“ je drevna [[perzijski|perzijska]] riječ za palaču, a spomenuta je na trojezičnim natpisima diljem prostorije. Palača se sa sigurnošću može pripisati Kserksu, budući da je njegovo ime spomenuto na barem četrnaest mjesta. === Dvorana od stotinu stupova === Dvorana od stotinu stupova naziva se i „prijestolna dvorana“. Dimenzije te [[kvadrat]]ne dvorane su 70 x 70 metara, što je čini najvećom prostorijom u cijelom kompleksu. Kada je pronađena prilikom [[Arheologija|arheoloških]] istraživanja, bila je pokrivena zemljom i cedrovim pepelom u sloju debljem od tri metra. Prostorija je jako oštećena [[požar]]om pa su sačuvane samo baze stupova i okviri kamenih [[portal]]a<ref name="ReferenceD"/>. Sjeverno od palače nalazi se golemi portal s dvije kolosalne skulpture bikova koje služe kao glavna baza stupovima visine 18 metara. Portalni prolaz bogato je ukrašen reljefima s obje strane koji posloženi od vrha prema dnu prikazuju: Ahura Mazdu, kralja na prijestolju, a zatim tri reda vojnika iz kraljeve osobne straže. Ovi motivi žele prikazati kako Bog dobra (Ahura Mazda) štiti perzijskog kralja i vojsku, odnosno kako je kraljeva vlast legitimna<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 82.</ref>. <center> <gallery> Datoteka:Persepolis-Hundred_Columns_Hall.jpg|Dvorana od stotinu [[stup]]ova (sjeverna strana) Datoteka:Persepolis_P100c_NPG_bull.jpg|Sjeverni [[portal]] Datoteka:Persépolis._La_Garde.jpg|[[Perzijski besmrtnici]] u Dvorani od stotinu stupova Datoteka:Persepolis_king_P100C.jpg|Kralj u borbi protiv divljih zvijeri Datoteka:Chipiez_100_colonnes.jpg|Rekonstruirana dvorana od stotinu stupova prema Charles Chipiezu ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_Rec_iso_Toit_P100C_Chipiez.jpg|Rekonstrukcija krova prema Charles Chipiezu ([[1884.]]) Datoteka:Persepolis_relief_sud_P100C.jpg|Reljefi s južne strane Datoteka:Persepolis_relief_sud_P100C_bas.jpg|Detalj donjeg dijela južnog reljefa </gallery> </center> Palača je ukrašena brojnim reljefima izvanredne očuvanosti, a česti motivi su bikovi, lavovi, cvijeće i razne biljke<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 81.</ref>. S druge strane, južna vrata palače predstavljaju potpuno različite motive na ukrasnim reljefima. Ti motivi simboliziraju podršku perzijskom vladaru od strane svih naroda koji su živjeli diljem njegova imperija. Vojnici iz mnogih zemalja nalaze se na reljefima u pet redova, a prepoznatljivi su po njihovom odijevanju, kosi i oružju. Poruke takvih reljefa uglavnom se odnose na koheziju i bogatstvo imperija, a upućene su prije svega raznim diplomatima ili vazalnim kraljevima koji su posjećivali Perzepolis zbog iskazivanja počasti, trgovine, administracije ili plaćanja danka. Zapisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] svjedoče o procijeni bogatstva koja su prolazila kroz ova vrata<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 79. i 80.</ref>. Uglavnom, reljefi sa sjeverne i južne strane uglavnom su političkog karaktera i odnose se na cjelovitost monarhije odnosno legitimnost kraljeve vladavine, reljefi na istoku i zapadu dvorane (i u većini drugih palača) uglavnom pokazuju borbe kralja s raznim zvijerima ili Bogom zla Ahrimanom, što simbolizira kraljevu hrabrost i pobožnost<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. === Riznica === [[Datoteka:Persepolis_Museum.jpg|desno|mini|Muzej u Perzepolisu]] [[Datoteka:Tablette_xerxes_persepolis.jpg|desno|mini|[[Kserkso]]vi zapisi, Nacionalni muzej u [[Teheran]]u]] Ova pravokutna skupina prostorija građena je u doba [[Darije I. Veliki|Darija I.]], a nalazi se na jugoistočnom uglu terase koji se proteže na 10.000 m². Glavne prostorije zgrade su dvije velike dvorane čiji se krov pridržan s 100 kamenih, odnosno drvenih stupova<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 86.</ref>. Tu su pronađeni zapisi na drvu i glini koji sadrže potankosti o plaćanju i naknadi za radnike koji su radili na kompleksu. Prema [[Plutarh]]u, u doba Aleksandra 10.000 [[mula]] i 5000 [[deva]] bilo je potrebno za transport dragocijenosti iz [[Ahemenidi|ahemenidske]] riznice u Perzepolisu. Prema pronađenim dokumentima, u trezoru je [[467. pne.]] radilo 1348 ljudi. Riznica je više puta obnavljana i mijenjana. Mnogi natpisi pronađeni su na masivnim blokovima od [[diorit]]a, a uglavnom se pripisuju Dariju Velikom<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Treasury (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/treasury/treasury.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2010-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316032230/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/treasury/treasury.html |dead-url=yes }}</ref>. Sjeverno od apadane stubištem se dolazi do dvaju reljefa koji se danas čuvaju u [[Teheran]]skom muzeju. Reljef prikazuje Darija Velikog koji sjedi na prijestolju i prima posjetitelje koji se naginju prema njemu a desnu ruku stavljaju na usne u znak poštovanja. To bi mogao biti zapovjednik kraljevske grade od 1000 stražara, ili pak upravitelj riznice. Darijev sin [[Kserkso I.]] na reljefu stoji iza oca, skupa s perzijskim plemićima. Po dva kadiona nalaze se na strani kralja i dostojanstvenika<ref name="ReferenceJ">Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 84. i 86.</ref>. Prema istraživanjima, zgrada je brzo identificirana kao riznica budući da se radi o velikom području koje je s ostatkom kompleksa povezano samo s dva malena ulaza. === Garnizon i dvorana od 32 stupa === Između „Dvorane od stotinu stupova“ i planine nalazi se nekoliko prostorija koje su uglavnom koristili posluga, vojnici i administracija. Tu je pronađeno više od 30.000 natpisa na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]]<ref name="ReferenceJ"/>. Prema zapisima [[Diodor sa Sicilije|Diodora sa Sicilije]] i [[Kvint Kurcije Ruf|Kvinta Kurcija Rufa]], [[Aleksandar Makedonski]] je u ovdje ostavio 3.000 vojnika što govori o kapacitetu [[garnizon]]a u Perzepolisu<ref name="Quinte-Curce, Histoires, Livre V"/>. Sjeverno od vojarne, postoje ostaci prostorija s 32 stupa, čija je funkcija nejasna. === Harem i Muzej === Ulazak u [[harem]] vodi s južne strane „Dvorane od stotinu stupova“. Zgrada ima oblik slova „L“, a glavno krilo ima orijentaciju sjever-jug. Središte zgrade čini prostorija s kolonadama, dok se na sjeveru nalazi otvoreno dvorište s [[portal]]om. Ulazna dvorana ima četiri stupa, a vrata su ukrašena brojnim reljefima koji prikazuju prizore borbi, karakteristične za Tačaru ili „Dvoranu od stotinu stupova“. Na reljefima je uglavnom prikazan kralj koji se bori protiv raznih životinja; rogatih [[bik]]ova, krilatih [[lav]]ova ili [[škorpion]]a, koji vjerojatno simboliziraju [[Zoroastrizam|zoroastrijskog]] Boga zla (Ahrimana). Čest motiv reljefa je kraljevo zabijanje mača u trbuh životinja. Također, reljefi na jugu prikazuju i [[Kserkso I.|Kserksa I.]] i njegove sluge, što podsjeća na reljefe iz Kserksove palače (Hadiša). U južnom dijelu krila nalazi se proširenje prema zapadu s 25 apartmana, od kojih je svaki ''hipostil'' odnosno dvorana s 16 stupova. Zgrada ima dva stubišta koji je spajaju s Hadišem i dva dvorišta, koja su najvjerojatnije bila zatvorenog tipa<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. Povjesničari dvoje je li zgrada imala funkciju harema, ili se pak radi o odajama za kraljicu i njeno osoblje. Neki vjeruju kako su žene prebivale uz vanjske zidove zgrade<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/>. Smještaj na visokoj razini, veličina i bogata ukrašenost reljefima upućuju kako je zgrada imala važnu funkciju, najvjerojatnije administrativnog karaktera. Zapadni povjesničari pretpostavili su funkciju harema prema [[Osmansko Carstvo|osmanskoj]] tipologiji orijentalne palače, koja nema sličnosti s [[Perzija|perzijskim]] palačama iz [[Ahemenidi|ahemenidskog]] doba. Zgradu je otkopao i djelomično obnovio E. Hertzfeld prema analizi njenih temelja. Nekoliko obnovljenih prostorija služile su kao radionica za restauraciju i prezentaciju dokumenata pronađenih u okolici, poslije čega je dio harema pretvoren u muzej<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Harem (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/harem/harem.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2010-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100315200159/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/harem/harem.html |deadurl=yes }}</ref>. Muzej sadrži široku paletu pronađenih predmeta:<ref>{{Cite web |title=Oriental Institute Photographic Archives: The Harem of Xerxes (oi.uchicago.edu) |url=http://oi.uchicago.edu/museum/collections/pa/persepolis/harem_xerxes.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2008-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512092619/http://oi.uchicago.edu/museum/collections/pa/persepolis/harem_xerxes.html |dead-url=yes }}</ref> * lončarija, tanjuri i čaše od terakota, keramičke pločice * komadi kovanog novca * sve vrste alata: zidarski, tesarski, kuhinjski pribor, itd. * kovano željezo; vrhovi koplja i strijela, krhotine truba i metalnih ukrasa, metalni klinovi * ostaci tkanine i drva kao komponenata infrastrukture * krhotine metala * urezani natpisi <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Marble_Perfume_Jar.jpg|Parfem u [[mramor]]noj posudi Datoteka:Persepolis_Marble_plate.jpg|Mramorna ploča (Muzej Persepolis) Datoteka:Persepolis_Mortars.jpg|Posude za drobljenje Datoteka:Persepolis_Pot.jpg|Vaza s ukrašenim drškama Datoteka:Persepolis_stone_plate.jpg|Kameni tanjuri Datoteka:Persepolis_stone_dishes.jpg|Kamene posude Datoteka:Persepolis_Terracota_rython.jpg|Glineni [[riton]] ukrašen animalističkim elementima Datoteka:Persepolis_Marble_Statue_eye.jpg|Oko s kipa </gallery> </center> Postoje i predmeti koji datiraju iz kasnijih razdoblja ([[Sasanidska Monarhija|sasanidsko]] i [[islam]]sko), pa čak i onih prahistorijskih. Raznolikost pronađenih dokumenata i predmeta daju predodžbu o životu i djelatnostima iz tog doba. === Ostale građevine === [[Datoteka:Persepolis-horn_shaped_stones.jpg|mini|300px|desno|Ostaci [[kamen]]ih blokova u obliku bikovih [[rog]]ova na terasi]] Pretpostavlja se kako je građevina u jugozapadnom uglu kompleksa zapravo palača [[Artakserkso I.|Artakserksu I.]] Ipak, njene ruševine ne odgovaraju tlocrtu karakteristične [[Ahemenidi|ahemenidske]] palače, a danas se u istraživačkim krugovima naziva „Palača H“. Skulpture u obliku [[rog]]ova pronađene su zakopane u blizini, dok je funkcija zidova i terase nepoznata. Još jedna građevina za koju se smatra kako potječe iz post-ahemenidskog perioda, „Palača G“, smještena je sjeverno od Hadiša ([[Kserkso]]ve palače). Za nju se pretpostavlja kako je izgrađena na mjestu uništene palače [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] Također, ostaci slične građevine („Palača D“) pronađeni su i istočno od Hadiša. Navedena post-ahemenidska zdanja sadržavala su ahemenidske krhotine [[Ornament|ornamenata]] pronađene zakopane u zemlji. == Okruženje == Mnogi arhitektonski elementi pronađeni su izvan zidina terase. Uglavnom se radi o ostacima vrtova, domova i kraljevskih grobnica iz doba [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Osim toga, unutar i izvan zidina nalazi se sofisticirana cjevovodna mreža koja je i danas pod istraživanjem. === Naselja === [[Datoteka:Persepolis_Downtown.jpg|mini|300px|desno|Domovi u donjem gradu]] Ruševine naselja koja još nisu u potpunosti istražena nalaze se 300 metara južno od terase Perzepolisa. Pretpostavlja se kako su služili kao dvori, a zgrade se sastoje od brojnih domova. Centralna dvorana okružena je sekundarnim sobama i dostupna je pomoću stubišta. Sudeći prema tipologiji zgrada, bile su namijenjene za ljude visokog socijalnog položaja, najvjerojatnije plemiće ili bogate trgovce. Sjeverno od zgrada nalazi se terasa, čija je funkcija nepoznata<ref>{{Cite web |title=Persepolis - Lower City (Livius.org) |url=http://www.livius.org/a/iran/persepolis/lowercity/lower_city.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2010-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100119043036/http://www.livius.org/a/iran/persepolis/lowercity/lower_city.html |dead-url=yes }}</ref>. === Vrtovi === Nedavna geološka istraživanja u okruženju Perzepolisa otkrila su ruševine perzijskih kanala za navodnjavanje vrtova koji se nalaze izvan kompleksa. Dio njih oštećen je [[1971.]] kada je iranski [[Šah (vladar)|šah]] [[Mohammed Reza Pahlavi]] slavio 2500. obljetnicu monarhije u [[Iran]]u, dok su ostala oštećenja nastala nakon revolucije prilikom izgradnje asfaltiranog puta. Očito je kako su vrtovi Perzepolisa projektirani prema uzoru na [[Pasargad]], koji se sastoji od kraljevskog kompleksa na uzvišenju terena te okolnih vrtova. Kompleks u Perzepolisu također je postavljen na uzvišenje u odnosu na okolna plodna polja, a od [[Pasargad]]a se razlikuje po tome što je na sjeveroistočnoj strani bio zaštićen planinom, dok su se vrtovi nalazili prema jugozapadnoj strani. Ovi vrtovi pozvani su ''pairidaeza'' što je [[perzijski|staroperzijska]] riječ za „[[raj]]“, a karakteristični su za mnoge [[Ahemenidi|ahemenidske]] palače<ref>[http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=5700 Scent of Achaemenid Gardens Rises in Persepolis (CHNpress)]</ref>. === Cjevovodna mreža === Sustav cjevovoda ispod terase i u okolnim područjima i dalje skriva mnoge dragocjene tajne, što potiče na daljnja istraživanja čiji je cilj detaljno analizirati sedimente sustava. Do sada je na širem području otkriveno preko 2&nbsp;km mrežnih kanala, čije dimenzije variraju: od 60 do 160&nbsp;cm širine, te od 80&nbsp;cm do nekoliko metara dubine, što govori o njihovom značaju i [[Arheologija|arheološkoj]] vrijednosti. Kanali sadrže sedimente koji mogu biti korisni za arheološka istraživanja budući kako je već utvrđeno da neki od 600 komada lončarije iz [[Darije Veliki|Darijevog]] doba sadrže identičan talog pronađen onom u kanalima. Istraživanje je međutim naišlo na problem budući da uklanjanje sedimenata omogućava infiltraciju vode koja šteti strukturi pronalazaka<ref name="iranica.com"/>. Mreže odvodnih i dovodnih kanala protežu se ispod cijelog kompleksa kroz temelje i pod terase, što upućuje na to kako su urezane u kamen prije početka izgradnje samog kompleksa. Zbog toga se Perzepolis smatra prvom građevinom u historiji koja koristi drenažni sustav. === Kraljevske grobnice === <center> <gallery> Datoteka:Persepolis_Artaxerxes_II_tomb.jpg|Grobnica [[Artakserkso III.|Artakserksa III.]] Datoteka:Persepolis_Artaxerxes_III_tomb.jpg|Grobnica [[Artakserkso II.|Artakserksa II.]] Datoteka:Persepolis_Unachieved_Tomb.jpg|Nedovršena grobnica [[Darije III.|Darija III.]] </gallery> </center> Nekoliko desetaka metara sjeveroistočno od terase kompleksa, u stijenama Kuh-e Ramata urezane su dvije goleme kraljevske grobnice koje dominiraju okolicom. Grobnice se pripisuju perzijskim vladarima [[Artakserkso II.|Artakserksu II.]] i [[Artakserkso III.|Artakserksu III.]] Oba groba okružena su uklesanim skulpturama čiji je glavni element pročelje tipične perzijske palače s kolonadom, arhitravom i sporednim zidovima. Ove grobnice zajedno s onima u [[Nakš-e Rustam]]u omogućile su bolje razumijevanje iranske arhitekture iz doba dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]]. Na vrhu groba Artakserksa III. kralj je prikazan na postolju od tri razine, pred svetom vatrom i Ahura Mazdom. Zidovi sadrže trojezičan natpis što je karakteristično za perzijsku arhitekturu još od doba [[Darije Veliki|Darija Velikog]], koji je dao izgraditi Perzepolis. Grobnice se razlikuju prema određenim detaljima, dok su na jugu pronađeni ostaci nedovršene treće grobnice, koja se pripisuje zadnjem ahemenidskom kralju [[Darije III.|Dariju III.]]<ref>Werner F. Dutz & Sylvia A. Matheson, str. 88. i 89.</ref><ref>Henri Stierlin, str. 158.</ref> U podnožju planine 1&nbsp;km sjeverno od terase kompleksa<ref name="Parse or Persepolis Iran Chamber"/> pronađeni su i ostaci grobnica koje datiraju iz post-ahemenidskog perioda. == Zapisi == [[Datoteka:Persepolis_clay_tablet.jpg|mini|desno|300px|Glineni zapisi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]]]] Tokom iskopavanja od strane [[Ernst Herzfeld|Ernsta Herzfelda]] i [[Erich Friedrich Schmidt|Ericha Friedricha Schmidta]], otkrivena su dva velika arhiva na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]], pisana na glini i u drvu<ref>{{Cite web |title=Persepolis fortification tablets, Livius.org |url=http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/fortification_tablets.html |access-date=2010-04-20 |archivedate=2011-05-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514050741/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/fortification_tablets.html |deadurl=yes }}</ref>. Prvi arhiv koji je otkrio Herzfeld poznat je pod imenom „Pločice s utvrde Perzepolisa“, jer su pronađeni na području utvrde sjeveroistično od terase kompleksa<ref>{{Cite web |title=Persepolis Elamite Tablets (Iranica enciklopedija) |url=http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html |access-date=2010-04-20 |archive-date=2007-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114050207/http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html }}</ref>. Sadrži oko 30.000 pločica od kojih su 6.000 čitljive. Sadržaj tih zapisa je proučavan, no do danas nije objavljen u cijelosti. Radi se uglavnom o administrativnim dokumentima koji datiraju između [[506. pne.|506.]] i [[497. pne.]], a pisani su na [[Elamski jezik|elamskom jeziku]]. Ostali jezici uključuju [[Aramejski jezik|aramejski]] (od kojeg je 500 tekstova dešifrirano)<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Persepolis_Elam_Tab.html Persepolis Elamite Tablets (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, te [[Akadski jezik|akadski]], [[grčki]], [[perzijski|staroperzijski]]<ref>[http://persepolistablets.blogspot.com/2007/01/les-archives-des-fortifications-de.html Les archives des fortifications]</ref>, jezike [[Anatolija|Anatolije]]<ref>[http://persepolistablets.blogspot.com/2007/01/what-are-persepolis-fortication.html What are the Persepolis Fortification Tablets?, Matthew Stolper, John A. Wilson Professor of Oriental Studies, Oriental Institute]</ref>, itd. Pronađeni zapisi mogu se podijeliti u dvije podgrupe. Prva se odnosi na transport robe diljem imperija, a drugi je registar računa. Ove pločice dale su vrijedne informacije za razumijevanje funkcioniranja imperija i njegove administracije, budući da se radilo o imperiju raznolikih jezika, naroda, pisama, te platežnih sredstava. Neki zapisi spominju čak i imena radnika u riznici<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com//newsite/articles/v10f3/v10f381.html Ganzabara ili riznica (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, kao i žena iz [[Ahemenidi|ahemenidske dinastije]]. Druga podgrupa zapisa koju je pronašao Schmidt poznata je pod nazivom „Pločice iz riznice Perzepolisa“, a opisuje 139 komada uplate u zlatu i srebru koje datira između [[492. pne.|492.]] i [[458. pne.]] Na nekoliko njih pronađeni su i ostaci kraljevskih pečata. Budući kako je pečena glina najotpornija, spaljivanje Perzepolisa paradoksalno je omogućilo bolju otpornost zapisa odnosno njihovu trajnost do današnjih dana. Zapisi predstavljaju neprocjenjivu historijsku baštinu koja je doprinijela boljem razumijevanju [[Elamski jezik|elamskog]] i [[perzijski|staroperzijskog jezika]], te političkih i [[Zoroastrizam|vjerskih]] običaja [[Ahemenidi|Ahemenida]]. == Funkcija i kontroverze == [[Datoteka:Persepolis_Taureaux.jpg|mini|desno|Kolosalni bikovi (Nedovršena vrata)]] [[Datoteka:Persepolis_relief_god_king.jpg|mini|desno|Detalj reljefa koji ističe snagu kralja, i njegovu privrženost [[Ahura Mazda|Ahura Mazdi]]]] [[Datoteka:Persepolis_Trumpet.jpg|desno|mini|Truba od bronce]] === Politički centar === [[Ahemenidska Monarhija|Perzijska Monarhija]] u vrijeme dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]] sagradila je nekoliko [[Glavni grad|glavnih gradova]]. [[Kir Veliki]] dao je podići [[Pasargad]], dok su kao administrativna središta korišteni i gradovi [[Suza (Iran)|Suza]], [[Ekbatana]], [[Babilon]], te konačno Perzepolis. Ipak, povjesničari se slažu kako je Perzepolis imao uglavnom ceremonijalnu i vjersku funkciju, sudeći prema reljefnim ukrasima diljem kompleksa<ref name="ReferenceB"/>. Skupne delegacije brojnih naroda različitih kultura predstavljaju jedinstvo golemog imperija, borbe sa životinjama kraljevo herojstvo odnosno borbu dobra i zla, dok vjerski motivi poput [[Zoroastrizam|zoroastrijskih]] „krilatih diskova“ simboliziraju kraljevu privrženost Ahura Mazdi, odnosno Bogu dobra. === Teorija o „perzijskom gradu“ === Neki povjesničari u početku su pretpostavljali kako je Perzepolis bio mjesto rezervirano isključivo za Perzijance. Ova pretpostavka temelji se na nekoliko antičkih zapisa, koji su taj zaključak najvjerojatnije izvukli od imena grada (Perzepolis: „Grad Perzijanaca“). Ipak, raznolikost brojnih naroda prikazanih na reljefima ceremonija u suprotnosti je s početnim pretpostavkama. Sudeći prema reljefima, Perzepolis je imao i [[Astrologija|astrološku]] funkciju slavljenja perzijske nove godine („[[Novruz]]“), te funkciju prikupljanja [[porez]]a koji su donosile delegacije iz svih krajeva imperija. Delegacije su poslagane prema važnosti, a plemići i vojnici prema statusu. Dvostruko simetrično stubište imalo je razvodnu funkcijsku ulogu; jednim krakom pristizale su delegacije, a drugim plemstvo i [[Perzijski besmrtnici|vojnici]]. Vrata svih naroda na ulazu u kompleks, kao i dvorana od stotinu stupova ispred ulaska u riznicu, svojom monumentalnošću trebale su impresionirati posjetitelje prilikom dolaska ili plaćanja poreza, te afirmirati moć države. Henri Stierlin, povjesničar umjetnosti i arhitekture, tvrdi kako je apadana korištena za velike prijeme, [[banket]]e i ceremonije. Tradicija velikih svečanih gozbi širila se iz Perzije diljem imperija; u [[Trakija|Trakiju]], [[Mala Azija|Malu Aziju]], [[Kraljevina Makedonija|Makedoniju]], gdje su inkorporirali takve običaje. === Teorija o „ceremonijalnom gradu“ === Jedna od teorija o funkciji Perzepolisa bila je ona kako je kompleks korišten isključivo u proljeće za ceremoniju perzijske nove godine, odnosno kako je Perzepolis bio isključivo obredni grad. Ta pretpostavka se također pokazala krivom, budući da su glineni tekstovi na [[Klinasto pismo|klinastom pismu]] koji sadrže informacije o plaćanju poreza dokazali ekonomski i administrativni značaj grada, koji je kao takav morao biti stalno naseljen i korišten. U slučaju ispravnosti teorije o obrednoj funkciji Perzepolisa, to bi impliciralo kako su reljefi i glinene pločice prikupljene tokom skupljanja danka po cijelom kraljevstvu<ref>Pierre Briant, str. 96.-99.</ref>, što je gotovo nemoguće s obzirom na jednoličnost motiva delegacija i umjetnički stil. === Simbol legitimiteta === [[Arheolog]] David Stronach kao funkciju grada navodi i političku simboliku [[Darije Veliki|Darijevog]] prava na prijestolje, uzimajući u obzir način njegovog dolaska na vlast; morao je poraziti brojne opozicije i uzurpatore poput [[Smerdis]]a<ref>[http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v7f1/v7f136a.html#iii Darius (Iranica enciklopedija)]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Zbog toga se tvrdi kako je Perzepolis simbol legitimnosti Darijeve vladavine, te njegova prijestolonasljednika, sina [[Kserkso|Kserksa I.]]<ref name="Apadana Iranica enciklopedija"/> == Citati == '''Jean Chardin:''' <blockquote> ''Ne znam kakav Vam se čini moj opis i podaci koji ga prate, ali pružiti će velike ideje i uvjeravam Vas kako je u pravim očima iznad svih izraza, jer ne postoji ništa što šte vidjeli ili pročitali; tako veliko i tako lijepo. Koliko hiljada ljudi moraju raditi tako nešto i za koliko godina? Ovo nije samo arhitektonsko remek djelo, poput egipatskih piramida gdje je rad bio kazna i što je ipak nakon svega hrpa kamenja; ovdje se nalazi mnogo umjetnosti i reda, i možemo reći kako je ovo knjiga dostojna tih najvećih majstora.''<ref>{{Cite web |title=Voyages du Chevalier Chardin en Perse, et autres lieux de l’Orient |url=http://www.fravahr.org/spip.php?article123 |access-date=2010-04-20 |archivedate=2007-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926220753/http://www.fravahr.org/spip.php?article123 |deadurl=yes }}</ref> </blockquote> '''Arthur Upham Pope:''' <blockquote> ''Sjaj Perzepolisa nije bio slučajan povratak monumentalnosti i veličanstvenosti ljepote, prepoznate kao vrhovne vrijednosti.''<ref>Arthur Upham Pope, „Perzijska arhitektura“ (''Persian Architecture''), London (1965.)</ref> </blockquote> '''Roman Ghirshman:''' <blockquote> ''Nikada u drevnoj umjetnosti nije pokazana takva hrabrost.''<ref name="Henri Stierlin, str. 110"/> </blockquote> '''Marcel Dieulafoy:''' <blockquote> ''Neke stvari o ovoj veličanstvenog građevini pokušavam oživjeti u mom umu, pa vidim ona vrata sa stupovima od mramora ili uglačane portale, bikove čiji su [[rog]]ovi, noge, oči i ovratnik bili premazani zlatnim premazom, grede od cedrovine, mozaik opeku u zidu, ukrase od zlata i srebra, tirkizno plavi emajl, velike zavjese na portalima, bogate sagove na podovima... ponekad se pitam jesu li egipatski ili grčki hramovi imali tako snažan dojam kao perzijska palača velikog kralja.''<ref>[http://www.mediterranee-antique.info/Duruy/Grecs/HG_32.htm#_edn1 Chapitre XXXII — Alexandre (336-323), Mediterranee-Antique.info]</ref> </blockquote> == Popularna kultura == * [[Persepolis Teheran]], [[iran]]ski [[nogomet]]ni klub iz [[Teheran]]a nazvan je prema [[Antika|antičkom]] Perzepolisu, a simbol kluba je [[kapitel]] perzijskog stupa. * [[Grčka|Grčki]] skladatelj [[Iannis Xenakis]] komponirao je glazbeno djelo nazvano „Persepolis“, posvećeno antičkim ruševinama. * [[Dariush Grand Hotel]], jedan od najluksuznijih [[iran]]skih [[hotel]]a s 5 zvjezdica (otvoren [[1999.]]) na otoku [[Kiš]] projektiran je prema uzoru na antički Perzepolis. == Kratke zanimljivosti == * Perzepolis je podigao [[Darije Veliki]] a uništio [[Aleksandar Makedonski]]; oba vladara proširila su svoju perzijsku odnosno makedonsku državu na [[Najveća carstva svijeta|rekordni teritorijani opseg]], koja se prostirala preko tri [[kontinent]]a. * [[Antika|Antički]] povjesničari tvrde kako je [[Aleksandar Makedonski|Aleksandar]] spalio Perzepolis za vrijeme pijanstva, navodno je na nagovor jedne [[Grčka|grčke]] hetere (prostitutke). * Perzepolis je bio samo jedan od glavnih gradova [[Ahemenidska Monarhija|Perzijske Monarhije]] u doba dinastije [[Ahemenidi|Ahemenida]], ostali [[glavni grad]]ovi bili su [[Suza (Iran)|Suza]], [[Ekbatana]] i [[Babilon]], dok je ranije i [[Pasargad]] imao status glavnog grada. * [[Apadana]], dvorana za prijem i najveća građevina u Perzepolisu, mogla je primiti čak 10.000 ljudi. * Dvorana za prijem (apadana) imala je najveće konstruktivne stupove (20 m) i raspone (8.65 m) od svih građevina [[Antika|antičkog doba]], uključujući i najveći [[grčki hram]] ikada sagrađen - [[Artemidin hram u Efezu]], koji je imao stupove od 18.5 m i raspone od 5.9 m. * Perzepolis se smatra prvom građevinom na svijetu s unaprijed planiranim cjevovodnim sustavom, koji je urezan u temelje prije početka gradnje. * Inspirirani [[Osmansko Carstvo|osmanskoj]] tipologiji orijentalne palače, prvotni istraživači Perzepolisa funkciju građevine na jugu kompleksa pripisali su [[harem]]u, no moderni povjesničari tvrde kako je riječ o kraljičinim odajama. * Brojni motivi na reljefima gdje [[lav]] proždire [[bik]]a prikazuju [[Astrologija|astrološku]] simboliku; početak proljetne ravnodnevnice ([[ekvinocij]]a) kada je sazviježđe lava na vrhuncu, dok se sazviježđe bika gubi na južnom horizontu. * [[Spirala|Spiralni]] oblici ([[Voluta|volute]]) na [[kapitel]]ima perzijskih [[stup]]ova snažno su utjecali na grčki [[jonski red]], za kojeg su volute glavno obilježje. * Tipologija Perzepolisa koja se sastoji od kompleksa na uzvisini i brojnih hipostilnih građevina postala je inspiracijom za oblikovanje [[Akropola (Atena)|atenske akropole]]. * Dvorane iz Perzepolisa otvorene s prednje strane kasnije su postala uobičajenom u [[Sasanidska Monarhija|sasanidskoj]] i [[Islamska arhitektura|islamskoj arhitekturi]]. * Ironično, [[požar]] koji je uništio Perzepolis istovremeno je očvrsnuo 30.000 zapisa od pečene gline, koji su postali trajan i neprocijenjiv izvor informacija iz tog doba. == Panorame == [[Datoteka:Persepolis-Panorama.jpg|središte|800px|mini|Panoramski pogled na Perzepolis]] [[Datoteka:PersepolisPanorama2007.jpg|središte|800px|mini|Panoramski pogled na Perzepolis]] == Veze == * [[Ahemenidska Monarhija]] * [[Ahemenidi]] * [[Darije Veliki]] * [[Kserkso I.]] * [[Artakserkso I.]] * [[Kir Veliki]] * [[Nakš-e Rustam]] * [[Pasargad]] * [[Ekbatana]] * [[Suza (Iran)]] == Izvori == {{reflist|4}} == Literatura == * Georges Cameron, „Pločice iz riznice u Perzepolisu“ (''Persepolis Treasury Tablets''), Izdanja Orijentalnog instituta, Chicago (1948.) * Werner F. Dutz i Sylvia A. Matheson, „Perzepolis: arheološka nalazišta u pokrajini Fars I.“ (''Parsa (Persepolis) Archaelogical sites in Fars (I)''). Yavassoli izdanja, Teheran (1998.), str. 144. * {{fr}} [[Eugene Flandin]] i [[Pascal Coste]], „Put u Perziju“ (''Voyage en Perse''), Pariz (1851.) * {{fr}} [[Georges Perrot]] i [[Charles Chipiez]], „Drevna historija umjetnosti u Egiptu, Asiriji, Perziji, Maloj Aziji, Grčkoj, Etruriji, Rimu“ (''Histoire de l'art dans l'Antiquité, Égypte, Assyrie, Perse, Asie mineure, Grece, Etrurie, Rome''). Svezak V.: „Perzija, Frigija, Lidija i Karija, Licija“ (''Perse, Phrygie, Lydie et Carie, Lycie''), Pariz (1890.) * [[Arthur Upham Pope]], „Perzijska arhitektura“ (''Persian Architecture''), London (1965.) * Arthur Upham Pope, „Elaborat perzijske umjetnosti od prahistorije do danas“ (''A Survey of Persian Art from Prehistoric Times to the Present''), Izdavač: Charles Scribner’s Sons, New York (1931.) * Robert W. Rogers, [http://www.aina.org/books/ahba/ahba1.htm#c35 „Historija Babilonije i Asirije“ (''A history of Babylonia and Assyria Vol 1'')]. Izdavači: Jennings and Pye, Cincinnati (1900.); Eaton and Mains, New York (1900.) * {{fr}} [[Jean Chardin]], „Putovanje Chardina od Pariza do Isfahana...“ (''Voyages de monsieur le Chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l'Orient contenant le voyage de Paris a Ispahan ...'') Ed Jean Louis Delorme, Amsterdam, 1711. * H. Sancisi-Weerdenburg, „Novruz u Perzepolisu“ (''Nowruz in Persepolis'') iz „Ahemenidske historije VII.“ (''Achaemenid History VII.''), Izdavač: Leyde. * {{fr}} [[Henri Stierlin]], „Velikani iz Perzijskog Carstva“ (''Splendeurs de l’Empire perse''), Izdavač: Gründ, Pariz (2006.), str. 280. * {{de}} [[Franz Stolze]], „Perzepolis: ahemenidski i sasanidski spomenici i natpisi iz Perzepolisa, Istahra, Pasargada, Šapura“ ''Persepolis, die achaemenidischen und sasanidischen Denkmäler und Inschriften von Persepolis, Istakhr, Pasargadae, Shâpur'', Izdavač: A. Asher ed, Berlin (1882.) == Vanjske veze == {{Commonscat|Persepolis}} * [https://persepolis.ir Perzepolis, službene stranice.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240725195812/https://persepolis.ir/ |date=2024-07-25 }} * [http://www.3dparse.com Virtualna rekonstrukcija Perzepolisa (3dparse)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823000358/http://www.3dparse.com/ |date=2019-08-23 }} * [http://www.persepolis3d.com Virtualna rekonstrukcija, persepolis3D] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&q=persepolis,+iran&ie=UTF8&z=17&ll=29.934947,52.890544&spn=0.004844,0.01075&t=k&om=0 Lokacija Perzepolisa (satelitski pogled), Google Maps] * [http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html Fotografije Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205040025/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html |date=2007-02-05 }} i [http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ Uvod u ekspediciju Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515235355/http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ |date=2011-05-15 }}, Orijentalni institut sveučilišta u [[Chicago|Chicagu]] * [http://landofaryan.atspace.com/persepolis.htm Perzepolis] * [http://www.iraninfo.dk/persepolis-recreated-filmen-om-genskabelse-af-persepolis-2.html ''Rekonstrukcija Perzepolisa'' (dokumentarni film)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022043021/http://www.iraninfo.dk/persepolis-recreated-filmen-om-genskabelse-af-persepolis-2.html |date=2007-10-22 }} * [http://www.gloryofpersepolis.com/ Slava Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013212525/http://gloryofpersepolis.com/ |date=2007-10-13 }} * [http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html Fotografije i mape Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |date=2006-07-02 }} * [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html Arhiva slika Perzepolisa] * [http://www.persepolis3d.com 3D Rekonstrukcija Perzepolisa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://www.virtualtourengine.com/tour.aspx?id=17&langindex=1 Perzepolis prije uništenja (virtualni projekt)] * [http://www.m-hesse.com/iran/Seiten/persepolis_%26_pasargad.html Fotogalerija iz 2009. godine (njemački jezik)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160420070650/http://www.m-hesse.com/iran/Seiten/persepolis_%26_pasargad.html |date=2016-04-20 }} * [http://www.letsgoiran.com/persepolis/persepolis-travel-guide Fotografije i video snimke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407083946/http://www.letsgoiran.com/persepolis/persepolis-travel-guide |date=2009-04-07 }} * [http://www.chn.ir/en/news/?section=2&id=6166 Tajno stubište „Palače G“ u Perzepolisu]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Cultural Heritage News Agency, 13. veljače, 2006. * [http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html ''Pečati na zapisima zidina u Persepolisua''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325181337/http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html |date=2013-03-25 }} - Mark B. Garrison i Margaret C. Root, na [http://oi.uchicago.edu Stranicama Orijentalnog instituta] * [http://www.anobanini.ir/travel/fa/fars/1385/10/post_19.php#more Korisni tekst i fotografije Perzepolisa (perzijski jezik)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503121414/http://www.anobanini.ir/travel/fa/fars/1385/10/post_19.php#more |date=2009-05-03 }} * [http://persepolistablets.blogspot.com/ Utvrda Perzepolis] (Informacije o utvrdi Perzepolis prema Orijentalnom institutu sveučilišta u Chicagu) * [http://www.rugreview.com/13-3pers.htm Perzepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519205824/http://www.rugreview.com/13-3pers.htm |date=2009-05-19 }} * Farzin Rezaeian i Hossein Hazarati; ''Obnova Perzepolisa'', dokumentarac iz 2004. [http://www.youtube.com/v/nCwxJsk14e4&hl=en&rel=0&border=1 1. dio] (8 min. i 38 sek.), [http://www.youtube.com/v/LGeJRTw7mW8&hl=en&rel=0&border=1 2. dio] (9 min. i 52 sek.), [http://www.youtube.com/v/rIPHEb9lWXA&hl=en&rel=0&border=1 3. dio] (8 min. i 52 sek.), [http://www.youtube.com/v/VXLaeZnJzVY&hl=en&rel=0&border=1 4. dio] (10 min. i 29 sek.), [http://www.youtube.com/v/gqQH56JcEhE&hl=en&rel=0&border=1 5. dio] (3 min. i 22 sek.) * [http://www.history.com/marquee.do?content_type=Marquee_Generic&content_type_id=51242&display_order=1&marquee_id=51188 ''Engineering an Empire: The Persians'', dokumentarni film „The History Channela“] * [http://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=en&geocode=&q=&ie=UTF8&ll=29.933459,52.888162&spn=0.007922,0.013733&t=h&z=16 Lokacija] {{Iranska arhitektura}} {{Normativna kontrola}} {{izdvojeni članak}} [[Kategorija:Drevni iranski gradovi]] [[Kategorija:Ahemenidska Monarhija]] [[Kategorija:Partska Monarhija]] [[Kategorija:Sasanidska Monarhija]] [[Kategorija:Arheološka nalazišta u Iranu]] [[Kategorija:Palače u Iranu]] [[Kategorija:Fars]] [[Kategorija:Svjetska baština u Iranu]] khxxhc1sainx1s874cos37ks2c8f1sh 0 54261 42656350 42453759 2026-07-18T06:45:35Z NegUro 375837 /* */ 42656350 wikitext text/x-wiki {{Infobox actor | image = KeanuReevesLakehouse.jpg | caption =Reeves na londonskoj premijeri filma<br>''[[The Lake House (film)|The Lake House]]'' u septembru 2006. godine | birthdate = {{birth date and age|df=yes|1964|9|2}} | birthname = Keanu Charles Reeves | birthplace = [[Bejrut]], [[Libanon]] | deathplace = | occupation = glumac | yearsactive = od 1985. godine | spouse = }} '''Keanu Reeves''' ({{Abbr|fon.|fonetski}}: Kijanu Rivs; rođen [[2. rujna]] [[1964]].) [[Kanada|kanadski]] je glumac, najpoznatiji kao Neo u četiri dijela filma ''[[Matrix]] i John Wick .'' == Djetinjstvo == Keanu Reeves je rođen u [[Bejrut]]u u [[Libanon]]u, gdje su njegovi roditelji kratko vrijeme živjeli. Ime "Keanu" na [[Havajski jezik|havajskom jeziku]] znači "hladni planinski povjetarac". Kad je Keanu imao dvije godine, njegov je otac Samuel Reeves, [[Geologija|geolog]] {{Nowrap|[[Havaji|havajsko]]-[[Kina|kineskog]]}} podrijetla, napustio obitelj. Majka Patricia, koja je radila kao plesačica u noćnom klubu, odselila je s dječakom i tek rođenom djevojčicom Kim u [[New York, New York|New York]], a potom u [[Toronto]]. Tamo se zaposlila kao dizajnerica kostima za brojne glazbene zvijezde, među ostalima i za [[Dolly Parton]], [[Alice Cooper|Alicea Coopera]] i [[David Bowie|Davida Bowieja]]. Samuel, koji je i dalje povremeno viđao djecu, osuđen je [[1994]]. na deset godina zatvora zbog posjedovanja [[kokain]]a. == Počeci glumačke karijere == Mladi Reeves nije bio dobar učenik te je, nakon što je u pet godina promijenio pet škola, konačno napustio svoje školsko obrazovanje i posvetio se onom glumačkom. U Torontu je uzimao satove glume, povremeno dobijao manje uloge u kazalištu, reklamama i filmovima, a naposlijetku je odselio u [[Los Angeles]]. Godine [[1988]]. pojavljuje se u filmu ''[[Opasne veze]]'' (Dangerous Liaisons) uz [[Glenn Close]], [[John Malkovich|Johna Malkovicha]], [[Michelle Pfeiffer]] i [[Uma Thurman|Umu Thurman]]. Prvu značajniju ulogu Reeves je ostvario u filmu ''[[Billova i Tedova sjajna pustolovina]]'' (Bill & Ted’s Excellent Adventure) iz [[1989]]. godine. [[ZF|Znanstveno-fantastična]] [[komedija]] je postigla veliki uspjeh i Reevesu otvorila vrata većih projekata. == Put do zvjezdanog statusa == Slijedile su uloge u brojnim filmovima: od visokobudžetnog akcijskog ''[[Pakleni val|Paklenog vala]]'' (Point Break, [[1991]].) do nezavisnog ''[[Moj privatni Idaho]]'' (My Private Idaho, te iste 1991.), u kojem je glumio ovisnika Scotta. Partner u tom filmu i prijatelj u privatnom životu, mladi i talentirani [[River Phoenix]] je koncem [[1993]]. umro od prekomjerne doze [[heroin]]a i kokaina, što je Keanua jako pogodilo i utjecalo na njegov stav prema drogi, koje se od tada otvoreno gnuša. Iako je njegova uloga u ''[[Drakula (1992)|Drakuli]]'' (Bram Stoker’s Dracula, [[1992]].) [[Francis Ford Coppola|Francisa Forda Coppole]] prošla prilično nezapaženo, Keanu Reeves je i dalje dobivao ponude za potencijalne ''blockbustere''. Njegov do tada najveći hit uslijedio je [[1994]]. Reeves je, zajedno s još jednom [[hollywood]]skom zvijezdom u usponu, [[Sandra Bullock|Sandrom Bullock]], igrao glavnu ulogu u akcijskom spektaklu ''[[Brzina (1994)|Brzina]]'', {{Nowrap|redatelja-debitanta}} [[Jan de Bont|Jana de Bonta]]. Film o Jacku Travenu, pripadniku antiterorističke jedinice, koji se bori protiv poludjelog bombaša, bio je veliki hit na {{Nowrap|kino-blagajnama}}: profit je bio gotovo 500 milijuna [[Američki dolar|dolara]] širom svijeta i priskrbio je Keanuu i Sandri Bullock zvjezdani status. Dulje vremena nakon uspjeha ''Brzine'', Reeves nije imao velikog uspjeha kod publike, a ni kod kritike, unatoč brojnim i raznovrsnim projektima, sve do [[1999]]. kada je ulogom Nea u ZF spektaklu ''[[Matrix]]'' ponovo došao do aklamacije publike, a i dijela kritike. Izuzetno (napose fizički) zahtjevnu ulogu Reeves je odlično odglumio, a ni financijski nije prošao loše: procjenjuje se da je samo od ovoga filma zaradio preko 30 milijuna dolara, jer je u ugovoru imao napisano da dobija postotak od zarade filma. Redatelji i scenaristi filma, [[braća Wachowski]], Keanua su za ulogu odabrali ispred protukandidata [[Leonardo DiCaprio|Leonarda DiCaprija]], [[Will Smith|Willa Smitha]] i [[Brad Pitt|Brada Pitta]]. Film je imao i dva nastavka, ''[[Matrix Reloaded]]'' i ''[[Matrix Revolutions]]'', snimana istovremeno i objavljena iste, [[2003]]. godine. Uz Reevesa, u trilogiji glume još i [[Laurence Fishburne]], [[Carrie-Anne Moss|{{Nowrap|Carrie-Anne}} Moss]] i [[Hugo Weaving]] u nezaboravnoj ulozi agenta Smitha, a u nastavcima se pojavljuje i [[Italija|talijanska]] zvijezda [[Monica Bellucci]]. == Novi projekti == ''[[Constantine (film)|Constantine]]'', akcijski horor, bio je sljedeći veliki uspjeh Keanua Reevesa. Još jedan film rađen prema stripu, donio je producentima oko 230 milijuna dolara zarade na {{Nowrap|kino-blagajnama}}. Naredne godine se Reeves ponovo udružio sa starom poznanicom Sandrom Bullock u ''[[Kuća na jezeru|Kući na jezeru]]'', romantičnoj drami s elementima znanstvene fantastike, remakeu [[Južna Koreja|korejskog]] filma "Il Mare". Iste [[2006]]. Keanu je glumio u još jednom zf. filmu, ''[[Replikator]]'' (A Scanner Darkly), koji je zanimljiv po naknadnoj animaciji rotoskopskom metodom. U najavi je još jedan remake i to zf. klasika ''[[Dan kada je Zemlja stala]]'' (The Day The Earth Stood Still), no snimanje počinje tek krajem [[2008]]. == Vanjske veze == {{Commonscat|Keanu Reeves}} * {{imdb ime|id=0000206|ime=Keanu Reeves}} * {{nndb name|id=/041/000022972|name=Keanu Reeves}} * {{tvtome person|id=43638|name=Keanu Reeves}} * [http://www.filmski.net/dossier/11 Stranica na filmski.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706170625/http://www.filmski.net/dossier/11 |date=2008-07-06 }} {{Authority control}} {{Lifetime|1964| |Reeves, Keanu}} [[Kategorija:Kanadski filmski glumci]] byabhoq2598r7ofumpntrzia7ueuts9 0 56369 42656113 5678615 2026-07-17T14:30:29Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Savjet pet stotina]] na [[Vijeće pet stotina]]: per HE 5678615 wikitext text/x-wiki {{for|Savjet Pet stotina u drevnoj Ateni|Bule (antička Grčka)}} [[Datoteka:Buonaparte closing the farce of Egalité.jpg|thumb|300px|Karikatura [[James Gillray]]a koja prikazuje Napoleonov puč]] '''Savjet Pet stotina''' ('''''Conseil des Cinq-Cents'''''), ili jednostavno '''Pet stotina''' bio je [[donji dom]] parlamenta [[Francuska|Francuske]] u kasnom [[Francuska revolucija|revolucionarnom]] periodu poznatom kao [[Direktorij (Francuska)|Direktorij]] (''Directoire'') ([[22. august]] [[1795]] - [[9. novembar]] [[1799]]). [[Gornji dom]] je bio poznat kao [[Savjet drevnih]] (''Conseil des Anciens''). Osim kao zakonodavno tijelo, Savjet je sastavljao liste kandidata od kojih su Drevni birali petoricu [[Francuski Direktorij|direktora]] sa izvršnom vlašću. [[Napoleon Bonaparte]] je s grupom [[grenadiri|grenadira]] istjerao članove Savjeta iz njihovog sjedišta a sebe proglasio Prvim konzulom Francuske u [[18 Brumaire|državnom udaru 18. brimera]]. [[Kategorija:Francuska revolucija]] oruqzm27vdewroopc7b8ume4fseble7 0 56370 42656213 5678655 2026-07-17T23:49:10Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće pet stotina]] 42656213 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće pet stotina]] 71487txga3sfou9n9daqwuvkyg04im3 0 56371 42656214 5678657 2026-07-17T23:49:15Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće pet stotina]] 42656214 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće pet stotina]] 71487txga3sfou9n9daqwuvkyg04im3 0 56372 42656215 5678656 2026-07-17T23:49:20Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće pet stotina]] 42656215 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće pet stotina]] 71487txga3sfou9n9daqwuvkyg04im3 0 63982 42656198 368676 2026-07-17T23:48:00Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Zapadnonordijsko vijeće]] 42656198 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Zapadnonordijsko vijeće]] 6jg7v2nubbguug3jleqt20huuflo7d1 0 63983 42656131 42310995 2026-07-17T14:40:31Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Zapadnonordijski savet]] na [[Zapadnonordijsko vijeće]] 42310995 wikitext text/x-wiki '''Zapadnonordijski savet'''<ref>[[Danski jezik|danski]]: '''Vestnordisk Råd''', [[Farski jezik|farski]]: '''Útnorðurráðið''', [[Islandski jezik|islandski]]: '''Vestnorræna ráðið''', [[Grenlandski jezik|grenlandski]]: '''Nunat Avannarliit Killiit Siunnersuisoqatigiiffiat''', ''[[Engleski jezik|engleski]]: '''West Nordic Council'''''</ref> je [[organizacija]] za saradnju parlamenata i vlada: [[Farska Ostrva|Farskih Ostrva]], [[Grenland]]a i [[Island]]a. Savet je osnovan [[1985]] godine pod nazivom ''»Zapadnonordijski parlamentarni savet saradnje«'', ali je naziv promenjen [[1997]]. Savet se sastoji od šest članova parlamenata zemalja članica koje postavljaju sami parlamenti. Članice saveta dele skoro identičnu istoriju, Farska Ostrva i Grendland su autonomne teritorije [[Danska|Danske]] i Island, bivša teritorija Danske. Takođe imaju slučnu privredu, sve zavise od ribarstva. Glavne teme razgovora su: * promocija [[Skandinavija|Skandinavske]] (severni [[Atlantski okean|Atlantik]]) interese, * očuvanje severoatlanskih resursa i očuvanje severoatlanske kulture, kao i pomoć u promociji zapadnonordijskih interesa preko vlada zapadnonordijskih zemalja * veća saradnja vlada članica * zajedinički rad sa [[Nordijski Savet|Nordijskim savetom]] Zapadnonordijski savet i [[Nordijski savet]] su različite organizacije, iako postoji saradlja između njih. == Reference == <references /> == Povezano == * [[Nordijski savet]] == Vanjske veze == * [http://www.vestnordisk.is/ Službeni sajt] (''na engleskom, danskom, grendlandskom, farskom i islandskom jeziku'') [[Kategorija:Međunarodne organizacije]] [[Kategorija:Skandinavija]] o0tlywwb1zpgcsjqvg7lw1pad9dr6o9 0 64285 42656382 42174703 2026-07-18T10:52:51Z Minorax 135426 42656382 wikitext text/x-wiki [[Datoteka: AntiochusI.jpg|thumb|300px|right|Srebrenjak Antioha I. Na grčkom piše ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΑΝΤΙΟΧΟΥ (kralj Antioh).]] '''Antioh I Soter''' (324/[[323. pne.]] -[[261. pne.]] ) bio je car [[Seleukidsko carstvo|Seleukidskog carstva]]. Vladao je od [[282. pne.]] -[[261. pne.]] . == Teško održanje velikog carstva i pobeda nad Galima == Kada mu je ubijen otac [[Seleuk]] [[281. pne.]] , pred njim se našao težak zadatak održanja velikog carstva. Odmah izbija pobuna u Siriji. Antioh odustaje od osvajanja Makedonije i Grčke. Sa [[Ptolemej II|Ptolemejem II]] sklapa mirovni sporazum. U [[Mala Azija|Maloj Aziji]] nije uspevao da pokori [[Bitinija|Bitiniju]] ili [[Kapadokija|Kapadokiju]]. Suočio se sa invazijom keltskih [[Gali|Gala]] na Malu Aziju [[278. pne.]] , ali u borbama sa njima pobeđuje pa je prozvan Soter ("spasilac" ). == Stalni sukobi sa Egiptom zbog Sirije == Pri kraju [[275. pne.]] ponovo se otvara stari problem Sirije, tačnije [[dolina Beka|doline Beka]]. To je stalna sporna tačka između [[Ptolemejidi|Ptolemejida]] i [[Seleukidi|Seleukida]] još od podele [[301. pne.]] . Zbog Sirije izbija [[Prvi sirijski rat]]. [[Dolina Beka]] je ostala u vlasti Ptolemejida, ali [[Seleukidi]] su nastavili da polažu svoje pravo na taj deo Sirije. Rat nije mnogo menjao granice dva carstva, nego su samo gradovi kao [[Damask]] i obalna područja Male Azije menjala gospodare. == Poraz od Pergama == Oko [[262. pne.]] Antioh pokušava da osvoji brzorastuću silu [[Pergam]]. Međutim blizu [[Sard]]a je poražen [[262. pne.]] , a brzo posle toga [[261. pne.]] umire. Najstarijeg sina je ubio zbog pobune, tako da ga nasleđuje drugi sin [[Antioh II]]. == Povezano == * [[Seleukidi]] * [[Ptolemejidi]] {{s-start}} {{s-hou|[[Seleukidsko Carstvo|Seleukidska dinastija]]||324. pne.||261. pne.}} {{s-bef|before=[[Seleuk I Nikator]]}} {{s-ttl|title=[[Popis kraljeva Perzije|Seleukidski kralj]]|years=281–261. pne.}} {{s-aft|after=[[Antioh II Theos]]}} {{end}} {{Commonscat|Antiochus I}} [[Kategorija:Rođeni 324. pne.]] [[Kategorija:Umrli 261. pne.]] [[Kategorija:Seleukidski vladari]] ajxrojnsf67bqmtsqjgwrkeyxc7w41y 0 64407 42656375 42233567 2026-07-18T10:51:23Z Minorax 135426 42656375 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Boulier1.JPG|thumb|250px|right|Abakus]] '''Abakus''' (lat.) ili '''abak''' (grč.) je prva poznata sprava za računanje starih [[Egipćani|Egipćana]], [[Grci|Grka]], [[Rimljani|Rimljana]], [[Kinezi|Kineza]]. Računaljka je bila u obliku ploče. [[Rimski abak]] je bio ploča podeljena na pruge ili pravougaona polja, po kojima su se pomerali kamenčići ili žetoni. Prema položaju kamenčiću je pripadala određena [[mesna vrednost]]. Od latinskog izraza calculus - kamenčić nastalo je izraz calculare - računati. U Evropi se rimski abak mestimično upotrebljavao do [[XVI vek]]a. [[Kineski abak]] je bio okvir sa napetim žicama na kojima su nanizane kuglice, svakoj žici, odgovarala je određena mesna vrednost. (Stariji korisnici se sećaju ovih računala sa prvih časova matematike u osnovnoj školi.) Od kineskog razvio se i japanski [[soroban]] na kojem su unutar okvira na štapićima bili nanizani dvostruki čunjići (4+1 na svakom štapiću). Soroban se u [[Japan]]u i danas ponegde upotrebljava. Abak sličan kineskm i japanskom mnogo se do nedavno upotrebnjavao i u [[Rusija|Rusiji]] (SSSR). Danas je teško zamisliti brojanje i računanje bez pisanih brojeva, ali nekada nisu ni postojali pisani brojevi. Ono na čemu se najranije računalo bili su prsti na rukama. Međutim za potrebe trgovine bilo je nužno smisliti neko pomagalo koje će moći da prebroji i izračuna veće vednosti. Jedno od takvih pomagala je bio abakus. Abakus je prosta i istorijski stara sprava za računanje. U narodu je poznat kao sprava (mašina) za računanje za decu ili kao harfa za ludake. I dan-danas je rasprostranjena i upotrebljava se u mnogim krajevima sveta. == Princip rada == Abakus je najčešće napravljen od drveta. Sastoji se od okvira sa kuglicama ili kamenčićima koji su nabodeni na štapiće ili žicu, ili se kuglice povlače po izrezbarenim otvorima. Kuglice ili kamenčići svojim položajem predstavljaju vrednost određenog broja. Abakus omogućava i rešavanje malo komplikovanijih računskih operacija. Pored osnovnih računskih operacija (sabiranja, oduzimanja, množenja i deljenja) na njemu je moguće i korenovanje. [[Rimski brojevi|Rimskim brojevima]] nije bilo moguće vršiti komplikovanije operacije, tako da je ruski abakus bio nešto izmenjena verzija u odnosu na ostale vrste abakusa. Bitno je naglasiti da, koliko god je abakus čoveku pomogao u računanju, to nije mašina koja je automatski rešavala operacije, već se to računanje vršilo u ljudskoj svesti. Abakus je bio samo mehaničko sredstvo, koje je služilo čoveku samo kao pomoć. Na abakusu se računa tako što se kroz dodavanje pozitivnih ili negativnih brojeva, nova dobijena suma neposredno podešava kao rezultat. Pri učenju korišćenja abakusa najbitnijije je shvatiti kako za svaku početnu cifru podesiti cifru koja se sabira, odnosno koja se oduzima od nje. Kao posledica stalnog vežbanja prsti sami „shvate“ šta treba da rade tada je brojeve moguće uneti mnogo brže, nego na kalkulatoru. Ušteda vremena je postojana u operacijama sabiranja i oduzimanja. Množenje, deljenje i korenovanje su zasnovani na vižestrukom sabiranju i oduzimanju. == Istorijat == O poreklu abakusa se raspravlja; zna se da su mnoge drevne civilizacije koristile abakus kao pomagalo u brojenju i računanju. Prvi abakusi su nastali na prostorima indo-kineskih kultura od perioda 1100. godine pne. Jedne od prvih civilizacija koje su koristile abakus su bile [[Kina]] i [[Mesopotamija]]. Prva vrsta abakusa je bila zasnovana na ravnoj kamenoj ploči koja je bila posuta peskom ili prašinom, gde su jednim prstom ili perom upisivali slova i reči. Brojeve su dodavali uz pomoć kamenčića i tako izvodili računske operacije. Od tada su se razvile različite vrste abakusa; najpopularniji od njih su bili napravljeni da bi se na njima moglo računati u dekadnom brojnom sistemu. Upotreba reči abakus datira još od 1387. kada je engleski jezik kao pozajmicu uzeo reč iz latinskog jezika da bi tom rečju označili peščani abakus. Latinska reč potiče od reči abakos, što je oblik genitiva grčke reči abah (što znači tabla za računanje). Ova grčka reč je takođe imala značenje- tabla posuta peskom ili prahom na kojoj se crtaju geometrijske figure. Neki lingvisti tvrde da ova reč: ili ima semitski koren, ābāq, hebrejska reč za - pesak, ili feničanski koren, abak, sa značenjem pesak, takođe. === Grčki abakus === Tabla pronađena na ostrvu [[Salamina]] 1846. datira iz 300. godine pne, što je najstarija otkrivena ploča namenjena samo računaju. Za ovu tablu se pretpostavlja da je prvobitno služila za igru. On se sastojao od table i belih mermernih kamenčića, dužine 149 cm, širine 75 cm i debljine 4,5 cm. U sredini table je bio set od pet paralelnih urezanih linija podjednakog razmaka između vertikalnih linija koje ih dele. Ispod ovih linija se nalazi širok prostor sa horizontalnom linijom. Ispod ove linije je druga grupa od jedanaest paralelnih linija, opet podeljenih u dva dela sa linijom koja je normalana sa njima, ali sa polukrugom na vrhu preseka; treća, šesta i deveta od ovih linija su obeležene krstićem gde se nalazi presek sa vertikalnom linijom. === Rimski abakus === {{main|Rimski abakus}} [[Datoteka:RomanAbacusRecon.jpg|Rimski abakus|thumb|desno|200px]] Postojale su dve vrste rimskog abakusa: kalculi i ručni abakus, koji su pravljeni od kamena ili metala. Abakus iz [[Antički Rim|Rimskog carstva]] sastoji se od osam dužih proreza u kojima se nalazi po pet kuglica i osam kraćih proreza koji su ili sa po jednom kuglicom, ili su bez kuglica. Prorez obeležen sa I označavao je jedinice, prorez označen sa X označavo je desetice i tako dalje do miliona. Kuglice u kraćem prorezu označavaju pet jedinica, pet desetica itd, veoma značajano za bi-kvinarni sistem, najverovatnije povezano sa rimskim ciframa. Kraći prorezi sa desne strane mogli su da se koriste za pravljenje rimskih mernih jedinica. Računanje je bilo zasnovano na vrednostima kuglica koje su se povlačile gore-dole po prorezu da bi označile vrednost svake kuglice. === Kineski abakus === Pre otkrića kineskog abakusa za računanje i prebrojavanje koristile su se razne sprave: štapovi za računanje, kosti na kojima su urezivali količinu, ili meru nečega. Suanpan (suànpám), kako su ga Kinezi i nazivali, u osnovi je bio sličan rimskom abakusu, samo sa malo drugačijom konstrukcijom, koja je bila namenjena dekadnom i heksadekadnom brojnom sistemu. Njegova visina je bila oko 20 cm (8 inča), a širina je mogla da bude različita, što je zavisilo od njegove namene. Uglavnom su kineski abakusi bili podeljeni na dva dela od po sedam redova. Svaki red u gornjem delu table je imao po dve kuglice, a u donjem delu redovi su imali po pet kuglica prilagođeno i za dekadni i za heksadekadni brojni sistem. Kuglice su bile pravljene od drveta. Računalo se njihovim pomeranjem gore-dole. Kineski abakus je korišćen i u druge svrhe. Za razliku od običnih dečijih računaljki, kineskim abakusom je moglo da se vrši množenje, deljenje i kvadratni i kubni koren. Veza između suanpana i rimskog abakusa postoji. Verovatno je jedan uticao na nastanak drugog. Uz to postoje i dokazi da su ova dva carstva sarađivala u trgovini. Međutim, može da se desi da je veza između ove dve sprave slučajna. Bilo kako bilo, oba su svoje računanje zasnivala na računanju sa deset prstiju. Rimski abakus je imao 4+1 kuglicu za svaku decimalnu poziciju (kao i japanski abakus), a kod kineskog abakusa je bilo 5+2 kglice do decimalnoj poziciji, što je dozvoljavalo da se rešavaju malo složenija računanja i aritmetički algoritmi u [[heksadecimalni sistem|heksadecimalnom sistemu]]. U kineskom i japanskom abakusu kuglice se pomearaju po žici, a kod rimskog proreze u kojima su smeštene kuglice (ili kamenčići), što je usporavalo računanje. Zato je rimski abakus upotrebljavan samo za prostije računske radnje. 12. novembra 1946. u takmičenju između kineskog abakusa i tadašnjeg [[kalkulator]]a, abakus je pobedio sa 4:1. === Japanski abakus === [[Datoteka:Soroban.JPG|thumb|desno|300px|Soroban]] Soroban je japanski abakus, modifikovana verzija kineskog suanpana. Ovaj abakus je nastao oko 1600. godine, tada se pojavljuje još i u [[Koreja|Koreji]]. Japanski abakus, u odnosu na kineski, eliminisao je po jednu kuglicu iz svake kolone, a kasnije još po jednu iz svake kolone iz donjeg dela table i tako ga načinili samo za [[decimalni sistem]]. Japanci su takođe eliminisali i Quichu (kineska tabla za deljenje), ali kineska tabla za deljenje je i dalje nastavila da se korsti. Zatim dolazi do borbe između table za množenje i table za deljenje. 1920. kao „pobednik “ u škole ulazi tabla za množenje. Broj štapića po kojima su nizane kuglice su sa 21 porasle prvo na 23, 27, sve do 31. Ovo je omogućilo predstavljanje više različitih brojeva i više cifara u isto vreme. Soroban se izučavao kao lekcija iz matematike u osnovnim školama, zato što je tako bilo najlakše predstaviti dekadni sistem vizuelno. Soroban je bio oko 8cm visok. Kuglice na sorobanu su obično bile spojene u grupe od po dve, da bi se olakšalo njihovo pomeranje. U osnovnim školama učenici mogu da koriste dve vrste sorobana: prvi je imao po jednu kuglicu na svakoj žici u gornjem delu table, a u donjem po pet kuglica na svakoj žici; drugi je imao po jednu u gornjem delu, a donjem po četiri kuglice na svakoj žici. Bez obzira na prednost ručnih kalkulatora, neki roditelji pre šalju decu u one škole gde će računanje prvo učiti na sorobanu, zato što je ovaj način računanja blizak [[mentalna aritemetika|mentalnoj aritmetici]]. === Ruski abakus === [[Datoteka:Schoty abacus.jpg|thumb|desno|200px|Ruski abakus]] Ruski abakus, sčёtы, sastoji se od jednog okvira u kom se nalaze žice na koje je nanizano po deset kuglica(osim jedne na kojoj se nalaze po četiri kuglice). Ruski abakus se postavlja vertikalno sa žicama sleva na desno. Računaljka se dovodi u početno stanje kada su sve kuglice usmerene u desno. Dok se vrši operacija množenja, kuglice se pomeraju na levo. Za lepši pregled dve kuglice (peta i šesta) u sredini svake žice su uglavnom drugačije obojene od ostalih kuglica. Isto tako leva kuglica na jednoj od hiljade žica (ili milion, zavisi koliko ih ima može takođe biti različite boje). Ruski abakus se i danas koristi u trgovini, u prodavnicama širom bivšeg [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]], iako se u mnogim školama više ne uči na njemu. === Drevni američki abakus === Neki izvori pominju i korišćenje abakusa po imenu '''nepohualtzintzin''' u drevnoj [[Asteci|astečkoj]] kulturi. [[Carstvo Inka|Inke]] su koristile spravu koja je imala ime quipu. Kipu je imao kanap koji je bio postavljen horizontalno i viseću užad. Užad su bila različith boja, razmak između čvorova je bio različit. Svaka boja je imala svoje značenje, svako uže je bilo namenjeno za određeni pojam ili stvar. Ali on je pre imao namenu za beleženje nekih događaja ili za brojčani popis stvari jednog domaćinstva, nego kao alatka za računanje. Neki naučnici tvrde da to nije bio najraniji oblik numeričke sprave, već jedan od najranijih oblika pisanja. Kao takav oblik zapisa po naučniku Grau Urton-u, kipu je bio jedan oblik koda, slični [[Binarni sistem|binarnom kodu]] u [[računar]]ima. Inke su za računanje koristile uupana, koji je korišćen i posle osvajanje [[Peru]]a. Princip računanja na ovoj spravi bio je nepoznat sve do 2001. Upoređujući nekoliko uupana zaključeno je da je računanje bilo kao i kod [[Leonardo Fibonači|Fibonačijevog]] niza: 1,1,2,3,5,8… === Školski abakus === [[Datoteka:Kugleramme.jpg|Školski abakus - Računaljka|thumb|desno|200px]] Širom sveta abakusi se koriste u predškolskim ustanovama i osnovnim školama, kao pomagalo u učenju osnovnih računskih radnji i aritmetike. U zapadnim zemljama okvir sa kuglicama sličan je ruskom abakusu, samo što oni imaju žice postavljene vertikalno. Abakus se koristi i kao igračka, koja se pravi ili od drveta, ili od plastike. Ova vrsta abakusa se koristi da predstavi brojeve bez dodeljivanja vrednosti pozicijama na kojima se nalazi kuglica. Svaka kuglica i svaka žica imaju istu vrednost i služe za predstavljanje brojeva do sto. Dok se množi kuglice se pomeraju u desno. Najveća edukativna prednost abakusa u odnosu na slobodne kuglice, jeste lakše učenje u brojenju i računanju, tako da učenici nauče da grupišu stvari po deset, što je osnova dekadnog brojnog sistema. U srpskom jeziku se koristi termin - računaljka. === Abakus kod slepih === Abakus koriste i pojedinci koji ne mogu da vide. Oni ga korste da predstave matematičke funkcije kao što su množenje, deljenje, oduzimanje i sabiranje, kvadratni i kubni koren. Iza žica na kojima su kuglice stavlja se gumeni ili neki drugi meki materijal da se kuglice ne pomerale dok slepi dodirju prstima kuglice. U skorije vreme, abakus je zamenjen električnim kalkulatorima sa zvukom, ali samo u onim zemljama, gde su pristupačni i gde mogu da se priušte. Međutim i onde gde je moguće priuštiti ove kalkulatore, slepi se pre odlučuju za abakuse. Slepa deca se u njihovim specijalnim školama uče prvo na ovim spravama da sabiraju, pa tek onda koriste kalkulatore, kao kod dece koja mogu da vide, prvo koriste računaljke, pa tek onda kalkulatore. {{Commonscat|Abacus}} [[Kategorija:Sprave]] [[Kategorija:Računanje]] 5tubbojnz3wswnz43akdrpo0kmjtfq0 0 70124 42656197 423429 2026-07-17T23:47:55Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Tajno vijeće Tonge]] 42656197 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Tajno vijeće Tonge]] odkrj988c8sgpac5vzk8awmsq4swtsy 0 70125 42656135 42598628 2026-07-17T14:42:50Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Tajni savjet Tonge]] na [[Tajno vijeće Tonge]] 42598628 wikitext text/x-wiki {{Politika Tonge}} '''Tajni savjet Tonge''' ({{lang-en|Privy Council of Tonga}}) je vrhovni državni organ Kraljevine [[Tonga|Tonge]] koji ima i [[izvršna vlast|izvršne]] i [[sudska vlast|pravosudne]] funkcije. Čine ga [[popis monarha Tonge|kralj]], koji mu predsjeda, [[premijer Tonge|premijer]] i ministri, te guverneri otoka [[Ha'apai]] i [[Vavu'i]]. Osim vođenja izvršne vlasti, Tajni savjet služi i kao vrhovni sud s izuzetkom [[kazneno pravo|krivičnopravnih]] slučajeva, a može donositi i zakone koje naknadno potvrđuje [[Zakonodavna skupština Tonge|Zakonodavna skupština]]. == Vanjske veze == * [http://www.pmo.gov.to/guide-to-gov-mainmenu-26/the-monarchy-mainmenu-66/privy-council-mainmenu-121.html "Privy Council"], Tongan government website (page under construction) * [http://www.paclii.org/to/cases/TOPC/ Tonga Privy Council rulings as a court of appeal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120042239/http://www.paclii.org/to/cases/TOPC/ |date=2008-11-20 }}, Pacific Islands Legal Information Institute * [http://www.planet-tonga.com/HRDMT/Articles/HRDMT_Proposal/Proposal-English.shtml A proposed reform of the Privy Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008051340/http://www.planet-tonga.com/HRDMT/Articles/HRDMT_Proposal/Proposal-English.shtml |date=2008-10-08 }} by the Tongan [[Pokret za ljudska prava i demokraciju|Human Rights and Democracy Movement]] [[Kategorija:Politika Tonge]] syrqk47yur5umu4b5s3zk1pqync399u 0 71073 42656381 42247771 2026-07-18T10:52:29Z Minorax 135426 42656381 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Butrint, Albania.jpg|thumb|250px|[[Butrint]], [[UNESCO]] World Heritage Site.]] '''Istorija Albanije''' je istorija područja današnje [[Albanija|Albanije]] od antičkog doba do danas. == Atničko doba == [[Datoteka:Illyricum (Imperium Romanum).png|thumb|Rasprostranjenost [[Iliri|Ilira]] na [[Balkan]]u prije oko 3000 godina]] U antičkoj dobi na području današnje Albanije su živjeli [[Iliri]], [[Indoevropski jezici|Indoevropski]] narod koji se pojavio otprilike oko [[1000. pne.|1000]] pne. Njihov glavni grad je bio [[Skadar]] u sjevernozapadnoj Albaniji koji je još uvijek naseljen. [[Rimska imperija|Rimljani]] osvajaju područje godine [[9]]. i teritorija moderne Albanije je podjeljeno između rimskih provincija [[rimska provincija Makedonija|Makedonija]], [[rimska provincija Dalmacija|Dalmacija]] i [[rimska provincija Epirus|Epirus]]. == Srednji vijek == Tokom većeg dijela srednjeg vijeka, Albanija pripada [[Bizant]]u. Slabljenjem vizantijske države pod Anđelima krajem XII veka javljaju se i prvi pokušaji osamostaljivanja albanskih oblasti između Škumbe i [[Drim]]a, sa središtem u [[Kroja|Kroji]], gde se porodica Progona osamostaljuje s težnjom da objedini sve albanske zemlje.<ref name="Bogdanović">{{Cite web |title=Dimitrije Bogdanović, Knjiga o Kosovu |url=http://www.kosovo.net/sk/rastko-kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_1.html |access-date=2010-01-07 |archive-date=2010-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525113933/http://www.kosovo.net/sk/rastko-kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_1.html |dead-url=yes }}</ref> Dimitrije Progon se proglašava "arhontom Arbanasa" i stupa u međunarodne veze sa [[Dubrovnik]]om, Venecijom i Raškom.<ref name="Bogdanović"/> [[1204]]. godine, zbog pomoći u ratovanju protiv [[Venecija|Mlečana]], Bizant uspostavlja nezavisnu albansku kneževinu [[Epirska kneževina|Epirusa]], od [[Drač]]a do [[Korint]]skog zaliva, sa prestonicom u Arti. [[Datoteka:League of Lezha.JPG|thumb|[[Leška Liga]] ([[1444]]-[[1479]])]] Nakon propasti Epira [[1261]]. pod vlašću [[Karlo Anžujski|Karla Anžujskog]] ujedinjen je veći deo albanske teritorije u "[[Kraljevina Albanija (1272–1368)|Kraljevinu Albaniju]]" (''Regnum Albaniae''), sa sedištem u [[Drač]]u. Kraljevina Albanija je obuhvatala širi prostor albanskih zemalja, sa gradovima Krojom, Beratom i Valonom, kao i ostrvom [[Krf]]om. Ova kraljevina se održala do [[1286]], kada je tu ponovo uspostavljena vizantijska vlast.<ref name="Bogdanović"/> Srpski imperator [[Stefan Dušan]] osvaja skoro čitavu Albaniju, osim Drača, u kampanji [[1342]]/[[1343]]. godine. U svojoj tituli Dušan se naziva "''car i samodržac Srbljem, Grkom, Blgarom i Arbanasom''", čime je legitimisana činjenica da se Albanci uključuju u sastav carstva kao njegov ravnopravni elemenat.<ref name="Bogdanović"/> [[Karlo Topija]] obnavlja nekadašnju Kraljevinu Albaniju sa sedištem u Draču (1359-1388). Energičan otpor Albanaca protiv Turaka organizovan je [[1433]]. godine, kada najpre [[Dukađini]] napadnu i osvoje od Turaka grad Danj kod Skadra, a potom se koalicija albanskih prvaka "od skadarskih planina do Valone" na čelu sa Arnitom Spatom (Arijanitom Komnenom), tri godine uspešno nosila sa žestokim turskim napadima.<ref>K. Jireček, Ist. Srba I, 360.</ref> U [[15. vek]]u, kada je veliki deo balkanskog poluostrva pao u ruke [[Turci|Turaka]], Albanci su pod vođstvom [[Skenderbeg]]a, "zmaja od Albanije", vodili bespoštednu borbu protiv [[Osmansko carstvo|Osmanskog carstva]] čitave dve decenije.<ref name="barleti">[[Marin Barleti]], 1508, ''Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis''</ref> Đorđ Kastriot Skenderbeg oslobađa i ujedinjuje skoro celu Albaniju u [[Leška Liga|Lešku Ligu]], utvrđuje se u gradu [[Kroja|Kroji]] i postaje glavna ličnost u savezu albanskih gospodara protiv Osmanlija.<ref>K. Jireček, Ist. Srba I, 367-368.</ref> [[1450]]. je turska vojska bezuspešno [[Opsada Kroje|opsela Kroju]], ali je [[Murat II]] morao da se povuče. [[1457]]. se Skenderbeg povlaći u planine pred turskom vojskom, koja je provalila preko Albanije u Zetu. Kroja je bez uspeha opsađivana i [[1466]]. i [[1467]].<ref name="Bogdanović"/> Skenderbeg umire u Lješu [[1468]]. godine. Nakon Skenderbegove smrti, albanski otpor se nastavio još deset godina, sve dok otomanska vojska [[1478]]. godine, iz četvrtog pokušaja, konačno nije zauzela [[Kruja|Kruju]], njegov rodni grad. :: Vidi još: [[Opsada Kroje]] == Otomanski period == [[Datoteka:Durrës Pinargenti 1573.jpg|thumb|[[Drač]] [[1573]].]] [[1478]]. godine albansku državu osvaja [[Osmanlijsko carstvo|Osmansko carstvo]]. Tokom otomanskog perioda, mnogi Albanci prelaze su na [[Islam]]. Albanska islamska zajednica je bila podjeljena među [[Suniti|Sunita]] i [[Bektaši|Bektaša]]. == Borba za nezavisnost == {{main|Borba za nezavisnost Albanije}} U drugoj polovini [[19. vijek]]a počinje [[borba za nezavisnost Albanije]]. [[1878]]. godine osnovana je [[Prizrenska liga]] sa ciljom da se napravi [[Velika Albanija|nezavisna Albanska država]]. U ova doba je napravljena moderni alfabet [[Albanski jezik|albanskog jezika]]. Prvih godina [[20. vek]]a umnožavaju se pobune Albanaca, usmerene na dobijanje autonomije u okviru Turske carevine. Početkom [[1912]]. izbija veliki [[albanski ustanak]] pod vođstvom Opšteg ustaničkog komiteta, na čijem čelu su bili [[Bajram Curi]], [[Isa Boljetinac]], [[Hasan Priština]] i drugi. Iste 1912. godine, Albanija stiče svoju nezavisnost od Osmanskog carstva. [[1928]]. godine Ahmed-beg Zogu, sin vođe jednog Albanskog plemena, uspije nagovoriti parlament da pretvori Kneževinu Albaniju u kraljevinu, a da on postane [[kralj]]. [[Zog od Albanije|Kralj Zogu]] vlada Albanijom do [[1939]]. godine, kad je osvaja [[fašistička Italija]]. Iako je do tada zvanično vladao Zogu, stvarnu vlast nad Albanijom imali su Italijani koji su i kraljem i državom upravljali "iz senke" još od kasnih 1920-ih godina. == Komunistički period == {{main|NR Albanija}} [[Datoteka:Albania bunkers.jpg|thumb|Na teritoriji [[NR Albanija|NR Albanije]] izgrađeno je oko 700.000 bunkera.]] Tokom Drugog svetskog rata [[albanski partizani]] su poveli borbu protiv italijanskih [[fašist]]a, koji su 1939. anektirali Albaniju. Borbom je rukovodila [[Komunistička partija Albanije]]. Borbu Albanaca protiv okupatora je pomagala i bratska [[Komunistička partija Jugoslavije]].<ref>Milorad Komatina, Enver Hodža i jugoslovensko-albanski odnosi, Službeni list SRJ, Beograd 1995.</ref> Pred kraj [[1944]]. godine čitava Albanija je bila oslobođena, a [[1945]]. godine je uspostavljena "vlast narodne demokratije". Decembra 1945. godine održani su izbori za Ustavotvornu skupštinu, na kojima je lista Narodnooslobodilačkog fronta Albanije predvođena [[Enver Hodža|Enverom Hodžom]] osvojila 93% glasova. Skupština je januara [[1946]]. godine ukinula monarhiju i proglasila [[NR Albanija|Narodnu Republiku Albaniju]]. Spoljna politika NR Albanije se često radikalno menjala. U početku je Albanija imala izuzetno dobre odnose sa Jugoslavijom, a vođeni su i pregovori oko udruživanja u veliku [[Balkanska federacija|Balkansku federativnu republiku]]. [[1948]]. godine, kada je stupila [[Rezolucija Informbiroa]], Albanija se od Jugoslavije okreće [[Sovjetski savez|Sovjetskom Savezu]]. Posle smrti Josifa [[Staljin]]a i početka procesa "destaljinizacije" u [[SSSR]]-u, Albanija se okreće Kini. Dobri odnosi sa [[Narodna Republika Kina|Narodnom Republikom Kinom]] su trajali sve do smrti [[Mao Cedung]]a. Nakon okončanja kineske izolacije prema zapadu, Hodža prekida odnose između Albanije i Kine te upostavlja politiku izolacije Albanije. Ova politika uzrokuje propast albanske privrede. Godine [[1967]]. NR Albanija je proglašena prvom [[ateizam|ateističkom]] zemljom u svetu. == Savremeni period == {{main|Republika Albanija}} Enver Hodža umire [[1985]]. godine. Nakon [[1990]]. godine u Albaniji se uvodi višepartijski sistem i zemlja menja naziv u [[Republika Albanija]]. Od [[1990]]. zemlja je orijentisana prema zapadu. Primljena je u Savet Evrope, i zatražila je prijem u [[NATO]]. Demokratski [[Ustav Albanije|ustav]] je upostavljen [[1998]]. godine. Nova demokratska Albanija je jedna od najsiromašnijih država u Evropi. Albanska radna snaga je nastavila da emigrira u Grčku, Italiju, Evropu i Severnu Ameriku. == Povezano == * [[Albanci]] * [[Albanija]] == Izvori == {{Izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|History of Albania}} * [http://www.albanian.com/main/history/index.html History of Albania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116054638/http://www.albanian.com/main/history/index.html |date=2009-01-16 }} * [http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/1-7-36.shtml The Albanian Communist Party From Its Foundation Up To Its Fourth Congress] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121204225/http://www.osaarchivum.org/files/holdings/300/8/3/text/1-7-36.shtml |date=2010-11-21 }}, Open Society Archives, 1960 {{en}} [[Kategorija:Historija Albanije| ]] [[Kategorija:Albanija]] [[Kategorija:Historija Balkana|Albanija]] [[Kategorija:Historija Evrope|Albanija]] [[Kategorija:Historija po državama|Albanija]] sdhr53qc47gp8hwzqqznfk07xg26vmi 0 79415 42656374 42247756 2026-07-18T10:51:20Z Minorax 135426 42656374 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Windermere.jpg|thumb|right|300px|Jednostavni '''mrežni plan''' u gradu Windermereu, [[Florida]]]] '''Hipodamus''' ili '''Mrežni plan''' je naziv za plan [[grad]]a u kojem su ulice posložene prema ortogonalnom sustavu, odnosno gdje se sve ulice sijeku isključivo pod [[Pravi kut|pravim kutem]]. Naziv „hipodamus“ plan je dobio prema [[Stara Grčka|grčkom]] [[arhitekt]]u i [[Urbanističko planiranje|urbanistu]] [[Hipodamus iz Mileta|Hipodamusu iz Mileta]], koji je [[479. pne.]] bio zadužen za organizaciju obnove grada [[Milet]]a<ref name="Kenneth Jackson 1985">Kenneth Jackson, Crabgrass Frontier, Oxford University Press (1985), str. 73.–76.</ref>. Ipak, prvi ortogonalni urbanistički planovi datiraju mnogo ranije, a mogu se naći u [[Drevni Egipat|Egiptu]], [[Asirija|Asiriji]], [[Perzija|Perziji]], [[Indija|Indiji]] i [[Kina|Kini]]. == Antički mrežni planovi == [[Datoteka:Persepolis_complex_map_hrv.png|thumb|right|300px|Ortogonalni plan kompleksa u [[Perzepolis]]u]] [[Datoteka:Teotihuacán - Modell Stadt 2.jpg|thumb|right|300px|Maketa [[Teotihuacan]]a, najvećeg gradskog središta [[Srednja Amerika|Srednje Amerike]] tijekom klasičnog perioda ([[200.]]-[[700.]], građenog po strogom mrežnom planu]] Mrežni planovi datiraju iz [[Antika|antičkog doba]] i proizlaze iz različitih civilizacija; neki od najstarijih planiranih gradova projektirani su prema sustavu mrežnog plana. Inspiracija takvom sustavu sigurno su građevine [[pravokutnik|pravokutnog]] oblika, čije je slaganje dovelo do mrežnog plana. === Indija === Oko [[2600. pne.]] povijesni gradovi [[Mohendžo Daro]] i [[Harappa]] u dolini rijeke [[Ind]] projektirani su sustavom gradskih blokova podijeljenih na ravne ulice koje se sijeku pod pravim kutem, a protežu se u smjeru sjever-jug i istok-zapad. Također, svaki gradski blok bio je podijeljen manjim ravnim ulicama. === Egipat === Radnička naselja u [[Drevni Egipat|egipatskom]] gradu [[Giza|Gizi]] posložena su u blokovima dugačkih galerija koje su odvajale ulice složene prema mrežnom sustavu. Mnoga takva naselja u doba gradnji [[Piramida (arhitektura)|piramida]] građena su istim sustavom; os sjever-jug protezala se od kraljevske palače i sijekla je os istok-zapad koja se protezala od hrama, a na njihovom sjecištu nalazio se središnji trg koji je bio simbol veze između [[faraon]]a i [[Bog]]a<ref>{{Cite web |title=Antički gradovi - mrežni raster |url=http://www.crystalinks.com/ancientcitygrids.html |access-date=2010-04-30 |archivedate=2012-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121111173448/http://crystalinks.com/ancientcitygrids.html |deadurl=yes }}</ref>. === Babilonija === [[Babilonija|Babilonski]] kralj [[Hamurabi]] koji je vladao u [[17. stoljeće pne.|17. stoljeću pne.]] rekonstruirao je urbanistički plan grada [[Babilon]]a, koji je postao najvećim gradom na svijetu. Prateći gabarite hramova, gradskih zidina, javnih zgrada i kanala za navodnjavanje, ulice grada bile su strogo pravocrtne i široke, a sijeku se pod pravim kutem. Ulice su bile popločene opekom i premazane [[bitumen]]om. === Kina === Tradicija gradnje urbanističkih mrežnih planova koristila se u [[Kina|Kini]] od [[15. stoljeće pne.|15. stoljeću pne.]] nadalje. Smjernice je u pismenom obliku postavio antički kineski znanstveni rad ''Kaogongji'' u kojem piše kako bi „glavni grad trebao imati pravokutni oblik“. Također, preporuča se gradnja triju vrata na svakoj strani grada, koje bi trebali povezivati devet glavnih ulica koje se sijeku pod pravim kutem. Kraljev dvor se trebao nalaziti na jugu, tržnica na sjeveru, kraljevski hram na istoku te hramove svih bogova na zapadu. Zanimljivo, ovaj sustav organizacije podsjeća na kasnije izgrađenu [[Dioklecijanova palača|Dioklecijanovu palaču]] na drugom kraju svijeta. === Perzija === Sredinom [[6. stoljeće pne.|6. stoljeća pne.]] u [[Ahemenidsko Carstvo|Perzijskom Carstvu]] niče nekoliko novih i unaprijed planiranih gradova kao što su Pasargad i Perzepolis, koji su projektirani prema mrežnom planu ortogonalnih ulica. Većina perzijskih zgrada je [[kvadrat]]ičnog tlocrta, što uključuje [[Apadana|apadane]] i kraljevske palače [[Kir Veliki|Kira Velikog]], [[Darije Veliki|Darija Velikog]], te [[Kserkso I.|Kserksa I.]] Perzijski vrtovi također su slijedili takav urbanistički sustav; karakteristika perzijskih vrtova je [[Pravokutnik|pravokutan]] oblik simetrično podijeljen ortogonalnim glavnim komunikacijama na četiri dijela; one formiraju [[križ]] u unutrašnjosti parka i tu se u bazenima i kanalima nalazi [[voda]]. === Grčka === Prvi [[Stara Grčka|grčki]] grad projektiran prema mrežnom planu je najvjerojatnije [[Milet]], koji je obnovljen prema tom sustavu nakon [[479. pne.]], a planiranje grada pripisuje se [[Hipodamus iz Mileta|Hipodamusu iz Mileta]]. Po ovom [[Urbanističko planiranje|urbanistu]] Grci su prozvali mrežni plan, koji se u [[Zapadni Svijet|zapadnoj]] kulturi zadržao do danas. Vrhunac mrežnog plana kod grčkih [[polis]]a ostvaren je u gradu [[Priena]] koji se nalazi na izrazito neravnom terenu, čiji je centar bio tipična grčka [[akropola]]. === Rim === Sustav mrežnog plana često se koristio u [[Rimsko Carstvo|rimskom]] urbanizmu, koji se izvorno temelji na organizaciji rimskih vojnih logora poznatijih pod nazivom „[[kastrum]]“. Primjeri takvih rimskih gradova mogu se pronaći u današnjem [[Timgad]]u u [[Alžir]]u, te na primjeru [[Dioklecijanova palača|Dioklecijanove palače]] u [[Split]]u. Rimski mrežni plan karakterizira gotovo savršeno ortogonalni raspored ulica koje se križaju isključivo pod pravim kutem, dok dvije glavne i najšire ulice ''cardo'' i ''decumanus'' dijele grad na približno četiri jednaka dijela. === Azteci === [[Teotihuacan]], drevni grad u blizini današnjeg [[Ciudad de México|Ciudad de Méxica]], najveći je grad sagrađen prema mrežnom planu na [[Amerika|američkim]] kontinentima. Glavnu os grada čini „Cesta mrtvih“ koja se proteže od gradske tvrđave do piramide Mjeseca, dok su prema toj prostranoj ulici ortogonalno orijentirane sve sporedne ulice te građevine poput kolosalne piramide Sunca. Oko [[1500.]] godine cijeli se kompleks prostirao na oko 20 kilometara četvornih. == Moderni mrežni planovi == Pravilni mrežni rasteri karakteristični su za ideale [[Renesansa|renesansnih]] gradova, odnosno za mnoge nove planirane gradove što je čest slučaj u [[SAD|Sjedinjenim Državama]]. Najveći američki gradovi poput [[New York]]a (posebno [[Manhattan]])<ref>Twelve Historical New York City Street and Transit Maps from 1860 to 1967 (John Landers)</ref>, [[San Francisco|San Francisca]] ili [[Chicago|Chicaga]] građeni su prema strogom ortonolanom rasteru gdje se ulice sijeku pod pravim kutem, a grad je podijeljen na niz [[pravokutnik|pravokutnih]] ili [[kvadrat]]ičnih blokova. <gallery> Datoteka:Zagreb areal view (13).jpg|[[Zagreb]]ački Donji grad, s očitim mrežastim rasterom Datoteka:1857 Blanchard's map of Chicago.jpg|Plan grada [[Chicago|Chicaga]] iz [[1857.]] godine Datoteka:New-York-Jan2005.jpg|Grad [[New York]] kao jedan od karakterističnih mrežnih rastera, pogled iz zraka Datoteka:BCN01.JPG|[[Barcelona]] </gallery> == Prednosti i nedostaci == [[Datoteka:13½ Street.jpg|thumb|right|300px|Pri interpolaciji nove ulice u postojeći mrežni raster može doći do pometnje]] === Cijena === Mrežni rasteri ulica općenito se smatraju jeftinijima od ostalih urbanističkih sustava, zato jer određena populacija koristi manji broj ulica. Također, pravilni raspored parcela smanjuje broj mogućih imovinsko-pravnih sporova. John Randall tvrdio je kako je mrežni plan [[Manhattan]]a u [[New York]]u „poboljšao kupnju, prodaju i razvoj nekretnina“<ref name="Kenneth Jackson 1985"/>. === Pješačke zone === Budući kako je kod mrežnog plana promet ravnomjerno rasterećen, omogućeno je lakše pješačko povezivanje s ostalim dijelovima grada. Karakterističke prepreke poput slijepih ulica ili frekventnih raskiržja su rijetki ili ih gotovo nema. === Sigurnost === Nedavne studije pokazale su kako se više prometnih nesreća događa u prigradskim naseljima, nego u centrima gradova gdje su češća raskrižja odnosno manji gradski blokovi<ref>[http://www.minority.unc.edu:9014/sph/minconf/2004/materials/ewing.et ]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=''U.Va. Study Reveals Outer Suburbs More Dangerous Than Cities'' |url=http://www.virginia.edu/topnews/releases2002/lucy-april-30-2002.html |access-date=2010-04-30 |archivedate=2006-09-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060903234004/http://www.virginia.edu/topnews/releases2002/lucy-april-30-2002.html |deadurl=yes }}</ref>. Razlozi tome mogu biti velika udaljenost do bolnica u prigradskim djelovima, kao i veće brzine koje automobili postižu u tim dijelovima grada. === Rekonstrukcija i razvoj === Jedna od najvećih poteškoća kod razvoja mrežnih gradskih rastera je nedostatak mogućnosti specijalizacije, budući kako je većina važnijih javnih objekata smješteno duž glavnih gradskih arterija. Mrežni planovi često se izvode kod linearnih naselja; uz glavnu ulicu grade se okomite sporedne ceste koje omogućavaju najkraći pristup glavnoj ulici, te pritom rade pravilni mrežni sustav. Ovaj sustav najčešće se rabi na [[Amerika|američkim]] [[kontinent]]ima. === Označavanje ulica === Mrežni raster ulica pogoduje lakom označavanju ulica brojevima, no u slučaju interpolacije nove ulice u postojeći mrežni sustav nastaje problem jer se ulica mora imenovati posebnim oznakama. == Alternativni planovi == Glavna alternativa mrežnom planu je centralni plan, gdje se ceste zrakasto granaju iz određenog središta, koji je u [[Europa|Europi]] najčešće stariji dio grada. Drugi sustav je kombinirani, koji obuhvaća karakteristike mrežnog i centralnog plana, a karakterističan je za gradove koji su u početku građeni zrakasto, dok su daljnjim širenjem prihvatili mrežasti oblik. == Poveznice == * [[Urbanističko planiranje]] * [[Mohendžo Daro]] * [[Harappa]] * [[Perzepolis]] * [[Milet]] * [[Dioklecijanova palača]] * [[New York]] * [[San Francisco]] * [[Chicago]] * [[Barcelona]] == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Grid plan}} * [http://www.hsp.org/default.aspx?id=567 Povijesna zajednica Pennsylvanije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090329001743/http://www.hsp.org/default.aspx?id=567 |date=2009-03-29 }} * [http://www.crystalinks.com/ancientcitygrids.html Antički mrežni rasteri gradova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111173448/http://crystalinks.com/ancientcitygrids.html |date=2012-11-11 }} [[Kategorija:Urbanizam]] 8jx77z03tyr7qhbdjbl68syaz7h5187 0 84297 42656206 529805 2026-07-17T23:48:40Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Savezno vijeće (Švicarska)]] 42656206 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Savezno vijeće (Švicarska)]] 2a09abe5626a4s2z56prioiv31tha4x 14 85138 42656099 20274989 2026-07-17T14:26:24Z Aca 108187 Moving from [[Category:Savet bezbednosti]] to [[Category:Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 42656099 wikitext text/x-wiki {{Catmore|Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija}} {{Commonscat|United Nations resolutions}} [[Kategorija:Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Međunarodno pravo]] [[Kategorija:Rezolucije|Savet bezbednosti]] [[Kategorija:Dokumenti]] 991al4fp5qoy4snacdzfn8xfz0nfxlj 42656107 42656099 2026-07-17T14:27:29Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Kategorija:Rezolucije Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija]] na [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] bez ostavljanja preusmjerenja: (pomoću gadgeta [[WP:KM|КМ]]) 42656099 wikitext text/x-wiki {{Catmore|Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija}} {{Commonscat|United Nations resolutions}} [[Kategorija:Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Međunarodno pravo]] [[Kategorija:Rezolucije|Savet bezbednosti]] [[Kategorija:Dokumenti]] 991al4fp5qoy4snacdzfn8xfz0nfxlj 42656108 42656107 2026-07-17T14:27:44Z Aca 108187 42656108 wikitext text/x-wiki {{Catmore|Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija}} {{Commonscat|United Nations resolutions}} [[Kategorija:Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Međunarodno pravo]] [[Kategorija:Rezolucije|Savet bezbednosti]] [[Kategorija:Dokumenti]] t3wnun9p7ahkrnwjbjpce3sraziv7np 0 93835 42656342 42445995 2026-07-18T04:59:25Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656342 wikitext text/x-wiki {{redirect|Hollywoodska desetorica}} [[Datoteka:H10Protest.gif|thumb|right|300px|Članovi [[Holivudska desetorica|Holivudske desetorice]] i njihove porodice demonstriraju protiv utamničenja 1950.]] '''Holivudska crna lista''' ({{lang-en|Hollywood blacklist}}), u širem obliklu poznatija i kao '''Crna lista zabavne industrije''' ({{lang-en|Entertainment industry blacklist}}) je naziv za listu [[SAD|američkih]] scenarista, glumaca, režisera, producenata, muzičara i drugih zabavljača i umjetnika kojima je sredinom 20. vijeka bilo zapriječeno zapošljavanje zbog njihovih stvarnih ili navodnih [[radikalna ljevica|radikalno lijevih]] [[politika|političkih]] pogleda, odnosno povezanosti sa [[Komunistička partija SAD|Komunističkom partijom SAD]] i organizacijama koje su se smatrale pro-[[SSSR|sovjetskim]], [[komunizam|komunističkim]] ili [[subverzija|subverzivnim]]. Dio osoba koje su se našle na listi su uistinu imale ljevičarske i komunističke poglede; dio se na listi našao jednostavno zato što je iz principa podržavao pravo svojih kolega na [[sloboda govora|slobodu izražavanja]] te je zbog toga smatran njihovim istomišljenicima; dio su lažno optužili, odnosno "prokazali" njihovi kolege iz straha ili osobnih motiva. Iako se po trajanju i posljedicama teško može mjeriti sa nekim sličnim fenomenima u svijetu tadašnjeg vremena, zbog ogromnog uticaja na Hollywood, a kasnije i samog holivudskog uticaja na svjetsku popularnu kulturu, se danas smatra jednom od najpoznatijih [[čistka|čistki]] 20. vijeka. Holivudska crna lista nikada nije postojala u formalnom obliku, ali se njen početak vezuje za rane [[makartizam|makartističke]] progone odnosno odbijanje deset holivudskih scenarista i producenata - [[Holivudska desetorica|Holivudske desetorice]] - da svjedoče pred [[Odbor Predstavničkog doma SAD za neameričke aktivnosti|kongresnim Odborom za neameričke aktivnosti]]. Dan nakon tog događaja, [[25. novembra]] [[1947]]. je [[Motion Picture Association of America|Filmsko udruženje Amerike]], organizacija koja okuplja holivudske poslodavce, dala [[Waldorfska izjava|Waldorfsku izjavu]] kojom se obavezuje da Holivudsku desetoricu više nikada neće angažirati za svoje projekte. 22. juna 1950. je, pak, objavljen [[antikomunizam|antikomunistički]] pamflet pod imenom ''[[Red Channels|Crveni kanali]]'' u kome su navedena imena 151 "crvenih fašista" zaposlenih pretežno u radio i televizijskoj industriji; najveći broj tih osoba je nedugo potom otpušten sa svojih radnih mjesta, odnosno prestao biti angažiran. Holivudska crna lista je pak, de facto prestala postojati kada je godine 1960. [[Dalton Trambo]], jedan od članova Holivudske desetorice, javno angažiran za pisanje scenarija za filmove ''[[Spartacus (1960 film)|Spartak]]'' i ''[[Exodus (film)|Exodus]]''. == Historijska pozadina == Nastanak holivudske crne liste svoje korijene ima u specifičnim ekonomskim i političkim okolnostima u kojima su se našli SAD i svijet 1930-ih i 1940-ih, prije svega u dubokoj krizi koja se očitovala kroz [[Velika depresija|Veliku depresiju]] a nakon je i [[drugi svjetski rat]]. Naglo osiromašenje širokih slojeva stanovništva koje je početkom 1930-ih uslijedilo nakon sloma njujorške burze je kod velikog dijela tadašnje američke [[inteligencija (klasa)|inteligencije]], uključujući vodeće književnike i umjetnike, stvorio uvjerenje kako [[kapitalizam]] nema budućnost te da se treba okrenuti novim društveno-ekonomskim modelima, uključujući [[socijalizam]] koji se tada prakticirao u SSSR-u. Jačanje [[fašizam|fašizma]] u Evropi, protiv koga su se beskompromisno odredili komunisti i radikalni ljevičari je također mnoge od njih približilo komunističkoj ideologiji. Iz tih krugova se regrutirao veliki broj kadrova u tadašnjem Hollywoodu, kao i među [[jevreji|jevrejskim]] i [[antifašizam|antifašistički]] raspoloženim izbjeglicama iz Evrope prognanim od strane [[Treći Reich|nacističkog]] i drugih fašističkih režima. Gledanje holivudskih filmova je, pak, istih godina postalo izuzetno popularan, a za mnoge i jedini, oblik zabave u SAD koji je nudio trosatni bijeg od sve sumornije stvarnosti; zbog toga se duboko uvriježilo mišljenje da holivudski filmovi predstavljaju izuzetno moćno sredstvo [[propaganda|propagande]] i ideološke indoktrinacije širokih masa. Tome je poprilično doprinijelo masovno angažiranje pisaca i umjetnika od strane [[Franklin Delano Roosevelt|Rooseveltove]] administracije za populariziranje [[New Deal]]a, a čemu je američka ljevica, uključujući i mnoge holivudske ličnosti dala značajan doprinos, prepoznavši u nekim elementima tog programa naznake socijalističke budučnosti. S druge strane su svi ti procesi u [[desnica|desničarskom]] i [[antikomunizam|antikomunistički]] dijelu javnosti postepeno stvarali dojam kako Hollywoodom upravljaju komunisti, odnosno kako američka filmska industrija predstavlja leglo "subverzivnih" i "[[antiamerikanizam|antiameričkih]]" elemenata. Prva nastojanja da se ta "zavjera" raskrinka datira s kraja 1930-ih kada su antikomunistima značajan propagandni adut postao krah demokracije i [[Crveni teror]] u u [[španski građanski rat|španskom građanskom ratu]], a nešto kasnije i [[pakt Molotov-Ribbentrop]] koji je mnoge tadašnje intelektualce okrenuo protiv SSSR-a i komunističke ideologije. To je godine 1938. potaklo [[Martin Dies Jr.|Martina Diesa]], demokratskog kongresnika iz Teksasa i predsjednika nedavno osnovanog HUAC-a, da počne istraživati ono što je nazvao "komunističkim uticajem" u Hollywoodu. Godine 1940. su rezultati istrage, temeljene na svjedočenju bivšeg komunista Johna L. Leecha, "procurili" u javnost te su se među ličnostima optužene za komunističke simpatije našle tada izuzteno popularne zvijezde kao [[Humphrey Bogart]], [[James Cagney]] i [[Fredric March]]. Dies je cijeli skandal tada "smirio" organiziravši "privatnu audijenciju" sa svim osobama sa liste, te nakon nje objavio kako su ga one "osobno uvjerile" da nisu niti su ikada bili komunisti. Godinu dana kasnije je [[Walt Disney]], nakon što je njegov studio pogođen štrajkom animatora, objavio oglas u ''[[Variety (magazin)|Varietyju]]'', optuživši za to "komunističku agitaciju". Iste je godine je [[Kalifornija|kalifornijski]] državni senator [[John Tenney]] na čelu državnog Odbora za neameričke aktivnosti je, reagirajući na Disneyev oglas, pokrenuo istragu protiv "Crvenih u filmovima", ali je ona brzo ugašena zbog negativne reakcije javnosti.<ref name=CE1>Ceplair and Englund (2003), pp. 157–58.</ref> Dalja nastojanja da se napadne "crveni Hollywood" je već krajem 1941. u korijenu sasjekao ulazak u SAD u drugi svjetski rat, odnosno novostvoreno savezništvo SAD i SSSR. Hollywood je zdušno sve svoje kreativne i druge resurse stavio na raspolaganje Rooseveltovoj vladi, odnosno ratnoj propagandi. Ti su napori, između ostalog, uključivali i nastojanje da se popularizira ne samo rat nego i sudjelovanje američkih saveznika; u tu svrhu su snimljeni filmovi kao ''[[Mission to Moscow]]'' u kojima je Hollywood eksplicitno veličao SSSR i [[Staljin]]a. Oni su, između ostalog, za posljedicu imale i naglo jačanje KP SAD koja je upravo za vrijeme drugog svjetskog rata imala 50.000 članova, odnosno najveći broj u svojoj historiji. Nakon što je rat završio, nestalo je potrebe za američko-sovjetskim savezništvo, ali je dojam o Hollywoodu kao "pro-sovjetskoj" i "crvenoj" instituciji ostao, odnosno bio vješto korišten od strane desničarskih političara koji su krajem 1940-ih napetosti izazvane izbijanjem [[hladni rat|hladnog rata]] iskoristili za raspirivanje antikomunističke histerije poznate kao [[Druga crvena ugroza]]. Nakon [[Opći izbori u SAD|kongresnih izbora]] 1946. godine su dotadašnje Rooseveltove [[Demokratska stranka|demokrate]] u oba doma Kongresa zamijenili [[Republikanska stranka SAD|republikanci]], a od kojih su mnogi bili neprijateljski raspoloženi prema Hollywoodu. To je, pak, ohrabrilo i mnoge od holivudskih desničara, okupljenih u Filmski savez za očuvanje američkih ideala (MPA) na čelu sa Disneyem da pokrenu propagandnu kampanju protiv "komunističkih" sadržaja u holivudskim filmovima. == Početak čistke (1947) == HUAC je u oktobru 1947. započeo javnu istragu s ciljem da utvrdi da li "komunistički agenti i njihovi simpatizeri" nastoje perfidno ubacivati svoju propagandu u holivudske filmove. Zbog toga su neke od istaknutih holivudskih ličnosti pozvane kako bi svjedočile o tome. Pozivu su se odazvali Disney te [[Ronald Reagan]], tadašnji predsjednik vodećeg glumačkog sindikata [[Screen Actors Guild]] (SAG). Prema njihovim tvrdnjama, kao i tvrdnjama glumca [[Adolphe Menjou|Adolphea Menjoua]], komunistička prijetnja u Hollywoodu je bila stvarna. Nasuprot tome je još u septembru 1947. grupa lijevih i liberalno orijentiranih holivudskih ličnosti, kao Bogart, [[Lauren Bacall]], [[John Huston]] i [[Danny Kaye]], organizirala [[Odbor za Prvi amandman]] nastojeći braniti pravo svojih kolega na slobodu mišljenja i izražavanja, te je došla u Hollywood kako bi demonstrirala protiv nastojanja vlade, odnosno Kongresa da započne progon filmskih umjetnika. HUAC je za potrebe istrage saćinio listu od 43 svjedoka, a za mnoge od njih se znalo ili pretpostavljalo da su bili članovi ili simpatizeri KP SAD (uključujući i Reagana, koji je 1940-ih preobratio u desničara). 19 osoba sa liste je izjavilo da se neće odazvati pozivu; njih 11 je svejedno pozvano. Među predviđenim pitanjima se nalazila i znamenita fraza "Da li ste sada ili ste ikada bili član [[komunistička partija|komunističke partije]]"? Od 11-orice "neprijateljskih svjedoka" saslušanju održanom 24. oktobra 1947. se jedino odazvao njemački emigrantski književnik [[Bertolt Brecht]]. Ostalih deset su odbili svjedočiti, držeći da cijeli postupak krši njihova ustavna prava na temelju [[Prvi amandman Ustava SAD|Prvog amandmana]], te su umjesto svjedočenja nastojali pred odborom pročitati unaprijed pripremljene izjave kojima HUAC-ov postupak napadaju kao "neustavan". HUAC je na to reagirao optuživši ih za [[nepoštovanje Kongresa]], a za što je bila zapriječena zatvorska kazna. Tokom samog saslušanja, nastojeći u korijenu sasjeći bilo kakve primisli o "crvenom Hollywoodu", reagirao jedan od svjedoka - predsjednik MPAA [[Eric Johnston]] - i to tako što je objavio da "nikada ne bi zaposlio nijednog dokazanog ili priznatog komunistu jer su oni remetilačka snaga". 17. novembra je, pak, reagirao SAG odlukom prema se kojoj svi njegovi funkcionari moraju zakleti da nisu komunisti. 24. novembra je, pak, Predstavnički dom sa 346 glasa "za" i 17 "protiv" prihvatio prijedlog da se Holivudska desetorica osude na zatvorsku kaznu. Sljedećeg dana je u [[New York|njujorškom]] hotelu Waldorf-Astoria održan sastanak funkcionara vodećih holivudskih studija nakon koje je pročitana izjava kojima se vodeći studiji obavezuju da će otpustiti, odnosno neće angažirati članove Holivudske desetorice sve dok protiv njih ne skine optužnica zbog nepoštovanja Kongresa, odnosno oni sami izjasne da nisu komunisti. Tako je, u neformalnom smislu, stvorena prva holivudska crna lista. == Nastavak čistke (1948 - 1950) == {{main|Crveni kanali}} Početkom 1948. su članovi Holivudske desetorice i formalno osuđeni na jednogodišnje zatvorske kazne zbog nepoštivanja Kongresa. Nakon niza neuspjelih žalbi, njihovi su advokati cijeli slučaj dostavili [[Vrhovni sud SAD|Vrhovnom sudu]]. U žalbi je bio priložen i ''[[amicus curiae]]'' koji je potpisalo 204 holivudskih ličnosti. Međutim, Vrhovni sud je odbio razmatrati žalbe, a Desetorica su godine 1950. poslana na izdržavanje kazne. U septembru 1950. je [[Edward Dmyrtryk]], jedan od članova Desetorice, odlučio da će ipak priznati da je bio komunist te da će surađivati sa HUAC-om. Nakon toga je pušten iz zatvora, te je sljedeće godine svjedočio i prokazao svoje partijske drugove. Holivudski studiji su nakon toga odmah angažirali, te je tako postao i prva osoba koja je izbrisana sa crne liste. Njegovi dotadašnji pobornici su, međutim, sami dobili nove probleme, jer su potpisi na ''amicusu curiae'' poslužili za stvaranje novih, odnosno proširenje neslužbene crne liste. Tu su se prvenstveno istakle desničarski i antikomunistički nastrojene [[nevladine organizacije]] i [[grupe za pritisak]]. Među njih je tako spadala [[Američka legija]], koja je okupljala desničarski orijentirane ratne veterane; ona je godine 1949. objavila popis od 128 imena vodećih holivudskih ličnosti optuženih da su komunisti; mnoga od tih imena su prestala biti angažirana od studija, a među kojima je najpoznatije znamenita dramatičarka i scenaristica [[Lillian Hellman]]. Jednu takvu grupu je predstavljala i American Business Consultants Inc., osnovanu 1947. a za koju se tvrdilo da je vode "bivši agenti [[FBI]]". Ona je objavljivala tjedni bilten pod imenom ''Counterattack'', a podaci i tvrdnje koje su se nalazile u njemu su mnogim historičarima kasnije poslužili za špekulacije da je u pitanju bila najobičnija prikrivena filijala FBI, odnosno desničarski raspoloženih članova HUAC-a čije su inače povjerljive informacije "curile" preko stranica biltena. Od svih tih biltena je najpoznatiji onaj objavljen 22. juna 1950. koji je postao poznat po članku pod imenom ''[[Red Channels]]'' (Crveni kanali). On je sadržavao imena 151 osoba za koje se tvrdilo da su komunisti i komunistički simpatizeri; te su ličnosti uglavnom bile zaposlene u radio i televizijskoj industriji, dotada manje pogođenim čistkama nego Hollywood. Pamflet je tamo izazvao sličan efekt kao HUAC-ova saslušanja u Hollywoodu - mreža [[CBS]] je iste godine ustanovila praksu prema kojoj je svaki zaposlenik bio dužan položiti [[zakletva odanosti|zakletvu odanosti]] SAD. == Intenziviranje čistke (1951 - 1956) == Na [[Opći izbori u SAD 1950|kongresnim izborima]] 1950. su demokrati smijenili republikance, i sljedeće godine zajedno sa Kongresom preuzeli i nadzor nad HUAC-om. Međutim, progoni ljevičara ne samo da nisu prekinuti, nego su se intenzivirali zbog sve veće eskalacije [[hladni rat|hladnog rata]] vezanog uz komunističko preuzimanje Kine i [[korejski rat]]. HUAC je iste godine ponovno pokrenuo saslušanja, odnosno istragu holivudskih komunista i njihovih simpatizera. Većina pozvanih svjedoka je u novoj, daleko neprijateljskijoj atmosferi, pokazala manje volje za otporom. Svjedoci koji su odbili svjedočiti su, u nastojanju da izbjegnu zatvorske kazne zbog nepoštivanja Kongresa, pozivali na [[Peti amandman Ustava SAD|Peti amandman]] koji je priječio svjedočenje protiv samog sebe; iako članstvo u KP SAD tada nije bilo ilegalno niti samo po sebi predstavljalo krivično djelo, time su u mnogo čemu potvrdili navode onih koji su ih smatrali subverzivnim kriminalcima. Većina nekooperativnih svjedoka se odmah našla na "crnoj listi"; s druge strane se na tim saslušanjima stvarala i "siva lista" (''graylist''), sastavljena od osoba koje nisu pozvane na svjedočenje, ali koje se tek spominjalo kao moguće komuniste i njihove simpatizere. Osobe sa "sive liste" su ponekad imale nešto drukčiju sudbinu od osoba sa "crne liste", te su umjesto otpuštanja degradirani i premješteni na mjesta sa kojima ne bi toliko skrivali pažnju javnosti; kao primjer se često navodi [[Poverty Row]], odnosno odjeli filmskih studija specijalizirani za niskobudžetne filmove. Među svjedocima koji su pristali surađivati sa HUAC-om je, pak, bilo malo onih koji su to koristili kao priliku da protestiraju protiv cijelog postupka. [[Larry Parks]], koji je priznao da je komunist i prokazao svoje kolege, izjavio je da to čini protiv svoje volje, te je odmah nakon toga završio na crnoj listi. [[Lionel Stander]], naveden u njegovom svjedočenju, je jedan od rijetkih koji je u svjedočenju direktno napao HUAC i optuživši ga za lov na vještice. Ostali glumci i holivudski profesionalci su, međutim, pokazali mnogo više volje da prokazuju svoje kolege; tu su se posebno istakli scenarist [[Bud Schulberg]] i režiser [[Elia Kazan]]. Čistka je svoj vrhunac doživjela oko 1952. godine, kada se više nije odnosila samo na uklanjanje "problematičnih" ličnosti iz Hollywooda, nego je sadržavala i svojevrsni ''[[damnatio memoriae]]'' od strane holivudskih studija. Tome je pripomogao i scenaristički sindikat [[Screen Writers Guild]] - koga su dvije decenije ranije bili osnovala tri buduća člana Holivudske desetorice - donijevši odluku kojom se studijima dozvoljava da "sa ekrana obrišu" imena svih osoba na crnoj listi. To je značilo da oni mogu koristiti njihove originalne scenarije, ali bez navođenja imena autora. U istom periodu su se antikomunističkoj hajci službenih i poluslužbenih organizacija priključili i tabloidni novinari poput [[Walter Winchell|Waltera Winchella]], [[Hedda Hopper|Hedde Hopper]], [[Victor Riesel|Victora Riesela]], [[Jack O'Brian|Jacka O'Briana]] i [[George Sokolsky|Georgea Sokolskog]] koji su u svojim člancima i radio-emisijama objavljivali glasine, sugestije i insinuacije o "crvenim" sklonostima vodećih holivudskih ličnosti. Holivudske ličnosti su na antikomunističku histeriju reagirali na različite načine. "Prokazane" ili osobe navedene na "crnim" ili "sivim listama" su najčešće nastojale da se smjesta "operu" od svih optužbi tako što su javno napadali SSSR i/li komunizam, odnosno nudili suradnju i vlastite talente desničarskim i konzervativnim organizacijama. U Hollywoodu se tada intenzivno počeo snimati veliki broj filmova eksplicitno desničarske, antikomunističke i antisovjetske orijentacije. Dio prokazanih se, pak, nastojao optužbe sa sebe nastojao skretati "prokazivanjem" svojih kolega, te eksplicitnom ili implicitnom suradnjom sa HUAC-ovim progoniteljima; u nekim slučajevima je došlo i do raspada pojedinih porodica, a kao takav slučaj se navodi scenarist Richard Collins koji se razveo od glumice [[Dorothy Comingmore]]. Holivudske ličnosti koje su zadržale svoj nonkonformizam su, pogotovo nakon neuspjeha nezavisno financiranog i distribuiranog ljevičarskog filma ''[[Salt of the Earth]]'', došle do zaključka kako im jedinu alternativu predstavlja egzil iz Hollywooda. Neki režiseri, kao [[Jules Dassin]] i [[Joseph Losey]], su filmove nastavili snimati u Evropi, ali su i tamo neko vrijeme imali problema sa angažmanom svojih američkih kolega za svoje projekte; veliki dio "prokazanih" glumaca je, pak, karijeru nastavio u [[Meksiko|Meksiku]], obično snimajući niskobudžetne filmove koji nisu izazivali pažnju. Scenaristi sa "crne liste" su je, pogotovo kada su uživali raniju blagonaklonost ili zahvalnost šefova studija, mogli nastaviti karijeru i u samim SAD, iako pišući pod pseudonimima ili kao svojevrsni [[pisac iz sjene|pisci iz sjene]]. == Smirivanje čistke (1956 - 1960) == McCarthyjeva kampanja "čišćenja" Amerike od "subverzivnih komunista" je doživjela svoj vrhunac 1954. godine, ali se iste godine tada protiv nje počela masovno okretati javnost, zabrinuta da je stvarna opasnost po američku demokraciju preuveličana i zloupotrijebljena kao izgovor za njeno potkopavanje. Trebalo je, međutim, proći neko vrijeme prije nego što će se taj stav odraziti i u Hollywoodu, odnosno dovesti do postepenog ukidanja "crne liste". Anti-makartističko raspoloženje Hollywooda se odražavalo prije svega kroz prilično implicitne reference na makartističke progone u pojedinim holivudskim filmovima iz tog perioda, među kojima se ističe vestern ''[[Johnny Guitar]]'' iz 1954. godine. Njih su, međutim, daleko češće pronalazili kritičari nego tadašnja javnost. ''[[On the Waterfront|Na dokovima New Yorka]]'', mnogo poznatiji film snimljen iste godine, je, pak od strane samog autora Kazana objašnjen kao odobravanje makartističkih progona i same holivudske crne liste, odnosno odluke da se imenuju komunisti tokom istrage. Za razbijanje crne liste su prije svega zaslužne sudske parnice koje su pokrenule neke od žrtava "crne liste". Godine 1954. je glumac [[John Ireland]] uspio ishoditi sudsku nagodbu sa reklamnom agencijom [[Young & Rubicam]] zbog čijeg pritiska je bio ostao bez televizijskog angažmana. Tri godine kasnije je John Henry Faulk, radio-scenarist poznat po ljevičarskim pogledima i sindikalnoj aktivnosti, pokrenuo tužbu protiv agencije AWARE koja ga je optužila kao komunista i tako stavila na "crnu listu". Iako je postupak završen Faulkovom pobjedom tek 1962. godine, imao je značajan uticaj na rušenje liste. Iste je godine došlo do rušenja "crne liste" na američkoj televiziji. [[Alfred Hitchcock]] je tako "proskribiranog" [[Norman Lloyd|Normana Llyoda]] angažirao kao pridruženog producenta svoje serije ''[[Alfred Hitchcock Presents]]''. Sljedeće je godine popularna glumica i pjevačica Betty Hutton inzistirala te uspjela studio nagovoriti da kao kompozitora svoje serije ''[[The Betty Hutton Show]]'' angažira kompozitora [[Jerry Fielding|Jerryja Fieldinga]], čije se ime bilo nalazilo na listi. Konačni slom "holivduske crne liste" je predstavljala objava režisera [[Otto Preminger|Otta Premingera]] koji je 27. januara 1960. objavio kako će [[Dalton Trambo]], jedan od članova "Holivudske desetorice", biti angažiran kao scenarist filma ''[[The Exodus]]''. Ta je odluka ohrabrila [[Kirk Douglas|Kirka Douglasa]], glavnu zvijezdu i producenta historijskog spektakla Spartacus da također angažira Tramba kao scenmarista. Angažman tako "problematične" osobe, koja se nikada nije eksplicitno odrekla svojih ljevičarskih pogleda niti zažalila zbog prkošenja HUAC-u, je dalje provođenje "crne liste" u drugim, odnosno manje razvikanim ili "blažim" slučajevima, učinila besmislenom. Pojedina imena koja su se našla na "crnoj listi" će, doduše, svoje prve holivudske angžmane dobijati tek nekoliko godina kasnije, odnosno sredinom 1960-ih, a neki od prognanih umjetnika će se u Hollywood vratiti tek 1970-ih. == Posljedice == S obzirom na neformalni karakter "crnih listi" kao i o tome da se taj fenomen današnjim historičarima poznat prije svega po subjektivnim svjedočanstvima i naknadnim, često ideološki "obojanim", svjedočanstvima prilično je teško utvrditi njene razmjere i krajnje posljedice. Za mnoge od čistkom pogođenih umjetnika je stavljanje na "crnu listu" predstavljalo težak udarac prije svega u ekonomskom, a potom i u osobnom smislu, s obzirom da su njihove odluke da odlaze ili ne odlaze u egzil, odnosno sudjeluju ili ne sudjeluju u "lovu na vještice" izazivali velike probleme te dovodili do kraja prijateljstava, ljubavnih veza i brakova. Neki od HUAC-ovih "prijateljskih svjedoka", poput glumca [[Sterling Hayden|Sterlinga Haydena]] kasnije tvrdili da osjećaju duboku grižnju savjesti zbog izdaje prijatelja, a pojedini historičari spominju slučajeve osoba sa "crne liste" koje su izvršili [[samoubistvo]] ili umrli od posljedica [[alkoholizam|alkoholizma]] tumačenog kao posljedica tadašnjih trauma. Za mnoge od osoba sa "crne liste", osim ako nije bila riječ o uistinu talentiranim i etabliranim imenima, stavljanje na nju je predstavljalo ''de facto'' kraj holivudske karijere; kada je došlo do svojevrsne rehabilitacije 1960-ih, one su obično bile prestare ili nedovoljno važne da bi istisnula nova imena koja su se u međuvremenu nametnula studijima. Iako je Hollywood čak i u periodu najvećih makartističkih progona nastavio snimati društveno kritične filmove - pri čemu se kao primjer znameniti navodi znameniti vestern ''[[High Noon|Točno u podne]]'' iz 1951. godine, čiji je scenarist Carl Foreman za vrijeme produkcije i sam pozvan pred HUAC - veliki dio historičara smatra da je upravo u tom periodu američkom filmskom industrijom zavladao [[konformizam]], odnosno nesklonost "talasanju", eskperimentiranju i novim idejama, a što će posebno do izražaja doći 1960-ih prije dolaska nove generacije, makartističkim progonima neizloženih filmaša [[Novi Hollywood|Novog Hollywooda]]. Među holivudskim glumcima i vodećim ličnostima je "crna lista", pak, značajano obeshrabrila bilo kakav politički angažman lijeve orijentacije; malo tko se nakon kraja 1940-ih i početka 1950-ih usudio postati članom KP SAD ili iznositi simpatije za komunizam. To se odrazilo i na inicijative koje nisu morale imati komunistički karakter; u tom je periodu bilo primjetno da tada rastući i popularni društveni pokreti kao [[Pokret za građanska prava u SAD|pokret za građanska prava crnaca]] ili za zabranu [[nuklearno testiranje|testiranja nuklearnog oružja]] nemaju skoro nikakvu podršku od strane holivudskih ličnosti. Takva se situacija promijenila tek u sljedećim decenijama, odnosno nakon burnih društvenih promjena krajem 1960-ih i početkom 1970-ih. Sam Hollywood se, za razliku od drugih slučajevima, u svojim ostvarenjima nije previše osvrtao na taj period svoje historije; dijelom zato što bi se implicitno priznalo da su njegovi predstavnici slijedili tada već u američkoj javnosti kranje diskreditiranu ideologiju komunizma, odnosno da su sudjelovali u čistkama prokazujući svoje kolege i prijatelje. Umjesto toga se najviše nastojalo prikazati Hollywood kao kolektivnu žrtvu političke represije, odnosno jednog od glavnih neprijatelja konzervativnih, mračnjačkih i reakcionarnih snaga u SAD. Taj je stav s vremenom evoluirao u danas duboko uvriježeno mišljenje kako Hollywood predstavlja "savjest" Amerike, odnosno da njegovi predstavnici imaju dužnost promicati sve što se smatra "progresivnim"; percepcija o ljevičarskom, odnosno radikalno lijevom Hollywoodu čija politička shvaćanja bitno odudaraju od ostatka Amerike je danas isto onoliko izražena kao 1930-ih i 1940-ih kada je dala podlogu za makartističke čistke. S druge strane, desničarski ili za Republikansku stranku oprtedijeljeni glumci, scenaristi i producenti danas često znaju tvrditi kako su prisiljeni kriti svoje političke poglede u strahu da ne izgube angžmane u korist svojih liberalnih i ljevičarskih kolega, pa se, pogotovo u posljednjih nekoliko decenija, počelo govoriti o novoj "holivudskoj crnoj listi", iako drukčijeg ideološkog predznaka. == Crna lista == [[Datoteka:Hollywood10.jpg|thumb|right|275px|Holivudska desetorica u novembru 1947. čeka ispred ureda [[U.S. Marshal|federalnih šerifa]] da joj uzmu otiske prstiju nakon što je optužena za [[nepoštovanje Kongresa]]. Dolje (slijeva nadesno): [[Herbert Biberman]], davokati Martin Popper i [[Robert W. Kenny]], [[Albert Maltz]], [[Lester Cole]]. Sredina: [[Dalton Trumbo]], [[John Howard Lawson]], [[Alvah Bessie]], [[Samuel Ornitz]]. Gore: [[Ring Lardner Jr.]], [[Edward Dmytryk]], [[Adrian Scott]].]] === Holivudska desetorica i ostale osobe sa crne liste 1947. godine === ==== Holivudska desetorica ==== * [[Alvah Bessie]], scenarist * [[Herbert Biberman]], scenarist i režiser * [[Lester Cole]], scenarist * [[Edward Dmytryk]], režiser * [[Ring Lardner Jr.]], scenarist * [[John Howard Lawson]], scenarist * [[Albert Maltz]], scenarist * [[Samuel Ornitz]], scenarist * [[Adrian Scott]], producent i scenarist * [[Dalton Trumbo]], scenarist ==== Ostali ==== * [[Hanns Eisler]], kompozitor <ref>Herman (1997), p. 356; Dick (1989), p. 7.</ref> * [[Bernard Gordon]], scenarist <ref>Gordon (1999), p. 16.</ref> * [[Joan Scott (scenarist)|Joan Scott]], scenarist <ref>Ceplair and Englund (2003), p. 403; Goldstein (1999).</ref> === Ličnosti stavljene na crnu listu između januara 1948. i juna 1950. === (zvjezdica iza imena označava osobu također navedenu u ''Crvenim kanalima'') * [[Ben Barzman]], scenarist<ref>Ceplair and Englund (2003), p. 401.</ref> * [[Paul Draper (plesač)|Paul Draper]], glumac i plesač*<ref>Everitt (2007), p. 53.</ref> * [[Sheridan Gibney]], scenarist<ref>Navasky (1980), p. 88.</ref> * [[Paul Green (dramatičar)|Paul Green]], dramatičar i scenarist<ref name=Ward178>Ward and Butler (2008), pp. 178–79.</ref> * [[Lillian Hellman]], dramatičar i scenarist*<ref>Newman (1989), p. 140.</ref> * [[Canada Lee]], glumac <ref>Horne (2006), pp. 204–5, 224; Goudsouzian (2004), p. 88.</ref> * [[Paul Robeson]], glumac i pjevač <ref>Gill (2000), pp. 50–52.</ref> * [[Edwin Rolfe]], scenarist i pjesnik <ref>Nelson and Hendricks (1990), p. 53.</ref> * [[William Sweets]], radio-voditelj *<ref>Cogley (1956), pp. 25–28.</ref> * [[Richard Wright (pisac)|Richard Wright]], pisac<ref name=Ward178/> === Lista ''Crvenih kanala'' === (v., Schrecker [2002], p.&nbsp;244; Barnouw [1990], pp.&nbsp;122–24) {{col-begin}} {{col-3}} * [[Larry Adler]], glumac i muzičar * [[Luther Adler]], glumac i režiser * [[Stella Adler]], glumica i nastavnica * [[Edith Atwater]], glumica * [[Howard Bay (dizajner)|Howard Bay]], scenograf * [[Ralph Bell]], glumac * [[Leonard Bernstein]], kompozitor i dirigent * [[Walter Bernstein]], scenarist * [[Michael Blankfort]], scenarist{{Ref_label|C|c|none}} * [[Marc Blitzstein]], kompozitor * [[True Boardman]], scenarist * [[Millen Brand]], pisac * [[Oscar Brand]], folk pjevač * [[Joseph Edward Bromberg]], glumac * [[Himan Brown]], producent i režiser * [[John Brown (glumac)|John Brown]], glumac * [[Abe Burrows]], dramatičar i tekstopisac * [[Morris Carnovsky]], glumac * [[Vera Caspary]], pisac * [[Edward Chodorov]], scenarist i producent * [[Jerome Chodorov]], pisac * [[Mady Christians]], glumica * [[Lee J. Cobb]], glumac * [[Marc Connelly]], dramatičar * [[Aaron Copland]], kompozitor * [[Norman Corwin]], pisac * [[Howard Da Silva]], glumac * [[Roger De Koven]], glumac * [[Dean Dixon]], dirigent * [[Olin Downes]], muzički kritičar * [[Alfred Drake]], glumac * [[Paul Draper (plesač)|Paul Draper]], glumac i plesač * [[Howard Duff]], glumac * [[Clifford Durr|Clifford J. Durr]], advokat * [[Richard Dyer-Bennett]], folk pjevač * [[José Ferrer]], glumac * [[Louise Fitch (Lewis)]], glumica * [[Martin Gabel]], glumac * [[Arthur Gaeth]], radio komentator * [[William S. Gailmor]], novinar i radio komentator * [[John Garfield]], glumac * [[Will Geer]], glumac * [[Jack Gilford]], glumac * [[Tom Glazer]], folk pjevač * [[Ruth Gordon]], glumica i scenaristica * [[Lloyd Gough]], glumac * [[Morton Gould]], pijanist i kompozitor * [[Shirley Graham]], spisateljica * [[Ben Grauer]], radio i TV voditelj * [[Mitchell Grayson]], radio-producent i režiser * [[Horace Grenell]], dirigent i muzički producent {{col-3}} * [[Uta Hagen]], glumica i nastavnica * [[Dashiell Hammett]], pisac * [[E. Y. "Yip" Harburg]], tekstopisac * [[Robert P. Heller]], TV-novinar * [[Lillian Hellman]], dramatičarka i scenaristica * [[Nat Hiken]], pisac i producent * [[Rose Hobart]], glumica * [[Judy Holliday]], glumica * [[Roderick B. Holmgren]], novinar * [[Lena Horne]], pjevačica i glumica * [[Langston Hughes]], pisac * [[Marsha Hunt (glumica)|Marsha Hunt]], glumica * [[Leo Hurwitz]], režiser * [[Charles Irving (glumac)|Charles Irving]], glumac * [[Burl Ives]], folk pjevač i glumac * [[Sam Jaffe (glumac)|Sam Jaffe]], glumac * [[Leon Janney]], glumac * [[Joe Julian (glumac)|Joe Julian]], glumac * [[Garson Kanin]], pisac i režiser * [[George Keane]], glumac * [[Donna Keath]], radio glumica * [[Pert Kelton]], glumica * [[Alexander Kendrick]], novinar i pisac * [[Adelaide Klein]], glumica * [[Felix Knight]], pjevač i glumac * [[Howard Koch (scenarist)|Howard Koch]], scenarist * [[Tony Kraber]], glumac * [[Millard Lampell]], scenarist * [[John La Touche (muzičar)|John La Touche]], tekstopisac * [[Arthur Laurents]], pisac * [[Gypsy Rose Lee]], glumica i * [[Madeline Lee Gilford|Madeline Lee]], glumica{{Ref_label|D|d|none}} * [[Ray Lev]], klasični pijanist * [[Philip Loeb]], glumac * [[Ella Logan]], glumica i pjevačica * [[Alan Lomax]], folklorist i muzikolog * [[Avon Long]], glumac i pjevač * [[Joseph Losey]], režiser * [[Peter Lyon]], TV-sceanrist * [[Aline MacMahon]], glumica * [[Paul Mann]], režiser i nastavnik * [[Margo (glumica)|Margo]], glumica i plesačica * [[Myron McCormick]], glumac * [[Paul McGrath (glumac)|Paul McGrath]], radio glumac * [[Burgess Meredith]], glumac * [[Arthur Miller]], dramatičar * [[Henry Morgan (comedian)|Henry Morgan]], glumac * [[Zero Mostel]], glumac * [[Jean Muir (glumica)|Jean Muir]], glumica * [[Meg Mundy]], glumica * [[Lyn Murray]], kompozitor i voditelj zbora {{col-3}} * [[Ben Myers (attorney)|Ben Myers]], advokat * [[Dorothy Parker]], pisac * [[Arnold Perl]], producent i pisac * [[Minerva Pious]], glumica * [[Samson Raphaelson]], scenarist i dramatičar * [[Bernard Reis]], računovođa * [[Anne Revere]], glumica * [[Kenneth Roberts]], pisac * [[Earl Robinson]], kompozitor i tekstopisac * [[Edward G. Robinson]], glumac * [[William N. Robson]], radio i TV scenarist * [[Harold Rome]], kompozitor i tekstopisac * [[Norman Rosten]], writer * [[Selena Royle]], glumica * [[Coby Ruskin]], TV režiser * [[Robert St. John]], novinar * [[Hazel Scott]], jazz i klasični muzičar * [[Pete Seeger]], folk pjevač * [[Lisa Sergio]], radio-voditelj * [[Artie Shaw]], jazz muzičar * [[Irwin Shaw]], pisac * [[Robert Lewis Shayon]], bivši predsjednik radio i TV sindikata * [[Ann Shepherd]], glumica * [[William L. Shirer]], novinar * [[Allan Sloane]], radio i TV-scenarist * [[Howard K. Smith]], novinar * [[Gale Sondergaard]], glumica * [[Hester Sondergaard]], glumica * [[Lionel Stander]], glumac * [[Johannes Steel]], novinar * [[Paul Stewart (glumac)|Paul Stewart]], glumac * [[Elliott Sullivan]], glumac * [[William Sweets]], radio-voditelj * [[Helen Tamiris]], koreograf * [[Betty Todd]], režiser * [[Louis Untermeyer]], pjesnik * [[Hilda Vaughn]], glumica * [[J. Raymond Walsh]], radio-komentator * [[Sam Wanamaker]], glumac * [[Theodore Ward]], dramatičar * [[Fredi Washington]], glumica * [[Margaret Webster]], glumica, režiser i producent * [[Orson Welles]], glumac, pisac i režiser * [[Josh White]], blues muzičar * [[Irene Wicker]], pjevačica i glumica * [[Betty Winkler|Betty Winkler (Keane)]], glumica * [[Martin Wolfson]], glumac * [[Lesley Woods]], glumica * [[Richard Yaffe]], novinarka {{col-end}} === Ostale ličnosti na crnoj listi iza juna 1950. === {{col-begin}} {{col-3}} * [[Eddie Albert]], glumac<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 188.</ref> * [[Lew Amster]], scenarist<ref name=BWb28>Buhle and Wagner (2003b), p. 28.</ref> * [[Richard Attenborough]], režiser i producent<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 253.</ref> * [[Norma Barzman]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 159.</ref> * [[Sol Barzman]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 146.</ref> * [[Orson Bean]], glumac<ref>Faulk (1963), p. 7.</ref> * [[Albert Bein]], scenarist<ref name=BWb28/> * [[Barbara Bel Geddes]], glumica<ref>Katz (1994), p. 106.</ref> * [[Ben Bengal]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 50.</ref> * [[Seymour Bennett]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 123.</ref> * [[Leonardo Bercovici]], scenarist <ref name="Buhle and Wagner 2003b, p. 21">Buhle and Wagner (2003b), p. 21.</ref> * [[Herschel Bernardi]], glumac<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 42.</ref> * [[John Berry (filmski režiser)|John Berry]], glumac, scenarist i režiser<ref>Denning (1998), p. 374; Buhle and Wagner (2003a), p. 108.</ref> * [[Henry Blankfort]], scenarist<ref name=BWb31>Buhle and Wagner (2003b), p. 31.</ref> * [[Laurie Blankfort]], artist<ref name=BWb31/> * [[Roman Bohnen]], glumac<ref name="Buhle and Wagner 2003b, p. 49">Buhle and Wagner (2003b), p. 49.</ref> * [[Allen Boretz]], scenarist i tekstopisac<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 83.</ref> * [[Phoebe Brand]], glumica<ref>Schwartz, J. (1999); Buhle and Wagner (2003a), p. 50.</ref> * [[John Bright]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 2.</ref> * [[Phil Brown (glumac)|Phil Brown]], glumac<ref>Barzman (2004), p. 449.</ref> * [[Harold Buchman]], scenarist<ref name="Buhle and Wagner 2003b, p. 22">Buhle and Wagner (2003b), p. 22.</ref> * [[Sidney Buchman]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 128.</ref> * [[Luis Buñuel]], režiser<ref name="BWb6"/> * [[Val Burton]], scenarist<ref name="Buhle and Wagner 2003b, p. 17">Buhle and Wagner (2003b), p. 17.</ref> * [[Hugo Butler]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 22.</ref> * [[Alan Campbell (scenarist)|Alan Campbell]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 129.</ref> * [[Charles Chaplin]], glumac, režiser i producent<ref>Katz (1994), p. 241.</ref> * [[Maurice Clark]], scenarist<ref>Navasky (1980), p. 283.</ref> * [[Richard J. Collins|Richard Collins]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 73.</ref> * [[Charles Collingwood]], radio-komentator<ref>Faulk (1963), pp. 7–8.</ref> * [[Dorothy Comingore]], glumica<ref>Denning (1998), p. 374; Buhle and Wagner (2003b), p. 20.</ref> * [[Jeff Corey]], glumac<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 77.</ref> * [[George Corey]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 151.</ref> * [[Oliver Crawford]], scenarist<ref>''Times'' (2008).</ref> * [[John Cromwell (režiser)|John Cromwell]], režiser<ref>Lumenick 2007a.</ref> * [[Charles Dagget]], animator<ref name="Cohen 2004, p. 178">Cohen (2004), p. 178.</ref>{{Ref_label|E|e|none}} * [[Jules Dassin]], režiser<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 105.</ref> * [[Dolores del Río]], glumica<ref>Ramón (1997), p. 44.</ref> * [[Karen DeWolf]], scenarist<ref name="Buhle and Wagner 2003b, p. 5">Buhle and Wagner (2003b), p. 5.</ref> * [[Howard Dimsdale]], writer<ref name=BWa250>Buhle and Wagner (2003a), p. 250.</ref> * [[Ludwig Donath]], glumac<ref name="Buhle and Wagner 2003b, p. 49"/> * [[Arnaud d'Usseau]], scenarist<ref name=BWa83>Buhle and Wagner (2003a), p. 83.</ref> * [[P. D. Eastman|Phil Eastman]], cartoon writer<ref>Cohen (2004), pp. 178–81.</ref> * [[Leslie Edgley]], scenarist<ref name="Navasky 1980, p. 282">Navasky (1980), p. 282.</ref> * [[Edward Eliscu]], scenarist<ref name=BWb7>Buhle and Wagner (2003b), p. 7.</ref> * [[Faith Elliott]], animator<ref>Barzman (2004), p. 89.</ref> * [[Cy Endfield]], scenarist i režiser<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 137.</ref> * [[Guy Endore]], scenarist<ref name=BWa83/> * [[Francis Edward Faragoh]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 14.</ref> * [[Howard Fast]], writer<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 48.</ref> * [[John Henry Faulk]], radio-zabavljač<ref>Faulk (1963), pp. 6–7.</ref> * [[Jerry Fielding]], kompozitor<ref>Burlingame 2000), p. 74.</ref> * [[Carl Foreman]], producent i scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. xi.</ref> * [[Anne Froelick]], scenarist<ref name=BWa250/> * [[Lester Fuller]], režiser<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 251.</ref> * [[Bert Gilden]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 105.</ref> * [[Lee Gold (scenarist)|Lee Gold]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 139.</ref> * [[Harold Goldman]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 16.</ref> * [[Michael Gordon (filmski režiser)|Michael Gordon]], režiser<ref>Dick (1982), p. 80.</ref> * [[Jay Gorney]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 96.</ref> * [[Lee Grant]], glumica<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 31.</ref> * [[Morton Grant]], scenarist<ref name="Buhle and Wagner 2003b, p. 13">Buhle and Wagner (2003b), p. 13.</ref> * [[Anne Green]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 95.</ref> * [[Jack T. Gross]], producent<ref name="Buhle and Wagner 2003b, p. 37">Buhle and Wagner (2003b), p. 37.</ref> * [[Margaret Gruen]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 164.</ref> * [[David Hilberman]], animator<ref name=Cohen172>Cohen (2004), pp. 172–76.</ref> * [[Tamara Hovey]], scenarist<ref name="BWb15"/> * [[John Hubley]], animator<ref>Cohen (2004), pp. 178, 181–83.</ref> * [[Edward Huebsch]], scenarist<ref name="Buhle and Wagner 2003b, p. 18">Buhle and Wagner (2003b), p. 18.</ref> * [[Ian McLellan Hunter]], scenarist<ref name="Buhle and Wagner 2003a, p. 86">Buhle and Wagner (2003a), p. 86.</ref> * [[Kim Hunter]], glumica<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. viii.</ref> * [[John Ireland (glumac)|John Ireland]], glumac <ref name="Doherty 2003, p. 236">Doherty (2003), p. 236.</ref> * [[Daniel James]], scenarist<ref name="Buhle and Wagner 2003a, p. 80">Buhle and Wagner (2003a), p. 80.</ref> * [[Paul Jarrico]], producent i scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 134.</ref> * [[Sidney Kingsley]], dramatičar<ref>(Zecker 2007), p. 106.</ref> * [[Gordon Kahn]], scenarist<ref name=BWa250/> * [[Victor Kilian]], glumac<ref>Graulich i Tatum (2003), p. 115.</ref> * [[Alexander Knox]], glumac<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 194.</ref> * [[Mickey Knox]], glumac<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 106.</ref> {{col-2}} * [[Lester Koenig]], producent<ref>Herman (1997), p. 356.</ref> * [[Charles Korvin]], glumac<ref>Korvin (1997).</ref> * [[Hy Kraft]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 39.</ref> * [[Constance Lee]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 24.</ref> * [[Robert Lees]], scenarist<ref name="Buhle and Wagner 2003a, p. 86"/> * [[Carl Lerner]], montažer i režiser<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 150.</ref> * [[Irving Lerner]], režiser<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 53.</ref> * [[Lewis Leverett]], glumac<ref>Schwartz (1999).</ref> * [[Alfred Lewis Levitt]], scenarist<ref name=BWa130>Buhle and Wagner (2003a), p. 130.</ref> * [[Helen Slote Levitt]], scenarist<ref name=BWa130/> * [[Mitch Lindemann]], scenarist<ref name="Buhle and Wagner 2003b, p. 37"/> * [[Norman Lloyd]], glumac<ref>Denning (1998), p. 374; Lumenick (2007b).</ref> * [[Ben Maddow]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 110.</ref> * [[Arnold Manoff]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 20.</ref> * [[John McGrew]], animator<ref>Cohen (2004), pp. 172–73178.</ref> * [[Ruth McKenney]], pisac<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 142.</ref> * [[Bill Meléndez]], animator<ref>Cohen (2004), pp. 178–79, 186.</ref> * [[John "Skins" Miller]], glumac<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 8.</ref> * [[Paula Miller]], glumica<ref>Schwartz (1999.</ref> * [[Josef Mischel]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 110.</ref> * [[Karen Morley]], glumica<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 78.</ref> * [[Henry Myers]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 26.</ref> * [[Mortimer Offner]], scenarist<ref name=BWb7/> * [[Alfred Palca]], scenarist i producent<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 157.</ref> * [[Larry Parks]], glumac<ref>Navasky (1980), pp. 371–73.</ref> * [[Leo Penn]], glumac<ref name=BWa45>Buhle and Wagner (2003a), p. 45.</ref> * [[Irving Pichel]], režiser<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 10.</ref> * [[Louis Pollock]], scenarist <ref name="Englund 2003 p. 388">Ceplair and Englund (2003), p. 388.</ref> * [[Abraham Polonsky]], scenarist i režiser<ref name="Buhle and Wagner 2003b, p. 13"/> * [[William Pomerance]], direktor animatorskog studija <ref name=Cohen172/> * [[Vladimir Pozner]], scenarist<ref name=BWb11>Buhle and Wagner (2003b), p. 11.</ref> * [[Stanley Prager]], režiser<ref name=BWb15>Buhle and Wagner (2003b), p. 15.</ref> * [[John Randolph (glumac)|John Randolph]], glumac<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 247.</ref> * [[Maurice Rapf]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 163.</ref> * [[Rosaura Revueltas]], glumica<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 253.</ref> * [[Robert L. Richards]], scenarist<ref name="Buhle and Wagner 2003a, p. 80"/> * [[Frederic I. Rinaldo]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 1.</ref> * [[Martin Ritt]], glumac i režiser<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 18.</ref> * [[W. L. River]], scenarist<ref name="Buhle and Wagner 2003b, p. 5"/> * [[Marguerite Roberts]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 88.</ref> * [[Louise Rousseau]], scenarist<ref name=BWb6>Buhle and Wagner (2003b), p. 6.</ref> * [[Jean Rouverol|Jean Rouverol (Butler)]], glumica i spisateljica <ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 142.</ref> * [[Shimen Ruskin]], glumac<ref name="Navasky 1980, p. 282"/> * [[Madeleine Ruthven]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 55.</ref> * [[Waldo Salt]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 208.</ref> * [[John Sanford (1904-2003)|John Sanford]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 101.</ref> * [[Bill Scott (glumac)|Bill Scott]], glumac<ref name="Cohen 2004, p. 178"/> * [[Martha Scott]], glumica<ref name="Englund 2003 p. 388"/> * [[Joshua Shelley]], glumac<ref name=BWa45/> * [[Madeleine Sherwood]], glumica * [[Reuben Ship]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 218.</ref> * [[Viola Brothers Shore]], scenarist<ref name=BWb11/> * [[George Sklar]], dramatičar<ref name=BWb6/> * [[Art Smith (glumac)|Art Smith]], glumac<ref>Schwartz, J. (1999).</ref> * [[Louis Solomon]], scenarist i producent<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 63.</ref> * [[Ray Spencer]], scenarist<ref name="Buhle and Wagner 2003b, p. 37"/> * [[Janet Stevenson]], pisac<ref name="Buhle and Wagner 2003b, p. 49"/> * [[Philip Stevenson]], pisac<ref name="Buhle and Wagner 2003b, p. 49"/> * [[Donald Ogden Stewart]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 36.</ref> * [[Arthur Strawn]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 91.</ref> * [[Bess Taffel]], scenarist<ref name=BWb15/> * [[Julius Tannenbaum]], producent<ref name="Buhle and Wagner 2003b, p. 22"/> * [[Frank Tarloff]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 175.</ref> * [[Shepard Traube]], režiser i scenarist<ref name="Buhle and Wagner 2003b, p. 17"/> * [[Dorothy Tree]], glumica<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 47.</ref> * [[Paul Trivers]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 141.</ref> * [[George Tyne]], glumac<ref name=BWa45/> * [[Michael Uris]], pisac<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 90.</ref> * [[Peter Viertel]], scenarist<ref>Navasky (1980), pp. 93–94.</ref> * [[Bernard Vorhaus]], režiser<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 9.</ref> * [[John Weber]], producent<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 209.</ref> * [[Richard Weil]], scenarist<ref name="Buhle and Wagner 2003b, p. 18"/> * [[Hannah Weinstein]], producent<ref>Buhle and Wagner (2003b), p. 66.</ref> * [[John Wexley]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 111.</ref> * [[Michael Wilson (pisac)|Michael Wilson]], scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. vii.</ref> * [[Nedrick Young]], glumac i scenarist<ref>Buhle and Wagner (2003a), p. 248.</ref> * [[Julian Zimet]], scenarist<ref name="BWa83"/> {{col-end}} == Izvori == {{reflist|3}} == Izvori i literatura == {{Refbegin|2}} * Anderson, John (2007). "Old Hollywood", ''Village Voice'', November 20 (available [http://www.villagevoice.com/film/0747,anderson,78397,20.html online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080623225329/http://www.villagevoice.com/film/0747,anderson,78397,20.html |date=2008-06-23 }}). * Andrew, Geoff (2005). "''On the Waterfront''", in ''Time Out Film Guide'', 14th ed., ed. John Pym. London: Time Out. {{ISBN|1-904978-48-7}} * Barnouw, Erik (1990 [1975]). ''Tube of Plenty: The Evolution of American Television''. New York and Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-506483-6}} * Barzman, Norma (2004). ''The Red And The Blacklist: The Intimate Memoir of a Hollywood Expatriate''. New York: Thunder's Mouth/Nation Books. {{ISBN|1-56025-617-6}} * Belton, John (1994). ''American Cinema/American Culture'' [excerpt] in Ross (2002), pp.&nbsp;193–212. * Bogart, Humphrey (1948). "I'm No Communist", ''Photoplay'', March (available [http://docs.google.com/View?docid=dg6n6657_103f7bsqj online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812054650/https://docs.google.com/View?docid=dg6n6657_103f7bsqj |date=2011-08-12 }}). * Bosworth, Patricia (1997). ''Anything Your Little Heart Desires: An American Family Story''. New York: Simon and Schuster. {{ISBN|0-684-80809-9}} * Buhle, Paul, and David Wagner (2003a). ''Hide in Plain Sight: The Hollywood Blacklistees in Film and Television, 1950-2002''. New York: Palgrave Macmillan. {{ISBN|1-4039-6144-1}} * Buhle, Paul, and David Wagner (2003b). ''Blacklisted: The Film Lover's Guide to the Hollywood Blacklist''. New York: Palgrave Macmillan. {{ISBN|1-4039-6145-X}} * Burlingame, Jon (2000). ''Sound and Vision: 60 Years of Motion Picture Soundtracks''. New York: Billboard/Watson-Guptill. {{ISBN|0-8230-8427-2}} * Ceplair, Larry, and Steven Englund (2003). ''The Inquisition in Hollywood: Politics in the Film Community, 1930-1960''. Urbana and Chicago: University of Illinois Press. {{ISBN|0-252-07141-7}} * Chapman, James (2003). ''Cinemas of the World: Film and Society from 1895 to the Present''. London: Reaktion. {{ISBN|1-86189-162-8}} * Charity, Tom (2005). "''Storm Center''", in ''Time Out Film Guide'', 14th ed., ed. John Pym. London: Time Out. {{ISBN|1-904978-48-7}} * Christensen, Terry and Peter J. Haas (2005). ''Projecting Politics: Political Messages in American Films''. Armonk, N.Y., and London: M.E. Sharpe. {{ISBN|0-7656-1444-8}} * Cogley, John (1956). "Report on Blacklisting." Collected in ''Blacklisting: An Original Anthology'' (1971), Merle Miller and John Cogley. New York: Arno Press/New York Times. {{ISBN|0-405-03579-9}} * Cohen, Karl F. (2004 [1997]). ''Forbidden Animation: Censored Cartoons and Blacklisted Animators in America''. Jefferson, N.C.: McFarland. {{ISBN|0-7864-0395-0}} * Cook, Fred J. (1971). ''The Nightmare Decade: The Life and Times of Senator Joe McCarthy''. New York: Random House. {{ISBN|0-394-46270-X}} * Denning, Michael (1998). ''The Cultural Front: The Laboring of American Culture in the Twentieth Century''. London and New York: Verso. {{ISBN|1-85984-170-8}} * Dick, Bernard F. (1982). ''Hellman in Hollywood''. East Brunswick, N.J., London, and Toronto: Associated University Presses. {{ISBN|0-8386-3140-1}} * Dick, Bernard F. (1989). ''Radical Innocence: A Critical Study of the Hollywood Ten''. Lexington: University Press of Kentucky. {{ISBN|0-8131-1660-0}} * Doherty, Thomas (2003). ''Cold War, Cool Medium: Television, McCarthyism, and American Culture''. New York: Columbia University Press. {{ISBN|0-231-12952-1}} * Everitt, David (2007). ''A Shadow of Red: Communism and the Blacklist in Radio and Television''. Chicago: Ivan R. Dee. {{ISBN|1-56663-575-6}} * Faulk, John Henry (1963). ''Fear on Trial''. Austin: University of Texas Press. {{ISBN|0-292-72442-X}} * Fried, Albert (1997). ''McCarthyism, The Great American Red Scare: A Documentary History''. New York and Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-509701-7}} * Gevinson, Alan (ed.) (1997). ''American Film Institute Catalog—Within Our Gates: Ethnicity in American Feature Films, 1911-1960''. Berkeley, Los Angeles, and London: University of California Press. {{ISBN|0-520-20964-8}} * Gill, Glenda Eloise (2000). ''No Surrender! No Retreat!: African-American Pioneer Performers of 20th Century American Theater''. New York: Palgrave. {{ISBN|0-312-21757-9}} * Goldstein, Patrick (1999). "Many Refuse to Clap as Kazan Receives Oscar", ''Los Angeles Times'', March 22 (available [http://writing.upenn.edu/~afilreis/50s/kazan-protest.html online]). * Gordon, Bernard (1999). ''Hollywood Exile, Or How I Learned to Love the Blacklist''. Austin: University of Texas Press. {{ISBN|0-292-72827-1}} * Goudsouzian, Aram (2004). ''Sidney Poitier: Man, Actor, Icon''. Chapel Hill and London: University of North Carolina Press. {{ISBN|0-8078-2843-2}} * Graulich, Melody, and Stephen Tatum (2003). ''Reading'' The Virginian ''in the New West''. Lincoln: University of Nebraska Press. {{ISBN|0-8032-7104-2}} * Herman, Jan (1997 [1995]). ''A Talent for Trouble: The Life of Hollywood's Most Acclaimed Director, William Wyler''. Cambridge, Mass.: Da Capo. {{ISBN|0-306-80798-X}} * Horne, Gerald (2006). ''The Final Victim of the Blacklist: John Howard Lawson, Dean of the Hollywood Ten''. Berkeley, Los Angeles, and London: University of California Press. {{ISBN|0-520-24860-0}} * Jablonski, Edward (1998 [1988]). ''Gershwin''. Cambridge, Mass.: Da Capo. {{ISBN|0-306-80847-1}} * Johnpoll, Bernard K. (1994). ''A Documentary History of the Communist Party of the United States'', vol. 3. Westport, Conn.: Greenwood. {{ISBN|0-313-28506-3}} * Katz, Ephraim (1994). ''The Film Encyclopedia'', 2d ed. New York: HarperPerennial. {{ISBN|0-06-273089-4}} * Korvin, Charles (1997). "Actors Suffered, Too" [letter to the editor], ''New York Times'', May 4 (available [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D04E2DE1E31F937A35756C0A961958260&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fSubjects%2fB%2fBlacklisting online]). * Lasky, Betty (1989). ''RKO: The Biggest Little Major of Them All''. Santa Monica, California: Roundtable. {{ISBN|0-915677-41-5}} * Lumenick, Lou (2007a). "Father's Footsteps", ''New York Post'', February 22 (available [https://web.archive.org/web/20090111171828/http://www.nypost.com/seven/02222007/entertainment/fathers_footsteps_entertainment_lou_lumenick.htm?page=0 online]). * Lumenick, Lou (2007b). "Ask the Old Pro", ''New York Post'', November 23 (available [http://www.nypost.com/seven/11232007/entertainment/movies/ask_the_old_pro_605636.htm online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090111214111/http://www.nypost.com/seven/11232007/entertainment/movies/ask_the_old_pro_605636.htm |date=2009-01-11 }}). * Murphy, Brenda (2003). ''Congressional Theatre: Dramatizing McCarthyism on Stage, Film, and Television''. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-89166-3}} * Navasky, Victor S. (1980). ''Naming Names.'' New York: Viking. {{ISBN|0-670-50393-2}} * Nelson, Cary, and Jefferson Hendricks (1990). ''Edwin Rolfe: A Biographical Essay and Guide to the Rolfe Archive at the University of Illinois at Urbana-Champaign''. Urbana: University of Illinois Press. {{ISBN|0-252-01794-3}} * Newman, Robert P. (1989). ''The Cold War Romance of Lillian Hellman and John Melby''. Chapel Hill and London: University of North Carolina Press. {{ISBN|0-8078-1815-1}} * O'Neill, William L. (1990 [1982]). ''A Better World: Stalinism and the American Intellectuals''. New Brunswick, N.J.: Transaction. {{ISBN|0-88738-631-8}} * Parish, James Robert (2004). ''The Hollywood Book of Scandals: The Shocking, Often Disgraceful Deeds and Affairs of More than 100 American Movie and TV Idols''. New York et al.: McGraw-Hill. {{ISBN|0-07-142189-0}} * Ramón, David (1997). ''Dolores del Río''. México: Clío. {{ISBN|968-6932-35-6}} * ''Red Channels: The Report of Communist Influence in Radio and Television'' (1950). New York: Counterattack. * Ross, Stephen J. (ed.) (2002). ''Movies and American Society''. Malden, Mass., and Oxford: Blackwell. {{ISBN|0-631-21960-9}} * Schrecker, Ellen (2002). ''The Age of McCarthyism: A Brief History with Documents''. New York: Palgrave. {{ISBN|0-312-29425-5}} * Schwartz, Jerry (1999). "Some Actors Outraged by Kazan Honor", Associated Press, March 13 (available [http://writing.upenn.edu/~afilreis/50s/kazan-award-flap.html online]). * Scott, William Berryman, and Peter M. Rutkoff (1999). ''New York Modern: The Arts and the City''. Baltimore: Johns Hopkins University Press. {{ISBN|0-8018-5998-0}} * Smith, Jeff (1999). "'A Good Business Proposition': Dalton Trumbo, ''Spartacus'', and the End of the Blacklist", in ''Controlling Hollywood: Censorship/Regulation in the Studio Era'', ed. Matthew Bernstein. New Brunswick, N.J.: Rutgers University Press. {{ISBN|0-8135-2707-4}} * Stone, Geoffrey R. (2004). ''Perilous Times: Free Speech in Wartime from the Sedition Act of 1798 to the War on Terrorism''. New York: W. W. Norton. {{ISBN|0-393-05880-8}} * "Oliver Crawford: Hollywood Writer", ''Times'' (London), October 8, 2008 (available [http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article4902110.ece online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523063835/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article4902110.ece |date=2010-05-23 }}). * Wakeman, John, ed. (1987). ''World Film Directors—Volume One: 1890–1945''. New York: H. W. Wilson. {{ISBN|0-8242-0757-2}} * Ward, Jerry Washington, and Robert Butler (2008). ''The Richard Wright Encyclopedia''. Westport, Conn.: Greenwood. {{ISBN|0-313-31239-7}} * Weigand, Kate (2002). ''Red Feminism: American Communism and the Making of Women's Liberation''. Baltimore and London: Johns Hopkins University Press. {{ISBN|0-8018-6489-5}} * Weinraub, Bernard (2000). "Blacklisted Screenwriters Get Credits", ''New York Times'', August 5. * Zecker, Robert (2007). ''Metropolis: The American City in Popular Culture''. Westport, Conn.: Greenwood. {{ISBN|0-275-99712-X}} {{Refend}} == Vanjske veze == * [http://wps.prenhall.com/wps/media/objects/108/110880/ch26_a5_d1.pdf Albert Maltz's HUAC Testimony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615112959/http://wps.prenhall.com/wps/media/objects/108/110880/ch26_a5_d1.pdf |date=2011-06-15 }} {{en icon}} * [http://www.writing.upenn.edu/~afilreis/50s/congcomms.html "Congressional Committees and Unfriendly Witnesses"] {{en icon}} * [http://www.twcnet.edu/cschutz/history-page/Consensus/Reagan-huac-testimony.html Ronald Reagan's HUAC Testimony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928073624/http://www.twcnet.edu/cschutz/history-page/Consensus/Reagan-huac-testimony.html |date=2007-09-28 }} {{en icon}} * [http://www.pbs.org/newshour/bb/entertainment/july-dec97/blacklist_10-24.html "Seeing Red"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060803135428/http://www.pbs.org/newshour/bb/entertainment/july-dec97/blacklist_10-24.html |date=2006-08-03 }} transkripti PBS-ovog dokumentarca ''The Legacy of the Hollywood Blacklist'' i intevrju dopisnice [[The NewsHour with Jim Lehrer|NewsHoura]]'' Elizabeth Farnsworth sa dvoje umjetnika sa crne liste - scenaristom/producentom [[Paul Jarrico|Paulom Jarricom]] i glumicom [[Marsha Hunt (glumicom)|Marshom Hunt]] {{Izabran}} {{DEFAULTSORT:Holivudska crna lista}} [[Kategorija:Historija filma]] [[Kategorija:Holivudska crna lista| ]] [[Kategorija:Makartizam]] 7b6xyqe3jd8rcuyb7xs6hlo0yf3d72i 0 95188 42656171 42581108 2026-07-17T20:09:55Z Aca 108187 + 42656171 wikitext text/x-wiki {{for|album Plavog orkestra|Simpatija (album, Plavi orkestar)}} ''' Simpatija ''' ([[Starogrčki jezik|starogrčki]] ἡ συμπᾰθεία, Verbum συμπᾰθέω, sastoji se od συν (syn) = „sa“ i πάσχω (pas-cho) = „osjećaju; patnja/pate“) je pozitivan [[osjećaj]] ili društveni afinitet prema drugoj osobi koji nastaje iz poklapanja [[emocija]] ili doživljaja razumijevanja prema njoj. Osjećaj simpatije može imati razne oblike ili razna percipiranja (netko ima simpatične ''crte'', ili je ''vrlo simpatična osoba''). Obrnuto, može se osjećati da netko nije simpatičan, tj. da je [[Antipatija|antipatičan]]. Simpatija može biti preduvjet za emocionalne odnose, kao što su [[prijateljstvo]] ili [[ljubav]]. [[Kategorija:Emocije]] [[Kategorija:Međuljudski odnosi]] c5pdhxdcpuibgorjhg8lf5mbpu8c121 0 95433 42656388 42583090 2026-07-18T10:54:24Z Minorax 135426 42656388 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Albanian rulers 1360.png|mini|300p|Područja pod upravom albanskih oblasnih gospodara u Srpskom carstvu 1360. godine, u vreme cara Uroša]] '''Karlo Topija''' (između [[1338]] i [[1342]]{{efn|Njegovi roditelji su živeli zajedno od [[1338]]. godine, a pogubljeni su pre [[1343]]. godine.}} – [[1388]]) je bio [[Albanci|albanski]] velikaš i [[knez]], iz porodice [[Topija]], koji je vladao delovima [[Republika Albanija|današnje Albanije]] ([[1359]]–[[1388]]). == Poreklo i porodica == [[Datoteka:Castle Kruja Albania 2004-07-08.jpg|thumb|right|320ps|Ostaci tvrđave u Kruji]] Karlo Topija je bio sin Andreje Topije i vanbračne ćerke [[Napuljska kraljevina|napuljskog kralja]] [[Robert I Anžujski|Roberta I Anžujskog]] ([[1309]]–[[1343]]), koji su pored njega imali još dvoje dece, Dominika i Đerđa (''Đurđa'')<ref name="МДЛ" />. U braku je imao troje dece<ref name="МДЛ">{{cite web|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/ALBANIA.htm#_Toc157144109|title=Medieval Lands project - Albania: ''Thopia''|accessdate=03.06.2010|archive-date=2022-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20221108081500/https://fmg.ac/Projects/MedLands/ALBANIA.htm#_Toc157144109|url-status=dead}}</ref><ref name="Чеси">{{cite web|url=http://genealogy.euweb.cz/balkan/balkan20.html|title=Genealogy - Balkan states: ''The Thopia''|accessdate=03.06.2010|archive-date=2015-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151202055827/http://genealogy.euweb.cz/balkan/balkan20.html|dead-url=yes}}</ref>: * [[Đerđ Topija|Đerđa]] * Jelenu * Vojsavu a imao je još dvoje<ref name="Чеси" /> ili četvoro vanbračne dece<ref name="МДЛ" />: * Mariju * [[Nikita Topija|Nikitu]] * Tanuša * Lazara == Život i vladavina == [[Datoteka:Durres Old city wall 2.JPG|thumb|desno|320px|Ostaci tvrđave u Draču]] Njegova porodica je uživala podršku [[napulj]]skih [[Anžujci|Anžujaca]], a njegov deda Tanuš (''Tanusije'') je vladao oblašću između [[reka Mat]]a i [[Reka Škumba|Škumbe]]<ref name="НЕ" />. Njega je [[1359]]. godine nasledio Karlo i aktivno se uključuio u sukobe koji su posle [[Dušan Silni|Dušanove]] (kralj [[1331]]–[[1346]], car [[1346]]–[[1355]]) smrti zahvatile [[Srpsko carstvo]], prvenstveno između njegovog sina [[Uroš Nejaki|Uroša]] ([[1355]]–[[1371]]) i polubrata [[Simeon Siniša|Simeona]] ([[1359]]–[[1371]])<ref name="НЕ" />. Svoju vlast na [[Kruja|Kruju]] je proširio [[1363]]. godine<ref name="МДЛ" />, a sukobi sa [[Balšići]]ma su otpočeli iste godine. On je u [[proleće]] [[1364]]. godine zarobio [[Đurađ I Balšić|Đurađa I]] ([[1362]]–[[1378]]) i posredstvom [[Dubrovčani|Dubrovčana]] je među njima sklopljen mir [[1366]]. godine. Predele južno od Škumbe preuzima [[1367]]. godine<ref name="МДЛ" />, a važnu stratešku tačku na Balkanu, [[Drač]], zauzeo je [[1368]]. godine i uspeo je da ga zadrži, iako ga je u par navrata gubio ([[1376]] i [[1385]]<ref name="МДЛ" />). Po stranim autorima, on se oko [[1370]]. godine se oženio [[Vojislava Balšić|Vojislavom Balšić]], ćerkom [[Balša I Balšić|Balše I]] ([[1356]]–[[1362]])<ref name="МДЛ" /><ref name="Чеси" />, ali se ona ne pominje u knjigama srpskih istoričara<ref name="Алекса">{{AI-RT|Deo=Balšići|Broj=6}}</ref><ref name="СД">{{AVRLj-SD}}</ref><ref name="РТ">{{GA-RT}}</ref>. Njegovi interesi na tlu današnje Albanije su se ukrštali sa interesima Balšića, što je dovelo do ponovnih sukoba sa njima, u kojima je izgubio Drač ([[1385]]), iako ga je malo pre toga povratio ([[1383]]). Uz pomoć [[Osmanlije|Osmanlija]] koje su u [[Bitka na Savrovskom polju|bici na Savrovskom polju]] kod [[Berat]]a [[1809]].[[1385]]. godine pobedile i ubile [[Balša II Balšić|Balšu II]] ([[1378]]–[[1385]]), Karlo je povratio kontrolu nad Dračom<ref name="НЕ" />. Već naredne godine, on je [[1708]]. sklopio savez sa [[Mlečani]]ma, a ponudio im je Drač, u zamenu za druge posede na [[Krit]]u i [[Eubeja|Eubeji]]<ref name="НЕ" />. Karlo Topija je umro u [[januar]]u [[1388]]. godine i sahranjen je u svojoj zadužbini, [[Manastir svetog Jovana Vladimira|manastiru svetog Jovana Vladimira]] kod [[Elbasan]]a. Njega je podigao [[1381]]. godine, na temeljima starije crkve (o čemu svedoči uklesani natpis na [[Grčki jezik|grčkom]], [[Srpski jezik|srpskom]] i [[Latinski jezik|latinskom jeziku]]) i u njega je preneo mošti [[Srbi|srpskog]] kneza [[Jovan Vladimir|Jovana Vladimira]], koje su se od sredine [[XIII vek]]a nalazile u Draču. Nasledio ga je sin [[Đerđ Topija|Đerđ (''Đurađ'')]], koji je [[1392]]. godine predao Drač Mlečanima<ref name="НЕ">Članak ''Karlo Topija'' [[Vladimir Ćorović|Vladimira Ćorovića]] u ''„Narodnoj enciklopediji Srba, Hrvata i Slovenaca“''</ref>. == Povezano == * [[Drač]] * [[Kruja]] * [[Balšići]] == Napomene == {{notelist}} == Reference == {{reflist}} == Literatura == * Članak ''Karlo Topija'' [[Vladimir Ćorović|Vladimira Ćorovića]] ([[Stanoje Stanojević]] (''pokretač i urednik''), ''„Narodna enciklopedija Srba, Hrvata i Slovenaca“'' IV knjiga, (''II fototipsko izdanje''), [[Beograd]] [[1925]]. ([[Novi Sad]], [[2001]])) * {{cite web|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/ALBANIA.htm#_Toc157144109|title=Medieval Lands project - Albania: ''Thopia''|accessdate=03.06.2010|archive-date=2022-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20221108081500/https://fmg.ac/Projects/MedLands/ALBANIA.htm#_Toc157144109|url-status=dead}} {{Lifetime|u 14. vijeku|1388|Topija, Karlo}} [[Kategorija:Biografije, Albanija]] [[Kategorija:Historija Albanije u srednjem vijeku]] [[Kategorija:Istorija Srbije u srednjem veku]] t1vah84xcueczugx9xtdds5iipxsih9 10 98008 42656405 42580456 2026-07-18T11:06:21Z Minorax 135426 42656405 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox bordered" style="width:25em; text-align:left; font-size: 90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: 130%; background-color: #999; color: #FFF;" | <div class="center">{{{ime}}}{{#if:{{{izvorno ime|<noinclude>-</noinclude>}}}|<br /><small>'' {{{izvorno ime}}} ''</small>}}</div> |- <!-- ***** Panorama ***** --> {{#if:{{{slika|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.7em 0.8em 0.7em 0.8em;" {{!}} [[Datoteka:{{{slika|}}}|{{#if:{{{veličina_slike|}}}|{{{veličina_slike}}}|250px}}|none|{{#if:{{{opis slike|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{opis slike}}}}}]]{{#if:{{{opis slike|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small>{{{opis slike}}}</small>}} {{!}}- }} {{#if:{{{mjesto|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Mjesto {{!}} {{{mjesto}}} {{!}}- }} {{#if:{{{država|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Država {{!}} {{{država}}} {{!}}- }} {{#if:{{{vrijeme gradnje|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! {{nowrap|Vrijeme gradnje}} {{!}} {{{vrijeme gradnje}}} {{!}}- }} {{#if:{{{otvorenje|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Otvorenje {{!}} {{{otvorenje}}} {{!}}- }} {{#if:{{{obnova|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Obnova {{!}} {{{obnova}}} {{!}}- }} {{#if:{{{rušenje|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Rušenje {{!}} {{{rušenje}}} {{!}}- }} {{#if:{{{naručitelj|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Naručitelj {{!}} {{{naručitelj}}} {{!}}- }} {{#if:{{{vlasnik|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Vlasnik {{!}} {{{vlasnik}}} {{!}}- }} {{#if:{{{korisnik|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Korisnik {{!}} {{{korisnik}}} {{!}}- }} {{#if:{{{tip građevine|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Tip građevine {{!}} {{{tip građevine}}} {{!}}- }} {{#if:{{{arhitektonski stil|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! {{nowrap|Arhitektonski stil}} {{!}} {{{arhitektonski stil}}} {{!}}- }} {{#if:{{{arhitekt|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{suradnici|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{graditelj|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{podizvođači|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" valign="middle" style="text-align:center; vertical-align:middle; margin: 5px; background-color: #DFDFDF;" {{!}} '''Arhitekti i izvođači radova''' {{!}}- }} {{#if:{{{arhitekt|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Arhitekt {{!}} {{{arhitekt}}} {{!}}- }} {{#if:{{{suradnici|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Suradnici {{!}} {{{suradnici}}} {{!}}- }} {{#if:{{{graditelj|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Graditelj {{!}} {{{graditelj}}} {{!}}- }} {{#if:{{{podizvođači|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Podizvođači {{!}} {{{podizvođači}}} {{!}}- }} {{#if:{{{kvadratura|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{visina|<noinclude>-</noinclude>}}} {{{promjer|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{broj katova|<noinclude>-</noinclude>}}}|{{!}} colspan="2" valign="middle" style="text-align:center; vertical-align:middle; margin: 5px; background-color: #DFDFDF;" {{!}} '''Tehnički podaci''' {{!}}- }} {{#if:{{{kvadratura|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Kvadratura {{!}} {{{kvadratura}}} [[Kvadratni metar|m²]] {{!}}- }} {{#if:{{{visina|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Visina {{!}} {{{visina}}} [[metar|m]] {{!}}- }} {{#if:{{{promjer|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Promjer {{!}} {{{promjer}}} [[metar|m]] {{!}}- }} {{#if:{{{broj katova|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Broj katova {{!}} {{{broj katova}}} {{!}}- }} <!-- ***** Koordinate ***** --> {{#if:{{{širina-stupnjevi|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" style="text-align: center; font-size: smaller; padding-bottom: 0.7em;" {{!}} Koordinate: {{#if:{{{širina-stupnjevi|}}}|{{coord|{{{širina-stupnjevi|}}}|{{{širina-minute|}}}|{{{širina-oznaka|}}}|{{{dužina-stupnjevi|}}}|{{{dužina-minute|}}}|{{{dužina-oznaka|}}}|region:world_type:city({{{stanovništvo|}}})|display=inline}}}} {{!}}- }} <!--*****Lokacijska karta***** --> {{#if:{{{lokacijska karta|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} colspan="2" align="center" {{!}} {{Location map2|{{{lokacijska karta}}}|label={{{ime}}}|lat={{#expr:{{{širina-stupnjevi}}}{{#if:{{{širina-minute}}}| + {{{širina-minute}}}/60 round 4}}}}|long={{#expr:{{{dužina-stupnjevi}}}{{#if:{{{dužina-minute}}}| + {{{dužina-minute}}}/60 round 4}}}}|caption={{#if:{{{lokacijska_karta opis|<noinclude>-</noinclude>}}}|{{{lokacijska karta opis}}}}}|float=center|width=260 }} {{!}}- }} {{#if:{{{web|<noinclude>-</noinclude>}}}| ! Web {{!}} {{{web}}} {{!}}- }} |}</includeonly><noinclude> {{dokumentacija}} [[Kategorija:Infokutije za građevine| ]] [[Kategorija:Infokutije]] [[Kategorija:Standardne infokutije|Građevina]] </noinclude> 8wduvkip3om638219nt5utmsq9kc0og 0 101747 42656106 42582302 2026-07-17T14:27:22Z Aca 108187 Moving from [[Category:Rezolucije Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija]] to [[Category:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 42656106 wikitext text/x-wiki '''Spisak [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija]]''' donošenih u vezi prostora bivše Jugoslavije. [[Datoteka:UN Sicherheitsrat.jpg|mini|330px|Dvorana [[Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija|Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija]]]] (Moguće da spisak nije konačan). == 1946-47 == * [[19.12.]][[1946]] - [[Rezolucija 15 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 15]]: ustanovljena Istražna komisija za ispitivanje povreda grčke granice prema Albaniji, Jugoslaviji i Bugarskoj. * [[10.1.]][[1947]] - [[Rezolucija 16 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 16]]: o ustanovljenju [[Slobodna Teritorija Trsta|S. T. Trsta]]. * [[10.2.]]1947 - [[Rezolucija 17 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 17]]: u vezi pogubljenja političkih osuđenika u Grčkoj, Albaniji, Bugarskoj i Jugoslaviji. * [[15.9.]]1947 - [[Rezolucija 34 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 34]]: u vezi razmirica Grčke sa Albanijom, Jugoslavijom i Bugarskom. == [[1991]] == * [[25.9.]] - [[Rezolucija 713 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 713]] - embargo na oružje i vojnu opremu Jugoslaviji. * [[27.11.]] - [[Rezolucija 721 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 721]] - podržavaju se napori generalnog sekretara i njegovog izaslanika za okončanje borbi, spremnost za slanje mirotvoraca. * [[15.12.]] - [[Rezolucija 724 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 724]] - proslediće se predlozi za planiranu mirotvoračku operaciju u Jugoslaviji. == [[1992]] == * [[8.1.]] - [[Rezolucija 727 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 727]] - pozdravljeno potpisivanje primirja u Sarajevu, slanje 50 oficira za vezu, žaljenje zbog smrti posmatrača EZ, potvrđen embargo na oružje. * [[7.2.]] - [[Rezolucija 740 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 740]] - odobrava se plan za mirotvornu misiju u SFRJ, povećava se broj oficira za vezu sa 50 na 75. * [[21.2.]] - [[Rezolucija 743 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 743]] - ustanovljena mirotvorna misija [[UNPROFOR]]. * [[7.4.]] - [[Rezolucija 749 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 749]] - odobreno "što brže" raspoređivanje [[UNPROFOR]]-a. * [[15.5.]] - [[Rezolucija 752 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 752]] - zahteva se od suseda [[BiH]] da poštuju njen integritet, povlačenje ili stavljanje pod kontrolu bh. vlade jedinica [[JNA]] i [[HV]] i raspuštanje paravojnih jedinica. * [[18.5.]] - [[Rezolucija 753 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 753]] - prijem [[Hrvatska|Hrvatske]] u UN. * 18.5. - [[Rezolucija 754 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 754]] - prijem [[Slovenija|Slovenije]] u UN. * [[20.5.]] - [[Rezolucija 755 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 755]] - prijem [[BiH]] u UN. * [[30.5.]] - [[Rezolucija 757 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 757]] - ekonomske sankcije prema [[SR Jugoslavija|SR Jugoslaviji]] zbog nesprovođenja rezolucije 752. * [[8.6.]] - [[Rezolucija 758 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 758]] - pojačana snaga i mandat UNPROFOR-a. * [[18.6.]] - [[Rezolucija 760 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 760]] - iz sankcija prema SRJ izuzeta humanitarna roba (hrana, lekovi...). * [[29.6.]] - [[Rezolucija 761 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 761]] - odobreni dodatni elementi Unprofora, za bezbednost i funkcionisanje sarajevskog aerodroma. * [[30.6.]] - [[Rezolucija 762 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 762]] - od Hrvatske se traži povlačenje na položaje od pre [[21.6.]], a od jedinica JNA zaostalih u Hrvatskoj, kao i srpskih teritorijalaca i paravojnih formacija da se pridržavaju mirovnog plana. * [[13.7.]] - [[Rezolucija 764 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 764]] - pojačan Unprofor na sarajevskom aerodromu, reafirmiše se da se sve strane moraju pridržavati [[Ženevske konvencije|Ženevskih konvencija]] i da će svi koji čine ili naređuju njihovo kršenje biti pojedinačno odgovorni (osnova [[ICTY]]-ja). * [[7.8.]] - [[Rezolucija 769 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 769]] - odobreno pojačanje snage i mandata Unprofora. * [[13.8.]] - [[Rezolucija 770 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 770]] - na osnovu poglavlja VII [[Povelja Ujedinjenih Nacija|Povelje Ujedinjenih nacija]]: zahteva se prekid borbi u BiH, slobodan pristup logorima i zatvorima i olakšanje dostave humanitarne pomoći. * 13.8. - [[Rezolucija 771 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 771]] - kojom se osuđuju masovna kršenja humanitarnog prava i prvi put pominje "[[etničko čišćenje]]". * [[19.9.]] - [[Rezolucija 777 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 777]] - [[SRJ]] ne može automatski nastaviti članstvo [[SFRJ]] u [[UN]], preporučuje se Generalnoj skupštini da SRJ mora ponovo zatražiti članstvo (suspendovana [[23.9.]]). * [[6.10.]] - [[Rezolucija 779 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 779]] - (u vezi Hrvatske): pozdravlja se deklaracija predsednikâ od 30.9. (npr. da svi raseljeni imaju pravo na povratak i da su ništavne izjave o imovini date pod prinudom), uzbunjeni su zbog novih izveštaja o etničkom čišćenju u UNPA područjima. * 6.10. - [[Rezolucija 780 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 780]] - ovlašćen Generalni sekretar da formira Komisiju eksperata koji će ispitati informacije o kršenju Ženevskih konvencija. * [[9.10.]] - [[Rezolucija 781 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 781]] - zabrana vojnih letova iznad BiH (izuzimajući Unprofor). * [[10.11.]] - [[Rezolucija 786 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 786]] - 75 osmatrača zabrane vojnih letova iznad BiH. * [[16.11.]] - [[Rezolucija 787 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 787]] - traži se poštovanje integriteta BiH, osuđuje se naročito bosansko-srpske snage zbog nepoštovanja ranijih rezolucija, traži povlačenje Hrvatske vojske iz BiH, pojačavaju sankcije protiv SRJ. * [[11.12.]] - [[Rezolucija 795 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 795]] - odobreno slanje [[UNPROFOR]]-a u [[Makedonija|Makedoniju]], na granicu sa Albanijom i SRJ. * [[18.12.]] - [[Rezolucija 798 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 798]] - zgroženi izveštajima o masovnom, organizovanom i sistematskom silovanju žena u BiH, naročito Muslimanki. == [[1993]] == * [[25. 1.]] - [[Rezolucija 802 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 802]]: zahteva se prekid neprijateljstava i povlačenje hrvatskih snaga iz [[UNPA]] područja, osuđuju se napadi tih snaga na [[UNPROFOR]], zahteva se pridržavanje mirovnog plana UN, uključujući demobilizaciju srpske teritorijalne odbrane. * [[19. 2.]] - [[Rezolucija 807 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 807]]: mandat UNPROFOR produžen do 31.3.'93, poziva se na mere za poboljšanje njegove sigurnosti. * [[22. 2.]] - [[Rezolucija 808 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 808]]: trebalo bi osnovati međunarodni tribunal za gonjenje osoba optuženih za ozbiljna kršenja međunarodnog humanitarnog prava u bivšoj Jugoslaviji od [[1991]]. * [[30. 3.]] - [[Rezolucija 815 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 815]]: utvrđuje da su zone pod zaštitom UN integralni deo [[Hrvatska|Republike Hrvatske]] * [[31. 3.]] - [[Rezolucija 816 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 816]]: pojačana zona neletenja iznad BiH, uz sve neophodne mere za njeno sprovođenje. * [[7. 4.]] - [[Rezolucija 817 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 817]]: prijem [[Makedonija|Makedonije]] u UN (kao BJR Makedonija). * [[16. 4.]] - [[Rezolucija 819 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 819]]: [[Srebrenica]] zaštićena zona. * [[17. 4.]] - [[Rezolucija 820 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 820]]: sankcije protiv [[SRJ]] hermetizovane, ako Srbi ne potpišu Vens-Ovenov plan u roku od 9 dana. * [[28. 4.]] - [[Rezolucija 821 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 821]]: [[SRJ]] ne može automatski nastaviti članstvo [[SFRJ]] u [[UN]]. * [[6. 5.]] - [[Rezolucija 824 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 824]]: Srebrenica, Sarajevo, Tuzla, Žepa, Goražde, Bihać označeni kao "sigurna područja". * [[25. 5.]] - [[Rezolucija 827 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucijom 827]] Saveta Bezbednosti UN osnovao [[Haški tribunal]]. * [[4. 6.]] - [[Rezolucija 836 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 836 SB UN]] o odbrani zaštićenih zona u BiH ([[Sarajevo]], [[Bihać]], [[Srebrenica]], [[Goražde]], [[Tuzla]], [[Žepa]]). * [[18. 6.]] - [[Rezolucija 843 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 843]]: sve veći broj zahteva za pomoć na osnovu Člana 50, zbog sankcija prema [[SRJ]]. * 18. 6. - [[Rezolucija 844 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 844]]: zbog pogoršane situacije u [[BiH]], [[UNPROFOR]] pojačan za 7600 pripadnika. * [[24. 8.]] - [[Rezolucija 859 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 859]]: zabrinutost zbog situacije u [[Mostar]]u i [[Sarajevo|Sarajevu]]; rešenje za konflikt mora biti u skladu sa međunarodnim pravom (uključujući teritorijalni integritet [[BiH]]). * [[30. 9.]] - [[Rezolucija 869 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 869]]: mandat UNPROFOR-a produžen za 24 sata. * [[1. 10.]] - [[Rezolucija 870 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 870]]: mandat UNPROFOR-a produžen za 4 dana. * [[4. 10.]] - [[Rezolucija 871 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 871]]: mandat UNPROFOR-a produžen za šest meseci. == [[1994]] == * [[4.3.]] - [[Rezolucija 900 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 900]] o obnovi komunalnih službi i normalnog života u i oko [[Sarajevo|Sarajeva]]. * [[22.4.]] - [[Rezolucija 913 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 913]] o situaciji u sigurnom području [[Goražde|Goražda]], osuda bosanskosrpskih snaga zbog ofanzive na to mesto i zatvaranja Unproforaca. * [[27.4.]] - [[Rezolucija 914 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 914]]: pojačana brojnost [[UNPROFOR]]-a. * [[8.7.]] - [[Rezolucija 936 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 936]]: južnoafrički sudija [[Richard Goldstone]] imenovan za tužioca u [[ICTY]]. * [[23.9.]] - [[Rezolucija 941 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 941]], o kršenju međunarodnog humanitarnog prava u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] (po izveštajima [[UNHCR]] i Međunarodnog [[Crveni krst|Crvenog Krsta]]). * 23.9. - [[Rezolucija 942 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 942]]: osuđuju se bosanski Srbi zbog neprihvatanja teritorijalnog sporazuma, zbog čega se uvode sankcije protiv njih. * 23.9. - [[Rezolucija 943 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 943]]: pozdravljene odluke [[SRJ]] u vezi [[BiH]], suspendovane neke sankcije (npr. sport i kulturne veze). * [[30.9.]] - [[Rezolucija 947 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 947]]: produžen mandat [[UNPROFOR]]-a u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] do [[31.3.]] [[1995]]. * [[19.11.]] - [[Rezolucija 958 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 958]]: upotreba vazdušne sile odobrena i u Hrvatskoj (osim BiH) u cilju sprovođenja mandata UNPROFOR-a. * 19.11. - [[Rezolucija 959 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 959]]: zabrinutost zbog borbi oko Bihaća itd. * [[14.12.]] - [[Rezolucija 967 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 967]]: dozvoljen izvoz anti-seruma za [[difterija|difteriju]] iz SR Jugoslavije na rok od 30 dana. == [[1995]] == * [[12.1.]] - [[Rezolucija 970 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 970]] - pozdravljena zatvorenost granice na Drini, delimična suspenzija sankcija prema [[SRJ]] se produžava za još 100 dana. * [[31.3.]] - [[Rezolucija 981 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezoluciji 981]] - u Hrvatskoj misiju [[UNPROFOR]] zamenjuje [[UNCRO]] (''United Nations Confidence Restoration Operation''). * 31.3. - [[Rezolucija 982 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 982]] - produžen mandat [[UNPROFOR]]-a do [[30.11.]] u [[BiH]]. * 31.3. - [[Rezolucija 983 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija S983]] - UNPROFOR u Makedoniji preimenovan u UNPREDEP (''United Nations Preventive Deployment Force''). * [[19.4.]] - [[Rezolucija 987 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 987]] - o sigurnosti UNPROFOR-a u BiH posle napada na isti. * [[21.4.]] - [[Rezolucija 988 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 988]] - delimična suspenzija sankcija protiv SRJ produžena za još 75 dana (do [[5.7.]]). * [[28.4.]] - [[Rezolucija 990 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 990]] - odobreno slanje misije [[UNCRO]] u Hrvatsku. * [[11.5.]] - [[Rezolucija 992 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 992]] - o slobodi plovidbe na Dunavu. * [[17.5.]] - [[Rezolucija 994 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 994]] - zahteva se povlačenje Hrvatske vojske iz zone razdvajanja i poštovanje prava srpskog stanovništva. * [[16.6.]] - [[Rezolucija 998 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 998]] - nakon napada na UNPROFOR u BiH, ustanovljene Snage za brzo reagovanje u okviru istog. * [[5.7.]] - [[Rezolucija 1003 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1003]] - delimična suspenzija sankcija protiv SRJ produžena za još 75 dana (do [[18.9.]]). * [[12.7.]] - [[Rezolucija 1004 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1004]] - zahteva se povlačenje VRS iz sigurnog područja Srebrenice i osuđuju napadi i pritvaranja mirotvoraca. * [[10.8.]] - [[Rezolucija 1009 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1009]] - žali se zbog hrvatske ofanzive od 4.8., osuđuje granatiranje civilnih ciljeva i dela protiv mirotvoraca (trojica mrtvih). * 10.8. - [[Rezolucija 1010 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1010]] - zabrinuti zbog izveštaja iz Srebrenice i Žepe. * [[15.9.]] - [[Rezolucija 1015 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1015]] - produžena delimična suspenzija sankcija protiv SRJ za još 180 dana. * [[21.9.]] - [[Rezolucija 1016 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1016]] - o stanju u BiH. * [[9.11.]] - [[Rezolucija 1019 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1019]] - o kršenju humanitarnog prava u Republici Srpskoj i Hrvatskoj. * [[22.11.]] - [[Rezolucija 1021 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1021]] - o rasporedu ukidanja embarga na oružje (uvedenog septembra [[1991]]). * 22.11. - [[Rezolucija 1022 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1022]] - [[SRJ|Jugoslaviji]] suspendovane sankcije (uvedene maja [[1992]].); * 22.11. - [[Rezolucija 1023 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1023]] - o Erdutskom sporazumu. * [[30.11.]] - [[Rezolucija 1025 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1025]] - kraj mandata UNCRO-a [[15.1.]] [[1996]]. * 30.11. - [[Rezolucija 1026 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1026]] - mandat UNPROFOR-a produžen do [[31.1.]] 1996. * 30.11. - [[Rezolucija 1027 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1027]] - mandat [[UNPREDEP]]-a u Makedoniji produžen do [[30.5.]] 1996. * [[15.12.]] - [[Rezolucija 1031 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1031]] - o prenosu mandata sa UNPROFOR-a na [[IFOR]] (''Implementation Force'') u [[BiH]]. * [[21.12.]] - [[Rezolucija 1034 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1034]] - osuđena kršenja humanitarnog prava od strane bosanskih Srba, od jula do oktobra (naročito Srebrenica), kao i pljačke i uništavanje imovine od strane hrvatskih snaga u [[Mrkonjić Grad]]u i [[Šipovo|Šipovu]]. * 21.12 - [[Rezolucija 1035 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1035]] - ustanovljenje IPTF (''International Police Task Force'') u BiH. == [[1996]] == * [[15.1.]] - [[Rezolucija 1037 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1037]] - ustanovljen [[UNTAES]] (''United Nations Transitional Administration in Eastern Slavonia, Baranja and Western Sirmium'') u istočnoj Slavoniji. * 15.1. - [[Rezolucija 1038 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1038]] - ovlašćen [[UNMOP]] (''United Nations Mission of Observers in Prevlaka''), posmatrači za nadzor demilitarizacije [[Prevlaka|Prevlake]] (preuzima od UNCRO). * [[31.1.]] - [[Rezolucija 1043 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1043]] - u vezi UNTAES-a. * [[13.2.]] - [[Rezolucija 1046 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1046]] - ojačan sastav [[UNPREDEP]]-a u [[Makedonija|Makedoniji]]. * [[29.2.]] - [[Rezolucija 1047 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1047]] - [[Louise Arbour]] imenovana za tužiteljku [[ICTY]] u Hagu. * [[30.5.]] - [[Rezolucija 1058 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1058]] - produženje UNPREDEP-a. * [[15.7.]] - [[Rezolucija 1066 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1066]] - produžen mandat posmatrača na Prevlaci. * [[30.7.]] - [[Rezolucija 1069 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1069]] - u vezi UNTAES-a. * [[1.10.]] - [[Rezolucija 1074 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1074]] - pozdravljeni izbori u BiH, ukinute preostale mere protiv bivše Jugoslavije - formalno ukinute sankcije SR Jugoslaviji. * [[15.11.]] - [[Rezolucija 1079 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1079]] - u vezi UNTAES-a. * [[27.11.]] - [[Rezolucija 1082 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1082]] - produženje UNPREDEP-a. * [[12.12.]] - [[Rezolucija 1088 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1088]] - ovlašćeno stvaranje [[SFOR]]-a (''Stabilisation Force'') kao zamene [[IFOR]]-u u [[BiH]]. == [[1997]] == * [[14.1.]] - [[Rezolucija 1093 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1093]] - nadzor demilitarizacije [[Prevlaka|Prevlake]]. * [[31.3.]] - [[Rezolucija 1103 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1103]] - pojačanje snage Misije Ujedinjenih nacija u [[BiH]] ([[UNMIBH]]). * [[8.4.]] - [[Rezolucija 1104 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1104]] - nominacije za sudije [[ICTY]]-ja. * [[9.4.]] - [[Rezolucija 1105 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1105]] - suspendovana redukcija vojne komponente [[UNPREDEP]]-a u Makedoniji. * [[16.5.]] - [[Rezolucija 1107 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1107]] - povećan broj policijskog osoblja UNMIBH-a. * [[28.5.]] - [[Rezolucija 1110 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1110]] - produžen mandat UNPREDEP-a. * [[12.6.]] - [[Rezolucija 1112 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1112]] - imenovan [[Carlos Westendorp]] za Visokog predstavnika ([[OHR]]) za BiH. * [[14.7.]] - [[Rezolucija 1119 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1119]] - produžen mandat misije na Prevlaci * 14.7. - [[Rezolucija 1120 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1120]] - produžen mandat [[UNTAES]]-a (prelazne vlasti za istočnu Slavoniju, Baranju i zapadni Srem) do 15. januara 1998. * [[27.8.]] - [[Rezolucija 1126 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1126]] - o dovršenju slučajeva pred ICTY-jem čijim sudijama ističe mandat. * [[28.11.]] - [[Rezolucija 1140 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1140]] - produžen mandat UNPREDEP-a. * [[4.12.]] - [[Rezolucija 1142 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1142]] - produžen mandat UNPREDEP-a, poslednji put (do 31.8. [[1998]]). * [[19.12.]] - [[Rezolucija 1144 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1144]] - produžen mandat UNMIBH-a uključujući Međunarodne policijske snage. * 19.12. - [[Rezolucija 1145 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1145]] - ustanovljena UNPSG (''United Nations Civilian Police Support Group'') za osmatranje situacije u hrvatskom Podunavlju nakon 15. januara [[1998]]., kada ističe mandat UNTAES-a. == [[1998]] == * [[13.1.]] - [[Rezolucija 1147 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1147]] - [[UNMOP]] nastavlja nadzor [[Prevlaka|Prevlake]] do [[15.7.]] * [[31.3.]] - [[Rezolucija 1160 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1160]] - embargo na oružje [[SRJ]] zbog stanja na Kosovu. * [[13.5.]] - [[Rezolucija 1166 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1166]] - ustanovljena treća sudnica [[ICTY]]. * [[21.5.]] - [[Rezolucija 1168 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1168]] - pojačane Međunarodne policijske snage u [[BiH]]. * [[15.6.]] - [[Rezolucija 1174 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1174]] - produžen mandat UNMIBH do 21.6.[[1999]]. * [[15.7.]] - [[Rezolucija 1183 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1183]] - produžen mandat [[UNMOP]] do 15.1.1999. * [[16.7.]] - [[Rezolucija 1184 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1184]] - praćenje sudskog sistema u BiH. * [[21.7.]] - [[Rezolucija 1186 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1186]] - produžen mandat [[UNPREDEP]] u Makedoniji do 28.2.1999. * [[27.8.]] - [[Rezolucija 1191 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1191]] - nominacija sudija za ICTY. * [[23.9.]] - [[Rezolucija 1199 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1199]] - situacija na Kosovu. * [[24.10.]] - [[Rezolucija 1203 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1203]] - o pridržavanju Rezolucije 1199. * [[17.11.]] - [[Rezolucija 1207 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1207]] - osuda SRJ zbog neizvršenja naloga za hapšenje iz ICTY. == [[1999]] == * [[15.1.]] - [[Rezolucija 1222 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1222]] - produžen UNMOP do 15.7. * [[14.5.]] - [[Rezolucija 1239 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1239]] - poziva na pristup UN-a i humanitarnog osoblja sa Kosova u ostale delove SRJ. * [[10.6.]] - '''[[Rezolucija 1244 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1244]]''' - međunarodno civilno i vojno prisustvo na Kosovu (deo SRJ), ustanovljen [[UNMIK]] (''United Nations Interim Administration Mission in Kosovo''). * [[18.6.]] - [[Rezolucija 1247 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1247]] - produžen UNMIBH do 21.6.2000 i SFOR za još 12 meseci. * [[15.7.]] - [[Rezolucija 1252 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1252]] - produžen UNMOP do 15.1.2000. * [[3.8.]] - [[Rezolucija 1256 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1256]] - imenovan [[Wolfgang Petritsch]] za Visokog predstavnika u [[BiH]]. * [[11.8.]] - [[Rezolucija 1259 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1259]] - imenovana [[Carla Del Ponte]] za tužioca u tribunalu za Ruandu i bivšu Jugoslaviju. == [[2000]] == * [[13.1.]] - [[Rezolucija 1285 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1285]] - UNMOP produžena do 15.7. * [[21.6.]] - [[Rezolucija 1305 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1305]] - produžena UNMIBH do 19.6.2001. i SFOR za još 12 meseci. * [[13.7.]] - [[Rezolucija 1307 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1307]] - produžena UNMOP do 15.1.2001. * [[31.10.]] - [[Rezolucija 1326 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1326]] - preporučeno Generalnoj skupštini da primi SR Jugoslaviju. * [[30.11.]] - [[Rezolucija 1329 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1329]] - uvećane apelacione komore ICTY i ICTR. == [[2001]] == * [[12.1.]] - [[Rezolucija 1335 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1335]] - produžena UNMOP do 15.7. * [[8.2.]] - [[Rezolucija 1340 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1340]] - nominacija sudija za ICTY. * [[21.3.]] - [[Rezolucija 1345 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1345]] - osuđeno ekstremističko (albansko) nasilje u južnoj Srbiji i Makedoniji. * [[27.4.]] - [[Rezolucija 1350 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1350]] - nominacija sudija za ICTY. * [[21.6.]] - [[Rezolucija 1357 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1357]] - produžena UNMIBH do 21.6.2002. i SFOR još 12 meseci. * [[11.7.]] - [[Rezolucija 1362 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1362]] - produžena UNMOP do 15.1.2002. * [[10.9.]] - [[Rezolucija 1367 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1367]] - ukinut embargo na oružje SR Jugoslaviji. * [[26.9.]] - [[Rezolucija 1371 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1371]] - poziva na sprovođenje rezolucije 1345 u Makedoniji. == [[2002]] == * [[15.1.]] - [[Rezolucija 1387 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1387]] - produžena UNMOP do 15.7. * [[5.3.]] - [[Rezolucija 1396 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1396]] - pozdravljena odluka [[EU]] da UNMIBH u BiH bude zamenjena sa [[Policijska misija Evropske unije|EUPM]] (''European Union Police Mission'') od 1.1.2003. * [[17.5.]] - [[Rezolucija 1411 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1411]] - o sudijama sa dvojnim državljanstvomu i ICTY i ICTR. * [[21.6.]] - [[Rezolucija 1418 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1418]] - produžen mandat UNMIBH i SFOR-a do 30.6.2002. * [[30.6.]] - [[Rezolucija 1420 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1420]] - isto, do 3.7.2002. * [[3.7.]] - [[Rezolucija 1421 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1421]] - isto, do 15.7.2002. * [[12.7.]] - [[Rezolucija 1423 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1423]] - produžen UNMIBH do 31.12. i SFOR za još 12 meseci. * 12.7. - [[Rezolucija 1424 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1424]] - produžena UNMOP do 15.10.2002. * [[11.10.]] - [[Rezolucija 1437 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1437]] - [[UNMOP]] produžena poslednji put, do 15.12.2002. == [[2003]] == * [[19.5.]] - [[Rezolucija 1481 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1481]] - ovlašćenja privremenih sudija ICTY. * [[11.7.]] - [[Rezolucija 1491 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1491]] - produžen mandat SFOR-a u BiH za još 12 meseci. * [[28.8.]] - [[Rezolucija 1503 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1503]] - razdvojene tužilačke dužnosti tribunalâ za bivšu Jugoslaviju i Ruandu. * [[4.9.]] - [[Rezolucija 1504 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1504]] - Karla Del Ponte imenovana za tužioca ICTY. == [[2004]] == * [[26.3.]] - [[Rezolucija 1534 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1534]] - pozvani tribunali za ex-Jugoslaviju i Ruandu da završe suđenja do 2008. * [[9.7.]] - [[Rezolucija 1551 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1551]] - produžen SFOR za šest meseci, pozdravljena sledujuća [[EUFOR Althea]]. * [[14.10.]] - [[Rezolucija 1567 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1567]] - nominacija sudija za ICTY. * [[22.11.]] - [[Rezolucija 1575 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1575]] - o zaključenju SFOR-a i definiciji uloge EUFOR-a u BiH. == [[2005]] == * [[18.1.]] - [[Rezolucija 1551 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1551]] - produžen mandat privremenih sudija ICTY. * [[20.4.]] - [[Rezolucija 1597 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1597]] - omogućen reizbor privremenih sudija ICTY. * [[26.7.]] - [[Rezolucija 1613 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1613]] - nominacije sudija za ICTY. * [[30.9.]] - [[Rezolucija 1629 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1629]] - dodela slučaja na ICTY. * [[21.11.]] - [[Rezolucija 1639 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1639]] - produženje EUFOR-a u BiH. == [[2006]] == * [[28.2.]] - [[Rezolucija 1660 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1660]] - dopuna statuta ICTY. * [[10.4.]] - [[Rezolucija 1668 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1668]] - slučaj na ICTY. * [[22.6.]] - [[Rezolucija 1691 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1691]] - prijem [[Crna Gora|Crne Gore]] u UN. * [[21.11.]] - [[Rezolucija 1722 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1722]] - EUFOR produžen za 12 meseci. == [[2007]] == * [[29.6.]] - [[Rezolucija 1764 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1764]] - o situaciji u BiH. * [[14.9.]] - [[Rezolucija 1775 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1775]] - u vezi ICTY. * [[21.11.]] - [[Rezolucija 1785 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1785]] - o situaciji u BiH. * [[28.11.]] - [[Rezolucija 1786 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1786]] - u vezi ICTY. == [[2008]] == * [[20.2.]] - [[Rezolucija 1800 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1800]] - u vezi ICTY. * [[29.9.]] - [[Rezolucija 1837 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1837]] - u vezi ICTY. * [[20.11.]] - [[Rezolucija 1845 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1845]] - o situaciji u BiH. * [[12.12.]] - [[Rezolucija 1849 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1849]] - u vezi ICTY. == [[2009]] == * [[26.3.]] - [[Rezolucija 1869 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1869]] - pozdrav [[Valentin Inzko|Valentinu Incku]], novom Visokom predstavniku u BiH. * [[7.7.]] - [[Rezolucija 1877 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1877]] - produžen mandat sudija ICTY do 31.12.'09. * [[18.11.]] - [[Rezolucija 1895 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1895]] - produženje EUFOR-a za još 12 meseci. * [[16.12.]] - [[Rezolucija 1900 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1900]] - produženje mandata sudija ICTY itd. == [[2010]] == * [[18.3.]] - [[Rezolucija 1915 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1915]] - privremeno uvećanje broja sudija ICTY. * [[29.6.]] - [[Rezolucija 1931 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1931]] - produžen mandat sudija ICTY. * [[18.11.]] - [[Rezolucija 1948 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1948]] - produžen mandat EUFOR Althea u BiH do 18.11.2011. * [[14.12.]] - [[Rezolucija 1954 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1954]] - produžen mandat sudija ICTY. * [[22.12.]] - [[Rezolucija 1966 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1966]] - ustanovljen rezidualni mehanizam za preostale zadatke tribunalâ za ex-Jugoslaviju i Ruandu, zatražen dovršetak rada do 31.12.2014. == [[2011]] == * [[29. 6.]] - [[Rezolucija 1993 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1993]] - produžen mandat sudija ICTY. * [[14. 9.]] - [[Rezolucija 2007 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2007]] - reimenovan tužitelj [[Serge Brammertz]]. * [[16. 11.]] - [[Rezolucija 2019 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2019]] - produžena EUFOR ALTHEA u BiH. == [[2012]] == * [[29. 2.]] - [[Rezolucija 2038 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2038]] - [[Hassan Bubacar Jallow]] imenovan za tužitelja [[Mehanizam za Međunarodne krivične tribunale|Rezidualnog mehanizma]]. * [[14. 11.]] - [[Rezolucija 2074 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2074]] - produžena EUFOR ALTHEA u BiH. * [[17. 12.]] - [[Rezolucija 2081 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2081]] - produžen mandat 21 sudije [[ICTY]]. == [[2013]] == * [[12. 11.]] - [[Rezolucija 2123 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2123]] - produžena EUFOR ALTHEA u BiH. * [[18. 12.]] - [[Rezolucija 2130 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2130]] - poziva na ekspeditivnost [[ICTY]], produžen mandat 17 sudija. == [[2014]] == * [[11. 11.]] - [[Rezolucija 2183 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2183]] - EUFOR ALTHEA u BiH produžena za još 12 mjeseci. * [[18. 12.]] - [[Rezolucija 2193 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2193]] - produženi mandati sudija ICTY do 31. 12. 2015. == [[2015]] == * [[10. 11.]] - [[Rezolucija 2247 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2247]] - EUFOR ALTHEA u BiH produžena za još 12 mjeseci. * [[22. 12.]] - [[Rezolucija 2256 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2256]] - produženi mandati sudija ICTY do različitih datuma u 2016, ili do završetka njihovih slučajeva, obnovljen mandat glavnog tužioca [[Serge Brammertz|Brammertza]]. == [[2016]] == * [[29. 2.]] - [[Rezolucija 2269 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2269]] - [[Serge Brammertz]] imenovan za Tužioca Međunarodnog rezidualnog mehanizma za krivične tribunale do 30. juna 2018. * [[6. 9.]] - [[Rezolucija 2306 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2306]] - izmena statuta ICTY: generalni sekretar može imenovati ad hoc apelacionog sudiju. * [[8. 11.]] - [[Rezolucija 2315 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2315]] - EUFOR ALTHEA u BiH produžena za još 12 mjeseci. * [[19. 12.]] - [[Rezolucija 2329 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2329]] - produženi mandati sudija i tužioca ICTY do 30. novembra 2017. ili dok traju predmeti. == [[2017]] == * [[7. 11.]] - [[Rezolucija 2384 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2384]] - EUFOR ALTHEA u BiH produžena za još 12 mjeseci. == 2018 == * [[27. 6.]] - Rezolucija 2422 - Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične tribunale: Serge Brammertz imenovan tužiteljem. * [[6. 11.]] - Rezolucija 2443 - situacija u BiH, EUFOR ALTHEA produžena za još 12 meseci. == 2019 == * [[5. 11.]] - Rezolucija 2496 - situacija u BiH, EUFOR ALTHEA produžena za još 12 meseci. == 2020 == * [[25. 6.]] - Rezolucija 2529 - Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične tribunale: Serge Brammertz imenovan tužiteljem. * [[6. 11.]] - Rezolucija 2549 - situacija u BiH, EUFOR ALTHEA produžena za još 12 meseci. == 2021 == * [[6. 11.]] - Rezolucija 2604 - EUFOR ALTHEA u BiH produžena za još 12 meseci. == 2022 == * [[22. 6.]] - Rezolucija 2637 - Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične tribunale: Serge Brammertz imenovan tužiteljem. * [[2. 11.]] - Rezolucija 2658 - EUFOR ALTHEA u BiH produžena za još 12 meseci. == 2023 == * [[2. 11.]] - Rezolucija 2706 - EUFOR ALTHEA u BiH produžena za još 12 meseci. == 2024 == * [[27. 6.]] - Rezolucija 2740 - Serge Brammertz tužilac Međunarodnog rezidualnog mehanizma za krivične tribunale do 30. juna 2026 * [[1. 11.]] - Rezolucija 2757 - EUFOR ALTHEA u BiH produžena za još 12 meseci. == 2025 == * [[31. 10.]] - Rezolucija 2795 - EUFOR ALTHEA u BiH produžena za još 12 meseci. [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|#]] [[Kategorija:Historija Balkana]] 9aw89nbvm6iha6ywf5t1nkbrrjb7qvz 42656109 42656106 2026-07-17T14:28:11Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Lista rezolucija Ujedinjenih nacija o Jugoslaviji]] na [[Lista rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o Jugoslaviji]] 42656106 wikitext text/x-wiki '''Spisak [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija]]''' donošenih u vezi prostora bivše Jugoslavije. [[Datoteka:UN Sicherheitsrat.jpg|mini|330px|Dvorana [[Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija|Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija]]]] (Moguće da spisak nije konačan). == 1946-47 == * [[19.12.]][[1946]] - [[Rezolucija 15 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 15]]: ustanovljena Istražna komisija za ispitivanje povreda grčke granice prema Albaniji, Jugoslaviji i Bugarskoj. * [[10.1.]][[1947]] - [[Rezolucija 16 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 16]]: o ustanovljenju [[Slobodna Teritorija Trsta|S. T. Trsta]]. * [[10.2.]]1947 - [[Rezolucija 17 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 17]]: u vezi pogubljenja političkih osuđenika u Grčkoj, Albaniji, Bugarskoj i Jugoslaviji. * [[15.9.]]1947 - [[Rezolucija 34 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 34]]: u vezi razmirica Grčke sa Albanijom, Jugoslavijom i Bugarskom. == [[1991]] == * [[25.9.]] - [[Rezolucija 713 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 713]] - embargo na oružje i vojnu opremu Jugoslaviji. * [[27.11.]] - [[Rezolucija 721 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 721]] - podržavaju se napori generalnog sekretara i njegovog izaslanika za okončanje borbi, spremnost za slanje mirotvoraca. * [[15.12.]] - [[Rezolucija 724 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 724]] - proslediće se predlozi za planiranu mirotvoračku operaciju u Jugoslaviji. == [[1992]] == * [[8.1.]] - [[Rezolucija 727 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 727]] - pozdravljeno potpisivanje primirja u Sarajevu, slanje 50 oficira za vezu, žaljenje zbog smrti posmatrača EZ, potvrđen embargo na oružje. * [[7.2.]] - [[Rezolucija 740 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 740]] - odobrava se plan za mirotvornu misiju u SFRJ, povećava se broj oficira za vezu sa 50 na 75. * [[21.2.]] - [[Rezolucija 743 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 743]] - ustanovljena mirotvorna misija [[UNPROFOR]]. * [[7.4.]] - [[Rezolucija 749 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 749]] - odobreno "što brže" raspoređivanje [[UNPROFOR]]-a. * [[15.5.]] - [[Rezolucija 752 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 752]] - zahteva se od suseda [[BiH]] da poštuju njen integritet, povlačenje ili stavljanje pod kontrolu bh. vlade jedinica [[JNA]] i [[HV]] i raspuštanje paravojnih jedinica. * [[18.5.]] - [[Rezolucija 753 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 753]] - prijem [[Hrvatska|Hrvatske]] u UN. * 18.5. - [[Rezolucija 754 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 754]] - prijem [[Slovenija|Slovenije]] u UN. * [[20.5.]] - [[Rezolucija 755 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 755]] - prijem [[BiH]] u UN. * [[30.5.]] - [[Rezolucija 757 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 757]] - ekonomske sankcije prema [[SR Jugoslavija|SR Jugoslaviji]] zbog nesprovođenja rezolucije 752. * [[8.6.]] - [[Rezolucija 758 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 758]] - pojačana snaga i mandat UNPROFOR-a. * [[18.6.]] - [[Rezolucija 760 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 760]] - iz sankcija prema SRJ izuzeta humanitarna roba (hrana, lekovi...). * [[29.6.]] - [[Rezolucija 761 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 761]] - odobreni dodatni elementi Unprofora, za bezbednost i funkcionisanje sarajevskog aerodroma. * [[30.6.]] - [[Rezolucija 762 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 762]] - od Hrvatske se traži povlačenje na položaje od pre [[21.6.]], a od jedinica JNA zaostalih u Hrvatskoj, kao i srpskih teritorijalaca i paravojnih formacija da se pridržavaju mirovnog plana. * [[13.7.]] - [[Rezolucija 764 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 764]] - pojačan Unprofor na sarajevskom aerodromu, reafirmiše se da se sve strane moraju pridržavati [[Ženevske konvencije|Ženevskih konvencija]] i da će svi koji čine ili naređuju njihovo kršenje biti pojedinačno odgovorni (osnova [[ICTY]]-ja). * [[7.8.]] - [[Rezolucija 769 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 769]] - odobreno pojačanje snage i mandata Unprofora. * [[13.8.]] - [[Rezolucija 770 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 770]] - na osnovu poglavlja VII [[Povelja Ujedinjenih Nacija|Povelje Ujedinjenih nacija]]: zahteva se prekid borbi u BiH, slobodan pristup logorima i zatvorima i olakšanje dostave humanitarne pomoći. * 13.8. - [[Rezolucija 771 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 771]] - kojom se osuđuju masovna kršenja humanitarnog prava i prvi put pominje "[[etničko čišćenje]]". * [[19.9.]] - [[Rezolucija 777 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 777]] - [[SRJ]] ne može automatski nastaviti članstvo [[SFRJ]] u [[UN]], preporučuje se Generalnoj skupštini da SRJ mora ponovo zatražiti članstvo (suspendovana [[23.9.]]). * [[6.10.]] - [[Rezolucija 779 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 779]] - (u vezi Hrvatske): pozdravlja se deklaracija predsednikâ od 30.9. (npr. da svi raseljeni imaju pravo na povratak i da su ništavne izjave o imovini date pod prinudom), uzbunjeni su zbog novih izveštaja o etničkom čišćenju u UNPA područjima. * 6.10. - [[Rezolucija 780 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 780]] - ovlašćen Generalni sekretar da formira Komisiju eksperata koji će ispitati informacije o kršenju Ženevskih konvencija. * [[9.10.]] - [[Rezolucija 781 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 781]] - zabrana vojnih letova iznad BiH (izuzimajući Unprofor). * [[10.11.]] - [[Rezolucija 786 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 786]] - 75 osmatrača zabrane vojnih letova iznad BiH. * [[16.11.]] - [[Rezolucija 787 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 787]] - traži se poštovanje integriteta BiH, osuđuje se naročito bosansko-srpske snage zbog nepoštovanja ranijih rezolucija, traži povlačenje Hrvatske vojske iz BiH, pojačavaju sankcije protiv SRJ. * [[11.12.]] - [[Rezolucija 795 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 795]] - odobreno slanje [[UNPROFOR]]-a u [[Makedonija|Makedoniju]], na granicu sa Albanijom i SRJ. * [[18.12.]] - [[Rezolucija 798 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 798]] - zgroženi izveštajima o masovnom, organizovanom i sistematskom silovanju žena u BiH, naročito Muslimanki. == [[1993]] == * [[25. 1.]] - [[Rezolucija 802 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 802]]: zahteva se prekid neprijateljstava i povlačenje hrvatskih snaga iz [[UNPA]] područja, osuđuju se napadi tih snaga na [[UNPROFOR]], zahteva se pridržavanje mirovnog plana UN, uključujući demobilizaciju srpske teritorijalne odbrane. * [[19. 2.]] - [[Rezolucija 807 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 807]]: mandat UNPROFOR produžen do 31.3.'93, poziva se na mere za poboljšanje njegove sigurnosti. * [[22. 2.]] - [[Rezolucija 808 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 808]]: trebalo bi osnovati međunarodni tribunal za gonjenje osoba optuženih za ozbiljna kršenja međunarodnog humanitarnog prava u bivšoj Jugoslaviji od [[1991]]. * [[30. 3.]] - [[Rezolucija 815 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 815]]: utvrđuje da su zone pod zaštitom UN integralni deo [[Hrvatska|Republike Hrvatske]] * [[31. 3.]] - [[Rezolucija 816 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 816]]: pojačana zona neletenja iznad BiH, uz sve neophodne mere za njeno sprovođenje. * [[7. 4.]] - [[Rezolucija 817 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 817]]: prijem [[Makedonija|Makedonije]] u UN (kao BJR Makedonija). * [[16. 4.]] - [[Rezolucija 819 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 819]]: [[Srebrenica]] zaštićena zona. * [[17. 4.]] - [[Rezolucija 820 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 820]]: sankcije protiv [[SRJ]] hermetizovane, ako Srbi ne potpišu Vens-Ovenov plan u roku od 9 dana. * [[28. 4.]] - [[Rezolucija 821 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 821]]: [[SRJ]] ne može automatski nastaviti članstvo [[SFRJ]] u [[UN]]. * [[6. 5.]] - [[Rezolucija 824 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 824]]: Srebrenica, Sarajevo, Tuzla, Žepa, Goražde, Bihać označeni kao "sigurna područja". * [[25. 5.]] - [[Rezolucija 827 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucijom 827]] Saveta Bezbednosti UN osnovao [[Haški tribunal]]. * [[4. 6.]] - [[Rezolucija 836 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 836 SB UN]] o odbrani zaštićenih zona u BiH ([[Sarajevo]], [[Bihać]], [[Srebrenica]], [[Goražde]], [[Tuzla]], [[Žepa]]). * [[18. 6.]] - [[Rezolucija 843 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 843]]: sve veći broj zahteva za pomoć na osnovu Člana 50, zbog sankcija prema [[SRJ]]. * 18. 6. - [[Rezolucija 844 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 844]]: zbog pogoršane situacije u [[BiH]], [[UNPROFOR]] pojačan za 7600 pripadnika. * [[24. 8.]] - [[Rezolucija 859 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 859]]: zabrinutost zbog situacije u [[Mostar]]u i [[Sarajevo|Sarajevu]]; rešenje za konflikt mora biti u skladu sa međunarodnim pravom (uključujući teritorijalni integritet [[BiH]]). * [[30. 9.]] - [[Rezolucija 869 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 869]]: mandat UNPROFOR-a produžen za 24 sata. * [[1. 10.]] - [[Rezolucija 870 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 870]]: mandat UNPROFOR-a produžen za 4 dana. * [[4. 10.]] - [[Rezolucija 871 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 871]]: mandat UNPROFOR-a produžen za šest meseci. == [[1994]] == * [[4.3.]] - [[Rezolucija 900 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 900]] o obnovi komunalnih službi i normalnog života u i oko [[Sarajevo|Sarajeva]]. * [[22.4.]] - [[Rezolucija 913 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 913]] o situaciji u sigurnom području [[Goražde|Goražda]], osuda bosanskosrpskih snaga zbog ofanzive na to mesto i zatvaranja Unproforaca. * [[27.4.]] - [[Rezolucija 914 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 914]]: pojačana brojnost [[UNPROFOR]]-a. * [[8.7.]] - [[Rezolucija 936 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 936]]: južnoafrički sudija [[Richard Goldstone]] imenovan za tužioca u [[ICTY]]. * [[23.9.]] - [[Rezolucija 941 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 941]], o kršenju međunarodnog humanitarnog prava u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] (po izveštajima [[UNHCR]] i Međunarodnog [[Crveni krst|Crvenog Krsta]]). * 23.9. - [[Rezolucija 942 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 942]]: osuđuju se bosanski Srbi zbog neprihvatanja teritorijalnog sporazuma, zbog čega se uvode sankcije protiv njih. * 23.9. - [[Rezolucija 943 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 943]]: pozdravljene odluke [[SRJ]] u vezi [[BiH]], suspendovane neke sankcije (npr. sport i kulturne veze). * [[30.9.]] - [[Rezolucija 947 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 947]]: produžen mandat [[UNPROFOR]]-a u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] do [[31.3.]] [[1995]]. * [[19.11.]] - [[Rezolucija 958 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 958]]: upotreba vazdušne sile odobrena i u Hrvatskoj (osim BiH) u cilju sprovođenja mandata UNPROFOR-a. * 19.11. - [[Rezolucija 959 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 959]]: zabrinutost zbog borbi oko Bihaća itd. * [[14.12.]] - [[Rezolucija 967 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija SB UN 967]]: dozvoljen izvoz anti-seruma za [[difterija|difteriju]] iz SR Jugoslavije na rok od 30 dana. == [[1995]] == * [[12.1.]] - [[Rezolucija 970 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 970]] - pozdravljena zatvorenost granice na Drini, delimična suspenzija sankcija prema [[SRJ]] se produžava za još 100 dana. * [[31.3.]] - [[Rezolucija 981 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezoluciji 981]] - u Hrvatskoj misiju [[UNPROFOR]] zamenjuje [[UNCRO]] (''United Nations Confidence Restoration Operation''). * 31.3. - [[Rezolucija 982 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 982]] - produžen mandat [[UNPROFOR]]-a do [[30.11.]] u [[BiH]]. * 31.3. - [[Rezolucija 983 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija S983]] - UNPROFOR u Makedoniji preimenovan u UNPREDEP (''United Nations Preventive Deployment Force''). * [[19.4.]] - [[Rezolucija 987 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 987]] - o sigurnosti UNPROFOR-a u BiH posle napada na isti. * [[21.4.]] - [[Rezolucija 988 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 988]] - delimična suspenzija sankcija protiv SRJ produžena za još 75 dana (do [[5.7.]]). * [[28.4.]] - [[Rezolucija 990 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 990]] - odobreno slanje misije [[UNCRO]] u Hrvatsku. * [[11.5.]] - [[Rezolucija 992 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 992]] - o slobodi plovidbe na Dunavu. * [[17.5.]] - [[Rezolucija 994 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 994]] - zahteva se povlačenje Hrvatske vojske iz zone razdvajanja i poštovanje prava srpskog stanovništva. * [[16.6.]] - [[Rezolucija 998 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 998]] - nakon napada na UNPROFOR u BiH, ustanovljene Snage za brzo reagovanje u okviru istog. * [[5.7.]] - [[Rezolucija 1003 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1003]] - delimična suspenzija sankcija protiv SRJ produžena za još 75 dana (do [[18.9.]]). * [[12.7.]] - [[Rezolucija 1004 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1004]] - zahteva se povlačenje VRS iz sigurnog područja Srebrenice i osuđuju napadi i pritvaranja mirotvoraca. * [[10.8.]] - [[Rezolucija 1009 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1009]] - žali se zbog hrvatske ofanzive od 4.8., osuđuje granatiranje civilnih ciljeva i dela protiv mirotvoraca (trojica mrtvih). * 10.8. - [[Rezolucija 1010 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1010]] - zabrinuti zbog izveštaja iz Srebrenice i Žepe. * [[15.9.]] - [[Rezolucija 1015 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1015]] - produžena delimična suspenzija sankcija protiv SRJ za još 180 dana. * [[21.9.]] - [[Rezolucija 1016 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1016]] - o stanju u BiH. * [[9.11.]] - [[Rezolucija 1019 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1019]] - o kršenju humanitarnog prava u Republici Srpskoj i Hrvatskoj. * [[22.11.]] - [[Rezolucija 1021 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1021]] - o rasporedu ukidanja embarga na oružje (uvedenog septembra [[1991]]). * 22.11. - [[Rezolucija 1022 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1022]] - [[SRJ|Jugoslaviji]] suspendovane sankcije (uvedene maja [[1992]].); * 22.11. - [[Rezolucija 1023 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1023]] - o Erdutskom sporazumu. * [[30.11.]] - [[Rezolucija 1025 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1025]] - kraj mandata UNCRO-a [[15.1.]] [[1996]]. * 30.11. - [[Rezolucija 1026 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1026]] - mandat UNPROFOR-a produžen do [[31.1.]] 1996. * 30.11. - [[Rezolucija 1027 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1027]] - mandat [[UNPREDEP]]-a u Makedoniji produžen do [[30.5.]] 1996. * [[15.12.]] - [[Rezolucija 1031 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1031]] - o prenosu mandata sa UNPROFOR-a na [[IFOR]] (''Implementation Force'') u [[BiH]]. * [[21.12.]] - [[Rezolucija 1034 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1034]] - osuđena kršenja humanitarnog prava od strane bosanskih Srba, od jula do oktobra (naročito Srebrenica), kao i pljačke i uništavanje imovine od strane hrvatskih snaga u [[Mrkonjić Grad]]u i [[Šipovo|Šipovu]]. * 21.12 - [[Rezolucija 1035 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1035]] - ustanovljenje IPTF (''International Police Task Force'') u BiH. == [[1996]] == * [[15.1.]] - [[Rezolucija 1037 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1037]] - ustanovljen [[UNTAES]] (''United Nations Transitional Administration in Eastern Slavonia, Baranja and Western Sirmium'') u istočnoj Slavoniji. * 15.1. - [[Rezolucija 1038 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1038]] - ovlašćen [[UNMOP]] (''United Nations Mission of Observers in Prevlaka''), posmatrači za nadzor demilitarizacije [[Prevlaka|Prevlake]] (preuzima od UNCRO). * [[31.1.]] - [[Rezolucija 1043 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1043]] - u vezi UNTAES-a. * [[13.2.]] - [[Rezolucija 1046 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1046]] - ojačan sastav [[UNPREDEP]]-a u [[Makedonija|Makedoniji]]. * [[29.2.]] - [[Rezolucija 1047 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1047]] - [[Louise Arbour]] imenovana za tužiteljku [[ICTY]] u Hagu. * [[30.5.]] - [[Rezolucija 1058 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1058]] - produženje UNPREDEP-a. * [[15.7.]] - [[Rezolucija 1066 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1066]] - produžen mandat posmatrača na Prevlaci. * [[30.7.]] - [[Rezolucija 1069 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1069]] - u vezi UNTAES-a. * [[1.10.]] - [[Rezolucija 1074 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1074]] - pozdravljeni izbori u BiH, ukinute preostale mere protiv bivše Jugoslavije - formalno ukinute sankcije SR Jugoslaviji. * [[15.11.]] - [[Rezolucija 1079 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1079]] - u vezi UNTAES-a. * [[27.11.]] - [[Rezolucija 1082 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1082]] - produženje UNPREDEP-a. * [[12.12.]] - [[Rezolucija 1088 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1088]] - ovlašćeno stvaranje [[SFOR]]-a (''Stabilisation Force'') kao zamene [[IFOR]]-u u [[BiH]]. == [[1997]] == * [[14.1.]] - [[Rezolucija 1093 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1093]] - nadzor demilitarizacije [[Prevlaka|Prevlake]]. * [[31.3.]] - [[Rezolucija 1103 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1103]] - pojačanje snage Misije Ujedinjenih nacija u [[BiH]] ([[UNMIBH]]). * [[8.4.]] - [[Rezolucija 1104 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1104]] - nominacije za sudije [[ICTY]]-ja. * [[9.4.]] - [[Rezolucija 1105 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1105]] - suspendovana redukcija vojne komponente [[UNPREDEP]]-a u Makedoniji. * [[16.5.]] - [[Rezolucija 1107 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1107]] - povećan broj policijskog osoblja UNMIBH-a. * [[28.5.]] - [[Rezolucija 1110 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1110]] - produžen mandat UNPREDEP-a. * [[12.6.]] - [[Rezolucija 1112 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1112]] - imenovan [[Carlos Westendorp]] za Visokog predstavnika ([[OHR]]) za BiH. * [[14.7.]] - [[Rezolucija 1119 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1119]] - produžen mandat misije na Prevlaci * 14.7. - [[Rezolucija 1120 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1120]] - produžen mandat [[UNTAES]]-a (prelazne vlasti za istočnu Slavoniju, Baranju i zapadni Srem) do 15. januara 1998. * [[27.8.]] - [[Rezolucija 1126 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1126]] - o dovršenju slučajeva pred ICTY-jem čijim sudijama ističe mandat. * [[28.11.]] - [[Rezolucija 1140 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1140]] - produžen mandat UNPREDEP-a. * [[4.12.]] - [[Rezolucija 1142 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1142]] - produžen mandat UNPREDEP-a, poslednji put (do 31.8. [[1998]]). * [[19.12.]] - [[Rezolucija 1144 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1144]] - produžen mandat UNMIBH-a uključujući Međunarodne policijske snage. * 19.12. - [[Rezolucija 1145 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1145]] - ustanovljena UNPSG (''United Nations Civilian Police Support Group'') za osmatranje situacije u hrvatskom Podunavlju nakon 15. januara [[1998]]., kada ističe mandat UNTAES-a. == [[1998]] == * [[13.1.]] - [[Rezolucija 1147 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1147]] - [[UNMOP]] nastavlja nadzor [[Prevlaka|Prevlake]] do [[15.7.]] * [[31.3.]] - [[Rezolucija 1160 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1160]] - embargo na oružje [[SRJ]] zbog stanja na Kosovu. * [[13.5.]] - [[Rezolucija 1166 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1166]] - ustanovljena treća sudnica [[ICTY]]. * [[21.5.]] - [[Rezolucija 1168 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1168]] - pojačane Međunarodne policijske snage u [[BiH]]. * [[15.6.]] - [[Rezolucija 1174 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1174]] - produžen mandat UNMIBH do 21.6.[[1999]]. * [[15.7.]] - [[Rezolucija 1183 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1183]] - produžen mandat [[UNMOP]] do 15.1.1999. * [[16.7.]] - [[Rezolucija 1184 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1184]] - praćenje sudskog sistema u BiH. * [[21.7.]] - [[Rezolucija 1186 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1186]] - produžen mandat [[UNPREDEP]] u Makedoniji do 28.2.1999. * [[27.8.]] - [[Rezolucija 1191 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1191]] - nominacija sudija za ICTY. * [[23.9.]] - [[Rezolucija 1199 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1199]] - situacija na Kosovu. * [[24.10.]] - [[Rezolucija 1203 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1203]] - o pridržavanju Rezolucije 1199. * [[17.11.]] - [[Rezolucija 1207 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1207]] - osuda SRJ zbog neizvršenja naloga za hapšenje iz ICTY. == [[1999]] == * [[15.1.]] - [[Rezolucija 1222 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1222]] - produžen UNMOP do 15.7. * [[14.5.]] - [[Rezolucija 1239 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1239]] - poziva na pristup UN-a i humanitarnog osoblja sa Kosova u ostale delove SRJ. * [[10.6.]] - '''[[Rezolucija 1244 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1244]]''' - međunarodno civilno i vojno prisustvo na Kosovu (deo SRJ), ustanovljen [[UNMIK]] (''United Nations Interim Administration Mission in Kosovo''). * [[18.6.]] - [[Rezolucija 1247 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1247]] - produžen UNMIBH do 21.6.2000 i SFOR za još 12 meseci. * [[15.7.]] - [[Rezolucija 1252 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1252]] - produžen UNMOP do 15.1.2000. * [[3.8.]] - [[Rezolucija 1256 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1256]] - imenovan [[Wolfgang Petritsch]] za Visokog predstavnika u [[BiH]]. * [[11.8.]] - [[Rezolucija 1259 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1259]] - imenovana [[Carla Del Ponte]] za tužioca u tribunalu za Ruandu i bivšu Jugoslaviju. == [[2000]] == * [[13.1.]] - [[Rezolucija 1285 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1285]] - UNMOP produžena do 15.7. * [[21.6.]] - [[Rezolucija 1305 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1305]] - produžena UNMIBH do 19.6.2001. i SFOR za još 12 meseci. * [[13.7.]] - [[Rezolucija 1307 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1307]] - produžena UNMOP do 15.1.2001. * [[31.10.]] - [[Rezolucija 1326 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1326]] - preporučeno Generalnoj skupštini da primi SR Jugoslaviju. * [[30.11.]] - [[Rezolucija 1329 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1329]] - uvećane apelacione komore ICTY i ICTR. == [[2001]] == * [[12.1.]] - [[Rezolucija 1335 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1335]] - produžena UNMOP do 15.7. * [[8.2.]] - [[Rezolucija 1340 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1340]] - nominacija sudija za ICTY. * [[21.3.]] - [[Rezolucija 1345 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1345]] - osuđeno ekstremističko (albansko) nasilje u južnoj Srbiji i Makedoniji. * [[27.4.]] - [[Rezolucija 1350 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1350]] - nominacija sudija za ICTY. * [[21.6.]] - [[Rezolucija 1357 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1357]] - produžena UNMIBH do 21.6.2002. i SFOR još 12 meseci. * [[11.7.]] - [[Rezolucija 1362 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1362]] - produžena UNMOP do 15.1.2002. * [[10.9.]] - [[Rezolucija 1367 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1367]] - ukinut embargo na oružje SR Jugoslaviji. * [[26.9.]] - [[Rezolucija 1371 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1371]] - poziva na sprovođenje rezolucije 1345 u Makedoniji. == [[2002]] == * [[15.1.]] - [[Rezolucija 1387 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1387]] - produžena UNMOP do 15.7. * [[5.3.]] - [[Rezolucija 1396 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1396]] - pozdravljena odluka [[EU]] da UNMIBH u BiH bude zamenjena sa [[Policijska misija Evropske unije|EUPM]] (''European Union Police Mission'') od 1.1.2003. * [[17.5.]] - [[Rezolucija 1411 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1411]] - o sudijama sa dvojnim državljanstvomu i ICTY i ICTR. * [[21.6.]] - [[Rezolucija 1418 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1418]] - produžen mandat UNMIBH i SFOR-a do 30.6.2002. * [[30.6.]] - [[Rezolucija 1420 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1420]] - isto, do 3.7.2002. * [[3.7.]] - [[Rezolucija 1421 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1421]] - isto, do 15.7.2002. * [[12.7.]] - [[Rezolucija 1423 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1423]] - produžen UNMIBH do 31.12. i SFOR za još 12 meseci. * 12.7. - [[Rezolucija 1424 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1424]] - produžena UNMOP do 15.10.2002. * [[11.10.]] - [[Rezolucija 1437 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1437]] - [[UNMOP]] produžena poslednji put, do 15.12.2002. == [[2003]] == * [[19.5.]] - [[Rezolucija 1481 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1481]] - ovlašćenja privremenih sudija ICTY. * [[11.7.]] - [[Rezolucija 1491 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1491]] - produžen mandat SFOR-a u BiH za još 12 meseci. * [[28.8.]] - [[Rezolucija 1503 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1503]] - razdvojene tužilačke dužnosti tribunalâ za bivšu Jugoslaviju i Ruandu. * [[4.9.]] - [[Rezolucija 1504 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1504]] - Karla Del Ponte imenovana za tužioca ICTY. == [[2004]] == * [[26.3.]] - [[Rezolucija 1534 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1534]] - pozvani tribunali za ex-Jugoslaviju i Ruandu da završe suđenja do 2008. * [[9.7.]] - [[Rezolucija 1551 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1551]] - produžen SFOR za šest meseci, pozdravljena sledujuća [[EUFOR Althea]]. * [[14.10.]] - [[Rezolucija 1567 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1567]] - nominacija sudija za ICTY. * [[22.11.]] - [[Rezolucija 1575 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1575]] - o zaključenju SFOR-a i definiciji uloge EUFOR-a u BiH. == [[2005]] == * [[18.1.]] - [[Rezolucija 1551 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1551]] - produžen mandat privremenih sudija ICTY. * [[20.4.]] - [[Rezolucija 1597 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1597]] - omogućen reizbor privremenih sudija ICTY. * [[26.7.]] - [[Rezolucija 1613 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1613]] - nominacije sudija za ICTY. * [[30.9.]] - [[Rezolucija 1629 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1629]] - dodela slučaja na ICTY. * [[21.11.]] - [[Rezolucija 1639 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1639]] - produženje EUFOR-a u BiH. == [[2006]] == * [[28.2.]] - [[Rezolucija 1660 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1660]] - dopuna statuta ICTY. * [[10.4.]] - [[Rezolucija 1668 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1668]] - slučaj na ICTY. * [[22.6.]] - [[Rezolucija 1691 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1691]] - prijem [[Crna Gora|Crne Gore]] u UN. * [[21.11.]] - [[Rezolucija 1722 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1722]] - EUFOR produžen za 12 meseci. == [[2007]] == * [[29.6.]] - [[Rezolucija 1764 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1764]] - o situaciji u BiH. * [[14.9.]] - [[Rezolucija 1775 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1775]] - u vezi ICTY. * [[21.11.]] - [[Rezolucija 1785 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1785]] - o situaciji u BiH. * [[28.11.]] - [[Rezolucija 1786 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1786]] - u vezi ICTY. == [[2008]] == * [[20.2.]] - [[Rezolucija 1800 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1800]] - u vezi ICTY. * [[29.9.]] - [[Rezolucija 1837 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1837]] - u vezi ICTY. * [[20.11.]] - [[Rezolucija 1845 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1845]] - o situaciji u BiH. * [[12.12.]] - [[Rezolucija 1849 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1849]] - u vezi ICTY. == [[2009]] == * [[26.3.]] - [[Rezolucija 1869 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1869]] - pozdrav [[Valentin Inzko|Valentinu Incku]], novom Visokom predstavniku u BiH. * [[7.7.]] - [[Rezolucija 1877 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1877]] - produžen mandat sudija ICTY do 31.12.'09. * [[18.11.]] - [[Rezolucija 1895 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1895]] - produženje EUFOR-a za još 12 meseci. * [[16.12.]] - [[Rezolucija 1900 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1900]] - produženje mandata sudija ICTY itd. == [[2010]] == * [[18.3.]] - [[Rezolucija 1915 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1915]] - privremeno uvećanje broja sudija ICTY. * [[29.6.]] - [[Rezolucija 1931 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1931]] - produžen mandat sudija ICTY. * [[18.11.]] - [[Rezolucija 1948 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1948]] - produžen mandat EUFOR Althea u BiH do 18.11.2011. * [[14.12.]] - [[Rezolucija 1954 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1954]] - produžen mandat sudija ICTY. * [[22.12.]] - [[Rezolucija 1966 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1966]] - ustanovljen rezidualni mehanizam za preostale zadatke tribunalâ za ex-Jugoslaviju i Ruandu, zatražen dovršetak rada do 31.12.2014. == [[2011]] == * [[29. 6.]] - [[Rezolucija 1993 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 1993]] - produžen mandat sudija ICTY. * [[14. 9.]] - [[Rezolucija 2007 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2007]] - reimenovan tužitelj [[Serge Brammertz]]. * [[16. 11.]] - [[Rezolucija 2019 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2019]] - produžena EUFOR ALTHEA u BiH. == [[2012]] == * [[29. 2.]] - [[Rezolucija 2038 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2038]] - [[Hassan Bubacar Jallow]] imenovan za tužitelja [[Mehanizam za Međunarodne krivične tribunale|Rezidualnog mehanizma]]. * [[14. 11.]] - [[Rezolucija 2074 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2074]] - produžena EUFOR ALTHEA u BiH. * [[17. 12.]] - [[Rezolucija 2081 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2081]] - produžen mandat 21 sudije [[ICTY]]. == [[2013]] == * [[12. 11.]] - [[Rezolucija 2123 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2123]] - produžena EUFOR ALTHEA u BiH. * [[18. 12.]] - [[Rezolucija 2130 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2130]] - poziva na ekspeditivnost [[ICTY]], produžen mandat 17 sudija. == [[2014]] == * [[11. 11.]] - [[Rezolucija 2183 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2183]] - EUFOR ALTHEA u BiH produžena za još 12 mjeseci. * [[18. 12.]] - [[Rezolucija 2193 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2193]] - produženi mandati sudija ICTY do 31. 12. 2015. == [[2015]] == * [[10. 11.]] - [[Rezolucija 2247 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2247]] - EUFOR ALTHEA u BiH produžena za još 12 mjeseci. * [[22. 12.]] - [[Rezolucija 2256 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2256]] - produženi mandati sudija ICTY do različitih datuma u 2016, ili do završetka njihovih slučajeva, obnovljen mandat glavnog tužioca [[Serge Brammertz|Brammertza]]. == [[2016]] == * [[29. 2.]] - [[Rezolucija 2269 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2269]] - [[Serge Brammertz]] imenovan za Tužioca Međunarodnog rezidualnog mehanizma za krivične tribunale do 30. juna 2018. * [[6. 9.]] - [[Rezolucija 2306 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2306]] - izmena statuta ICTY: generalni sekretar može imenovati ad hoc apelacionog sudiju. * [[8. 11.]] - [[Rezolucija 2315 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2315]] - EUFOR ALTHEA u BiH produžena za još 12 mjeseci. * [[19. 12.]] - [[Rezolucija 2329 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2329]] - produženi mandati sudija i tužioca ICTY do 30. novembra 2017. ili dok traju predmeti. == [[2017]] == * [[7. 11.]] - [[Rezolucija 2384 Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 2384]] - EUFOR ALTHEA u BiH produžena za još 12 mjeseci. == 2018 == * [[27. 6.]] - Rezolucija 2422 - Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične tribunale: Serge Brammertz imenovan tužiteljem. * [[6. 11.]] - Rezolucija 2443 - situacija u BiH, EUFOR ALTHEA produžena za još 12 meseci. == 2019 == * [[5. 11.]] - Rezolucija 2496 - situacija u BiH, EUFOR ALTHEA produžena za još 12 meseci. == 2020 == * [[25. 6.]] - Rezolucija 2529 - Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične tribunale: Serge Brammertz imenovan tužiteljem. * [[6. 11.]] - Rezolucija 2549 - situacija u BiH, EUFOR ALTHEA produžena za još 12 meseci. == 2021 == * [[6. 11.]] - Rezolucija 2604 - EUFOR ALTHEA u BiH produžena za još 12 meseci. == 2022 == * [[22. 6.]] - Rezolucija 2637 - Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične tribunale: Serge Brammertz imenovan tužiteljem. * [[2. 11.]] - Rezolucija 2658 - EUFOR ALTHEA u BiH produžena za još 12 meseci. == 2023 == * [[2. 11.]] - Rezolucija 2706 - EUFOR ALTHEA u BiH produžena za još 12 meseci. == 2024 == * [[27. 6.]] - Rezolucija 2740 - Serge Brammertz tužilac Međunarodnog rezidualnog mehanizma za krivične tribunale do 30. juna 2026 * [[1. 11.]] - Rezolucija 2757 - EUFOR ALTHEA u BiH produžena za još 12 meseci. == 2025 == * [[31. 10.]] - Rezolucija 2795 - EUFOR ALTHEA u BiH produžena za još 12 meseci. [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|#]] [[Kategorija:Historija Balkana]] 9aw89nbvm6iha6ywf5t1nkbrrjb7qvz 0 102692 42656373 42401619 2026-07-18T10:51:18Z Minorax 135426 42656373 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Didymus the blind.jpg|thumb|upright|right|Koptska ikona Svetog Didima]] '''Didim Slijepi''' (cca. 313 – 398) bio je [[koptska pravoslavna crkva|koptski]] teolog iz [[Aleksandrija|Aleksandrije]], koji je skoro pola vijeka vodio znamenitu [[Katehetska škola u Aleksandriji|Katehetske škole]]. Slijepim je postao u ranom djetinjstvu, prije nego što je mogao čitati. Usprkos toga je bio obdaren s velikom inteligencijom te je savršeno naučio čak i geometriju. Didim je bio autor komentara na Psalme, Evanđelje po Mateji, Evanđelje po Ivanu te djela kao što su ''Protiv [[arijanstvo|arijanaca]]'' i "O [[Sveti Duh|Svetom duhu]]'', koje je [[Jeronim]] preveo na latinski. Pisao je i o brojnim prorocima Starog zavjeta.<ref>Philip Schaff (ed.),'' Nicene and Post-Nicene Fathers of the Christian Church'' , Volume 3, Second Series, T. & T. Clark, 1991 P. 381.</ref> (See [http://books.google.ca/books?id=0AQNAAAAIAAJ&q=%22Didymus,3+of+Alexandria,+becoming+blind+while+very+young,+and+therefore+ignorant%22&dq=%22Didymus,3+of+Alexandria,+becoming+blind+while+very+young,+and+therefore+ignorant%22&lr=&num=100&as_brr=0&ei=B2DnSqCAPJvWNJ3x8LsJ Jerome] and [http://www.newadvent.org/fathers/2708.htm Early Church Fathers, Chapter 109]) Didimovi biblijski komentari su preživjeli samo u fragmentima, a mnogi od katoličkih prijevoda su sumnjive autentičnosti. == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * [http://orthodoxwiki.org/Didymus_the_Blind Didymus the Blind] at [[OrthodoxWiki]] {{Lifetime|313|398|Slijepi, Didim}} [[Kategorija:Sveci]] [[Kategorija:Kršćanski teolozi]] [[Kategorija:Crkveni oci]] rnthx67n1fmvmwofebjdxs43653v8zz 0 102880 42656352 42410562 2026-07-18T07:26:52Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656352 wikitext text/x-wiki {{Glazbenik | Ime = Husein Hasanefendić Hus | Img = Husein Hasanefendic Hus.JPG | Img_capt = | Img_size = | Landscape = | Background = solo_izvođač | Rodno_ime = Husein Hasanefendić | Pseudonim = Hus | Rođenje = [[30. siječnja]] [[1954.]] | Mjesto rođenja = [[Banja Luka]], [[Bosna i Hercegovina]] | Smrt = | Prebivalište = [[Zagreb]], [[Hrvatska]] | Instrument = [[Gitara]] | Žanr = [[Rock]]<br /> [[Pop|Pop glazba]]<br /> [[Pop-rock]]<br /> [[Soft rock]]<br /> [[Reggae]]<br /> [[Novi val]] | Zanimanje = [[Glazbenik]]<br /> [[Skladatelj]]<br /> Tekstopisac | Djelatno_razdoblje = [[1970.]]-traje | Producentska_kuća = [[Suzy]]<br /> [[Jugoton]]<br /> [[PGP RTB]]<br /> [[Columbia Records|CBS]]<br /> [[Croatia Records]]<br /> [[Orfej (diskografska kuća)|Orfej]]<br /> [[Esnaf]]<br /> [[Master Music]] | Angažman = [[Ab Ovo]]<br /> [[Grupa 220]]<br /> [[Parni valjak]] | URL = [http://www.parni-valjak.net/ Službene stranice Parnog valjka] <br /> [http://www.discogs.com/artist/Husein+Hasanefendi%C4%87 Discogs] | nagrade = Dobitnik diskografske nagrade [[Porin (nagrada)|Porin]] | Značajni instrumenti = }} '''Husein "Hus" Hasanefendić''' ([[Banja Luka]], [[30. siječnja]] [[1954.]]g.), [[hrvatska|hrvatski]] je [[glazbenik]], [[skladatelj]], [[tekstopisac]], [[električna gitara|gitarist]], predsjednik i jedan od osnivača "Hrvatske Glazbene Unije"<ref name="HGU">[http://web.hgu.hr/index.php?option=content&task=view&id=203&Itemid= Hrvatska glazbena unija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081030120449/http://web.hgu.hr/index.php?option=content&task=view&id=203&Itemid= |date=2008-10-30 }} - Husein Hasanefendić-Hus biografija</ref>., član Hrvatskog Društva Skladatelja, član Hrvatske Zajednice Samostalnih Umjetnika, te jedan od osnivača jednog od najpopularnijih [[rock]] sastava na području bivše [[SFRJ|Jugoslavije]] - [[Parni valjak|Parnog Valjka]]. == Biografija == Husein Hasanefendić rodio se u [[Banja Luka|Banjoj Luci]], [[Bosna i Hercegovina]] ali nedugo po rođenju seli se u Zagreb gdje se glazbeno [[škola|školuje]] i završava visoko obrazovanje. Glazbom se ozbiljnije počinje baviti početkom [[1970-ih]] kada kao [[skladatelj]] i izvođač sudjeluje u sastavu "[[Grupa 220]]", a prije toga je sa Nenadom Zubkom i [[Ivan Piko Stančić|Ivanom "Pikom" Stančićem]] svirao u sastavu "[[Ab Ovo]]". Kada je [[1975.]] g. ''Grupa 220'' prestala sa radom, Hus i [[Jurica Pađen]] zajedno sa me­nadžerom Vla­di­mi­rom Mihaljekom Mi­hom, osnivaju sastav "Par­ni va­ljak". Kao članovi pri­klju­či­li su im se još [[bas gitara|ba­sis­t]] [[Zlat­ko Mi­ksić]] Fu­ma, osnivač sastava "[[Zlatni akordi]]", [[pjevanje|pje­vač]] [[Aki Rahimovski]] iz [[makedonija|make­don­skog]] sastava "Tor" i [[bubnjevi|bu­bnjar]] [[Sreć­ko An­to­ni­oli]] ko­ji je svi­rao u za­gre­bač­kim "[[Del­fi­ni|Delfinima]]­". Sastav vrlo brzo postaje jedan od najpopularnijih na prostoru bivše Jugoslavije. Izdaju brojne albume a neki od njih postaju zlatni i platinasti, dok im se [[tiraža]] broji u milijunima<ref name="HGU"/>.Producent je albuma haustor (Grupa Haustor) [[1978.]] g. Hus odlazi na odsluženje [[JNA|vojnog roka]], a po povratku [[producent|pro­du­ci­ra]] prvi sin­gl sastava [[Azra]] sa skladbama "Bal­kan" i "A šta da ra­dim". Inače [[Branimir Štulić|Branimir 'Johnny' Štulić]] je u jednoj fazi Husovog života imao bitnog utjecaja na njegove glazbene poglede, pogotovo kada je ri­ječ o izra­zu i njegovom glazbenom izričaju. Hus se tijekom [[1980-ih|80-ih]] i [[1990-ih|90-ih]] ogledao kao sjajan producent, radio je sa mnogim uspješnim grupama poput: [[Animatori|Animatora]], [[Azra|Azre]], [[Stidljiva ljubičica|Stidljive ljubičice]], [[Cacadou Look|Cacadou Look-a]], [[Haustor]]a, [[Patrola (bend)|Patrole]], [[Plavi orkestar|Plavog orkestra]], [[Leteći odred|Letećeg odreda]] i drugih. Hus ostaje u ''Parnom Valjku'' sve do njegovog raspada [[2005.]] godine kada [[20. prosinca]] u prepunoj dvorani zagrebačkog [[Dom sportova|Doma Sportova]] održavaju svoj oproštajni koncert sa kojim obilježavaju 30 godina od osnivanja sastava. [[2009.]] godine ponovno okuplja grupu te kreće na turneju po prostorima bivše [[Jugoslavija|Jugoslavije]]. == Ostale aktivnosti == * Hrvatsko društvo skladatelja - dugogodišnji član * Hrvatska zajednica samostalnih umjetnika - od 1989.g. * Hrvatska glazbena unija - predsjednik i jedan od osnivača * Upravni odbor [[Porin (nagrada)|Porina]] - član * Institut Hrvatske glazbene industrije - član == Diskografija == === Grupa 220 === ==== Studijski albumi ==== * ''[[Slike (album)|Slike]]'', Suzy, 1975. ==== Kompilacije ==== * ''[[Originali 67/68]]'', Jugoton, 1987. ==== Singlovi ==== * "Kiši i malo je hladno", Jugoton, 1972. * "Balada o djevojci sa sela", PGP-RTB, 1975. === Parni valjak === ==== Studijski albumi ==== * ''[[Dođite na show!]]'', PGP RTB, 1976. * ''[[Glavom kroz zid]]'', [[Jugoton]], 1977. * ''[[Gradske priče (Parni valjak)|Gradske priče]]'', CBS/Suzy, 1979. * ''[[City Kids]]'', CBS, 1979. * ''[[Vruće igre]]'', CBS/Suzy, 1980. * ''[[Vrijeme je na našoj strani]]'', Suzy, 1981. * ''[[Glavnom ulicom]]'', Suzy, 1983. * ''[[Uhvati ritam]]'', Jugoton, 1984. * ''[[Pokreni se!]]'', Jugoton, 1985. * ''[[Anđeli se dosađuju?]]'', Jugoton, 1987. * ''[[Sjaj u očima (album)|Sjaj u očima]]'', Jugoton, 1988. * ''[[Lovci snova]]'', Jugoton, 1990. * ''[[Buđenje]]'', Esnaf/[[Croatia Records]], 1994. * ''[[Samo snovi teku uzvodno]]'', Croatia Records, 1997. * ''[[Zastave (Parni valjak)|Zastave]]'', Croatia Records, Košava, 2000. * ''[[Pretežno sunčano?]]'', Croatia Records/Master Music, 2004. ==== Uživo albumi ==== * ''[[Koncert - Live '82]]'', Suzy, 1982. * ''[[E=mc2 (Parni valjak)|E=mc²]]'', Jugoton, 1986. * ''[[Svih 15 godina - Live...|Svih 15 godina]]'', Croatia Records, 1991. * ''[[Bez struje: Live in ZeKaeM]]'', Croatia Records, 1995. * ''[[Kao nekada: Live at S.C.]]'', Croatia Records/Master Music, 2001. ==== Kompilacije ==== * ''[[Parni valjak (kompilacija)|Parni valjak]]'', Suzy, 1985. * ''[[Pusti nek' traje: Kolekcija vol. 1|Pusti nek' traje]]'', Croatia Records, 1991. * ''[[Koncentrat 1977.-1983.]]'', Hit Records/Suzy, 2005. * ''[[Koncentrat 1984.-2005.]]'', Croatia Records, 2005. * ''[[The Ultimate Collection - Parni valjak|The Ultimate Collection]], Croatia Records, 2009. ==== DVD ==== * ''[[25 godina (Parni valjak)|25 godina]]'', Croatia Records/Hrvatski telekom, 2002. * ''[[Bez struje: Live in ZeKaeM]]'', Croatia Records, 2005. ==== Ostala izdanja ==== * ''Koncert, VHS, Jugoton, 1988. * ''[[Red Tab]]'', poklon kaseta, Jugoton, 1990. * ''[[25 godina CD (mini-kompilacija)|25 godina]]'', mini-kompilacija, Croatia Records, 2000. ==== Singlovi ==== * "Parni valjak" / "Šizofrenik", Alta/PGP RTB, 1976. * "Tako prođe tko ne pazi kad ga Parni valjak zgazi" / "Dok si mlad", PGP RTB, 1976. * "Ljubavni jadi jednog Parnog valjka" / "Teško je biti sam", PGP RTB, 1976. * "Prevela me mala" / "O šumama, rijekama i pticama", PGP RTB, 1976. * "Oću da se ženim" / "Ljeto", Jugoton, 1977. * "Lutka za bal" / "Crni dani", Jugoton, 1977. * "Od motela do motela" / "Predstavi je kraj", CBS/Suzy, 1978. * "Stranica dnevnika" / "Ulične tuče", Jugoton, 1979. * "Ugasi me" / "Ugasi me" (instrumental), Jugoton, 1985. * "Kekec je slobodan, red je na nas", Croatia Records, 1991. * "Kaži ja!" / "Sai Baba blues" / "Kaži ja!" (Nu Zagreb Pepsi), Croatia Records, 1997. * "Mir na jastuku", Croatia Records, 2000. * "Srcekrad", Croatia Records, 2000. * "Ugasi me" (uživo), Croatia Records, 2001. * "Tko nam brani" / "Dok si pored mene", 2002. * "Nakon svih godina", Croatia Records, 2009. * "To sam stvarno ja", Croatia Records, 2009. * "Stvarno nestvarno", 2010. == Povezano == * [[Grupa 220]] * [[Parni valjak]] == Reference == {{izvori}} == Vanjske veze == * [http://www.parni-valjak.net/ Služebene stranice Parnog valjka] * [http://www.discogs.com/artist/Husein+Hasanefendi%C4%87 Hus na Discogs] * [http://www.diskografija.com/umjetnik/husein-hasanefendic-hus.htm Diskografija]{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://web.hgu.hr/index.php?option=content&task=view&id=203&Itemid= Hrvatska glazbena unija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081030120449/http://web.hgu.hr/index.php?option=content&task=view&id=203&Itemid= |date=2008-10-30 }} - Husein Hasanefendić-Hus biografija {{Lifetime|1954||Hasanefendić, Husein}} {{parni valjak}} [[Kategorija:Jugoslavenski rock gitaristi]] [[Kategorija:Jugoslavenski kompozitori]] [[Kategorija:Jugoslavenski tekstopisci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački muzičari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački tekstopisci]] [[Kategorija:Hrvatski rock gitaristi]] [[Kategorija:Hrvatski kompozitori]] [[Kategorija:Hrvatski tekstopisci]] [[Kategorija:Dobitnici diskografske nagrade Porin]] [[Kategorija:Biografije, Banja Luka]] [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] 1gvg3pwvdxr1p8et4bkf0zc2y6u7p7o 0 103708 42656090 42415341 2026-07-17T14:21:44Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656090 wikitext text/x-wiki {{Glazbenik | Ime = Grupa 220 | Img = | Img_capt = | Img_size = | Landscape = | Background = skupina | Pseudonim = | Osnivanje = 1966 | Mjesto = [[Zagreb]], [[Hrvatska]] | Prebivalište = | Žanr = [[Pop]]-[[Rock and Roll|Rock]] | Djelatno_razdoblje = 1966 - 1975, 1987 | Producentska_kuća = [[Jugoton]]<br />Suzy | Angažman = | URL = | Originalna postava = [[Drago Mlinarec]], [[Branimir Živković|Branimir "Brane Lambert" Živković]], [[Vojko Sabolović]], [[Vojislav Tatalović|Vojislav "Mišo" Tatalović]], [[Ranko Balen]] | Sadašnji članovi = [[Nenad Zubak]]<br />[[Ivan Stančić|Ivan "Piko" Stančić]]<br />[[Husein Hasanefendić|Husein "Hus" Hasanefendić]]<br />[[Jurica Pađen|Jurica "Jura" Pađen]]<br />[[Aki Rahimovski]] | Bivši članovi = Drago Mlinarec<br /> Vojko Sabolović<br />Vojislav Tatalović<br />[[Ranko Balen]]<br />[[Branimir Živković]]<br />[[Davor Štern]]<br />[[Zoran Antoljak]]<br />[[Darko Šonc]]<br />[[Hrvoje Marjanović|Hrvoje "Harma" Marjanović]]<br />[[Rade Begović]]<br />[[Duško Žurić]]<br />[[Darko Vid]]<br />[[Mladen Krajnik]] | nagrade = | Značajni instrumenti = }} '''''Grupa 220''''' [[rock and Roll|rock]] sastav je iz [[Zagreb]]a, osnovan [[1966]]. godine. Sastav je nastao spajanjem dva dotadašnja zagrebačka sastava: [[Vis Ehosi|Ehosa]] i [[Vis Jutarnje zvijezde|Jutarnjih zvijezda]]. Iz [[Vis Ehosi|Ehosa]] su u novi sastav ušli gitarist i pjevač Vojko Sabolović i bubnjar Ranko Balen, a iz [[Vis Jutarnje zvijezde|Jutarnjih zvijezda]] pjevač i gitarist Drago Mlinarec koji svira i usnu harmoniku i basist Vojislav "Mišo" Tatalović.<ref>[http://home.wanadoo.nl/v.rancic/grupa220.htm home.wanadoo.nl]</ref> Prvi nastup imaju [[15. 10.|15. listopada]] [[1966]]. godine u dvorani ''Mjesne zajednice Poljane-Vrbik'', koja je uskoro postala kultno mjesto (najbolja zagrebačka čaga [[1960-e|1960-ih]]), a tako je započela i karijera jednog od ključnih sastava pop rocka na prostoru [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]]<ref>[http://www.davorin.ba/muzika/vremeplov.asp?clanak=21 Glazbeni vremeplov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324091100/http://www.davorin.ba/muzika/vremeplov.asp?clanak=21 |date=2009-03-24 }} - Prvi koncert "Grupe 220"</ref>. Polovicom [[decembar|decembra]] snimaju "Osmijeh", koju je Mlinarec skladao još u [[Vis Jutarnje zvijezde|Jutarnjim zvijezdama]]. Pjesma odmah po objavljivanju postaje veliki hit i postaje prvo autorsko djelo domaće pop-rock scene. == Počeci sastava == U Zagrebu [[1960-e|1960-ih]] je bilo vrlo malo dvorana pogodnih za održavanje plesnih večeri (''popularnih čaga'') i oko prava na nastup borili su tadašnji brojni sastavi. Kako se [[1966]]. godine upravo dovršila potpuno nova i za tadašnje uvjete vrlo moderna zgrada ''Mjesne zajednice Poljane-Vrbik'' (izgrađena mjesnim samodoprinosom), bilo je logično da to dobije lokalni sastav. Novonastala '''Grupa 220''' bila je neki način nastavak kvartovskog sastava [[Vis Jutarnje zvijezde|Jutarnjih zvijezda]]. ''Vrba'' kako su je u šatri zvali mladi, uskoro je postala gotovo pretijesna da prime sve one koji su željeli u nju ući na ''ples'', koji je trajao za današnje omjere vrlo malo, i vrlo ograničeno, svega od 20 do 22 h, i to samo subotom i nedjeljom. Ispočetka je plesnu publiku zabavljala isključivo ''Grupa 220'', a kasnije su im dolazili brojni poznati gosti; [[Kameleoni (sastav)|Kameleoni]] (Kopar), [[Vis Dinamiti|Dinamiti]] (Osijek) i brojni solisti. Izvorna i najpopularnija postava sastava je bila: [[Drago Mlinarec]] ([[pjevanje|vokal]], [[usna harmonika]], [[gitara]]), [[Vojko Sabolović]] ([[gitara]], [[pjevanje|vokal]]), [[Ranko Balen]] ([[bubnjevi]]) i [[Vojislav Tatalović|Vojislav "Mišo" Tatalović]] ([[bas-gitara|bas gitara]]). === 1960-e === Polovicom mjeseca [[decembar|prosinca]] snimaju skladbu Drage Mlinareca "Osmijeh", koju je skladao još kao član [[Vis Jutarnje zvijezde|Jutarnjih zvijezda]]. Skladba ubrzo postaje veliki hit i prvo autorsko djelo domaće pop-rock muzike. Popularnost pobuđuje interes [[diskografija|diskografske kuće]] "Jugoton" i [[1967]]. godine izdaju svoj prvi [[Long play|EP]]-i u mono tehnici. Na njemu se nalaze još dvije Mlinarčeve pjesmice: "Uvijek kad ostanem sam", "Grad" i obrada [[polka|polke]] "Večer na Robleku". Ploča se prodaje u tiraži od 50.000 primjeraka, a ''Grupa 220'' postaje jedan od najpopularnijih na prostoru [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]]. Za tada provincijalnu sredinu Zagreba neobični izgled sa dugim kosama i šarenim košuljama, predstavljali su njihovu prvu podražavajuću ''flower power'' generaciju koja tada u svijetu uživa veliku popularnost. Učestvuju na Festivalu šansona u Zagrebu sa "Košulja sa cvjetićima" [[Stipica Kalođera|Stipice Kalođere]] i "Zaboravite što sam vam rekao" [[Alfi Kabiljo|Alfi Kabilja]]. [[Reditelj|Redatelj]] [[Fadil Hadžić]] u [[jesen]] [[1967. na filmu|1967.]] godine za [[film]] "[[Protest (film)|Protest]]" koristi skladbu "Grad", a za Hadžićev sljedeći film "[[Tri sata za ljubav]]", snimljen [[1968. na filmu|1968.]] godine, Mlinarec piše muziku i ''Grupa 220'' se pojavljuje u filmu. Sljedeći singl objavljen je sa četiri Mlinarčeve pjesme sa kojima se nije previše trudio da postigne uspješnost hita "Osmijeh". Na singlu se nalazi i skladba Alfi Kabilja "To već i vrapci fućkaju". U skladu sa svojim pop opredjeljenjem postaju festivalski bend pa sudjeluju na festivalu "Zagreb '68." sa skladbom Ivice Krajača "Kamo vodi sve to?" i ne osvajaju nikakvu nagradu. U [[maj]]u 1968. sastavu se pridružuje klavijaturist i flautist [[Branimir Živković|Branimir "Brane Lambert" Živković]], koji je sa Mlinarecom svirao u [[Vis Jutarnje zvijezde|Jutarnjim zvijezdama]] <ref name="SDM">{{Cite web |url=http://www.svastara.com/muzika/?biografija=952 |title=Drago Mlinarec - Biografija |access-date=2011-02-22 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924112121/http://www.svastara.com/muzika/?biografija=952 |url-status=dead }}</ref>. U ljeto iste godine ostvaruju suradnju sa [[Arsen Dedić|Arsenom Dedićem]] i nastupaju u [[Split]]u sa njegovom pjesmom "Razgovaram sa morem". Na sceni su se zajedno pojavili sa Dedićem, koji je zajedno sa Mlinarecom [[pjevanje|pjevao]] i svirao [[flauta|flautu]] ali opet prolaze bez osvojene nagrade. Nakon toga sa Mlinarčevom pjesmom "Prolazi jesen" i Sabolovićevom "Plavi svijet" (glavni vokal Vojko Sabolović), sudjeluju u Zagrebu na prvom festivalu [[pop|pop muzike]] održanog [[3. 9.|3. IX.]] [[1968]]. g. Krajem 1968. objavljuju svoj prvi [[Long play|LP]]-i ''[[Naši dani]]'', koji je prvo autorsko izdanje tog formata u Jugoslaviji <ref name="SDM"/>. Album snimaju uoči samog Mlinarčevog odlaska u [[Rijeka (grad)|Rijeku]] na odsluženje [[jugoslovenska narodna armija|vojnog roka]]. Na ploči se nalazi dvanaest pjesama od kojih tri potpisuje Vojko Sabolović, jednu [[kompozitor|skladaju]] Mlinarec i Živković zajedno, a ostale piše Mlinarec sam. Sabolović se bavio laganim ljubavnim temama dok je Mlinarec radio na složenijim formama, što je bilo u skladu sa tadašnjim vremenom. Album je objavljen dok je Mlinarec bio u JNA, a u to vrijeme dolazi i do prvih nesuglasica među članovima sastava. Naime, Mlinarec za vrijeme služenja vojnog roka u susretu s jakom riječkom rockerskom scenom donosi odluku da se po povratku profesionalno posveti muzici ali i da pokuša izbjeći sve negativne predznake koje donosi podilaženje pop festivalskoj publici. Tome je doprinio veliki fjasko koji je Grupa 220 doživjela na svom nastupu u rock gradu pa se u to vrijeme ''Grupa 220'' polako počinje razilaziti. U [[maj|svibnju]] [[1969]]. godine Branimir "Brane Lambert" Živković odlazi u sastav [[Vis Zlatni Akordi|Zlatni akordi]], a njega mijenja klavijaturist i pjevač [[Davor Štern]] (bivši član [[Vis Zlatni Akordi|Zlatnih akorda]]). Nakon toga iz sastava odlazi i Vojko Sabolović, koji započinje solo pjevačku karijeru, a [[1971]]. godine svira [[gitara|gitaru]] u sastavu "[[Pro arte]]". Novi član sastava postaje gitarist i pjevač [[Zoran Antoljak]]. Početkom [[1970]]. godine Vojislav "Mišo" Tatalović odlazi na odsluženje vojnog roka i tada sastav prestaje sa radom. === 1970-te === Po povratku iz JNA, Mlinarec snima demo snimke novih skladbi ali ne nalazi sluha kod [[diskografija|diskografskih kuća]] za njihovo objavljivanje. Nakon toga jedno vrijeme nastupa sa sastavom "Nautilus", kojeg su još činili gitarist, klavijaturist i pjevač Vedran Božić (bio u sastavima "[[VIS Grešnici|Grešnici", "[[VIS Roboti|Roboti]] "Boomerang" i "[[Time (sastav)|Time]]"), Branimir "Brane Lambert" Živković, basist Rajmond Ruić (bio u sastavu "[[VIS Roboti|Roboti]]") i bubnjar Ratko Divjak (bio u sastavima "[[VIS Dinamiti|Dinamiti" i "[[Time (sastav)|Time]]"). Potom osniva sastav "Džet Scorpion" u kojemu su Vojislav "Mišo" Tatalović i bivši članovi grupe "Add Band": gitarist [[Darko Šonc]], klavijaturist i pjevač [[Hrvoje Marjanović|Hrvoje "Harma" Marjanović]] i bubnjar [[Rade Begović]]. Svirali su uglavnom po plesnim zabavama i izvodili Mlinarčev novi materijal. Na zahtjev publike mijenjaju ime u '''''Grupa 220''''', pod kojim rade sve do [[januar|siječnja]] [[1971]]. godine. Nakon dva mjeseca pauze, Mlinarec pokreće novu postavu članova sastava sa novim i do tada nepoznatim mladim glazbenicima: [[Duško Žurić]] ([[sintesajzer|klavijature]], [[gitara]]), [[Nenad Zubak]] ([[bas-gitara|bas gitara]], [[pjevanje|vokal]]), [[Ivan Stančić|Ivan "Piko" Stančić]] ([[bubnjevi]], [[pjevanje|vokal]]) i ponekad je sa njima radio i Branimir "Brane Lambert" Živković, koji je u to vrijeme bio u sastavu "[[Time (sastav)|Time]]". Kraće vrijeme je sa njima svirao i gitarist [[Darko Šonc]], ali je ubrzo odustao od toga. Grupa objavljuje singlove "Povratak" i "Prva ljubav", koji im vraćaju staru popularnost. Na festivalu "Zagreb '71." u večeri kada se predstavljaju [[Rock and Roll|Rock sastavi]] izvode skladbu "Posmrtna posveta", pojačanu zvukom [[Violončelo|violončela]]. Nakon toga, snimaju sljedeći singl na kojemu se nalaze skladbe "Doviđenja, vještice" i "Sivilo perona". Iz sastava ubrzo odlazi [[Duško Žurić]], a na njegovo mjesto dolazi gitarist i pjevač [[Husein Hasanefendić|Husein "Hus" Hasanefendić]]. Pored njih, u toj grupi su još bili i Hrvoje "Harma" Marjanović (kasnije bio i u obnovljenoj verziji sastava "Zlatni akordi") i Tihomir "Tini" Varga, koji je svirao gitaru i udaraljke i pjevao. On i Harma su sredinom [[1980-tih]] godina osnovali sastav "Mungos". Tijekom ljeta '''''Grupa 220''''' sudjeluje i sa ostalim sastavima na turneji "Adriatic Show". Na koncertima sviranim u Jugoslaviji sastava Marmelade, [[Status Quo]] i Mungo Jerry, nastupaju kao predgrupa. Sastav se s vremenom počeo okretati čvršćem zvuku i ritmu što nije odgovaralo ambicijama Drage Mlinareca. Tijekom snimanja njihovog sljedećeg albuma ''[[A ti se ne daj]]'' (Jugoton, - 1971.), odlučeno je da album izađe kao Mlinarčev prvijenac, što je ujedno bila i najava njegove solo karijere. Novi član grupe postaje gitarist [[Darko Vid]], koji u sastavu ostaje sve do sredine [[1972]]. godine. Početkom te [[1972]]. godine snimaju svoj prvi singl bez Drage Mlinareca, na kojemu se nalazi Husova skladba "Kiši i malo je hladno". Sastav nastupa na festivalu "BOOM Pop Fest '73", koji se održavao [[20. 4.|20.]] i [[21. 4.|21. IV.]] [[1972]]. godine u [[Ljubljana|Ljubljani]] i izvode skladbu "Pop pjevač", koja je kasnije snimljena na dvostrukom koncertnom albumu sa toga festivala. Sa njima je tada nastupao klavijaturist i pjevač [[Mladen Krajnik]], koji se u sastavu zadržao sve do sredine [[1973]]. godine. U to vrijeme, grupa dobiva status uigranog i reproduktivnog sastava koji svoje skladbe bazira na hitovima [[The Rolling Stones|The Rolling Stones-a]], [[Free|Free-a]] i Status Quo-a. [[1974]]. godine u sastav kao novi član dolazi gitarist i pjevač [[Jurica Pađen|Jurica "Jura" Pađen]] (bivši član sastava "Spectrum" i "Hobo"). Iste godine sviraju na "BOOM '74" festivalu u Ljubljani [[10. 5.|10.]] i [[11. 5.|11. V.]] u dvorani "Tivoli", a koncertna verzija pjesma "Čovjek-bubanj" koju su tada izveli objavljena je na dvostrukom LP-u sa toga koncerta. Godine [[1975]]. objavljuju svoj sljedeći album ''[[Slike (album)|Slike]]'', koji je predstavljao blago razočaranje u odnosu na njihovu koncertnu eksplozivnost. Jedan dio te atmosfera zabilježili su u skladbama "Čovjek-bubanj" i "Marija". U jednoj skladbi kao gost nastupa u ulozi vokala Janez Bončina (Mladi levi), na nekim skladbama gitaru svira Davor Rodik, a pjesmu "Čovjek-bubanj" otpjevao je Ivan "Piko" Stančić. Nakon "BOOM '75" festivala održanog u Zagrebu, u sastav dolazi novi pjevač - [[Aki Rahimovski]] (bivši član sastava "Tor"), koji po potrebi svira i klavijature. Zatim nastupaju na beogradskoj "Hit paradi" gdje izvode Husove skladbe koje će se kasnije pojaviti na njihovom posljednjem singlu. U [[oktobar|listopadu]] 1975. godine iz sastava odlaze Zubak i Stančić, koji prelaze u sastav "[[Time (sastav)|Time]]"i tada grupa prestaje sa radom. Ostatak članova sastava uz basistu Zlatka Miksića Fumu i bubnjara Srećka Antonijolija (iz "Zlatnih Akorda") sa menadžerom Vladimirom Mihaljekom Mihom osnivaju sastav "[[Parni valjak]]". Dvadeset godina od osnivanja ''Grupe 220'' obilježena je [[21. 2.|21. II.]] [[1987]]. godine koncertom u Vrbiku, a povodom toga objavljen je i kompilacijski album ''[[Originali 67/68]]'' (Jugoton, - 1987.) na kojemu se nalaze najveći hitovi iz vremena dok su još sa njima pjevali i svirali Drago Mlinarec i Vojko Sabolović. == Članovi sastava == * [[Drago Mlinarec]] - [[pjevanje|vokal]], [[usna harmonika]], [[gitara]], [[flauta]] (1966. - 1968.), / (1970. - 1971.) * [[Vojko Sabolović]] - [[gitara]], [[pjevanje|vokal]] (1966. - 1969.) * [[Vojislav Tatalović|Vojislav "Mišo" Tatalović]] - [[bas-gitara|bas gitara]] (1966. - 1970.), / (1970. - 1971.) * [[Ranko Balen]] - [[bubnjevi]] (1966. - 1970.) * [[Branimir Živković|Branimir "Brane Lambert" Živković]] - [[sintesajzer|klavijature]], [[flauta]] (1968. - 1969.), / (1971.) * [[Davor Štern]] - [[sintesajzer|klavijature]], [[pjevanje|vokal]] (1969. - 1970.) * [[Zoran Antoljak]] - [[gitara]], [[pjevanje|vokal]] (1969. - 1970.) * [[Darko Šonc]] - [[gitara]] (1970. - 1971.), / (1971.) * [[Hrvoje Marjanović|Hrvoje "Harma" Marjanović]] - [[sintesajzer|klavijature]], [[pjevanje|vokal]] (1970. - 1971.) * [[Rade Begović]] - [[bubnjevi]] (1970. - 1971.) * [[Duško Žurić]] - [[sintesajzer|klavijature]], [[gitara]] (1971.) * [[Nenad Zubak]] - [[bas-gitara|bas gitara]], [[pjevanje|vokal]] (1971. - 1975.) * [[Ivan Stančić|Ivan "Piko" Stančić]] - [[bubnjevi]], [[pjevanje|vokal]] (1971. - 1975.) * [[Husein Hasanefendić|Husein "Hus" Hasanefendić]] - [[gitara]], [[pjevanje|vokal]] (1971. - 1975.) * [[Darko Vid]] - [[gitara]] (1971. - 1972.) * [[Mladen Krajnik]] - [[sintesajzer|klavijature]], [[pjevanje|vokal]] (1972. - 1973.) * [[Jurica Pađen|Jurica "Jura" Pađen]] - [[gitara]], [[pjevanje|vokal]] (1974. - 1975.) * [[Aki Rahimovski]] - [[pjevanje|vokal]], [[sintesajzer|klavijature]] (1975.) == Diskografija == === EP === * 1967: ''[[Osmijeh (album)|Osmijeh]]'' (Jugoton) * 1967: ''[[Kad bih bio Petar Pan]]'' (Jugoton) === Singlovi === * 1968: "Prolazi jesen" (Jugoton) * 1971: "Povratak" (Jugoton) * 1971: "Doviđenja, vještice" (Jugoton) * 1972: "Kiši i malo je hladno" (Jugoton) * 1975: "Balada o djevojci sa sela" (PGP-RTB) == Albumi == * 1968: ''[[Naši dani]]'' (Jugoton) * 1975: ''[[Slike (album)|Slike]]'' (Suzy) === Kompilacije === * 1987: ''[[Originali 67/68]]'' (Jugoton) * 1994: ''[[Beat Na Moru (Originalne Snimke 1966.-1975.)]]'' (Croatia Records) * 2004: '''16 Ooriginalnih Hitova''' (XXX) == Reference == {{izvori}} == Vanjske veze == * [http://www.discogs.com/artist/Grupa+220 Diskografija Grupe 220] {{Grupa 220}} [[Kategorija:Hrvatske rock grupe]] [[Kategorija:Jugoslavenske muzičke grupe]] 4op0ddfzf042o7v1pm3wryzgqeuqmnc 4 104172 42656191 42430879 2026-07-17T23:44:29Z Aca 108187 - 42656191 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia:Portal zajednice/zaglavlje}} {{PV Pozdrav}} {| width="100%" style="background:transparent;" | valign="top" width="50%" | {{Kutija u boji3|slika=Nuvola_apps_kig.png|naslov=Projekti|link=Šablon:Projekti|sadržaj= {{Projekti}} }} {{Kutija u boji3|slika=Crystal multimedia.png|naslov=Aktuelnosti|link=Šablon:Aktuelnosti|sadržaj= {{Aktuelnosti}} }} {{Kutija u boji3|slika=Wikipedia-logo.svg||naslov=O Vikipediji|link=Šablon:PV_O_Vikipediji|sadržaj= {{PZ O Wikipediji}} }} | valign="top" width="50%" | {{Kutija u boji3|slika=Crystal_Clear_app_korganizer.png|naslov=Potrebno uraditi|link=Šablon:Poslovi|sadržaj= {{Potrebno uraditi}} }} {{Kutija u boji3|slika=Nuvola_apps_edu_languages.png|naslov=Za Vikipedijance|link=Šablon:PZ_Za_Wikipedijance|sadržaj= {{PZ Za Wikipedijance}} }} |} 7pz5yyyxnc2gh1nsyo76exxqmv7h2km 2 114847 42656363 42656060 2026-07-18T09:55:40Z Duma 16555 /* Načini ishrane */ 42656363 wikitext text/x-wiki Članci koje sam napisala na hr wiki prebačeni ovdje, novi članci na ovoj wiki: == Ptice == {{div col}} * [[Medovođe]] * [[Bukavac nebogled]] * [[Papige]] * [[Plavoleđa mišjakinja]] * [[Prave kukavice]] * [[Ptica sekretar]] * [[Loriji]] * [[Riječni vodomari]] * [[Australski bukavac]] * [[Kakapo]] * [[Ćubaste čiope]] * [[Uljašica]] * [[Jakamari]] * [[Jastreb]] * [[Vodosjeci]] * [[Strigopidae]] * [[Čigre]] * [[Američki bukavac]] * [[Crveno-modra ara]] * [[Kakadui]] * [[Tukani]] * [[Svračci]] * [[Phaethontidae]] * [[Nimfa (ptica)]] * [[Kljunorošci]] * [[Guarauna]] * [[Velika rujnica]] * [[Kratkoprsti kobac]] * [[Dugorepa sjenica]] * [[Šljuke sjemenjarke]] * [[Mala njorka]] * [[Smeđi kivi]] * [[Neomorphinae]] * [[Botaurinae]] * [[Južnoamerički bukavac]] * [[Češljugar]] * [[Crkavica]] * [[Kostoberina]] * [[Lisasta guska]] * [[Veliki pomornik]] * [[Patka lastarka]] * [[Utva]] * [[Planinska ševa]] * [[Eja strnjarica]] * [[Nandu]] * [[Gusjenicojedi]] * [[Dugorepe sjenice]] * [[Bluna]] * [[Velika čaplja]] * [[Mala prutka]] * [[Patka kreketaljka]] * [[Kukuvije]] * [[Šumski pupavci]] * [[Pilari]] * [[Čaplja govedarica]] * [[Vijoglav]] * [[Žako]] * [[Pomornici]] * [[Dromah]] * [[Todiji]] * [[Zlatovrane]] * [[Kukavičja modrivrana]] * [[Dolinske modrivrane]] * [[Pčelarice]] * [[Vodeni vodomari]] * [[Vodomari dupljaši]] * [[Šarenoglava patka]] * [[Žunice]] * [[Bradonjice]] * [[Čiope]] * [[Cvjetne ptice]] * [[Ševe]] * [[Brljci]] * [[Medosasi]] * [[Obični ćuk]] * [[Neornithes]] * [[Harpija (ptica)]] {{div col end}} == Gljive == {{div col}} * [[Vještičino srce]] * [[Rujnica]] * [[Vukovo meso]] * [[Đurđevača]] * [[Smrčci]] * [[Vrganj]] * [[Baršunasta panjevčica]] * [[Maglenka]] * [[Djevojačka krasnica]] * [[Zlatna krasnica]] * [[Crvena krasnica]] * [[Modrikača]] * [[Zelenka]] * [[Kraljevka]] * [[Jablanovača]] * [[Žućkasta pupavka]] * ''[[Amanita]]'' * [[Klobuk (gljiva)]] * [[Mikologija]] * [[Himenij]] * [[Stručak]] * [[Otisak spora]] * [[Micetizam]] * [[Jestiva gljiva]] * [[Nematofagna gljiva]] {{div col end}} == Biljke == {{div col}} * [[Paludarij]] * [[Vrt u boci]] * [[Wardova kutija]] * [[Orhidelirij]] * [[Pteridomanija]] * ''[[The Ferns of Great Britain and Ireland]]'' * [[Otiskivanje prirode]] * ''[[Peristeria elata]]'' * ''[[Sterculia apetala]]'' * [[Graminoid]] * [[Širokolisna zeljasta biljka]] * [[Potporni korijen]] * [[Miješak]] * [[Podrast]] * [[Biljni sok]] * [[Anoksigena fotosinteza]] {{div col end}} == Životinje == {{div col}} * [[Pirka]] * [[Tasmanski vrag]] * [[Vitoroga antilopa]] * [[Afrički mravojed]] * [[Rakun]] * [[Crveni panda]] * [[Snježni leopard]] * [[Vicenteova otrovna žaba]] * ''[[Stephanolepis hispidus]]'' * ''[[Tachyspiza virgata]]'' * ''[[Odocoileus]]'' * [[Morski puž]] * [[Patuljasti troprsti ljenjivac]] * [[Terarij]] * [[Grabežljiva riba]] * [[Knidosak]] * [[Unkenrefleks]] * [[Mikrofauna]] * [[Jazbina (životinje)]] * [[Cerate]] * [[Zooksantela]] * [[Insekti u medicini]] * [[Paučnjaci u medicini]] * [[Ekomorfi Anolisa]] * [[Intraspecijsko prepoznavanje]] * [[Digitigradno kretanje]] * [[Plantigradno kretanje]] * [[Oligoleksija]] {{div col end}} == Ekologija == {{div col}} * [[Fauna Australije]] * [[Fauna Škotske]] * [[Megafauna]] * [[Šuma kelpa]] * [[Neritička zona]] * [[Pelagijska zona]] * [[Planinski travnjaci i šikare]] * [[Širokolisne i mješovite šume umjerenih predjela]] * [[Mediteranske šume i šikare]] * [[Tropske i subtropske vlažne širokolisne šume]] * [[Pustinje i vegetacija sušnih oblasti]] * [[Tropski i subtropski travnjaci, savane i šikare]] * [[Hladni izvori]] * [[Hidrotermalni izvori]] * [[Koraljni greben]] * [[Dužina od njuške do otvora]] * [[Osteološki korelat]] * [[Meristika]] * [[Generalističke i specijalističke vrste]] * [[Kozmopolitska rasprostranjenost]] * [[Areal kretanja]] * [[Hipoteza o oslobađanju mezopredatora]] * [[Ekološko oslobađanje]] * [[Sesilnost]] * [[Bioerozija]] * [[Vodni stres]] * [[Raspon nelimitirajuće dostupnosti vode]] * [[Raspoloživi vodni kapacitet]] * [[Tačka trajnog venuća]] * [[Kontinuum tlo–biljka–atmosfera]] * [[Arborealno kretanje]] * [[Fosorijalna životinja]] * [[Aerobna digestija]] * [[Hipoteza o oslobađanju od neprijatelja]] * [[Kurzorijalna životinja]] * [[Hipoteza gradijenta stresa]] * [[Brahijacija]] * [[Ključna vrsta]] * [[Bioakumulacija]] * [[Biomagnifikacija]] * [[Paradoks planktona]] {{div col end}} == Evolucija == {{div col}} * [[Dubokomorski gigantizam]] * [[Otočna patuljastost]] * [[Disgenika]] * [[Evolutivna zamka]] * [[Ekološka zamka]] * [[Perceptivna zamka]] * [[Evolutivna radijacija]] * [[Neadaptivna radijacija]] * [[Neekološka specijacija]] * [[Biološka tamna materija]] * [[Mezozojsko-kenozojsko širenje]] * [[Hipoteza o Crvenom kralju]] * [[Kontinuum mutualizma i parazitizma]] * [[Fenotipski disparitet]] * [[Evolutivna utrka u naoružanju]] * [[Avalonska eksplozija]] * [[Evolutivni kompromis]] * [[Filogenetska inercija]] {{div col end}} == Razno == {{div col}} * [[Dinosaur Planet]] * [[Šetnja s dinosaurima]] * [[Šetnja s čudovištima]] * [[Šetnja sa zvijerima]] * [[Šetnja s pećinskim ljudima]] * [[Ljuba]] * [[Život na Marsu]] * [[Davorin Popović]] * [[Frutiger Aero]] * [[Blobjekt]] * [[Solarpunk]] * [[Ahilova peta]] * [[Y2K]] * [[Biopunk]] * [[Populuxe]] * [[Raygun Gothic]] * [[Visoka tehnologija]] * [[Ludi naučnik]] * [[Mikoheterotrofija]] * [[Anautogenija]] * [[Vitelogeneza]] * [[Izolecitalna jajna ćelija]] * [[Telolecitalna jajna ćelija]] * [[Centrolecitalna jajna ćelija]] * [[Pasteurova tačka]] * [[Pasteurov efekat]] * [[Bazen L'Atalante]] * [[Mikroaerofil]] * [[Aerotolerantni anaerob]] * [[Canfieldov okean]] * [[Crveni rub]] * [[Rana Zemlja]] * [[Hipoteza o ljubičastoj Zemlji]] * [[Fotopigment]] * [[Primarna atmosfera]] * [[Sjenovita biosfera]] * [[Aerobni organizam]] * [[Obligatni aerob]] * [[Kinetotrof]] * [[Superokean]] * [[Suessov efekat]] * [[Lava planeta]] * [[Vinogradskijev stupac]] * [[Koraljni pijesak]] * [[Zvjezdani vjetar]] * [[Zvjezdana korona]] * [[Fotosintetski pigment]] * [[Mjehur zvjezdanog vjetra]] * [[Fakultativno anaerobni organizam]] * [[Epaksijalni i hipaksijalni mišići]] * [[Sekundarna atmosfera]] * [[Paradoks slabog mladog Sunca]] * [[Prebiotička atmosfera]] * [[Anaerobna respiracija]] * [[Bakterijske ćelijske morfologije]] * [[Duboko vrijeme]] * [[Svijet pare]] * [[Htonska planeta]] * [[Hipotetski astronomski objekat]] * [[Blaneta]] * [[Planeta bez jezgre]] * [[Cirkulplanetarni disk]] * [[Emperipoleza]] * [[Kriptogram]] * [[Peripoleza]] * [[Trbušasti mišić lista]] * [[Entoza]] {{div col end}} == Ekstremofili == {{div col}} * [[Kapnofil]] * [[Acidofil]] * [[Hipolit (ekstremofil)]] * [[Lipofilna bakterija]] * [[Litofil]] * [[Metalotolerantni organizam]] * [[Osmofil]] * [[Psamofil]] {{div col end}} == Biološka pravila == {{div col}} * [[Biološka ograničenja]] * [[Carrierovo ograničenje]] {{div col end}} == Termoregulacija kod životinja == {{div col}} {{div col end}} == Slušni aparati == {{div col}} * [[Slušni aparat za dugotrajno nošenje]] * [[Indeks kvalitete govora slušnog aparata]] {{div col end}} == Načini ishrane == {{div col}} * [[Arahnofagija]] * [[Kukcojed]] * [[Oofagija]] * [[Avivor]] * [[Entomofagija]] * [[Ksilofagija]] * [[Mizocitoza]] * [[Mikrobivornost]] * [[Bakterivor]] * [[Saprofagija]] * [[Tanatofag]] * [[Mukofagija]] * [[Vermivor]] * [[Florivor]] * [[Hipokarnivor]] * [[Hiperkarnivor]] * [[Spongivor]] * [[Folivor]] * [[Ksenofagija]] * [[Graminivor]] * [[Pedofagija]] * [[Razlagač]] * [[Geofagija]] * [[Vršni predator]] * [[Ofiofagija]] * [[Nektarivor]] * [[Interakcije potrošača i resursa]] * [[Saprotrofna ishrana]] * [[Holozojska ishrana]] * [[Heterotrofna ishrana]] * [[Lepidofagija]] * [[Piscivor]] * [[Hematofagija]] * [[Mirmekofagija]] * [[Koraljivor]] * [[Gljiva mesožderka]] * [[Oligofagija]] * [[Fotoautotrof]] * [[Durofagija]] * [[Litoautotrof]] * [[Moluskivori]] * [[Placentofagija]] * [[Predacija jaja]] * [[Ljudožderna životinja]] * [[Odvikavanje od dojenja]] * [[Frugivori]] * [[Predacija sjemena]] * [[Melivorija]] * [[Planktivor]] * [[Nekrofagi]] * [[Autotrof]] * [[Hemolitoautotrof]] * [[Palinivor]] {{div col end}} == Videoigre i sl. == {{div col}} * ''[[Skateboard Park Tycoon]]'' * ''[[Plant Tycoon]]'' * ''[[Fish Tycoon]]'' * ''[[Feeding Frenzy 2]]'' * ''[[Feeding Frenzy]]'' * ''[[Big Kahuna Reef]]'' * ''[[Ricochet Lost Worlds]]'' * ''[[Virtual Villagers]]'' * ''[[Dino Island]]'' * ''[[Zoo Tycoon 2]]'' * ''[[Brother Bear (videoigra)]]'' * ''[[Tarzan (videoigra)]]'' * ''[[Atlantis Underwater Tycoon]]'' * ''[[School Tycoon]]'' * ''[[Diner Dash]]'' * ''[[Ratatouille (videoigra)]]'' * ''[[Madagascar (videoigra)]]'' * ''[[Age of Mythology]]'' * ''[[Tribal Trouble]]'' * ''[[ThinkTanks]]'' * ''[[Hugo: Bukkazoom!]]'' * ''[[Mall Tycoon]]'' * ''[[Bliss (fotografija)]]'' * ''[[Moon Tycoon]]'' * ''[[Deep Sea Tycoon]]'' * ''[[So Blonde]]'' * ''[[Ankh (videoigra)]]'' * ''[[Red Moon Desert]]'' * ''[[RimWorld]]'' * ''[[Spy Fox 2: "Some Assembly Required"]]'' * ''[[The Oregon Trail (1985)]]'' * ''[[Alien Hominid]]'' * ''[[Faunasphere]]'' * ''[[Platypus]]'' {{div col end}} == Kultura i historija == {{div col}} * Sažetak novela Dekamerona (uklopljeno u [[Dekameron]]) * [[Ezopove basne]] * [[Faust]] * [[Childe Harold's Pilgrimage]] * [[Nauka u renesansi]] * [[Visoki srednji vijek]] * [[Srednjovjekovno domaćinstvo]] * [[Demografija srednjeg vijeka]] * [[Kriza kasnog srednjeg vijeka]] * [[Renesansa 12. vijeka]] * [[Kasni srednji vijek]] * [[Srednjovjekovna književnost]] * ''[[Livre des Merveilles du Monde]]'' * [[Saski ratovi]] * [[Velika glad 1315–1317]] * [[Makedonska renesansa]] * [[Makedonska umjetnost (bizantska)]] * [[Pariški psaltir]] * [[Sedmi križarski rat]] * [[Peti križarski rat]] * [[Šesti križarski rat]] * [[Aleksandrijski križarski rat]] * [[Pastirski križarski rat (1251)]] * [[Pastirski križarski rat (1320)]] * [[Bosanski križarski rat]] * [[Prvi švedski križarski rat]] * [[Treći švedski križarski rat]] * [[Drugi švedski križarski rat]] * [[Norveški križarski rat]] * [[Vojni pohod na Baleare 1113–1115]] * [[Berberski križarski rat]] * [[Deveti križarski rat]] * [[Osmanska invazija Otranta]] * [[Varninski križarski rat]] * [[Križarski rat 1197]] * [[Vendski križarski rat]] * [[Mletački križarski rat]] * [[Sjeverni križarski ratovi]] * [[Savojski križarski rat]] * [[Sijenska škola]] * [[Bolonjska škola]] * [[Lukanska škola]] * [[Ferarska škola]] * [[Firentinska škola]] * [[Barunski križarski rat]] * [[Livonski križarski rat]] * [[Livonska rimovana hronika]] * [[Prvi novgorodski ljetopis]] * [[Hronika Henrika od Livonije]] * [[Trgovačka ruta od Varjaga do Grka]] * [[Despenserov križarski rat]] * [[Šansonijer]] * [[Pergaminho Sharrer]] * [[Cancioneiro da Vaticana]] * [[Cancioneiro da Biblioteca Nacional]] * ''[[Il Canzoniere]]'' * [[Düsseldorfska slikarska škola]] * [[Evropski dan sjećanja na žrtve svih totalitarnih i autoritarnih režima]] * [[Froissartove Hronike]] * [[Fridrihovski rokoko]] * [[Zapadno slikarstvo]] * [[Trgovačka ruta Volga]] * [[Grčki učenjaci u renesansi]] * [[Novo učenje]] * [[Popis renesansnih humanista]] * [[Renesansni humanizam]] * [[Dolce Stil Novo]] * [[Flamansko slikarstvo]] * [[Holandsko i flamansko renesansno slikarstvo]] * [[Renesansni latinski jezik]] * [[Renesansni humanizam u Sjevernoj Evropi]] * [[Lublinska renesansa]] * [[Španska renesansa]] * [[Engleska renesansa]] * [[Normanski i srednjovjekovni London]] * [[London u periodu Tudora]] * [[London u periodu Stuarta]] * [[London u 18. vijeku]] * [[Talijanska renesansa]] * [[Francuska renesansa]] * [[De humani corporis fabrica]] * [[Njemačka renesansa]] * [[Renesansa u Nizozemskim]] * [[Portugalska renesansa]] * [[Poljska renesansa]] * [[Belle Époque]] * [[Dekadentni pokret]] * [[Vesele devedesete]] * [[Mašinsko doba]] * [[Edisonada]] * [[Robinzonada]] * ''[[Le Temps]]'' * [[Miletska priča]] * [[Romantizam u nauci]] {{div col end}} == Jules Verne == {{div col}} * ''[[Un prêtre en 1839]]'' * ''[[Le Testament d'un excentrique]]'' * ''[[L'École des Robinsons]]'' * ''[[Un hivernage dans les glaces]]'' * ''[[Une ville flottante]]'' * ''[[Put oko svijeta za osamdeset dana]]'' * ''[[Un drame au Mexique]]'' * ''[[Un drame dans les airs]]'' * ''[[Voyages et Aventures du capitaine Hatteras]]'' * ''[[L'Étonnante Aventure de la Mission Barsac]]'' * ''[[Le Phare du bout du monde]]'' * ''[[L'Invasion de la mer]]'' * ''[[Maître Zacharius ou l'horloger qui avait perdu son âme, tradition genevoise]]'' * ''[[Les Confessions]]'' * ''[[Mathias Sandorf]]'' * ''[[De la Terre à la Lune]]'' * ''[[Autour de la Lune]]'' * ''[[Robur-le-Conquérant]]'' * ''[[Voyage à reculons en Angleterre et en Ecosse]]'' * ''[[Seconde patrie]]'' * ''[[Paris au XXe siècle]]'' * ''[[Michel Strogoff]]'' * ''[[L'Île mystérieuse]]'' * ''[[Face au drapeau]]'' * ''[[Le Pays des fourrures]]'' * ''[[Aventures de trois Russes et de trois Anglais dans l'Afrique australe]]'' * ''[[La Jangada - Huit Cents lieues sur l'Amazone]]'' * ''[[Le Rayon vert]]'' * ''[[Kéraban-le-têtu]]'' * ''[[L’Archipel en feu]]'' * ''[[Un Billet de loterie]]'' * ''[[Le Chemin de France]]'' * ''[[César Cascabel]]'' * ''[[Mistress Branican]]'' * ''[[Le Château des Carpathes]]'' * ''[[Claudius Bombarnac]]'' * ''[[Clovis Dardentor]]'' * ''[[Le Superbe Orénoque]]'' * ''[[Le Village aérien]]'' * ''[[Les Histoires de Jean-Marie Cabidoulin]]'' * ''[[Les Frères Kip]]'' * ''[[Bourses de voyage]]'' * ''[[Un drame en Livonie]]'' * ''[[Maître du monde]]'' * ''[[Martin Paz]]'' * ''[[Le Comte de Chanteleine]]'' * ''[[Les forceurs de blocus]]'' * ''[[Une ville idéale]]'' * ''[[Les Révoltés de la Bounty]]'' * ''[[Gil Braltar]]'' * ''[[L'Éternel Adam]]'' * ''[[L’Agence Thompson et Co]]'' * ''[[La Chasse au météore]]'' * ''[[Le Pilote du Danube]]'' * ''[[Les naufragés du "Jonathan"]]'' * ''[[Le Secret de Wilhelm Storitz]]'' * ''[[Le Docteur Ox]]'' * [[Verneova erupcija]] * [[Michel Verne]] * ''[[La maison à vapeur]]'' * ''[[Le Volcan d'or]]'' * ''[[Les Tribulations d'un Chinois en Chine]]'' * ''[[Les Indes noires]]'' * ''[[L'Étoile du sud]]'' * ''[[Nord contre Sud]]'' * ''[[Famille-sans-nom]]'' * ''[[Sans dessus dessous]]'' * ''[[Mirifiques Aventures de Maître Antifer]]'' * ''[[Le Sphinx des glaces]]'' * ''[[Frritt-Flacc]]'' * ''[[La Journée d’un journaliste américain en 2889]]'' * ''[[Le Chancellor: Journal du passager J.-R. Kazallon]]'' * ''[[Deux ans de vacances]]'' * ''[[Les Cinq cents millions de la Bégum]]'' * ''[[L'Île à hélice]]'' * ''[[Une fantaisie du docteur Ox]]'' * ''[[Hector Servadac]]'' * ''[[P'tit-Bonhomme]]'' * ''[[Voyage à travers l'impossible]]'' * ''[[Voyages extraordinaires]]'' * [[Kulturološki utjecaj Julesa Vernea]] {{div col end}} == Prethistorija == {{div col}} * ''[[Gojirasaurus]]'' * ''[[Coelophysis]]'' * ''[[Deinocheirus]]'' * ''[[Gallimimus]]'' * ''[[Ornithomimus]]'' * ''[[Staurikosaurus]]'' * ''[[Eoraptor]]'' * ''[[Dilophosaurus]]'' * ''[[Ceratosaurus]]'' * ''[[Abelisaurus]]'' * ''[[Carnotaurus]]'' * ''[[Piatnitzkysaurus]]'' * ''[[Oviraptor]]'' * [[Saurischia]] * [[Teropodi]] * ''[[Deinonychus]]'' * ''[[Spinosaurus]]'' * [[Fiziologija dinosaura]] * ''[[Scipionyx]]'' * ''[[Microraptor]]'' * [[Sauropodomorfi]] * ''[[Achillobator]]'' * ''[[Mahakala]]'' * [[Dromeosauridi]] * [[Oviraptoridi]] * [[Tireofori]] * ''[[Pisanosaurus]]'' * [[Dilofosauridi]] * [[Ceratosauri]] * [[Ankilosauri]] * [[Hadrosauridi]] * [[Celurosauri]] * ''[[Edmontosaurus]]'' * ''[[Eustreptospondylus]]'' * ''[[Shuvuuia]]'' * ''[[Dromaeosaurus]]'' * [[Kompsognatidi]] * [[Ornitopodi]] * ''[[Ouranosaurus]]'' * [[Celofisoidi]] * [[Alosauroidi]] * [[Abelisauridi]] * [[Terizinosauri]] * ''[[Dilong]]'' * ''[[Troodon]]'' * ''[[Compsognathus]]'' * ''[[Pelecanimimus]]'' * ''[[Unenlagia]]'' * ''[[Ornitholestes]]'' * ''[[Therizinosaurus]]'' * ''[[Caudipteryx]]'' * ''[[Bambiraptor]]'' * ''[[Alvarezsaurus]]'' * [[Ornitomimosauri]] * [[Deinonihosauri]] * ''[[Hesperornis]]'' * ''[[Avimimus]]'' * ''[[Mei]]'' * [[Spinosauridi]] * ''[[Velociraptor]]'' * [[Alvarezsauridi]] * [[Maniraptoriformi]] * [[Hererasauridi]] * ''[[Sinornithosaurus]]'' * [[Celuridi]] * [[Dromeosaurini]] * [[Trudontidi]] * ''[[Dryosaurus]]'' * ''[[Heterodontosaurus]]'' * [[Iguanodonti]] * ''[[Camptosaurus]]'' * ''[[Corythosaurus]]'' * ''[[Hypsilophodon]]'' * ''[[Othnielosaurus]]'' * ''[[Tenontosaurus]]'' * ''[[Orodromeus]]'' * [[Pterosauri]] * [[Pahicefalosauri]] * ''[[Pachycephalosaurus]]'' * ''[[Dracorex]]'' * ''[[Stegoceras]]'' * ''[[Prenocephale]]'' * ''[[Maiasaura]]'' * ''[[Homalocephale]]'' * ''[[Edmontonia]]'' * ''[[Polacanthus]]'' * ''[[Sauropelta]]'' * [[Nodosauridi]] * ''[[Nodosaurus]]'' * ''[[Minmi]]'' * [[Ankilosauridi]] * ''[[Antarctopelta]]'' * ''[[Mymoorapelta]]'' * ''[[Gastonia]]'' * ''[[Minotaurasaurus]]'' * ''[[Ankylosaurus]]'' * ''[[Dyoplosaurus]]'' * ''[[Euoplocephalus]]'' * ''[[Scelidosaurus]]'' * [[Stegosauri]] * [[Ceratopsi]] * ''[[Parksosaurus]]'' * ''[[Huayangosaurus]]'' * ''[[Hesperosaurus]]'' * ''[[Wuerhosaurus]]'' * ''[[Tuojiangosaurus]]'' * ''[[Kentrosaurus]]'' * ''[[Tsintaosaurus]]'' * ''[[Olorotitan]]'' * ''[[Shantungosaurus]]'' * ''[[Hypacrosaurus]]'' * ''[[Gryposaurus]]'' * ''[[Prosaurolophus]]'' * ''[[Saurolophus]]'' * ''[[Postosuchus]]'' * ''[[Doedicurus]]'' * ''[[Dinofelis]]'' * ''[[Megaloceros]]'' * ''[[Megatherium]]'' * ''[[Hyaenodon]]'' * ''[[Deinotherium]]'' * ''[[Archaeotherium]]'' * ''[[Chalicotherium]]'' * ''[[Scutellosaurus]]'' * ''[[Othnielia]]'' * ''[[Micropachycephalosaurus]]'' * ''[[Titanoceratops]]'' * [[Anurognatidi]] * [[Dimorfodontidi]] * [[Ramforinkidi]] * [[Aždarkidi]] * [[Ornitokajridi]] * [[Pteranodontidi]] * [[Tapežaridi]] * ''[[Moeritherium]]'' * ''[[Eudimorphodon]]'' * ''[[Sordes]]'' * ''[[Tapejara]]'' * ''[[Sharovipteryx]]'' * ''[[Propalaeotherium]]'' * ''[[Ambulocetus]]'' * ''[[Pakicetus]]'' * ''[[Anurognathus]]'' * ''[[Dorudon]]'' * ''[[Rodhocetus]]'' * [[Ambulocetidi]] * [[Remingtonocetidi]] * [[Bazilosauridi]] * ''[[Jeholopterus]]'' * ''[[Dimorphodon]]'' * [[Dinocefali]] * [[Terapsidi]] * [[Anteosauri]] * [[Biarmosuki]] * [[Gorgonopsi]] * [[Tetanure]] * ''[[Monolophosaurus]]'' * [[Arheoceti]] * ''[[Dorygnathus]]'' * ''[[Buitreraptor]]'' * [[Protocetidi]] * ''[[Kutchicetus]]'' * ''[[Remingtonocetus]]'' * ''[[Hatzegopteryx]]'' * [[Pakicetidi]] * ''[[Quetzalcoatlus]]'' * ''[[Ornithocheirus]]'' * ''[[Tropeognathus]]'' * ''[[Macrauchenia]]'' * ''[[Pteranodon]]'' * ''[[Maiacetus]]'' * ''[[Protocetus]]'' * ''[[Paraceratherium]]'' * ''[[Anhanguera]]'' * ''[[Tupuxuara]]'' * ''[[Nyctosaurus]]'' * ''[[Homo gautengensis]]'' * ''[[Ardipithecus]]'' * ''[[Paranthropus]]'' * ''[[Homo heidelbergensis]]'' * ''[[Homo floresiensis]]'' * ''[[Australopithecus]]'' * ''[[Australopithecus bahrelghazali]]'' * ''[[Australopithecus garhi]]'' * ''[[Australopithecus anamensis]]'' * ''[[Paranthropus aethiopicus]]'' * ''[[Paranthropus robustus]]'' * ''[[Paranthropus boisei]]'' * [[Rane ljudske migracije]] * [[Ichthyostegalia]] * [[Paleoantropologija]] * ''[[Pterodactylus]]'' * [[Hipoteza o multiregionalnom porijeklu modernog čovjeka]] * ''[[Cearadactylus]]'' * ''[[Geosternbergia]]'' * [[Pterodaktiloidi]] * [[Ramforinkoidi]] * ''[[Pterodaustro]]'' * ''[[Arambourgiania]]'' * ''[[Campylognathoides]]'' * ''[[Pterorhynchus]]'' * ''[[Coloborhynchus]]'' * ''[[Istiodactylus]]'' * ''[[Ludodactylus]]'' * ''[[Preondactylus]]'' * ''[[Peteinosaurus]]'' * ''[[Angustinaripterus]]'' * ''[[Bellubrunnus]]'' * ''[[Sericipterus]]'' * ''[[Scaphognathus]]'' * [[Popis rodova pterosaura]] * ''[[Aerotitan]]'' * ''[[Amblydectes]]'' * ''[[Aerodactylus]]'' * [[Popis rodova dinosaura]] * ''[[Bakonydraco]]'' * ''[[Ctenochasma]]'' * ''[[Cycnorhamphus]]'' * ''[[Dsungaripterus]]'' * ''[[Feilongus]]'' * ''[[Germanodactylus]]'' * ''[[Gnathosaurus]]'' * ''[[Zhejiangopterus]]'' * ''[[Tupandactylus]]'' * ''[[Thalassodromeus]]'' * ''[[Rhamphorhynchus]]'' * ''[[Sinopterus]]'' * ''[[Ningchengopterus]]'' * [[Klasifikacija dinosaura]] * ''[[Nemicolopterus]]'' * ''[[Liaoningopterus]]'' * ''[[Lonchodectes]]'' * ''[[Nurhachius]]'' * ''[[Noripterus]]'' * ''[[Haopterus]]'' * [[Filogenija pterosaura]] * [[Alosauridi]] * [[Terizinosauridi]] * [[Plateosauridi]] * [[Ceratosauridi]] * [[Abelisauri]] * ''[[Homo naledi]]'' * [[Efekat recentnosti]] * [[Signor-Lippsov efekat]] * [[Jaz sauropoda]] {{div col end}} 9ge85l8byau36545jxwpig7waszuynt 0 126541 42656125 42598619 2026-07-17T14:37:21Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Svetski savet crkava]] na [[Ekumensko vijeće crkava]] 42598619 wikitext text/x-wiki '''Svetski savet crkava''' ({{Jez-engl|The World Council of Churches}}) je međunarodna [[Ekumenizam|ekumenska]] organizacija, osnovana [[1948]]. u [[Amsterdam]]u, u čiji sastav ulazi 349 [[Crkva|hrišćanskih crkava]]. Sedište organizacije se nalazi u [[Ženeva|Ženevi]], [[Švajcarska]]. Svetski savet crkava obuhvata razne [[Religijska denominacija|denominacije]] čijim objedinjavanjem obuhvata oko 590 miliona hrišćana u oko 120 zemalja. U Svetski savez crkava su učlanjene uglavnom [[protestantizam|protestantske]], [[pravoslavne crkve|pravoslavne]] i [[starokatoličke crkve]]. Ovo savezništvo je zasnovano na protivljenju verskoj dominaciji [[Vatikan]]a i Rimokatoličke crkve u celokupnom hrišćanstvu.<ref name="Žutić">{{Cite web |url=http://govori.tripod.com/nikola_zutic.htm |title=Nikola Žutić: Srpsko pravoslavlje i Anglikanska crkva |access-date=2011-09-21 |archive-date=2015-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522034721/http://govori.tripod.com/nikola_zutic.htm |url-status=dead }}</ref> [[Rimokatolička crkva]] nije članica Saveta, već ima svojstvo posmatrača. == Sabori == [[Datoteka:Meeting with World Council of Churches Delegation. Bp. G. Brook Mosely, Sec. State Dean Rusk, , Dr. Kenneth L.... - NARA - 194177.tif|thumb|Susret [[John F. Kennedy|Kenedijeve]] administracije sa delegacijom Svetskog saveta crkava [[1962]].]] Dosadašnji [[sabor]]i: # [[Amsterdam]] ([[Holandija]]) [[1948]]. ([[22. avgust]] - [[4. septembar]]) # [[Evaston]] ([[Ilinois]], [[SAD]]) [[1954]]. ([[15. avgust]] - [[31. avgust]]) # [[Nju Delhi]] ([[Indija]]) [[1961]]. ([[19. novembar]] - [[5. decembar]]) # [[Uppsala]] ([[Švedska]]) [[1968]]. ([[4. juli]] - [[20. juli]]) # [[Najrobi]] ([[Kenija]]) [[1975]]. ([[23. novembar]] - [[10. decembar]]) # [[Vankuver]] ([[Britanska Kolumbija]], [[Kanada]]) [[1983]]. ([[24. juli]] - [[10. avgust]]) # [[Kanbera]] ([[Australija]]) [[1992]]. ([[7. februar]] - [[21. februar]]) # [[Harare]] ([[Zimbabve]]) [[1998]]. ([[3. decembar]] - [[14. decembar]]) # [[Porto Alegre]] ([[Rio Grande de Sol]], [[Brazil]]) [[2006]]. ([[14. februar]] - [[23. februar]]) == Članice == Članice Svetskog saveta crkava, razvrstane prema [[hrišćanske denominacije|hrišćanskim denominacijama]] i [[vreme]]nu njihovog nastanka tj. izdvajanja od ostalih crkava, sa spiskom njihovih eparhija koje su se priključile SSC. Svetski savet crkava sve ove crkve smatra „granama“ hrišćanstva tj. „porodicama crkava“ koje samo zajednički čine celinu – hrišćanstvo. === [[Drevnoistočne crkve|Drevnoistočne]] [http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/orthodox-churches-oriental.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724025835/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/orthodox-churches-oriental.html |date=2008-07-24 }} === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2"> * [[Jermenska apostolska crkva]] ([[Holy See of Cilicia|Cilicia]]) * [[Jermenska apostolska crkva]] ([[Catholicos of Armenia|Echmiadzin]]) * [[Koptska pravoslavna crkva]] * [[Eritrejska pravoslavna Tevahedo crkva]] * [[Etiopska pravoslavna Tevahedo crkva]] * [[Sveta apostolska katolička asirska crkva Istoka]] * [[Malankarska pravoslavna sirijska crkva]] * [[Sirijska pravoslavna patrijaršija Antiohije i sveg Istoka]] </div> === [[Pravoslavlje|Pravoslavne]] [http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/orthodox-churches-eastern.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007181735/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/orthodox-churches-eastern.html |date=2008-10-07 }} === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2"> * [[Crkva Kipra]] * [[Crkva Grčke]] * [[Vaseljenska patrijaršija]] * [[Grčka pravoslavna patrijaršija Aleksandrije i sve Afrike]] * [[Grčka pravoslavna patrijaršija Antioha i sveg Istoka]] * [[Grčka pravoslavna patrijaršija Jerusalima]] * [[Pravoslavna autokefalna crkva Albanije]] * [[Pravoslavna crkva u Americi]] * [[Pravoslavna crkva Japana]] * [[Pravoslavna crkva čeških zemalja i Slovačke]] * [[Pravoslavna crkva u Finskoj]] * [[Poljska autokefalna pravoslavna crkva]] * [[Rumunska pravoslavna crkva]] * [[Ruska pravoslavna crkva]] * [[Srpska pravoslavna crkva]] </div> === [[Protestantizam|Protestantske]] === {{glavni|Anglikanstvo|Baptizam|Luteranstvo|Kalvinizam|Metodizam|Prezveterijanci|Pentakostalci}} Pobrojane su protestantske konfesije po [[azbuka|azbučnom]] redu a ne po vremenu nastajanja. <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2"> * [[Anglikanska crkva|Anglikanci]] [http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/anglican-churches.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012084542/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/anglican-churches.html |date=2008-10-12 }}: ** [[Anglikanska crkva Aotearoa, Novog Zelanda i Polinezije]] ** [[Anglikanska crkva Australije]] ** [[Anglikanska crkva Japana]] ** [[Anglikanska crkva Kanade]] ** [[Anglikanska crkva Kenije]] ** [[Anglikanska crkva Koreje]] ** [[Anglikanska crkva Tanzanije]] ** [[Anglikanska crkva Južne Kone Amerike]] ** [[Crkva provincije Zapadne Indije]] ** [[Crkva Velsa]] ** [[Crkva Cejlona]] ** [[Crkva Hristova u Kongu - Anglikanska zajednica Kongoa]] ** [[Crkva Engleske]] ** [[Crkva Irske]] ** [[Crkva Melanezije]] ** [[Crkva Nigerije (Anglikanska zajednica)]] ** [[Crkva provincije Centralne Afrike]] ** [[Crkva provincije Mjanmar]] ** [[Crkva provincije Južne Afrike]] ** [[Crkva provincije Indijskog okeana]] ** [[Crkva provincije Zapadne Afrike]] ** [[Crkva Ugande]] ** [[Anglikanska episkopalna crkva Brazila]] ** [[Episkopalna crkva Jerusalima i Srednjeg istoka]] ** [[Episkopalna crkva Filipina]] ** [[Episkopalna crkva u SAD]] ** [[Episkopalna crkva Sudana]] ** [[Luzitanijska crkva Portugala]] ** [[Provincija Anglikanske crkve u Burundiju]] ** [[Provincija Episkopalne crkve u Ruandi]] ** [[Škotska episkopalna crkva]] ** [[Španska reformisana episkopalna crkva]] ** [[Ujedinjena evanđelistička crkva "Anglikanska zajednica Angole"]] * [[Baptisti]] [http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/baptist-churches.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724124559/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/baptist-churches.html |date=2008-07-24 }}: ** [[Američke baptističke crkve u SAD]] ** [[Bangladeška baptistička crkva Sanga]] ** [[Baptistička asocijacija El Salvadora]] ** [[Baptistička konvencija Haitija]] ** [[Baptistička konvencija Nikaragve]] ** [[Baptistički savez Velike Britanije]] ** [[Baptistički savez Danske]] ** [[Baptistički savez Mađarske]] ** [[Baptistički savez Novog Zelanda]] ** [[Bengal-Orisa-Bihar baptistička konvencija]] ** [[Crkva Hristova u Kongou]] - [[Baptistička zajednica Kongoa]] ** [[Crkva Hristova u Kongou]] - [[Protestantska baptistička crkva Afrike]] ([[Episkopalna baptistička zajednica Afrike]]) ** [[Konvencija filipinskih baptističkih crkava]] ** [[Evanđelistička baptistička crkva Angole]] ** [[Evanđelistički baptistički savez Italije]] ** [[Jamajčanski baptistički savez]] ** [[Mjanmarska baptistička konvencija]] ** [[Nacionalna baptistička konvencija Amerike]] ** [[Nacionalna baptistička konvencija SAD]] ** [[Domaća baptistička crkva Kameruna]] ** [[Nigerijska baptistička konvencija]] ** [[Progresivna nacionalna baptistička konvencija]] ** [[Samavezam Telugu baptističkih crkvi]] ** [[Savez baptističkih crkava Kameruna]] * [[Evanđelisti]] [http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/evangelical-churches.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080709000854/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/evangelical-churches.html |date=2008-07-09 }}: ** [[Afrička suvozemska crkva Sudana]] ** [[Laoška evanđelistička crkva]] * [[Luteranci]] [http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/lutheran-churches.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080708230957/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/lutheran-churches.html |date=2008-07-08 }}: ** [[Bolivijska evanđelistička luteranska crkva]] ** [[Hrišćanska protestantska crkva Angole]] ** [[Hrišćanska protestantska crkva Indonezije]] ** [[Crkva Norveške]] ** [[Crkva Švedske]] ** [[Crkva augsburške konfesije Alsaće i Lorene]] ** [[EKD]] - [[Evanđelistička luteranska crkva Bavarske]] ** [[EKD]] - [[Evanđelistička luteranska crkva Brunsvika]] ** [[EKD]] - [[Evanđelistička luteranska crkva Oldenburga]] ** [[EKD]] - [[Evanđelistička luteranska crkva Turingije]] ** [[EKD]] - [[Evanđelistička luteranska crkva Virtemberga]] ** [[EKD]] - [[Evanđelistička luteranska crkva Hanovera]] ** [[EKD]] - [[Evanđelistička luteranska crkva Meklenburga]] ** [[EKD]] - [[Evanđelistička luteranska crkva Saksonija]] ** [[EKD]] - [[Evanđelistička luteranska crkva Šaumburg-Lipea]] ** [[EKD]] - [[Evanđelistička luteranska crkva Severnog Elbijana]] ** [[Estonska evanđelistička luteranska crkva]] ** [[Estonska evanđelistička luteranska crkva dijaspore]] ** [[Etiopska evanđelistička crkva Mekene Isusa]] ** [[Evanđelistička crkva augsburške konfesije Australije]] ** [[Evanđelistička crkva augsburške konfesije Poljske]] ** [[Evanđelistička crkva augsburške konfesije Slovačke Republike]] ** [[Evanđelistička crkva luteranske konfesije Brazila]] ** [[Evanđelistička crkva River Plate]] ** [[Evanđelistička luteranska crkva Amerike]] ** [[Evanđelistička luteranska crkva Kanade]] ** [[Evanđelistička luteranska crkva Čilea]] ** [[Evanđelistička luteranska crkva Kongoa]] ** [[Evanđelistička luteranska crkva Danske]] ** [[Evanđelistička luteranska crkva Namibije]] ** [[Evanđelistička luteranska crkva Južne Afrike]] ** [[Evanđelistička luteranska crkva Tanzanije]] ** [[Evanđelistička luteranska crkva Republike Namibije]] ** [[Evanđelistička luteranska crkva Finske]] ** [[Evanđelistička luteranska crkva Zimbabvea]] ** [[Evanđelistička luteranska crkva Francuske]] ** [[Evanđelistička luteranska crkva Gane]] ** [[Evanđelistička luteranska crkva Islanda]] ** [[Evanđelistička luteranska crkva Letonije]] ** [[Evanđelistička luteranska crkva Papua Nove Gvineje]] ** [[Evanđelistička luteranska crkva augsburške konfesije Rumunije]] ** [[Evanđelistička luteranska crkva Rumunije]] ** [[Indonežanska hrišćanska crkva]] ** [[Kenijska evanđelistička luteranska crkva]] ** [[Letonska evanđelistička luteranska crkva u dijaspori]] ** [[Luteranska crkva Mađarske]] ** [[Luteranska crkva Liberije]] ** [[Malagaška luteranska crkva]] ** [[Niaška hrišćanska protestantska crkva]] ** [[Protestantska hrišćanska batak crkva]] ** [[Protestantska crkva Sabe]] ** [[Salvadorski luteranski sinod]] ** [[Šlezijska evanđelistička crkva augsburške konfesije Češke Republike]] ** [[Simalungun protestantska hrišćanska crkva]] ** [[Slovačka evanđelistička crkva augsburške konfesije u Srbiji i Crnoj Gori]] ** [[Ujedinjena evanđelistička luteranska crkva]] ** [[Ujedinjena evanđelistička luteranska crkva Indije]] * [[Metodisti]]: ** [[Afrička metodistička episkopalna crkva]] ** [[Afrička metodistička episkopalna cionistička crkva]] ** [[Hrišćanska metodistička episkopalna crkva]] ** [[Evanđelistička metodistička crkva Bolivije]] ** [[Evanđelistička metodistička crkva Italije]] ** [[Evanđelistička metodistička crkva Filipina]] ** [[Evanđelistička metodistička crkva Urugvaja]] ** [[Evanđelistička metodistička crkva Argentine]] ** [[Slobodna Veslijska crkva Tonge]] ** [[Metodistička crkva]] ** [[Metodistička crkva Brazila]] ** [[Metodistička crkva Gane]] ** [[Metodistička crkva Kube]] ** [[Metodistička crkva Fidžija i Rotume]] ** [[Metodistička crkva Indije]] ** [[Metodistička crkva Indonezije]] ** [[Metodistička crkva Irske]] ** [[Metodistička crkva Kenije]] ** [[Metodistička crkva Singapura]] ** [[Metodistička crkva Kariba i Amerike]] ** [[Metodistička crkva Zimbabvea]] ** [[Metodistička crkva Nigerije]] ** [[Metodistička crkva Čilea]] ** [[Metodistička crkva Meksika]] ** [[Metodistička crkva Novog Zelanda]] ** [[Metodistička crkva Perua]] ** [[Metodistička crkva Porto Rika]] ** [[Metodistička crkva Samoe]] ** [[Metodistička crkva Južne Afrike]] ** [[Metodistička crkva Togoa]] ** [[Metodistička crkva Urugvaja]] ** [[Metodistička crkva Sijera Leonea]] ** [[Metodistička crkva, Gornji Mjanmar]] ** [[Protestantska metodistička crkva Benina]] ** [[Ujedinjena metodistička crkva]] ** [[Ujedinjena metodistička crkva Obale Slonovače]] (sada u savezu sa Ujedinjenom metodističkom crkvom) * [[Pentakostalci]] [http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/pentecostal-churches.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520203238/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/pentecostal-churches.html |date=2011-05-20 }}: ** [[Asocijacija crkava Božijih]] ** [[Hrišćanska Biblijska crkva]] ** [[Evanđelistička pentakostalna misija Angole]] ** [[Crkva slobodne pentakostalne misije Čilea]] ** [[Međunarodna evanđelistička crkva]] ** [[Pentakostalna crkva Čilea]] ** [[Crkva pentakostalne misije]] * [[Reformisane crkve]] [http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/reformed-churches.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013044441/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/reformed-churches.html |date=2008-10-13 }}: ** [[Afrička protestantska crkva]] ** [[Asocijacija evanđelističkih reformisanih crkava Burkine Faso]] ** [[Hrišćanska crkva Centralnog Sulavezija]] ** [[Hrišćanska crkva Sumbe]] ** [[Hrišćanska evanđelistička crkva Minahase]] ** [[Hrišćanska evanđelistička crkva Sangine Talaud]] ** [[Hrišćanska reformisana crkva Brazila]] ** [[Hristova crkva Kongoa - evanđelistička zajednica Kongoa]] ** [[Hristova crkva Kongoa - prezveterijanska zajednica Kongoa]] ** [[Hristova crkva Kongoa - prezveterijanska zajednica Kinšase]] ** [[Crkva Škotske]] ** [[Hrišćanska kongregacijska crkva Američke Samoe]] ** [[Hrišćanska kongregacijska crkva Samoe]] ** [[Hrišćanska kongregacijska crkva Niue]] ** [[Hrišćanska kongregacijska crkva Tuvalua]] ** [[Hrišćanska crkva Kukovih ostrva]] ** [[Čehoslovačka husitska crkva]] ** [[Hrišćanska crkva Istočne Jave]] ** [[EKD - Crkva Lipea]] ** [[EKD - Evanđelistička reformisana crkva Severozapadne Nemačke]] ** [[Hrišćanska evanđelistička crkva Halmahere]] ** [[Hrišćanska evanđelistička crkva Tana Papue]] ** [[Evanđelistička crkva Nove Kaledonije i ostrva Lojalti]] ** [[Evanđelistička crkva Gabona]] ** [[Evanđelistička crkva Kameruna]] ** [[Evanđelistička crkva Kongoa]] ** [[Evanđelistička crkva švajcarske konfesije]] ** [[Evanđelistička kongregacijska crkva Angole]] ** [[Evanđelistička prezveterijanska crkva Južne Afrike]] ** [[Evanđelistička prezveterijanska crkva Gane]] ** [[Evanđelistička prezveterijanska crkva Egipatskog sinoda sa Nila]] ** [[Evanđelistička prezveterijanska crkva Irana]] ** [[Evanđelistička prezveterijanska crkva Portugala]] ** [[Evanđelistička prezveterijanska crkva Togoa]] ** [[Evanđelistička reformisana crkva Angole]] ** [[Federacija protestantskih crkava Švajcarske]] ** [[Grčka evanđelistička crkva]] ** [[Mađarska reformisana crkva Amerike]] ** [[Indonežanska hrišćanska crkva]] ** [[Javaneške hrišćanske crkve]] ** [[Kalimantan evanđelistička crkva]] ** [[Protestantska crkva Karo Bataka]] ** [[Kiribatska protestantska crkva]] ** [[Evanđelistička crkva Lesotoa]] ** [[Maoi protestantska crkva]] ** [[Crkva kovenant misije Švedske]] ** [[Nacionalni evanđelski sinod Sirije i Libana]] ** [[Pasundan hrišćanska crkva]] ** [[Prezveterijanska crkva (SAD)]] ** [[Prezveterijanska crkva Kameruna]] ** [[Prezveterijanska crkva Ruande]] ** [[Prezveterijanska crkva Tajvana]] ** [[Prezveterijanska crkva Republike Koreje]] ** [[Prezveterijanska crkva Trinidada i Tobagoa]] ** [[Prezveterijanska crkva Afrike]] ** [[Prezveterijanska crkva Aotearoe i Novog Zelanda]] ** [[Prezveterijanska crkva Kolumbije]] ** [[Prezveterijanska crkva u Kamerunu]] ** [[Prezveterijanska crkva Istočne Afrike]] ** [[Prezveterijanska crkva Gane]] ** [[Prezveterijanska crkva Koreje]] ** [[Prezveterijanska crkva Liberije]] ** [[Prezveterijanska crkva Mozambika]] ** [[Prezveterijanska crkva Nigerije]] ** [[Prezveterijanska crkva Pakistana]] ** [[Prezveterijanska crkva Sudana]] ** [[Prezveterijanska crkva Vanuatua]] ** [[Prezveterijanska crkva Velsa]] ** [[Prezveterijanska reformisana crkva Kube]] ** [[Hrišćanska protestantska crkva Balija]] ** [[Protestantska crkva Indonezije]] ** [[Protestantska crkva Jugoistočnog Sulavezija]] ** [[Protestantska crkva Molukasa]] ** [[Protestantska crkva Timor Lorose]] ** [[Protestantska crkva Zapadne Indonezije]] ** [[Protestantska crkva Alžira]] ** [[Protestantska evanđelistička crkva Timora]] ** [[Reformisana hrišćanska crkva u Srbiji i Crnoj Gori]] ** [[Reformisana hrišćanska crkva Slovačke]] ** [[Reformisana crkva Amerike]] ** [[Reformisana crkva Mađarske]] ** [[Reformisana crkva Rumunije]] ** [[Reformisana crkva Zambije]] ** [[Reformisana crkva Zimbabvea]] ** [[Reformisana crkva Alsaće i Lorene]] ** [[Reformisana Hristova crkva Nigerije]] ** [[Reformisana crkva Francuske]] ** [[Reformisana prezveterijanska crkva Ekvatorijalne Gvineje]] ** [[Remonstrant bratstvo]] ** [[Španska evanđelistička crkva]] ** [[Toraja crkva]] ** [[Savez jermenskih evanđelističkih crkava Bliskog istoka]] ** [[Savez velških nezavisnika]] ** [[Ujedinjena crkva Hrista – kongregacija Maršalskih ostrva]] ** [[Ujedinjena crkva Hrista Zimbabvea]] ** [[Ujedinjena slobodna crkva Škotske]] ** [[Ujedinjena prezveterijanska crkva Brazila]] ** [[Valdenška crkva]] </div> === Ostale === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2"> [[Starokatolici]] [http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/old-catholic-churches.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080708225709/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/old-catholic-churches.html |date=2008-07-08 }}: * [[Katolička dijeceza Starokatolika u Nemačkoj]] * [[Starokatolička crkva Austrije]] * [[Starokatolička crkva Holandije]] * [[Starokatolička crkva Švajcarske]] * [[Poljska katolička crkva Poljske]] [[Moravske crkve]] [http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/moravian-churches.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829115058/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/moravian-churches.html |date=2008-08-29 }}: * [[Moravska crkva]] * [[Moravska crkva, Eastern West Indies Province]] * [[Moravska crkva Jamajke]] * [[Moravska crkva Nikaragve]] * [[Moravska crkva Južne Afrike]] * [[Moravska crkva Surinamea]] * [[Moravska crkva Tanzanije]] Slobodne i nezavisne crkve [http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/free-and-independent-churches.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080709004250/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/free-and-independent-churches.html |date=2008-07-09 }}: * [[Kineski hrišćanski savet]] * [[Crkva Bretrena]] * [[Crkva Bretrena u Nigeriji]] * [[Međunarodni savet Crkava zajednice]] * [[Filipinska nezavisna crkva]] * [[Poljska nacionalna katolička crkva]] Afričke institutivne crkve [http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/african-instituted-churches.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724025708/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/african-instituted-churches.html |date=2008-07-24 }}: * [[Afričke hrišćanske crkve i škole]] * [[Afrička crkva Svetog Duha]] * [[Afrička izraelska ninevejska crkva]] * [[Crkva Hristovog svetla Svetoga Duha]] * [[Hristova crkva - Harisova misija]] * [[Crkva Isusa Hrista na Zemlji njegovog specijalnog izaslanika Simona Kimbangua]] * [[Crkva Gaspodova širom sveta]] * [[Savet afričkih institutivnih crkvi]] Crkva Hristovih apostola [http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/disciples-of-christ-churches-of-christ.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720025023/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/disciples-of-christ-churches-of-christ.html |date=2008-07-20 }}: * [[Asocijacija Hristovih crkava Novog Zelanda]] * [[Hrišćanska crkva Kanade]] * [[Hrišćanska crkva Sjedinjenih država]] * [[Hristova crkva Kongoa - Zajednica Hristovih apostola Kongoa]] * [[Hristove crkve Australije]] * [[Evanđelistička crkva Hristovih apostola Argentine]] [[Kvejkeri]] [http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/friends-quakers.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104180955/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/friends-quakers.html |date=2011-11-04 }}: * [[Versko društvo prijatelja]] ([[Opšta konferencija Prijatelja]]) * [[Versko društvo prijatelja]] ([[Sastanak ujedinjenih Prijatelja]]) [[Menoniti]] [http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/mennonite-churches.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829112700/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families/mennonite-churches.html |date=2008-08-29 }}: * [[Hristova crkva Kongoa]] - [[Menonitska zajednica Kongoa]] * [[Menonitska crkva Nemačke]] * [[Menonitska crkva Holandije]] </div> == Izvori == {{Izvori}} == Povezano == * [[Ekumenizam]] == Vanjske veze == * [http://www.oikoumene.org/ Svetski savet crkava] {{en}} * [http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families.html SSC: Porodice crkava] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080708224710/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/church-families.html |date=2008-07-08 }} * [http://www.wcc-coe.org/wcc/what/ecumenical/ts-e.html Izjava SSC centralnog komiteta iz Torontoa na temu ''Crkva, crkve i Svetski savet crkava''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070110105534/http://www.wcc-coe.org/wcc/what/ecumenical/ts-e.html |date=2007-01-10 }} {{en}} * [http://www.wcc-coe.org/wcc/what/jpc/index-e.html SSC: Pravda, mir i stvaranje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114102536/http://www.wcc-coe.org/wcc/what/jpc/index-e.html |date=2009-01-14 }} {{en}} * [http://www.bossey.ch Ekumenski institut u Bozeu] {{en}} * [http://www.wcc-coe.org/wcc/who/special-01-e.html Specijalna komisija za pitanja Pravoslavlja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107162800/http://wcc-coe.org/wcc/who/special-01-e.html |date=2009-01-07 }}, sastavljena na 8. Saboru decembra 1998. {{en}} * [http://www.wcc-assembly.info Zvanična prezentacija Devetog sabora] {{en}} [[Kategorija:Svetski savet crkava|*]] [[Kategorija:Kršćanstvo]] dhp889dycav3qmf0sb045z71k0r61s3 0 126542 42656203 845303 2026-07-17T23:48:25Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Ekumensko vijeće crkava]] 42656203 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ekumensko vijeće crkava]] l1afrr6guiltku80a092s9b7pxegp1r 0 132184 42656115 6272823 2026-07-17T14:32:13Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Savet za inostrane odnose]] na [[Vijeće za vanjske odnose]] 6272823 wikitext text/x-wiki '''Savet za inostrane odnose''' ({{jez-eng|Council on Foreing Relations - CFR}}) je nezavisna i nestranačka inostrana politička organizacija, koja je osnovana u 68. ulici u [[Njujork]]u [[29. jul]]a [[1921.]] godine. Ova organizacija broji oko 2.000 članova koji pripadaju najelitnijim krugovima [[Vlada|vlasti]], [[Preduzetnik|preduzetništva]], [[Ekonomija|finansija]], [[Komunikacije|komunikacija]] i [[univerzitet]]a u [[SAD|Sjedinjenim Država]]. Među osnivačima su se nalazili mnogi koji su, posle [[Prvi svetski rat|Prvog svetskog rata]], učestvovali u potpisivanju Versajskog ugovora: pukovnik [[Edvard Mendel Haus]], [[Volter Lipman]], [[Džon Foster Dals]], [[Alen Dals]] i [[Kristijan Herter]]. Osnivanje Saveta za inostrane odnose finansijski su pomogli [[Džon Pijerpont Morgan]], [[Džon D. Rokfeler]], [[Bernard Baruh]], [[Pol Varburg]], [[Oto Kan]] i [[Jakob Šif]]. Svoje ciljeve Savet je kontinuirano izlagao kroz razne publikacije, od kojih je najpoznatiji časopis "''Inostrani poslovi''" (Foreign Affairs). Pored toga, često su stavovi ove organizacije izlazili u posebnim tematskim časopisima, kao što je "''Studio''". Osnivači Saveta za inostrane odnose učestvovali su u donošenju Povelje [[Društvo naroda|Društva naroda]] (Volter Lipman, Alen Dals i Kristijan Herter). Savet za inostrane odnose je sa svojim članstvom bio zastupljen i prilikom osnivanja organizacije [[UN|Ujedinjenih nacija]] [[1945.]] godine u američkoj delegaciji bilo je 47 članova Saveta, uključujući [[Edvard Stetijus|Edvarda Stetijusa]], tadašnjeg državnog sekretara, [[Džon Foster Dals|Džona Fostera Dalsa]], [[Nelson Rokfeler|Nelsona Rokfelera]], [[Adlaj Rokfeler|Adlaja Stivensona]] i prvog predsedavajućeg Ujedinjenih nacija, [[Aldžer His|Aldžera Hisa]]. == Vanjske veze == * [http://cfr.org/ Zvanični sajt Saveta za inostrane odnose] [[Kategorija:Međunarodni odnosi]] [[Kategorija:Teorije zavjere]] 9uzwpd6fhyrguj7f5th9hq4oyl11s1w 0 151915 42656086 40822697 2026-07-17T13:36:59Z ~2026-40016-88 375656 /* Bosanski simbol */ хришћански симбол 42656086 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja =lightgreen | naziv =Lilium bosniacum | slika = | slika_širina =250px | regnum = [[Biljka|Plantae]] | divisio = [[Skrivenosemenice|Magnoliophyta]] | classis = [[Monokotiledone biljke|Liliopsida]] | ordo = [[Liliales]] | familia = [[Liliaceae]] | genus = ''[[Ljiljani|Lilium]]'' | species = ''Lilium bosniacum'' |dvoimeno = ''Lilium bosniacum'' |dvoimeno_autorstvo = [[Günther Beck von Mannagetta und Lerchenau|Beck]] }} '''Bosanski ljiljan''' ili '''zlatni ljiljan''' ''(Lilium bosniacum)'' <!-- ''(Beck) Beck ex Fritsch)'' ovo je čudno, a i ne štimaju zagrade--> je vrsta [[ljiljani|ljiljana]] koja raste na gorskim travnjacima i grmljem obraslim obroncima bosanskih i dinarskih planina. Naraste do visine između 30 i 90 cm. Cvate u svibnju i lipnju. Na vrhu stabljike obično se nalazi jedan viseći cvijet narančasto žute boje. Latice su debele i savijene unatrag. Prašnici strše. Dugo je smatran podvrstom ''[[Lilium pyrenaicum]]-a'' i/ili [[kranjskog ljiljana]] ''(Lilium carniolicum)'', ali je [[2005]]. priznat kao zasebna vrsta. == ХРИШЋАНСКИ simbol == {{Glavni|Heraldički ljiljan}} Ljiljan je bio simbol dinastije [[Kotromanići|Kotromanića]] u [[historija srednjovjekovne Bosne|srednjovjekovnoj Bosni]]. Kada je [[Bosna i Hercegovina]] ponovo postala neovisna [[1992]]. godine zlatni ljiljan se nalazio na zastavi i grbu republike, ali i [[Џихад ратника|Armije RBiH]]. Bosanski ljiljan ostaje simbol Bošnjačkog puka [[Oružane snage Bosne i Hercegovine|Oružanih snaga Bosne i Hercegovine]]. [[Kategorija:Monokotiledoni]] 08cvgrljgj72e2ljtdrej82wzm1266h 42656087 42656086 2026-07-17T13:37:12Z A09 154696 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-40016-88|~2026-40016-88]] ([[User talk:~2026-40016-88|talk]]) to last version by Munja (usurped): reverting vandalism 40822697 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja =lightgreen | naziv =Lilium bosniacum | slika = | slika_širina =250px | regnum = [[Biljka|Plantae]] | divisio = [[Skrivenosemenice|Magnoliophyta]] | classis = [[Monokotiledone biljke|Liliopsida]] | ordo = [[Liliales]] | familia = [[Liliaceae]] | genus = ''[[Ljiljani|Lilium]]'' | species = ''Lilium bosniacum'' |dvoimeno = ''Lilium bosniacum'' |dvoimeno_autorstvo = [[Günther Beck von Mannagetta und Lerchenau|Beck]] }} '''Bosanski ljiljan''' ili '''zlatni ljiljan''' ''(Lilium bosniacum)'' <!-- ''(Beck) Beck ex Fritsch)'' ovo je čudno, a i ne štimaju zagrade--> je vrsta [[ljiljani|ljiljana]] koja raste na gorskim travnjacima i grmljem obraslim obroncima bosanskih i dinarskih planina. Naraste do visine između 30 i 90 cm. Cvate u svibnju i lipnju. Na vrhu stabljike obično se nalazi jedan viseći cvijet narančasto žute boje. Latice su debele i savijene unatrag. Prašnici strše. Dugo je smatran podvrstom ''[[Lilium pyrenaicum]]-a'' i/ili [[kranjskog ljiljana]] ''(Lilium carniolicum)'', ali je [[2005]]. priznat kao zasebna vrsta. == Bosanski simbol == {{Glavni|Heraldički ljiljan}} Ljiljan je bio simbol dinastije [[Kotromanići|Kotromanića]] u [[historija srednjovjekovne Bosne|srednjovjekovnoj Bosni]]. Kada je [[Bosna i Hercegovina]] ponovo postala neovisna [[1992]]. godine zlatni ljiljan se nalazio na zastavi i grbu republike, ali i [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije RBiH]]. Bosanski ljiljan ostaje simbol Bošnjačkog puka [[Oružane snage Bosne i Hercegovine|Oružanih snaga Bosne i Hercegovine]]. [[Kategorija:Monokotiledoni]] fmwwenfhf2a9gkehqasonxvavorzmng 42656088 42656087 2026-07-17T13:41:21Z ~2026-40016-88 375656 42656088 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja =lightgreen | naziv =Lilium bosniacum | slika = | slika_širina =250px | regnum = [[Biljka|Plantae]] | divisio = [[Skrivenosemenice|Magnoliophyta]] | classis = [[Monokotiledone biljke|Liliopsida]] | ordo = [[Liliales]] | familia = [[Liliaceae]] | genus = ''[[Ljiljani|Lilium]]'' | species = ''Lilium bosniacum'' |dvoimeno = ''Lilium bosniacum'' |dvoimeno_autorstvo = [[Günther Beck von Mannagetta und Lerchenau|Beck]] }} '''Hrišćanski ljiljan''' ili '''zlatni ljiljan''' ''(Lilium)'' <!-- ''(Beck) Beck ex Fritsch)'' ovo je čudno, a i ne štimaju zagrade--> je vrsta [[ljiljani|ljiljana]] koja raste na gorskim travnjacima i grmljem obraslim obroncima dinarskih planina. Naraste do visine između 30 i 90 cm. Cvate u svibnju i lipnju. Na vrhu stabljike obično se nalazi jedan viseći cvijet narančasto žute boje. Latice su debele i savijene unatrag. Prašnici strše. Dugo je smatran podvrstom ''[[Lilium pyrenaicum]]-a'' i/ili [[kranjskog ljiljana]] ''(Lilium carniolicum)'', ali je [[2005]]. priznat kao zasebna vrsta. == Hrišćanski simbol == {{Glavni|Heraldički ljiljan}} Ljiljan je bio simbol dinastije [[Kotromanići|Kotromanića]] u [[historija srednjovjekovne Bosne|srednjovjekovnoj Bosni]]. Kada je [[Bosna i Hercegovina]] ponovo postala neovisna [[1992]]. godine zlatni ljiljan se nalazio na zastavi i grbu republike, ali i džihad Armije RBiH. Hrišćanski ljiljan ostaje simbol džihad puka [[Oružane snage Bosne i Hercegovine|Oružanih snaga Bosne i Hercegovine]]. [[Kategorija:Monokotiledoni]] dcc0fyfftvdhw0y37tjqs09k8fvy8pm 42656089 42656088 2026-07-17T13:42:25Z A09 154696 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-40016-88|~2026-40016-88]] ([[User talk:~2026-40016-88|talk]]) to last version by A09: reverting vandalism 40822697 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja =lightgreen | naziv =Lilium bosniacum | slika = | slika_širina =250px | regnum = [[Biljka|Plantae]] | divisio = [[Skrivenosemenice|Magnoliophyta]] | classis = [[Monokotiledone biljke|Liliopsida]] | ordo = [[Liliales]] | familia = [[Liliaceae]] | genus = ''[[Ljiljani|Lilium]]'' | species = ''Lilium bosniacum'' |dvoimeno = ''Lilium bosniacum'' |dvoimeno_autorstvo = [[Günther Beck von Mannagetta und Lerchenau|Beck]] }} '''Bosanski ljiljan''' ili '''zlatni ljiljan''' ''(Lilium bosniacum)'' <!-- ''(Beck) Beck ex Fritsch)'' ovo je čudno, a i ne štimaju zagrade--> je vrsta [[ljiljani|ljiljana]] koja raste na gorskim travnjacima i grmljem obraslim obroncima bosanskih i dinarskih planina. Naraste do visine između 30 i 90 cm. Cvate u svibnju i lipnju. Na vrhu stabljike obično se nalazi jedan viseći cvijet narančasto žute boje. Latice su debele i savijene unatrag. Prašnici strše. Dugo je smatran podvrstom ''[[Lilium pyrenaicum]]-a'' i/ili [[kranjskog ljiljana]] ''(Lilium carniolicum)'', ali je [[2005]]. priznat kao zasebna vrsta. == Bosanski simbol == {{Glavni|Heraldički ljiljan}} Ljiljan je bio simbol dinastije [[Kotromanići|Kotromanića]] u [[historija srednjovjekovne Bosne|srednjovjekovnoj Bosni]]. Kada je [[Bosna i Hercegovina]] ponovo postala neovisna [[1992]]. godine zlatni ljiljan se nalazio na zastavi i grbu republike, ali i [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije RBiH]]. Bosanski ljiljan ostaje simbol Bošnjačkog puka [[Oružane snage Bosne i Hercegovine|Oružanih snaga Bosne i Hercegovine]]. [[Kategorija:Monokotiledoni]] fmwwenfhf2a9gkehqasonxvavorzmng 0 153827 42656228 1065414 2026-07-17T23:50:20Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 42656228 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] qadedj8rnb025ob5ea3p6my6i1zim0w 0 173720 42656148 42604582 2026-07-17T17:35:58Z Nikola454 375708 /* */ 42656148 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojni sukob | sukob = <span style="font-size: medium;">'''Operacija Konjički skok<br>({{jez-nem|Rösselsprung}})'''</span> | deo = [[Drugi svjetski rat|Drugog svetskog rata]] | slika = Desant na Drvar.JPG | opis_slike = Desant na Drvar | datum = [[25. 5.|25. maj]] – [[6. 6.|6. jun]] [[1944]]. | mesto = Zapadna [[Bosna (regija)|Bosna]] i [[Lika]] | uzrok = Pokušaj uništenja partizanskog štaba | teritorija = | rezultat = Neuspeh uništenja partizanskog štaba | strana1 = {{flagicon|Treći Reich}} [[Treći Reich]]<br />{{flag|NDH}}<br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Četnici]] | strana2 = {{plainlist | *{{flagicon|DFJ}} [[NOVJ]] *[[File:RAF roundel.svg|23px]] [[Balkan Air Force]] }} | jedinice1 = {{flagicon|Treći Reich}} [[500. SS padobranski lovački bataljon]]<br />{{flagicon|Treći Reich}} [[373. legionarska divizija]] (glavnina)<br />{{flagicon|Treći Reich}}1. puk [[Divizija Brandenburg|Brandenburg]]<br />{{flagicon|Treći Reich}} 92. grenadirski motorizovani puk<br />{{flagicon|Treći Reich}} [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS divizija]] (delovi)<br />{{flagicon|Treći Reich}} [[1. brdska divizija (Nemačka)|1. brdska divizija]] (manji delovi)<br />{{flagicon|Treći Reich}} korpusne i armijske oklopne i izviđačke jedinice<br />{{flagicon|Treći Reich}} [[Specijalna jedinica Beneš]]<br />{{flagicon|Treći Reich}} [[Specijalna jedinica Kirhner]]<br />{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Dinarska četnička divizija|Dinarska divizija JVuO]] | jedinice2 = {{flagicon|DFJ}} [[Prva proleterska divizija NOVJ|1. proleterska divizija]]<br />{{flagicon|DFJ}} [[6. lička divizija]]<br />{{flagicon|DFJ}} [[9. dalmatinska divizija]]<br />{{flagicon|DFJ}} delovi [[Četvrta krajiška divizija NOVJ|4. krajiške divizije]]<br />{{flagicon|DFJ}} delovi [[39. krajiška divizija NOVJ|39. krajiške divizije]]<br />{{flagicon|DFJ}} [[Prateći bataljon Vrhovnog štaba NOVJ|Prateći bataljon Vrhovnog štaba]]<br />{{flagicon|DFJ}} [[Oficirska škola Vrhovnog štaba NOV i POJ|Oficirska škola]] i druge teritorijalne jedinice | komandant1 = {{plainlist | *{{flagicon|Nazi Germany}} [[Lothar Rendulic]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[Otto Skorzeny]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[Ernst von Leyser]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[Otto Kumm]] *{{flagicon|Nazi Germany}} Eduard Aldrian *{{flagicon|Nazi Germany}} Kurt Rybka *{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Momčilo Đujić]] *{{flagicon image|Chetniks Flag.svg}} [[Uroš Drenović]] }} | komandant2 = {{plainlist | *{{flagicon|Yugoslav Partisans}} [[Josip Broz Tito]] *{{flagicon|Yugoslav Partisans}} [[Koča Popović]] *{{flagicon|Yugoslav Partisans}} [[Slavko Rodić]] *{{flagicon|Yugoslav Partisans}} [[Vlado Ćetković]] *[[File:RAF roundel.svg|23px]] [[William Elliot (RAF officer)|William Elliot]] }} | snaga1 = 20.000 | snaga2 = 8.000 | gubici1 = 343 poginula, 881 ranjenog i 135 nestalih Nemaca | gubici2 = 247 poginulih, 470 ranjenih i 85 nestalih partizana | gubici3 = Više stotina civila }} {{druga upotreba|članak o filmu|Desant na Drvar (film)}} '''Operacija Konjički skok''' ({{jez-nem|Rösselsprung}}, Reselšprung), poznata i kao '''Desant na Drvar''', bila je [[Treći rajh|njemačka]] vojna operacija preduzeta tokom maja i juna [[1944]]. sa ciljem da se zarobi [[Josip Broz Tito]] i ukloni vođstvo [[narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizanskog]] pokreta u [[Jugoslavija|Jugoslaviji]]. Smatra se delom [[Sedma neprijateljska ofanziva|sedme neprijateljske ofanzive]]. Cilj operacije bio je da se uništenjem središnjih štabova i ustanova nanese težak udarac [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]], što bi oslobodilo krupne nemačke snage sa [[Balkan]]a za dalju upotrebu. Cilj Nemaca je takođe bio da zarobe Tita. Sam vazdušni desant je obavljen [[25. 5.|25. maja]] [[1944]]. godine. Za napad na Titov štab komanda [[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druge oklopne armije]] pripremila je u strogoj tajnosti padobransko-jedriličarsku desantnu grupu, i 7 oklopno-motorizovanih borbenih grupa u garnizonima koji su okruživali [[Drvar]]. U operaciji »Rösselsprung«, komanda 2. oklopne armije je angažirala oko 16.000 njemačkih vojnika i tri hiljade četnika.<ref name="Pop izdaje"/> Napad je počeo u zoru [[25. 5.|25. maja]] teškim bombardovanjem [[Drvar]]a koje je trebalo da rastroji odbranu i neposredno posle toga padobransko-jedriličarskim desantom na grad. Istovremeno su pripremljene borbene grupe krenule u bezobziran proboj prema [[Drvar]]u radi spajanja sa desantnim snagama. [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovni štab NOV i POJ]] je u to vreme bio sakriven u [[Titova pećina u Drvaru|pećini]] iznad [[Drvar]]a. Predstavnici [[Savezničke sile|Saveznika]] [[Rendolf Čerčil]] (sin [[Winston Churchill|Vinstona Čerčila]]) i [[Evelin Vo]] su takođe bili prisutni. Nemački [[SS]] padobranci su se krenuli prema [[Titova pećina u Drvaru|Titovoj pećini]], ali su ušli u žestok okršaj sa pripadnicima [[Oficirska škola Vrhovnog štaba NOVJ|Oficirske škole]] i [[Prateći bataljon Vrhovnog štaba NOVJ|Pratećeg bataljona Vrhovnog štaba]], koji je rezultovao velikim žrtvama sa obe strane. Protivnapad [[Treća lička proleterska udarna brigada|Treće ličke brigade]], koja je oko 11 sati pre podne stigla iz [[Trubar]]a, prisilio je Nemce na defanzivu i omogućio izvlačenje [[Josip Broz Tito|Tita]], članova štaba i članova raznih ustanova. [[Treća lička brigada]] sabila je desantne snage na mali prostor na Šobića glavici i prinudila ih na upornu odbranu. Pred zoru [[26. 5.|26. maja]] napad [[Treća lička proleterska udarna brigada|Treće ličke brigade]] je obustavljen, a tokom dana u grad je ušla nemačka borbena grupa iz [[Srb]]a i spojila se sa ostacima 500. SS bataljona. Naredni dani protekli su u neizvesnim i iznenadnim susretnim borbama nemačkih napadnih grupa sa brigadama u pratnji [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovnog štaba]]. Tito sa članovima štaba evakuisan je avionom [[3. 6.|3. juna]] sa Kupreškog polja, a nemačka operacija okončana je neuspehom [[6. 6.|6. juna]]. Da bi olakšali pritisak nemačkih snaga na snage [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]], [[Savezničke sile|Saveznici]] su izveli demonstraciju znatnih pomorskih i vazdušnih snaga na moru u oblasti [[Split]]a, a [[2. 6.|2. juna]] na [[Brač]] je [[Savezničko-jugoslovenski desant na Brač juna 1944|iskrcan odred britanskih komandosa]] zajedno sa delovima [[Prva dalmatinska proleterska udarna brigada|Prve dalmatinske brigade]]. Nemački gubici su bili 789 ubijenih, 929 ranjenih i 57 nestalih. Nemci su gubitke partizana procenili na 6.240 mrtvih zajedno sa zarobljenima, uključujući i mnogo civilnih žrtava.<ref>Citat po Čarlsu Melsonu (Charles D. Melson): „Red Sun: A German Airborne Raid, May 1944.“ - ''[[Journal of Slavic Military Studies]]'', Vol. 13, No. 4 (December 2000), p. 101 - 126. p. 116 f 66.</ref> Ova operacija predstavljala je taktički jednu od najspektakularnijih operacija u [[Drugi svjetski rat|Drugom svetskom ratu]], pa je zbog toga obrađivana u istorijskim, memoarskim, književnim i filmskim delima, i postala simbol. Na 60-godišnjicu desanta, [[25. 6.|25. juna]] [[2004]], u pustinji [[Arizona|Arizone]] od strane ljubitelja istorije odigrana je rekonstrukcija desanta (tzv. {{jez-engl|historical reenactment}}). == Uvod == [[Datoteka:Marshal Tito during the Second World War in Yugoslavia, May 1944.jpg|thumb|desno|Tito sa članovima Vrhovnog štaba ispred [[Titova pećina u Drvaru|pećine u Drvaru]], maja 1944.]] {{izdvojeni citat|Vreme akcije bilo je veoma pogodno, jer su Titove snage bile znatno oslabljene posle njegovog propalog pokušaja da prodre u Srbiju i time je njegova vojna snaga bila znatno oslabljena, a i njegov ugled je takođe pao, kako nas informiše general fon Butlar. Naša namera bila je da uništimo njegov štab, pa možda i da uhvatimo i samog Tita.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2012-11-13 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |dead-url=yes }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta (Balkan od 1. aprila do 31. decembra 1944.)}} Nakon niza [[zimske antipartizanske operacije u Jugoslaviji 1943/1944|obuhvatnih operacija krupnim snagama tokom zime]], [[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druga oklopna armija]] je ovladala jadranskom obalom i većim delom strateških tačaka u zaleđu. Međutim, nisu uspeli da zadaju odlučujući udarac snagama NOVJ, koje su nastavile intenzivne napade na komunikacije i manje garnizone. Stoga se nemačka komanda odlučila za novu operaciju, čiji glavni cilj nije bio da se unište partizanski odredi, već da se ukloni ili zarobi [[Vrhovni štab NOVJ]] i da se tako dobije strateška prednost sve dok se potpuno ne unište jedinice [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOV i POJ]]. Za ovaj napad upotrebljen je ojačani SS padobranski lovački bataljon, koji je, posle žestokog bombardovanja [[Drvar]]a, spušten padobranskim desantom i pomoću jedrilica, u dva talasa na Drvar. Istovremeno su kopnenim putem od [[Jajce|Jajca]] krenule borbene grupe [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|Sedme SS divizije „Princ Eugen“]], od [[Knin]]a [[Divizija Brandenburg|1. puk Brandenburg]] ojačan delovima četničke [[Dinarska četnička divizija|Dinarske divizije]], od [[Bosanska Krupa|Bosanske Krupe]] ojačani 92. motorizovani puk, a od [[Srb]]a i [[Bihać]]a borbene grupe [[373. legionarska divizija|373. nemačke divizije]]. Padobranski 500. SS bataljon je bio sastavljen od kažnjenih pripadnika raznih SS divizija čije je učešće odobreno tek nakon Himlerove intervencije.<ref name="amo">{{Cite web |title=Iz arhiva austrijskog ministarstva odbrane |url=http://www.milak.at/omz/ausgaben/artikel.php?id=455 |access-date=2012-07-30 |archive-date=2008-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080125054116/http://www.milak.at/omz/ausgaben/artikel.php?id=455 |dead-url=yes }}</ref> Ovaj bataljon bio je ojačan delovima 1. vazdušnodesantnog puka ({{jez-nem|1. Luftlanderegiment}}), obaveštajno-diverzantskom jedinicom majora Beneša i trupom Zavadil ({{jez-nem|Trupp Savadil}}). U ove dve poslednje bio je uključen jedan broj četnika.<ref>[https://www.znaci.org/00001/200.htm Otto Kumm: VORWÄRTS, PRINZ EUGEN! - Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"], strana 211</ref> Za dan napada [[Nemci]] su uzeli dan proslave [[Josip Broz Tito|Titovog]] rođendana, očekujući da će partizane zateći nespremne. Usled čestog izviđanja neprijatelja avionima, kao i direktnih opomena od britanskog obaveštajnog centra, [[Vrhovni štab]] je preduzeo izvesne mere za slučaj napada Nemaca iz vazduha. Premešten je i štab britanske vojne misije.<ref name="amo"/> == Pripreme operacije == {{main|Operacija Šah}} [[Datoteka:Desant na Drvar.jpg|minijatura|Njemački napad na Drvar, uz pomoć ustaša i četnika, 25. maja 1944.]] {{izdvojeni citat|Prema četničkim podacima, Tito se nalazi u drvarskoj pećini, prema drugim izvorima u Oštrelju sjeverno od Drvara.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=459&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000455.]</ref>|Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja [[15. brdski armijski korpus (Nemačka)|15. brdskog korpusa]] za 10. mart 1944.}} {{izdvojeni citat|Obilježje prijateljski nastrojenih stanovnika: ili bijela traka na lijevoj nadlaktici ili signalizovanje prvo bijelom, pa onda crvenom svijetlećom raketom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=724&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frame no. 000716.]</ref>|Telegram 15. brdskog korpusa štabu [[Druga oklopna armija (Nemačka)|2. oklopne armije]] vezan za planiranje operacije „Rösselsprung“ (19. maj 1944.)}} Komanda 15. brdskog armijskog korpusa, smještena u [[Knin]]u, uoči drvarske operacije uspostavila je s [[Momčilo Đujić|vojvodom Đujićem]] najneposredniju suradnju.<ref name="Pop izdaje">[https://www.znaci.org/00001/15.pdf Jovo Popović, Marko Lolić, Branko Latas: Pop izdaje, Stvarnost, Zagreb, 1988.]</ref> == Izvođenje operacije == === Prva faza — desant i pokušaji brzih prodora === ==== Padobranski desant ==== [[Datoteka:Raid on Drvar.jpg|minijatura|Avioni izbacuju nemačke padobrance na Drvar.]] [[File:Raid on Drvar 1944.jpg|thumb|Nemački padobranci u Drvaru.]] [[File:Padobranci drugog talasa spuštali su se ispred fronta ličkih jedinica i mnogi od njih izginuli su još u vazduhu.jpg|thumb|Padobranci drugog talasa spuštali su se ispred fronta ličkih jedinica i mnogi od njih izginuli su još u vazduhu.]] Plan desanta izradio je pukovnik [[Oto Skorceni]], ali je odbio da direktno učestvuje u desantu. Ideja se sastojala u tome da se desant izvrši u dva talasa, da prvi krene direktno na Tita i komandu, uspe da ih uništi i da se onda spoji sa drugim talasom. Pretpostavka je bila da će partizani na Titov rođendan biti uhvaćeni nepripremljeni i da će likvidacijom komande partizanskih snaga nastati rasulo u partizanskim jedinicama — te će kopnene snage uspeti lako da slome NOVJ. Izbor snaga za desant pao je na 500. Padobranski SS bataljon, jedinicu sastavljenu od kažnjenika. Nemci su napad otpočeli u šest časova izjutra [[25. 5.|25. maja]] [[1944]]. godine. Prvo su žestoko bombardovali čitav prostor, a zatim su počeli padobranski desant. Po Nemce je krenulo loše od samog početka. Jedna jedrilica je oborena u vazduhu od strane partizanske PVO, dok su tri uništene na sletanju sa celim posadama, a ostale jedrilice su sletele van desantnog cilja jer su ih transportni avioni koji su ih vukli otkačili prerano iz straha od PVO.<ref name="milak.at">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.milak.at/omz/ausgaben/artikel.php?id=455 |access-date=2012-07-30 |archive-date=2008-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080125054116/http://www.milak.at/omz/ausgaben/artikel.php?id=455 |dead-url=yes }}</ref> [[Nemci]] su neprekidno bacali pojačanja u grad, nove jedrilice su stizale. Oko svake kuće vodile su se žestoke borbe. Nemci su napadali i po njivama na kojima su se nalazile i radile drvarske omladinke. Nemci su ove devojke odmah hvatali i posle streljali. Od vojnih jedinica u Drvaru i njegovoj užoj okolini nalazilo se jedino [[Prateći bataljon Vrhovnog štaba NOVJ|Prateći bataljon Vrhovnog štaba]]. Pitomci Više oficirske škole, koja se takođe nalazila u gradu, raspolagali su samo ličnim naoružanjem, uglavnom revolverima. Ipak, pojedine grupe iz oficirske škole počele su da pružaju organizovaniji otpor. U [[Drvar]]u su se zatekli i neki delegati s Drugog omladinskog kongresa koji se još nisu uspeli vratiti u svoje jedinice. Nemci su pre podne streljali veliki broj seljaka u [[Drvar]]u. Svim zarobljenicima postavljali su kao prvo pitanje: ''„Gde je Tito?“'' Kako niko nije hteo (ili nije znao) da odgovori, Nemci su ubijali sve od reda. U gradu je besnela žestoka bitka. Čitavo rukovodstvo [[Okružni komitet SKOJ-a za Drvar|Okružnog komiteta SKOJ-a za Drvar]] je poginulo. Nemački padobranci bili su pali tačno pred kuću u kojoj su se nalazili skojevci i odmah je blokirali, tako da iz nje niko nije mogao da izađe. U zgradi je bilo šest članova OK SKOJ-a za Drvar i sekretar Sreskog komiteta SKOJ-a za Drvar. Tokom borbe, omladinci su vraćali nazad bombe koje su im Nemci ubacivali kroz prozor. Posle borbe od dva sata otpor je prestao, pošto su izginuli svi osim jednog skojevca, Ljube Bosnića. On je bio teže ranjen u nogu i u jednom trenutku je uspeo, posle pogibije svih svojih drugova, da se izvuče iz kuće i da se prebaci puzeći preko reke Unac. U kući u koju je ušao zatekao je jednu ženu kojoj je ispričao pogibiju članova OK SKOJ-a. U toku dalje borbe Nemci su naišli na kuću u koju se on bio sklonio. Zapalili su je i u njoj je izgorio i Ljubo Bosnić. Oko zgrade komiteta je kasnije nađeno na desetine mrtvih Nemaca. Tačno u 10:30 komandant padobranaca, Ribke podelio je svoje ljude u dve grupe i krenuo ka pećini. Pećina u kojoj se nalazio Vrhovni štab bila je pod stalnom vatrom nemačkih padobranaca. Kurir [[Edvard Kardelj|Edvarda Kardelja]] je izašao je na otvor pećine da osmotri kretanje Nemaca, ali je bio pogođen jednim snajperskim metkom u glavu. [[Josip Broz Tito|Tito]] i Kardelj su se probili iz pećine oko 11 sati pre podne. U međuvremenu bitka se i dalje razvijala. Jedna grupa omladinaca, s Ratom Dugonjićem i Milom Neoričićem na čelu, je poslata da siđe ponovo do grada i da spase radio-stanicu sovjetske misije, kao i da ne dozvole [[Nemci]]ma da razviju front prema pećini. Njih dvojica su se probili do zgrade sovjetske vojne misije, a usput su naišli na jedan zid gde su zatekli pedeset streljanih omladinki, žena i seljaka. Borbe oko pećine su bile žestoke a Nemci su bili dočekani jakom vatrom i prikucani za tle. Kako nisu uspeli da na prepad uhvate Tita i trpeli sve veće gubitke došlo je do kolebanja kod Nemaca. Već u 11:00 počeo je prvi protivnapad partizana na Nemačke padobrance. Iz [[Trubar]]a (udaljenost oko 10&nbsp;km vazdušnom linijom) je usiljenim maršem stigla odmah oko 11 sati pre podne podneva [[Treća lička brigada]] i iz marša se upustila u borbu sa nemačkim padobrancima, kojih je bilo blizu hiljadu. U protivnapadu partizani su oslobodili [[sjedinjene Američke Države|američkog]] novinara Stojana Pribićevića, kog su Nemci u zoru zarobili sa još tri saveznička novinara. Nemci, prikovani za zemlju, pokušali su da sa drugim delom snaga opkole partizane, ali je i taj deo snaga pao pod žestoku vatru partizanskih jedinica. Uskoro u 11:50 pojavio se i dugo očekivani drugi talas nemačkih padobranaca. I on je dočekan jakom PVO od strane NOVJ gde su Nemci takođe pretrpeli gubitke. Najveći problem drugog talasa što se spustio predaleko od cilja, skoro 15&nbsp;km van zone desanta. Dok su se prikupili i organizovali, situacija za prvi talas Nemaca postala je toliko kritična da je Ribke naredio ujedinjavanje svih padobranskih delova kako bi uspeo da odbije talas za talasom partizanskih protivnapada. Oko 16:00 situacija za Nemce je postala neizdrživa, i Ribke je morao da naredi povlačenje na gradsko groblje gde je naredio da se preživali padobranci ukopaju i odsudno drže dok ne dođe pomoć. Ličani su vrlo brzo potisli Nemce i suzbili ih na drvarskom groblju. Već u 18:00 i sam Ribke je bio ranjen partizanskom ručnom bombom i morao je da bude prebačen lakim avionom u bolnicu. Njegovi ljudi ostali su na groblju, na ivici izdržljivsti bez hrane, municije i lekova i celu noć se maltene na nož borili sa besumučnim partizanskim napadima. Nemci su se borili okruženi svojim mrtvim i ranjenim saborcima. Kada je ujutru Luftvafe poletela da zaštiti padobrance, partizani su se povukli. Nemačka 7 SS divizija Princ Eugen došla je konačno do preživelih padobranaca na groblju i spasila ih. Od preko 800 padobranaca, do jutra ostalo ih je samo 250 sposobnih za borbu. Ostali su bili mrtvi ili ranjeni. Poraz padobranaca je bio toliki da su povučeni na oporavak a 500. SS padobranski bataljon je izbrisan sa brojnog stanja, spojen sa drugim jedinicama u novi, 600. SS padobranski bataljon.<ref name="milak.at"/> [[Josip Broz Tito|Tito]] se [[3. 6.|3. juna]], sa nekoliko pripadnika Vrhovnog štaba, svojim psom, šefom sovjetske vojne misije generalom Kornejevim i Vivijen Strit, vršiocem dužnosti britanske vojne misije, sovjetskom [[Dakota (avion)|Dakotom]] sa [[Kupreško polje|Kupreškog polja]], prebacio u italijanski [[Bari]].<ref name="amo"/> Amerikanci su evakuisali pripadnike svoje vojne misije i ostalih 74 pripadnika glavnog štaba, Titove telohranitelje kao i 118 ranjenih partizana.<ref name="amo"/> Tri dana kasnije je [[Vrhovni štab]] britanskim razaračem Blekmurom, prebačen na ostrvo [[Vis (otok)|Vis]].<ref name="amo"/> ==== Borbe sa napadnom grupom iz Srba ==== [[File:Nemački položaji u napadu na Drvar.jpg|thumb|Nemački položaji u napadu na Drvar.]] [[File:Germans marching towards Drvar.jpg|thumb|Prethodnica izviđačkog bataljona 7 SS divizije na putu Mrkonjić Grad - Čađevica, 25. maja 1944.]] [[File:Napadi esesovaca na »Moskvu«, uporište opkoljenih partizana kod pravoslavne crkve.jpg|thumb|Napadi esesovaca na »Moskvu«, uporište opkoljenih partizana kod pravoslavne crkve.]] U [[Srb (grad)|Srbu]] je pred [[25. 5.|25. maj]] koncentrisan znatan deo [[373. legionarska divizija|373. legionarske divizije]]. Za nastupanje prema dvadeset kilometara udaljenom [[Drvar]]u, oformljena je napadna borbena grupa pod komandom pukovnima Vilama ({{jez-nem|William}}). Nju su sačinjavali: 384. pešadijski puk, divizijski izviđački bataljon ({{jez-nem|Aufklärungsabteillung 373}}), ojačani divizionom artiljerije, manjim delovima 202. oklopnog bataljona i četom inženjerijskog bataljona.<ref>[https://www.znaci.org/00001/180.htm Franz Schraml: KRIEGSSCHAUPLATZ KROATIEN], strana 190-191</ref><ref name="ReferenceA">Đorđe Orlović: DRUGA LIČKA PROLETERSKA BRIGADA, strana 263</ref><ref name="Slavko F. Odić 1959">Slavko F. Odić: "Dejstva 2. brigade 6. ličke proleterske divizije u Drvarskoj operaciji", članak objavljen u Vojnoistorijskom glasniku broj 6 za 1959. godinu.</ref> Ova borbena grupa krenula je u nastupanje prema [[Drvar]]u [[25. 5.|25. maja]] u zoru, pod komandom komandanta divizije, generalmajora Aldriana. Prema njoj se nalazila raspoređena [[Druga lička brigada]], koja je tada imala oko 700 boraca na liniji fronta. Bila je ojačana sa dva brdska topa iz divizijske brdske baterije. S obzirom da su jedinice [[373. legionarska divizija|373. divizije]] u tom periodu bile polovično popunjene, nemačka napadna grupa procenjena je na oko 2.000, od čega oko 1.500 u borbenom sastavu.<ref name="ReferenceA"/><ref name="Slavko F. Odić 1959"/> Nemačka borbena grupa nastupala je prema [[Drvar]]u uporno i sistematski, obilno se koristeći brojčanom nadmoći, znatnom artiljerijskom moći, primenjujući obuhvat i zabacivanje sa boka. Nemačke napade potpomogla je i avijacija, koja je taktički sadejstvovala trupama na tlu, tukući iz vazduha otporne tačke partizana. [[Druga lička brigada]] imala je u tom trenutku znatnih teškoća. Tokom boravka na ovom području, trpela je od slabe ishrane, usled opustošenosti tog kraja. Zabeleženi su slučajevi smrti boraca od gladi i iscrpljenosti. Osim toga, zalihe municije bile su veoma male, bez mogućnosti popune. Brigadna radio-stanica bila je u kvaru, i nemogućnost održavanja veze sa bataljonima znatno je uticala na organizovanost otpora.<ref>Đorđe Orlović: DRUGA LIČKA PROLETERSKA BRIGADA, strana 268</ref> Nemci nisu ostvarili iznenađenje, jer je [[Druga lička brigada]] bila spremna i adekvatno raspoređena. Uprkos znatnoj nadmoći, tokom prvih sati napada, nisu postigli nikakve uspehe. Međutim, zahvaljujući rukovođenju komandanta divizije, napad nije gubio tempo. Upornim probijanjem kroz međuprostore i natkriljujući bokove partizanskih snaga, Nemci su ih iscrpljivali, uspevajući da izoluju bataljone jedan od drugog. U 12.45 Nemci su zauzeli železničku stanicu [[Trubar]], savladavši tako blizu polovinu distance između Srba i Drvara, odbacivši postepeno i po delovima 2. bataljon [[Druga lička proleterska udarna brigada|Druge ličke]] u stranu.<ref>Đorđe Orlović: DRUGA LIČKA PROLETERSKA BRIGADA, strana 269</ref> U ovoj oblasti Nemci su obrazovali utvrđeni čvor i artiljerijski položaj za podršku daljeg nastupanja. Ispred Trubara obrazovana je nova linija odbrane, koju je poseo 3. bataljon [[Druga lička proleterska udarna brigada|Druge ličke]], dok je 4. bataljon napadao nastupajuće nemačke snage s boka. 2. bataljon, budući da nije imao vezu sa štabom brigade, nije pratio liniju nemačkog nastupanja, nego je pokušavao da izvrši prvobitno naređenje o držanju visova kod Bogutovca, koji su ostali u pozadini. Kad su njegovi protivnapadi odbijeni, 2. bataljon je ostao praktično izolovan, i bez uticaja na dalje odvijanje borbi, izgubivši dodir sa ostalim snagama. Nastavljajući napredovanje, Nemci su u toku poslepodneva uspeli da u znatnoj meri rastroje partizansku odbranu, odvojivši 1. i 3. bataljon [[Druga lička proleterska udarna brigada|Druge ličke]] i odbacivši ih u stranu. Padom mraka, nemačka borbena grupa krenula je u nastupanje preko planine Kamenice prema [[Drvar]]u, predvođena pukovnikom Vilamom, pošto se komandant divizije Aldrian vratio u [[Srb (grad)|Srb]]. Za to vreme, 1. i 3. bataljon [[Druga lička proleterska udarna brigada|Druge ličke]] kretali su se naporedo, izviđajući i pokušavajući da uhvate vezu. Iznenada, oko 22 časa, 3. bataljon [[Druga lička proleterska udarna brigada|Druge ličke]] naišao je na nemačku grupu u nastupanju. Energičnim jurišem 3. bataljona nemačka grupacija je raspršena. Panika je zahvatila i pukovnika Vilama. Neki delovi vratili su se čak u Srb. Komandu nad grupom preuzeo je komandant izviđačkog bataljona, kapetan Zajfrid ({{jez-nem|Rittmeister Seyfried}}) sređujući i prikupljajući raspršene snage.<ref>[https://www.znaci.org/00001/180.htm Franz Schraml: KRIEGSSCHAUPLATZ KROATIEN], strana 191</ref> [[26. 5.|26. maja]] u zoru, Nemci su obnovili napad na grebene Kamenice. 3. bataljon [[Druga lička proleterska udarna brigada|Druge ličke]], koji je poseo položaje na grebenu, izdržao je teške vazdušne i artiljerijske udare, uspevši da odbije pešadijske napade. S obzirom da su borbe u [[Drvar]]u već bile okončane, štab [[Druga lička proleterska udarna brigada|Druge ličke]] izvukao je tokom jutra 3. bataljon iz kontakta sa neprijateljem, i povukao ga u rezervu. Nemci su produžili prema [[Drvar]]u. Do tamo utvrđenih padobranaca, prvi je oko 11 časova stigao 1. eskadron izviđačkog bataljona 373, gde je bio dočekan sa velikim oduševljenjem. Prema izjavi poručnika Begera (Böger) iz 1. eskadrona, jedan oficir iz desantnom bataljona rekao mu je da su bili tučeni, i da su bili na rubu izdržljivosti.<ref>[https://www.znaci.org/00001/180.htm Franz Schraml: KRIEGSSCHAUPLATZ KROATIEN], strana 191-192</ref> ==== Borbe sa napadnom grupom iz Banjaluke i Jajca ==== [[File:Nemački ranjenici u Desantu na Drvar.jpg|thumb|Nemački ranjenici u Desantu na Drvar.]] [[File:Ostaci nemačkog desantnog bataljona ušančeni u rovovima na »Citadeli«.jpg|thumb|Ostaci nemačkog desantnog bataljona ušančeni u rovovima na »Citadeli«.]] Iz pravca [[Banja Luka|Banjaluke]], [[Mrkonjić Grad]]a i [[Jajce|Jajca]] [[25. 5.|25. maja]] rano ujutro krenule su, koncentrično sa ostalim snagama, u nastupanje tri kolone 13. SS puka ojačanog Oklopnim grenadirskim bataljonom štaba [[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druge oklopne armije]], 7. SS izviđačkim bataljonom, delovima 7. SS artiljerijskog puka i delovima Bosanskokrajiškog četničkog korpusa (3. brigada i brigada „Kočić“). Na pravcima njihovog nastupanja našle su se [[Prva proleterska udarna brigada|Prva]] i [[Trinaesta proleterska brigada]]. Nemci su tokom [[26. 5.|26. maja]] uspeli da zauzmu [[Šipovo]] i [[Ključ (grad)|Ključ]], a zatim i da uđu u [[Ribnik (Ribnik)|Ribnik]]. S obzirom da se [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovni štab]] kretao opštim pravcem iz [[Drvar]]a prema istoku, ovi nemački napadni klinovi pretili su da neposredno preseku pravac njegovog kretanja. S obzirom da je štab [[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druge oklopne armije]] imao dobre obaveštajne podatke, prebacio je težište napada na ovaj sektor. Dana [[26. 5.|26. maja]] uveče naredio je [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS diviziji]] da formira „Specijalni lovački odred“ koji treba tokom noći da se probije kroz partizanske linije i likvidira [[Josip Broz Tito|Titov]] štab. Nemački napadi nastavljeni su sa povećanom upornošću. S obzirom na položaj Vrhovnog štaba, brigade [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] prinuđene su na uporne odbrambene borbe, koje su bile posebno intenzivne na pravcu između železničkih stanica Mračaj i Potoci, gde se nalazio [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovni štab]]. Pokušaji „Specijalnog lovačkog odreda“ više puta su osujećeni, a glavnina nemačkih snaga nakon svakodnevnih borbi nastavila je [[28. 5.|28. maja]] napad i tokom cele noći. Dana [[31. 5.|31. maja]], prodorom nemačke borbene grupe iz [[Livno|Livna]] u [[Glamoč]], došlo je sa nemačke strane do koncentracije gotovo kompletne [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS divizije]] na ovom prostoru. Time je sa strane [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]], privlačenjem [[Treća krajiška brigada NOVJ|Treće krajiške]] koja je odbijala napad iz pravca [[Livno|Livna]], takođe koncentrisana [[Prva proleterska divizija NOVJ|Prva proleterska divizija]] na istom prostoru. Narednog dana [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovni štab]] doneo je odluku o napuštanju ovog područja i odlasku na [[Vis (otok)|Vis]], a [[Prvi proleterski korpus NOVJ|Prvom proleterskom korpusu]] izdao je naređenje da se probije u [[Sandžak]] i [[Srbija|Srbiju]]. Oštre borbe između [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS divizije]] koja je svim sredstvima pokušavala da prodre, zabacujući napadne kolone po teškom terenu, i [[Prva proleterska divizija NOVJ|Prve proleterske divizije]] nastavljene su neprekidno, iz dana u dan. Tokom [[3. 6.|3. juna]] Vrhovni štab se sa [[Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije|Nacionalnim komitetom oslobođenja Jugoslavije]] (NKOJ) i drugim ustanovama prebacio u severozapadni deo [[Glamočko polje|Glamočkog polja]]. Odatle su tokom večeri i noći sovjetskim i savezničkim avionima prebačeni u [[Bari]]. Nakon desetodnevnih oštrih i napornih borbi, [[5. 6.|5. juna]] ujutro izostao je nemački napad. S obzirom da je osnovni cilj akcije ispušten, nemačkim snagama bio je potreban predah za usklađivanje planova i reorganizaciju. To je omogućilo [[Prvi proleterski korpus NOVJ|Prvom proleterskom korpusu]] da tokom dana sa uzletišta u [[Kupreško polje|Kupreškom polju]] otpremi teške ranjenike u bolnice u [[Italija|Italiji]], i da prihvati snabdevanje oružjem i municijom. Time je Operacija Reselšprung okončana. Nakon operacije, glavne nemačke snage nisu se povukle u garnizone, već su oštre borbe nastavljene tokom naredna tri meseca. Nemačke jedinice tragale su za snagama [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] i upuštale su se u borbe po teškim brdskim terenima. [[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druga oklopna armija]] organizovala je jednu za drugom operacije protiv [[Prvi proleterski korpus NOVJ|Prvog proleterskog korpusa]], ali više nije postojala odbrana [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovnog štaba]], NKOJ-a i ostalih ustanova kao opredeljujući motiv za obe strane. Nemci su ovakvu vrstu aktivnosti nazvali "slobodni lov" ({{jez-nem|Freie Jagd}}). Tokom tih borbi nemački komandant [[5. SS korpus]]a [[Artur Fleps]] ({{jez-nem|Artur Phleps}}) izrazio je visoko mišljenje o snagama [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]]. {{izdvojeni citat|Dvadeseog juna izbila je naročito oštra borba u oblasti istočno od Prozora, posebno protiv Prve prol. divizije, o kojoj je general Fleps u svoj dnevnik zapisao: „Vrlo dobro vođeni i dobro obučeni, kao regularne trupe. Ozbiljan protivnik!“<ref>Otto Kumm: VORWÄRTS, PRINZ EUGEN!, strana 231: ({{jez-en|Am 20. 6. sind besonders harte Kämpfe im Gebiet O Prozor zu bestehen, vor allem gegen die l.prol.Div., über die Gen. Phleps in seinem Tagebuch notiert: „Sehr gut geführt und gut ausgebildet, kämpft wie eine reguläre Truppe. Ernster Gegner!"}})</ref>}} == Učešće četnika u Drvarskoj operaciji == [[Datoteka:Borbe u Drvaru 1944.jpg|thumb|Brzo povlačenje desantnih trupa u Groblje; iza njih spaljene kuće i ubijeni Drvarčani. U tome su Nijemcima pomagali i četnici.]] [[File:Borci VI ličke divizije kreću od Kupresa ka Drvaru, 1944.jpg|thumb|Borci VI ličke divizije kreću od Kupresa ka Drvaru, 1944.]] {{izdvojeni citat|Izviđačke zadatke izvršavaju besprijekorno; vođstvo im je dobro, a ljudstvo naviklo na fizičke napore; neophodni su pri osiguranju komunikacija, posebno zbog pomanjkanja vlastitih trupa; iako su se tokom operacije „Rösselsprung“ [[Momčilo Đujić|Đujićevi]] odredi dobro pokazali, na njih se nikada ne može potpuno osloniti - izbjegavaju otvorenu borbu sa neprijateljem pravdajući se nedostatkom teškog oružja i municije.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=61&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000056—000057.]</ref>|Izvještaj obavještajnog odjeljenja 15. brdskog korpusa o rezultatima formiranja „Hrvatskih borbenih grupa“ (30. juni 1944).}} Ujutro 25. maja Đujiću je naređeno da jedinice, prethodno prikupljene sjeveroistočno od Knina, udare prema Drvaru i od Tiškovca, i preko Bosanskog Grahova. Prema izveštaju komandanta [[500. SS padobranski lovački bataljon|500. SS padobranskog lovačkog bataljona]], u prošireni sastav ovog bataljona uključen je i izvestan broj četnika.<ref>[https://www.znaci.org/00001/200.htm Otto Kumm: VORWÄRTS, PRINZ EUGEN! - Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"], strana 218.</ref> Prema nemačkim i četničkim dokumentima, iz rejona [[Knin]]a prema [[Drvar]]u sa [[Divizija Brandenburg|Prvim pukom Brandenburg]] zajednički su nastupali delovi [[Dinarska četnička divizija|Dinarske divizije]].<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_82.htm Izveštaj štaba 1. Puka »Brandenburg« od 19. juna 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o iskustvima stečenim u operaciji Reselšprung], Zbornik NOR-a, tom XII, knjiga 4, dokument 82</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_166.htm Zapovest komandanta Dinarske četničke oblasti od 26. maja 1944. komandantima korpusa za napad na jedinice NOVJ kod Drvara], Zbornik NOR-a, tom XIV, knjiga 3, dokument 166</ref> Prema dokumentima [[Trinaesta proleterska udarna brigada|13. proleterske brigade]], zajedno sa glavninom [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS divizije]] koja je nastupala iz [[Banja Luka|Banjaluke]] i [[Jajce|Jajca]], nastupale su i brigade Bosanskokrajiškog korpusa JVuO.<ref>[https://www.znaci.org/00001/69.htm Todor Radošević: TRINAESTA PROLETERSKA BRIGADA "RADE KONČAR"], Vojnoizdavački zavod. Beograd 1984, strana 230.</ref> 25. maja 1944. [[Danilo Salatić]], načelnik štaba Komande Istočne Bosne, depešom izveštava Mihailovića da četnici nastupaju uporedno sa Nemcima: {{izdvojeni citat|„Ofanziva na Titovu republiku uspešno se nastavlja. Nemci su je preduzeli iznenadno. Mi smo je predvideli po nekim podacima do kojih smo došli. Pre njih prešli smo preko Dinare i zagazili u republiku. Mi imamo jedan pravac i svoje položaje. Naša glavnina udara od Grahova prema Čičevu, Štakoru i Staretini. Ovladali smo potpuno grahovskom i livanjskom dolinom, preko kojih se kreću autokolone Nemaca."<ref name="Saslušanje">[https://www.znaci.org/00001/60_1_6.pdf Miodrag Zečević: DOKUMENTA SA SUĐENjA DRAŽI MIHAILOVIĆU, Beograd 2001: Saslušanje optuženih]</ref>}} Đujić je [[Milan Cvjetićanin|Milanu Cvjetićaninu]] naredio da se u operaciju »Rösselsprung« uključi »sa celokupnim snagama svoga Korpusa«. Dvije Cvjetićaninove brigade iz sastava 1. bosanskog korpusa »Gavrilo Princip« (1. i 4) nastupale su pravcem Risovac — Bosansko Grahovo — Obijaj — Marino brdo — Tičevo, gdje je bio štab 8. korpusa NOVJ. Tom kolonom je komandovao Milan Cvjetićanin. Drugom kolonom 1. bosanskog korpusa (2. i 3. brigada) na pravcu Kijevo — Cetina, »gde će se sastati sa snagama Cetinske i Dinarske brigade« 501. dalmatinskog korpusa, komandovao je potporučnik Markica Ćućuz.<ref name="Pop izdaje"/> 26. maja Đujić je obavijestio svoje korpuse da je »otpočela ofanziva sa svih strana na poslednju Titinu republiku na prostoru Bos. Grahovo — Drvar — Ključ — Kupres — Livno« i da »u ovoj akciji mora da uzmu učešća sve raspoložive jedinice Dinarske Četničke Oblasti koristeći opštu ofanzivu na neprijatelja«.<ref name="Pop izdaje"/> Đujić je osobno komandirao četničkim snagama u drvarskoj operaciji. On je u podne 27. maja izišao na Dinaru, u [[Jelino polje]].<ref>Zb. NOR. XIV/3, 654-656.</ref> Štab vojvode Momčila Đujića je 1. juna 1944. obavijestio jedinice 1. dalmatinskog korpusa JVuO da je »generalna akcija čišćenja partizana u zapadnoj Bosni« otpočela 26. maja, tako što su partizane »napali četnici i Nemci koncentričnim snagama na više strana i to: od pravca [[Livno|Livna]], [[Knin]]a, [[Otrić]]a, [[Donji Lapac|Lapca]], [[Srb]]a, [[Bihać]]a, [[Bosanski Novi|Bosanskog Novog]], [[Bosanska Krupa|Bosanske Krupe]], [[Bosanski Petrovac|Petrovca]], [[Ključ]]a, [[Mrkonjić Grad]]a i [[Jajce|Jajca]]«. Kako bi uvećao značaj četničkog učešća u operaciji »Rösselsprung«, vojvoda Đujić je jedinicama koje su bile daleko od drvarskog prostora pisao kako je ujutro 25. maja, kad je izveden zračni desant 500. SS-padobranskog bataljona na 222 borbena i 75 transportnih aviona, među padobrancima bilo i »60 četnika — padobranaca« od kojih su navodno trojica poginula. Također je pisao da su u Drvaru zarobljene i »američka i engleska i ruska vojna delegacija koje su se nalazile kod Tita« i da su »od partizana poginuli: Tito, Ribar, pet članova Titine vlade«, a da je »zarobljen živ Titin naslednik Starčević — Hrvat«. Prema Đujiću je »6 komesara izvršilo samoubistvo«, a »potpuno [je] uništena« i [[Šesta lička proleterska divizija NOVJ|VI lička divizija]].<ref name="Pop izdaje"/> == Gubici == [[File:Članovi OK SKOJ-a za Drvar poginuli za vreme desanta 25.05.1944.jpg|thumb|Članovi [[Okružni komitet SKOJ-a za Drvar|Okružnog komiteta SKOJ-a za Drvar]] poginuli za vreme desanta.]] Nemci su nakon operacije dali višestruko preuveličanu brojku partizanskih žrtava (koja verovatno obuhvata i veliki broj civila): {{izdvojeni citat|Titove snage imale su velike gubitke: 6.000 ubijenih ili zarobljenih, prema završnom izveštaju naše komande od 5. juna 1944.<ref name="Živković"/>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta (pregled od 1. aprila do 31. decembra 1944.)}} Isti izveštaj navodi da je "Titova garda je gotovo desetkovana" i da su utvrdili da je "poginulo 20 engleskih i američkih vojnih savetnika".<ref name="Živković"/> Ukupni gubici partizanskih jedinica od jutra 25. maja do prvih dana juna, kad je drvarski desant razbijen, a njemačko-kvislinške jedinice na svim pravcima prodora zaustavljene, iznose 247 poginulih, 470 ranjenih i 85 nestalih.<ref name="Dragoljub Taušić 1986">Dragoljub Taušić, Osnovni podaci o drvarskoj operaciji, Zbornik Za pobedu i slobodu, Drvarska operacija, Beograd 1986, 90.</ref> Nijemci su, po podacima njihovih štabova, imali 343 poginula, 881 ranjenog i 135 nestalih.<ref name="Dragoljub Taušić 1986"/> == Posljedice == === Neuspeh desanta === [[File:Nemački padobranci sa Titovom maršalskom uniformom, u Drvaru 25. maja 1944.jpg|thumb|Nemački padobranci sa Titovom maršalskom uniformom, u Drvaru 25. maja 1944.]] {{izdvojeni citat|Ovo je stvarno prvi nemački desant koji nije uspeo. Nije bio pripremljen slabije od ostalih, iznenađenje je postignuto, ali je prednost od njega vrlo kratko trajala. Ubrzo je došao do izraza odnos snaga, odnos vojničkih sposobnosti. Bez pomoći spolja, cela desantna grupa bila bi uništena i pored za naše prilike dotada neviđenog učešća nemačke avijacije.<ref>[https://www.znaci.org/00001/29_5.htm KOČA POPOVIĆ: BELEŠKE UZ RATOVANJE]</ref>|[[Koča Popović]]}} O operaciji protiv Vrhovnog štaba NOVJ, obaviješten je bio i [[Dragoljub Mihailović|Mihailović]]ev komandant [[Crna Gora|Crne Gore]] i [[Sandžak]]a potpukovnik [[Pavle Đurišić]]. Nakon povratka iz Beograda, gdje se sa Nijemcima, [[Milan Nedić|Nedićem]] i [[Dimitrije Ljotić|Ljotić]]em sporazumio o osnivanju [[Crnogorski dobrovoljački korpus|Crnogorskog dobrovoljačkog korpusa]] za borbu protiv partizana, Đurišić je pisao 4. juna 1944. godine svojim oficirima da je maršal Tito vjerovatno likvidiran, kao i njegova »vlada« te članovi savezničkih misija u njegovu štabu, dok su partizanima naneseni veliki gubici. Potpukovnik Đurišić ne skriva oduševljenje zbog ishoda operacije: {{izdvojeni citat|Ovo je najveća akcija koju su Nemci protiv crvenih na Balkanu do sada preduzeli. Smatra se da će crveni biti potpuno uništeni. Ovo saopštite vojsci i narodu na najpogodniji način.<ref>AVII, ČA, К–279, reg. br. 16\1.</ref><ref>[https://www.pogledi.rs/pavle-djurisic-menja-stranu.html Милослав Самарџић: Павле Ђуришић мења страну (Погледи)]</ref>}} Vojnički gledano, ova operacija je bila neuspeh. Nemačke snage zauzele slobodnu teritoriju, ali nije ispunjen postavljeni cilj — uništenje centralnih štabova i ustanova NOP-a, koje je trebalo da rezultira značajnim slabljenjem [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]]. Desantne grupe u [[Drvar]]u imale su skoro 80% žrtava (mrtvih, ranjenih i nestalih), a ostale borbene grupe imale su takođe znatne gubitke. Značajniji od taktičkih bili su strateški rezultati. Nemačka armija nije uspela da se izvuče iz rata u [[Jugoslavija|Jugoslaviji]] — naprotiv, on se u narednom periodu intenzivirao, i onemogućio nemačke snage sa Jugoistoka ([[Armijska grupa F|Armijsku grupu F]]) da odigraju ulogu u ratnom raspletu u [[Evropa|Evropi]]. === Dejstva Saveznika === {{izdvojeni citat|Za nedelju dana posle napada na Drvar, naši avioni izvršili su oko hiljadu borbenih letova podržavajući partizane i time su dosta doprineli da se smanji pritisak na njih.<ref>https://www.znaci.org/00001/1_12.htm</ref>|[[Fitzroy MacLean]], član britanske misije}} U jednom od savezničkih napada RAF-a na četničko-nemačke položaje, na [[Čađavica (BiH)|Čađavici]] kod Drvara, ubijen je četnički vođa [[Uroš Drenović]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.bljesak.info/content/view/12932/155/ |access-date=2012-07-15 |archive-date=2008-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080828165946/http://www.bljesak.info/content/view/12932/155/ |dead-url=yes }}</ref> Poginuo je zajedno sa nemačkim oficirom,<ref>{{Cite web |url=http://www.bhdani.com/arhiva/268/t26815.shtml |title= Beogradska razglednica|accessdate= |last= |first= |coauthors= |date= |work= |publisher=www.bhdani.com}}{{Botovski naslov}}</ref> od engleske avio-bombe.<ref>{{Cite web |url=http://www.24sata.info/vijesti/bosna-i-hercegovina/banja-luka/11869-Manjaca-Odrzan-pomen-cetnickom-vojvodi-Urosu-Drenovicu.html |title=24sata.info - Manjača: Održan pomen četničkom vojvodi Urošu Drenoviću |accessdate= |last= |first= |coauthors= |date= |work= |publisher=www.24sata.info |archivedate=2014-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904231217/http://www.24sata.info/vijesti/bosna-i-hercegovina/banja-luka/11869-Manjaca-Odrzan-pomen-cetnickom-vojvodi-Urosu-Drenovicu.html |deadurl=yes }}{{Botovski naslov}}</ref> U izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]] njemačkog Wehrmachta iz sredine juna 1944. godine, konstatovana je smrt vojvode Uroša Drenovića u savezničkom bombardovanju, i to neposredno nakon izvođenja operacije »Konjićev skok«, u kojoj su četnici iz [[Bosanska krajina|Bosanske]] i [[Kninska krajina|Kninske krajine]] uzeli učešća na strani [[Sile Osovine|osovinskih]] formacija te oružanih snagâ NDH, nastupajući pod nazivom “Hrvatska borbena zajednica” ({{jez-njem|Kroatische Kampfgemeinschaft}}): {{izdvojeni citat|Hrvatske borbene grupe. Bosanski korpus, grupa Marić i Kosovski korpus sa uspjehom su korišteni u operaciji Rösselsprung... Drenović je poginuo u engleskom vazdušnom napadu.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=994&rec=314&roll=565 NARA, T314, Roll 565, frame no. 000989.] <br /> ({{jez-njem|"B. Kroatische Kampfgemeinschaften. Das bosn. Korps, die gruppe Maric und das Kosovo-Korps sind mit Erfolg bei der Unternehmen Rösselsprung eingesetzt werden. Drenovic ist durch englischen Tieffliegerangriff gefallen."}})</ref>}} == Izvori == {{izvori|2}} == Povezano == {{Portal NOB}} * [[Milka Bosnić]] * [[Drvar u Narodnooslobodilačkoj borbi]] * [[Desant na Drvar (film)]] * [[Treća lička proleterska udarna brigada]] * [[Okružni komitet SKOJ-a za Drvar]] * [[Oto Skorceni]] == Literatura == * [https://www.znaci.org/00001/194.htm Lothar Rendulic: GEKÄMPFT, GESIEGT, GESCHLAGEN] - Verlag „Weisermühl", Wels — Heidelberg 1952. * [https://www.znaci.org/00001/200.htm Otto Kumm: VORWÄRTS, PRINZ EUGEN! - Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"], Munin-Verlag, Coburg 1978. * [https://www.znaci.org/00001/181.htm Roland Kaltenegger: TOTENKOPF & EDELWEIß], Ares Verlag 2008. * [https://www.znaci.org/00001/180.htm Franz Schraml: KRIEGSSCHAUPLATZ KROATIEN], Kurt Vowinckel Verlag, Neckargemünd 1962. * [http://books.google.com/books?id=c0dRB-cf5aYC&printsec=frontcover&dq=Thomas+Casagrande:+DIE+VOLKSDEUTSCHE+SS-DIVISION+%C2%BBPRINZ+EUGEN%C2%AB&hl=en&ei=JhdGTb3zFcjxsgaIqdmdDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Thomas Cassagrande: Die volksdeutsche SS-Division "Prinz Eugen": die Banater Schwaben und die Nazionalsocialistiscchen Kriegsverbrechen], Campus Verlag, Frankfurt am Mein 2003. * [https://www.znaci.org/00001/153.htm Oslobodilački rat naroda Jugoslavije, 2, prepravljeno i dopunjeno izdanje, knjiga 2 - Vojnoistorijski institut, Beograd 1963] * [https://www.znaci.org/00001/77.htm Đorđe Orlović: ŠESTA LIČKA PROLETERSKA DIVIZIJA "Nikola Tesla"], Vojnoizdavački i novinski centar Beograd, 1990. * [https://www.znaci.org/00001/98.htm PRVA PROLETERSKA BRIGADA - ZBORNIK SEĆANjA (knjiga 3)] * [https://www.znaci.org/00001/54.htm Prva proleterska - ilustrovana monografija], Globus, Zagreb 1987. * [https://www.znaci.org/00001/137.htm Jovo Popović: PRVA LIČKA PROLETERSKA BRIGADA "MARKO OREŠKOVIĆ"], Vojnoizdavački zavod, Beograd 1988. * [https://www.znaci.org/00001/160.htm Đorđe Orlović: DRUGA LIČKA PROLETERSKA BRIGADA], Vojnoizdavački zavod, Beograd 1983. * [https://www.znaci.org/00001/227.htm TREĆA LIČKA BRIGADA - SJEĆANjA BORACA], Sekcija boraca 3. ličke brigade u Beogradu, Beograd 1991. * [https://www.znaci.org/00001/224.htm Savo Trikić: TREĆA KRAJIŠKA PROLETERSKA BRIGADA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305023004/https://www.znaci.org/00001/224.htm |date=2016-03-05 }}, Vojnoizdavački i novinski centar, Beograd 1989. * [https://www.znaci.org/00001/31.htm TREĆA KRAJIŠKA BRIGADA - ZBORNIK SJEĆANjA] * [https://www.znaci.org/00001/147.htm ŠESTA KRAJIŠKA NOU BRIGADA - RATNA SJEĆANjA], GRO "Proleter", Bečej 1985. * [https://www.znaci.org/00001/69.htm Todor Radošević: TRINAESTA PROLETERSKA BRIGADA "RADE KONČAR"], Vojnoizdavački zavod, Beograd 1984. * [https://www.znaci.org/00001/146.htm Izudin Čaušević: OSMA KRAJIŠKA NOU BRIGADA], Vojnoizdavački zavod, Beograd 1981. * [https://www.znaci.org/00001/68.htm OSMA KRAJIŠKA BRIGADA - SJEĆANjA BORACA], Vojnoizdavački zavod, Beograd 1982. * [[Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu naroda Jugoslavije|Zbornik NOR-a]], tom XII - nemaki dokumenti, [https://www.znaci.org/00001/4_14_4.htm knjiga 4], Vojnoistorijski institut, Beograd ** [https://www.znaci.org/00001/4_12_4_63.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. maja 1944. Komandi 2. oklopne armije o izvršenim pripremama i zadacima potčinjenih jedinica za operaciju »Reselšprung« ] ** [https://www.znaci.org/00001/4_12_4_64.htm Primedbe Komande 2 oklopne armije upućene 20. maja 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa u vezi njegovog predloga za dejstva potčinjenih jedinica u operaciji »Reselšprung« ] ** [https://www.znaci.org/00001/4_12_4_66.htm Naređenje Komande 2. oklopne armije od 21. maja 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa za dejstva u operaciji »Reselšprung« ] ** [https://www.znaci.org/00001/4_12_4_67.htm Naređenje Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 21. maja 1944. 373. legionarskoj diviziji »Tigar« i 92. motorizovanom grenadirskom puku za dejstva u operaciji »Reseisprung« ] ** [https://www.znaci.org/00001/4_12_4_70.htm Naređenje Komande 2. oklopne armije od 25. maja 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa za preduzimanje mera pri napadu na Vrhovni štab NOV i POJ koji se, prema podacima specijalne jedinice »Kirhner«, nalazi na prostoru Potoci — Uvala ] ** [https://www.znaci.org/00001/4_12_4_71.htm Naređenje Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 25. maja 1944. Prvom puku »Brandenburg« za deblokiranje opkoljenog 500. SS-padobranskog bataljona u Drvaru, u operaciji »Reseisprung« ] ** [https://www.znaci.org/00001/4_12_4_72.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 25. maja 1944. Komandi 2. oklopne armije o početnim dejstvima potčinjenih jedinica angažovanih u operaciji »Reselšprung« ] ** [https://www.znaci.org/00001/4_12_4_74.htm Izveštaj 1. puka »Brandenburg« od 26. maja 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o toku i rezultatima borbi u operaciji »Morgenštern« ] ** [https://www.znaci.org/00001/4_12_4_75.htm Obaveštajni izveštaj 373. legionarske divizije »Tigar« od 28. maja 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o mestu boravka maršala Tita i Vrhovnog štaba NOV i POJ, zaplenjenim dokumentima, savezničkim misijama i potrebama povećanja sopstvene propagande radi demoralizacije protivnika ] ** [https://www.znaci.org/00001/4_12_4_78.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 6. juna 1944. Komandi 2. oklopne armije o iskustvima u operaciji »Reselšprung« za period od 25. maja do 6. juna 1944. godine ] ** [https://www.znaci.org/00001/4_12_4_79.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 8. juna 1944. Komandi 2. oklopne armije o postignutim rezultatima i sopstvenim i neprijatelje vim gubicima u operaciji »Reselšprung« ] ** [https://www.znaci.org/00001/4_12_4_80.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 9. juna 1944. Komandi 2. oklopne armije o konačnim neprijateljevim i sopstvenim gubicima u operaciji »Reselšprung« ] ** [https://www.znaci.org/00001/4_12_4_81.htm Izveštaj 373. legionarske divizije »Tigar« od 10. juna 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o dejstvima sopstvenih jedinica na prostoriji Drvar — Bosansko Grahovo u operaciji »Reselšprung« ] ** [https://www.znaci.org/00001/4_12_4_82.htm Izveštaj Štaba 1. puka »Brandenburg« od 19. juna 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o iskustvima stečenim u operaciji »Reselšprung« ] * [[Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu naroda Jugoslavije|Zbornik NOR-a]], tom XIV - četnički dokumenti, [https://www.znaci.org/00001/4_14_3.htm knjiga 3], Vojnoistorijski institut, Beograd ** [https://www.znaci.org/00001/4_14_3_166.htm Zapovest komandanta Dinarske četničke oblasti od 26. maja 1944. komandantima korpusa za napad na jedinice NOVJ kod Drvara] == Vanjske veze == * [https://znaci.org/odrednica.php?slug=desant-na-drvar Desant na Drvar] (znaci.org) {{Sedam neprijateljskih ofanziva}} {{Drugi svetski rat u Jugoslaviji}} [[Kategorija:Desant na Drvar]] [[Kategorija:Osovinske operacije u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Narodnooslobodilačka borba u 1944.]] [[Kategorija:Borbe između NOVJ i Nemaca]] [[Kategorija:Drvar u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Zajedničke operacije NOVJ i Saveznika]] [[Kategorija:Saradnja NOVJ i Saveznika]] [[Kategorija:Zajedničke borbe JVUO i Nemaca]] [[Kategorija:Zajedničke borbe četnika i NDH]] 0np8fd0r5f28e172bnabq0j15car7zx 0 174924 42656376 42256741 2026-07-18T10:51:45Z Minorax 135426 42656376 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:ATP World Tour.png|thumb|right|250px|Logo ATP World Toura]] [[Datoteka:ATP Tennis.png|thumb|right|250px|Stari logo]] '''Asocijacija [[tenis]]kih profesionalaca''' ({{jez-engl|Association of Tennis Professionals}}), skraćeno '''ATP''' ({{jez-engl|ATP}}), je osnovana [[1972]]. godine s ciljem da zaštiti prava i interese svjetskih tenisera. [[1990]]. godine asocijacija je osnovala svjetsko takmičenje '''''ATP tur[neja]''''' ({{jez-engl|ATP Tour}}) koje je 2009. preimenovano u '''''ATP svetska turneja''''' ({{jez-engl|ATP World Tour}}). Glavno sjedište i uprava ATP-a je u [[London]]u, u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]]. Njene podružnice nalaze se u [[Monako|Monaku]] (sjedište za [[Evropa|Evropu]]), [[Ponte Vedra Beach, Florida|Ponte Vedra Beach]] u [[Sjedinjene Američke Države|SAD-u]] (sjedište za [[Amerike|Ameriku]]) i u [[Sydney]]u u [[Australija|Australiji]] (sjedište za ostale dijelove svijeta). Ekvivalent ATP-a u ženskom tenisu je [[Ženska teniska asocijacija|VTA]] ({{jez-engl|WTA}}). == Uposlenici organizacije == Predsjednik ATP-a je Adam Helfant. Šefovi podružnica su: * Andy Anson ([[Evropa]]) * Mark Young ([[Amerike|Amerika]]) * Brad Drewett (internacionalna divizija: [[Afrika]], [[Azija]] i [[Australija]]). ATP ima dva odjeljenja: izvršni odbor i vijeće tenisera. Izvršni odbor pored predsjednika čine stalni članovi Željko Franulović, Charlie Pasarell i Graham Pearce i nestalni članovi. Nestalne članove bira vijeće tenisera svake dvije godine. Sadašnji nestalni članovi su: predstavnik evropske divizije [[Ivan Ljubičić]], američke divizije Justin Gimelstob i internacionalne divizije David Edges. Vijeće tenisera čini 10 tenisera, i može utjecati i savjetovati predsjednika i odbor pri donošenju važnih odluka. Članovi vijeća tenisera su četiri najbolja u singl do 50 rankinga, dva između 51 i 100. rankinga, dva među prvih 100. tenisera u dubl kategoriji i dvojica izabranih predstavnika. == ATP World Tour == ATP World Tour označava utrku u kojoj se teniseri bore za što veće mjesto na ATP ljestvici i za titulu najboljeg tenisera svijeta. U tu utrku se ubrajaju svi teniski turniri koji se organizuju pod zastavom ATP-a. To su turniri kategorija: * [[Grand slam|Grand Slam]] 2000 (nije pod zastavom ATP-a, ali se bodovi računaju u utrci), * [[ATP World Tour Masters 1000]], * ATP World Tour 500 serija, * ATP World Tour 250 serija, * ATP Challenger serija i * ATP Futures serija turnira. Više detalja pogledajte u slijedećoj tabeli: {| class="wikitable" |- bgcolor="#c7dcf6" ! kategorija turnira !! broj !! nagradni fond <br /> (USD - američki dolar)<sup>*</sup> !! bodovi koje <br />osvaja pobjednik || nadzorno tijelo |- | Grand Slams ||align="center"| 4 ||align="right"| AO<ref>[http://www.australianopen.com Australian Open]</ref>: 21.448.400 <br />FO<ref>[http://www.rolandgarros.com French Open]</ref>: 21.377.200 <br />WIM<ref>[http://www.wimbledon.org Wimbledon]</ref>: 19.065.400 <br />USO<ref>[http://www.usopen.org US Open]</ref>: 21.600.000 ||align="center"| 2,000 || align="center"|ITF |- | ATP World Tour Finals ||align="center"| 1 ||align="right"| 4,450,000 ||align="center"| 1100-1500 || align="center"|ATP & ITF |- | ATP World Tour Masters 1000 ||align="center"| 9 ||align="right"| 2,450,000 do 3,450,000 ||align="center"| 1000 || align="center"|ATP |- | ATP 500 ||align="center"| 11 ||align="right"| 755,000 do 1,426,250 ||align="center"| 500 || align="center"|ATP |- | ATP 250 ||align="center"| 40 ||align="right"| 416,000 do 1,000,000 ||align="center"| 250 || align="center"|ATP |- | ATP World Team Cup ||align="center"| 1 ||align="right"| 1,750,000 ||align="center"| - || align="center"|ATP |- | ATP Challenger Series ||align="center"| 115 ||align="right"| 35,000 do 150,000 ||align="center"| 75 do 125 || align="center"|ATP |- | Futures ||align="center"| 420 ||align="right"| 10,000 i 15,000 ||align="center"| 17 do 33 || align="center"|ITF |} <sup>*</sup> Nagradni fond turnira (iz 2010. godine) preračunat iz lokalne valute u USD po srednjem kursu == Ranking == ATP svake sedmice objavljuje nove ranking pozicije. Tako se godišnje takmičenje ATP World Tour sastoji od 52 sedmice. Ovakva organizacija bodovanja tenisera, pomaže ATP-u kako bi utvrdio nosioce turnira i na kojim bi pozicijama igrali teniseri. Teniser koji završi utrku ATP World Tour na prvom mjestu na kraju sezone je svjetski teniser broj 1. Na samom kraju sezone, kada se završe svi veliki turniri, ATP organizuje takmičenje ATP World Tour Finals (ranije poznat kao Tennis Masters Cup). Na ovom prestižnom takmičenju učestvuje 8 najboljih tenisera, koji su od početka godine, do kraja sezone (odnosno do kraja ATP World Tour utrke), skupili najviše bodova. Trenutni ranking nalazi se na stranici [[Tenis]]. == Reference == <references /> {{reference}} == Vanjske veze == * [http://www.atpworldtour.com/ Službena stranica] [[Kategorija:Tenis]] [[Kategorija:Sportske organizacije]] h5nl3qyamal4d7qcdzuo1wcv4xku6fx 42656413 42656376 2026-07-18T11:58:34Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Asocijacija teniskih profesionalaca]] na [[ATP]]: (1) ATP je poznaciji naziv i češće je korišten; (2) asocijacija se kod nas u pravilu ne koristi za udrugu kao termin 42656376 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:ATP World Tour.png|thumb|right|250px|Logo ATP World Toura]] [[Datoteka:ATP Tennis.png|thumb|right|250px|Stari logo]] '''Asocijacija [[tenis]]kih profesionalaca''' ({{jez-engl|Association of Tennis Professionals}}), skraćeno '''ATP''' ({{jez-engl|ATP}}), je osnovana [[1972]]. godine s ciljem da zaštiti prava i interese svjetskih tenisera. [[1990]]. godine asocijacija je osnovala svjetsko takmičenje '''''ATP tur[neja]''''' ({{jez-engl|ATP Tour}}) koje je 2009. preimenovano u '''''ATP svetska turneja''''' ({{jez-engl|ATP World Tour}}). Glavno sjedište i uprava ATP-a je u [[London]]u, u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]]. Njene podružnice nalaze se u [[Monako|Monaku]] (sjedište za [[Evropa|Evropu]]), [[Ponte Vedra Beach, Florida|Ponte Vedra Beach]] u [[Sjedinjene Američke Države|SAD-u]] (sjedište za [[Amerike|Ameriku]]) i u [[Sydney]]u u [[Australija|Australiji]] (sjedište za ostale dijelove svijeta). Ekvivalent ATP-a u ženskom tenisu je [[Ženska teniska asocijacija|VTA]] ({{jez-engl|WTA}}). == Uposlenici organizacije == Predsjednik ATP-a je Adam Helfant. Šefovi podružnica su: * Andy Anson ([[Evropa]]) * Mark Young ([[Amerike|Amerika]]) * Brad Drewett (internacionalna divizija: [[Afrika]], [[Azija]] i [[Australija]]). ATP ima dva odjeljenja: izvršni odbor i vijeće tenisera. Izvršni odbor pored predsjednika čine stalni članovi Željko Franulović, Charlie Pasarell i Graham Pearce i nestalni članovi. Nestalne članove bira vijeće tenisera svake dvije godine. Sadašnji nestalni članovi su: predstavnik evropske divizije [[Ivan Ljubičić]], američke divizije Justin Gimelstob i internacionalne divizije David Edges. Vijeće tenisera čini 10 tenisera, i može utjecati i savjetovati predsjednika i odbor pri donošenju važnih odluka. Članovi vijeća tenisera su četiri najbolja u singl do 50 rankinga, dva između 51 i 100. rankinga, dva među prvih 100. tenisera u dubl kategoriji i dvojica izabranih predstavnika. == ATP World Tour == ATP World Tour označava utrku u kojoj se teniseri bore za što veće mjesto na ATP ljestvici i za titulu najboljeg tenisera svijeta. U tu utrku se ubrajaju svi teniski turniri koji se organizuju pod zastavom ATP-a. To su turniri kategorija: * [[Grand slam|Grand Slam]] 2000 (nije pod zastavom ATP-a, ali se bodovi računaju u utrci), * [[ATP World Tour Masters 1000]], * ATP World Tour 500 serija, * ATP World Tour 250 serija, * ATP Challenger serija i * ATP Futures serija turnira. Više detalja pogledajte u slijedećoj tabeli: {| class="wikitable" |- bgcolor="#c7dcf6" ! kategorija turnira !! broj !! nagradni fond <br /> (USD - američki dolar)<sup>*</sup> !! bodovi koje <br />osvaja pobjednik || nadzorno tijelo |- | Grand Slams ||align="center"| 4 ||align="right"| AO<ref>[http://www.australianopen.com Australian Open]</ref>: 21.448.400 <br />FO<ref>[http://www.rolandgarros.com French Open]</ref>: 21.377.200 <br />WIM<ref>[http://www.wimbledon.org Wimbledon]</ref>: 19.065.400 <br />USO<ref>[http://www.usopen.org US Open]</ref>: 21.600.000 ||align="center"| 2,000 || align="center"|ITF |- | ATP World Tour Finals ||align="center"| 1 ||align="right"| 4,450,000 ||align="center"| 1100-1500 || align="center"|ATP & ITF |- | ATP World Tour Masters 1000 ||align="center"| 9 ||align="right"| 2,450,000 do 3,450,000 ||align="center"| 1000 || align="center"|ATP |- | ATP 500 ||align="center"| 11 ||align="right"| 755,000 do 1,426,250 ||align="center"| 500 || align="center"|ATP |- | ATP 250 ||align="center"| 40 ||align="right"| 416,000 do 1,000,000 ||align="center"| 250 || align="center"|ATP |- | ATP World Team Cup ||align="center"| 1 ||align="right"| 1,750,000 ||align="center"| - || align="center"|ATP |- | ATP Challenger Series ||align="center"| 115 ||align="right"| 35,000 do 150,000 ||align="center"| 75 do 125 || align="center"|ATP |- | Futures ||align="center"| 420 ||align="right"| 10,000 i 15,000 ||align="center"| 17 do 33 || align="center"|ITF |} <sup>*</sup> Nagradni fond turnira (iz 2010. godine) preračunat iz lokalne valute u USD po srednjem kursu == Ranking == ATP svake sedmice objavljuje nove ranking pozicije. Tako se godišnje takmičenje ATP World Tour sastoji od 52 sedmice. Ovakva organizacija bodovanja tenisera, pomaže ATP-u kako bi utvrdio nosioce turnira i na kojim bi pozicijama igrali teniseri. Teniser koji završi utrku ATP World Tour na prvom mjestu na kraju sezone je svjetski teniser broj 1. Na samom kraju sezone, kada se završe svi veliki turniri, ATP organizuje takmičenje ATP World Tour Finals (ranije poznat kao Tennis Masters Cup). Na ovom prestižnom takmičenju učestvuje 8 najboljih tenisera, koji su od početka godine, do kraja sezone (odnosno do kraja ATP World Tour utrke), skupili najviše bodova. Trenutni ranking nalazi se na stranici [[Tenis]]. == Reference == <references /> {{reference}} == Vanjske veze == * [http://www.atpworldtour.com/ Službena stranica] [[Kategorija:Tenis]] [[Kategorija:Sportske organizacije]] h5nl3qyamal4d7qcdzuo1wcv4xku6fx 0 183262 42656404 42618612 2026-07-18T11:05:59Z Minorax 135426 42656404 wikitext text/x-wiki {{Naselje | ime =Rosario | ime_genitiv =Rosaria | izvorno_ime = | translit_jezik1 = | slika_panorama =Rosario, 1400 Pellegrini Avenue.jpg | veličina_slike =280px | opis_slike =Centar [[grad]]a | utemeljenje_ime=[[Gradska prava]] | utemeljenje_datum =[[1852]].<ref name=city/> | širina-stupnjevi =32 | širina-minute =57 | širina-oznaka =S | dužina-stupnjevi =60 | dužina-minute =38 | dužina-oznaka =W | lokacija_ime =[[Spisak država|Država]] | lokacija_info ={{flag|Argentina}} | lokacija1_ime =[[Argentinske provincije|Provincija]] | lokacija1_info =[[Santa Fe (provincija, Argentina)|Santa Fe]] | lokacija2_ime = | lokacija2_info = | vrsta_vlasti = | vlast_bilješke = | titula_vođe =[[Gradonačelnik|Intendante]] | ime_vođe =Pablo Javkin | dijelovi = | vrsta_dijelova = | površina_bilješke = | površina_ukupna =137 [[km²]] | površina_uža = | površina_šira = | visina =31 [[metar|m]]<ref name=city/> | visina_izvor = | visina_max = | visina_min = | stanovništvo_godina =[[2010]]. | stanovništvo_bilješke = | stanovništvo =948,312<ref name=city/> | stanovništvo_gustoća = | stanovništvo_uže = | stanovništvo_uže_gustoća = | stanovništvo_šire =1,339,500 <ref name=cita/> | stanovništvo_šire_gustoća = | stanovništvo_prazno1_ime = | stanovništvo_prazno1 = | stanovništvo_gustoća_prazno1 = | stanovništvo_prazno2_ime = | stanovništvo_prazno2 = | stanovništvo_gustoća_prazno2 = | vremenska_zona =[[UTC-3]] | utc_pomak = | vremenska_zona_DST = | utc_pomak_DST = | poštanski_broj =S2000<ref name=city/> | pozivni_broj =0341<ref name=city/> | gradovi_prijatelji = | države_gradova_prijatelja = | web_stranica = | slika_lokacijska_karta_država =Argentina | slika_lokacijska_karta_opis =<div class="center">Rosario na karti Argentine</div> | bilješke = }} '''Rosario''' je [[grad]] i [[općina]] od 948,312<ref name=city>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/en/argentina/santafe/rosario/82084270__rosario/ | title =''Rosario in Rosario (Santa Fe)'' | accessdate =09.11.2023. | language=engleski | publisher=City Population}}</ref> i [[Urbana sredina|aglomeracija]] od 1,339,500 [[Stanovništvo|stanovnika]]<ref name=cita>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/en/argentina/cities/?cityid=1922 | title =''Argentina: Urban Agglomerations'' | accessdate =09.11.2023. | language=engleski | publisher=City Population}}</ref>na [[istok]]u [[Argentina|zemlje]] u [[Santa Fe (provincija, Argentina)|Provinciji Santa Fe]] u kojoj je [[administrativni centar]]. == Karakteristike == Rosario je velika [[rijeka|riječna]] [[luka]] i jedan od najvećih [[grad]]ova u Argentini, prostire duž desne ([[zapad]]ne) [[obala|obale]] [[Paraná (rijeka)|Rijeke Paraná]], udaljen oko 290 [[km]] [[sjeverozapad]]no od [[glavni grad|glavnog grada]] [[Buenos Aires]]a.<ref name=brit/> == Historija == [[datoteka:Vista de Puerto Norte y Estación Norte de Trenes en Rosario 2021.jpg|thumb|left|240px|<div class="center">Sjeverni [[željeznička stanica|kolodvor]]</div>]] [[datoteka:Che Guevara monumento Rosario 4.JPG|thumb|left|240px|<div class="center">[[Spomenik]] Che Guevari</div>]] Za razliku od većine velikih gradova u zemlji, Rosario nisu osnovali [[španjolci|španjolski]] [[konkvistador]]i u [[16. vijek]]u.<ref name=park>{{cite web | url =https://www.rosario.gob.ar/inicio/historia-escudo-y-bandera-de-la-ciudad | title =''Historia de la ciudad'' | accessdate =09.11.2023. | language =španjolska | publisher =Municipalidad de Rosario | archive-date =2023-11-10 | archive-url =https://web.archive.org/web/20231110211955/https://www.rosario.gob.ar/inicio/historia-escudo-y-bandera-de-la-ciudad | url-status =dead }}</ref>Kako nema [[dokument]]a o osnivanju, pretpostavlja da je niknuo oko [[1665]]. na lokalitetu ''Pago de los Arroyos'', na kom je [[1702]]. podignuta [[kapela]] uz koju su prvi [[kolonizacija|akolonisti]] počeli graditi [[dom]]ove.<ref name=his/> [[Parohija]] Arroyos osnovana je [[1730]]., kad je iz [[Santa Fe, Argentina|Santa Fea]] donešena [[ikona]] Djevice od Ružarija (Virgen del Rosario), tako da se od [[1757]]. parohija i [[selo]] počelo zvati ''Parroquia Nuestra Señora del Rosario'' (Parohija naše Gospe od Ružarija) što se vremenom skratilo na Rosario.<ref name=his>{{cite web | url =https://www.rosarioesmas.com/page/noticias/id/300/title/Rosario,-origen-y-fundaci%C3%B3n-de-la-ciudad | title =''Rosario, origen y fundación de la ciudad'' | accessdate =09.11.2023. | language =španjolski | publisher =Rosario es mas | archive-date =2023-11-10 | archive-url =https://web.archive.org/web/20231110213457/https://www.rosarioesmas.com/page/noticias/id/300/title/Rosario%2C-origen-y-fundaci%C3%B3n-de-la-ciudad }}</ref> Za razliku od gradova u unutrašnjosti, Rosario se uključio u [[Argentinski rat za nezavisnost]] u [[maj]]u [[1810]]. U njemu je [[1812]]. [[general]] [[Manuel Belgrano]] prvi put izvjesio [[Zastava Argentine|Zastavu Argentine]].<ref name=brit/> Ali je istovremeno za vrijeme te borbe i kasnijih [[građanski rat|građanskih ratova]] poprilično nastradao. Najgore je prošao [[1819]]., kad ga je spalio je [[general]] i [[guverner]] [[Buenos Aires (provincija)|Provincije Buenos Aires]] Juan Ramón Balcarce i [[1829]]. kad su ga [[bombardovanje|bombardirali]] [[ratni brod|ratni brodovi]]. Od tad se sve do [[1852]]. kad je dobio [[gradska prava|status grada]] polako oporavljao. Veliki impuls njegovom razvoju zbio se [[1860]]. kad je proglašen službenom lukom za domaće i strane [[ocean]]ske [[brod]]ove.<ref name=brit/> Nova era [[prosperitet]]a započela je nakon izgradnje [[željeznička pruga|željezničke pruge]] (dovršena [[1863]].) Rosario-[[Córdoba, Argentina|Córdoba]], prvom kojom je povezan sa [[Pampa|Pampom]]. Luka je dograđena krajem [[19. vijek|19]]. početkom [[20. vijek]]a uz pomoć [[francuska|francuskog]] [[kapital]], što je omogućilo Rosariju da [[1940-e|1940-ih]] postane prva luka Argentine i jedna od vodećih luka za [[žitarice]] u [[svijet]]u.<ref name=brit/> == Znamenitosti, obrazovanje i sport== Značajne građevine Rosarija su [[neorenesansa|neorenesansna]] [[katedrala]] iz [[1881]] i [[historicizam|historicistička]] [[Gradska vijećnica]] ([[1896]].). Spomenik zastavi generala Belgrana podignut je [[1957]]., a spomenik [[Ernesto Che Guevara|Che Guevari]] [[2008]]. za njegov 80 [[rođendan]]. Grad ima puno [[muzej]]a, među kojima se ističu tri; Muzej [[historija|historije]] Provincije Santa Fe iz [[1939]]., Muzej likovneumjetnosti ([[1937]].) i Muzej dekorativne umjetnosti ([[1968]].).<ref name=brit/> Prvi [[fakultet]] u Rosariju počeo je raditi [[1919]]. kao Ekonomska škola Narodnog primorskog [[univerzitet]]a, iz njega je [[1968]] je izrastao Nacionalni [[univerzitet]] Rosario.<ref name=brit/> Rosario ima dva prvoligaška [[nogomet]]na kluba<ref name=brit/>; [[Rosario Central]] i [[Newell's Old Boys]] u kom su započeli igrati [[Lionel Messi]] i [[Gabriel Batistuta]]. == Privreda i transport == Iz luke u Rosariju se i danas [[izvoz]]e; [[žitarice]] i drugi [[poljoprivreda|poljoprivredni]] proizvodi, [[meso]] i drvna građa. Od kad je [[1976]]. [[Bolivija|Boliviji]] dodijeljena velika zona duž obale rijeke za [[Porto franco]] promet u luci se povećao. Rosario je snažan [[industrija|industrijski]] centar u kom se proizvode [[automobil]]i, [[traktor]]i, [[Rashladnik|rashladna oprema]] i [[čelik]].<ref name=brit>{{cite web | url =https://www.britannica.com/place/Rosario-Argentina | title =''Rosario Argentina'' | accessdate =09.11.2023. | language=engleski | publisher=Encyclopaedia Britannica}}</ref> Rosario je [[autoput]]om N°9 povezan sa [[Buenos Aires]]om i [[Córdoba, Argentina|Córdobom]]. Ima i vrlo moderan ''Internacionalni [[aerodrom]]'' ([[IATA]]: '''ROS''', [[ICAO]]: '''SAAR''')<ref name=air>{{cite web | url =https://skybrary.aero/airports/saar | title =''Rosario International Airport'' | accessdate =09.11.2023. | language=engleski | publisher=Skybrary}}</ref> desetak km zapadno od centra grada. == Poznati sugrađani== * [[Ernesto Che Guevara]], [[revolucionar]] ([[1928]].-[[1967]]. * [[Lionel Messi]], [[nogometaš]] rođen je u gradu [[1987]]. == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Rosario, Santa Fe}} * [https://www.rosario.gob.ar/inicio/''Municipalidad de Rosario'']{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{es icon}} [[Kategorija:Gradovi u Argentini]] Rosario, Argentina q1rlx61gazybrv98aza675t8mmpcs73 0 212615 42656384 42166806 2026-07-18T10:52:55Z Minorax 135426 42656384 wikitext text/x-wiki [[File:Thinktank Birmingham - object 1961S01481.00001(1).jpg|thumb|A praxinoscope made by Ernst Plank, of [[Nuremberg]], Germany, and powered by a miniature [[hot air engine]]. It is now in the collection of [[Thinktank, Birmingham Science Museum]].]] [[Datoteka:Lanature1879 praxinoscope reynaud.png|thumb|right|Ilustracija praksinoskopa iz 1879.]] [[Datoteka:Lanature1882 praxinoscope projection reynaud.png|thumb|250px|Praksinoskopski projektor iz 1882]] [[Datoteka:Theatreoptique.jpg|right|300px|thumb|[[Théâtre Optique]], 1892. Konačna verzija uređaja je koristila duge lance sa stotinama narativnih slika.]] '''Praksinoskop''' je bio uređaj za [[animacija|animaciju]] slika iz 19. vijeka, razvijen kao alternativa i poboljšanje dotadašnjih [[zootrop]]a. Godine 1877. ga je u Francuskoj izumio [[Charles-Émile Reynaud]]. Kao i zoetrop, koristio je trake sa slikama na unutrašnjoj strani rotirajućeg cilindra. Praksinoskop je predstavljao poboljšanje zato što je uski prorez za gledanje zamijenio sa unutrašnjim krugom ogledala, pa su slike izgledale više ili manje stacionarne i na istom položaju kada se kotač okretao. Pri pogledu na ogledalo je gledatelj mogao gledati brzi niz slika sa iluzijom pokreta, te sa jasnijom slikom nego kod zootropa. Godine 1889. je Reynaud razvio [[Théâtre Optique]], dodatno poboljšani uređaj koji je omogućio projekciju slika na ekran preko dugih rola slika. To mu je omogućilo da široj publici predstavi [[animirani film|animirane filmove]] stvorene od rukom izrađenih slika, ali je popularnost uređaja brzo zasjenjena projekcijama pokretnih fotografskih slika [[braća Lumiere|braće Lumière]]. == Vanjske veze == * [http://courses.ncssm.edu/gallery/collections/toys/html/exhibit11.htm A picture and further information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051217025702/http://courses.ncssm.edu/gallery/collections/toys/html/exhibit11.htm |date=2005-12-17 }} * [http://physics.kenyon.edu/EarlyApparatus/Optical_Recreations/Praxinoscopes/Praxinoscopes.html Praxinoscopes: Kenyon College Department of Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923165256/http://physics.kenyon.edu/EarlyApparatus/Optical_Recreations/Praxinoscopes/Praxinoscopes.html |date=2013-09-23 }} * [http://courses.ncssm.edu/gallery/collections/toys/opticaltoys.htm A demonstration of this and similar optical toys, including the zoetrope] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040404000457/http://courses.ncssm.edu/gallery/collections/toys/opticaltoys.htm |date=2004-04-04 }} * [https://pandora.nla.gov.au/pan/13071/20040303-0000/www.acmi.net.au/AIC/REYNAUD_BIO.html More on Reynaud's Théåtre Optique] [[Kategorija:Historija animacije]] oh03mb4c6nx150kzadiega54il1zsi0 0 215357 42656229 1568734 2026-07-17T23:50:25Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 42656229 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] qadedj8rnb025ob5ea3p6my6i1zim0w 0 217327 42656091 41843402 2026-07-17T14:23:55Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Savet za ljudska prava Organizacije ujedinjenih nacija]] na [[Vijeće Ujedinjenih nacija za ljudska prava]] 41843402 wikitext text/x-wiki [[File:UN Geneva Human Rights and Alliance of Civilizations Room.jpg|thumb|Savet za ljudska prava Ujedinjenih nacija.]] '''Savet za ljudska prava Ujedinjenih nacija''' (''United Nations Human Rights Council'', UNHRC) je međuvladin organ u okviru sistema Ujedinjenih nacija. UNHRC je naslednik [[Komisija za ljudska prava Ujedinjenih nacija|Komisije za ljudska prava Ujedinjenih nacija]] (UNHCR, ovde CHR), i podorgan [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Generalne skupštine Ujedinjenih nacija]]. Savet blisko sarađuje sa [[Kancelarija Visokog komesara za ljudska prava|Kancelarijom Visokog komesara za ljudska prava]] (OHCHR) i izvršava ''posebne procedure'' Ujedinjenih nacija. Generalna skupština je osnovala UNHRC usvajanjem rezolucije (A/RES/60/251) 15. marta 2006, u cilju zamene prethodnog CHR-a, koji je bio veoma kritikovan jer je dozvoljavao članstvo zemljama sa slabom reputacijom u pogledu ljudskih prava. [[Generalni sekretar Ujedinjenih nacija|Generalni sekretar]] [[Ban Ki Mun]] i bivši visoki komesar za ljudska prava [[Meri Robinson]] su kritikovali Savet za delovanje u skladu sa političkim interesima suprotno ljudskim pravima. Tačnije, generalni sekretari [[Kofi Anan]] i Ban Ki Mun, predsednica Saveta [[Doru Kostea]], [[Evropska unija]], [[Kanada]] i [[SAD]] optužile su Savet za nesrazmerno fokusiranje na [[izraelsko-palestinski sukob]]. Sjedinjene Države su bojkotovali Savet za vreme [[Džordž V. Buš|Džordža V. Buša]], ali su promenile stav tokom [[Barak Obama|Obamine]] administracije. == Struktura == Članovi Generalne skupštine biraju četrdeset i sedam članova koji zasedaju UNHRC-om. Mandat svakog člana je tri godine, a nijedan član na može da ima više od dva uzastopna mandata. Mandati su raspoređeni po regionalnim grupama UN-a i to: 13 mesta za Afriku, 13 za Aziju, 6 za istočnu Evropu, 8 za Latinsku Ameriku i Karibe i 7 za zapadnu Evrope i ostale grupe. Prethodno je CHR imao članstvo od 53 člana koje je birao [[Ekonomski i socijalni savet Ujedinjenih nacija|Ekonomski i socijalni savet]] (EKOSOC) većinskim izborom prisutnh i sa pravom glasa. Članovi Saveta prolaze novi univerzalni mehanizam za preispitivanje tokom svog mandata članstva. Generalna skupština može da suspenduje prava i privilegije bilo kog člana Saveta za kojeg je utrvđeno uporno i sistematsko kršenje ljudskih prava u vreme svog mandata. Proces suspenzije zahteva dvotrećinsku većinu glasova od strane Generalne skupštine. Rezolucija o osnivanju UNHRC navodi da će se „članovi izabrani u Savet pridržavati najviših standarda u promociji i zaštiti ljudskih prava.“ == Povezano == * [[Ljudska prava]] == Vanjske veze == {{commonscat|United Nations Human Rights Council}} * [http://www.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/ Savet za ljudska prava UN-a] [[Kategorija:Ujedinjene nacije]] [[Kategorija:Ljudska prava]] 2bxw693v4canu63x00ngzicl40mlqr1 0 217340 42656236 1577948 2026-07-17T23:51:00Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće Ujedinjenih nacija za ljudska prava]] 42656236 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće Ujedinjenih nacija za ljudska prava]] bwviw3nd6xmrbthgdm5hsolke8z7l07 0 224739 42656349 42648116 2026-07-18T06:07:24Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656349 wikitext text/x-wiki {{Istopolna zajednica}} {{LGBT prava}} Ova stranica sadrži kronologiju značajnijih događaja u vezi s [[istospolni brak|istospolnim brakovima]] i zakonskim priznavanjem istospolnih parova u modernom vremenu diljem svijeta. Događaji koji označavaju legalizaciju istospolnih brakova u nekoj državi ili dijelu državnog teritorija prikazani su u '''boldu'''. == Ranija razdoblja == Kroz povijest su postojale različite vrste istospolnih brakova,<ref>[http://books.google.com/books?id=1ha9GgWNmy0C&pg=PT267 The Origins and Role of Same-Sex Relations In Human Societies – James Neill – Google Boeken]. Google Books. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> od neformalnih, slobodnih do jako ritualiziranih zajednica.<ref>[http://books.google.com/books?id=mlFp0nFhvbwC&dq=Ritualized+Homosexuality+Herdt&printsec=frontcover&source=bn&hl=en&ei=MBbOSvmjIIOa8Aao5PT6Aw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4#v=onepage&q=&f=false Ritualized Homosexuality in Melanesia]. Google Books. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> [[Ciceron]] spominje brak (koristeći [[Latinski jezik|latinski]] glagol za "vjenčati se", nubere) sina Kuriona Starijeg, ali to čini u metaforičkom obliku kako bi kritizirao svog neprijatelja [[Marko Antonije|Marka Antonija]]. Ciceron govori da je mlađi Kurion bio ''združen u stabilan i trajan brak'' s Markom Antonijem.<ref>[http://old.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0021&layout=&loc=18 Cicero Philippic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091214003136/http://old.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0021 |date=2009-12-14 }}. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> [[Marcijal]] također dosta spominje istospolni brak, ali uvijek u podrugljivim terminima protiv ljudi koje želi ismijati.<ref>[http://www.tertullian.org/fathers/martial_epigrams_book12.htm Martial Epigrams Book XII]. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref><ref>[http://www.tertullian.org/fathers/martial_epigrams_book03.htm Martial Epigrams Book III]. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref><ref>[http://www.tertullian.org/fathers/martial_epigrams_book01.htm Martial Epigrams Book I]. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> Istospolni bračni običaji i rituali više su bili prihvaćeni u [[Mezopotamija|Mezopotamiji]] nego u [[Stari Egipat|Starom Egiptu]]. U drevnoj [[Asirija|Asiriji]] homoseksualna ljubav između dva muškarca također je bila prihvaćena.<ref>[Gay Rights Or Wrongs: A Christian's Guide to Homosexual Issues and Ministry, by Mike Mazzalonga, 1996, p.11]. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref><ref>[The Nature Of Homosexuality, Erik Holland, page 334, 2004]. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> Najmanje dva [[Popis rimskih careva|rimska cara]] su bila u istospolnoj zajednici. Za trinaest od prvih četrnaest rimskih careva držalo se da su [[Biseksualnost|biseksualci]] ili isključivo [[Homoseksualnost|homoseksualci]].<ref>[Hinsch, Bret. (1990). Passions of the Cut Sleeve. University of California Press. pp. 35–36.]. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> Prvi rimski car koji se vjenčao s muškarcem bio je [[Neron]]. Najprije s jednim od njegovih [[oslobođenik]]a, Pitagorom, kome Neron preuzima ulogu mladenke, a kasnije kao mladoženja s mlađim dečkom, koji je sličio na jednu od njegovih [[Konkubinat|konkubina]],<ref>[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/62*.html Nero missed her so greatly after her death that on learning of a woman who resembled her he at first sent for her and kept her; but later he caused a boy of the freedmen, whom he used to call Sporus,..."he formally "married" Sporus, and assigned the boy a regular dowry according to contract;" q.v., Suetonius Nero 28; Dio Cassius Epitome 62.28]. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> zvan Sporus. Adolescentni car [[Elagabal]] se obraćao svom vozaču kvadrige, plavom robu iz [[Karija|Karije]] zvanom [[Hijeroklo (kočijaš)|Hijeroklo]], kao svom suprugu.<ref>[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/79*.html#78-30 Cassius Dio, Roman History]. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> Vjenčao se za atletičara Zoticusa u raskošnoj ceremoniji u [[Rim]]u na veselje građana.<ref>[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/80*.html Dio Cassius Epitome 80.5, 80.14, 80.15, 80.16; Herodian Roman History 5.6.1–5.6.2]. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> Ovakvi istospolni brakovi nastavili su se dok [[kršćanstvo]] nije postalo službena religija [[Rimsko Carstvo|Rimskog Carstva]]. Zakon u [[Codex Theodosianus|Teodozijevom zakoniku]] (C. Th. 9.7.3) kojeg su 342. prije Krista izdali kršćanski carevi [[Konstancije II.]] i [[Konstans I.]] Taj zakon je zabranio [[LGBT istorija antičkog Rima|istospolne brakove u Antičkom Rimu]] i onaj tko bi se tako vjenčao bio bi pogubljen.<ref>[http://books.google.com/books?id=xOmU5q1x8HsC&pg=PA272 Wrestling With God And Men: Homosexuality In The Jewish Tradition – Steven Greenberg – Google Boeken]. Google Books. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=5LXpN4oaOwAC&pg=PA123 Christianity, Social Tolerance, and Homosexuality: Gay People in Western ... – John Boswell – Google Boeken]. Google Books. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> U [[Srednji vijek|Srednjem vijeku]] istospolni brak između Pedroa Díaza and Muñoa Vandilaza u [[Galicija (Španija)|galicijskoj]] općini Rairiz de Veiga u [[Španjolska|Španjolskoj]] sklopljen je 16. aprila/travnja 1061. Vjenčao ih je svećenik u maloj kapeli. Povijesni dokumenti o crkvenom vjenčanju nađeni su u Samostanu San Salvador de Celanova.<ref>[http://www.galiciae.com/nova/78210.html Callón gaña o Vicente Risco de Ciencias Sociais cun ensaio sobre a homosexualidade na Idade Media] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110305024907/http://www.galiciae.com/nova/78210.html |date=2011-03-05 }}. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{gl icon}}</ref> U drevnoj Indiji istospolni brak je bio češća pojava. Jedan primjer bila je princeza Shikhandi koju je otac, kralj Drupada, udao za drugu princezu. Po tradicijama iz južne Indije, [[Krišna]] se vjenčao s Iravan da bi ispunio jednu od njegove posljednje tri želje. Oaza [[Siwa (oaza)|Siwa]] u [[Egipat|Egiptu]] je imala povijesno prihvaćanje, pa čak i rituale istospolnog braka - tradiciju koju su egipatske vlasti nastojale ugušiti, sve uspješnije, od početka [[20. vijek|20. stoljeća]].<ref>[Dumairy, A. (2005). Siwa Past and Present. Alexandria]. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> Njemački [[Egiptologija|egiptolog]] George Steindorff je 1990. istraživao oazu i izvijestio da su homoseksualne veze česte i jako često proširene na brak.<ref>[Steindorff, George (1904 p.111). Durch die Libysche Wuste Zur Amonoase. Leipsig: Velohgen and Klasing]. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> == 1970-e == === 1971. === * 15. oktobar/listopad - {{flagicon|Minnesota}} ({{flagicon|SAD}}) Vrhovni sud [[SAD|američke]] savezne države [[Minnesota]] potvrdio je odluku nižeg suda da odbijanje dozvole za brak istospolnim parovima ne krši [[Ustav SAD|Ustav SAD-a]].<ref>[http://www.scotusblog.com/2012/07/gay-marriage-and-baker-v-nelson/ Gay marriage and Baker v. Nelson]. Preuzeto 23. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> Ova odluka odnosi se na zahtjev kojeg su podnijeli aktivisti Jack Baker i Michael McConnell 1970., što je privuklo veliku pozornost medija. Do 1973. rodnog ograničenja nije bilo ni u jednom bračnom zakoniku, ni u jednoj američkoj saveznoj državi. === 1973. === * 1. januar/siječanj - {{flagicon|Maryland}} ({{flagicon|SAD}}) [[Maryland]] je postala prva [[SAD|američka]] savezna država koja je ustavom zabranila istospolne brakove.<ref>[http://mlis.state.md.us/asp/statutes_respond.asp?article=gfl&section=2-201&Extension=HTML/ MGA HTML Statues]. Preuzeto 23. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> U sljedeća dva desetljeća i ostale savezne države pridružile su se Marylandu u ustavnoj zabrani istospolnih brakova, što je do 1994. zahvatilo gotovo sve američke države. === 1974. === * 20. maj/svibanj - {{flagicon|Washington}} ({{flagicon|SAD}}) Singer v. Hara, tužba koju su podnijeli John F. Singer i Paul Barwick, nakon što im je odbijena dozvola za brak 20. septembra/rujna u [[King County, Washington|okrugu King]] u [[Seattle]]u, završila je jednoglasnim odbacivanjem od strane Prizivnog suda u [[Washington (savezna država)|Washingtonu]].<ref>[http://www.thestranger.com/seattle/Content?oid=45213 Eli Sanders (20 October 2005). "Marriage Denied". The Stranger]. Preuzeto 26. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> === 1979. === * jun/lipanj - {{flagicon|Nizozemska}} [[Nizozemska]] je usvojila shemu "Neregistrirana kohabitacija" kao dio zakona o najmu i time postala prva država u svijetu gdje su istospolni parovi dobili neka ograničena prava.<ref name="same-sex.web.ined.fr">[https://same-sex.web.ined.fr/pdf/DocTrav125/05Doc125TheNetherlands.pdf Major legal consequences of marriage, cohabitation and registered partnership for different-sex and same-sex partners in the Netherlands (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303172043/https://same-sex.web.ined.fr/pdf/DocTrav125/05Doc125TheNetherlands.pdf |date=2016-03-03 }}. Preuzeto 23. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> == 1980-e == === 1989. === * 1. oktobar/listopad - {{flagicon|Danska}} [[Danska]] je postala prva država u svijetu koja je zakonski priznala [[Istopolna zajednica|istospolne zajednice]], prolaskom zakona o legalizaciji [[Istopolni brak u Danskoj|''registriranih partnerstava'']] sa 71 glasom za i 47 glasova protiv.<ref>[http://www.religioustolerance.org/hom_mar4.htm/ Governments that have recognized sam-sex relationships] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101004626/http://www.religioustolerance.org/hom_mar4.htm |date=2013-11-01 }}. Preuzeto 23. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> == 1990-e == === 1993. === * 1. april/travanj - {{flagicon|Norveška}} [[Norveška]] je odobrila zakon o [[Registrovano partnerstvo|registriranim partnerstvima]] i postala druga zemlja u svijetu (nakon [[Danska|Danske]]) koja je zakonski priznala istospolne parove. Zakon je stupio na snagu 1. augusta/kolovoza. * 5. maj/svibanj - {{flagicon|Havaji}} ({{flagicon|SAD}}) Vrhovni sud [[SAD|američke]] savezne države [[Havaji]] presudio je u slučaju Baehr v. Lewin da je uskraćivanje braka istospolnim parovima protuustavno, osim u slučaju da država može ukazati na neki za državu važan interes i time opravdati zabranu istospolnih brakova. === 1994. === * 23. jun/lipanj - {{flagicon|Švedska}} [[Švedska|Švedski]] parlament izglasao je zakon o registriranim partnerstvima sa 171 glasom za i 141 glasom protiv.<ref>[http://books.google.com/books?id=F_xWIVrDLrwC&pg=PA193&lpg=PA193&dq=sweden+registered+partnership+1994&source=bl&ots=iPPZShbDC7&sig=0paSflwmxRKCS9yurbYoj5G3jPc&hl=en&ei=eFE4StCMFMSHtgf99KnVDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5#v=onepage&q=sweden%20registered%20partnership%201994&f=false Yearbook of Private International Law]. Preuzeto 24. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 1. januara/siječnja 1995. === 1996. === * 26. april/travanj - {{flagicon|Grenland}} [[Grenland]] je usvojio [[Danska|danski]] zakon o [[Registrovano partnerstvo u Danskoj|registriranim partnerstvima]].<ref>[http://books.google.com.ec/books?id=10rBoQPazt0C&pg=PA67&dq=danish+registered+partnership+act+on+april+26,+1996,+Greenland&hl=es&sa=X&ei=FCBST9vAKcaUtweNg6XDDQ&ved=0CC8Q6AEwAA#v=onepage&q=danish%20registered%20partnership%20act%20on%20april%2026%2C%201996%2C%20Greenland&f=false Equality for same-sex couples]. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> * jun/lipanj - {{flagicon|Island}} [[Island]]ski parlament legalizirao je [[Registrovano partnerstvo|registrirana partnerstva]] s 44 glasa za i 1 glasom protiv.<ref>[http://www.france.qrd.org/texts/partnership/is/iceland-bill.html Iceland: Recognized partnership law, 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160112010241/http://www.france.qrd.org/texts/partnership/is/iceland-bill.html |date=2016-01-12 }}. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref><ref>[http://www.france.qrd.org/assocs/ilga/euroletter/42.html#Iceland Partnership law in Iceland]. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> * 21. septembar/rujan - {{flagicon|SAD}} [[SAD|Američki]] predsjednik [[Bill Clinton]] potpisao je Zakon o obrani braka (''Defense of Marriage Act'', DOMA) koji onemogućuje saveznoj vladi priznavanje istospolnih zajednica.<ref>[http://www.metroweekly.com/feature/?ak=6613 MetroWeekly: Chris Geidner, "Becoming Law"]. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> === 1997. === * 5. jul/srpanj - {{flagicon|Nizozemska}} [[Nizozemska]] je usvojila zakon o registriranim partnerstvima.<ref>[http://www-same-sex.ined.fr/pdf/DocTrav125/05Doc125TheNetherlands.pdf Major legal consequences of marriage, cohabitation and registered partnership for different-sex and same-sex partners in the Netherlands (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081127083139/http://www-same-sex.ined.fr/pdf/DocTrav125/05Doc125TheNetherlands.pdf |date=2008-11-27 }}. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> Stupio je na snagu 1. januara/siječnja 1998.<ref name="same-sex.web.ined.fr"/> === 1998. === * 3. novembar/studeni - {{flagicon|Aljaska}} {{flagicon|Havaji}} ({{flagicon|SAD}}) [[Havaji]] i [[Aljaska]] postale su prve dvije [[SAD|američke]] savezne države koje su izglasale ustavne amandmane protiv istospolnih brakova.<ref>[http://www.law.duke.edu/shell/cite.pl?16%20Alaska%20L.%20Rev.%20213 The Alaska Marriage Amendment: The People's Choice On The Last Frontier] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614124852/http://www.law.duke.edu/shell/cite.pl?16%20Alaska%20L.%20Rev.%20213 |date=2011-06-14 }}. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> I druge države izglasale su slične amandmane u sljedećih nekoliko godina, dostižući vrhunac od 31 države u 2012. === 1999. === * 12. januar/siječanj - {{flagicon|Belgija}} [[Belgija]] je odobrila zakon o [[Registrovano partnerstvo|registriranim partnerstvima]] koji je stupio na snagu 1. januara/siječnja 2000.<ref>[https://same-sex.web.ined.fr/pdf/DocTrav125/05Doc125Belgium.pdf Major legal consequences of marriage, cohabitation and registered partnership for different-sex and same-sex partners in Belgium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706144722/https://same-sex.web.ined.fr/pdf/DocTrav125/05Doc125Belgium.pdf |date=2017-07-06 }}. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> * 22. septembar/rujan - {{flagicon|Kalifornija}} ({{flagicon|SAD}}) Guverner [[Kalifornija|Kalifornije]] Gray Davis ozakonio je [[Istopolna zajednica|partnerska domaćinstva]] koja su istospolnim parovima omogućila neka ograničena prava.<ref>[http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/postquery?bill_number=ab_26&sess=9900&house=B&author=migden Legislative Counsel of California]. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> * 15. novembar/studeni - {{flagicon|Francuska}} [[Francuska|Francuski]] parlament usvojio je zakon kojim se stvara registar za homoseksualne i heteroseksualne zajednice nazvan Građanski sporazum solidarnosti ([[Francuski jezik|''fr.'']] ''Pact civil de solidarité''). Zakon je također redefinirao neregistrirana partnerstva kao stabilnu zajednicu između dvije odrasle osobe bez obzira na rod. Prije ovog zakona Vrhovni sud Francuske presudio je da vanbračni parovi nemaju zakonska prava što je isključivalo gej ljude iz bilo kakve vizije obitelji. * 20. decembar/prosinac - {{flagicon|Vermont}} ({{flagicon|SAD}}) Vrhovni sud [[SAD|američke]] savezne države [[Vermont]] presudio je u slučaju Baker v. Vermont da onemogućavanje braka istospolnim parovima krši Ustav države Vermont i da zakonodavno tijelo utvrdi istospolni brak ili neki ekvivalentni status.<ref>[http://www.nytimes.com/1999/12/21/us/vermont-high-court-backs-rights-of-same-sex-couples.html Vermont High Court Backs Rights of Same-Sex Couples]. Preuzeto 25. septembra/rujna 2013. {{eng icon}}</ref> == 2000-e == === 2000. === * 26. april/travanj – {{flagicon|Vermont}} ({{flagicon|SAD}}) [[Howard Dean]], guverner [[SAD|američke]] savezne države [[Vermont]] potpisao je zakon o građanskim zajednicama (''civil unions'') nakon što je Vrhovni sud te savezne države presudio da istospolni parovi imaju ista prava kao i parovi suprotnog spola. Time je Vermont postao prva američka savezna država koja je dala sva bračna prava istospolnim parovima.<ref>[http://www.religioustolerance.org/hom_mar8d.htm Civil Unions & Same-sex marriage in Vermont] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019234951/http://www.religioustolerance.org/hom_mar8d.htm |date=2020-10-19 }}. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 1. jula/srpnja. * novembar/studeni – {{flagicon|Njemačka}} [[Njemačka]] usvojila prijedlog zakona kojim se legaliziraju "životna partnerstva". Zakon je stupio na snagu 1. augusta/kolovoza 2001. * '''21. decembar/prosinac – {{flagicon|Nizozemska}} [[Nizozemska]] kraljica [[Beatrix od Nizozemske|Beatrix]] potpisala je prvi zakon u svijetu kojim se legaliziraju istospolni brakovi.''' Zakon je prethodno odobren 19. decembra/prosinca u Senatu i 12. septembra/rujna u Zastupničkom domu. Zakon je na snagu stupio 1. aprila/travnja 2001. === 2001. === * 14. januar/siječanj – {{flagicon|Ontario}} ({{flagicon|Kanada}}) [[Kanada]]: u [[Ontario|Ontariju]] obavljena dva istospolna vjenčanja.<ref>[http://www.samesexmarriage.ca/images/marriage_ceremony/Record-of-Marriage.gif "Record of Marriage"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060928083935/http://www.samesexmarriage.ca/images/marriage_ceremony/Record-of-Marriage.gif |date=2006-09-28 }}. 14. januara/siječnja 2001. potpisao: Rev. Brent Hawkes {{eng icon}}</ref> Iako najprije nije dopuštena registracija tih vjenčanja, uspješna sudska tužba je potvrdila njihovu zakonitost 10. juna/lipnja 2003., čime su ta vjenčanja retroaktivno postala '''prva zakonita istospolna vjenčanja modernog doba'''.<ref>[http://www.samesexmarriage.ca/legal/ontario_case/cer300604.htm "The first legal gay marriage is now certified"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121209040617/http://www.samesexmarriage.ca/legal/ontario_case/cer300604.htm |date=2012-12-09 }}. Vjenčani list, izdan 11. juna/lipnja 2003. {{eng icon}}</ref> * 1. april/travanj – {{flagicon|Nizozemska}} [[Nizozemska]]: Na snagu su stupili zakoni koji istospolnim parovima dopuštaju sklapanje braka te im daju pravo na usvajanje djece. Gradonačelnik Amsterdama je točno u ponoć vjenčao četiri istospolna para. Državni službenici zaduženi za vjenčavanje parova u Nizozemskoj imaju pravo odbiti vjenčati istospolni par ukoliko se to kosi s njihovim moralnim uvjerenjima, ali samo ako su zaposleni prije legalizacije istospolnih brakova. Službenici zaposleni nakon legalizacije ne mogu odbiti vjenčati istospolni par, a da ne budu otpušteni. * 28. septembar/rujan – {{flagicon|Finska}} [[Finska|Finski]] parlament usvojio zakon o registriranim partnerstvima s 99 glasova za i 84 glasa protiv.<ref>[http://www2.hs.fi/english/archive/news.asp?id=20010928IE9 LATE NEWS: Parliament narrowly passes law allowing same-sex registration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160112010242/http://www2.hs.fi/english/archive/news.asp?id=20010928IE9 |date=2016-01-12 }}. 28. septembar/rujan 2001. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 1. marta/ožujka 2002. === 2003. === * '''13. februar/veljača – {{flagicon|Belgija}} [[Belgija|Belgijski]] kralj [[Albert II. od Belgije|Albert II.]] potpisao je zakon kojim su legalizirani istospolni brakovi, čime je Belgija postala druga država na svijetu koja je legalizirala građanski brak za istospolne parove,''' odmah iza [[Nizozemska|Nizozemske]]. Zakon je prethodno 30. januara/siječnja 2003. donesen u Zastupničkom domu (91 glas za, 22 protiv) i 13. decembra/prosinca 2002. u Senatu (46 za, 15 protiv). Na snagu je stupio 1. lipnja/juna. * 1. maj/svibanj – {{flagicon|Britanska Kolumbija}} ({{flagicon|Kanada}}) Prizivni sud u [[Kanada|kanadske]] provincije [[Britanska Kolumbija|Britanske Kolumbije]] postao je prvi provincijski prizivni sud koji je donio presudu da kanadska vlada mora zakonski priznati istospolne brakove. * '''10. jun/lipanj – {{flagicon|Ontario}} ({{flagicon|Kanada}}) Prizivni sud u [[Kanada|Kanadi]] legalizirao je istospolne brakove u [[Ontario|Ontariju]]''', najvećoj provinciji u državi, presudivši da je zakon koji brak ograničava na heteroseksualne parove protivan provizijama o jednakosti u Kanadskoj povelji o pravima i slobodama. Time je Ontario postao prva jurisdikcija u Amerikama koja je priznala istospolne brakove. * 17. septembar/rujan – {{flagicon|Tasmanija}} ({{flagicon|Australija}}) Zakon o registriranim partnerstvima dobio [[kraljevski pristanak]] u [[Tasmanija|Tasmaniji]] ([[Australija]]). Prethodno je usvojen u Zakonodavnom vijeću 27. augusta/kolovoza i Skupštini 25. juna/lipnja.<ref>[http://www.thelaw.tas.gov.au/tocview/index.w3p;cond=;doc_id=44%2B%2B2003%2BAT%40EN%2BSESSIONAL;histon=;prompt=;rec=;term= Relationships Act 2003]. Preuzeto 30. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 1. januara/siječnja 2004.<ref>[http://www.justice.tas.gov.au/bdm/relationships Tasmania: Births, Deaths and Marriages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527054421/http://www.justice.tas.gov.au/bdm/relationships |date=2018-05-27 }}. Preuzeto 30. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> * 18. novembar/studeni – {{flagicon|Massachusetts}} ({{flagicon|SAD}}) Vrhovni sud [[SAD|američke]] savezne države [[Massachusetts]] naredio je da se istospolnim parovima dozvoli sklapanje braka u presudi u slučaju ''Goodridge protiv Ministarstva zdravstva''. Sud je zakonodavnoj vlasti dao rok od 180 dana da sprovede ovu presudu. U protivnom će istospolni parovi nakon isteka ovog roka bez ikakve zapreke moći sklapati brakove. === 2004. === * 12. januar/siječanj – {{flagicon|New Jersey}} ({{flagicon|SAD}}) Skupština [[SAD|američke]] savezne države [[New Jersey]] usvojila zakon o registriranim partnerstvima. Zakon je stupio na snagu 10. jula/srpnja. * Februar/veljača i mart/ožujak – {{flagicon|SAD}} Više jurisdikcija u SAD-u počelo izdavati bračne dozvole istospolnim parovima, uključujući [[San Francisco]] u Kaliforniji (12. februara/veljače), Okrug Sandoval u New Mexicu (20. februara/veljače), New Paltz u New Yorku (27. februara/veljače), Okrug Multnomah u Oregonu (3. marta/ožujka) i Asbury Park u New Jerseyu (9. marta/ožujka). Dozvole su kasnije poništene. * april/travanj – {{flagicon|Maine}} ({{flagicon|SAD}}) Američka savezna država [[Maine]] donijela zakon o registriranim partnerstvima.<ref>[http://www.gouvernement.lu/salle_presse/actualite/2004/05/12partenariat/index.html La loi relative aux effets légaux de certains partenariats adoptée par la Chambre des députés]. 12. maja/svibnja 2004. Preuzeto 30. maja/svibnja 2013. {{fr icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 30. jula/srpnja.<ref>Me. Rev. Stat. Ann. tit. 22, sec. 2710 {{eng icon}}</ref> * 12. maj/svibanj – {{flagicon|Luksemburg}} [[Luksemburg|Luksemburški]] parlament usvojio zakon o civilnim partnerstvima. Zakon je stupio na snagu 1. novembra/studenog. * '''17. maj/svibanj – {{flagicon|Massachusetts}} ({{flagicon|SAD}}) Istospolni brakovi postali su legalni u američkoj saveznoj državi [[Massachusetts]] budući da ih Skupština nije uspjela odobriti u roku od 180 dana koji joj je zadao Vrhovni sud te savezne države.''' Massachusetts je tako postao prva savezna država u SAD-u koja je legalizirala istospolne brakove.<ref>[http://www.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2003/11/18/sjc_gay_marriage_legal_in_mass/ SJC: Gay marriage legal in Mass.]. 18. novembra/studenog 2003. Preuzeto 30. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> * '''5. novembar/studeni – {{flagicon|Saskatchewan}} ({{flagicon|Kanada}}) Sudac u [[Kanada|kanadskoj]] provinciji [[Saskatchewan]] presudio je da istospolni parovi moraju uživati isto pravo na brak u toj provinciji.''' * 17. novembar/studeni – {{flagicon|UK}} Parlament [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] legalizirao civilna partnerstva za istospolne parove. Zakon je dobio [[kraljevski pristanak]] sljedećeg dana i na snagu je stupio 5. decembra/prosinca 2005. * 30. novembar/studeni – {{flagicon|JAR}} Vrhovni prizivni sud [[Južnoafrička Republika|Južnoafričke Republike]] presudio da se koncept braka prema anglosaksonskom pravu mora proširiti tako da uključuje istospolne parove. * 8. decembar/prosinac – {{flagicon|Izrael}} [[Izrael]]ska vlada najavila priznavanje istospolnih partnerstava u svrhu ostvarivanja određenih povlastica. * 8. decembar/prosinac – {{flagicon|Novi Zeland}} [[Novi Zeland|Novozelandski]] parlament usvojio zakon o građanskim zajednicama sa 65 glasova za i 55 glasova protiv. Zakon je stupio na snagu 25. aprila/travnja 2005. === 2005. === * 23. mart/ožujak - {{flagicon|Andora}} [[Andora]] je legalizirala istospolne zajednice.<ref>[http://www.ilga-europe.org/content/download/10988/65125/file/Andorra%20registered%20cohabitation.pdf Llei 4/2005, del 21 de febrer, qualificada de les unions estables de parella] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100712203940/http://www.ilga-europe.org/content/download/10988/65125/file/Andorra%20registered%20cohabitation.pdf |date=2010-07-12 }} Preuzeto 6. ožujka/marta 2014. {{ca icon}}</ref> * 20. april/travanj - {{flagicon|Connecticut}} ({{flagicon|SAD}}) [[Jodi Rell]], guverner [[SAD|američke]] savezne države [[Connecticut]], potpisao je zakon o istospolnim građanskim zajednicama. Zakon je prethodno odobren 19. travnja/aprila u Senatu s 26 glasova za i 8 protiv, te 13. travnja/aprila u Predstavničkom domu s 85 glasova za i 63 protiv. Stupio je na snagu 1. listopada/oktobra. * 5. jun/lipanj - {{flagicon|Švicarska}} Zakon o registriranim partnerstvima odobrilo je 58 posto birača u [[Švicarska|Švicarskoj]] nakon što su protivnici organizirali glasovanje na tu temu.<ref>[http://www.swissinfo.ch/eng/index/Fight_goes_on_for_gay_couples.html?cid=3943720 Fight goes on for gay couples] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212215730/http://www.swissinfo.ch/eng/index/Fight_goes_on_for_gay_couples.html?cid=3943720 |date=2013-12-12 }} Preuzeto 6. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 1. siječnja/januara 2007. * 22. jun/lipanj - {{flagicon|Slovenija}} Registrirana partnerstva su legalizirana u [[Slovenija|Sloveniji]] dajući istospolnim parovima ograničena prava.<ref>[http://www.b92.net/eng/news/globe-article.php?yyyy=2006&mm=07&dd=25&nav_category=123&nav_id=35807 Slovenia passes same-sex marriage law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023181358/http://www.b92.net/eng/news/globe-article.php?yyyy=2006&mm=07&dd=25&nav_category=123&nav_id=35807 |date=2012-10-23 }} Preuzeto 6. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 23. srpnja/jula 2006. * '''23. jun/lipanj - {{flagicon|New Brunswick}} ({{flagicon|Kanada}}) Sudac u [[Kanada|kanadskoj]] provinciji [[New Brunswick]] donio je odluku da se istospolni parovi imaju pravo vjenčati u toj provinciji.''' Vjenčani listovi su se počeli izdavati 4. srpnja. * '''30. jun/lipanj – {{flagicon|Španija}} Zastupnički dom [[Španjolska|španjolskog]] parlamenta po drugi put izglasava zakon o istospolnim brakovima, preglasavajući tako njegovo odbacivanje u Senatu tjedan dana ranije.''' Zakon je stupio na snagu 3. jula/srpnja objavom u službenom vladinom registru. Kralj [[Juan Carlos I.]] dao je [[kraljevski pristanak]] na zakon dan nakon njegovog donošenja. * '''19. jul/srpanj – {{flagicon|Kanada}} [[Kanada|Kanadski]] Senat odobrio je zakon o istospolnim brakovima, čime je Kanada postala prva zemlja u Amerikama koja je legalizirala istospolne brakove.''' Zakon je stupio na snagu 20. jula/srpnja nakon što je dobio [[kraljevski pristanak]]. * 1. decembar/prosinac - {{flagicon|JAR}} U slučaju ''[[Minister of Home Affairs v Fourie]]'', Ustavni sud [[JAR|Južnoafričke Republike]] jednoglasno je proglasio ograničenje braka na raznospolne parove protuustavnim, dajući Parlamentu jednu godinu da uvede istospolne brakove. === 2006. === * 15. mart/ožujak - {{flagicon|Češka}} [[Češka|Češki]] parlament odobrio je zakon o registriranim partnerstvima sa 101 glasom (od 177) nadglasavši tako predsjednika [[Václava Klaus]]a koji je 16. veljače/februara stavio veto na zakon.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4811030.stm Czech MPs approve gay rights law] Preuzeto 6. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> Prethodno su zakon odobrila oba češka doma 2005. godine. Zakon je stupio na snagu 1. srpnja/jula.<ref>[http://www.praguepost.cz/archivescontent/1910-nearly-weds.html Nearly weds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217051210/http://www.praguepost.cz/archivescontent/1910-nearly-weds.html |date=2015-02-17 }} Preuzeto 6. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> * 18. maj/svibanj - {{flagicon|Belgija}} [[Belgija|Belgijski]] kralj [[Albert II]] potpisao je zakon koji se istospolnim parovima omogućuje posvajanje nakon što je odobren 20. travnja/aprila u Senatu s 34 glasa za i 33 protiv. * 25. oktobar/listopad - {{flagicon|New Jersey}} ({{flagicon|SAD}}) Vrhovni sud [[SAD|američke]] savezne države [[New Jersey]] presudio je za bračnu jednakost s 4 glasa za i 3 protiv dajući zakonodavstvu šest mjeseci da legalizira istospolne brakove ili građanske zajednice. Tri suca koja su bila protiv su bila protiv jer su vjerovali da istospolni parovi trebaju imati potpuno pravo na brak.<ref>[http://www.sfgate.com/news/article/THE-BATTLE-OVER-SAME-SEX-MARRIAGE-Mixed-2485892.php The Battle Over Same-Sex Marriage] Preuzeto 6. ožujka/travnja 2014. {{eng icon}}</ref> * 9. novembar/studeni - {{flagicon|Ciudad de Mexico}} ({{flagicon|Meksiko}}) Zakonodavna skupština grada [[Ciudad de Mexico|Mexica]] odobrila je zakon o građanskim zajednicama, a time je Ciudad de Mexico postala prva jurisdikcija u [[Latinska Amerika|Latinskoj Americi]] koja je legalizirala istospolne zajednice. * 21. novembar/studeni - {{flagicon|Izrael}} Vrhovni sud u [[Izrael]]u presudio je da će Ministarstvo unutrašnjih poslova registrirati istospolne brakove sklopljene u inozemstvu. Ova presuda izjednačila je status istospolnih parova i ostalih izraelskih parova koji se ne mogu vjenčati kod službenih vjerskih institucija u Izraelu (npr. parovi iz različitih religija). * '''29. novembar/studeni – {{flagicon|JAR}} [[Phumzile Mlambo-Ngcuka]], potpredsjednik [[Južnoafrička Republika|Južnoafričke Republike]], potpisao je ''Civil Union Act'' ("Zakon o građanskoj zajednici"), čime su legalizirani istospolni brakovi.'''<ref>[http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol116488269569B256 Same-sex marriages now legal in SA]. Preuzeto 16. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> Zakonom se predviđa svojevoljna unija dviju osoba koja se slavi i registrira kroz brak ili građansku zajednicu. Narodna skupština je zakon donijela 14. novembra/studenog (230 glasova za, 41 protiv), dok je to isto Nacionalni savjet provincija učinio 28. novembra/studenog (36 za, 11 protiv). Zakon je objavom u službenom glasilu 30. novembra/studenog stupio na snagu, a prvi brak je sklopljen 1. decembra/prosinca. Južnoafrička Republika je šesta država na svijetu, prva u Africi i druga izvan Europe, koja je legalizirala istospolne brakove. * 21. decembar/prosinac - {{flagicon|New Jersey}} ({{flagicon|SAD}}) [[Jon Corzine]], guverner [[SAD|američke]] savezne države [[New Jersey]], potpisao je zakon o građanskim zajednicama.<ref>[http://www.njleg.state.nj.us/2006/Bills/A4000/3787_I1.PDF Assembly, No. 3787 State of New Jersey 212th Legislature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125124923/http://www.njleg.state.nj.us/2006/Bills/A4000/3787_I1.PDF |date=2021-01-25 }} Preuzeto 6. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 19 veljače 2007. === 2007. === * 20. januar/siječanj - {{flagicon|Coahuila}} ({{flagicon|Meksiko}}) [[Meksiko|Meksička]] savezna država [[Coahuila]] legalizirala je građanske zajednice i postala prva meksička država koja je to učinila i drugi entitet (nakon grada [[Ciudad de Mexico|Mexica]]). * 21. april/travanj - {{flagicon|Washington}} ({{flagicon|SAD}}) [[Chris Gregoire]], guverner [[SAD|američke]] savezne države [[Washington (savezna država)|Washington]], potpisao je zakon o domaćinskom partnerstvu. Zakon je stupio na snagu 22. srpnja/jula. * 9. maj/svibanj - {{flagicon|Oregon}} ({{flagicon|SAD}}) [[Ted Kulongoski]], guverner [[SAD|američke]] savezne države [[Oregon]], potpisao je zakon o domaćinskom partnerstvu. Zakon je stupio na snagu 1. veljače/februara 2008. * 31. maj/svibanj - {{flagicon|New Hampshire}} ({{flagicon|SAD}}) [[John Lynch]], guverner [[SAD|američke]] savezne države [[New Hampshire]], potpisao je zakon o građanskim unijama. Zakon je stupio na snagu 1. siječnja/januara 2008. * 30. august/kolovoz - {{flagicon|Iowa}} ({{flagicon|SAD}}) Sud [[SAD|američke]] savezne države [[Iowa]] poništava zabranu istospolnog braka kao rezultat pravnog izazova. * '''27. decembar/prosinac - {{flagicon|Urugvaj}} [[Tabaré Vásquez]], urugvajski predsjednik, potpisao je zakon o građanskim zajednicama, čime je [[Urugvaj]] postala prva država u [[Latinska Amerika|Latinskoj Americi]] koja je pravno priznala istospolne parove.'''<ref>[http://www.pinknews.co.uk/2007/12/28/uruguays-president-grants-legal-rights-for-gay-couples/ Uruguay’s President grants legal rights for gay couples] Preuzeto 6. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> Zakon je prethodno odobrila zakonodavna vlast 19. prosinca/decembra.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7151669.stm Uruguay approves gay civil unions] Preuzeto 6. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 1. siječnja/januara 2008.<ref>[http://larry50.wordpress.com/2008/01/04/uruguay-approves-gay-civil-unions/ Uruguay approves gay civil unions] Preuzeto 6. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> === 2008. === * 15. april/travanj - {{flagicon|Victoria}} ({{flagicon|Australija}}) Zakon o registriranim vezama dobio je kraljevski pristanak u [[Australija|australskoj]] saveznoj državi [[Victoria (Australija)|Victoriji]]. Prethodno je odobren 10. travnja/aprila u Zakonodavnom vijeću, te 12. ožujka/marta u Zakonodavnoj skupštini. Zakon je stupio na snagu 1. prosinca/decembra.<ref>[http://www.samesame.com.au/news/local/3286/Victorian-Relationship-Register-Opens-Today.htm Victorian Relationship Register Opens Today] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525104444/http://www.samesame.com.au/news/local/3286/Victorian-Relationship-Register-Opens-Today.htm |date=2013-05-25 }} Preuzeto 7. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> * 8. maj/svibanj - {{flagicon|Teritorija glavnog grada Australije}} ({{flagicon|Australija}}) Zakonodavna skupština [[Teritorija glavnog grada Australije]] donijela je zakon o građanskim partnerstvima za istospolne parove. Zakon je stupio na snagu 19. svibnja/maja.<ref>[http://news.smh.com.au/national/watered-down-samesex-laws-pass-in-act-20080509-2ch7.html Watered downs same-sex laws pass in ACT] Preuzeto 7. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> * '''15. maj/svibanj – {{flagicon|Kalifornija}} ({{flagicon|SAD}}) Vrhovni sud američke savezne države [[Kalifornija|Kalifornije]] legalizirao je istospolne brakove presudom u slučaju ''In re Marriage Cases''.''' Zakon je stupio na snagu 16. lipnja/juna. * 22. maj/svibanj - {{flagicon|Maryland}} ({{flagicon|SAD}}) [[Martin O’Malley]], guverner [[SAD|američke]] savezne države [[Maryland]], potpisao je zakon o domaćinskom partnerstvu. Zakon je stupio na snagu 1. srpnja iste godine.<ref>[http://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=afb013e9-e022-4585-9d52-089ddf79d4ee Maryland domestic partner legislation] Preuzeto 7. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> * 29. maj/svibanj - {{flagicon|New York}} ({{flagicon|SAD}}) [[David Peterson]], guverner [[SAD|američke]] savezne države [[New York (savezna država)|New York]], potpisao je izvršnu naredbu koja nalaže da državne agencije priznaju istospolne brakove sklopljene izvan države jednako pred zakonom. New York je tako postala prva država koja nije priznavala istospolne brakove, a čije su agencije priznavale istospolne brakove sklopljene drugdje. * '''17. jun/lipanj – {{flagicon|Norveška}} Gornji dom [[Norveška|Norveškog]] parlamenta potvrđuje zakon o istospolnim brakovima s 23 glasa za i 17 protiv.''' Zakon je odobren u donjem domu parlamenta tjedan dana ranije, 11. juna/lipnja, s 84 glasa za i 41 glasom protiv.<ref>[http://www.latimes.com/news/local/la-on-norwaymarriage18-2008jun18,0,402614.story Norway passes law approving gay marriage]. Preuzeto 16. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> Stupio je na snagu 1. siječnja/januara 2009. * 28. septembar/rujan - {{flagicon|Ekvador}} 63.9% birača je odobrilo [[ekvador]]ski novi ustav, legalizirajući tako građanske zajednice za istospolne parove.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7637458.stm Ecuador's poor bank on referendum] Preuzeto 7. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> Prva istospolna zajednica u državi sklopljena je 12. kolovoza/augusta 2009. * '''10. oktobar/listopad – {{flagicon|Connecticut}} ({{flagicon|SAD}}) Vrhovni sud američke savezne države [[Connecticut]] legalizirao je istospolne brakove presudom u slučaju ''Kerrigan and Mock v. Connecticut Department of Public Health''.'''<ref>[https://web.archive.org/web/20121021165732/http://www.boston.com/news/local/breaking_news/2008/10/connecticut_sup.html "Connecticut Supreme Court legalizes same-sex marriage"]. ''The Boston Globe''. 10. oktobar/listopad 2008. Preuzeto 26. novembra/studenog 2010. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 12. studenog/novembra. * 4. novembar/studeni – {{flagicon|Arizona}} {{flagicon|Florida}} {{flagicon|Kalifornija}} ({{flagicon|SAD}}) Usvojeni su amandmani na ustave američkih saveznih država [[Arizona|Arizone]], [[Florida|Floride]] i [[Kalifornija|Kalifornije]] kojim su zabranjeni istospolni brakovi; time je poništen zakon kojim su legalizirani istospolni brakovi u Kaliforniji. * 19. novembar/studeni - {{flagicon|Nepal}} Vrhovni sud u [[Nepal]]u odredio je da Vlada legalizira istospolne brakove. === 2009. === * '''1. april/travanj – {{flagicon|Švedska}} [[Švedska|Švedski]] parlament legalizirao istospolne brakove s 226 glasova za i 22 protiv.'''<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/7978495.stm "Sweden allows same-sex marriage"]. ''BBC News''. 2. april/travanj 2009. Preuzeto 20. februara/veljače 2012. {{eng icon}}</ref> * '''3. april/travanj – {{flagicon|Iowa}} ({{flagicon|SAD}}) Vrhovni sud američke savezne države [[Iowa|Iowe]] legalizirao je istospolne brakove presudom u slučaju ''Varnum protiv Briena''.'''<ref>Osoblje ''Des Moines Registera'' (3. april/travanj 2009.). [http://www.desmoinesregister.com/article/20090403/NEWS/90403010 "Unanimous ruling: Iowa marriage no longer limited to one man, one woman"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120629165642/http://www.desmoinesregister.com/article/20090403/NEWS/90403010 |date=2012-06-29 }}. ''Des Moines Register''. Preuzeto 3. aprila/travnja 2009. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 27. travnja/aprila. * '''7. april/travanj – {{flagicon|Vermont}} ({{flagicon|SAD}}) Američka savezna država [[Vermont]] je legalizirala istospolne brakove''' s 23 glasa za i 5 glasova protiv u Senatu te 100 glasova za i 49 protiv u Zastupničkom domu, preglasavajući tako odluku guvernera [[Jim Douglas|Jima Douglasa]] koji je dan ranije uložio veto na zakon.<ref>Gram, Dave (7. aprila/travnja 2009.). [http://www.huffingtonpost.com/2009/04/07/vermont-legalizes-gay-mar_n_184034.html "Vermont Legalizes Gay Marriage, Overrides Governor's Veto"]. ''Huffington Post''. Preuzeto 25. januara/siječnja 2012. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 1. rujna/septembra. * 20. april/travanj - {{flagicon|Mađarska}} [[Mađarska|Mađarski]] parlament legalizirao je registrirana partnerstva sa 199 glasova za i 159 protiv.<ref>[http://www.ilga-europe.org/home/guide_europe/country_by_country/hungary/hungary_introduces_registered_partnership_for_same_sex_partners Hungary introduces registered partnership for same-sex partners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220103016/http://www.ilga-europe.org/home/guide_europe/country_by_country/hungary/hungary_introduces_registered_partnership_for_same_sex_partners |date=2014-02-20 }} Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 1. srpnja/jula. * '''6. maj/svibanj – {{flagicon|Maine}} ({{flagicon|SAD}}) [[John Baldacci]], guverner američke savezne države [[Maine]], potpisom je potvrdio zakon o istospolnim brakovima.'''<ref>[http://www.maine.gov/tools/whatsnew/index.php?topic=Gov+News&id=72146&v=Article-2006 Governor Signs LD 1020, An Act to End Discrimination in Civil Marriage and Affirm Religious Freedom]. Preuzeto 16. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> Zakon je dan ranije odobrio Zastupnički dom (89 glasova za, 58 protiv), a 30. aprila/travnja ga je odobrio Senat (21 za, 14 protiv). Protivnici zakona organizirali su referendum koji se održao 3. studenog/novembra. * 18. maj/svibanj - {{flagicon|Washington}} ({{flagicon|SAD}}) [[Chris Gregoire]], guverner [[SAD|američke]] savezne države [[Washington (savezna država)|Washington]], potpisao je zakon o registriranim partnerstvima zvan ''sve osim braka''.<ref>[http://apps.leg.wa.gov/billinfo/summary.aspx?bill=5688&year=2009 SB 5688 - 2009-10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110630073044/http://apps.leg.wa.gov/billinfo/summary.aspx?bill=5688&year=2009 |date=2011-06-30 }} Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> 10. ožujka/marta zakon je prošao u Senatu, a 15. travnja/aprila u Domu predstavnika. Unatoč tome, protivnici su organizirali referendum koji se održao 3. studenog/novembra. * 26. maj/svibanj - {{flagicon|Kalifornija}} ({{flagicon|SAD}}) Vrhovni sud [[Kalifornija|Kalifornije]] podržao je ''Prijedlog br. 8'' (''Proposition 8''), zabranjujući Ustavom istospolne brakove, ali odredio je da prethodno sklopljeni brakovi ostaju važeći. * 31. maj/svibanj - {{flagicon|Nevada}} ({{flagicon|SAD}}) Skupština [[SAD|američke]] savezne države [[Nevada|Nevade]] je legalizirala domaćinska partnerstva s 28 glasova za i 14 protiv, nadglasavši tako veto guvernera [[Jim Gibbons|Jima Gibbonsa]]. Zakon je 30. svibnja/maja prošao u Senatu s 14 glasova za i 7 protiv. Zakon je stupio na snagu 1. listopada/oktobra. * '''3. jun/lipanj – {{flagicon|New Hampshire}} ({{flagicon|SAD}}) [[John Lynch]], guverner američke savezne države [[New Hampshire]], potpisom je potvrdio zakon o istospolnim brakovima''' pošto su ga odobrili Senat (14 glasova za, 10 protiv) i Zastupnički dom (198 za, 176 protiv).<ref>[http://www.reuters.com/article/domesticNews/idUSTRE5526NV20090603 "New Hampshire legalizes gay marriage"]. ''Reuters''. 3. juna/lipnja 2009. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 1. siječnja/januara 2010. * 29. jun/lipanj - {{flagicon|Wisconsin}} ({{flagicon|SAD}}) [[Jim Doyle]], guverner [[SAD|američke]] savezne države [[Wisconsin]], potpisao je zakon o registriranim partnerstvima. Prethodno je odobren 13. lipnja/juna u Skupštini s 50 glasova za i 48 protiv i 17. lipnja/juna u Senatu sa 17 glasova za i 16 protiv. Zakon je stupio na snagu 3. kolovoza/augusta. * 6. jul/srpanj - {{flagicon|Washington, D.C.}} ({{flagicon|SAD}}) [[Washington, DC]] počinje priznavati istospolne brakove sklopljene u drugim državama, iako takvi brakovi nisu mogući u samom Washingtonu. * 3. novembar/studeni – {{flagicon|Maine}} {{flagicon|Washington}} ({{flagicon|SAD}}) Građani američke savezne države [[Maine]] na referendumu su većinski glasovali protiv zakona o istospolnim brakovima<ref>[http://www.cnn.com/2009/POLITICS/11/04/maine.same.sex/index.html "Maine rejects same-sex marriage law"]. ''CNN''. 5. novembra/studenog 2009. Preuzeto 16. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref>, dok su na referendumu u [[Washington (savezna država)|Washingtonu]] građani podržali "sve izuzev samog braka" koji je stupio na snagu 3. prosinca/decembra.<ref>[http://vote.wa.gov/Elections/WEI/ResultsByCounty.aspx?ElectionID=32&RaceID=102369&CountyCode=%20&JurisdictionTypeID=-2&RaceTypeCode=M&ViewMode=Results vote.wa.gov] {{eng icon}}</ref> * 18. decembar/prosinac - {{flagicon|Austrija}} [[Austrija|Austrijsko]] Savezno vijeće (gornji dom) odobrio je zakon o registriranim partnerstvima s 44 glasa z i 8 protiv. Zakon je prethodno odobren 10. prosinca/decembra u Državnom vijeću (donji dom) sa 110 glasova za i 64 protiv. Zakon je stupio na snagu 1. siječnja/januara 2010. * '''18. decembar/prosinac – {{flagicon|Washington, D.C.}} ({{flagicon|SAD}}) [[Adrian Fenty]], gradonačelnik [[District of Columbia|Washingtona D.C.]], potpisom je potvrdio zakon o istospolnim brakovima.'''<ref>''The Christian Press'' (21. decembra/prosinca 2009.). [http://www.christianpost.com/article/20091221/d-c-mayor-signs-gay-marriage-bill/ "D.C. Mayor Signs Gay Marriage Bill"]. Preuzeto 22. decembra/prosinca 2009. {{eng icon}}</ref> Zakon je prethodno 15. decembra/prosinca odobrilo Vijeće D.C.-a (11 glasova za, 2 protiv).<ref>''The Washington Post'' (16. decembra/prosinca 2009.). [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/12/15/AR2009121500945.html?hpid=moreheadlines "D.C. Council approves same-sex marriage bill"]. Preuzeto 22. decembra/prosinca 2009. {{eng icon}}</ref> Na snagu je stupio 3. ožujka/marta 2010. * 28. decembar/prosinac - {{flagicon|Argentina}} Prvi istospolni brak u [[Argentina|Argentini]] i [[Latinska Amerika|Latinskoj Americi]] sklopljen je u [[Ushuaia|Ushuaiji]] u provinciji [[Tierra del Fuego (provincija)|Tierra del Fuego]]. Par se planirao vjenčati u [[Buenos Aires]]u 1. prosinca/decembra nakon što je gradski sud presudio da bi trebali dobiti bračnu dozvolu, ali državni sudac blokirao je održavanje vjenčanja u Buenos Airesu. Par se uspješno vjenčao u Ushaiji zahvaljujući intervenciji guvernerke [[Fabiana Ríos|Fabiane Ríos]]. * '''29. decembar/prosinac – {{flagicon|Ciudad de Mexico}} ({{flagicon|Meksiko}}) [[Marcelo Ebrard]], guverner [[Ciudad de México|Grada Meksika]], je potpisom potvrdio zakon o istospolnim brakovima.'''<ref>Tracy Wilkinson (29. decembra/prosinca 2009.). [http://latimesblogs.latimes.com/laplaza/2009/12/gay-marriage-closer-to-reality-in-mexico.html "Gay marriage closer to reality in Mexico"]. ''Los Angeles Times''. Preuzeto 30. decembra/prosinca 2009. {{eng icon}}</ref> Zakon je najprije 21. decembra/prosinca odobrila Zakonodavna skupština (39 glasova za, 20 protiv). [[Građanska zajednica|Građanske zajednice]] su u Gradu Meksiku legalne od 2007. godine, no punopravni brak nije bio priznat.<ref>[https://web.archive.org/web/20091225172613/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5grJesfflOb0tjV_flyYRem81BVMwD9CNUCH00 "Mexico City 1st in region to approve gay marriage"]. ''Associated Press''. 21. decembra/prosinca 2009. Preuzeto 21. decembra/prosinca 2009. {{eng icon}}</ref> == 2010-e == === 2010. === * '''17. maj/svibanj – {{flagicon|Portugal}} [[Portugal]]ski predsjednik [[Aníbal Cavaco Silva]] potpisom je potvrdio zakon o istospolnim brakovima''', čime je Portugal postao šesta država u Europi i osma u svijetu koja je legalizirala istospolne brakove.<ref>[http://www.towleroad.com/2010/05/portugals-president-to-sign-samesex-marriage-into-law.html Portugal's President to Sign Same-Sex Marriage into Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140805184339/http://www.towleroad.com/2010/05/portugals-president-to-sign-samesex-marriage-into-law.html |date=2014-08-05 }}, ''towleroad.com''. Preuzeto 1. marta/ožujka 2012. {{eng icon}}</ref> Parlament te zemlje je prethodno potvrdio dotični zakon u njegovom drugom čitanju 11. februara/veljače.<ref>[http://m24digital.com/en/2010/02/12/gay-marriage-approved-by-the-portuguese-parliament/ Gay marriage approved by the Portuguese Parliament] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723131649/http://m24digital.com/en/2010/02/12/gay-marriage-approved-by-the-portuguese-parliament/ |date=2012-07-23 }}. Preuzeto 16. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> * 19. maj/svibanj - {{flagicon|Novi Južni Vels}} ({{flagicon|Australija}}) Zakon o registriranim partnerstvima dobio je kraljevski pristanak u [[Australija|australskoj]] saveznoj državi [[Novi Južni Vels]].<ref>[http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/nswbills.nsf/7bd7da67ee5a02c5ca256e67000c8755/57f8af30e6a0d630ca25770d001af7dc?OpenDocument Relationships Register Bill 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022222722/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/nswbills.nsf/7bd7da67ee5a02c5ca256e67000c8755/57f8af30e6a0d630ca25770d001af7dc?OpenDocument |date=2012-10-22 }} Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> Zakon je prethodno odobren 12. svibnja/maja u gornjem domu s 32 glasa za i 5 protiv, te 11. svibnja/maja u donjem domu sa 62 glasa za i 9 protiv. Zakon je stupio na snagu 1. srpnja/jula.<ref>[http://www.samesame.com.au/news/local/5577/NSW-couples-can-register-from-today.htm NSW couples can register from today] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314125223/http://www.samesame.com.au/news/local/5577/NSW-couples-can-register-from-today.htm |date=2012-03-14 }} Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> * '''11. jun/lipanj – {{flagicon|Island}} [[Island]]ski [[Althing]] jednoglasno potvrđuje zakon kojim se legaliziraju istospolni brakovi''' (49 glasova za, nijedan protiv).<ref>[http://www.icenews.is/index.php/2010/06/28/new-gay-marriage-law-in-iceland-comes-into-force/ New gay marriage law in Iceland comes into force] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100630141012/http://www.icenews.is/index.php/2010/06/28/new-gay-marriage-law-in-iceland-comes-into-force/ |date=2010-06-30 }}. Preuzeto 16. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 27. lipnja/juna. [[Datoteka:Enactment of the Egalitarian marriage law.jpg|thumb|250px||[[Argentina|Argentinska]] predsjednica, [[Cristina Fernández]], potpisuje zakon kojim se legaliziraju istospolni brakovi.]] * 19. jul/srpanj - {{flagicon|Irska}} [[Irska]] predsjednica [[Mary McAleese]] potpisala je zakon o građanskim partnerstvima. Prethodno je odobren 8. srpnja/jula u Seanadu s 48 glasova za i 4 protiv.<ref>[http://www.breakingnews.ie/ireland/civil-partnership-bill-passes-all-stages-464761.html Civil Partnership Bill passes all stages] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 1. siječnja/januara 2011. * '''21. jul/srpanj – {{flagicon|Argentina}} [[Argentina|Argentinska]] predsjednica [[Cristina Fernández de Kirchner]] potpisom je potvrdila zakon o istospolnim brakovima.'''<ref>[http://www.foxnews.com/world/2010/07/21/law-legalizing-sex-marriage-argentina-takes-effect-president-signs-ceremony/ Law legalizing same-sex marriage in Argentina takes effect as president signs bill at ceremony]. Preuzeto 16. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> Zakon je prethodno potvrdio argentinski Senat 15. jula/srpnja (33 glasa za, 27 protiv)<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/10630683 Argentine Senate backs bill legalising gay marriage]. Preuzeto 16. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> i Zastupnički dom 5. maja/svibnja (125 za, 109 protiv).<ref>[http://momento24.com/en/2010/05/05/lower-house-approves-gay-marriage/ Lower House approves gay marriage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213175622/http://momento24.com/en/2010/05/05/lower-house-approves-gay-marriage/ |date=2016-02-13 }}. Preuzeto 16. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> Prvi istospolni brak je sklopljen 30. jula/srpnja.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-10823279Argentine gay couple tie knot under new marriage law]. Preuzeto 16. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> * 4. august/kolovoz - {{flagicon|Kalifornija}} ({{flagicon|SAD}}) [[SAD|Američki]] Okružni sud [[Kalifornija|Sjeverne Kalifornije]] proglasio je Prijedlog br. 8 (Proposition 8), zabranu istospolnih brakova iz 2008., protuustavnom. Podržavatelji propozicije žalili su se Vrhovnom sudu koji je donio odluku 2013. * 5. august/kolovoz - {{flagicon|Ciudad de Mexico}} ({{flagicon|Meksiko}}) [[Meksiko|Meksički]] Vrhovni sud je s 8 glasova za i 2 protiv podržao ustavnost zakona o istospolnim brakovima u gradu [[Ciudad de Mexico|Mexicu]].<ref>[http://www.reuters.com/article/2010/08/05/us-mexico-gaymarraige-idUSTRE6745RD20100805 Mexico court upholds gay marriage law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110320140734/http://www.reuters.com/article/2010/08/05/us-mexico-gaymarraige-idUSTRE6745RD20100805 |date=2011-03-20 }} Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> 10. kolovoza/augusta s 9 glasova za i 2 protiv je također određeno da svaka 31 država Meksika mora priznati istospolne brakove sklopljene u drugim jurisdikcijama, a 16. kolovoza/augusta s 9 glasova za i 2 protiv je podržan zakon grada Mexica koji omogućuje istospolnim parovima koji sklope brak da usvajaju djecu.<ref>[http://edition.cnn.com/2010/WORLD/americas/08/16/mexico.gay.adoption/index.html Mexican high court upholds adoptions by same-sex couples] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308002444/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/americas/08/16/mexico.gay.adoption/index.html |date=2016-03-08 }} Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> === 2011. === * 10. januar/siječanj - {{flagicon|Saskatchewan}} ({{flagicon|Kanada}}) Prizivni sud u [[Kanada|kanadskoj]] provinciji [[Saskatchewan]] donio je odluku da matičari ne smiju odbiti vjenčati istospolne parove na vjerskoj osnovi.<ref>[http://www.thestar.com/news/canada/2011/01/10/sask_gay_marriage_refusal_law_ruled_unconstitutional.html Sask. gay marriage refusal law ruled unconstitutional] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> * 31. januar/siječanj - {{flagicon|Illinois}} ({{flagicon|SAD}}) [[Pat Quinn]], guverner [[SAD|američke]] savezne države [[Illinois]], potpisao je zakon o građanskim zajednicama. Zakon je prethodno odobren 1. prosinca/decembra u Senatu s 32 glasa za i 24 protiv,<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2010/12/01/illinois-civil-unions-bil_2_n_790595.html Illinois Civil Unions Bill Passes Senate, Gov. Quinn Will Sign Into Law] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> te 30. studenog/novembra u Predstavničkom domu sa 61 glasom za i 52 protiv.<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2010/11/30/illinois-civil-unions-bil_1_n_790147.html Illinois Civil Unions Bill Passes State House] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> Na snagu je stupio 1. lipnja/juna.<ref>[http://www.christianpost.com/news/illinois-begins-issuing-civil-union-licenses-to-same-sex-couples-50729/ Illinois Gay Civil Unions Law Takes Effect; Mass Ceremonies Planned] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> * 23. februar/veljača - {{flagicon|Havaji}} ({{flagicon|SAD}}) [[Neil Abercrombie]], guverner [[SAD|američke]] savezne države [[Havaji]], potpisao je zakon o građanskim zajednicama. Prethodno je odobren 16. veljače/februara u Senatu s 18 glasova za i 19 protiv,<ref>[http://www.washingtonblade.com/2011/02/16/hawaii-civil-unions-bill-advances-to-governor/ Hawaii civil unions bill advances to governor] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> te 11. veljače/februara u Predstavničkom domu s 31 glasom za i 19 protiv.<ref>[http://jurist.org/paperchase/2011/02/hawaii-house-passes-bill-recognizing-same-sex-civil-unions.php Hawaii House passes bill recognizing same-sex civil unions] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 1. siječnja/januara 2012.<ref name="edition.cnn.com">[http://edition.cnn.com/2012/01/01/us/civil-unions/ Two more states allow same-sex civil unions] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> * 15. mart/ožujak - {{flagicon|otok Man}} [[otok Man]] legalizirao je građanska partnerstva.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-isle-of-man-12746993 Isle of Man gay couples get right to civil partnership] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{en icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 6. travnja/aprila. * 16. mart/ožujak - {{flagicon|Lihtenštajn}} [[Lihtenštajn]]ski Parlament odobrio je registrirana partnerstva s 24 glasa za i 0 protiv.<ref>[http://www.vaterland.li/index.cfm?source=lv&id=12784 Landtag einhellig für Partnerschaftsgesetz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201211732/http://www.vaterland.li/index.cfm?source=lv&id=12784 |date=2014-02-01 }} Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{de icon}}</ref> Protivnici zakona organizirali su referendum koji se održao 19. lipnja/juna.<ref>[http://www.volksblatt.li/nachricht.aspx?id=34909&src=vb 68,8 % Ja-Stimmen für Partnerschaftsgesetz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171029064930/http://www.volksblatt.li/nachricht.aspx?id=34909&src=vb |date=2017-10-29 }} Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{de icon}}</ref> * 5. maj/svibanj - {{flagicon|Brazil}} [[Brazil]]ski Vrhovni sud pravde jednoglasno je legalizirao građanske zajednice za istospolne parove.<ref>[http://g1.globo.com/brasil/noticia/2011/05/supremo-reconhece-uniao-estavel-de-homossexuais.html Supremo reconhece união estável de homossexuais] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{pt icon}}</ref> * 11. maj/svibanj - {{flagicon|Delaware}} ({{flagicon|SAD}}) [[Jack Markell]], guverner [[SAD|američke]] savezne države [[Delaware]], potpisao je zakon o grđanskim zajednicama.<ref>[http://www.hrc.org/blog/entry/delaware-governor-signs-civil-union-bill-into-law Delaware Governer Sign Civil-Union Bill Into Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120724230723/http://www.hrc.org/blog/entry/delaware-governor-signs-civil-union-bill-into-law |date=2012-07-24 }} Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> Prethodno je odobren 14. travnja/aprila u Skupštini s 26 glasova za i 15 protiv,<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2011/04/15/delaware-same-sex-civil-union-law_n_849513.html Delaware Same-Sex Unions Law Heads To Governer For Signature] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> te 7. travnja/aprila u Senatu s 13 glasova za i 6 protiv.<ref>[http://www.advocate.com/news/daily-news/2011/04/07/delaware-senate-passes-civil-unions-bill Delaware Senate Passes Civil Unions Bill] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 1. siječnja/januara 2012.<ref name="edition.cnn.com"/> * 14. jun/lipnaj – {{flagicon|Francuska}} Francuski parlament je s 293 glasa protiv i 222 glasa za odbacio zakon o istospolnim brakovima koji je predložila opozicijska Socijalistička stranka.<ref>[http://www.france24.com/en/20110614-french-parliament-rejects-gay-marriage-bill-homosexuality "French parliament rejects same-sex marriage bill"]. Agence France-Presse. France 24. 14. juna/lipnja 2011. Preuzeto 8. februara/veljače 2012. {{eng icon}}</ref> * 19. jun/lipanj – {{flagicon|Lihtenštajn}} U [[Lihtenštajn]]u je na referendumu s 68,8 posto glasova za odobren zakon o registriranim partnerstvima nakon što su protivnici zakona bili podnijeli zahtjev za održavanje referenduma. Zakon je stupio na snagu 1. rujna/septembra. * '''24. jun/lipanj – {{flagicon|New York}} ({{flagicon|SAD}}) [[Andrew Cuomo]], guverner američke savezne države [[New York (savezna država)|New York]], potpisao je zakon o istospolnim brakovima.''' Zakon je dva sata prije toga potvrdio Senat (33 glasa za, 29 protiv), a 5. juna/lipnja Skupština (80 za, 63 protiv).<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2011/06/15/new-york-gay-marriage-state-assembly-approves-bill_n_877889.html New York Gay Marriage: State Assembly Approves Same-Sex Marriage Bill]. Preuzeto 16. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> Na snagu je stupio 24. srpnja/jula. * 1. jul/srpanj – {{flagicon|Rhode Island}} ({{flagicon|SAD}}) Zakon o građanskim zajednicama u [[SAD|američkoj]] saveznoj državi [[Rhode Island]] stupio je na snagu. Guverner [[Lincoln Chafee]] postisao je zakon 2. jula/srpnja 2011., no zakon će se primjenjivati retroaktivno od 1. jula/srpnja 2011.<ref>[http://www.reuters.com/article/2011/07/02/us-gaymarriage-rhodeisland-idUSTRE7611JF20110702 Rhode Island governor signs gay civil union law despite doubts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616192506/http://www.reuters.com/article/2011/07/02/us-gaymarriage-rhodeisland-idUSTRE7611JF20110702 |date=2013-06-16 }}. Preuzeto 20. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> Zakon su prethodno usvojili Senat 29. juna/lipnja (21 glas za, 16 protiv)<ref>[http://www.nytimes.com/2011/06/30/us/30unions.html?_r=1 Rhode Island Lawmakers Approve Civil Unions]. Preuzeto 20. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> i Skupština 20. maja/svibnja (62 za, 11 protiv).<ref>[http://jurist.org/paperchase/2011/05/rhode-island-house-approves-civil-union-bill.php Rhode Island House approves civil union bill]. Preuzeto 20. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> * 12. jul/srpanj – {{flagicon|Jersey}} Zakon o građanskim partnerstvima jednoglasno usvojen u [[Jersey]]u.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-jersey-14126084 Jersey States approves civil partnerships]. Preuzeto 20. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> Na snagu je stupio 2. travnja/aprila 2012. * 26. jul/srpanj – {{flagicon|Kolumbija}} [[Kolumbija|Kolumbijski]] Ustavni sud je naložio kolumbijskom Kongresu da donese zakon kojim će se istospolnim parovima dati puna bračna prava. Najavljena su četiri prijedloga zakona od kojih dva izričito koriste riječ "brak", a ostala dva koriste izraz "punopravna građanska zajednica". Sud je također ustanovio da istospolni parovi u dugotrajnim vezama čine obitelj, te da ih stoga treba štititi.<ref>[http://www.colombiadiversa-blog.org/2011/10/m-word.html "The 'M' Word"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120714035719/http://www.colombiadiversa-blog.org/2011/10/m-word.html |date=2012-07-14 }}. Preuzeto 20. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> * '''1. august/kolovoz – {{flagicon|SAD}} Pleme [[Suquamish]] iz [[SAD|američke]] savezne države Washington je ''de facto'' legaliziralo istospolne brakove za svoje članove.'''<ref>[http://alexorue.tumblr.com/post/8558330288/same-sex-marriage-becomes-legal-in-washington-at "Same-Sex Marriage Becomes Legal in Washington (at Least One Part)"]. Alex R. Orue. 6. augusta/kolovoza 2011. Preuzeto 18. septembra/rujna 2011. {{eng icon}}</ref> * 9. august/kolovoz – {{flagicon|Čile}} [[Čile]]anski predsjednik [[Sebastián Piñera]] je predstavio zakon o građanskim zajednicama.<ref>[http://latercera.com/noticia/politica/2011/08/674-385194-9-presidente-pinera-firma-proyecto-que-regula-uniones-de-hecho-hetero-y.shtml "Presidente Piñera firma proyecto que regula uniones de hecho hetero y homosexuales"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721115808/http://www.latercera.com/noticia/politica/2011/08/674-385194-9-presidente-pinera-firma-proyecto-que-regula-uniones-de-hecho-hetero-y.shtml |date=2013-07-21 }}. ''La Tercera''. 19. juna/lipnja 2011. Preuzeto 8. februara/veljače 2012. {{spa icon}}</ref> * 25. oktobar/listopad – {{flagicon|Brazil}} [[Brazil]]ski Vrhovni sud pravde je presudio da se dvije žene mogu zakonski vjenčati.<ref>''Chicago Sun-Times''. [http://www.suntimes.com/news/world/8419812-418/brazil-appellate-court-says-gay-marriage-is-legal.html http://www.suntimes.com/news/world/8419812-418/brazil-appellate-court-says-gay-marriage-is-legal.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130107104723/http://www.suntimes.com/news/world/8419812-418/brazil-appellate-court-says-gay-marriage-is-legal.html |date=2013-01-07 }}. 25. novembra/studenog 2011. Preuzeto 20. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> * 28. novembar/studeni – {{flagicon|Quintana Roo}} ({{flagicon|Meksiko}}) Obavljeno je prvo istospolno vjenčanje u [[Meksiko|meksičkoj]] saveznoj državi [[Quintana Roo|Quintani Roo]], u gradu [[Kantunilkin]]u, budući da u bračnim zakonima te države nigdje nisu navedeni spolni ili rodni uvjeti za sklapanje braka.<ref>[http://mexico.cnn.com/nacional/2011/12/02/los-matrimonios-del-mismo-sexo-despiertan-polemica-en-quintana-roo Dos matrimonios homosexuales se casaron en un municipio conservador]. Preuzeto 20. juna/lipnja 2012. {{spa icon}}</ref> * 30. novembar/studeni – {{flagicon|Queensland}} ({{flagicon|Australija}}) Parlament [[Australija|australske]] savezne države [[Queensland]]a donio je zakon o građanskim partnerstvima (47 glasova za, 40 protiv).<ref>[http://www.heraldsun.com.au/news/breaking-news/same-sex-civil-unions-passed-in-queensland/story-e6frf7jx-1226210766903 Same sex civil unions passed in Queensland]. Preuzeto 20. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 23. veljače/februara 2012. * '''7. decembra/prosinca - {{flagicon|Alagoas}} ({{flagicon|Brazil}}) Sud pravde [[brazil]]ske savezne države [[Alagoas]] proširio je brakove na istospolne parove.'''<ref>[http://acapa.virgula.uol.com.br/politica/alagoas-regulamenta-o-casamento-civil-entre-gays-em-todos-os-cartorios-do-estado/2/14/15493 Alagoas regulamenta o casamento civil entre gays em todos os cartórios do estado] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222012447/http://acapa.virgula.uol.com.br/politica/alagoas-regulamenta-o-casamento-civil-entre-gays-em-todos-os-cartorios-do-estado/2/14/15493 |date=2014-02-22 }} Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{pt icon}}</ref><ref>[http://www.jusbrasil.com.br/diarios/32979605/djal-jurisdicional-e-administrativo-07-12-2011-pg-46 Provimento nº 40, de 06 de Dezembro de 2011] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{pt icon}}</ref> === 2012. === * '''13. februar/veljača – {{flagicon|Washington}} ({{flagicon|SAD}}) [[Chris Gregoire]], guverner [[SAD|američke]] [[savezna država|savezne države]] [[Washington (savezna država)|Washington]], potpisao je zakon o istospolnim brakovima.''' Zakon je prethodno potvrdio Zastupnički dom 8. februara/veljače (55 glasova za, 43 protiv)<ref>Garber, Andrew (8. februara/veljače 2012.). [http://seattletimes.nwsource.com/html/localnews/2017459861_gaymarriage09m.html "Gay-marriage bill passes House, awaits Gregoire's signature"]. ''The Seattle Times''. Preuzeto 8. februara/veljače 2012. {{eng icon}}</ref> i Senat 1. februara/veljače.<ref>Yardley, William (1. februara/veljače 2012). [http://www.nytimes.com/2012/02/02/us/washington-state-senate-passes-gay-marriage-bill.html?_r=1&hp "Washington State Senate Passes Gay Marriage Bill"]. ''The New York Times''. Preuzeto 16. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> Protivnici zakona organizirali su referendum koji se održao 6. studenog/novembra. * 17. februar/veljača – {{flagicon|Kalifornija}} ({{flagicon|SAD}}) Tročlani sudački odbor Devetog prizivnog okruga proglasio je (s 2 glasa za i 1 protiv) zabranu sklapanja istospolnih brakova u [[Kalifornija|Kaliforniji]] neustavnom.<ref>[http://news.yahoo.com/blogs/lookout/court-overturns-prop-8-california-says-state-t-181451250.html "Prop. 8 overturned in California, court says state can’t ban gay marriage"], 7. februara/veljače 2012. Preuzeto 17. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> * 22. februar/veljača – {{flagicon|SAD}} U slučaju ''Golinski v. Office of Personnel Management'' još jedan američki okružni sud proglasio je 3. odsjek [[DOMA]]-e neustavnim.<ref>''MetroWeekly'': Chris Geidner, [http://www.metroweekly.com/poliglot/2012/02/domas-federal-definition-of-ma.html "DOMA's Federal Definition of Marriage Unconstitutional, Judge Rules in Golinski Case"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223010011/http://www.metroweekly.com/poliglot/2012/02/domas-federal-definition-of-ma.html |date=2012-02-23 }}, 22. februara/veljače 2012. Preuzeto 22. februara/veljače 2012. {{eng icon}}</ref> * '''1. mart/ožujak – {{flagicon|Maryland}} ({{flagicon|SAD}}) [[Martin O'Malley]], guverner [[SAD|američke]] [[savezna država|savezne države]] [[Maryland]], svojim je potpisom potvrdio zakon o istospolnim brakovima, čime su istospolni brakovi u [[Maryland]]u postali legalni.'''<ref>[http://www.cnn.com/2012/03/01/us/maryland-same-sex-marriage/index.html?eref=rss_topstories&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+rss%2Fcnn_topstories+%28RSS%3A+Top+Stories%29 Maryland governor to sign same-sex marriage bill]. Preuzeto 16. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> Zakon je prethodno potvrdio Senat 23. februara/veljače (25 glasova za, 22 protiv)<ref>[http://www.washingtonpost.com/blogs/maryland-politics/post/same-sex-marriage-bill-approved-by-maryland-senate/2012/02/23/gIQAupqSWR_blog.html Same-sex marriage bill approved by Maryland Senate], ''The Washington Post''. Preuzeto 23. februara/veljače 2012. {{eng icon}}</ref> i Zastupnički dom 17. februara/veljače (72 glasa za, 67 protiv).<ref>[http://www.washingtonblade.com/2012/02/17/breaking-md-house-passes-marriage/ Breaking: MD House Passes Marriage], ''The Washington Blade''. Preuzeto 17. februara/veljače 2012. {{eng icon}}</ref> Protivnici su počeli skupljati potpise za referendum na kojem bi se građani izjasnili o dotičnom zakonu paralelno s predsjedničkim izborima u novembru/studenom 2012. Zakon je stupio na snagu 1. januara/siječnja 2013.<ref>[http://thinkprogress.org/lgbt/2012/02/28/434208/maryland-marriage-equality-opponents-file-referendum-paperwork/ Maryland Marriage Equality Opponents File Referendum Paperwork], ''ThinkProgress.org''. Preuzeto 1. marta/ožujka 2012. {{eng icon}}</ref> * 14. mart/ožujak – {{flagicon|Švicarska}} Gornji dom [[Švicarska|švicarskog]] parlamenta potvrdio je zakon kojim se istospolnim parovima odobrava usvajanje djece s 21 glasom za i 19 glasova protiv. Zakon se sada prosljeđuje u donji dom parlamenta na usvajanje.<ref>[http://www.thelocal.ch/2849/20120315/ Swiss edge closer to gay adoption]. Preuzeto 17. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> Registrirana partnerstva su u toj državi legalna od 2007. * 8. maj/svibanj – {{flagicon|Sjeverna Karolina}} ({{flagicon|SAD}}) Glasači u [[SAD|američkoj]] saveznoj državi [[Sjeverna Karolina|Sjevernoj Karolini]] na referendumu su glasovali za ustavni amandman kojim se u njihovoj saveznoj državi zabranjuju istospolni brakovi i građanske zajednice.<ref>[http://wtvr.com/2012/05/08/north-carolina-passes-same-sex-marriage-amendment-one/ http://wtvr.com/2012/05/08/north-carolina-passes-same-sex-marriage-amendment-one/]. Preuzeto 17. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> * 9. maj/svibanj – {{flagicon|SAD}} [[Barack Obama]] je prvi američki predsjednik koji je za vrijeme mandata javno dao podršku istospolnim brakovima.<ref>O'Brien, Michael (9. maja/svibnja 2012.). [http://firstread.msnbc.msn.com/_news/2012/05/09/11621156-obama-i-think-same-sex-couples-should-be-able-to-get-married?lite "Obama: 'I think same sex couples should be able to get married'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510060229/http://firstread.msnbc.msn.com/_news/2012/05/09/11621156-obama-i-think-same-sex-couples-should-be-able-to-get-married?lite |date=2012-05-10 }}. MSNBC. Preuzeto 9. maja/svibnja 2012. {{eng icon}}</ref><ref>Jackie Calmes i Peter Baker (9. maja/svibnja 2012.). [http://www.nytimes.com/2012/05/10/us/politics/obama-says-same-sex-marriage-should-be-legal.html?hp Obama Says Same-Sex Marriage Should Be Legal]. ''nytimes.com''. Preuzeto 9. maja/svibnja 2012. {{eng icon}}</ref> * 14. maj/svibanj – {{flagicon|Rhode Island}} ({{flagicon|SAD}}) [[Lincoln Chafee]], guverner [[SAD|američke]] [[savezna država|savezne države]] [[Rhode Island]], potpisao je izvršnu zapovijed kojom agencijama te savezne države nalaže da istospolne brakove sklopljene izvan Rhode Islanda tretiraju jednako pred zakonom.<ref>Niedowski, Erika (14. maja/svibnja 2012.). [http://www.huffingtonpost.com/2012/05/14/ri-gay-marriage-lincoln-chafee_n_1515725.html?ref=gay-voices&ir=Gay%20Voices "Lincoln Chafee, Rhode Island Governor, Declares State Will Recognize Out-Of-State Gay Marriages"]. ''The Huffington Post''. huffingtonpost.com. Preuzeto 14. maja/svibnja 2012. {{eng icon}}</ref><ref>Anderson-Minshall, Diane (14. maja/svibnja 2012.). [http://www.advocate.com/politics/marriage-equality/2012/05/14/rhode-island-will-recognize-same-sex-marriages-other-states "Rhode Island Will Recognize Same-Sex Marriages From Other States"]. ''The Advocate''. advocate.com. Preuzeto 14. maja/svibnja 2012. {{eng icon}}</ref> * 22. maj/svibanj – {{flagicon|SAD}} [[SAD|Američka]] okružna sutkinja [[Claudia Wilken]] proglasila je [[DOMA]]-u (''Defense of Marriage Act'', "Zakon za obranu braka") neustavnom.<ref>Geidner, Chris (25. maja/svibnja 2012.). [http://www.metroweekly.com/poliglot/2012/05/on-thursday-evening-a-federal.html "Federal Judge Rules DOMA, Tax Code Force Unconstitutional Treatment For Same-Sex Couples"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525155710/http://www.metroweekly.com/poliglot/2012/05/on-thursday-evening-a-federal.html |date=2012-05-25 }}. ''metroweekly.com''. Preuzeto 1. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> * 31. maj/svibanj – {{flagicon|SAD}} [[SAD|Američki]] savezni prizivni sud Prvog okruga proglasio je [[DOMA]]-u (''Defense of Marriage Act'', "Zakon za obranu braka") neustavnom u objedinjenom procesu dvaju slučajeva, ''Gill v. Office of Personnel Management'' i ''Massachusetts v. United States Department of Health and Human Services''.<ref>Bolcer, Julie (31. maja/svibnja 2012.). [http://www.advocate.com/politics/marriage-equality/2012/05/31/appeals-court-rules-doma-unconstitutional "DOMA Challenge Moves Toward Supreme Court"]. ''The Advocate''. Preuzeto 1. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> * '''7. jun/lipanj – {{flagicon|Danska}} [[Danska|Danski]] parlament je donio zakon o istospolnim brakovima''' s 85 glasova za i 24 protiv, čime je Danska postala osma država u [[Europa|Europi]] i jedanaesta u svijetu koja je legalizirala istospolne brakove.<ref>[http://www.pinknews.co.uk/2012/06/07/danish-parliament-approves-equal-marriage-laws-for-gay-couples/ Danish parliament approves equal marriage laws]. Preuzeto 16. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 15. lipnja/juna. * 10. jun/lipanj – {{flagicon|Urugvaj}} Sud u [[Urugvaj]]u proglasio je validnim brak jednog istospolnog para koji je sklopljen u inozemstvu, čime je taj brak postao prvi legalni istospolni brak u toj zemlji.<ref>Vidi: * [http://www.elpais.com.uy/120609/pnacio-645421/politica/por-primera-vez-justicia-uruguaya-reconoce-matrimonio-homosexual/#comforms Por primera vez Justicia uruguaya reconoce matrimonio homosexual] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120610064638/http://www.elpais.com.uy/120609/pnacio-645421/politica/por-primera-vez-justicia-uruguaya-reconoce-matrimonio-homosexual/#comforms |date=2012-06-10 }}. Preuzeto 16. juna/lipnja 2012. {{es icon}} * [http://www.ontopmag.com/article.aspx?id=12076&MediaType=1&Category=24 Uruguay Recognizes Marriage Of Gay Couple] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627071914/http://www.ontopmag.com/article.aspx?id=12076&MediaType=1&Category=24 |date=2015-06-27 }}. Preuzeto 16. juna/lipnja 2012. {{eng icon}} * [http://www.ontopmag.com/article.aspx?id=12106&MediaType=1&Category=24 Uruguay To Consider Gay Marriage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520194548/http://www.ontopmag.com/article.aspx?id=12106&MediaType=1&Category=24 |date=2013-05-20 }}. Preuzeto 16. juna/lipnja 2012. {{eng icon}}</ref> Sudac je u presudi također rekao da lokalni zakoni već dopuštaju istospolne brakove, čak i ako to u njima ne piše doslovno, te da Urugvajci koji se vjenčaju u inozemstvu sada mogu otići na sud kako bi im se priznao njihov brak.<ref>[http://www.elobservador.com.uy/noticia/225858/jueza-afirmo-que-la-ley-ya-habilita-el-matrimonio-homosexual/ Jueza afirmó que la ley ya habilita el matrimonio homosexual] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510202437/http://www.elobservador.com.uy/noticia/225858/jueza-afirmo-que-la-ley-ya-habilita-el-matrimonio-homosexual/ |date=2013-05-10 }}. Preuzeto 16. juna/lipnja 2012. {{spa icon}}</ref> * '''5. jul/srpanj – {{flagicon|Sergipe}} ({{flagicon|Brazil}}) Sud u [[brazil]]skoj saveznoj državi [[Sergipe]] izdao je "Provimento no 06/2012" kojim se regulira istospolni brak u toj državi.'''<ref>[http://www.tjse.jus.br/corregedoria/documentos/publicacoes/provimentos/2012/provimento-062012.pdf "U Sergipeu omogućen brak gay parovima"](5. jula/srpnja 2012.). Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref> * 25. jul/srpanj – {{flagicon|Škotska}} ({{flagicon|UK}}) [[Škotska]] vlada objavila da do kraja 2015. namjerava predložiti zakon kojim bi se legalizirali istospolni brakovi.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-18981287 "Gay marriage to be introduced in Scotland"]. ''BBC News'', 25. jula/srpnja 2012. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> * '''15. august/kolovoz – {{flagicon|Espírito Santo}} ({{flagicon|Brazil}}) Sud [[brazil]]ske savezne države [[Espírito Santo]] izdao je okružnicu u kojoj stoji da se svi građanski registri (matični uredi) te države prema istospolnom braku moraju odnositi na isti način kako prema braku osoba različitog spola.'''<ref>[http://www.cgj.es.gov.br/arquivos/normasinternas/oficioscirculares/2012/Oficio_Circular_59-2012.pdf "Legalizacija gay brakova u saveznoj državi Espírito Santo"](15. augusta/kolovoza 2012.). Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref> * '''10. oktobar/listopad – {{flagicon|Bahia}} ({{flagicon|Brazil}}) Sud [[brazil]]ske savezne države [[Bahia]] proširio je definiciju braka tako da ona obuhvaća istospolne parove.''' Presuda je stupila na snagu 26. novembra/studenog.<ref>[http://www5.tjba.jus.br/corregedoria/index.php?option=com_content&view=article&id=420:uniaohomoafetiva&catid=31:noticias&Itemid=142 "Provimento Conjunto trata de união homoafetiva"], ''Tribunal de Justiça do Estado da Bahia'' (službena stranica vrhovnog suda države Bahia). Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref><ref>[http://www.brasil247.com/pt/247/bahia247/86361/Bahia-j%C3%A1-pode-oficializar-casamento-homoafetivo.htm "Bahia já pode oficializar casamento homoafetivo"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915165830/https://www.brasil247.com/pt/247/bahia247/86361/Bahia-j%C3%A1-pode-oficializar-casamento-homoafetivo.htm |date=2018-09-15 }}. ''Bahia24/7'', 27. novembra/studenog 2012. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref> * '''10. oktobar/listopad - {{flagicon|Nizozemska}} Istospolni brakovi legalizirani su u [[Karipska Nizozemska|Karipskoj Nizozemskoj]] nakon što je Nizozemski parlament odobrio zakon koji proširuje istospolne brakove na tu regiju.'''<ref>[http://wetten.overheid.nl/BWBR0028743/volledig/geldigheidsdatum_12-10-2012#Boek1_Titel5 Burgerlijk Wetboek BES Boek 1] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{nl icon}}</ref> Prvi istospolni brak sklopljen je na [[Saba|Sabi]] 4. prosinca/decembra 2012. između Nizozemca i Venezuelanca koji žive u [[Aruba|Arubi]]. * '''6. novembar/studeni – {{flagicon|Maine}} {{flagicon|Maryland}} {{flagicon|Washington}} ({{flagicon|SAD}}) Birači u [[SAD|američkim]] saveznim državama [[Maine]], [[Maryland]] i [[Washington (savezna država)|Washington]] na referendumima su odobrili istospolne brakove i time postale prve američke savezne države koje su referendumom legalizirale istospolne brakove''',<ref>[http://www.seattlepi.com/local/article/Dec-6-Gay-marriage-s-history-making-day-4017702.php "Dec. 6: Gay marriage's history-making day"], 7. novembra/studenog 2012. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> dok su birači u saveznoj državi [[Minnesota|Minnesoti]] postali prvi koji su na referendumu odbacili [[ustavni amandman]] kojim se htjelo zabraniti istospolne brakove u toj državi.<ref>[https://secure.forumcomm.com/?publisher_ID=36&article_id=249158&CFID=467537671&CFTOKEN=20352029 "Minnesota voters reject marriage amendment"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121150702/https://secure.forumcomm.com/?publisher_ID=36&article_id=249158&CFID=419447960&CFTOKEN=48282298 |date=2013-01-21 }}, ''Duluth News Tribune'', 7. novembra/studenog 2012. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> Zakoni o istospolnim brakovima su stupili na snagu 6. decembra/prosinca 2012. u Washingtonu, 29. decembra/prosinca 2012. u Maineu i 1. januara/siječnja 2013. u Marylandu.<ref>[http://www.advocate.com/politics/marriage-equality/2013/01/01/maryland-rings-new-year-marriage-equality "Maryland Rings in New Year With Marriage Equality"]. 1. januara/siječnja 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> * '''1. decembar/prosinac – {{flagicon|Federalni distrikt Brazila}} ({{flagicon|Brazil}}) Sud za javne registre [[brazil]]skog Saveznog Distrikta (DF) presudio je da, i to odmah po donošenju ove presude, dozvole za sklapanje braka istospolnim parovima moraju biti odobrene bez intervencije sudaca, čime su efektivno legalizirani istospolni brakovi na teritoriju brazilskog glavnog grada.'''<ref>Soraya Sobreira (1. decembar/prosinac 2012.). [http://www.jornaldebrasilia.com.br/site/noticia.php?id=436132 "Para a lei, já não há mais diferença"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601110705/http://www.jornaldebrasilia.com.br/site/noticia.php?id=436132 |date=2013-06-01 }}. ''Journal de Brasilia''. Preuzeto 18. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref> * 5. decembar/prosinac – {{flagicon|Oaxaca}} ({{flagicon|Meksiko}}) [[Meksiko|Meksički]] Vrhovni sud jednoglasno je proglasio zabranu istospolnih brakova u južnoj saveznoj državi [[Oaxaca]] neustavnom, što utire put legalizaciji istospolnih brakova na nacionalnom nivou.<ref>Brydum, Sunnivie. [http://www.advocate.com/politics/marriage-equality/2012/12/05/mexico-supreme-court-strikes-down-marriage-ban "Mexico Supreme Court Strikes Down Marriage Ban"]. Advocate.com. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013..</ref> Istospolni brakovi su već legalni u meksičkoj saveznoj državi [[Quintana Roo]] i [[Mexico City|Gradu Meksiku]]. * '''15. decembar/prosinac – {{flagicon|Piauí}} ({{flagicon|Brazil}}) Sud [[brazil]]ske savezne države [[Piauí]] izmijenio je propise o braku tako da oni sada uključuju istospolne parove.'''<ref>[http://www.tjpi.jus.br/site/uploads/diario/dj121217.pdf "provimento N° 24/2012 – CGJ/PI"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920021242/http://www.tjpi.jus.br/site/uploads/diario/dj121217.pdf |date=2016-09-20 }}. ''Piauí, Diário da Justiça'', 17. decembra/prosinca 2012., str. 2. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref> * '''18. decembar/prosinac – {{flagicon|São Paulo}} ({{flagicon|Brazil}}) Sud [[brazil]]ske savezne države [[São Paulo]] naložio je da se istospolnim parovima izdaju dozvole za sklapanje braka.'''<ref>[http://g1.globo.com/sao-paulo/noticia/2012/12/tribunal-divulga-norma-que-regulamenta-casamento-gay-em-sp.html "Tribunal divulga norma que regulamenta casamento gay em SP"]. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref> Istospolni brak je prije ove presude već bilo moguće sklopiti u šest drugih brazilskih saveznih država i Saveznom Distriktu te države. Presuda je stupila na snagu 1. marta/ožujka 2013.<ref>[http://www1.folha.uol.com.br/cotidiano/1238924-norma-facilita-que-casais-gays-oficializem-casamento-civil-em-sp.shtml "Norma facilita que casais gays oficializem casamento civil em SP"]. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref> === 2013. === [[Datoteka:Vote solennel loi mariage 23042013 14.jpg|thumb|350px|Francuska Narodna skupština dala je finalno odobrenje zakona o istospolnim brakovima s 331 glasom za i 225 glasova protiv.]] * '''7. mart/ožujak – {{flagicon|Ceará}} ({{flagicon|Brazil}}) Sud [[brazil]]ske savezne države [[Ceará]] presudio je da su od 15. marta/ožujka nadalje notari u toj saveznoj državi obvezni vjenčavati istospolne parove.'''<ref>[http://www.paroutudo.com/2013/03/08/casamento-gay-passa-a-valer-no-ceara Casamento gay em CE]{{Dead link|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 8. marta/ožujka 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref> * '''9. mart/ožujak – {{flagicon|SAD}} Pleme [[Pokagon Band of Potawatomi Indians]] objavilo je priznavanje istospolnih brakova koji bi stupili na snagu 60 dana kasnije 8. svibnja/maja.'''<ref>[http://www.pokagonband-nsn.gov/sites/default/files/assets/group/tribal-council/form/2013/marriage-code-3-9-13-1369-1173.pdf Pokagon Band of Potawatomi Indians Marriage Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170130211453/http://www.pokagonband-nsn.gov/sites/default/files/assets/group/tribal-council/form/2013/marriage-code-3-9-13-1369-1173.pdf |date=2017-01-30 }} Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> * 21. mart/ožujak – {{flagicon|Colorado}} ({{flagicon|SAD}}) [[John Hickenlooper]], guverner američke savezne države [[Colorado]], potpisao je zakon o građanskim zajednicama.<ref>Reuters. [http://www.reuters.com/article/2013/03/21/us-usa-gaymarriage-colorado-idUSBRE92K1BJ20130321 Colorado governor signs law to allow same-sex civil unions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325071046/http://www.reuters.com/article/2013/03/21/us-usa-gaymarriage-colorado-idUSBRE92K1BJ20130321 |date=2013-03-25 }}. 21. marta/ožujka 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> Zakon su prethodno odobrili Zastupnički dom 12. marta/ožujka (39 glasova za, 26 protiv)<ref>[http://www.denverpost.com/breakingnews/ci_22771900/at-least-2-republicans-will-vote-civil-unions Colorado House passes civil unions, but fans note marriage is equality]. ''The Denver Post'', 12. marta/ožujka 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> i Senat te savezne države 11. februara/veljače (21 za, 14 protiv).<ref>[http://www.denverpost.com/breakingnews/ci_22564850/colorado-senate-take-official-vote-civil-unions-bill Civil-unions bill passes Colorado Senate 21-14]. ''The Denver Post'', 11. februara/veljače 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 1. maja/svibnja. * 22. mart/ožujak – {{flagicon|Njemačka}} [[Njemačka|Njemački]] [[Bundesrat]] je usvojio inicijativu na državnom nivou kojom bi se omogućio brak istospolnim parovima. Prijedlog zakona je proslijeđen [[Bundestag]]u u kojem je identičan prijedlog zakona odbijen 2012. godine. Ovaj zakon je predložilo 5 njemačkih saveznih država.<ref>[http://www.queer.de/detail.php?article_id=18841 Bundesrat stimmt für Ehe-Öffnung], ''Queer.de'', 22. marta/ožujka 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{de icon}}</ref> * '''25. mart/ožujak – {{flagicon|SAD}} Potpisom poglavice plemena Little Traverse Bay Bands of Odawa Indians u [[SAD|američkoj]] saveznoj državi [[Michigan]] amandman o istospolnim brakovima''', koji je 3. marta/ožujka prethodno odobrilo plemensko vijeće s 5 glasova za i 4 glasa protiv,<ref>[http://www.petoskeynews.com/charlevoix/news/pnr-odawa-tribal-chair-will-sign-statute-recognizing-gay-marriage-20130308,0,5512749.story Odawa tribal chair will sign statute recognizing gay marriage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619014838/http://www.petoskeynews.com/charlevoix/news/pnr-odawa-tribal-chair-will-sign-statute-recognizing-gay-marriage-20130308,0,5512749.story |date=2013-06-19 }}. petoskeynews.com, 8. marta/ožujka 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> stupio je na snagu.<ref>[http://www.petoskeynews.com/news/breaking/pnr-odawa-tribe-becomes-third-in-nation-to-allow-gay-marriage-marries-first-couple-20130315,0,1861017.story Odawa tribe becomes third in nation to allow gay marriage; marries first couple] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054648/http://www.petoskeynews.com/news/breaking/pnr-odawa-tribe-becomes-third-in-nation-to-allow-gay-marriage-marries-first-couple-20130315,0,1861017.story |date=2013-09-21 }}. petoskeynews.com, 14. marta/ožujka 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> * '''26. mart/ožujak – {{flagicon|Paraná}} ({{flagicon|Brazil}}) Sud u [[brazil]]skoj saveznoj državi [[Paraná (država)]] legalizirao je istospolne brakove na teritoriju te države.'''<ref>[http://www.luizmodesto.com.br/justica-do-parana-autoriza-casamento-homoafetivo-cartorios-ja-estao-cientes-e-nao-podem-se-negar-a-realizar-unioes/ Justiça do Paraná autoriza casamentos homoafetivos. Cartórios já estão cientes e não podem se negar a realizar uniões.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606080628/http://www.luizmodesto.com.br/justica-do-parana-autoriza-casamento-homoafetivo-cartorios-ja-estao-cientes-e-nao-podem-se-negar-a-realizar-unioes/ |date=2013-06-06 }} 2. aprila/travnja 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref> * '''2. april/travanj – {{flagicon|Mato Grosso do Sul}} ({{flagicon|Brazil}}) Sud u [[brazil]]skoj saveznoj državi [[Mato Grosso do Sul]] legalizirao je istospolne brakove na teritoriju te države.''' * '''10. april/travanj – {{flagicon|Urugvaj}} Zastupnički dom [[urugvaj]]skog parlamenta legalizirao je istospolne brakove sa 71 glasom za (od 92) na drugom čitanju''',<ref>[http://www.elpais.com.uy/informacion/votacion-de-matrimonio-igualitario-empezo-con-polemica-por-bandera.html Se aprobó matrimonio igualitario] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429042212/http://www.elpais.com.uy/informacion/votacion-de-matrimonio-igualitario-empezo-con-polemica-por-bandera.html |date=2013-04-29 }}. 11. aprila/travnja 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{es icon}}</ref> pa je time Urugvaj nakon [[Argentina|Argentine]] postao druga [[Latinska Amerika|latinoamerička]] država koja je legalizirala istospolne brakove. Zakon je prethodno 2. aprila/travnja usvojio Senat s 23 glasa za i 8 glasova protiv.<ref>[http://www.elpais.com.uy/130402/ultmo-706596/ultimomomento/senado-aprobo-ley-de-matrimonio-igualitario-23-a-favor-8-en-contra/ Senado aprobó ley de matrimonio igualitario: 23 a favor, 8 en contra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130405071836/http://www.elpais.com.uy/130402/ultmo-706596/ultimomomento/senado-aprobo-ley-de-matrimonio-igualitario-23-a-favor-8-en-contra/ |date=2013-04-05 }}. ''El Pais'', 2. aprila/travnja 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{es icon}}</ref> Urugvajski predsjednik je zakon potpisao 3. maja/svibnja 2013.<ref>[http://www.elpais.com.uy/informacion/desde-el-22-de-julio-se-podran-celebrar-matrimonios-gay.html Desde el 1° de agosto se podrán celebrar matrimonios gay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629072133/http://www.elpais.com.uy/informacion/desde-el-22-de-julio-se-podran-celebrar-matrimonios-gay.html |date=2013-06-29 }}. ''El Pais'', 6. maja/svibnja 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{es icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 1. augusta/kolovoza 2013. Time je Urugvaj postala četrnaesta država na svijetu koja je legalizirala istospolne brakove. * 14. april/travanj – {{flagicon|Irska}} [[Irska Ustavna konvencija]], čije je zaduženje da irskoj vladi daje prijedloge za promjenu ustava te države, nadmoćno (79%) glasuje za promjenu irskog ustava kako bi se dozvolili istospolni brakovi.<ref>[http://www.irishtimes.com/news/social-affairs/constitutional-convention-backs-extension-of-marriage-rights-to-same-sex-couples-1.1359910 Constitutional convention backs extension of marriage rights to same-sex couples]. ''Irish Times'', 15. aprila/travnja 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> Irska vlada će u roku od četiri mjeseca reagirati na ovu odluku. * '''17. april/travanj – {{flagicon|Novi Zeland}} Parlament [[Novi Zeland|Novog Zelanda]] legalizirao istospolne brakove sa 77 glasova za i 44 glasa protiv na trećem čitanju prijedloga zakona''',<ref>Naomi Tajitsu, [http://www.reuters.com/article/2013/04/17/us-newzealand-gay-idUSBRE93G09P20130417 Cheers, applause as New Zealand legalizes same-sex marriage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130418064754/http://www.reuters.com/article/2013/04/17/us-newzealand-gay-idUSBRE93G09P20130417 |date=2013-04-18 }}, 17. aprila/travnja 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref><ref>Isaac Davison, [http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10878200 Same-sex marriage law passed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111081401/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1 |date=2011-11-11 }}, 17. aprila/travnja 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> čime je Novi Zeland postao prva država u [[Oceanija|Oceaniji]] koja je legalizirala istospolne brakove. Prijedlog zakona je dobio [[kraljevski pristanak]] dva dana nakon toga.<ref>[http://www.radionz.co.nz/news/national/133170/marriage-legislation-becomes-law Marriage legislation becomes law]. ''Radio New Zealand'', 21. aprila/travnja 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 19. augusta/kolovoza 2013., čime je Novi Zeland postatala petnaesta država na svijetu koja je legalizirala istospolne brakove. * 17. april/travanj – {{flagicon|Rio de Janeiro}} ({{flagicon|Brazil}}) Glavni sudac [[brazil]]ske savezne države [[Rio de Janeiro]], Valmir de Oliveira Silva, ovlastio je suce u toj državi da obavljaju istospolna vjenčanja ukoliko to žele.<ref>[http://www.gaystarnews.com/article/rio-de-janeiro-state-legalizes-gay-marriage190413 Rio de Janeiro state legalizes gay marriage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130427063434/http://www.gaystarnews.com/article/rio-de-janeiro-state-legalizes-gay-marriage190413 |date=2013-04-27 }}, gaystarnews.com, 19. aprila/travnja 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> U presudi stoji da parovi moraju registrirati svoj zahtjev u građanskom registru i zatim čekati 15 dana kako bi dotični distrikt donio odluku želi li obaviti vjenčanje ili ne.<ref>[http://acapa.virgula.uol.com.br/politica/mais-um!-rio-de-janeiro-aprova-o-casamento-gay-lei-ja-esta-em-vigor-no-estado/2/14/22027 Rio de Janeiro facilita casamento gay em todo estado; uniões ainda passam por aval de juiz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921044246/http://acapa.virgula.uol.com.br/politica/mais-um!-rio-de-janeiro-aprova-o-casamento-gay-lei-ja-esta-em-vigor-no-estado/2/14/22027 |date=2016-09-21 }}. 19. april/travanj 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref> * '''26. april/travanj – {{flagicon|Rondônia}} ({{flagicon|Brazil}}) Sud [[brazil]]ske savezne države [[Rondônia|Rondônije]] objavio je u listu ''Diário da Justiça Electrônico'' odredbu (br. 008/2013-CG) kojom se istospolnim parovima omogućuje skpalanje braka''' i omogujuće konverzija stabilnih zajednica u brakove na čitavom teritoriju te savezne države.<ref>[http://www.arpensp.org.br/principal/index.cfm?tipo_layout=SISTEMA&url=noticia_mostrar.cfm&id=18042 Casamento entre pessoas do mesmo sexo é autorizado em Rondônia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190106204354/http://www.arpensp.org.br/principal/index.cfm?tipo_layout=SISTEMA&url=noticia_mostrar.cfm&id=18042 |date=2019-01-06 }}, 26. aprila/travnja 2013. Preuzeto 28. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref> * '''29. april/travanj – {{flagicon|Santa Catarina}} ({{flagicon|Brazil}}) Glavni sudac [[brazil]]ske savezne države [[Santa Catarina (federalna brazilska država)|Santa Catarine]] odobrio sklapanje braka istospolnim parovima''' ukoliko oboje žive na teritoriju te države.<ref>[http://g1.globo.com/sc/santa-catarina/noticia/2013/04/cgj-autoriza-casamento-entre-pessoas-do-mesmo-sexo-em-sc.html CGJ autoriza casamento entre pessoas do mesmo sexo em SC]. 29. aprila/travnja 2013. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref> * '''29. april/travanj – {{flagicon|Paraíba}} ({{flagicon|Brazil}}) Glavni sudac [[brazil]]ske savezne države [[Paraíba|Paraíbe]], Murilo Márcio da Cunha Ramos, objavio je odredbu (06/2013) kojom se omogućuje sklapanje istospolnih brakova u toj državi.'''<ref>[http://portalcorreio.uol.com.br/noticias/justica/decisoes/2013/04/29/NWS,223189,40,275,NOTICIAS,2190-PARAIBA-SER-13O-ESTADO-BRASILEIRO-CONSENTIR-CASAMENTO-HOMOAFETIVO.aspx Paraíba passa a ser o 13º Estado brasileiro a consentir o casamento homoafetivo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151119073746/http://portalcorreio.uol.com.br/noticias/justica/decisoes/2013/04/29/NWS,223189,40,275,NOTICIAS,2190-PARAIBA-SER-13O-ESTADO-BRASILEIRO-CONSENTIR-CASAMENTO-HOMOAFETIVO.aspx |date=2015-11-19 }}. 30. aprila/travnja 2013. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref><ref>[http://mixbrasil.uol.com.br/pride/pride/paraiba-autoriza-casamento-gay.html Paraíba se torna o 13º. Estado do Brasil a autorizar o casamento gay] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130616200930/http://mixbrasil.uol.com.br/pride/pride/paraiba-autoriza-casamento-gay.html |date=2013-06-16 }}. 30. aprila/travnja 2013. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref> * '''2. maj/svibanj – {{flagicon|Rhode Island}} ({{flagicon|SAD}}) [[Lincoln Chafee]], guverner [[SAD|američke]] savezne države [[Rhode Island]], potpisom je potvrdio zakon o istospolnim brakovima.''' Zakon je netom prije toga usvojen u Zastupničkom domu (56 glasova za, 15 protiv)<ref>[http://news.providencejournal.com/breaking-news/2013/05/rhode-island-house-passes-same-sex-marriage-bill-56-to-15.html Rhode Island House passes bill legalizing same-sex marriage, 56 to 15] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130505073423/http://news.providencejournal.com/breaking-news/2013/05/rhode-island-house-passes-same-sex-marriage-bill-56-to-15.html |date=2013-05-05 }}. 2. maja/svibnja 2013. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> i 24. aprila/travnja u Senatu (26 za, 12 protiv).<ref>[http://news.providencejournal.com/breaking-news/2013/04/same-sex-marriage-bill-passes-ri-senate.html Same-sex marriage bill passes RI Senate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525023149/http://news.providencejournal.com/breaking-news/2013/04/same-sex-marriage-bill-passes-ri-senate.html |date=2013-05-25 }}. 24. aprila/travnja 2013. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 1. augusta/kolovoza 2013. * '''7. maj/svibanj – {{flagicon|Delaware}} ({{flagicon|SAD}}) [[Jack Markell]], guverner [[SAD|američke]] savezne države [[Delaware]], potpisom je potvrdio zakon o istospolnim brakovima.''' Zakon je netom prije usvojen u Senatu te savezne države (12 glasova za, 9 protiv),<ref>[http://www.usatoday.com/story/news/nation/2013/05/07/delaware-gay-marriage/2142703/ Delaware becomes 11th state with gay marriage]. 7. maja/svibnja 2013. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> a 23. aprila/travnja u Zastupničkom domu (23 za, 18 protiv).<ref>James Dawson, [http://www.wdde.org/42982-same-sex-marriage-passed-house Same-sex marriage bill clears House, heads to Senate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512174813/http://www.wdde.org/42982-same-sex-marriage-passed-house |date=2013-05-12 }}. ''WDDE''. 23. aprila/travnja 2013. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 1. jula/srpnja 2013. * '''14. maj/svibanj – {{flagicon|Brazil}} Nacionalno sudsko vijeće [[Brazil]]a legaliziralo istospolne brakove na teritoriju čitave države s 14 glasova za i 1 glasom protiv,''' čime je Brazil, nakon Argentine i Urugvaja, postao treća država u Južnoj Americi i četrnaesta na svijetu koja je legalizirala istospolne brakove na nacionalnom nivou. U presudi Vijeća svim građanskim registrima u državi je naređeno da dozvole sklapanje istospolnih brakova.<ref>[http://www.enca.com/world/brazil-clears-way-gay-marriage Brazil clears way for gay marriage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180707120758/http://www.enca.com/world/brazil-clears-way-gay-marriage |date=2018-07-07 }}. 14. maja/svibnja 2013. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref><ref>[http://www.estadao.com.br/noticias/cidades,cnj-obriga-cartorios-a-celebrar-casamento-entre-homossexuais,1031678,0.htm CNJ obriga cartórios a celebrar casamento entre homossexuais]. 14. maja/svibnja 2013. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref> Presuda je objavljena 15. maja/svibnja i stupila je na snagu 16. maja/svibnja 2013.<ref>[http://www.cnj.jus.br/dje/jsp/dje/DownloadDeDiario.jsp?dj=DJ89_2013-ASSINADO.PDF&statusDoDiario=ASSINADO DIÁRIO DA JUSTIÇA CONSELHO NACIONAL DE JUSTIÇA Edição nº 89/2013]. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref><ref>[http://g1.globo.com/politica/noticia/2013/05/regra-que-obriga-cartorios-fazer-casamento-gay-vale-partir-do-dia-16.html Regra que obriga cartórios a fazer casamento gay vale a partir do dia 16]. 15. maja/svibnja 2013. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref> 21. maja/svibnja 2013. Socijalno-kršćanska partija je uložila žalbu na ovu presudu brazilskom Saveznom vrhovnom sudu.<ref>[http://www.ebc.com.br/noticias/brasil/2013/05/psc-recorre-ao-supremo-contra-decisao-do-cnj-sobre-casamento-gay PSC recorre ao Supremo contra decisão sobre casamento gay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413153806/http://www.ebc.com.br/noticias/brasil/2013/05/psc-recorre-ao-supremo-contra-decisao-do-cnj-sobre-casamento-gay |date=2019-04-13 }}. 21. maja/svibnja 2013. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{pt icon}}</ref> * '''14. maj/svibanj – {{flagicon|Minnesota}} ({{flagicon|SAD}}) [[Mark Dayton]], guverner [[SAD|američke]] savezne države [[Minnesota|Minnesote]], potpisom je potvrdio zakon o istospolnim brakovima.'''<ref>[http://news.yahoo.com/minnesota-gov-dayton-signs-gay-marriage-bill-221037512.html Minnesota Gov. Dayton signs gay marriage bill]. 14. maja/svibnja 2013. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref><ref>[http://www.seattlepi.com/news/article/Minnesota-Gov-Dayton-signs-gay-marriage-bill-4515727.php For Minnesota gay marriage sponsors, it's personal]{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. 14. maja/svibnja 2013. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> Zakon je dan ranije usvojen u Senatu te savezne države (37 glasova za, 30 protiv), a 9. maja/svibnja u Zastupničkom domu (75 za, 59 protiv). Zakon je stupio na snagu 1. augusta/kolovoza 2013. * '''18. maj/svibanj – {{flagicon|Francuska}} [[Francuska|Francuski]] predsjednik [[François Hollande]] potpisao zakon o istospolnim brakovima,'''<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22579093 France gay marriage: Hollande signs bill into law]. 18. maja/svibnja 2013. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> čime je Francuska postala trinaesta država na svijetu koja je legalizirala istospolne brakove. Zakon je Narodnoj skupštini vlada predložila 14. novembra/studenog 2012., a Skupština ga je 12. februara/veljače 2013. usvojila s 329 glasova za i 229 glasova protiv.<ref>[http://www.cbc.ca/news/world/story/2013/02/12/france-gay-marriage-adoption.html France's parliament passes gay marriage bill]. 12. februara/veljače 2013. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> Prijedlog zakona je zatim proslijeđen Senatu koji ga je s amandmanima usvojio sa 179 glasova za i 157 glasova protiv 12. aprila/travnja 2013.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22126437 French senate votes to legalise gay marriage]. 12. aprila/travnja 2013. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> Budući da su neki dijelovi izmijenjeni, zakon je vraćen u donji dom 17. aprila/travnja na završno čitanje i usvojen je 23. aprila/travnja s 331 glasom za i 225 glasova protiv.<ref>[http://www.lemonde.fr/societe/article/2013/04/23/le-mariage-pour-tous-adopte-definitivement-a-l-assemblee_3164875_3224.html Le "mariage pour tous" définitivement adopté à l'Assemblée]. 23. aprila/travnja 2013. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{fr icon}}</ref> Zakon je potvrdilo Ustavno vijeće Francuske 17. maja/svibnja. [[François Hollande]], francuski predsjednik, zakon je potpisao 18. maja/svibnja.<ref>[http://www.washingtonpost.com/world/europe/french-council-rules-gay-marriage-law-is-constitutional-1st-marriages-expected-by-mays-end/2013/05/17/e115beba-bf0a-11e2-b537-ab47f0325f7c_story.html French council rules gay marriage law is constitutional, 1st marriages expected by May’s end] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527153133/http://www.washingtonpost.com/world/europe/french-council-rules-gay-marriage-law-is-constitutional-1st-marriages-expected-by-mays-end/2013/05/17/e115beba-bf0a-11e2-b537-ab47f0325f7c_story.html |date=2015-05-27 }}. 17. maja/svibnja 2013. Preuzeto 29. maja/svibnja 2013. {{eng icon}}</ref> Na snagu je stupio 19. maja/svibnja 2013, čime je Francuska postala trinaesta država koja je ''de facto'' implementirala istospolne brakove. * 20. jun/lipanj – {{Flagicon|Kolumbija}} Istekao je rok koji je Ustavni sud [[Kolumbija|Kolumbije]] zadao parlamentu te zemlje da zakonski riješi status istospolnih zajednica. Notari diljem zemlje su počeli ovjeravati "bračne ugovore" istospolnih parova, no LGBT aktivisti su ljudima savjetovali da ne ulaze u takve ugovore jer oni nisu predviđeni kolumbijskim zakonima. Sljedećih dana nekoliko parova je uputilo zahtjev građanskim sucima da prizna njihove veze kao brak.<ref>[http://www.laopinion.com.co/demo/index.php?option=com_content&task=view&id=422507&Itemid=29 Hoy es un día histórico para nosotros]{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''La opinión'', 20. jun/lipanj 2013. (preuzeto 14. septembra/rujna 2013. {{Es icon}}</ref><ref>[http://www.eltiempo.com/vida-de-hoy/parejas-gays-solicitan-matrimonio-ante-jueces_12884376-4 Choque de trenes entre Fiscal y Procurador por bodas gays], ''El tiempo'', 20. jun/lipanj 2013. (preuzeto 14. septembra/rujna 2013. {{Es icon}}</ref> * '''24. jun/lipanj – {{Flagicon|SAD}} [[Pleme Santa Ysabel]] u SAD-u je objavilo da priznaje istospolne brakove''', čime je postalo prvo pleme u Kaliforniji koje je to učinilo. * '''26. jun/lipanj – {{flagicon|Kalifornija}} ({{Flagicon|SAD}}) [[Sjedinjene Američke Države|Američki]] Vrhovni sud je presudio da pobornici Prijedloga br. 8 (Proposition 8), kojim se zabranjuju istospolni brakovi u Kaliforniji, nisu imali pravo na žalbu Vrhovnom sudu na presudu nižeg suda iz 2010. koji je zabranu istospolnih brakova proglasio neustavnom. Ovime su istospolni brakovi u Kaliforniji postali (ponovno) legalni.''' Sklapanje istospolnih brakova se u toj saveznoj državi nastavilo dva dana kasnije.<ref>Dan Levine, [http://www.reuters.com/article/2013/06/29/us-usa-court-gaymarriage-california-idUSBRE95R15N20130629 Gay marriages resume in California after five-year hiatus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629043708/http://www.reuters.com/article/2013/06/29/us-usa-court-gaymarriage-california-idUSBRE95R15N20130629 |date=2013-06-29 }}, ''Reuters'', 29. jun/lipanj 2013. (preuzeto: 14. septembra/rujna 2013. {{En icon}}</ref> Vrhovni sud je neustavnim proglasio i 3. odsjek Zakona za odbranu braka (Defense of Marriage Act, DOMA), tj. dio koji je priječio priznanje istospolnih brakova na saveznom nivou.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-23068454 US Supreme Court in historic rulings on gay marriage], BBC, 27. jun/lipanj 2013. (preuzeto: 14. septembra/rujna 2013.) {{En icon}}</ref> * '''17. jul/srpanj – {{flagicon|Engleska}} {{flagicon|Vels}} ({{flagicon|UK}}) [[Kraljica Elizabeta II]] je dala [[kraljevski pristanak]] na zakon o istospolnim brakovima, čime su istospolni brakovi legalizirani u Engleskoj i Velsu.''' To je uslijedilo nakon što je Dom lordova usvojio zakon na njegovom trećem i posljednjem čitanju dva dana ranije, a Dom komuna izmijenjeni prijedlog zakona usvojio narednog dana.<ref>[http://www.lgbtqnation.com/2013/07/breaking-uk-house-of-lords-backs-gay-marriage-in-third-reading/ UK House of Lords backs gay marriage in third reading], LGBTQ Nation, 15. jul/srpanj 2013. (preuzeto 14. septembra/rujna 2013.) {{En icon}}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-23338279 S] a [http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-23338279 me-sex marriage becomes law in England and Wales], BBC, 17. jul/srpanj 2013. (preuzeto: 14. septembra/rujna 2013.) {{En icon}}</ref> Zakon je stupio na snagu 13. ožujka/marta 2014., a prva vjenčanja su se održala 29. ožujka 2014. * 24. jul/srpanj – {{Flagicon|Kolumbija}} U [[Bogota|Bogoti]] je sklopljen prvi istospolni brak nakon što je lokalni sudac uvažio zahtjev za sklapanje braka jednog muškog para.<ref>[http://www.elespectador.com/noticias/judicial/se-caso-primera-pareja-homosexual-colombia-articulo-435743 Se casó primera pareja homosexual en Colombia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727112611/http://www.elespectador.com/noticias/judicial/se-caso-primera-pareja-homosexual-colombia-articulo-435743 |date=2013-07-27 }}, El Espectador, 24. jul/srpanj 2013. (preuzeto: 14. septembra/rujna 2013.) {{Es icon}}</ref> * 30. jul/srpanj – {{flagicon|Colima}} ({{Flagicon|Meksiko}}) [[Meksiko|Meksička]] savezna država [[Colima]] je ozakonila istospolne građanske zajednice.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-23502039 "Mexican state of Colima allows same-sex civil unions"], [http://www.bbc.co.uk ''BBC''], 30. jula/srpnja 2013. (preuzeto 22. oktobra/listopada 2013). {{en icon}}</ref> * '''21. august/kolovoz – {{Flagicon|New Mexico}} ({{Flagicon|SAD}}) Počelo je sklapanje istospolnih brakova u [[Doña Ana|Okrugu Doña Ana]] u [[SAD|američkoj]] saveznoj državi [[Novi Meksiko]]''' nakon što je okružni činovnik Lynn Ellins objavio mišljenje da ta savezna država već dopušta sklapanje istospolnih brakova.<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2013/08/22/dona-ana-county-new-mexico_n_3794804.html?utm_hp_ref=politics "Dona Ana County New Mexico Begins Issuing Same-Sex Marriage Licenses"], [http://www.huffingtonpost.com ''Huffington Post''], 22. augusta/kolovoza 2013. (preuzeto 22. oktobra/listopada 2013). {{en icon}}</ref> * '''22. august/kolovoz – {{Flagicon|New Mexico}} ({{Flagicon|SAD}}) Sutkinja Sarah Singleton u američkoj saveznoj državi [[Novi Meksiko]] naložila je da se u [[Okrug Santa Fe|Okrugu Santa Fe]] počnu izdavati dozvole za sklapanje istospolnih brakova.''' U nalogu stoji da u bračnom zakonu te države ne postoji ograničenje po pitanju spola te da učitavanje takvog ograničenja u zakon predstavlja kršenje ustava države u smislu spolne diskriminacije.<ref>[http://www.latimes.com/nation/nationnow/la-na-nn-same-sex-new-mexico-20130823,0,2716948.story#axzz2iSZOxLox "Second New Mexico county now issuing same-sex marriage licenses"], [http://www.latimes.com ''LA Times''], 23. augusta/kolovoza 2013. (preuzeto 22. oktobra/listopada 2013). {{en icon}}</ref><ref>[http://www.usatoday.com/story/news/nation/2013/08/23/new-mexico-same-sex-marriage-licenses/2693661/ "2nd N.M. county issuing same-sex marriage licenses"], [http://www.usatoday.com ''USA Today''], 23. augusta/kolovoza 2013. (preuzeto 22. oktobra/listopada 2013). {{en icon}}</ref> * '''26. august/kolovoz – {{Flagicon|New Mexico}} ({{Flagicon|SAD}}) Sudac Allan Malott u američkoj saveznoj državi [[Novi Meksiko]] naložio je da se u najnapučenijem okrugu te savezne države, [[Okrug Bernalillo|Okrugu Bernalillo]], počnu izdavati dozvole za sklapanje istospolnih brakova.''' U nalogu koristi iste argumente kao u nalogu iz Okruga Santa Fe.<ref>[http://www.washingtontimes.com/news/2013/aug/27/aclu-stunned-nm-judge-rules-gay-marriage-legal-des/ "ACLU ‘stunned’ as N.M. judge rules gay marriage legal, despite law"], [http://www.washingtontimes.com ''The Wasnington Times''], 27. augusta/kolovoza 2013. (preuzeto 22. oktobra/listopada 2013). {{en icon}}</ref> * '''28. august/kolovoz – {{Flagicon|New Mexico}} ({{Flagicon|SAD}}) Počelo je sklapanje istospolnih brakova u okruzima [[Okrug San Miguel|San Miguel]], [[Okrug Valencia|Valencia]] i [[Okrug Taos|Taos]] u američkoj saveznoj državi [[Novi Meksiko]].''' * '''3. septembar/rujan – {{Flagicon|New Mexico}} ({{Flagicon|SAD}}) Ured okružnog činovnika u [[Okrug Grant|Okrugu Grant]], savezna država [[Novi Meksiko]], objavio je da će izdavanje istospolnih vjenčanih listova započeti u drugom tjednu septembra.'''<ref>[http://www.lgbtqnation.com/2013/09/grant-county-will-be-7th-n-m-county-to-issue-marriage-licenses-to-gay-couples/ "Grant County will be 7th N.M. county to issue marriage licenses to gay couples"], http://www.lgbtqnation.com, 3. septembra/rujna 2013. (preuzeto 22. oktobra/listopada 2013). {{en icon}}</ref> * '''4. septembar/rujan – {{Flagicon|New Mexico}} ({{Flagicon|SAD}}) Počelo je sklapanje istospolnih brakova u [[Okrug Los Alamos|Okrugu Los Alamos]] u američkoj saveznoj državi [[Novi Meksiko]] po nalogu suda jednog od distrikata u toj saveznoj državi.'''<ref>[http://www.lgbtqnation.com/2013/09/n-m-district-judge-upholds-los-alamos-county-gay-marriage-ruling/ "N.M. district judge upholds Los Alamos County gay marriage ruling"], http://www.lgbtqnation.com, 4. septembra/rujna 2013. (preuzeto 22. oktobra/listopada 2013). {{en icon}}</ref> * '''21. oktobar/listopad – {{Flagicon|New Jersey}} ({{Flagicon|SAD}}) Nakon nekoliko sudskih presuda i odluka kojim su legalizirani istospolni brakovi, službenici [[SAD|američke]] savezne države [[New Jersey]] počeli su vjenčavati istospolne parove.'''<ref>[http://www.nj.com/news/index.ssf/2013/10/as_midnight_strikes_same-sex_couples_wed.html#incart_m-rpt-1 "As midnight strikes, same-sex couples wed across New Jersey"], http://www.nj.com, 21. oktobra/listopada 2013. (preuzeto 22. oktobra/listopada 2013). {{en icon}}</ref> * '''13. novembar/studeni – {{flagicon|Havaji}} ({{flagicon|SAD}}) [[Neil Abercrombie]], guverner [[SAD|američke]] savezne države [[Havaji]], potpisao je zakon o istospolnim brakovima''', čineći Havaje 15. američkom državom koja je legalizirala istospolne brakove. Zakon je prethodno odobren 12. studenog/novembra u Senatu s 19 glasova za i 4 protiv, te 8. studenog/novembra u Predstavničkom domu s 30 glasova za i 19 protiv. O zakonu se počelo debatirati 28. listopada/oktobra 2013.<ref>[http://www.staradvertiser.com/news/breaking/20131113_Abercrombie_to_sign_samesex_marriage_bill_into_law.html?id=231784121 Abercrombie signs same-sex marriage bill into law] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> Na snagu je stupio 2. prosinca/decembra. * '''20. novembar/studeni – {{flagicon|Illinois}} ({{flagicon|SAD}}) [[Pat Quinn]], guverner [[SAD|američke]] savezne države [[Illinois]], potpisao je zakon o istospolnim brakovima.''' Zakon je prethodno odobren 5. studenog/novembra u Predstavničkom domu sa 61 glasom za i 54 protiv, te 14. veljače/februara u Senatu s 34 glasa za i 21 protiv. Zakon je stupio na snagu 1. lipnja/juna 2014.<ref>[http://www.chicagotribune.com/news/politics/clout/chi-illinois-senate-approves-gay-marriage-20130214,0,5929022.story Illinois Senate approves gay marriage] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref><ref>[http://www.chicagotribune.com/news/politics/clout/chi-gay-marriage-illinois-20131105,0,7759837.story Lawmakers approve gay marriage in Illinois] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> * 1. decembar/prosinac – {{flagicon|Hrvatska}} U [[Hrvatska|Hrvatskoj]] je prošao ustavni amandman koji zabranjuje istospolne brakove i definira brak izričito kao zajednicu između žene i muškarca. Amandman je prošao referendumom za kojeg je glasalo 65% birača.<ref>[http://world.time.com/2013/12/01/croatians-vote-in-favor-of-banning-same-sex-marriage Croatians Vote In Favor of Banning Same-Sex Marriage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206114936/http://world.time.com/2013/12/01/croatians-vote-in-favor-of-banning-same-sex-marriage/ |date=2013-12-06 }} Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{en icon}}</ref> * 12. decembar/prosinac – {{flagicon|Teritorija glavnog grada Australije}} ({{flagicon|Australija}}) Vrhovni sud [[Australija|Australije]] jednoglasno je presudio da zakon koji omogućava istospolne brakove u [[Teritorija glavnog grada Australije|Teritoriju glavnog grada Australije]] ne može djelovati istovremeno s federalnim zakonom ''Marriage Act 1961''. Sud je rekao da takvi brakovi nemaju efekta pod tim aktom i da je to stvar saveznog Parlamenta da mijenja savezni zakon o braku.<ref>[http://www.hcourt.gov.au/assets/publications/judgment-summaries/2013/hca55-2013-12-12.pdf High Court of Australia] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> Teritorij glavnog grada Australije je 22. listopada/oktobra donio zakon koji omogućuje istospolnim parovima brak sa 9 glasova za i 8 protiv.<ref>[http://www.canberratimes.com.au/comment/joy-as-act-passes-same-sex-marriage-laws-20131022-2vyip.html Joy as ACT passes same-sex marriage laws] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> Prvi brakovi su sklopljeni 7. prosinca/decembra, ali su poništeni zbog neustavnosti.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/australia/10512612/Australias-top-court-overrules-gay-marriage-in-capital.html Australia’s top court overrules gay marriage in capital] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> * '''19. decembar/prosinac – {{flagicon|New Mexico}} ({{flagicon|SAD}}) Vrhovni sud [[SAD|američke]] savezne države [[Novi Meksiko]] odredio je da državni službenici izdaju bračne dozvole istospolnim parovima u slučaju ''Griego v. Oliver''.'''<ref>[http://www.freedomtomarry.org/page/-/files/pdfs/NMCourtRuling121913.pdf New Mexico Court ruling] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> * '''20. decembar/prosinac – {{flagicon|Utah}} ({{flagicon|SAD}}) Okružni sud [[SAD|američke]] savezne države [[Utah]] proglasio je zabranu istospolnih brakova te države protuustavnom u slučaju ''Kitchen v. Herbert''.'''<ref>[http://www.latimes.com/nation/nationnow/la-na-nn-utah-gay-marriage-20131220,0,4328899.story#axzz2o3pBqM4V Federal judge backs same-sex marriages in Utah; state to appeal] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{en icon}}</ref> === 2014. === * 14. januar/siječanj – {{flagicon|Oklahoma}} ({{flagicon|SAD}}) Okružni sud u [[Oklahoma|Oklahomi]] proglasio je zabranu istospolnih brakova u toj državi protuustavnom u slučaju ''Bishop v. Oklahoma''. * 13. februar/veljača – {{flagicon|Virginia}} ({{flagicon|SAD}}) Okružni sud u [[Virginia|Virginiji]] proglasio je zabranu istospolnih brakova u toj državi neustavnom u slučaju ''Bostic v. Rainey''. * '''21. februar/veljača – {{flagicon|Illinois}} ({{flagicon|SAD}}) Okružni sud [[SAD|američke]] savezne države [[Illinois]] proglasio je zabranu istospolnih brakova u toj državi neustavnom u slučaju ''Lee and others v. Orr'' i donio odluku da državni službenici [[Okrug Cook|Okruga Cook]] moraju izdavati bračne dozvole istospolnim parovima. To se desilo i u [[Okrug Champaign|Okrugu Champaign]] nekoliko dana kasnije.'''<ref>[http://www.news-gazette.com/news/local/2014-02-26/updated-same-sex-marriages-okd-champaign-county.html Updated: Same-sex marriages OK'd in Champaign County] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{en icon}}</ref> Illinois je već ozakonio istospolne brakove 20. studenog/novembra 2013., ali nisu još stupili na snagu. * 26. februar/veljača – {{flagicon|Teksas}} ({{flagicon|SAD}}) Okružni sud [[Teksas|Zapadnog Teksasa]] proglasio je zabranu istopsolnih brakova u toj državi protuustavnom u slučaju ''De Leon v. Perry''.<ref>[http://trailblazersblog.dallasnews.com/2014/02/federal-judge-voids-texas-gay-marriage-ban-though-he-delays-order-from-taking-effect-immediately.html/?nclick_check=1 Federal judge voids Texas’ gay marriage ban, though he delays order from taking effect immediately] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307150301/http://trailblazersblog.dallasnews.com/2014/02/federal-judge-voids-texas-gay-marriage-ban-though-he-delays-order-from-taking-effect-immediately.html/?nclick_check=1 |date=2014-03-07 }} Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{en icon}}</ref> * '''12. mart/ožujak – {{flagicon|Škotska}} ({{flagicon|UK}}) [[Kraljica Elizabeta II]] dala je [[kraljevski pristanak]] [[Škotska|škotskom]] Zakonu o braku i građanskom partnerstvu.'''<ref>[http://www.scottish.parliament.uk/parliamentarybusiness/BusinessBulletin/74320.aspx Queen signs gay marriage into law in Scotland] {{en icon}}</ref> Škotski parlament je 4. veljače/februara 2014. odobrio zakon na trećem slušanju sa 105 glasova za i 18 protiv.<ref>[http://www.scotsman.com/news/politics/top-stories/same-sex-marriage-msps-pass-gay-marriage-bill-1-3293300 Same-sex marriage: MSPs pass gay marriage bill] Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> Parlament je 20. listopada/oktobra 2013. odobrio zakon na prvom slušanju s 98 glasova za i 15 protiv<ref>[http://www.scotsman.com/news/politics/top-stories/msps-approve-same-sex-marriage-bill-1-3196245 MSPs approve same-sex marriage bill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924145406/http://www.scotsman.com/news/politics/top-stories/msps-approve-same-sex-marriage-bill-1-3196245 |date=2015-09-24 }} Preuzeto 8. ožujka/marta 2014. {{eng icon}}</ref> i završio drugo slušanje 16. siječnja/januara. Prva vjenčanja se očukuju u jesen 2014.<ref>[http://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-25960225 Scotland's same-sex marriage bill is passed] {{en icon}}</ref> * 21. mart/ožujak – {{flagicon|Gibraltar}} Parlament [[Gibraltar]]a jednoglasno je odobrio Zakon o građanskim partnerstvima.<ref>[http://www.gbc.gi/news/3422/civil-partnerships-bill-passed-in-parliament Civil Partnerships Bill Passed in Parliament] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322001844/http://www.gbc.gi/news/3422/civil-partnerships-bill-passed-in-parliament |date=2014-03-22 }} {{en icon}}</ref> * 21. mart/ožujak – {{flagicon|Michigan}} ({{flagicon|SAD}}) Okružni sud [[SAD|američke]] savezne države [[Michigan]] proglasio je zabranu istospolnih brakova u toj državi protuustavnom u slučaju ''DeBoer v. Snyder''.<ref>[http://edition.cnn.com/2014/03/21/justice/michigan-gay-marriage Federal judge strikes down Michigan's gay marriage ban] {{en icon}}</ref> * 14. april/travanj – {{flagicon|Malta}} [[Malta|Malteški]] parlament usvojio je Zakon o građanskim zajednicama s 37 glasova za i 0 protiv.<ref>[http://www.independent.com.mt/articles/2014-04-14/news/civil-unions-bill-passes-through-parliament-4628643840/ Civil Unions Bill passes through Parliament] Preuzeto 16. travnja 2014. {{en icon}}</ref> * 22. april/travanj – {{flagicon|Oaxaca}} ({{flagicon|Meksiko}}) Vrhovni sud u [[Meksiko|Mekisku]] proglasio je zabranu istospolnog braka u saveznoj državi [[Oaxaca|Oaxaci]] protuustavnom. Iako savezna država nije legalizirala takve zajednice, gej parovi mogu se vjenčati putem sudskog naloga.<ref>[http://www.ontopmag.com/article.aspx?id=18399&MediaType=1&Category=24 Mexican Court Declares State Gay Marriage Ban Unconstitutional]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Preuzeto 26. travnja 2014. {{en icon}}</ref> * '''9. maj/svibanj – {{flagicon|Arkansas}} ({{flagicon|SAD}}) Sudac u [[SAD|američkoj]] saveznoj državi [[Arkansas]] proglasio je zabranu istospolnih brakova u toj državi protuustavnom i tako omogućio istospolnim parovima da se vjenčaju.<ref>[http://www.reuters.com/article/2014/05/09/us-usa-gaymarriage-arkansas-idUSBREA480VB20140509 Arkansas judge strikes down state ban on same-sex marriage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140510182029/http://www.reuters.com/article/2014/05/09/us-usa-gaymarriage-arkansas-idUSBREA480VB20140509 |date=2014-05-10 }} Preuzeto 11. svibnja 2014. {{en icon}}</ref>''' * '''19. maj/svibanj - {{flagicon|Oregon}} ({{flagicon|SAD}}) Sudac u [[SAD|američkoj]] saveznoj državi [[Oregon]] srušio je zabranu istospolnih brakova u toj državi i tako omogućio istospolnim parovima da se vjenčaju.'''<ref>[http://www.oregonlive.com/mapes/index.ssf/2014/05/oregon_gay_marriage_ban_struck.html Oregon gay marriage ban struck down by federal judge; same-sex marriages begin] {{en icon}}</ref> * '''20. maj/svibanj - {{flagicon|Pennsylvania}} ({{flagicon|SAD}}) Sudac u [[SAD|američkoj]] saveznoj državi [[Pennsylvania|Pennsylvaniji]] je proglasio zabranu istospolnih brakova u toj državi protuustavom i time ih legalizirao.'''<ref>[http://edition.cnn.com/2014/05/20/us/pennsylvania-same-sex-marriage/ Federal judge rules same-sex marriage ban in Pennsylvania is unconstitutional] {{en icon}}</ref> * '''18. jun/lipanj - {{flagicon|Luksemburg}} Zastupnički dom u [[Luksemburg]]u legalizirao je istospolne brakove''' i omogućio istospolnim parovima da posvajaju djecu.<ref>[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/luxembourg-passes-samesex-marriage-and-adoption-bill-in-landslide-vote-9547282.html Luxembourg passes same-sex marriage and adoption bill in landslide vote] {{en icon}}</ref> Zakon će stupiti na snagu 1. siječnja 2015.<ref>[http://www.wort.lu/en/politics/save-the-date-same-sex-marriages-from-january-1-53c77b26b9b398870804667d Same-sex marriages from January 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726051550/http://www.wort.lu/en/politics/save-the-date-same-sex-marriages-from-january-1-53c77b26b9b398870804667d |date=2014-07-26 }} {{en icon}}</ref> * '''15. juli/srpanj – {{flagicon|Hrvatska}} [[Hrvatski sabor]] je s 89 glasova za i 16 protiv usvojio [[Zakon o životnom partnerstvu osoba istog spola]]''' po kojemu će istospolni parovi uživati ista prava kao i bračni partneri, osim prava na posvajanje djece. Zakon je na snagu stupio 1. septembra/rujna 2014.<ref>[http://www.jutarnji.hr/usvojen-zakon-o-zivotnom-partnerstvu--prva-istospolna-vjencanja-sredinom-kolovoza-/1206537/ POVIJESNA ODLUKA U SABORU: Istospolni će parovi imati ista prava kao i bračni partneri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303220721/http://www.jutarnji.hr/usvojen-zakon-o-zivotnom-partnerstvu--prva-istospolna-vjencanja-sredinom-kolovoza-/1206537/ |date=2016-03-03 }}, ''Jutarnji list'', 15. jula/srpnja 2014. (preuzeto 15. jula/srpnja 2014).</ref> * '''1. septembar/rujan - {{flagicon|Coahuila}} ({{flagicon|Meksiko}}) Kongres u [[Meksiko|meksičkoj]] saveznoj državi [[Coahuila|Coahuili]] legalizirao je istospolne brakove s 19 glasova za i jednim protiv.<ref>[http://www.elsiglodetorreon.com.mx/noticia/1032854.avalan-matrimonios-gay-en-coahuila.html Avalan matrimonios gay en Coahuila] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210813202824/http://www.elsiglodetorreon.com.mx/noticia/1032854.avalan-matrimonios-gay-en-coahuila.html |date=2021-08-13 }} {{es icon}}</ref> == Povezano == * [[Istopolni brak]] == Izvori == {{Izvori|2}} [[Kategorija:LGBT]] aptj2qb6h1mnzuq73pmzowvjv6hx523 2 232970 42656357 42656064 2026-07-18T09:34:49Z Duma 16555 /* Pčele */ 42656357 wikitext text/x-wiki [[Image:Bee Collecting Pollen 2004-08-14.jpg|thumb|right|250px|[[Medonosna pčela]] sakuplja polen sa cvijeta]] [[File:Jugurtia dispar.jpg|thumb|''[[Jugurtia dispar]]'', vrsta ose koja isključivo hrani svoje [[larva|larve]] polenom. Ovo je primjer ose koja jede polen samo dio svog životnog vijeka, jer ga odrasle jedinke ne konzumiraju]] U [[zoologija|zoologiji]], '''palinivor''', što znači "onaj koji jede polen" (od [[grčki jezik|grčkog]] παλύνω ''palunō'', "posipati, škropiti", i [[latinski jezik|latinskog]] ''vorare'', što znači "proždirati") je [[biljojed|herbivorna]] životinja koja selektivno jede [[polen]] bogat hranjivim tvarima koji proizvode [[skrivenosjemenjače|skriveno-]] i [[golosjemenjače]].<ref>{{Cite journal|last1=Cembrowski|first1=A. R.|last2=Reurink|first2=G.|last3=Arcila Hernandez|first3=L. M.|last4=Sanders|first4=J. G.|last5=Youngerman|first5=E.|last6=Frederickson|first6=M. E.|date=August 2015|title=Sporadic pollen consumption among tropical ants|url=http://link.springer.com/10.1007/s00040-015-0402-x|journal=Insectes Sociaux|language=en|volume=62|issue=3|pages=379–382|doi=10.1007/s00040-015-0402-x|hdl=1807/110084 |s2cid=46421274|issn=0020-1812|hdl-access=free|url-access=subscription}}</ref> Većina pravih palinivora su [[insekti]] ili [[grinje]]. Ta kategorija u svojoj najstrožoj primjeni obuhvata većinu [[pčela]] i nekoliko vrsta [[osa]],<ref name="Hunt">{{Cite journal |last1=Hunt |first1=James H. |last2=Brown |first2=Peggy A. |last3=Sago |first3=Karen M. |last4=Kerker |first4=Jennifer A. |date=1991 |title=Vespid Wasps Eat Pollen (Hymenoptera: Vespidae) |journal=Journal of the Kansas Entomological Society |volume=64 |issue=2 |pages=127–130 |jstor=25085261 |issn=0022-8567}}</ref> budući da je polen često jedina čvrsta hrana koju ti insekti konzumiraju u svim životnim stadijima. Međutim, može se proširiti i na druge raznolikije vrste. Na primjer, palinivorne [[grinje]] i [[resokrilci]] se obično hrane tekućim sadržajem polenovih zrna, a da zapravo ne konzumiraju [[polen|egzinu]] ili čvrsti dio zrna. Osim toga, popis se znatno proširuje ako se uzmu u obzir vrste kod kojih se ili larvalni ili odrasli stadij hrani polenom, ali ne oboje. Postoje i druge ose koje spadaju u ovu kategoriju, kao i mnoge [[tvrdokrilci|bube]],<ref name="Samuelson">{{Citation |last=Samuelson |first=G. Allan |chapter=Pollen consumption and digestion by leaf beetles |date=1994 |chapter-url=http://link.springer.com/10.1007/978-94-011-1781-4_10 |title=Novel aspects of the biology of Chrysomelidae |pages=179–183 |editor-last=Jolivet |editor-first=P. H. |place=Dordrecht |publisher=Springer Netherlands |language=en |doi=10.1007/978-94-011-1781-4_10 |isbn=978-94-010-4783-8 |access-date=2022-10-19 |editor2-last=Cox |editor2-first=M. L. |editor3-last=Petitpierre |editor3-first=E.|chapter-url-access=subscription }}</ref> [[Dvokrilci|muhe]], [[leptiri]] i [[moljci]]. Jedan takav primjer vrste pčele koja konzumira polen samo u svojom larvalnom stadiju je ''[[Apis mellifera carnica]]''.<ref name="Szolderits">{{Cite journal |last1=Szolderits |first1=Maria Julia |last2=Crailsheim |first2=Karl |date=1993-10-01 |title=A comparison of pollen consumption and digestion in honeybee (Apis mellifera carnica) drones and workers |journal=Journal of Insect Physiology |language=en |volume=39 |issue=10 |pages=877–881 |doi=10.1016/0022-1910(93)90120-G |bibcode=1993JInsP..39..877S |issn=0022-1910}}</ref> Postoji širok spektar insekata koji se oportunistički hrane polenom, kao i razne [[ptice]], pauci koji pletu kugle<ref name="Eggs">{{Cite journal |last1=Eggs |first1=Benjamin |last2=Sanders |first2=Dirk |date=2013-11-29 |title=Herbivory in Spiders: The Importance of Pollen for Orb-Weavers |journal=PLOS ONE |language=en |volume=8 |issue=11 |article-number=e82637 |doi=10.1371/journal.pone.0082637 |issn=1932-6203 |pmc=3843719 |pmid=24312430|doi-access=free |bibcode=2013PLoSO...882637E }}</ref> i drugi [[nektarivori]]. [[File:Hibiscus syriacus Bombus ruderatus 2 Luc Viatour.jpg|thumb|Konzumacija polena biljke ''[[Hibiscus syriacus]]'' od strane ''[[Bombus ruderatus]]'' (velikog vrtnog bumbara)]] [[Polen]], suštinska komponenta ishrane palinivora, je muški [[gametofit]]<ref name="McCormick">{{Cite journal |last=McCormick |first=Sheila |date=2013-11-18 |title=Pollen |journal=Current Biology |language=English |volume=23 |issue=22 |pages=R988–R990 |doi=10.1016/j.cub.2013.08.016 |issn=0960-9822 |pmid=24262831|doi-access=free |bibcode=2013CBio...23.R988M }}</ref> koji se formira u [[antera|anteri]], odnosno muškom dijelu cvijeta. Polen je neophodan za oplodnju ženskog dijela cvijeta, odnosno [[ginecij]]a, i ima dugu historiju konzumiranja kod različitih vrsta. Postoje dokazi koji ukazuju na to da palinivor datiraju barem iz perioda [[perm (geologija)|perm]]a.<ref name="Krassilov">{{Cite journal |last1=Krassilov |first1=V. |last2=Rasnitsyn |first2=A. P. |last3=Afonin |first3=S. A. |date=April 2007 |title=Pollen eaters and pollen morphology: co-evolution through the Permian and Mesozoic |url=https://paleobotany.ru/pdf/Krassilov,%20Rasnitsyn%20et%20al.%202007%20-%20Pollen%20eaters%20and%20pollen%20morphology.pdf |journal=[[African Invertebrates]] |volume=48 |issue=1 |pages=3–11}}</ref> Vjerojatno je da je došlo do koevolucije između biljaka i palinivora u obliku [[mutualizam|mutualizma]], odnosno procesa kojim dvije vrste pojedinačno imaju koristi od aktivnosti druge. Na primjer, palinivori imaju koristi od primanja hranjivih tvari iz polena, te se stoga struktura oka palinivora razvila na takav način da bi bolje interpretirala vizualne znakove koje daje polen. Polen ima koristi od interakcije životinje i biljke tako što se širi dok ga životinja nosi s cvijeta na cvijet, što poboljšava reproduktivni uspjeh njegovog cvijeta. Dakle, polen se razvio da bude vizualno privlačniji palinivorima i promijenio je svoju površinsku teksturu kako bi ga taktilni [[senzorni neuron|senzorni receptori]] palinivora lakše prepoznali.<ref name="Krassilov" /> [[File:Misc pollen colorized.jpg|thumb|Kolorizirani elektronski mikrograf različitih vrsta polena]] == Evolucija == Najraniji dokazi o palinivoriji mogu se pratiti do perioda [[silur]]a (od prije 444 do prije 419 miliona godina) i ranog [[Devon (geologija)|devon]]a (od prije 419 do prije 393 miliona godina).<ref name=":0">{{Cite journal |last=Labandeira |first=Conrad C. |date=2000 |title=The Paleobiology of Pollination and its Precursors |url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/5961/Paleont_Soc_Papers_2000.pdf |journal=The Paleontological Society Papers |language=en |volume=6 |pages=233–270 |doi=10.1017/S1089332600000784 |issn=1089-3326}}</ref> Fosilni dokazi iz ovih perioda ukazuju na to da su se rani [[člankonošci]], sa nespecijaliziranim mandibularnim ustima, hranili [[spora]]ma.<ref name=":0" /> Za razliku od polena, spore su aseksualne reproduktivne čestice koje stvaraju primitivni organizmi poput [[paprati]], [[gljiva]] i [[bakterija]]. Palinivorija, za koju se smatra da se razvila od ranih organizama koji su se hranili sporama, pojavila se mnogo kasnije tokom [[Pennsylvanij|pensilvanijske]] ere (prije 323 do prije 299 miliona godina).<ref name=":0" /> Veliki dio dokaza koji se odnose na evoluciju palinivorije povezan je s promjenom strukture mandibularnih usta, što omogućava lakše sakupljanje polena.<ref name=":0" /> Takvi dokazi mogu se naći kod [[Coleoptera]] (buba), najraznolikije grupe palinivora, gdje su određene vrste razvile usnu šupljinu za sakupljanje polena, pored evolucije ranih mandibularnih nastavaka u specijalizirane strukture koje pomažu u konzumiranju polena.<ref name=":0" /> Nadalje, adaptacije usnog dijela današnjih palinivora mogu se povezati i sa evolucijom usnog dijela kod drevnih palinivora koji su konzumirali [[nektar]].<ref name=":0" /> Počeci struktura uključenih u unos nektara mogu se naći u ranim, nepovezanim [[kladus|kladama]] [[insekti|insekata]].<ref name=":0" /> Evolucija ovih struktura odvijala se u tri različita smjera: spužvasti [[labellum|labellum]] kod [[dvokrilci|muha]] i [[Trichoptera|vodenih mušica]], strukturu za sisanje kod [[leptir]]a i [[moljci|moljaca]], te ''glossa'' kod [[osa]] i [[pčela]].<ref>Smith, J.J.B (1985). "Feeding mechanisms". In G.A. Kerkut and L.E. Gilbert (eds.), ''Comprehensive Insect Physiology, Biochemistry, and Pharmacology'', Volume 4. Oxford University Press, Oxford, U.K. pp. 33-85.</ref> Unutar svakog smjera došlo je do daljnje specijalizacije ovih struktura. Na primjer, kod osa i pčela identificirano je osam varijacija struktura usnog dijela koje uključuju glosse.<ref>{{Cite journal |last=Jervis |first=M |date=2000 |title=Mouthpart evolution in adults of the basal, «symphytan», hymenopteran lineages |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0024406699903966 |journal=Biological Journal of the Linnean Society |language=en |volume=70 |issue=1 |pages=121–146 |doi=10.1006/bijl.1999.0396|bibcode=2000BJLS...70..121J |url-access=subscription }}</ref> Smatra se da je evolucija različitih strukturnih i morfoloških adaptacija današnjih palinivora također evoluirala zajedno s polenovim zrnima.<ref name="Krassilov" /> Obilje i raznolikost fosila biljaka koje stvaraju sjeme, identificiranih iz kasnog pensilvanijskog perioda, ukazuju na veću evoluciju palinivora i prilagodbe evoluirajućoj biljnoj fauni. Nadalje, ovo naglašava koevoluciju ovog ponašanja s biljnim vrstama tog vremena.<ref name=":0" /> Na osnovu morfoloških osobina fosilnih ostataka tog doba, pretpostavlja se da su rani palinivori pripadali taksonomskim skupinama [[Diaphanopterodea]], [[Protorthoptera]] i [[Hemiptera]].<ref>Richardson, E.S., JR. (1980). "Life at Mazon Creek". In R.L. Langenheim, Jr. and C.J. Mann, (eds.), ''Middle and Late Pennsylvanian Strata of [the] Margin of [the] Illinois Basin''. University of Illinois Press, Urbana, IL. pp. 217-224.</ref><ref>{{Cite journal |last1=Scott |first1=Andrew C. |last2=Taylor |first2=Thomas N. |date=1983 |title=Plant/animal interactions during the Upper Carboniferous |url=http://link.springer.com/10.1007/BF02861089 |journal=The Botanical Review |language=en |volume=49 |issue=3 |pages=259–307 |doi=10.1007/BF02861089 |bibcode=1983BotRv..49..259S |s2cid=34091045 |issn=0006-8101|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kukalová-Peck |first=Jarmila |date=1987-10-01 |title=New Carboniferous Diplura, Monura, and Thysanura, the hexapod ground plan, and the role of thoracic side lobes in the origin of wings (Insecta) |url=http://www.nrcresearchpress.com/doi/10.1139/z87-352 |journal=Canadian Journal of Zoology |language=en |volume=65 |issue=10 |pages=2327–2345 |doi=10.1139/z87-352 |issn=0008-4301|url-access=subscription }}</ref> Nakon ovog perioda, evolucija i specijaliziranije adaptacije u ustima palinivora i polenu ili predpolenu pronađenom u crijevima fosiliziranih insekata pokazale su konvergenciju u tri glavne loze: [[Orthoptera]] (skakavci i cvrčci), Coleoptera, Diptera (muhe) i Hymenoptera (ose, ose, pčele i mravi).<ref name=":0" /> Trenutno, gotovo svi palinvori spadaju u pet redova insekata za koje se smatra da su nastali tokom ranog [[mezozoik]]a (prije 248 do prije 65 miliona godina): Coleoptera, Diptera, [[Thysanoptera]], Hymenoptera i [[Lepidoptera]] (leptiri i moljci).<ref name=":0" /> == Adaptacije palinivora == Brojne vrste insekata ([[pčele]], [[ose]], [[mravi]], [[bube]], [[diptera|muhe]], [[leptiri]], [[moljci]]), [[grinja]], [[pauk]]a i [[ptica]] konzumiraju polen kao izvor hrane. Kako bi efikasnije sakupljali polen, palinivori su razvili različite adaptacije dijelova tijela i ponašanja. Te adaptacije uključuju specijalizirane dijelove usta, dlaku, probavni sistem i obrasce razmnožavanja i traženja hrane. Iako svi palinivori jedu polen, oni to čine u različitoj mjeri i na različite načine, pa se posljedično i njihove adaptacije razlikuju. Pčele i mravi, na primjer, su insekti koji u svojoj ishrani pridaju različitu pažnju polenu. === Pčele === [[Pčele]], dio natporodice [[Apoidea]], intenzivno vrše palinivioriju, naročito pružanjem polena svom potomstvu.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Szolderits |first1=Maria Julia |last2=Crailsheim |first2=Karl |date=1993 |title=A comparison of pollen consumption and digestion in honeybee (Apis mellifera carnica) drones and workers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/002219109390120G |journal=Journal of Insect Physiology |language=en |volume=39 |issue=10 |pages=877–881 |doi=10.1016/0022-1910(93)90120-G|bibcode=1993JInsP..39..877S |url-access=subscription }}</ref><ref name=":7">{{Cite journal |last=Thorp |first=Robbin W. |date=1979 |title=Structural, Behavioral, and Physiological Adaptations of Bees (Apoidea) for Collecting Pollen |journal=Annals of the Missouri Botanical Garden |volume=66 |issue=4 |pages=788–812 |doi=10.2307/2398919|jstor=2398919 }}</ref> Da bi efikasno prikupljale, prenosile i konzumirale polen, pčele su razvile specijalizirane morfološke i bihevioralne osobine. Kako bi se hranile polenom, pčele prvo moraju pronaći njegove izvore, što čine putem hemijskih, vizuelnih i taktilnih signala koje daju cvjetovi<ref name=":7" /> koji su [[koevolucija|koevoluirali]] i [[adaptacija|adaptirali]] se u tu svrhu, budući da većina cvjetnica ima koristi od oprašivanja koje se dešava dok pčele prikupljaju i transportuju polen.<ref name=":6">{{Cite journal |last1=Vaudo |first1=Anthony D. |last2=Patch |first2=Harland M. |last3=Mortensen |first3=David A. |last4=Tooker |first4=John F. |last5=Grozinger |first5=Christina M. |date=2016-07-12 |title=Macronutrient ratios in pollen shape bumble bee ( Bombus impatiens ) foraging strategies and floral preferences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=113 |issue=28 |pages=E4035-42 |doi=10.1073/pnas.1606101113 |issn=0027-8424 |pmc=4948365 |pmid=27357683|doi-access=free |bibcode=2016PNAS..113E4035V }}</ref> Vizuelni signali su od naročite pomoći pčelama u pronalaženju cvijeća. Adaptacijama vida, kao što je sposobnost da vide [[ultraljubičasto svjetlo]], pčele se fokusiraju na "mete" u vidu šarenih cvjetnih latica, koje vode pčele do [[nektar]]a i polena.<ref>{{Cite news|url=https://www.beeculture.com/bees-see-matters/|title=How Bees See And Why It Matters|last=Riddle|first=Sharla|date=May 20, 2016 |work=Bee Culture|access-date=2018-11-28}}</ref> One sakupljaju i skladište polen zajedno s nektarom na specijaliziranim [[seta|dlačicama]], a razvile su i [[skopa|peludne četke]] ili [[peludna košarica|peludne košarice]] na svojim tijelima.<ref name=":7" /> Pčele također pokazuju bihevioralne adaptacije koje uključuju određeni stepen sposobnosti učenja.<ref name=":7" /> Većina pčela je također ili [[oligoleksija|oligoleksična]] ili [[polileksija|polileksična]], gdje ciljaju specifične ili općitije grupe cvjetnica, a njihovi obrasci ishrane značajno se preklapaju tokom dana ili godišnjeg doba s periodima cvjetanja tih ciljanih cvjetova.<ref name=":7" /> U gnijezdu, pčele će također komunicirati lokacije dobrih mjesta za ishranu drugim pčelama-radilicama u procesu koji se naziva [[njišući ples]].<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Wario |first1=Fernando |last2=Wild |first2=Benjamin |last3=Rojas |first3=Raúl |last4=Landgraf |first4=Tim |date=2017-12-13 |editor-last=Ito |editor-first=Etsuro |title=Automatic detection and decoding of honey bee waggle dances |journal=PLOS ONE |language=en |volume=12 |issue=12 |article-number=e0188626 |doi=10.1371/journal.pone.0188626 |issn=1932-6203 |pmc=5728493 |pmid=29236712|doi-access=free |arxiv=1708.06590 |bibcode=2017PLoSO..1288626W }}</ref> Pčele često favoriziraju određena mjesta za prikupljanje hrane,<ref name=":7" /> dok dokazi pokazuju da su bumbari, na primjer, fleksibilni u svojim obrascima ishrane, odlučujući o različitim vrstama cvijeća na osnovu odnosa proteina i lipida u polenu.<ref name=":6" /> Ovi obrasci direktno utiču na genetiku populacija cvjetnica oko njih.<ref name=":7" /> === Mravi === [[Ant]]s, as part of the order [[Hymenoptera]], are related to bees and similarly forage outside of their nests to transport protein back for their offspring.<ref name=":9" /> While pollen is not the sole or primary food source, evidence from studies done on ants species in genera such as ''[[Zacryptocerus]]'', ''[[Cephalotes]]'' (turtle ants), ''[[Camponotus]]'' (carpenter ants), ''[[Crematogaster]]'' (acrobat ants), and ''[[Odontomachus]]'' (trap-jaw ants) show that pollen is both targeted for consumption and eaten opportunistically.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Cembrowski |first1=A. R. |last2=Reurink |first2=G. |last3=Arcila Hernandez |first3=L. M. |last4=Sanders |first4=J. G. |last5=Youngerman |first5=E. |last6=Frederickson |first6=M. E. |date=2015 |title=Sporadic pollen consumption among tropical ants |url=http://link.springer.com/10.1007/s00040-015-0402-x |journal=Insectes Sociaux |language=en |volume=62 |issue=3 |pages=379–382 |doi=10.1007/s00040-015-0402-x |hdl=1807/110084 |s2cid=46421274 |issn=0020-1812|hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref><ref name=":9">{{Cite journal |last1=Urbani |first1=C. Baroni |last2=de Andrade |first2=M. L. |date=1997-06-30 |title=Pollen Eating, Storing, and Spitting by Ants |url=http://link.springer.com/10.1007/s001140050392 |journal=Naturwissenschaften |volume=84 |issue=6 |pages=256–258 |doi=10.1007/s001140050392 |bibcode=1997NW.....84..256U |s2cid=38529513 |issn=0028-1042|url-access=subscription }}</ref> In foraging, ants cannot fly to flowers to take pollen directly.<ref name=":9" /> Instead, they collect it from places where pollen has fallen or the wind has carried pollen to.<ref name=":3" /> Ants commonly store liquid food in their foregut and later regurgitate it to feed their offspring in the home nest.<ref name=":9" /> Several species of [[neotropical]] ants, [[turtle ant]]s, for example, collect pollen from leaves and store it in their bodies to later regurgitate.<ref name=":9" /> During this process, they produce compressed masses of pollen called pellets, "infrabuccal pellets" in turtle ants, that allow for greater efficiency in transporting pollen.<ref name=":9" /> After ant offspring or worker ants consume the nutrient-rich parts of the pollen from these pellets, the membranes of pollen, unable to be digested, are then discarded.<ref name=":9" /> == Budućnost palinivora == === Palinivori i cvjetnice === Palinivori su neophodni za širenje gena cvjetnica putem polena, vektora genetske raznolikosti kod tih biljaka. Iako vjetar i drugi prirodni resursi mogu pomoći u procesu širenja polena, oni nisu specifični i ne pružaju direktnu uslugu u istoj mjeri kao i palinivori koji, iako jedu polen, također rade na njegovom premještanju s jedne biljke na drugu, čime učestvuju u uslugama oprašivanja. Tokom protekle decenije, došlo je do [[Smanjenje broja oprašivača|smanjenja broja vrsta palinivora]] širom svijeta, što je imalo drastične posljedice za cvjetnice.<ref name="Thomann">{{Cite journal |last1=Thomann |first1=Michel |last2=Imbert |first2=Eric |last3=Devaux |first3=Céline |last4=Cheptou |first4=Pierre-Olivier |date=2013 |title=Flowering plants under global pollinator decline |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1360138513000629 |journal=Trends in Plant Science |language=en |volume=18 |issue=7 |pages=353–359 |doi=10.1016/j.tplants.2013.04.002|pmid=23688727 |bibcode=2013TPS....18..353T |url-access=subscription }}</ref> Kako se populacija palinivora smanjuje, tako se smanjuju i usluge oprašivanja koje oni pružaju. To zauzvrat smanjuje reproduktivni uspjeh cvjetnica i uzrokuje ukupni pad njihove populacije i broja vrsta. === Specifični palinivori naspram palinivora-generalista === Palinivori se generalno mogu podijeliti u dvije kategorije: specifične i generaliste.<ref name="Thomann" /> Specifični palinivori iskazuju [[oligoleksija|oligoleksiju]], simpatički odnos sa specifičnim rodom ili vrstom cvjetnica, dok palinivori-generalisti mogu oprašivati ​​širok spektar biljaka. Zbog specifičnosti određenih vrsta palinivora, poput medonosnih pčela, njihovi životni ciklusi su se prilagodili da budu usko povezani s periodima cvjetanja određenih vrsta biljaka. Međutim, kada se periodi oprašivanja i cvjetanja ovih biljaka promijene zbog sezonskih varijacija uzrokovanih [[klimatske promjene|klimatskim promjenama]], životni ciklusi palinivora više nisu sinhronizovani sa životnim ciklusima biljke, što uzrokuje pad obje populacije.<ref name="Thomann" /><ref name="Potts">{{Cite journal |last1=Potts |first1=Simon G. |last2=Biesmeijer |first2=Jacobus C. |last3=Kremen |first3=Claire |last4=Neumann |first4=Peter |last5=Schweiger |first5=Oliver |last6=Kunin |first6=William E. |date=2010 |title=Global pollinator declines: trends, impacts and drivers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0169534710000364 |journal=Trends in Ecology & Evolution |language=en |volume=25 |issue=6 |pages=345–353 |doi=10.1016/j.tree.2010.01.007|pmid=20188434 |bibcode=2010TEcoE..25..345P |url-access=subscription }}</ref> S druge strane, opći palinivori su prilagođeni konzumiranju polena i oprašivanju širokog spektra različitih cvjetnica s različitim periodima cvjetanja. Pad broja specifičnih palinivora može posljedično dovesti do povećanja populacija palinivora-generalista usljed smanjenja konkurencije i povećanja dostupnosti resursa.<ref name="Potts" /> ==== Populacije bumbara ==== Interakcija između generalističkih i specifičnih vrsta najbolje se može opaziti kod članova roda ''[[Bombus]]'' (bumbara). Bumbari su pokazali znakove pada populacije i u Belgiji i u Velikoj Britaniji, pri čemu šest od šesnaest neparazitskih bumbara pokazuje značajan pad brojnosti, a četiri pokazuju moguće znakove istog.<ref name="Potts" /> Ova opservacijska istraživanja su pokazala da se ovaj pad slično odražava i na populacije odgovarajućih divljih biljaka.<ref name="Potts" /> Međutim, to nije bio slučaj kod svih populacija bumbara. Naime, dok je brojnost kod mnogih opala, postojale su i one kod kojih je ona ostala konstantna ili čak porasla. U istom istraživanju šesnaest neparazitskih bumbara bilo je šest populacija kod kojih je to bio slučaj.<ref name="Potts" /> === Uzroci smanjenja broja palinivora === Istraživanja su pokazala da će niz različitih promjena u okolišu i klimatskih promjena, poput [[fragmentacija staništa|fragmentacije staništa]], uvođenja različitih [[agrohemikalija]] i [[globalno zagrijavanje|globalnog zagrijavanja]], dovesti do smanjenja populacija palinivora i posljedično do smanjenja usluga oprašivanja.<ref name="Potts" /> ==== Fragmentacija staništa ==== Za mnoge palinivore, a naročito kolonijalne insekte poput pčela i mrava, odgovarajuća staništa su veoma važna i moraju ispunjavati specifične uslove. Fragmentacija staništa može učiniti ova staništa neadekvatnim za obezbjeđivanje odgovarajućih i održivih cvjetnih resursa i odgovarajućih mjesta za gniježđenje unutar razumne udaljenosti leta od jedne lokacije do druge.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Cane|first=James|date=June 2001|title=Habitat Fragmentation and Native Bees a Premature Verdict|url=http://dlc.dlib.indiana.edu/dlc/bitstream/handle/10535/3549/habitat_fragmentation.pdf?sequence=1&isAllowed=y|journal=Conservation Ecology|volume=5|doi=10.5751/es-00265-050103|hdl=10535/3549|hdl-access=free}}</ref> U zavisnosti od toga da li je oprašivač specifičan ili opšti, potrebe populacije mogu biti različite. ===== Specifični palinivori ===== Za specifične palinivore koji pokazuju [[oligoleksija|oligoleksiju]], sezonsko pojavljivanje odraslih mora se poklapati sa sezonskim cvjetanjem biljke-domaćina.<ref name=":2" /> S obzirom na ova specifična ograničenja, može se zaključiti da se specifični palinivori mogu pronaći na mjestima koja uveliko zavise od sezonskih varijacija njihovih biljaka-domaćina i da gubitak čak i malog dijela njihovog staništa može imati drastične posljedice za veličinu populacije. ===== Palinivori-generalisti ===== Za opće palinivore, periodi ishrane obično traju duže od sezonskog cvjetanja jednog domaćina.<ref name=":2" /> Opći palinivori moraju se nalaziti na udaljenosti leta od više različitih cvjetnih područja, od kojih svako ima svoj period cvjetanja. Njihov opstanak zavisi od njihove sposobnosti da pristupe svakom od ovih cvjetnih područja u različito vrijeme tokom sezone, a nemogućnost pristupa određenim područjima zbog njihovog začepljenja ili uništavanja može rezultirati smanjenjem veličine populacije palinivora.<ref name=":2" /> ==== Agrohemikalije ==== [[File:Dinotefuran.svg|thumb|Dinotefuran, vrsta neonikotinoida koji je vrlo neurotoksičan za insekte i imitira njihov neurotransmiter acetilholin.]] [[Agrohemikalija]] je skraćenica za poljoprivrednu hemikaliju i uglavnom se koristi na farmama i u vrtovima za odvraćanje i ubijanje insekata-štetočina. Jedna uobičajena agrohemikalija su [[neonikotinoid]]i koji su visoko [[neurotoksičnost|neurotoksični]] za insekte i imitiraju njihove [[acetilholin|acetilholinske neurotransmitere]].<ref name=":1">{{Cite journal|last=Sluijs|first=Jeroen P|date=September 2013|title=Neonicotinoids, bee disorders and the sustainability of pollinator services|journal=Current Opinion in Environmental Sustainability|volume=5|issue=3–4|pages=293–305|doi=10.1016/j.cosust.2013.05.007|doi-access=free|bibcode=2013COES....5..293V }}</ref> Kada se primjenjuju, neonikotinoidi se obično pršću po širokom području i zadržavaju se na tlu, u vodi, a apsorbiraju ih i biljke. Toksični su i ulaze u tijela insekata, što rezultira smanjenjem uspjeha u traženju hrane, razvoju legla i larvi, te pamćenja i učenja; također ima štetne učinke na nervni sistem, imunološki sistem i higijenu insekata.<ref name=":1" /> Svi ovi faktori negativno utiču na performanse kolonije i imaju potencijal da dovedu do njenog kolapsa, kako kod pčela tako i kod mrava. ==== Globalno zagrijavanje ==== Klimatske promjene ili [[globalno zagrijavanje]] rezultirali su višim prosječnim temperaturama širom svijeta, što je imalo značajne posljedice na uspjeh palinivora u potrazi za hranom. Biljke su iskusile ranije cvjetanje i zrelost, a dokazano je da je oboje povezano s toplijim proljetnim temperaturama.<ref>{{Cite journal|last=Craufurd|first=P.Q.|date=July 2009|title=Climate change and the flowering time of annual crops|journal=Journal of Experimental Botany|volume=60|issue=9|pages=2529–39|doi=10.1093/jxb/erp196|pmid=19505929|doi-access=free}}</ref> Budući da su reproduktivni ciklusi mnogih palinivora usko povezani s ciklusima cvjetanja njihovih biljaka-domaćina, mnoge vrste palinivora nisu bile u stanju pratiti tu promjenu ciklusa. To je rezultiralo drastičnim smanjenjem populacija mnogih specifičnih palinivora i njihovih biljaka-domaćina.<ref name="Thomann" /> Međutim, zabilježen je i porast populacija općih palinivora. Taj porast može se pripisati smanjenju konkurencije za te specifične biljke-domaćine, kao i sposobnosti općih palinivora da se prilagode promjenjivom izvoru hrane. == Buduće akcije == There has been a general decline in plant and palynivore species diversity which is predicted to continue with the current trends in the release of [[greenhouse gasses]] and climate change.<ref name=":5" /> Given the extent of current research and evidence depicting the correlation between palynivore decline and a decline in pollinating plants' reproductive success, below are proposed steps that could potentially mitigate the loss of palynivore species. # Restoring and protecting palynivore habitat in the form of the floral reserves of threatened migratory palynivores<ref name=":5">{{Cite journal|last=Allen Wardell|first=Gordon|date=February 1998|title=The Potential Consequences of Pollinator Declines on the Conservation of Biodiversity and Stability of Food Crop Yields|journal=Conservation Biology|volume=12|issue=1|pages=8–17|jstor=2387457|doi=10.1046/j.1523-1739.1998.97154.x|bibcode=1998ConBi..12....8. |s2cid=13797296}}</ref> #Planting more native plants to attract native palynivores[[File:Native plants benefit pollinators and other wildlife. Photo by Steve Henry USFWS. (16875006115).jpg|thumb|Students at the Simi Valley Adventist School planting native plants in their schoolyard habitat project. This will help benefit native pollinators and native wildlife.]] #Increasing the available habitat for palynivores in and around croplands and gardens<ref name=":5" />[[File:NASA Kennedy Wildlife - Bees swarm around hives.jpg|thumb|Bees swarming around a man made beehive compliments of NASA Kennedy Wildlife]] # Mitigating the use of pesticides, agrochemicals, and herbicides <ref name="Potts" /> == Reference == {{Reflist}} {{Wiktionary}} {{načini ishrane}} riu0wy58a99hmpx1o9g1wa3xof4w993 42656358 42656357 2026-07-18T09:44:33Z Duma 16555 /* Mravi */ 42656358 wikitext text/x-wiki [[Image:Bee Collecting Pollen 2004-08-14.jpg|thumb|right|250px|[[Medonosna pčela]] sakuplja polen sa cvijeta]] [[File:Jugurtia dispar.jpg|thumb|''[[Jugurtia dispar]]'', vrsta ose koja isključivo hrani svoje [[larva|larve]] polenom. Ovo je primjer ose koja jede polen samo dio svog životnog vijeka, jer ga odrasle jedinke ne konzumiraju]] U [[zoologija|zoologiji]], '''palinivor''', što znači "onaj koji jede polen" (od [[grčki jezik|grčkog]] παλύνω ''palunō'', "posipati, škropiti", i [[latinski jezik|latinskog]] ''vorare'', što znači "proždirati") je [[biljojed|herbivorna]] životinja koja selektivno jede [[polen]] bogat hranjivim tvarima koji proizvode [[skrivenosjemenjače|skriveno-]] i [[golosjemenjače]].<ref>{{Cite journal|last1=Cembrowski|first1=A. R.|last2=Reurink|first2=G.|last3=Arcila Hernandez|first3=L. M.|last4=Sanders|first4=J. G.|last5=Youngerman|first5=E.|last6=Frederickson|first6=M. E.|date=August 2015|title=Sporadic pollen consumption among tropical ants|url=http://link.springer.com/10.1007/s00040-015-0402-x|journal=Insectes Sociaux|language=en|volume=62|issue=3|pages=379–382|doi=10.1007/s00040-015-0402-x|hdl=1807/110084 |s2cid=46421274|issn=0020-1812|hdl-access=free|url-access=subscription}}</ref> Većina pravih palinivora su [[insekti]] ili [[grinje]]. Ta kategorija u svojoj najstrožoj primjeni obuhvata većinu [[pčela]] i nekoliko vrsta [[osa]],<ref name="Hunt">{{Cite journal |last1=Hunt |first1=James H. |last2=Brown |first2=Peggy A. |last3=Sago |first3=Karen M. |last4=Kerker |first4=Jennifer A. |date=1991 |title=Vespid Wasps Eat Pollen (Hymenoptera: Vespidae) |journal=Journal of the Kansas Entomological Society |volume=64 |issue=2 |pages=127–130 |jstor=25085261 |issn=0022-8567}}</ref> budući da je polen često jedina čvrsta hrana koju ti insekti konzumiraju u svim životnim stadijima. Međutim, može se proširiti i na druge raznolikije vrste. Na primjer, palinivorne [[grinje]] i [[resokrilci]] se obično hrane tekućim sadržajem polenovih zrna, a da zapravo ne konzumiraju [[polen|egzinu]] ili čvrsti dio zrna. Osim toga, popis se znatno proširuje ako se uzmu u obzir vrste kod kojih se ili larvalni ili odrasli stadij hrani polenom, ali ne oboje. Postoje i druge ose koje spadaju u ovu kategoriju, kao i mnoge [[tvrdokrilci|bube]],<ref name="Samuelson">{{Citation |last=Samuelson |first=G. Allan |chapter=Pollen consumption and digestion by leaf beetles |date=1994 |chapter-url=http://link.springer.com/10.1007/978-94-011-1781-4_10 |title=Novel aspects of the biology of Chrysomelidae |pages=179–183 |editor-last=Jolivet |editor-first=P. H. |place=Dordrecht |publisher=Springer Netherlands |language=en |doi=10.1007/978-94-011-1781-4_10 |isbn=978-94-010-4783-8 |access-date=2022-10-19 |editor2-last=Cox |editor2-first=M. L. |editor3-last=Petitpierre |editor3-first=E.|chapter-url-access=subscription }}</ref> [[Dvokrilci|muhe]], [[leptiri]] i [[moljci]]. Jedan takav primjer vrste pčele koja konzumira polen samo u svojom larvalnom stadiju je ''[[Apis mellifera carnica]]''.<ref name="Szolderits">{{Cite journal |last1=Szolderits |first1=Maria Julia |last2=Crailsheim |first2=Karl |date=1993-10-01 |title=A comparison of pollen consumption and digestion in honeybee (Apis mellifera carnica) drones and workers |journal=Journal of Insect Physiology |language=en |volume=39 |issue=10 |pages=877–881 |doi=10.1016/0022-1910(93)90120-G |bibcode=1993JInsP..39..877S |issn=0022-1910}}</ref> Postoji širok spektar insekata koji se oportunistički hrane polenom, kao i razne [[ptice]], pauci koji pletu kugle<ref name="Eggs">{{Cite journal |last1=Eggs |first1=Benjamin |last2=Sanders |first2=Dirk |date=2013-11-29 |title=Herbivory in Spiders: The Importance of Pollen for Orb-Weavers |journal=PLOS ONE |language=en |volume=8 |issue=11 |article-number=e82637 |doi=10.1371/journal.pone.0082637 |issn=1932-6203 |pmc=3843719 |pmid=24312430|doi-access=free |bibcode=2013PLoSO...882637E }}</ref> i drugi [[nektarivori]]. [[File:Hibiscus syriacus Bombus ruderatus 2 Luc Viatour.jpg|thumb|Konzumacija polena biljke ''[[Hibiscus syriacus]]'' od strane ''[[Bombus ruderatus]]'' (velikog vrtnog bumbara)]] [[Polen]], suštinska komponenta ishrane palinivora, je muški [[gametofit]]<ref name="McCormick">{{Cite journal |last=McCormick |first=Sheila |date=2013-11-18 |title=Pollen |journal=Current Biology |language=English |volume=23 |issue=22 |pages=R988–R990 |doi=10.1016/j.cub.2013.08.016 |issn=0960-9822 |pmid=24262831|doi-access=free |bibcode=2013CBio...23.R988M }}</ref> koji se formira u [[antera|anteri]], odnosno muškom dijelu cvijeta. Polen je neophodan za oplodnju ženskog dijela cvijeta, odnosno [[ginecij]]a, i ima dugu historiju konzumiranja kod različitih vrsta. Postoje dokazi koji ukazuju na to da palinivor datiraju barem iz perioda [[perm (geologija)|perm]]a.<ref name="Krassilov">{{Cite journal |last1=Krassilov |first1=V. |last2=Rasnitsyn |first2=A. P. |last3=Afonin |first3=S. A. |date=April 2007 |title=Pollen eaters and pollen morphology: co-evolution through the Permian and Mesozoic |url=https://paleobotany.ru/pdf/Krassilov,%20Rasnitsyn%20et%20al.%202007%20-%20Pollen%20eaters%20and%20pollen%20morphology.pdf |journal=[[African Invertebrates]] |volume=48 |issue=1 |pages=3–11}}</ref> Vjerojatno je da je došlo do koevolucije između biljaka i palinivora u obliku [[mutualizam|mutualizma]], odnosno procesa kojim dvije vrste pojedinačno imaju koristi od aktivnosti druge. Na primjer, palinivori imaju koristi od primanja hranjivih tvari iz polena, te se stoga struktura oka palinivora razvila na takav način da bi bolje interpretirala vizualne znakove koje daje polen. Polen ima koristi od interakcije životinje i biljke tako što se širi dok ga životinja nosi s cvijeta na cvijet, što poboljšava reproduktivni uspjeh njegovog cvijeta. Dakle, polen se razvio da bude vizualno privlačniji palinivorima i promijenio je svoju površinsku teksturu kako bi ga taktilni [[senzorni neuron|senzorni receptori]] palinivora lakše prepoznali.<ref name="Krassilov" /> [[File:Misc pollen colorized.jpg|thumb|Kolorizirani elektronski mikrograf različitih vrsta polena]] == Evolucija == Najraniji dokazi o palinivoriji mogu se pratiti do perioda [[silur]]a (od prije 444 do prije 419 miliona godina) i ranog [[Devon (geologija)|devon]]a (od prije 419 do prije 393 miliona godina).<ref name=":0">{{Cite journal |last=Labandeira |first=Conrad C. |date=2000 |title=The Paleobiology of Pollination and its Precursors |url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/5961/Paleont_Soc_Papers_2000.pdf |journal=The Paleontological Society Papers |language=en |volume=6 |pages=233–270 |doi=10.1017/S1089332600000784 |issn=1089-3326}}</ref> Fosilni dokazi iz ovih perioda ukazuju na to da su se rani [[člankonošci]], sa nespecijaliziranim mandibularnim ustima, hranili [[spora]]ma.<ref name=":0" /> Za razliku od polena, spore su aseksualne reproduktivne čestice koje stvaraju primitivni organizmi poput [[paprati]], [[gljiva]] i [[bakterija]]. Palinivorija, za koju se smatra da se razvila od ranih organizama koji su se hranili sporama, pojavila se mnogo kasnije tokom [[Pennsylvanij|pensilvanijske]] ere (prije 323 do prije 299 miliona godina).<ref name=":0" /> Veliki dio dokaza koji se odnose na evoluciju palinivorije povezan je s promjenom strukture mandibularnih usta, što omogućava lakše sakupljanje polena.<ref name=":0" /> Takvi dokazi mogu se naći kod [[Coleoptera]] (buba), najraznolikije grupe palinivora, gdje su određene vrste razvile usnu šupljinu za sakupljanje polena, pored evolucije ranih mandibularnih nastavaka u specijalizirane strukture koje pomažu u konzumiranju polena.<ref name=":0" /> Nadalje, adaptacije usnog dijela današnjih palinivora mogu se povezati i sa evolucijom usnog dijela kod drevnih palinivora koji su konzumirali [[nektar]].<ref name=":0" /> Počeci struktura uključenih u unos nektara mogu se naći u ranim, nepovezanim [[kladus|kladama]] [[insekti|insekata]].<ref name=":0" /> Evolucija ovih struktura odvijala se u tri različita smjera: spužvasti [[labellum|labellum]] kod [[dvokrilci|muha]] i [[Trichoptera|vodenih mušica]], strukturu za sisanje kod [[leptir]]a i [[moljci|moljaca]], te ''glossa'' kod [[osa]] i [[pčela]].<ref>Smith, J.J.B (1985). "Feeding mechanisms". In G.A. Kerkut and L.E. Gilbert (eds.), ''Comprehensive Insect Physiology, Biochemistry, and Pharmacology'', Volume 4. Oxford University Press, Oxford, U.K. pp. 33-85.</ref> Unutar svakog smjera došlo je do daljnje specijalizacije ovih struktura. Na primjer, kod osa i pčela identificirano je osam varijacija struktura usnog dijela koje uključuju glosse.<ref>{{Cite journal |last=Jervis |first=M |date=2000 |title=Mouthpart evolution in adults of the basal, «symphytan», hymenopteran lineages |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0024406699903966 |journal=Biological Journal of the Linnean Society |language=en |volume=70 |issue=1 |pages=121–146 |doi=10.1006/bijl.1999.0396|bibcode=2000BJLS...70..121J |url-access=subscription }}</ref> Smatra se da je evolucija različitih strukturnih i morfoloških adaptacija današnjih palinivora također evoluirala zajedno s polenovim zrnima.<ref name="Krassilov" /> Obilje i raznolikost fosila biljaka koje stvaraju sjeme, identificiranih iz kasnog pensilvanijskog perioda, ukazuju na veću evoluciju palinivora i prilagodbe evoluirajućoj biljnoj fauni. Nadalje, ovo naglašava koevoluciju ovog ponašanja s biljnim vrstama tog vremena.<ref name=":0" /> Na osnovu morfoloških osobina fosilnih ostataka tog doba, pretpostavlja se da su rani palinivori pripadali taksonomskim skupinama [[Diaphanopterodea]], [[Protorthoptera]] i [[Hemiptera]].<ref>Richardson, E.S., JR. (1980). "Life at Mazon Creek". In R.L. Langenheim, Jr. and C.J. Mann, (eds.), ''Middle and Late Pennsylvanian Strata of [the] Margin of [the] Illinois Basin''. University of Illinois Press, Urbana, IL. pp. 217-224.</ref><ref>{{Cite journal |last1=Scott |first1=Andrew C. |last2=Taylor |first2=Thomas N. |date=1983 |title=Plant/animal interactions during the Upper Carboniferous |url=http://link.springer.com/10.1007/BF02861089 |journal=The Botanical Review |language=en |volume=49 |issue=3 |pages=259–307 |doi=10.1007/BF02861089 |bibcode=1983BotRv..49..259S |s2cid=34091045 |issn=0006-8101|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kukalová-Peck |first=Jarmila |date=1987-10-01 |title=New Carboniferous Diplura, Monura, and Thysanura, the hexapod ground plan, and the role of thoracic side lobes in the origin of wings (Insecta) |url=http://www.nrcresearchpress.com/doi/10.1139/z87-352 |journal=Canadian Journal of Zoology |language=en |volume=65 |issue=10 |pages=2327–2345 |doi=10.1139/z87-352 |issn=0008-4301|url-access=subscription }}</ref> Nakon ovog perioda, evolucija i specijaliziranije adaptacije u ustima palinivora i polenu ili predpolenu pronađenom u crijevima fosiliziranih insekata pokazale su konvergenciju u tri glavne loze: [[Orthoptera]] (skakavci i cvrčci), Coleoptera, Diptera (muhe) i Hymenoptera (ose, ose, pčele i mravi).<ref name=":0" /> Trenutno, gotovo svi palinvori spadaju u pet redova insekata za koje se smatra da su nastali tokom ranog [[mezozoik]]a (prije 248 do prije 65 miliona godina): Coleoptera, Diptera, [[Thysanoptera]], Hymenoptera i [[Lepidoptera]] (leptiri i moljci).<ref name=":0" /> == Adaptacije palinivora == Brojne vrste insekata ([[pčele]], [[ose]], [[mravi]], [[bube]], [[diptera|muhe]], [[leptiri]], [[moljci]]), [[grinja]], [[pauk]]a i [[ptica]] konzumiraju polen kao izvor hrane. Kako bi efikasnije sakupljali polen, palinivori su razvili različite adaptacije dijelova tijela i ponašanja. Te adaptacije uključuju specijalizirane dijelove usta, dlaku, probavni sistem i obrasce razmnožavanja i traženja hrane. Iako svi palinivori jedu polen, oni to čine u različitoj mjeri i na različite načine, pa se posljedično i njihove adaptacije razlikuju. Pčele i mravi, na primjer, su insekti koji u svojoj ishrani pridaju različitu pažnju polenu. === Pčele === [[Pčele]], dio natporodice [[Apoidea]], intenzivno vrše palinivioriju, naročito pružanjem polena svom potomstvu.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Szolderits |first1=Maria Julia |last2=Crailsheim |first2=Karl |date=1993 |title=A comparison of pollen consumption and digestion in honeybee (Apis mellifera carnica) drones and workers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/002219109390120G |journal=Journal of Insect Physiology |language=en |volume=39 |issue=10 |pages=877–881 |doi=10.1016/0022-1910(93)90120-G|bibcode=1993JInsP..39..877S |url-access=subscription }}</ref><ref name=":7">{{Cite journal |last=Thorp |first=Robbin W. |date=1979 |title=Structural, Behavioral, and Physiological Adaptations of Bees (Apoidea) for Collecting Pollen |journal=Annals of the Missouri Botanical Garden |volume=66 |issue=4 |pages=788–812 |doi=10.2307/2398919|jstor=2398919 }}</ref> Da bi efikasno prikupljale, prenosile i konzumirale polen, pčele su razvile specijalizirane morfološke i bihevioralne osobine. Kako bi se hranile polenom, pčele prvo moraju pronaći njegove izvore, što čine putem hemijskih, vizuelnih i taktilnih signala koje daju cvjetovi<ref name=":7" /> koji su [[koevolucija|koevoluirali]] i [[adaptacija|adaptirali]] se u tu svrhu, budući da većina cvjetnica ima koristi od oprašivanja koje se dešava dok pčele prikupljaju i transportuju polen.<ref name=":6">{{Cite journal |last1=Vaudo |first1=Anthony D. |last2=Patch |first2=Harland M. |last3=Mortensen |first3=David A. |last4=Tooker |first4=John F. |last5=Grozinger |first5=Christina M. |date=2016-07-12 |title=Macronutrient ratios in pollen shape bumble bee ( Bombus impatiens ) foraging strategies and floral preferences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=113 |issue=28 |pages=E4035-42 |doi=10.1073/pnas.1606101113 |issn=0027-8424 |pmc=4948365 |pmid=27357683|doi-access=free |bibcode=2016PNAS..113E4035V }}</ref> Vizuelni signali su od naročite pomoći pčelama u pronalaženju cvijeća. Adaptacijama vida, kao što je sposobnost da vide [[ultraljubičasto svjetlo]], pčele se fokusiraju na "mete" u vidu šarenih cvjetnih latica, koje vode pčele do [[nektar]]a i polena.<ref>{{Cite news|url=https://www.beeculture.com/bees-see-matters/|title=How Bees See And Why It Matters|last=Riddle|first=Sharla|date=May 20, 2016 |work=Bee Culture|access-date=2018-11-28}}</ref> One sakupljaju i skladište polen zajedno s nektarom na specijaliziranim [[seta|dlačicama]], a razvile su i [[skopa|peludne četke]] ili [[peludna košarica|peludne košarice]] na svojim tijelima.<ref name=":7" /> Pčele također pokazuju bihevioralne adaptacije koje uključuju određeni stepen sposobnosti učenja.<ref name=":7" /> Većina pčela je također ili [[oligoleksija|oligoleksična]] ili [[polileksija|polileksična]], gdje ciljaju specifične ili općitije grupe cvjetnica, a njihovi obrasci ishrane značajno se preklapaju tokom dana ili godišnjeg doba s periodima cvjetanja tih ciljanih cvjetova.<ref name=":7" /> U gnijezdu, pčele će također komunicirati lokacije dobrih mjesta za ishranu drugim pčelama-radilicama u procesu koji se naziva [[njišući ples]].<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Wario |first1=Fernando |last2=Wild |first2=Benjamin |last3=Rojas |first3=Raúl |last4=Landgraf |first4=Tim |date=2017-12-13 |editor-last=Ito |editor-first=Etsuro |title=Automatic detection and decoding of honey bee waggle dances |journal=PLOS ONE |language=en |volume=12 |issue=12 |article-number=e0188626 |doi=10.1371/journal.pone.0188626 |issn=1932-6203 |pmc=5728493 |pmid=29236712|doi-access=free |arxiv=1708.06590 |bibcode=2017PLoSO..1288626W }}</ref> Pčele često favoriziraju određena mjesta za prikupljanje hrane,<ref name=":7" /> dok dokazi pokazuju da su bumbari, na primjer, fleksibilni u svojim obrascima ishrane, odlučujući o različitim vrstama cvijeća na osnovu odnosa proteina i lipida u polenu.<ref name=":6" /> Ovi obrasci direktno utiču na genetiku populacija cvjetnica oko njih.<ref name=":7" /> === Mravi === [[Mravi]] su, kao dio reda [[Hymenoptera]], srodni pčelama i slično se hrane izvan svojih gnijezda kako bi prenijeli proteine ​​nazad u [[mravinjak]] za svoje potomstvo.<ref name=":9" /> Iako polen nije jedini ili primarni izvor hrane, dokazi iz istraživanja provedenih na vrstama mrava iz rodova kao što su ''[[Zacryptocerus]]'', ''[[Cephalotes]]'', ''[[Camponotus]]'', ''[[Crematogaster]]'' i ''[[Odontomachus]]'' pokazuju da se polen konzumira i ciljano konzumiran i oportunistički.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Cembrowski |first1=A. R. |last2=Reurink |first2=G. |last3=Arcila Hernandez |first3=L. M. |last4=Sanders |first4=J. G. |last5=Youngerman |first5=E. |last6=Frederickson |first6=M. E. |date=2015 |title=Sporadic pollen consumption among tropical ants |url=http://link.springer.com/10.1007/s00040-015-0402-x |journal=Insectes Sociaux |language=en |volume=62 |issue=3 |pages=379–382 |doi=10.1007/s00040-015-0402-x |hdl=1807/110084 |s2cid=46421274 |issn=0020-1812|hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref><ref name=":9">{{Cite journal |last1=Urbani |first1=C. Baroni |last2=de Andrade |first2=M. L. |date=1997-06-30 |title=Pollen Eating, Storing, and Spitting by Ants |url=http://link.springer.com/10.1007/s001140050392 |journal=Naturwissenschaften |volume=84 |issue=6 |pages=256–258 |doi=10.1007/s001140050392 |bibcode=1997NW.....84..256U |s2cid=38529513 |issn=0028-1042|url-access=subscription }}</ref> Prilikom prikupljanja hrane, mravi ne mogu letjeti do cvijeća kako bi direktno uzimali polen.<ref name=":9" /> Umjesto toga, sakupljaju ga s mjesta na koja je pao ili gdje ga je vjetar donio.<ref name=":3" /> Mravi obično pohranjuju tekuću hranu u prednjem crijevu, a kasnije ju povrate kako bi nahranili svoje potomstvo u matičnom gnijezdu.<ref name=":9" /> Nekoliko vrsta [[Neotropska ekozona|neotropskih]] mrava (npr. ''[[Cephalotes]]'') sakupljaju polen s lišća i pohranjuju ga u svojim tijelima kako bi ga kasnije povratili.<ref name=":9" /> Tokom ovog procesa, oni stvaraju komprimirane mase polena koje se nazivaju pelete ili "infrabukalne pelete", a koje omogućavaju veću efikasnost u transportu polena.<ref name=":9" /> Nakon što mravlje potomstvo ili radnici konzumiraju dijelove polena bogate hranjivim tvarima iz ovih peleta, membrane polena se odbacuju, budući da se ne mogu probaviti.<ref name=":9" /> == Budućnost palinivora == === Palinivori i cvjetnice === Palinivori su neophodni za širenje gena cvjetnica putem polena, vektora genetske raznolikosti kod tih biljaka. Iako vjetar i drugi prirodni resursi mogu pomoći u procesu širenja polena, oni nisu specifični i ne pružaju direktnu uslugu u istoj mjeri kao i palinivori koji, iako jedu polen, također rade na njegovom premještanju s jedne biljke na drugu, čime učestvuju u uslugama oprašivanja. Tokom protekle decenije, došlo je do [[Smanjenje broja oprašivača|smanjenja broja vrsta palinivora]] širom svijeta, što je imalo drastične posljedice za cvjetnice.<ref name="Thomann">{{Cite journal |last1=Thomann |first1=Michel |last2=Imbert |first2=Eric |last3=Devaux |first3=Céline |last4=Cheptou |first4=Pierre-Olivier |date=2013 |title=Flowering plants under global pollinator decline |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1360138513000629 |journal=Trends in Plant Science |language=en |volume=18 |issue=7 |pages=353–359 |doi=10.1016/j.tplants.2013.04.002|pmid=23688727 |bibcode=2013TPS....18..353T |url-access=subscription }}</ref> Kako se populacija palinivora smanjuje, tako se smanjuju i usluge oprašivanja koje oni pružaju. To zauzvrat smanjuje reproduktivni uspjeh cvjetnica i uzrokuje ukupni pad njihove populacije i broja vrsta. === Specifični palinivori naspram palinivora-generalista === Palinivori se generalno mogu podijeliti u dvije kategorije: specifične i generaliste.<ref name="Thomann" /> Specifični palinivori iskazuju [[oligoleksija|oligoleksiju]], simpatički odnos sa specifičnim rodom ili vrstom cvjetnica, dok palinivori-generalisti mogu oprašivati ​​širok spektar biljaka. Zbog specifičnosti određenih vrsta palinivora, poput medonosnih pčela, njihovi životni ciklusi su se prilagodili da budu usko povezani s periodima cvjetanja određenih vrsta biljaka. Međutim, kada se periodi oprašivanja i cvjetanja ovih biljaka promijene zbog sezonskih varijacija uzrokovanih [[klimatske promjene|klimatskim promjenama]], životni ciklusi palinivora više nisu sinhronizovani sa životnim ciklusima biljke, što uzrokuje pad obje populacije.<ref name="Thomann" /><ref name="Potts">{{Cite journal |last1=Potts |first1=Simon G. |last2=Biesmeijer |first2=Jacobus C. |last3=Kremen |first3=Claire |last4=Neumann |first4=Peter |last5=Schweiger |first5=Oliver |last6=Kunin |first6=William E. |date=2010 |title=Global pollinator declines: trends, impacts and drivers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0169534710000364 |journal=Trends in Ecology & Evolution |language=en |volume=25 |issue=6 |pages=345–353 |doi=10.1016/j.tree.2010.01.007|pmid=20188434 |bibcode=2010TEcoE..25..345P |url-access=subscription }}</ref> S druge strane, opći palinivori su prilagođeni konzumiranju polena i oprašivanju širokog spektra različitih cvjetnica s različitim periodima cvjetanja. Pad broja specifičnih palinivora može posljedično dovesti do povećanja populacija palinivora-generalista usljed smanjenja konkurencije i povećanja dostupnosti resursa.<ref name="Potts" /> ==== Populacije bumbara ==== Interakcija između generalističkih i specifičnih vrsta najbolje se može opaziti kod članova roda ''[[Bombus]]'' (bumbara). Bumbari su pokazali znakove pada populacije i u Belgiji i u Velikoj Britaniji, pri čemu šest od šesnaest neparazitskih bumbara pokazuje značajan pad brojnosti, a četiri pokazuju moguće znakove istog.<ref name="Potts" /> Ova opservacijska istraživanja su pokazala da se ovaj pad slično odražava i na populacije odgovarajućih divljih biljaka.<ref name="Potts" /> Međutim, to nije bio slučaj kod svih populacija bumbara. Naime, dok je brojnost kod mnogih opala, postojale su i one kod kojih je ona ostala konstantna ili čak porasla. U istom istraživanju šesnaest neparazitskih bumbara bilo je šest populacija kod kojih je to bio slučaj.<ref name="Potts" /> === Uzroci smanjenja broja palinivora === Istraživanja su pokazala da će niz različitih promjena u okolišu i klimatskih promjena, poput [[fragmentacija staništa|fragmentacije staništa]], uvođenja različitih [[agrohemikalija]] i [[globalno zagrijavanje|globalnog zagrijavanja]], dovesti do smanjenja populacija palinivora i posljedično do smanjenja usluga oprašivanja.<ref name="Potts" /> ==== Fragmentacija staništa ==== Za mnoge palinivore, a naročito kolonijalne insekte poput pčela i mrava, odgovarajuća staništa su veoma važna i moraju ispunjavati specifične uslove. Fragmentacija staništa može učiniti ova staništa neadekvatnim za obezbjeđivanje odgovarajućih i održivih cvjetnih resursa i odgovarajućih mjesta za gniježđenje unutar razumne udaljenosti leta od jedne lokacije do druge.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Cane|first=James|date=June 2001|title=Habitat Fragmentation and Native Bees a Premature Verdict|url=http://dlc.dlib.indiana.edu/dlc/bitstream/handle/10535/3549/habitat_fragmentation.pdf?sequence=1&isAllowed=y|journal=Conservation Ecology|volume=5|doi=10.5751/es-00265-050103|hdl=10535/3549|hdl-access=free}}</ref> U zavisnosti od toga da li je oprašivač specifičan ili opšti, potrebe populacije mogu biti različite. ===== Specifični palinivori ===== Za specifične palinivore koji pokazuju [[oligoleksija|oligoleksiju]], sezonsko pojavljivanje odraslih mora se poklapati sa sezonskim cvjetanjem biljke-domaćina.<ref name=":2" /> S obzirom na ova specifična ograničenja, može se zaključiti da se specifični palinivori mogu pronaći na mjestima koja uveliko zavise od sezonskih varijacija njihovih biljaka-domaćina i da gubitak čak i malog dijela njihovog staništa može imati drastične posljedice za veličinu populacije. ===== Palinivori-generalisti ===== Za opće palinivore, periodi ishrane obično traju duže od sezonskog cvjetanja jednog domaćina.<ref name=":2" /> Opći palinivori moraju se nalaziti na udaljenosti leta od više različitih cvjetnih područja, od kojih svako ima svoj period cvjetanja. Njihov opstanak zavisi od njihove sposobnosti da pristupe svakom od ovih cvjetnih područja u različito vrijeme tokom sezone, a nemogućnost pristupa određenim područjima zbog njihovog začepljenja ili uništavanja može rezultirati smanjenjem veličine populacije palinivora.<ref name=":2" /> ==== Agrohemikalije ==== [[File:Dinotefuran.svg|thumb|Dinotefuran, vrsta neonikotinoida koji je vrlo neurotoksičan za insekte i imitira njihov neurotransmiter acetilholin.]] [[Agrohemikalija]] je skraćenica za poljoprivrednu hemikaliju i uglavnom se koristi na farmama i u vrtovima za odvraćanje i ubijanje insekata-štetočina. Jedna uobičajena agrohemikalija su [[neonikotinoid]]i koji su visoko [[neurotoksičnost|neurotoksični]] za insekte i imitiraju njihove [[acetilholin|acetilholinske neurotransmitere]].<ref name=":1">{{Cite journal|last=Sluijs|first=Jeroen P|date=September 2013|title=Neonicotinoids, bee disorders and the sustainability of pollinator services|journal=Current Opinion in Environmental Sustainability|volume=5|issue=3–4|pages=293–305|doi=10.1016/j.cosust.2013.05.007|doi-access=free|bibcode=2013COES....5..293V }}</ref> Kada se primjenjuju, neonikotinoidi se obično pršću po širokom području i zadržavaju se na tlu, u vodi, a apsorbiraju ih i biljke. Toksični su i ulaze u tijela insekata, što rezultira smanjenjem uspjeha u traženju hrane, razvoju legla i larvi, te pamćenja i učenja; također ima štetne učinke na nervni sistem, imunološki sistem i higijenu insekata.<ref name=":1" /> Svi ovi faktori negativno utiču na performanse kolonije i imaju potencijal da dovedu do njenog kolapsa, kako kod pčela tako i kod mrava. ==== Globalno zagrijavanje ==== Klimatske promjene ili [[globalno zagrijavanje]] rezultirali su višim prosječnim temperaturama širom svijeta, što je imalo značajne posljedice na uspjeh palinivora u potrazi za hranom. Biljke su iskusile ranije cvjetanje i zrelost, a dokazano je da je oboje povezano s toplijim proljetnim temperaturama.<ref>{{Cite journal|last=Craufurd|first=P.Q.|date=July 2009|title=Climate change and the flowering time of annual crops|journal=Journal of Experimental Botany|volume=60|issue=9|pages=2529–39|doi=10.1093/jxb/erp196|pmid=19505929|doi-access=free}}</ref> Budući da su reproduktivni ciklusi mnogih palinivora usko povezani s ciklusima cvjetanja njihovih biljaka-domaćina, mnoge vrste palinivora nisu bile u stanju pratiti tu promjenu ciklusa. To je rezultiralo drastičnim smanjenjem populacija mnogih specifičnih palinivora i njihovih biljaka-domaćina.<ref name="Thomann" /> Međutim, zabilježen je i porast populacija općih palinivora. Taj porast može se pripisati smanjenju konkurencije za te specifične biljke-domaćine, kao i sposobnosti općih palinivora da se prilagode promjenjivom izvoru hrane. == Buduće akcije == There has been a general decline in plant and palynivore species diversity which is predicted to continue with the current trends in the release of [[greenhouse gasses]] and climate change.<ref name=":5" /> Given the extent of current research and evidence depicting the correlation between palynivore decline and a decline in pollinating plants' reproductive success, below are proposed steps that could potentially mitigate the loss of palynivore species. # Restoring and protecting palynivore habitat in the form of the floral reserves of threatened migratory palynivores<ref name=":5">{{Cite journal|last=Allen Wardell|first=Gordon|date=February 1998|title=The Potential Consequences of Pollinator Declines on the Conservation of Biodiversity and Stability of Food Crop Yields|journal=Conservation Biology|volume=12|issue=1|pages=8–17|jstor=2387457|doi=10.1046/j.1523-1739.1998.97154.x|bibcode=1998ConBi..12....8. |s2cid=13797296}}</ref> #Planting more native plants to attract native palynivores[[File:Native plants benefit pollinators and other wildlife. Photo by Steve Henry USFWS. (16875006115).jpg|thumb|Students at the Simi Valley Adventist School planting native plants in their schoolyard habitat project. This will help benefit native pollinators and native wildlife.]] #Increasing the available habitat for palynivores in and around croplands and gardens<ref name=":5" />[[File:NASA Kennedy Wildlife - Bees swarm around hives.jpg|thumb|Bees swarming around a man made beehive compliments of NASA Kennedy Wildlife]] # Mitigating the use of pesticides, agrochemicals, and herbicides <ref name="Potts" /> == Reference == {{Reflist}} {{Wiktionary}} {{načini ishrane}} 7xyt27mo75j2je5lysuu8adm6483on5 42656359 42656358 2026-07-18T09:52:24Z Duma 16555 /* Buduće akcije */ 42656359 wikitext text/x-wiki [[Image:Bee Collecting Pollen 2004-08-14.jpg|thumb|right|250px|[[Medonosna pčela]] sakuplja polen sa cvijeta]] [[File:Jugurtia dispar.jpg|thumb|''[[Jugurtia dispar]]'', vrsta ose koja isključivo hrani svoje [[larva|larve]] polenom. Ovo je primjer ose koja jede polen samo dio svog životnog vijeka, jer ga odrasle jedinke ne konzumiraju]] U [[zoologija|zoologiji]], '''palinivor''', što znači "onaj koji jede polen" (od [[grčki jezik|grčkog]] παλύνω ''palunō'', "posipati, škropiti", i [[latinski jezik|latinskog]] ''vorare'', što znači "proždirati") je [[biljojed|herbivorna]] životinja koja selektivno jede [[polen]] bogat hranjivim tvarima koji proizvode [[skrivenosjemenjače|skriveno-]] i [[golosjemenjače]].<ref>{{Cite journal|last1=Cembrowski|first1=A. R.|last2=Reurink|first2=G.|last3=Arcila Hernandez|first3=L. M.|last4=Sanders|first4=J. G.|last5=Youngerman|first5=E.|last6=Frederickson|first6=M. E.|date=August 2015|title=Sporadic pollen consumption among tropical ants|url=http://link.springer.com/10.1007/s00040-015-0402-x|journal=Insectes Sociaux|language=en|volume=62|issue=3|pages=379–382|doi=10.1007/s00040-015-0402-x|hdl=1807/110084 |s2cid=46421274|issn=0020-1812|hdl-access=free|url-access=subscription}}</ref> Većina pravih palinivora su [[insekti]] ili [[grinje]]. Ta kategorija u svojoj najstrožoj primjeni obuhvata većinu [[pčela]] i nekoliko vrsta [[osa]],<ref name="Hunt">{{Cite journal |last1=Hunt |first1=James H. |last2=Brown |first2=Peggy A. |last3=Sago |first3=Karen M. |last4=Kerker |first4=Jennifer A. |date=1991 |title=Vespid Wasps Eat Pollen (Hymenoptera: Vespidae) |journal=Journal of the Kansas Entomological Society |volume=64 |issue=2 |pages=127–130 |jstor=25085261 |issn=0022-8567}}</ref> budući da je polen često jedina čvrsta hrana koju ti insekti konzumiraju u svim životnim stadijima. Međutim, može se proširiti i na druge raznolikije vrste. Na primjer, palinivorne [[grinje]] i [[resokrilci]] se obično hrane tekućim sadržajem polenovih zrna, a da zapravo ne konzumiraju [[polen|egzinu]] ili čvrsti dio zrna. Osim toga, popis se znatno proširuje ako se uzmu u obzir vrste kod kojih se ili larvalni ili odrasli stadij hrani polenom, ali ne oboje. Postoje i druge ose koje spadaju u ovu kategoriju, kao i mnoge [[tvrdokrilci|bube]],<ref name="Samuelson">{{Citation |last=Samuelson |first=G. Allan |chapter=Pollen consumption and digestion by leaf beetles |date=1994 |chapter-url=http://link.springer.com/10.1007/978-94-011-1781-4_10 |title=Novel aspects of the biology of Chrysomelidae |pages=179–183 |editor-last=Jolivet |editor-first=P. H. |place=Dordrecht |publisher=Springer Netherlands |language=en |doi=10.1007/978-94-011-1781-4_10 |isbn=978-94-010-4783-8 |access-date=2022-10-19 |editor2-last=Cox |editor2-first=M. L. |editor3-last=Petitpierre |editor3-first=E.|chapter-url-access=subscription }}</ref> [[Dvokrilci|muhe]], [[leptiri]] i [[moljci]]. Jedan takav primjer vrste pčele koja konzumira polen samo u svojom larvalnom stadiju je ''[[Apis mellifera carnica]]''.<ref name="Szolderits">{{Cite journal |last1=Szolderits |first1=Maria Julia |last2=Crailsheim |first2=Karl |date=1993-10-01 |title=A comparison of pollen consumption and digestion in honeybee (Apis mellifera carnica) drones and workers |journal=Journal of Insect Physiology |language=en |volume=39 |issue=10 |pages=877–881 |doi=10.1016/0022-1910(93)90120-G |bibcode=1993JInsP..39..877S |issn=0022-1910}}</ref> Postoji širok spektar insekata koji se oportunistički hrane polenom, kao i razne [[ptice]], pauci koji pletu kugle<ref name="Eggs">{{Cite journal |last1=Eggs |first1=Benjamin |last2=Sanders |first2=Dirk |date=2013-11-29 |title=Herbivory in Spiders: The Importance of Pollen for Orb-Weavers |journal=PLOS ONE |language=en |volume=8 |issue=11 |article-number=e82637 |doi=10.1371/journal.pone.0082637 |issn=1932-6203 |pmc=3843719 |pmid=24312430|doi-access=free |bibcode=2013PLoSO...882637E }}</ref> i drugi [[nektarivori]]. [[File:Hibiscus syriacus Bombus ruderatus 2 Luc Viatour.jpg|thumb|Konzumacija polena biljke ''[[Hibiscus syriacus]]'' od strane ''[[Bombus ruderatus]]'' (velikog vrtnog bumbara)]] [[Polen]], suštinska komponenta ishrane palinivora, je muški [[gametofit]]<ref name="McCormick">{{Cite journal |last=McCormick |first=Sheila |date=2013-11-18 |title=Pollen |journal=Current Biology |language=English |volume=23 |issue=22 |pages=R988–R990 |doi=10.1016/j.cub.2013.08.016 |issn=0960-9822 |pmid=24262831|doi-access=free |bibcode=2013CBio...23.R988M }}</ref> koji se formira u [[antera|anteri]], odnosno muškom dijelu cvijeta. Polen je neophodan za oplodnju ženskog dijela cvijeta, odnosno [[ginecij]]a, i ima dugu historiju konzumiranja kod različitih vrsta. Postoje dokazi koji ukazuju na to da palinivor datiraju barem iz perioda [[perm (geologija)|perm]]a.<ref name="Krassilov">{{Cite journal |last1=Krassilov |first1=V. |last2=Rasnitsyn |first2=A. P. |last3=Afonin |first3=S. A. |date=April 2007 |title=Pollen eaters and pollen morphology: co-evolution through the Permian and Mesozoic |url=https://paleobotany.ru/pdf/Krassilov,%20Rasnitsyn%20et%20al.%202007%20-%20Pollen%20eaters%20and%20pollen%20morphology.pdf |journal=[[African Invertebrates]] |volume=48 |issue=1 |pages=3–11}}</ref> Vjerojatno je da je došlo do koevolucije između biljaka i palinivora u obliku [[mutualizam|mutualizma]], odnosno procesa kojim dvije vrste pojedinačno imaju koristi od aktivnosti druge. Na primjer, palinivori imaju koristi od primanja hranjivih tvari iz polena, te se stoga struktura oka palinivora razvila na takav način da bi bolje interpretirala vizualne znakove koje daje polen. Polen ima koristi od interakcije životinje i biljke tako što se širi dok ga životinja nosi s cvijeta na cvijet, što poboljšava reproduktivni uspjeh njegovog cvijeta. Dakle, polen se razvio da bude vizualno privlačniji palinivorima i promijenio je svoju površinsku teksturu kako bi ga taktilni [[senzorni neuron|senzorni receptori]] palinivora lakše prepoznali.<ref name="Krassilov" /> [[File:Misc pollen colorized.jpg|thumb|Kolorizirani elektronski mikrograf različitih vrsta polena]] == Evolucija == Najraniji dokazi o palinivoriji mogu se pratiti do perioda [[silur]]a (od prije 444 do prije 419 miliona godina) i ranog [[Devon (geologija)|devon]]a (od prije 419 do prije 393 miliona godina).<ref name=":0">{{Cite journal |last=Labandeira |first=Conrad C. |date=2000 |title=The Paleobiology of Pollination and its Precursors |url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/5961/Paleont_Soc_Papers_2000.pdf |journal=The Paleontological Society Papers |language=en |volume=6 |pages=233–270 |doi=10.1017/S1089332600000784 |issn=1089-3326}}</ref> Fosilni dokazi iz ovih perioda ukazuju na to da su se rani [[člankonošci]], sa nespecijaliziranim mandibularnim ustima, hranili [[spora]]ma.<ref name=":0" /> Za razliku od polena, spore su aseksualne reproduktivne čestice koje stvaraju primitivni organizmi poput [[paprati]], [[gljiva]] i [[bakterija]]. Palinivorija, za koju se smatra da se razvila od ranih organizama koji su se hranili sporama, pojavila se mnogo kasnije tokom [[Pennsylvanij|pensilvanijske]] ere (prije 323 do prije 299 miliona godina).<ref name=":0" /> Veliki dio dokaza koji se odnose na evoluciju palinivorije povezan je s promjenom strukture mandibularnih usta, što omogućava lakše sakupljanje polena.<ref name=":0" /> Takvi dokazi mogu se naći kod [[Coleoptera]] (buba), najraznolikije grupe palinivora, gdje su određene vrste razvile usnu šupljinu za sakupljanje polena, pored evolucije ranih mandibularnih nastavaka u specijalizirane strukture koje pomažu u konzumiranju polena.<ref name=":0" /> Nadalje, adaptacije usnog dijela današnjih palinivora mogu se povezati i sa evolucijom usnog dijela kod drevnih palinivora koji su konzumirali [[nektar]].<ref name=":0" /> Počeci struktura uključenih u unos nektara mogu se naći u ranim, nepovezanim [[kladus|kladama]] [[insekti|insekata]].<ref name=":0" /> Evolucija ovih struktura odvijala se u tri različita smjera: spužvasti [[labellum|labellum]] kod [[dvokrilci|muha]] i [[Trichoptera|vodenih mušica]], strukturu za sisanje kod [[leptir]]a i [[moljci|moljaca]], te ''glossa'' kod [[osa]] i [[pčela]].<ref>Smith, J.J.B (1985). "Feeding mechanisms". In G.A. Kerkut and L.E. Gilbert (eds.), ''Comprehensive Insect Physiology, Biochemistry, and Pharmacology'', Volume 4. Oxford University Press, Oxford, U.K. pp. 33-85.</ref> Unutar svakog smjera došlo je do daljnje specijalizacije ovih struktura. Na primjer, kod osa i pčela identificirano je osam varijacija struktura usnog dijela koje uključuju glosse.<ref>{{Cite journal |last=Jervis |first=M |date=2000 |title=Mouthpart evolution in adults of the basal, «symphytan», hymenopteran lineages |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0024406699903966 |journal=Biological Journal of the Linnean Society |language=en |volume=70 |issue=1 |pages=121–146 |doi=10.1006/bijl.1999.0396|bibcode=2000BJLS...70..121J |url-access=subscription }}</ref> Smatra se da je evolucija različitih strukturnih i morfoloških adaptacija današnjih palinivora također evoluirala zajedno s polenovim zrnima.<ref name="Krassilov" /> Obilje i raznolikost fosila biljaka koje stvaraju sjeme, identificiranih iz kasnog pensilvanijskog perioda, ukazuju na veću evoluciju palinivora i prilagodbe evoluirajućoj biljnoj fauni. Nadalje, ovo naglašava koevoluciju ovog ponašanja s biljnim vrstama tog vremena.<ref name=":0" /> Na osnovu morfoloških osobina fosilnih ostataka tog doba, pretpostavlja se da su rani palinivori pripadali taksonomskim skupinama [[Diaphanopterodea]], [[Protorthoptera]] i [[Hemiptera]].<ref>Richardson, E.S., JR. (1980). "Life at Mazon Creek". In R.L. Langenheim, Jr. and C.J. Mann, (eds.), ''Middle and Late Pennsylvanian Strata of [the] Margin of [the] Illinois Basin''. University of Illinois Press, Urbana, IL. pp. 217-224.</ref><ref>{{Cite journal |last1=Scott |first1=Andrew C. |last2=Taylor |first2=Thomas N. |date=1983 |title=Plant/animal interactions during the Upper Carboniferous |url=http://link.springer.com/10.1007/BF02861089 |journal=The Botanical Review |language=en |volume=49 |issue=3 |pages=259–307 |doi=10.1007/BF02861089 |bibcode=1983BotRv..49..259S |s2cid=34091045 |issn=0006-8101|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kukalová-Peck |first=Jarmila |date=1987-10-01 |title=New Carboniferous Diplura, Monura, and Thysanura, the hexapod ground plan, and the role of thoracic side lobes in the origin of wings (Insecta) |url=http://www.nrcresearchpress.com/doi/10.1139/z87-352 |journal=Canadian Journal of Zoology |language=en |volume=65 |issue=10 |pages=2327–2345 |doi=10.1139/z87-352 |issn=0008-4301|url-access=subscription }}</ref> Nakon ovog perioda, evolucija i specijaliziranije adaptacije u ustima palinivora i polenu ili predpolenu pronađenom u crijevima fosiliziranih insekata pokazale su konvergenciju u tri glavne loze: [[Orthoptera]] (skakavci i cvrčci), Coleoptera, Diptera (muhe) i Hymenoptera (ose, ose, pčele i mravi).<ref name=":0" /> Trenutno, gotovo svi palinvori spadaju u pet redova insekata za koje se smatra da su nastali tokom ranog [[mezozoik]]a (prije 248 do prije 65 miliona godina): Coleoptera, Diptera, [[Thysanoptera]], Hymenoptera i [[Lepidoptera]] (leptiri i moljci).<ref name=":0" /> == Adaptacije palinivora == Brojne vrste insekata ([[pčele]], [[ose]], [[mravi]], [[bube]], [[diptera|muhe]], [[leptiri]], [[moljci]]), [[grinja]], [[pauk]]a i [[ptica]] konzumiraju polen kao izvor hrane. Kako bi efikasnije sakupljali polen, palinivori su razvili različite adaptacije dijelova tijela i ponašanja. Te adaptacije uključuju specijalizirane dijelove usta, dlaku, probavni sistem i obrasce razmnožavanja i traženja hrane. Iako svi palinivori jedu polen, oni to čine u različitoj mjeri i na različite načine, pa se posljedično i njihove adaptacije razlikuju. Pčele i mravi, na primjer, su insekti koji u svojoj ishrani pridaju različitu pažnju polenu. === Pčele === [[Pčele]], dio natporodice [[Apoidea]], intenzivno vrše palinivioriju, naročito pružanjem polena svom potomstvu.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Szolderits |first1=Maria Julia |last2=Crailsheim |first2=Karl |date=1993 |title=A comparison of pollen consumption and digestion in honeybee (Apis mellifera carnica) drones and workers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/002219109390120G |journal=Journal of Insect Physiology |language=en |volume=39 |issue=10 |pages=877–881 |doi=10.1016/0022-1910(93)90120-G|bibcode=1993JInsP..39..877S |url-access=subscription }}</ref><ref name=":7">{{Cite journal |last=Thorp |first=Robbin W. |date=1979 |title=Structural, Behavioral, and Physiological Adaptations of Bees (Apoidea) for Collecting Pollen |journal=Annals of the Missouri Botanical Garden |volume=66 |issue=4 |pages=788–812 |doi=10.2307/2398919|jstor=2398919 }}</ref> Da bi efikasno prikupljale, prenosile i konzumirale polen, pčele su razvile specijalizirane morfološke i bihevioralne osobine. Kako bi se hranile polenom, pčele prvo moraju pronaći njegove izvore, što čine putem hemijskih, vizuelnih i taktilnih signala koje daju cvjetovi<ref name=":7" /> koji su [[koevolucija|koevoluirali]] i [[adaptacija|adaptirali]] se u tu svrhu, budući da većina cvjetnica ima koristi od oprašivanja koje se dešava dok pčele prikupljaju i transportuju polen.<ref name=":6">{{Cite journal |last1=Vaudo |first1=Anthony D. |last2=Patch |first2=Harland M. |last3=Mortensen |first3=David A. |last4=Tooker |first4=John F. |last5=Grozinger |first5=Christina M. |date=2016-07-12 |title=Macronutrient ratios in pollen shape bumble bee ( Bombus impatiens ) foraging strategies and floral preferences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=113 |issue=28 |pages=E4035-42 |doi=10.1073/pnas.1606101113 |issn=0027-8424 |pmc=4948365 |pmid=27357683|doi-access=free |bibcode=2016PNAS..113E4035V }}</ref> Vizuelni signali su od naročite pomoći pčelama u pronalaženju cvijeća. Adaptacijama vida, kao što je sposobnost da vide [[ultraljubičasto svjetlo]], pčele se fokusiraju na "mete" u vidu šarenih cvjetnih latica, koje vode pčele do [[nektar]]a i polena.<ref>{{Cite news|url=https://www.beeculture.com/bees-see-matters/|title=How Bees See And Why It Matters|last=Riddle|first=Sharla|date=May 20, 2016 |work=Bee Culture|access-date=2018-11-28}}</ref> One sakupljaju i skladište polen zajedno s nektarom na specijaliziranim [[seta|dlačicama]], a razvile su i [[skopa|peludne četke]] ili [[peludna košarica|peludne košarice]] na svojim tijelima.<ref name=":7" /> Pčele također pokazuju bihevioralne adaptacije koje uključuju određeni stepen sposobnosti učenja.<ref name=":7" /> Većina pčela je također ili [[oligoleksija|oligoleksična]] ili [[polileksija|polileksična]], gdje ciljaju specifične ili općitije grupe cvjetnica, a njihovi obrasci ishrane značajno se preklapaju tokom dana ili godišnjeg doba s periodima cvjetanja tih ciljanih cvjetova.<ref name=":7" /> U gnijezdu, pčele će također komunicirati lokacije dobrih mjesta za ishranu drugim pčelama-radilicama u procesu koji se naziva [[njišući ples]].<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Wario |first1=Fernando |last2=Wild |first2=Benjamin |last3=Rojas |first3=Raúl |last4=Landgraf |first4=Tim |date=2017-12-13 |editor-last=Ito |editor-first=Etsuro |title=Automatic detection and decoding of honey bee waggle dances |journal=PLOS ONE |language=en |volume=12 |issue=12 |article-number=e0188626 |doi=10.1371/journal.pone.0188626 |issn=1932-6203 |pmc=5728493 |pmid=29236712|doi-access=free |arxiv=1708.06590 |bibcode=2017PLoSO..1288626W }}</ref> Pčele često favoriziraju određena mjesta za prikupljanje hrane,<ref name=":7" /> dok dokazi pokazuju da su bumbari, na primjer, fleksibilni u svojim obrascima ishrane, odlučujući o različitim vrstama cvijeća na osnovu odnosa proteina i lipida u polenu.<ref name=":6" /> Ovi obrasci direktno utiču na genetiku populacija cvjetnica oko njih.<ref name=":7" /> === Mravi === [[Mravi]] su, kao dio reda [[Hymenoptera]], srodni pčelama i slično se hrane izvan svojih gnijezda kako bi prenijeli proteine ​​nazad u [[mravinjak]] za svoje potomstvo.<ref name=":9" /> Iako polen nije jedini ili primarni izvor hrane, dokazi iz istraživanja provedenih na vrstama mrava iz rodova kao što su ''[[Zacryptocerus]]'', ''[[Cephalotes]]'', ''[[Camponotus]]'', ''[[Crematogaster]]'' i ''[[Odontomachus]]'' pokazuju da se polen konzumira i ciljano konzumiran i oportunistički.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Cembrowski |first1=A. R. |last2=Reurink |first2=G. |last3=Arcila Hernandez |first3=L. M. |last4=Sanders |first4=J. G. |last5=Youngerman |first5=E. |last6=Frederickson |first6=M. E. |date=2015 |title=Sporadic pollen consumption among tropical ants |url=http://link.springer.com/10.1007/s00040-015-0402-x |journal=Insectes Sociaux |language=en |volume=62 |issue=3 |pages=379–382 |doi=10.1007/s00040-015-0402-x |hdl=1807/110084 |s2cid=46421274 |issn=0020-1812|hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref><ref name=":9">{{Cite journal |last1=Urbani |first1=C. Baroni |last2=de Andrade |first2=M. L. |date=1997-06-30 |title=Pollen Eating, Storing, and Spitting by Ants |url=http://link.springer.com/10.1007/s001140050392 |journal=Naturwissenschaften |volume=84 |issue=6 |pages=256–258 |doi=10.1007/s001140050392 |bibcode=1997NW.....84..256U |s2cid=38529513 |issn=0028-1042|url-access=subscription }}</ref> Prilikom prikupljanja hrane, mravi ne mogu letjeti do cvijeća kako bi direktno uzimali polen.<ref name=":9" /> Umjesto toga, sakupljaju ga s mjesta na koja je pao ili gdje ga je vjetar donio.<ref name=":3" /> Mravi obično pohranjuju tekuću hranu u prednjem crijevu, a kasnije ju povrate kako bi nahranili svoje potomstvo u matičnom gnijezdu.<ref name=":9" /> Nekoliko vrsta [[Neotropska ekozona|neotropskih]] mrava (npr. ''[[Cephalotes]]'') sakupljaju polen s lišća i pohranjuju ga u svojim tijelima kako bi ga kasnije povratili.<ref name=":9" /> Tokom ovog procesa, oni stvaraju komprimirane mase polena koje se nazivaju pelete ili "infrabukalne pelete", a koje omogućavaju veću efikasnost u transportu polena.<ref name=":9" /> Nakon što mravlje potomstvo ili radnici konzumiraju dijelove polena bogate hranjivim tvarima iz ovih peleta, membrane polena se odbacuju, budući da se ne mogu probaviti.<ref name=":9" /> == Budućnost palinivora == === Palinivori i cvjetnice === Palinivori su neophodni za širenje gena cvjetnica putem polena, vektora genetske raznolikosti kod tih biljaka. Iako vjetar i drugi prirodni resursi mogu pomoći u procesu širenja polena, oni nisu specifični i ne pružaju direktnu uslugu u istoj mjeri kao i palinivori koji, iako jedu polen, također rade na njegovom premještanju s jedne biljke na drugu, čime učestvuju u uslugama oprašivanja. Tokom protekle decenije, došlo je do [[Smanjenje broja oprašivača|smanjenja broja vrsta palinivora]] širom svijeta, što je imalo drastične posljedice za cvjetnice.<ref name="Thomann">{{Cite journal |last1=Thomann |first1=Michel |last2=Imbert |first2=Eric |last3=Devaux |first3=Céline |last4=Cheptou |first4=Pierre-Olivier |date=2013 |title=Flowering plants under global pollinator decline |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1360138513000629 |journal=Trends in Plant Science |language=en |volume=18 |issue=7 |pages=353–359 |doi=10.1016/j.tplants.2013.04.002|pmid=23688727 |bibcode=2013TPS....18..353T |url-access=subscription }}</ref> Kako se populacija palinivora smanjuje, tako se smanjuju i usluge oprašivanja koje oni pružaju. To zauzvrat smanjuje reproduktivni uspjeh cvjetnica i uzrokuje ukupni pad njihove populacije i broja vrsta. === Specifični palinivori naspram palinivora-generalista === Palinivori se generalno mogu podijeliti u dvije kategorije: specifične i generaliste.<ref name="Thomann" /> Specifični palinivori iskazuju [[oligoleksija|oligoleksiju]], simpatički odnos sa specifičnim rodom ili vrstom cvjetnica, dok palinivori-generalisti mogu oprašivati ​​širok spektar biljaka. Zbog specifičnosti određenih vrsta palinivora, poput medonosnih pčela, njihovi životni ciklusi su se prilagodili da budu usko povezani s periodima cvjetanja određenih vrsta biljaka. Međutim, kada se periodi oprašivanja i cvjetanja ovih biljaka promijene zbog sezonskih varijacija uzrokovanih [[klimatske promjene|klimatskim promjenama]], životni ciklusi palinivora više nisu sinhronizovani sa životnim ciklusima biljke, što uzrokuje pad obje populacije.<ref name="Thomann" /><ref name="Potts">{{Cite journal |last1=Potts |first1=Simon G. |last2=Biesmeijer |first2=Jacobus C. |last3=Kremen |first3=Claire |last4=Neumann |first4=Peter |last5=Schweiger |first5=Oliver |last6=Kunin |first6=William E. |date=2010 |title=Global pollinator declines: trends, impacts and drivers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0169534710000364 |journal=Trends in Ecology & Evolution |language=en |volume=25 |issue=6 |pages=345–353 |doi=10.1016/j.tree.2010.01.007|pmid=20188434 |bibcode=2010TEcoE..25..345P |url-access=subscription }}</ref> S druge strane, opći palinivori su prilagođeni konzumiranju polena i oprašivanju širokog spektra različitih cvjetnica s različitim periodima cvjetanja. Pad broja specifičnih palinivora može posljedično dovesti do povećanja populacija palinivora-generalista usljed smanjenja konkurencije i povećanja dostupnosti resursa.<ref name="Potts" /> ==== Populacije bumbara ==== Interakcija između generalističkih i specifičnih vrsta najbolje se može opaziti kod članova roda ''[[Bombus]]'' (bumbara). Bumbari su pokazali znakove pada populacije i u Belgiji i u Velikoj Britaniji, pri čemu šest od šesnaest neparazitskih bumbara pokazuje značajan pad brojnosti, a četiri pokazuju moguće znakove istog.<ref name="Potts" /> Ova opservacijska istraživanja su pokazala da se ovaj pad slično odražava i na populacije odgovarajućih divljih biljaka.<ref name="Potts" /> Međutim, to nije bio slučaj kod svih populacija bumbara. Naime, dok je brojnost kod mnogih opala, postojale su i one kod kojih je ona ostala konstantna ili čak porasla. U istom istraživanju šesnaest neparazitskih bumbara bilo je šest populacija kod kojih je to bio slučaj.<ref name="Potts" /> === Uzroci smanjenja broja palinivora === Istraživanja su pokazala da će niz različitih promjena u okolišu i klimatskih promjena, poput [[fragmentacija staništa|fragmentacije staništa]], uvođenja različitih [[agrohemikalija]] i [[globalno zagrijavanje|globalnog zagrijavanja]], dovesti do smanjenja populacija palinivora i posljedično do smanjenja usluga oprašivanja.<ref name="Potts" /> ==== Fragmentacija staništa ==== Za mnoge palinivore, a naročito kolonijalne insekte poput pčela i mrava, odgovarajuća staništa su veoma važna i moraju ispunjavati specifične uslove. Fragmentacija staništa može učiniti ova staništa neadekvatnim za obezbjeđivanje odgovarajućih i održivih cvjetnih resursa i odgovarajućih mjesta za gniježđenje unutar razumne udaljenosti leta od jedne lokacije do druge.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Cane|first=James|date=June 2001|title=Habitat Fragmentation and Native Bees a Premature Verdict|url=http://dlc.dlib.indiana.edu/dlc/bitstream/handle/10535/3549/habitat_fragmentation.pdf?sequence=1&isAllowed=y|journal=Conservation Ecology|volume=5|doi=10.5751/es-00265-050103|hdl=10535/3549|hdl-access=free}}</ref> U zavisnosti od toga da li je oprašivač specifičan ili opšti, potrebe populacije mogu biti različite. ===== Specifični palinivori ===== Za specifične palinivore koji pokazuju [[oligoleksija|oligoleksiju]], sezonsko pojavljivanje odraslih mora se poklapati sa sezonskim cvjetanjem biljke-domaćina.<ref name=":2" /> S obzirom na ova specifična ograničenja, može se zaključiti da se specifični palinivori mogu pronaći na mjestima koja uveliko zavise od sezonskih varijacija njihovih biljaka-domaćina i da gubitak čak i malog dijela njihovog staništa može imati drastične posljedice za veličinu populacije. ===== Palinivori-generalisti ===== Za opće palinivore, periodi ishrane obično traju duže od sezonskog cvjetanja jednog domaćina.<ref name=":2" /> Opći palinivori moraju se nalaziti na udaljenosti leta od više različitih cvjetnih područja, od kojih svako ima svoj period cvjetanja. Njihov opstanak zavisi od njihove sposobnosti da pristupe svakom od ovih cvjetnih područja u različito vrijeme tokom sezone, a nemogućnost pristupa određenim područjima zbog njihovog začepljenja ili uništavanja može rezultirati smanjenjem veličine populacije palinivora.<ref name=":2" /> ==== Agrohemikalije ==== [[File:Dinotefuran.svg|thumb|Dinotefuran, vrsta neonikotinoida koji je vrlo neurotoksičan za insekte i imitira njihov neurotransmiter acetilholin.]] [[Agrohemikalija]] je skraćenica za poljoprivrednu hemikaliju i uglavnom se koristi na farmama i u vrtovima za odvraćanje i ubijanje insekata-štetočina. Jedna uobičajena agrohemikalija su [[neonikotinoid]]i koji su visoko [[neurotoksičnost|neurotoksični]] za insekte i imitiraju njihove [[acetilholin|acetilholinske neurotransmitere]].<ref name=":1">{{Cite journal|last=Sluijs|first=Jeroen P|date=September 2013|title=Neonicotinoids, bee disorders and the sustainability of pollinator services|journal=Current Opinion in Environmental Sustainability|volume=5|issue=3–4|pages=293–305|doi=10.1016/j.cosust.2013.05.007|doi-access=free|bibcode=2013COES....5..293V }}</ref> Kada se primjenjuju, neonikotinoidi se obično pršću po širokom području i zadržavaju se na tlu, u vodi, a apsorbiraju ih i biljke. Toksični su i ulaze u tijela insekata, što rezultira smanjenjem uspjeha u traženju hrane, razvoju legla i larvi, te pamćenja i učenja; također ima štetne učinke na nervni sistem, imunološki sistem i higijenu insekata.<ref name=":1" /> Svi ovi faktori negativno utiču na performanse kolonije i imaju potencijal da dovedu do njenog kolapsa, kako kod pčela tako i kod mrava. ==== Globalno zagrijavanje ==== Klimatske promjene ili [[globalno zagrijavanje]] rezultirali su višim prosječnim temperaturama širom svijeta, što je imalo značajne posljedice na uspjeh palinivora u potrazi za hranom. Biljke su iskusile ranije cvjetanje i zrelost, a dokazano je da je oboje povezano s toplijim proljetnim temperaturama.<ref>{{Cite journal|last=Craufurd|first=P.Q.|date=July 2009|title=Climate change and the flowering time of annual crops|journal=Journal of Experimental Botany|volume=60|issue=9|pages=2529–39|doi=10.1093/jxb/erp196|pmid=19505929|doi-access=free}}</ref> Budući da su reproduktivni ciklusi mnogih palinivora usko povezani s ciklusima cvjetanja njihovih biljaka-domaćina, mnoge vrste palinivora nisu bile u stanju pratiti tu promjenu ciklusa. To je rezultiralo drastičnim smanjenjem populacija mnogih specifičnih palinivora i njihovih biljaka-domaćina.<ref name="Thomann" /> Međutim, zabilježen je i porast populacija općih palinivora. Taj porast može se pripisati smanjenju konkurencije za te specifične biljke-domaćine, kao i sposobnosti općih palinivora da se prilagode promjenjivom izvoru hrane. == Daljnja borba == Došlo je do općeg pada raznolikosti biljnih i palinivornih vrsta, za koji se predviđa da će se nastaviti s trenutnim trendovima ispuštanja [[staklenički plinovi|stakleničkih plinova]] i klimatskih promjena.<ref name=":5" /> S obzirom na obim trenutnih istraživanja i dokaza koji prikazuju korelaciju između smanjenja broja palinivornih vrsta i smanjenja reproduktivnog uspjeha biljaka koje stvaraju polen, u nastavku su predloženi koraci koji bi potencijalno mogli ublažiti gubitak palinivornih vrsta. # Obnova i zaštita staništa palinivora u obliku cvjetnih rezervata za ugrožene migratorne palinivore<ref name=":5">{{Cite journal|last=Allen Wardell|first=Gordon|date=February 1998|title=The Potential Consequences of Pollinator Declines on the Conservation of Biodiversity and Stability of Food Crop Yields|journal=Conservation Biology|volume=12|issue=1|pages=8–17|jstor=2387457|doi=10.1046/j.1523-1739.1998.97154.x|bibcode=1998ConBi..12....8. |s2cid=13797296}}</ref> # Sađenje više domaćih biljaka koje bi se privukle domaće palinivore [[File:Native plants benefit pollinators and other wildlife. Photo by Steve Henry USFWS. (16875006115).jpg|thumb|Učenici Adventističke škole Simi Valley sade domaće biljke u svom projektu staništa u školskom dvorištu. To će biti korisno za domaće oprašivače i druge divlje životinje.]] # Povećanje dostupnog staništa za palinivore na obradivim površinama i u vrtovima, kao i oko njih<ref name=":5" /> [[File:NASA Kennedy Wildlife - Bees swarm around hives.jpg|thumb|Pčele se roje oko umjetne košnice, zahvaljujući NASA-inoj organizaciji za divlje životinje Kennedy.]] # Smanjenje upotrebe pesticida, agrohemikalija i herbicida<ref name="Potts" /> == Reference == {{Reflist}} {{Wiktionary}} {{načini ishrane}} 2dh5uaf2vqj73lgcsd4h8dyutxb8u3p 42656367 42656359 2026-07-18T10:19:28Z Duma 16555 42656367 wikitext text/x-wiki [[File:Spotted hyena with skeleton.jpg|thumb|300x300px|Pjegava hijena žvaće kosti gnua.]] [[File:Bull chewing bone 4.jpg|thumb|Bik žvaće kost]] '''Osteophagy''' is the practice of eating bones. It occurs among both carnivorous and herbiviorous animals. Among carnivores, it is an [[ecological niche]] where a species can extract more nutrition from the same food resources than competitors can, by being able to crack apart and digest bones. These adaptions may be dental, as in [[Spotted hyena|spotted hyenas]] and [[Wolverine|wolverines]], or physiological and behavioral, as in [[Bearded vulture|bearded vultures]]. Among non-carnivores, the word refers to a behavior where individuals of a species consume bone, usually for supplemental minerals. Some species of herbivore, such as the [[North American porcupine]], are especially attracted to chewing mineral-rich materials, but many mammals that live on vegetation may do so. Most vegetation around the world lacks sufficient amounts of [[phosphate]] to support bone growth.<ref name=":0">{{cite journal |title=Problems and paradigms: Physiological analysis of bone appetite (Osteophagia) |journal=BioEssays |date=1986-01-01 |issn=1521-1878 |pages=40–43 |volume=4 |issue=1 |doi=10.1002/bies.950040112 |pmid=3790111 |first1=D. A. |last1=Denton |first2=J. R. |last2=Blair-West |first3=M. J. |last3=McKinley |first4=J. F. |last4=Nelson}}</ref> [[Phosphorus]] is an essential mineral for all animals, as it plays a major role in the formation of the [[skeletal system]], and is necessary for many biological processes including: energy metabolism, [[protein synthesis]], [[cell signaling]], and [[lactation]].<ref name=":9">{{Cite journal|title = Phosphate homeostasis and its role in bone health|journal = Pediatric Nephrology (Berlin, Germany)|date = 2012-11-01|issn = 0931-041X|pmc = 3461213|pmid = 22552885|pages = 2039–2048|volume = 27|issue = 11|doi = 10.1007/s00467-012-2175-z|first1 = Maria Goretti M. G.|last1 = Penido|first2 = Uri S.|last2 = Alon}}</ref> [[Phosphate deficiency|Phosphate deficiencies]] can cause physiological side effects, especially pertaining to the [[reproductive system]],<ref name=":0" /> as well as side effects of delayed growth and failure to [[Bone healing|regenerate new bone]].<ref name=":9" /> The importance of having sufficient amounts of phosphorus further resides in the physiological importance of maintaining a proper phosphorus to calcium ratio. Having a Ca:P ratio of 2:1 is important for the [[Mineral absorption|absorption]] of these minerals, as deviations from this optimal ratio can inhibit their absorption.<ref name=":7">{{cite journal |last = Wald|first = Eric J.|title = Osteophagy by the Grizzly Bear, ''Ursus arctos''|date = 2011|journal = Northwest Science|volume = 85|number = 3|pages = 491–496|doi = 10.3955/046.085.0307|s2cid = 86699759}}</ref> Dietary calcium and phosphorus ratio, along with [[vitamin D]], regulates [[bone mineralization]] and turnover by affecting calcium and phosphorus transport and absorption in the [[intestine]].<ref>{{Cite journal|title = Dietary calcium and phosphorus ratio regulates bone mineralization and turnover in vitamin D receptor knockout mice by affecting intestinal calcium and phosphorus absorption|journal = Journal of Bone and Mineral Research|date = 2003-07-01|issn = 0884-0431|pmid = 12854831|pages = 1217–1226|volume = 18|issue = 7|doi = 10.1359/jbmr.2003.18.7.1217|first1 = Ritsuko|last1 = Masuyama|first2 = Yumi|last2 = Nakaya|first3 = Shinichi|last3 = Katsumata|first4 = Yasutaka|last4 = Kajita|first5 = Mariko|last5 = Uehara|first6 = Shinya|last6 = Tanaka|first7 = Akinori|last7 = Sakai|first8 = Shigeaki|last8 = Kato|first9 = Toshitaka|last9 = Nakamura| s2cid=6712215 |doi-access = }}</ref> It has been suggested that osteophagy is an innate behavior that allows animals to supplement their [[phosphorus]] and [[calcium]] uptake in order to avoid the costly effects of deficiencies in these minerals.<ref name=":0" /> Osteophagic behavior has been observed in pastoral and wild animals, most notably ungulates and other herbivores, for over two hundred years.<ref name=":0" /> Osteophagy has been inferred from archaeological studies of dental wear in [[Pleistocene]] fossils dating back 780,000 years.<ref name=":12" /> It has been seen in domestic animals, as well as [[red deer]], [[camel]]s, [[giraffe]]s, [[wildebeest]], [[antelope]]s, [[tortoise]]s, and [[grizzly bear]]s.<ref name=":12">{{Cite journal|title = Osteophagia and dental wear in herbivores: actualistic data and archaeological evidence|url = https://www.researchgate.net/publication/239828658|journal = Journal of Archaeological Science|pages = 3105–3116|volume = 40|issue = 8|doi = 10.1016/j.jas.2013.04.006|first1 = Isabel|last1 = Cáceres|first2 = Montserrat|last2 = Esteban-Nadal|first3 = Maria|last3 = Bennàsar|first4 = M. Dolores Marín|last4 = Monfort|first5 = M. Dolores|last5 = Pesquero|first6 = Yolanda|last6 = Fernández-Jalvo|year = 2013| bibcode=2013JArSc..40.3105C |hdl = 10261/126236}}</ref> Due to differences in tooth structure, [[herbivore]]s tend to chew old dry bones that are easier to break, while [[carnivore]]s prefer to chew softer fresh bones.<ref>{{Cite journal|title = Was it the deer or the fox?|url = https://www.researchgate.net/publication/233755554|journal = Journal of Archaeological Science|pages = 2767–2774|volume = 38|issue = 10|doi = 10.1016/j.jas.2011.06.020|first1 = Isabel|last1 = Cáceres|first2 = Montserrat|last2 = Esteban-Nadal|first3 = Maria|last3 = Bennàsar|first4 = Yolanda|last4 = Fernández-Jalvo|year = 2011| bibcode=2011JArSc..38.2767C }}</ref> Variations of the behavior have also been observed in humans.{{Citation needed|date=May 2023}} While osteophagy has been regarded as a beneficial behavior to combat mineral deficiencies in animals, osteophagic practices have also been observed to be detrimental to the dentition of herbivores. It has been observed that the pattern of wear on the cheek teeth of herbivores is congruous to the manner in which herbivores hold and chew bones.<ref name=":12" /> A major cost of osteophagy is therefore significant wear on teeth and dental breakage in herbivores, whose teeth did not evolve to enable the regular consumption of hard materials but rather for the grinding of vegetal fibers.<ref name=":12" /> == Životinje == === Žderavci === [[Wolverine|Wolverines]] are observed finding large bones invisible in deep snow and are specialists at scavenging bones specifically to cache. Wolverine upper molars are rotated 90 degrees inward, which is the identifying dentition characteristic of the family Mustelidae (weasel family), of which the wolverine has the most mass, so they can crack the bones and eat the frozen marrow of large animals. This structural feature helps the wolverine be successful as a scavenger and adapt to a frozen habitat.<ref>{{cite web | title=Dentition of the Wolverine | website=The Wolverine Foundation | date=2014-02-21 | url=https://wolverinefoundation.org/dentition-of-the-wolverine}}</ref> === Dikobrazi === [[Porcupine]] species including the largest, African porcupine and North American porcupine, are nocturnal bone collectors of thousands of bones, stored inside their den and in open piles in their vicinity. The bones do not satisfy seasonal nutritional deficiency, they prevent overgrown teeth but the shavings are ingested as the bulk of their diet.<ref>{{Cite journal | doi=10.1080/02541858.1986.11448005| title=Osteophagia in the Cape porcupine ''Hystrix'' africaeaustralis| journal=South African Journal of Zoology| volume=21| issue=4| pages=316–318| year=1986| last1=Duthie| first1=A.G.| last2=Skinner| first2=J.D.| doi-access=free}}</ref> === Kornjače === Osteophagy in desert tortoises has largely been observed in captivity, and more rarely in the wild where osteophagy observed above ground is quick and seldom, usually lasting only a few minutes.<ref name=":4" /> Desert plants are a major food source for [[desert tortoise]]s (''Gopherus agassizii''), as they have a mainly herbivorous diet.<ref name=":3">{{cite journal |title=Osteophagy by the Desert Tortoise ([[Gopherus agassizii]]) |jstor=20424802 |journal=The Southwestern Naturalist |date=2007-03-01 |pages=147–149 |volume=52 |issue=1 |first1=Andrew D. |last1=Walde |first2=David K. |last2=Delaney |first3=Meagan L. |last3=Harless |first4=Larry L. |last4=Pater |doi=10.1894/0038-4909(2007)52[147:obtdtg]2.0.co;2|s2cid=86207279 }}</ref> In addition to desert plants, desert tortoises also consume [[vulture]] feces (which contain bones), soil (layers contain calcium), mammal hairs, feathers, arthropods, stones, bones of conspecifics, as well as snake and lizard skin castings.<ref name=":3" /> Desert tortoises have been observed to exhibit mounting behavior, aggressive biting, and repeated striking of carcasses when practicing osteophagy.<ref name=":3" /> Osteophagy in herbivores has been viewed to serve as a source for supplemental minerals. Desert plants grow in mineral-deficient soil, and may be a cause of mineral deficiency in desert tortoise diets, resulting in the intake of this supplemental material. An observational study of tortoises near St. George, Utah, found that the tortoises exclusively consume the Mojave Desert's white stones, which are composed of calcite (mostly calcium carbonate), as opposed to the brown, grey, or other colored stones.<ref name=":4" /> The ingestion of these white stones is attributed to the deliberate intake of additional calcium. Furthermore, it is thought that these additional sources of food are sources of not only calcium, but also other nutrients including phosphorus, [[sodium]], [[iron]], [[copper]], and [[selenium]].<ref name=":4">{{cite journal |url=https://www.fort.usgs.gov/sites/default/files/products/publications/2386/2386.pdf |title=Ingestion of bones, stones, and soil by desert tortoises |last1=Esque |first1=Todd C. |date=1994 |journal=Fish and Wildlife Research |access-date=2015-10-16 |last2=Peters |first2=Eric L.|page=105 |bibcode=1994usgs.rept....4E }}</ref> It has also been hypothesized that osteophagy is a practice necessary for the maintenance of desert tortoise shells.<ref name=":3" /> This parallels the phenomenon of osteophagy in birds, in which snail shells are ingested by egg-laying females to supplement the increased calcium needed for eggshell formation. Therefore, it would be expected that the increased physiological needs of juvenile and gravid female tortoises would also increase mineral demands and promote ingestion of bones, stones, and soil. Alternatively, the need to consume supplemental minerals may serve the purpose of detoxifying plant compounds, or may serve other purposes not related to nutrition such as to dislodge gut parasites.<ref name=":3" /> === Stoka === In the late 1800s, a then relatively unknown disease called [[botulism]] was seen in very high levels in [[South Africa|South African]] [[cattle]], especially those that grazed in pastures with low [[phosphorus]] levels. Researchers found that feeding the cattle sterile [[bonemeal]], or [[maize]] with unnaturally high levels of phosphorus, nearly eliminated botulism. The simplest conclusion for this was that the botulism symptoms were caused by a lack of phosphorus.<ref name=":5">{{cite journal |title=Lamsiekte (Parabotulism) in cattle in South Africa: osteophagia and phophorus deficiency in relation to lamsiekte |journal=Onderstepoort Journal of Veterinary Research |date=1927 |first=Sir Arnold |last=Theiler|hdl=2263/13209 }}</ref> In the early 1900s, Sir Thomas Thieler revisited the issue, and began following herds of cattle to observe their behavior.<ref name=":6">{{cite journal |title=Lamsiekte (botulism): solving the aetiology riddle |journal=Journal of the South African Veterinary Association |date=2012-10-08 |issn=1019-9128 |volume=83 |issue=1 |pages=508 |doi=10.4102/jsava.v83i1.508 |pmid=23327122 |first=R. D. |last=Bigalke|doi-access=free }}</ref> Incredibly, he found that the phosphorus-deficient cattle would eat the decomposing bones of dead cattle and other animals, and that this activity was highly correlated to botulism. Over the next several years, he was able to show that a bacterial strain living in the decomposing carcasses, ''[[Clostridium botulinum]]'', was the true cause of the disease.<ref name=":5" /> The cattle would eat the carcasses to replenish their phosphorus deficiency, and would contract the disease.{{Cn|date=February 2021}} More recently, in 2005, it was found that cows experimentally depleted of phosphate through the extended provision of a low-phosphate diet exhibited a specific appetite for bones compared to controls who did not develop an interest in bones. After researchers increased [[blood plasma]] inorganic phosphate levels in the experimental group of cattle, the appetite for whole bones was suppressed. This experiment provided evidence for the causal link between osteophagy and phosphorus deficiency in cattle.<ref name=":0" /> === Medvjedi === Grizzly bears in the wild have been observed to gnaw on shed moose antlers, which can provide a valuable source of protein, calcium, and phosphorus.<ref name=":7" /> Grizzly bears are at the weakest point into their annual cycle following emergence from hibernation, in terms of lacking mineral and protein nutrition. [[Grizzly bear]]s (''Ursus arctos''), after emerging from [[hibernation]], may be experiencing a skewed phosphorus-to-calcium ratio due to the lack of consumption of animal resources during the period of hibernation.{{Cn|date=February 2021}} In winter conditions, while grizzly bears may be able to continue to maintain calcium intake with the ingestion of plants and maintain levels of vitamin D from solar radiation, low protein availability results in phosphorus deficiency in grizzly bear diets. This lack of protein during winter conditions can be attributed to the scarcity of animal proteins, a phenomenon that occurs in many ecosystems prior to green-up, or the ending of winter conditions. Therefore, overall, bones can serve as a valuable source of minerals at times where animal protein availability is low.<ref name=":7" /> The resulting phosphorus deficiency in grizzly bear diets results in a skewed calcium to phosphorus ratio and creates an appetite for bone. Because this deficiency is associated with the cycle of the seasons, osteophagy in bears is likely to be a seasonal phenomenon rather than a constant dietary supplement.<ref name=":7" /> === Žirafe === [[Giraffe]]s rely solely on browsing to maintain their diet, which consists primarily of leafy material.<ref name=":8">{{Cite journal|title = Giraffe Pica Behavior and Pathology as Indicators of Nutritional Stress|jstor = 3800701|journal = The Journal of Wildlife Management|date = 1978-01-01|pages = 141–147|volume = 42|issue = 1|doi = 10.2307/3800701|first = V. A.|last = Langman}}</ref> However, they are commonly observed supplementing their diet with bones.<ref name=":8" /><ref>{{Cite journal|title = Osteophagia and bone modifications by giraffe and other large ungulates|journal = Journal of Archaeological Science|date = 2013-12-01|pages = 4139–4149|volume = 40|issue = 12|doi = 10.1016/j.jas.2013.06.004|first1 = Jarod M.|last1 = Hutson|first2 = Chrissina C.|last2 = Burke|first3 = Gary|last3 = Haynes| bibcode=2013JArSc..40.4139H }}</ref> Although the exact purpose of this behavior is unknown, it is hypothesized that the ingestion of bones serves as an additional source of [[calcium]] and [[phosphorus]].<ref name=":8" /> While leaves usually serve as a sufficient source of these nutrients, calcium and phosphorus concentrations in the leaves vary seasonally with rainfall; the giraffes' osteophagic behavior has been observed to parallel this variance in mineral concentration.<ref name=":8" /> The benefits of this behavior remain unclear. Researchers have found that it is actually unlikely that the giraffes can sufficiently digest the bones to extract the calcium or phosphorus.<ref>{{Cite journal|title = Osteophagia provide giraffes with phosphorus and calcium?|journal = The Onderstepoort Journal of Veterinary Research|date = 2008-03-01|issn = 0030-2465|pmid = 18575058|pages = 1–9|volume = 75|issue = 1|first1 = I. P.|last1 = Bredin|first2 = J. D.|last2 = Skinner|first3 = G.|last3 = Mitchell|doi=10.4102/ojvr.v75i1.82|url = http://repository.up.ac.za/bitstream/2263/9767/1/Bredin_Can%282008%29.pdf|doi-access = free}}</ref> There is also evidence to suggest that osteophagy is associated with the development of [[kidney stone]]s and medullary and cortical lesions in giraffes due to the nutritional imbalance in their diet.<ref name=":8" /> === Domaći psi === While the media often portrays [[domestic dog]]s chewing bones, this is slightly misleading. Dogs chew bones only to eat any residual meat and [[bone marrow]] left on them, so it is not truly a form of osteophagy.<ref name=":21">{{cite web | title=Give Your Dog a Bone (A conversation with The Canine Coach on keeping your dog's teeth clean.) | website=sojos.com | year=2011 | url=https://www.sojos.com/learn/articles/natural-and-holistic-stuff/give-your-dog-bone-conversation-canine-coach-keeping-your- | archive-url=https://web.archive.org/web/20120307011639/https://www.sojos.com/learn/articles/natural-and-holistic-stuff/give-your-dog-bone-conversation-canine-coach-keeping-your- | archive-date=2012-03-07 | url-status=dead }}</ref> Most modern toy "bones" for dogs are actually [[rawhide (material)|rawhide]], which is simply dried animal skin, as animal bones are actually dangerous for dogs to chew.<ref name=":10">{{cite patent|title=Dog bone with jerky pieces and method for making |status=Patent |country=US |number=6584938 |pubdate=2003}}</ref> === Ptice === Osteophagic behavior has been frequently observed among several carnivorous bird species including [[Hawk|hawks]] and [[Owl|owls]], however the motivations differ from those of the aforementioned herbivores.<ref name=":13">{{Cite journal|title = A call to search for fossilised gastric pellets|journal = Historical Biology|date = 2012-10-01|issn = 0891-2963|pages = 505–517|volume = 24|issue = 5|doi = 10.1080/08912963.2011.631703|first = Nathan P.|last = Myhrvold|s2cid = 84027351|doi-access = free| bibcode=2012HBio...24..505M }}</ref> Presumably, the bird's main purpose is to ingest the maximum amount of soft tissue from their prey as possible often resulting in the consumption of the prey's entire body.<ref name=":13" /> The digestible materials are broken down while the indigestible material (i.e. bone) forms a pellet which is then regurgitated.<ref name=":13" /> While the regurgitation of the bone is advantageous in that it frees space in the stomach for new prey, the behavior can be harmful in that the pellets are often larger than the digestive tract and could cause damage or obstruction.<ref name=":13" /> In addition, the [[bearded vulture]] is a specialized bone-eater with bones making up 70–90% of its diet.<ref name="WWF">{{cite web | title=Bearded vulture | website=wwf.panda.org | url=https://wwf.panda.org/discover/our_focus/wildlife_practice/profiles/birds/bearded_vulture/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20210221183649/https://wwf.panda.org/discover/our_focus/wildlife_practice/profiles/birds/bearded_vulture/ | archive-date=2021-02-21 | url-status=unfit }}</ref> == Ljudi == === Pika === [[Pica (disorder)|Pica]] is the craving and consumption of non-nutrient substances that can cause health risks.<ref>{{cite journal |title=Pica in iron deficiency: a case series |journal=Journal of Medical Case Reports |date=2010-03-12 |issn=1752-1947 |pmc=2850349 |pmid=20226051 |pages=86 |volume=4 |doi=10.1186/1752-1947-4-86 |first1=Yasir |last1=Khan |first2=Glenn |last2=Tisman |doi-access=free }}</ref> Osteophagy in humans would be considered a form of pica. Unlike calcium and phosphorus in most animals, pica is associated with [[Iron deficiency|iron deficiencies]] in humans.<ref name=":1">{{cite journal |title=Pica and Psychosis – Clinical Attributes and Correlations: A Case Report |journal=Journal of Family Medicine and Primary Care |date=2015-01-01 |issn=2249-4863 |pmc=4366992 |pmid=25811011 |pages=149–150 |volume=4 |issue=1 |doi=10.4103/2249-4863.152277 |first1=Sujita Kumar |last1=Kar |first2=Abhilove |last2=Kamboj |first3=Rajesh |last3=Kumar |doi-access=free }}</ref> Humans are unlikely to suffer from calcium and phosphorus deficiencies because the minerals are widely abundant in the foods they consume.<ref name=":11">{{Cite web|title = Mineral Deficiency - symptoms, meaning, Definition, Description, Demographics, Causes and symptoms, Diagnosis|url = http://www.healthofchildren.com/M/Mineral-Deficiency.html|website = www.healthofchildren.com|access-date = 2015-11-19}}</ref> [[Geophagy]], the eating of earthen materials like [[clay]], can be another form of pica that is more commonly observed than osteophagy.<ref name=":1" /> === Religijska praksa === The [[Yanomami]] tribe live as nomads in the Brazilian and Venezuelan [[Amazon rainforest|Amazon]].<ref name=":2">{{cite web | last=Jacob | first=Frank | title=They Eat Your Ash to Save Your Soul – Yanomami Death Culture | website=Academia.edu | date=2013-05-30 | url=https://www.academia.edu/3632663 }}</ref> When a tribe member dies, it is a custom for their family to "set their spirit free" in a religious ritual.<ref name=":2" /> During this ritual, the tribe grinds their bones to a fine ashen powder and mixes the powder into a [[Plantain (cooking)|plantain]] soup, which is eaten by the family of the deceased.<ref name=":2" /> It is possible that this ritual originated as a way to increase [[phosphorus]] and other minerals in the tribe's diet, though it may just be a religious ritual without any other purpose.<ref name=":2" /> == Povezano == * [[Geofagija]] == Reference == {{Reflist}} {{načini ishrane}} nh428cfq1bji4dbk302pomdtsc3qb48 0 257502 42656179 42654743 2026-07-17T21:14:08Z Alekol 2231 /* Jul/Juli/Srpanj */ 42656179 wikitext text/x-wiki {{Godina nav|2026}} {{otheruses}} {{Godina u drugim kalendarima|2026}} Godina '''2026''' (MMXXVI) je [[redovna godina koja počinje u četvrtak]]. * UN-ova Međunarodna godina: pašnjaka i stočara; volontera za održivi razvoj; zemljoradnica. * Nove godine: ♞ [[Kineska nova godina|kineska]] 17. 2.; ☪ islamska 16. 6.; ✡ [[Roš Hašana]] 11/12. 9. * Uskrs: ✝ zapadni 5. 4.; 🞣 istočni 12. 4. * Bajram: Ramazanski 20. 3.; Kurban 27. 5. == Događaji == === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - Bugarska je 21. članica [[eurozona|eurozone]], 1,95583 [[bugarski lev|leva]] za euro. * 1. 1. - Požar u baru u [[Crans-Montana|Crans-Montani]], stradalo je 40 ljudi. * 1. 1. - Demokratski socijalista [[Zohran Mamdani]] je gradonačelnik [[New York]]a. * [[2. 1.]] - Šesti dan protesta u Iranu, iniciranih ekonomskom krizom. [[Donald Trump|Trump]] izjavljuje da će intervenisati ako demonstranti budu ubijani. * 2. 1. - [[Ciudad de la Paz (Ekvatorska Gvineja)|Ciudad de la Paz]] je novi glavni grad [[Ekvatorska Gvineja|Ekvatorske Gvineje]], u kontinentalnom delu zemlje, umesto [[Malabo]]a na ostrvu [[Bioko]]. * 2 - 4. 1. - Jemenski građanski rat: jemenska vlada je uz saudijsku pomoć povratila teritorije izgubljene u ofanzivi Južnog prijelaznog vijeća prošlog mjeseca (muhafaze [[Hadramaut (muhafaza)|Hadramaut]] i [[Al-Mahra (muhafaza)|Al-Mahra]]). Na otoku [[Sokotra]] su blokirani turisti. [[Datoteka:Nicolas Maduro on board the USS Iwo Jima (cropped).jpg|120px|mini|lijevo|[[Nicolás Maduro|Maduro]]]] * [[3. 1.]] - Operacija ''Absolute Resolve'': američki udari u [[Venecuela|Venecueli]] i hvatanje predsednika [[Nicolás Maduro|Nicolása Madura]] i njegove supruge po optužbi za trgovinu narkoticima. Trump izjavljuje da će SAD upravljati zemljom do tranzicije, najavljuje dolazak američkih naftnih kompanija. V.d. predsednika je [[Delcy Rodríguez]]. * [[6. 1.]] - Grenlandska kriza: lideri nekoliko evropskih zemalja reafirmiraju podršku Danskoj i [[Grenland]]u povodom novih američkih potraživanja. * 6. 1. - Kontroverza oko chatbota [[Grok]] koji generira seksualizirane slike žena i djevojčica. * 6 - 10. 1. - Sukob između sirijske prelazne vlade i kurdskih Sirijskih demokratskih snaga u [[Alep]]u - po sporazumu o primirju, SDF napušta grad. Vlada zatim preduzima ofanzivu 13-tog. * [[7. 1.]] - Snage međunarodno priznate jemenske vlade ulaze u [[Aden]]. * [[8. 1.]] - Pojačanje protesta u Iranu, praćeno gašenjem interneta i oružanim suzbijanjem - stradale su hiljade demonstranata. * 8. 1. - Rat u Ukrajini: hipersonična balistička raketa [[Orešnik]] je uveče upotrebljena protiv [[Lavov]]a. * [[14. 1.]] - Zlato je ove sedmice prelazilo 4.600 dolara za uncu, vrhunac 4.638. * [[17. 1.]] - Trump objavljuje da uvodi dodatne carine za osam evropskih zemalja koje učestvuju u vojnoj vežbi ''Arctic Endurance'' i protive se američkom zauzeću Grenlanda (u Davosu 21-og ih otkazuje, kaže da neće primenjivati silu i da je postigao okvirni sporazum sa gen. sek. NATO-a). * 17. 1. - U Paragvaju je potpisan sporazum o slobodnoj trgovini između [[EU]] i [[Mercosur]] (potrebna je ratifikacija). * 17. 1. - Na snazi je sporazum UN o zaštiti oceana (kolokvijalno ''High Seas Treaty''), za očuvanje i održivo korištenje morske bioraznolikosti izvan nacionalne jurisdikcije. * [[20. 1.]] - U Zagrebu prikazan film "[[Svadba (2026.)|Svadba]]" - najgledaniji hrvatski film. * 20. 1. - Politička kriza u Bugarskoj (traje od 2021): predsednik [[Rumen Radev]] je podneo ostavku; potpredsednica [[Ilijana Jotova]] postaje prva žena predsednik 23-ćeg. * [[21. 1.]] - Blokada Filozofskog fakulteta u Novom Sadu zbog otkaza prof. Jeleni Kleut - policija je izbacila iz zgrade studente, profesore i građane. * [[22. 1.]] - Trump i predstavnici nekoliko zemalja su u Davosu potpisali povelju [[Odbor mira|Odbora mira]] (''Board of Peace''), koji je u novembru pomenut u rezoluciji SB UN 2803 kao prelazno upravno i nadzorno telo za Gazu. * 22. 1. - SAD su napustile [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetsku zdravstvenu organizaciju]]. * [[23. 1.]] - Američki organ je produžio licencu Naftnoj industriji Srbije do 20. februara (mađarski MOL je objavio 19-tog da će preuzeti NIS od Gaspromnjefta). * [[24. 1.]] - Kriza u [[Minneapolis, Minnesota|Minneapolisu]]: nakon Renée Good 7-og, agenti ICE (Sprovođenje imigracije i carina) ubili su i Alexa Prettija. * 10 - [[25. 1.]] - Evropsko prvenstvo u vaterpolu, Beograd: Srbija 1, Hrvatska 6, Crna Gora 7. U all-star timu su [[Milan Glušac]], [[Dušan Mandić]] i [[Strahinja Rašović]]. * [[26. 1.]] - Talačka kriza u Gazi: Izraelci su našli telo poslednjeg taoca. * [[27. 1.]] - Samit EU-Indija u New Delhiju: postignut je sporazum o slobodnoj trgovini (potrebna ratifikacija). * 27. 1. - [[Južni Sudan]]: vladine snage, preds. [[Salva Kiir Mayardit|Salve Kiira]], pokrenule ofanzivu u državi Jonglei kako bi povratile pozicije koje su prošlog meseca zauzele opozicione snage zatvorenog bivšeg potpredsednika [[Riek Machar|Rieka Machara]]. * [[28. 1.]] - Urušavanje rudnika [[koltan]]a Rubaya na istoku DR Kongo: stradalo je preko 400 ljudi. * 28. 1.]] - [[Sarah Mullally]] je prva žena [[nadbiskup Canterburyja]]. * [[29. 1.]] - U [[Konjuh (Kruševac)|Konjuhu]] kod Kruševca zaplenjeno pet tona marihuane. * 29. 1. - Trump je potpisao izvršno naređenje o carini za zemlje koje snabdevaju [[Kuba|Kubu]] naftom; Meksiko je još pre dva dana otkazao isporuku - na Kubi se zaoštrava energetska kriza. * [[30. 1.]] - Predsednik Vučić je potpisao paket od pet izmena i dopuna pravosudnih zakona, tzv. Mrdićeve zakone. [[Datoteka:EFTA00001815 - Stone-walled driveway leads to a luxurious villa with palm trees and a coastal view featuring a black utility vehicle parked on the concrete pad.jpg|mini|Na "Epsteinovom otoku" 2019. ([[Little Saint James]], [[Američki Djevičanski Otoci]])]] * 30. 1. - Ministarstvo pravde SAD je objavilo 3,5 miliona dokumenata u vezi [[Jeffrey Epstein|Jeffreya Epsteina]]; novi fokus na bivšeg princa Andrewa i britanskog političara Petera Mandelsona. * 30. 1. - Nakon što je dostigla 5.500 dolara za uncu, cena zlata pada 9%, najviše od 1983. === Februar/Veljača === * 15. 1. - [[1. 2.]] - [[EHF Euro 2026.]] (Danska, Švedska Norveška): Danska 1, Hrvatska 3, Srbija 19, Crna Gora 23. U all-star timu je [[Mario Šoštarić]]. Doček rukometaša u Zagrebu 2-og je organizirala Vlada RH. * [[3. 2.]] - Islamisti ubili 160-200 ljudi u dva sela u zapadnoj nigerijskoj državi Kwara. * [[5. 2.]] - Istekao ugovor [[Novi START]] o redukciji nuklearnog naoružanja iz 2010. (Rusija je suspendovala učešće 2023). * 5. 2. - U Makedoniji je počela akcija u kojoj je zaplenjeno 40 tona marihuane. * [[6. 2.]] - [[Dow Jones Industrial Average|Dow Jones IA]] je prvi put prešao 50.000. * 6 - 22. 2. - Zimske olimpijske igre u [[Milano|Milanu]] i [[Cortina d'Ampezzo|Cortini d'Ampezzo]]. * [[8. 2.]] - Izbori za predsjednika Republike Srpske (od novembra): nakon ponavljanja glasanja na 136 biračkih mjesta, potvrđena je pobjeda [[Siniša Karan|Siniše Karana]] iz SNSD (inauguracija 17-og). * 8. 2. - Vanredni izbori u [[Japan]]u: [[Liberalna demokratska partija (Japan)|LDP]] premijerke [[Sanae Takaichi]] dobija dvotrećinsku većinu. * 8. 2. - [[Super Bowl]] LX u [[Santa Clara, California|Santa Clari]]: [[Seattle Seahawks]] - [[New England Patriots]] 29:13; u poluvremenu je nastupio portorikanski reper [[Bad Bunny]]. * [[12. 2.]] - Trump opozvao klasifikaciju gasova staklene bašte kao pretnje javnom zdravlju iz 2009, kao i standarde za emisije iz vozila. * 12. 2. - [[Vještačka inteligencija]]: kineska kompanija [[ByteDance]] objavila aplikaciju ''Seedance 2.0'' za generiranje videa - hollywoodski studiji prete tužbom za povredu intelektualnih prava. * [[19. 2.]] - Bivši princ Andrew je bio pritvoren zbog prestupa na javnoj funkciji. * 19. 2. - Bivši južnokorejski predsednik Yoon Suk Yeol osuđen na doživotnu kaznu za pobunu kada je proglasio ratno stanje u decembru 2024. * [[20. 2.]] - Vrhovni sud SAD presudio da predsednik nema pravo da uvodi carine prema zakonu iz 1977 (carine od 2. 4. 2025). Trump sutradan objavljuje globalne carine od 10% po zakonu iz 1962, što ubrzo povećava na 15%. * [[22. 2.]] - Fatalno ranjen ''El Mencho'', lider meksičkog narko-kartela Jalisco Nova Generacija - njegovi ljudi izvode više paljevinskih napada, blokada puteva i sukoba sa vlastima. * [[26. 2.]] - Eskalacija u Konfliktu Pakistana i Afganistana: afganski Talibani napadaju pakistanske položaje (nakon pakistanskih udara od 21-og), Pakistan kaže da je u punom ratu sa Afganistanom. * [[27. 2.]] - MUP objavio da je Hrvatska očišćena od mina. * [[28. 2.]] - Počinje Operacija Lav koji riče/Epska furija, izraelsko-američki udari na Iran sa željom promene režima. ** Ubijen je Vrhovni lider [[Ali Hamenei]] sa još nekoliko vojnih čelnika. Pogođena je škola za devojčice u Minabu na jugu zemlje, iranski mediji izveštavaju o 165 mrtvih. ** Iran uzvraća na Izrael i ciljeve u Persijskom zalivu. === Mart/Ožujak === [[Datoteka:Op epic fury timeline 100hrs - pentagon - mar4 - straight.jpg|mini|Prvih 100 sati rata u Zalivu]] * [[1. 3.]] - Dron pogodio britansku bazu Akrotiri na Kipru. * 1. 3. - Masakru u Abiemnomu na severu [[Južni Sudan|Južnog Sudana]]: omladinci, moguće [[Nuer]]i, napali su [[Dinka (narod)|Dinke]], ubijeno je najmanje 169 ljudi. * [[2. 3.]] - Obnovljen sukob između [[Hezbolah]]a i Izraela. Evakuacije sa juga Libana, gađanje meta na jugu Bejruta. * [[3. 3.]] - Još jedan odron u rudnicima [[koltan]]a Rubaya u prov. [[Nord-Kivu|Severni Kivu]], [[DR Kongo]], sa preko 200 mrtvih (u januaru je stradalo preko 400 ljudi). * [[4. 3.]] - Iranska fregata IRIS Dena je torpedovana blizu Šri Lanke. * [[5. 3.]] - Izbori u [[Nepal]]u, prvi od protesta Gen Z prošlog septembra: skoro dvotrećinska većina za Nacionalnu nezavisnu partiju, repera i gradonačelnika Katmandua [[Balen Shah]]a. * [[6. 3.]] - Kosovska predsednica [[Vjosa Osmani]] raspustila skupštinu dan nakon neuspelog biranja novog predsednika; "[[Samoopredeljenje (politička stranka)|Samoopredeljenje]]" se obraća Ustavnom sudu. * 7/[[8. 3.]] - Pogođeni rezervoari nafte kod Teherana, grad je obavijen dimom, pada crna kiša. Za novog Vrhovnog lidera Irana je izabran sin prethodnog, [[Mojtaba Khamenei]]. * [[9. 3.]] - Cena nafte prelazi 100 dolara po barelu, prvi put od 2022. Promet [[Hormuški tjesnac|Hormuškim tjesnacom]] je znatno otežan. * [[13. 3.]] - Gađane su vojne mete na iranskom ostrvu i naftnom terminalu [[Hark]]. * [[15. 3.]] - [[98. dodjela Oscara]]: najbolji film je ''[[One Battle After Another]]'', ukupno šest nagrada od 13 nominacija, uključujući novu kategoriju za [[kasting]]; ''[[Sinners (film iz 2025.)|Sinners]]'', četiri od rekordnih 16; ''[[Frankenstein (film iz 2025.)|Frankenstein]]'' tri od devet; ''[[KPop Demon Hunters]]'' dve od dve; ''[[Sentimental Value]]'' jedna, međunarodna, od devet; ''[[Hamnet (film)|Hamnet]]'' jedna od osam; ''[[Marty Supreme]]'' ništa od devet. * [[16. 3.]] - U pakistanskom udaru je pogođena bolnica, centar za rehabilitaciju narkomana, u Kabulu - lokalni izvori tvrde da ima na stotine mrtvih. * 16. 3. - Započete su izraelske kopnene operacije na jugu Libana - narednih dana se ruše mostovi na reci [[Litani]]. * 16. 3. - Nestanak struje na celoj Kubi (i opet 21-og). * [[17. 3.]] - U izraelskim napadima u Teheranu, ubijeni su tajnik Vrhovnog vijeća nacionalne sigurnosti [[Ali Laridžani]] i komandant Basidža, paravojne dragovoljačke milicije u okviru Revolucionarne garde, Golamreza Solejmani (sljedeće noći i ministar obavještajnih dijela Esmail Hatib). * [[18. 3.]] - Prvi, izraelski, napad na iransku hidrokarbonsku proizvodnju: najveće gasno polje, Južni Pars, koje deli sa [[Katar]]om. Iran odgovara udarom i velikom štetom na katarskom kompleks Ras Laffan za likvefakciju gasa. Ovo povlači obustavu rada kompanije QAFCO, koja proizvodi 14% svetske [[Urea|uree]].<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/apr/03/visual-guide-gulf-fertiliser-blockade ‘Food security timebomb’: a visual guide to the Gulf fertiliser blockade]. theguardian.com 3 Apr 2026</ref> * [[20. 3.]] - Iranci su ispalili dve rakete prema bazi Diego Garcia u sredini Indijskog okeana - jedna se raspala, druga presretnuta. * 20 - 22. 3. - Svetsko prvenstvo u dvoranskoj atletici, [[Toruń]]: srebro za [[Angelina Topić|Angelinu Topić]] u skoku u vis. * [[21. 3.]] - Nakon što je u Iranu gađano nuklearno postrojenje Natanz, iranske rakete pogađaju izraelska mesta Arad i [[Dimona]], nedaleko od nuklearnog centra. * [[22. 3.]] - Parlamentarni izbori u Sloveniji: vladajuće [[Gibanje Svoboda]] je opalo, ali je jedan mandat ispred Janšine [[Slovenska demokratska stranka|SDS]]. * 22. 3. - Lokalni izbori u Francuskoj, drugi krug. Socijalisti zadržali Pariz. * [[24. 3.]] - Potpisan ugovor o slobodnoj trgovini između EU i Australije. * 25 - 26. 3. - Sud u Novom Meksiku odredio 375 milona dolara globe Meti (Facebook i Instagram) jer je omogućila seksualnu eksploataciju dece; sutradan u Los Angelesu sud nalazi da su Meta i YouTube stvorili adiktivne proizvode koji štete mladim korisnicima. * [[26. 3.]] - Nevrijeme u Hrvatskoj. * 26. 3. - Uveče, studentkinja pala sa petog sprata Filozofskog fakulteta u Beogradu. * [[28. 3.]] - Jemenski Husi su ispalili prvu raketu prema Izraelu tokom Iranskog rata. * [[29. 3.]] - Lokalni izbori u 10 opština Srbije (Aranđelovac, Bajina Bašta, Bor, Kladovo, Knjaževac, Kula, Lučani, Majdanpek, Sevojno, Smederevska Palanka). Bilo je nasilja, [[Srpska napredna stranka|naprednjaci]] uglavnom pobeđuju, sa smanjenom podrškom. * [[31. 3.]] - BiH pobijedila Italiju na penale i plasirala se na Svjetsko prvenstvo; Italija nije uspjela treći put zaredom. === April/Travanj === [[Datoteka:Orion POV- Destination and Home (art002e009567).jpg|mini|[[Artemis II]]: brod Orion, Mĕsec i Zemlja]] * [[1. 4.]] - [[10. 4.]] - NASA-ina misija [[Artemis II]], sa posadom oko Meseca, prva iznad niske orbite od 1972; 6/7. 4. su obišli oko Meseca, na rekordnoj udaljenosti od 406.771 km od Zemlje. * [[3. 4.]] - U Iranu je oboren američki [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F-15E]]: pilot je ubrzo spasen a oficir za oružne sisteme 5-tog (prilikom spašavanja Amerikanci uništili dva svoja aviona [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] i dva mala helikoptera [[MD Helicopters MH-6 Little Bird|MH-6]]). Oboren i [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10]] kod Hormuškog tjesnaca. * [[5. 4.]] - Objavljeno da je blizu [[Kanjiža|Kanjiže]] pronađen eksploziv kod gasovoda koji vodi prema Mađarskoj. * [[7. 4.]] - Trump: "jedna civilizacija će umreti večeras" ako Iran ne prihvati sporazum. Sledeće noći je dogovoreno primirje na dva tjedna i otvaranje Tjesnaca. * [[8. 4.]] - Izrael smatra da Liban nije obuhvaćen primirjem, u jakim udarcima na Bejrut je stradalo preko 200 ljudi. Iran zatvara Tjesnac i gađa zaljevske zemlje. * [[12. 4.]] - Bez rezultata u pregovorima SAD-Iran u Islamabadu; Trump objavljuje blokadu Hormuškog tjesnaca. [[Datoteka:Bastion of Hungarian Freedom 2026 (44).jpg|mini|Budimpešta 2026.]] * 12. 4. - Parlamentarni izbori u Mađarskoj: partija ''Tisza'' [[Péter Magyar|Pétera Magyara]] pobjeđuje sa dvotrećinskom većinom zastupnika; [[Viktor Orbán|Orbán]] i [[Fidesz]] su proveli četiri mandata i 16 godina na vlasti. * [[13. 4.]] - SAD uvele pomorsku blokadu Irana. * [[16. 4.]] - Prvi ukrajinski napad na rafineriju i naftni terminal u [[Tuapse]]u, na crnomorskoj ruskoj obali - još tri talasa do 2. maja izazivaju veliku materijalnu i ekološku štetu. * [[17. 4.]] - Iran otvara Tjesnac tijekom lebanonskog primirja, ali ga zatvara već sutradan zbog nastavljene američke blokade. * [[19. 4.]] - Izbori u Bugarskoj, osmi za pet godina: Progresivna Bugarska bivšeg predsednika [[Rumen Radev|Radeva]] dobija apsolutnu većinu mandata. * [[23. 4.]] - Deblokirana pomoć EU od 90 milijardi eura za Ukrajinu. * [[25. 4.]] - [[Rat u Maliju]] i [[Rat u Sahelu]]: koordinirani napadi džihadista iz JNIM i [[Azavad|tuareških pobunjenika]] u više gradova [[Mali]]ja. * 25. 4. - Čovek je pucao blizu Večere dopisnika iz Bele kuće, kojoj su prisustvovali i čelnici SAD. * [[26. 4.]] - [[Sabastian Sawe]] je istrčao Londonski maraton za manje od dva sata. * [[28. 4.]] - RH i BiH potpisali u Dubrovniku sporazum o gradnji plinovoda [[Južna interkonekcija]]. * 28. 4. - Kosovski parlament ne uspeva izabrati novog predsednika - raspušten je, izbori će biti u junu. === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - [[Ujedinjeni Arapski Emirati]] su napustili [[OPEC]]. * [[2. 5.]] - Ministarstvo obrane SAD objavilo da će povući 5.000 vojnika iz Njemačke (od ca. 36.000). * 2. 5. - Na holandskom kruzeru ''MV Hondius'' na Atlantiku je umrla druga osoba od [[hantavirus]]a, treća ukupno (brod stiže na Tenerife 10-tog, odakle ide evakuacija). * [[4. 5.]] - Američka operacija ''Project Freedom'': pratnja brodova u [[Hormuški tjesnac|Hormuškom tjesnacu]] (sutradan pauzirana). Iranci su gađali naftnu luku u Al Fudžajri. * [[7. 5.]] - Lokalni izbori u UK: uspeh za [[Reform UK]] i Zelene. Nacionalistički [[Plaid Cymru]] ima najviše mandata u Velškoj skupštini (laburisti su bili dominantni od 1922). U Škotskoj je pobedila [[Škotska nacionalna stranka]]. Veliki gubici za vladajuće laburiste na lokalu u Engleskoj. * [[11. 6.]] - [[Christian Schmidt]] potvrđuje da odlazi s pozicije [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]. * 13 - 15. 5. - Trumpova državna poseta Kini. * [[14. 5.]] - Kriza na Kubi: ministar energije izjavljuje da nema više nafte i dizela. * 14. 5. - Potvrđena epidemija Bundibugyo, /bundibudžo/, [[ebola|ebole]] u provinciji [[Ituri]] DR Kongo (moguće da je počela još pre dva meseca). Bolest je prisutna i u Ugandi. [[SZO]] 17-tog objavljuje vanrednu situaciju od međunarodnog interesa. * 14. 5. - U napadu na Kijev ima 24 mrtvih, Ukrajina tri dana kasnije upućuje rafal prema Moskvi i Bjelgorodu. * [[15. 5.]] - Uhapšen načelnik beogradske policije Veselin Milić i još 11 osoba, među kojima tri policajca, tri dana nakon pucnjave u restoranu „27" na [[Senjak]]u i nestanka 52-godišnjeg muškarca (telo pronađeno u buretu, 21-og u Inđiji). * 12 - [[16. 5.]] - Pesma Evrovizije u Beču. Pet zemalja bojkotira zbog učešća Izraela. Prva je [[Dara (bugarska pjevačica)|Dara]] iz Bugarske ("Bangaranga"), 15. Lelek iz Hrvatske ("Andromeda"), 17. Lavina iz Srbije ("Kraj mene"). * [[18. 5.]] - Tužba protiv Službe unutrašnjih prihoda (IRS) od strane preds. Trumpa i njegovih sinova rešena nagodbom: vlada SAD formira fond od blizu 1,8 milijardi dolara, ''Anti-Weaponization Fund'', za nadoknadu predsednikovim saveznicima koji tvrde da su nepravedno istraživani. U dodatku nagodbe se kaže da IRS prekida sve preglede poreskih prijava. * [[20. 5.]] - Vazdušna uzbuna u [[Vilnius]]u zbog drona blizu beloruske granice. * 20. 5. - Velika porota u Majamiju optužila [[Raúl Castro|Raúla Castra]] i dr. za ubistvo u obaranju dve emigrantske cesne 1996. * 20. 5. - Pojas presvete Bogorodice stigao iz svetogorskog manastira [[Vatoped]]a u Beograd, izložen je u Hramu Svetog Save do 6. juna, privukao je preko pola miliona poklonika. * [[23. 5.]] - Miting "Ti i ja, Slavija", u Beogradu, sa preko 180.000 okupljenih. Sukobi kod Pionirskog parka. Železnički saobraćaj u zemlji obustavljen ranije tokom dana. * [[24. 5.]] - Rusija gađala Ukrajinu sa 600 dronova i 90 raketa, uključujući hipersonični Orešnik, dva dana nakon što je u Starobjeljsku u Luganskoj oblasti pogođen pedagoški univerzitet, sa 21 žrtvom. * 24 - 28. 5. - Preds. Vučić u poseti Kini. * [[25. 5.]] - Objavljena papina enciklika ''Magnifica humanitas'': o očuvanju ljudske osobe u doba umjetne inteligencije. * [[26. 5.]] - Najtopliji majski dan u Engleskoj, malo preko 35 stepeni u [[Kraljevski botanički vrtovi u Kewu|vrtovima Kew]] u Londonu; toplotni val je na zapadu Evrope. U Indiji i Pakistanu ovih dana je preko 45 stepeni. * [[29. 5.]] - Prilikom ruskog napada na ukrajinske luke na Dunavu, jedan dron je pogodio zgradu u rumunskom [[Galați|Galacu]]. * [[30. 5.]] - Građanskom inicijativom je uklonjen naprednjački fasadni baner sa beogradske [[Palata Albanija|Palate Albanija]], jer su bili ugroženi ptići [[Bela čiopa|belih čiopa]]. * [[31. 5.]] - Izraelci zauzeli strateški položaj zamka Beaufort kod Nabatije u Libanu. === Jun/Juni/Lipanj === * [[1. 6.]] - Protesti u Albaniji, nazvani Flamingo revolucija - protivljenje gradnji luksuznog odmarališta kod Valone (ostrvo Sazan i laguna Narta, na inicijativu [[Jared Kushner|Jareda Kushnera]]) šire se i na Tiranu, pošto su aktivisti napadnuti od lokalnog obezbeđenja. * 2. i 9. 6. - Antiimigrantska osećanja u Ujedinjenom Kraljevstvu: objavljivanje snimka hapšenja Henryja Nowaka u [[Southampton]]u, pred smrt nakon što ga je ubo Sik, i 9-tog napad nožem na čoveka u [[Belfast]]u izazivaju proteste odn. nemire. * [[3. 6.]] - Oko 90 državljana Srbije vraćeno sa aerodroma u Tivtu, policija Crne Gore ih je ocenila kao "rizik po bezbednost". * 3. 6. - Ukrajinski dronovi pogodili naftni terminal u Sankt Peterburgu, na dan početka ekonomskog foruma, dan nakon što je u ruskim napadima poginulo 23 ljudi. * [[4. 6.]] - Pripadnik [[UNIFIL]] stariji vodnik Milovan Jovanović umro je od posledica minobacačke vatre na jugu Libana. * 4. 6. - [[Janez Janša]] je četvrti put premijer Slovenije. * [[5. 6.]] - Samit EU–Zapadni Balkan u Tivtu. * [[7. 6.]] - Vanredni izbori na Kosovu: Kurtijevo Samoopredeljenje 53/120 mandata (-4). [[Datoteka:2026-06-08 Ballroom construction and UFC arena White House Washington DC 13-23-11.jpg|mini|Borilište i gradilište kod Bele kuće]] * 7. 6. - Izbori u Armeniji: proeuropska stranka premijera [[Nikol Pašinjan|Pašinijana]] zadržava većinu. * 7. 6. - Iran ispalio rakete na Izrael, nakon dva meseca, zbog izraelskih udara na Bejrut. * [[9. 6.]] - Pošto je oboren američki [[Boeing AH-64 Apache|Apache]], dolazi do novog ciklusa udara sa Iranom. * [[10. 6.]] - Papa je blagoslovio Kulu Isusa Krista bazilike [[Sagrada Família]] u Barceloni, visine 172,5 metara. * 11. 6. - 19. 7. - [[FIFA Svjetsko prvenstvo 2026.|FIFA Svjetsko prvenstvo]] u Sjevernoj Americi. ** Bosna i Hercegovina: 12. 6. 1:1 sa Kanadom; 18. 6. gubi od Švicarske 4:1; 24. 6. pobjeđen Katar 3:1 - ide dalje. ** Hrvatska: 17. 6. gubi od Engleske 4:2; 23. 6. pobjeđena Panama 1:0; 27. 6. pobjeđena Gana 2:1 - ide dalje. * [[12. 6.]] - Firma [[SpaceX]] je izašla na berzu. [[Elon Musk]] je prvi bilioner (1.000 milijardi). * [[13. 6.]] - [[New York Knicks]] prvaci NBA nakon 53 godine. * [[14. 6.]] - Objavljeno da je postignut sporazum o okončanju rata između Irana i SAD. Zbog nastavljenih dejstava u Libanu, sporazum i otvorenost Hormuskog moreuza se više puta dovode u pitanje. * 14. 6. - ''UFC Freedom 250'': borilačka priredba na Južnom travnjaku Bele kuće. * [[15. 6.]] - U Kijevu su pogođeni saborna crkva Kijevo-pečerske lavre i Filmski studio Dovženko. * [[18. 6.]] - Najveći napad na Moskvu od 2022, opet pogođena velika rafinerija u Kapotnji, na Moskvu pada crna kiša. * 18. 6. - Kriza vođstva Laburističke partije u UK: gradonačelnik Manchestera Andy Burnham je ubedljivo dobio na dopunskim izborima za parlament. * [[19. 6.]] - Više javno tužilaštvo u Beogradu sumnjiči studente da su simulirali upotrebu zvučnog topa u martu 2025. * [[20. 6.]] - Protestni skup u Novom Sadu. * [[22. 6.]] - Britanski premijer [[Keir Starmer]] objavljuje da podnosi ostavku. * ca. 24. 6. - Val toplote na zapadu Evrope. Oboren junski rekord u Engleskoj (37,3 stepena 26-tog), u Francuskoj prosečno najtoplije ikada, s temperaturama do 44,3 stepena. * [[24. 6.]] - Dva jaka potresa u [[Venezuela|Venezueli]]. * [[27. 6.]] - Naprednjački skup u Beogradu. Preds. Vučić najavljuje da će podneti ostavku. * 27. 6. - Toplota se premešta u srednju Evropu: rekordi u Nemačkoj (41,5 stepen), Češkoj (40,6), Danskoj (37). * [[28. 6.]] - Studentski skup "Sve se vidi na Vidovdan" u Kraljevu. * [[29. 6.]] - Najtopliji junski dan u Beogradu, 38,9 stepeni. * [[30. 6.]] - Preko milion nedokumentovanih migranata i tražioca azila se prijavilo za regularizaciju statusa u Španiji. * 30. 6. - Protesti protiv imigracije u Južnoj Africi. === Jul/Juli/Srpanj === * [[1. 7.]] - Američki diplomata Louis Chrishock je imenovan za v.d. [[Visoki predstavnik za BiH|Visokog predstavnika za BiH]], dok EU i SAD ne postignu kompromis. * 1. 7. - [[FIFA Svjetsko prvenstvo 2026.|FIFA Svjetsko prvenstvo]]: ** Bosna i Hercegovina: 1/2. 7. gubi od SAD 2:0. ** Hrvatska: 2/3. 7. gubi od Portugala 2:1. * [[2. 7.]] - U jakom napadu na Kijev gine 30 ljudi. * [[5. 7.]] - Američkom igraču Bolagunu suspendovana posledica crvenog kartona u meču sa BiH (SAD gube od Belgije 4:1). * [[6. 7.]] - Državna sahrana [[Ali Hamenei]]a (4 - 9. 7.): milioni ljudi učestvuju u pogrebnoj procesiji u Teheranu. Kovčeg je 8. 7. pronesen i iračkim gradovima Nadžaf i Kerbala. * [[8. 7.]] - Nakon razmene vatre, Trump kaže da je primirje sa Iranom "završeno". Uveče novi udari. * ca. 9. 7. - Treći talas vrućine na zapadu Evrope. * [[11. 7.]] - Povijesno nizak vodostaj [[Drava|Drave]] kod Osijeka, -173. * 11. 7. - Pisac [[Vladimir Arsenijević]] pretučen ispod Brankovog mosta; komemoracija žrtvama Srebrenice otkazana. * [[15. 7.]] - Ukrajinski predsednik Zelenski smenio ministra odbrane Mihajla Fedorova, što izaziva proteste. * [[16. 7.]] - Preds. Trump u obraćanju naciji tvrdi da su se Kinezi mešali u izbore 2020. == Predviđeni događaji == * [[12. 8.]] - Totalno [[pomračenje Sunca]], u sh. krajevima prekriveno preko 90% diska<ref>[http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20260812 Total Solar Eclipse of 2026 August 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320164625/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20260812 |date=2015-03-20 }}, ''NASA''</ref>. * [[29. 8.]] - Referendum o nastavku pregovora o članstvu [[Island]]a u EU. * [[30. 8.]] - Lansiranje Svemirskog teleskopa Nancy Grace Roman, za osmatranje u spektru od plave do infracrvene. * [[4. 10.]] - Izbori u BiH. * [[19. 10.]] - Referendum sa 10 pitanja u kanadskoj provinciji [[Alberta]], među kojima i da li treba raspisati referendum o nezavisnosti. * [[3. 11.]] - Izbori na sredini mandata u SAD. * 19. 11. - Najavljena igra ''[[Grand Theft Auto VI]]''. === Nepoznati datumi === * jesen? - Vanredni izbori u Srbiji? == Rođenja == == Smrti == {{glavni članak|:Kategorija:Umrli 2026.}} === Januar/Siječanj === * [[1. 1.]] - [[Nexhat Daci]], kosovski političar, akademik ANUK (* [[1944]]) * [[2. 1.]] - [[Dejan Đurović]], glumac, spiker, voditelj (* [[1938]]) * [[5. 1.]] - [[Aldrich Ames]], špijun (* [[1941]]) * [[10. 1.]] - [[Erich von Däniken]], ufolog (* [[1935]]) * [[19. 1.]] - [[Valentino Garavani|Valentino]], modni kreator (* [[1932]]) * 19. 1. - [[Senka Veletanlić]], pevačica, glumica (* [[1936]]) * [[20. 1.]] - [[Beti Đorđević]], pevačica (* [[1946]]) * [[23. 1.]] - [[Dalibor Brun]], pjevač (* 1944) * [[30. 1.]] - [[Catherine O'Hara]], glumica (* [[1954]]) === Februar/Veljača === * [[3. 2.]] - [[Saif al-Islam Gaddafi]], libijski političar (* [[1972]]) * [[6. 2.]] - [[Miro Vuksanović]], književnik, akademik SANU (* [[1944]]) * [[7. 2.]] - [[Gordana Marić]], glumica, profesorka FDU (* * [[13. 2.]] - [[Ljiljana Pavić]], scenaristkinja (* [[1938]]) * 13. 2. - [[Tatjana Ječmenica]], teniserka, trener, selektor (* [[1978]]) * [[15. 2.]] - [[Robert Duvall]], glumac (* [[1931]]) * [[17. 2.]] - [[Jesse Jackson]], aktivist za ljudska prava (* [[1941]]) * [[18. 2.]] - [[Borislav Paravac]], bivši član Predsjedništva BiH (* [[1943]]) * 18. 2. - Ljiljana Zelen Karadžić (* [[1945]]) * [[20. 2.]] - [[Mirjana Kapetanović]], bh. književnica i novinarka (* [[1959]]) * [[21. 2.]] - [[Vladislav Jovanović]]. srpski diplomata (* [[1933]]) * 21. 2. - [[Dan Simmons]], književnik (* [[1948]]) * [[23. 2.]] - [[Dragoljub Dimitrijević]], vajar, profesor FPU (* [[1950]]) * [[25. 2.]] - [[Antonio Tejero]], neuspeli španski pučista (* [[1932]]) * [[27. 2.]] - [[Neil Sedaka]], kantautor, pijanist (* [[1939]]) * [[28. 2.]] - [[Ali Hamenei]], Vrhovni lider Irana (* [[1939]]) === Mart/Ožujak === * [[8. 3.]] - [[B. Wongar]] (Sreten Božić), književnik (* 1932) * 8. 3. - [[Vladimir Rakočević]], matematičar, akademik SANU (* [[1953]]) * [[14. 3.]] - [[Jürgen Habermas]], filozof, socijalni teoretičar (* [[1929]]) * [[17. 3.]] - [[Patrijarh gruzijski Ilija II]] (* [[1933]]) * 17. 3. - [[Ali Laridžani]], iranski političar (* [[1958]]) * [[19. 3.]] - [[Chuck Norris]], glumac, majstor borilačkih vještina (* [[1940]]) * 19. 3. - [[Umberto Bossi]], talijanski političar (* [[1941]]) * [[20. 3.]] - [[Robert Mueller]], bivši šef FBI, specijalni istražilac (* [[1944]]) * 20. 3. - [[Božo Koprivica]], književnik, dramaturg (* [[1950]]) * [[22. 3.]] - [[Lionel Jospin]], bivši francuski premijer (* [[1937]]) * 22. 3. - [[Hermann Huppen]], stripotvorac (* [[1938]]) * 22. 3. - [[Radoje Čupić]], glumac (* [[1958]]) * [[26. 3.]] - [[James Tolkan]], glumac (* [[1931]]) * [[30. 3.]] - [[Carlos Westendorp]], španjolski diplomat, bivši VP u BiH (* [[1937]]) === April/Travanj === * [[5. 4.]] - [[Vlatko Cvrtila]], profesor, gepolitički analitičar (* [[1965]]) * [[6. 4.]] - [[Christian Schwarz-Schilling]], njemački diplomat, bivši VP u BiH (* [[1930]]) * [[8. 4.]] - [[Duško Vujošević]], košarkaški trener (* [[1959]]) * [[9. 4.]] - [[Afrika Bambaataa]], pionir hip-hopa (* [[1957]]) * [[23. 4.]] - [[Rexhep Qosja]], književnik (* [[1936]]) === Maj/Svibanj === * [[1. 5.]] - [[Alex Zanardi]], vozač F1, paraolimpijac (* [[1966]]) * [[6. 5.]] - [[Ted Turner]], osnivač CNN (* [[1938]]) * 6. 5. - [[Vladimir Cvetković]], košarkaš, funkcioner FK Crvena Zvezda (* [[1941]]) * 6. 5. - [[Rajko Kasagić]], bivši premijer RS (* [[1942]]) * [[16. 5.]] - [[Predrag Koraksić]] Corax, karikaturista (* [[1933]]) * 16. 5. - [[Félicien Kabuga]], finansijer genocida u Ruandi (* [[1933]]) * [[21. 5.]] - [[Julienne Bušić]], otmičarka (* [[1948]]) * 21. 5. - [[Kyle Busch]], vozač NASCAR (* [[1985]]) * [[22. 5.]] - [[Dick Parry]], saksofonist ''Pink Floyd''-a (* [[1942]]) * [[25. 5.]] - [[Sonny Rollins]], džez saksofonista (* [[1930]]) * [[26. 5.]] - [[Dragoljub Mićunović]], filozof, srpski političar iz DS, DC (* [[1930]]) === Jun/Juni/Lipanj === * 4. 6 - [[Anthony Head]], glumac (* [[1954]]) * 4. 6 - [[Merdžane Satrapi]], autorica (* [[1969]]) * [[11. 6.]] - [[David Hockney]], umetnik (* [[1937]]) * [[20. 6.]] - [[Slavenka Drakulić]], književnica i publicistkinja (* [[1949]]) * [[22. 6.]] - [[Alan Greenspan]], bivši predsednik Federalne rezerve (* [[1926]]) * 22. 6. - [[Edin Numankadić]], likovni umjetnik (* [[1948]]) === Jul/Juli/Srpanj === * [[8. 7.]] - [[Bonnie Tyler]], pjevačica (* [[1951]]) * [[10. 7.]] - [[Đorđe Kadijević]], reditelj, scenarista (* [[1933]]) * [[11. 7.]] - [[Lindsey Graham]], američki političar (* [[1955]]) * [[13. 7.]] - [[Sam Neill]], glumac (* [[1947) == Nobelove nagrade == === Veze === [[Godišnji kalendar]] == Reference == {{izvori}} {{Commonscat}} [[Kategorija:2026.| ]] dfebnwm477l61a0pmnhalecu04zbs2h 0 258060 42656403 41896468 2026-07-18T11:05:49Z Minorax 135426 42656403 wikitext text/x-wiki {{Naselje | ime =San Miguel de Tucumán | ime_genitiv =San Miguela de Tucumána | izvorno_ime = | translit_jezik1 = | slika_panorama =Tucuman_Mate_de_Luna_looking_east.JPG | veličina_slike =280px | opis_slike =[[Avenija]] Mate de Luna | utemeljenje_ime=Osnovan | utemeljenje_datum =[[1565]]<ref name=city/> | širina-stupnjevi =26 | širina-minute =49 | širina-oznaka =S | dužina-stupnjevi =65 | dužina-minute =13 | dužina-oznaka =W | lokacija_ime =[[Spisak država|Država]] | lokacija_info ={{flag|Argentina}} | lokacija1_ime =[[Argentinske provincije|Provincija]] | lokacija1_info =[[Tucumán (provincija, Argentina)|Tucumán]] | lokacija2_ime = | lokacija2_info = | vrsta_vlasti = | vlast_bilješke = | titula_vođe =[[Gradonačelnik|Intendante]] | ime_vođe =Rossana Chahla | dijelovi = | vrsta_dijelova = | površina_bilješke = | površina_ukupna =90.00 [[km²]]<ref name=city/> | površina_uža = | površina_šira = | visina =431 [[metar|m]]<ref name=city/> | visina_izvor = | visina_max = | visina_min = | stanovništvo_godina =[[2010]]. | stanovništvo_bilješke = | stanovništvo =247,139<ref name=city/> | stanovništvo_gustoća = | stanovništvo_uže = | stanovništvo_uže_gustoća = | stanovništvo_šire =902,200<ref name=cita/> | stanovništvo_šire_gustoća = | stanovništvo_prazno1_ime = | stanovništvo_prazno1 = | stanovništvo_gustoća_prazno1 = | stanovništvo_prazno2_ime = | stanovništvo_prazno2 = | stanovništvo_gustoća_prazno2 = | vremenska_zona =[[UTC-3]] | utc_pomak = | vremenska_zona_DST = | utc_pomak_DST = | poštanski_broj =T4000<ref name=city/> | pozivni_broj =0381<ref name=city/> | gradovi_prijatelji = | države_gradova_prijatelja = | web_stranica = | slika_lokacijska_karta_država =Argentina | slika_lokacijska_karta_opis =<div class="center">San Miguel de Tucumán na karti Argentine | bilješke = }} '''San Miguel de Tucumán''' je [[grad]] i [[općina]] od 247,139<ref name=city>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/en/argentina/tucuman/capital/90084010__san_miguel_de_tucum%C3%A1n/ | title =''San Miguel de Tucumán in Capital (Tucumán)'' | accessdate =05.11.2023. | language=engleski | publisher=City Population}}</ref> i [[Urbana sredina|aglomeracija]] od 902,200 [[Stanovništvo|stanovnika]]<ref name=cita>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/en/argentina/cities/?cityid=1931 | title =''Argentina: Urban Agglomerations'' | accessdate =05.11.2023. | language=engleski | publisher=City Population}}</ref>na [[sjeverozapad]]u [[Argentina|zemlje]] u [[Tucumán (provincija, Argentina)|Provinciji Tucumán]] u kojoj je [[administrativni centar]]. == Karakteristike == Grad se prostire duž desne ([[zapad]]ne) [[obala|obale]] [[Dulce_(argentinska_rijeka)#Rijeka_Sali|Rijeke Sali]], u podnožju [[planinski masiv|masiva]] Aconquija.<ref name=brit/> == Historija == [[datoteka:TucumanStreet2.jpg|thumb|left|220px|<div class="center">Centar grada ([[pješak|pješačka]] ulica)</div>]] Tucumán je po nalogu [[guverner]]a [[Vicekraljevstvo Peru|Vicekraljevstva Peru]] Francisca de Aguirra, pod [[ime]]nom ''San Miguel de Tucumán y Nueva Tierra de Promisiones'', osnovao [[Španjolci|španjolski]] [[konkvistador]] ''Diego de Villarroel'' u [[31. maj]]u [[1565]]., na mjestu kog su Indijanci zvali ''Ibatín''.<ref name=his/> Iako je brzo napredovao, stanje nije bilo dobro zbog stalnih napada [[Diaguita|Diaguita Indijanaca]], brojnih [[poplava]] i [[malarija|malarije]]. Zbog tog je preseljen [[1685]]. na današnju lokaciju<ref name=his/>, nekih 96 [[km]] [[sjeveroistok|sjeveroistočno]].<ref name=brit/> Kako se nalazio na trasi važnog puta od [[Córdoba, Argentina|Cordobe]] do [[Špansko Carstvo|španjolskih]] [[rudnik]]a [[srebro|srebra]] u [[Bolivija|Boliviji]] razvio se kao [[trgovište]] i odmorište za [[karavana|karavane]] [[Zaprežna kola|zaprežnih kola]]. Kasnije su njegovi [[ranč]]evi snabdjevali rudnike neophodnim [[konj]]ima i [[vol]]ovima.<ref name=brit/> Nakon stvaranja [[Vicekraljevstvo Río de la Plata|Vicekraljevstva Río de la Plata]] [[1776]]., više nije bio pod [[jurisdikcija|jurisdikcijom]] [[Vicekraljevstvo Peru|Vicekraljevstva Peru]] već te nove [[Špansko Carstvo|španjolske]] [[kolonija|kolonije]] iz [[Buenos Aires]]a. <ref name=brit/> Kod Tucumána se ([[24. septembar|24]] - [[25. septembar]] [[1812]].) odvila ključna [[Bitka kod Tucumána|Bitka]] u ratu za za [[nezavisnost]] od [[Špansko Carstvo|Španjolskog Carstva]], u kojoj su [[Ustanak|ustanici]] porazili [[Rojalizam|rojaliste]].<ref name=his/> Četiri godine nakon [[Bitka kod Tucumána|Bitke kod Tucumána]], odnosno [[9. jul]]a [[1816]]. San Miguel de Tucumán bio je mjesto na kom se održao [[kongres]] predstavnika [[Ujedinjene Provincije Río de la Plate|Ujedinjenih Provincija Río de la Plate]] na kom je proglašena [[nezavisnost]] od Španjolskog Carstva.<ref name=his/> Dolazak [[željeznica|željeznice]] [[1876]]. i sadnja [[šećerna trska|šećerne trske]] početkom [[19. vijek]]a potaknuli su [[ekonomija|ekonomski]] rast grada. U Tucumánu i okolici je [[1950-e|1950-ih]] radilo 26 [[šećerana]].<ref name=his/> Šećer je dugo ostao baza njegove [[privreda|privrede]], u nastojanju da prekine sa tom monokulturom, [[vlada]] [[predsjednik]]a [[Juan Carlos Onganía|Juana Onganie]] ([[1966]].-[[1970|70]].) zatvorila je nekoliko šećerana i podigla nove industrijske pogone, što je diglo na noge [[sindikat]]e, zbog tog je bio poprište teške represije za [[Prljavi rat|Prljavog rata]] ([[1976]]. - [[1983]].) == Znamenitosti i obrazovanje== Dom biskupa Colombresa (zaslužnog za uvođenje šećerne trske), [[historicizam|historicistička]] [[katedrala]], Casa de Gobierno (vladina [[palača]]), Casita de Tucumán (zgradau na kojoj je održan [[kongres]] nezavisnossti i nekoliko [[muzej]]a.<ref name=brit/> Grad od [[1914]]. ima javni [[Univerzitet]] Tucumán.<ref name=brit>{{cite web | url =https://www.britannica.com/place/San-Miguel-de-Tucuman | title =''San Miguel de Tucumán Argentina'' | accessdate =05.11.2023. | language=engleski | publisher=Encyclopaedia Britannica}}</ref> == Privreda i transport == San Miguel de Tucumán je i danas grad [[prehrambena industrija|prehrambene industrije]], koja više ne proizvodi samo šećer Danas je poznat kao najveći proizvođač [[limun]]a na [[svijet]]u, sa oko 25 [[tvornica]] koje se bave pakiranjem i njegovom preradom u [[sok]]ove, [[ulje]], [[pektin]].<ref name=his>{{cite web | url =https://smt.gob.ar/historia | title =''Reseña Histórica'' | accessdate =05.11.2023. | language =engleski | publisher =Municipalidad San Miguel de Tucumán | archive-date =2023-11-07 | archive-url =https://web.archive.org/web/20231107211206/https://smt.gob.ar/historia }}</ref> Okolicu zovu [[povrće|Povrtnjakom]] Argentine<ref name=brit/> [[Autoput]]evima N°9, N°301 i N°304 povezan je sa gradovima u Argentini. Grad ima i ''Internacionalni [[aerodrom]] General Benjamin Matienzo'' ([[IATA]]: '''TUC''', [[ICAO]]: '''SANT ''')<ref name=air>{{cite web | url =https://skybrary.aero/airports/sant | title =''Teniente General Benjamin Matienzo International Airport'' | accessdate =05.11.2023. | language=engleski | publisher=Skybrary}}</ref> 10 km istočno od centra grada. == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|San Miguel de Tucumán, Tucumán}} * [https://smt.gob.ar/ ''Municipalidad San Miguel de Tucumán''] {{es icon}} [[Kategorija:Gradovi u Argentini]] tllkmj60jncqucz5o3xl1chjjzsudrb 1 512171 42656111 42582304 2026-07-17T14:28:12Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Razgovor:Lista rezolucija Ujedinjenih nacija o Jugoslaviji]] na [[Razgovor:Lista rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o Jugoslaviji]] 2376305 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 514535 42656411 2378693 2026-07-18T11:58:25Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:ATP]] na [[Razgovor:ATP (razvrstavanje)]] 2378693 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 1 516626 42656119 2380790 2026-07-17T14:33:24Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Razgovor:Starateljski savjet Ujedinjenih naroda]] na [[Razgovor:Starateljsko vijeće Ujedinjenih nacija]] 2380790 wikitext text/x-wiki {{razgovor zaglavlje}} hw594haz91q2xnj4zg0tepef6uvwqr7 0 900120 42656315 42272117 2026-07-18T04:13:45Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656315 wikitext text/x-wiki '''Histaminski receptori''' su klasa [[G protein spregnuti receptori|G protein-spregnutih receptora]] čiji [[endogen]]i [[ligand (biohemija)|ligand]] je [[histamin]].<ref name="pmid9311023">{{cite journal | author = Hill SJ, Ganellin CR, Timmerman H, Schwartz JC, Shankley NP, Young JM, Schunack W, Levi R, Haas HL | title = International Union of Pharmacology. XIII. Classification of histamine receptors | journal = Pharmacol. Rev. | volume = 49 | issue = 3 | pages = 253–78 | year = 1997 | pmid = 9311023 | doi = | issn = | url = http://pharmrev.aspetjournals.org/cgi/content/abstract/49/3/253 | access-date = 2014-03-20 | archive-date = 2009-06-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090629110503/http://pharmrev.aspetjournals.org/cgi/content/abstract/49/3/253 | dead-url = yes }}</ref> == Poređenje == {| class="wikitable" |+Histaminski receptori |- ! Receptor !! Mehanizam !! Funkcija !! Antagonisti |- ! [[histaminski H1 receptor|H<sub>1</sub>]] | [[Gq alfa podjedinica|G<sub>q</sub>]] | * [[ileum]] koncentracija * modulacija [[Biološki časovnik|cirkadijurnog ciklusa]] * [[Sistemska cirkulacija|sistemska]] [[vazodilatacija]] * [[bronhokonstrikcija]] ([[astma]]) | * [[H1 antagonist|Antagonisti H<sub>1</sub>-receptora]] ** [[Difenhidramin]] ** [[Loratadin]] ** [[Cetirizin]] ** [[Feksofenadin]] |- ! [[histaminski H2 receptor|H<sub>2</sub>]] | [[gs alfa podjedinica|G<sub>s</sub>]] <br /> ↑ [[kalcijum|Ca<sup>2+</sup>]] | * Ubrzanje [[sinusni ritam|sinusnog ritma]] * Stimulacija sekrecije [[gastrična kiselina|gastrične kiseline]] * Relaksacija [[glatki mišić|glatkih mišića]] * Inhibicija sinteze [[antitelo|antitela]], proliferacija [[T-ćelija]] i produkcija [[citokin]]a | * [[H2 antagonist|Antagonisti H<sub>2</sub> receptora]] ** [[Ranitidin]] ** [[Cimetidin]] ** [[Famotidin]] ** [[Nizatidin]] |- ! [[histaminski H3 receptor|H<sub>3</sub>]] | [[gi alfa podjedinica|G<sub>i</sub>]] | * [[Neurotransmiter]] u [[centralni nervni sistem|CNS]] * Presinaptički [[autoreceptor]]i | * [[H3 antagonist|Antagonisti H<sub>3</sub> receptora]] ** [[ABT-239]] ** [[Ciproksifan]] ** [[Klobenpropit]] ** [[Tioperamid]] |- ! [[histaminski H4 receptor|H<sub>4</sub>]] | [[gi alfa podjedinica|G<sub>i</sub>]] | * posreduje [[hemotaksa|hemotaksu]] [[mast ćelija]].<ref name="pmid12626656">{{cite journal | author = Hofstra CL, Desai PJ, Thurmond RL, Fung-Leung WP | title = Histamine H<sub>4</sub> receptor mediates chemotaxis and calcium mobilization of mast cells | journal = J. Pharmacol. Exp. Ther. | volume = 305 | issue = 3 | pages = 1212–21 | year = 2003 | pmid = 12626656 | doi = 10.1124/jpet.102.046581 }}</ref> | * [[Histaminski antagonist|Antagonisti H<sub>4</sub> receptora]] ** [[Tioperamid]] ** [[JNJ 7777120]] |- |} Postoji nekoliko [[Alternativno splajsovanje|splajsnih varijanti]] H<sub>3</sub> receptora koje su prisutne u raznim [[vrsta (biologija)|vrstama]]. Mada su svi ovi receptori 7-transmembranski [[G protein spregnuti receptori]], H<sub>1</sub> i H<sub>2</sub> se znatno razlikuju od H<sub>3</sub> i H<sub>4</sub> u njihovim aktivnostima. H<sub>1</sub> izaziva povišenje [[PIP2|PIP<sub>2</sub>]] [[hidroliza|hidrolize]], H2 stimuliše sekreciju [[gastrična kiselina|gastrične kiseline]], i H3 posreduje [[Inhibicija enzimskih reakcija|povratnu inhibiciju]] histamina. == Reference == {{reflist|2}} == Povezano == * [[histaminski H1 receptor|H<sub>1</sub> receptor]] * [[histaminski H2 receptor|H<sub>2</sub> receptor]] * [[histaminski H3 receptor|H<sub>3</sub> receptor]] * [[histaminski H4 receptor|H<sub>4</sub> receptor]] == Vanjske veze == * {{cite web | url = http://www.iuphar-db.org/GPCR/ChapterMenuForward?chapterID=1287 | title = Histamine Receptors | accessdate = | author = | authorlink = | coauthors = | date = | format = | work = IUPHAR Database of Receptors and Ion Channels | publisher = International Union of Basic and Clinical Pharmacology | pages = | language = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131231002041/http://www.iuphar-db.org/GPCR/ChapterMenuForward?chapterID=1287 | archivedate = 2013-12-31 | quote = | dead-url = yes }} * [http://www.biotrend.com/download/5BT%20Histamine%20Review11_07.pdf Holger Stark: Histamine Receptors, BIOTREND Reviews No. 01, November 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704081207/http://www.biotrend.com/download/5BT%20Histamine%20Review11_07.pdf |date=2008-07-04 }} * [http://macromoleculeinsights.com/histaminerec.php Histaminski receptor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240413193233/http://macromoleculeinsights.com/histaminerec.php |date=2024-04-13 }} * {{MeshName|Histamine+Receptor}} {{-}} {{G protein spregnuti receptori-lat}} {{Histaminergici-lat}} {{Hipnotici i sedativi-lat}} [[Kategorija:G protein spregnuti receptori]] 2c82nfdknvekkxzfrs8zp2ah8zvx2cd 0 1077369 42656397 42646185 2026-07-18T10:57:31Z Minorax 135426 42656397 wikitext text/x-wiki {{drugo značenje3|Angina}} {{Infobox Disease | Name = Angina pektoris<br />({{jez-lat|angina pectoris}}) | Image = AMI pain front.png | Caption = Tipična lokalizacija jakog bola u grudima ''(crveno)'' na prednjoj strani tela i njegovog zračenja, ''(roze)'' kod angine pektoris. | DiseasesDB = 8695 | ICD10 = {{ICD10|I|20||i|20}} | ICD9 = {{ICD9|413}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 133 | MeshID = D000787 }} [[Datoteka:AMI pain back.png|desno|mini|290p|Tipična lokalizacija jakog bola u grudima na zadnjoj strani tela kod angine pektoris.]] '''Angina pektoris, stenokardija, stezanje u grudima'''<ref name="urlMerckMedicus : Dorlands Medical Dictionary">{{cite web |url=http://merckmedicus.com/pp/us/hcp/search/searchresults.jsp?ip_text=angina+pectoris&offset=&hitsPerPage=15&drillDown=&drillFdr=&modifier=&queryterm=angina+pectoris&refModifierStrByFedSrc=&breadCrumbID=&reExecute=N&keyAllWords=&keyExactPhrase=&keyAtLeastOne=&searchType=B&refinmentType=&searchKey=0 |title=MerckMedicus : Dorland's Medical Dictionary |work= |accessdate = 20. 1. 2011}}</ref> (od [[grčki jezik|grč.]] άγχειεν – "stezati", "suziti" + [[latinski jezik|lat.]] ''pectus'' – "prsa"; ili od [[grčki jezik|grč.]] στενός – "uzak" + χαρδία – "srce"), skup je [[simptom]]a, među kojima je vodeći [[bol]], karakteristan; specifičnom lokalizacijom, zračenjem, dužinom trajanja i provokativnim faktorima.<ref name="Ref5">''Nacionalni vodič dobre kliničke prakse za dijagnostikovanje i lečenje ishemijske bolesti srca'', Nacionalni vodič kliničke prakse Ministarstva zdravlja Srbije, Beograd, 2012. [http://www.zdravlje.gov.rs/downloads/2011/Decembar/Vodici/Vodic%20za%20dijagnostikovanje%20i%20lecenje%20ishemijske%20bolesti%20srca.pdf] Pristupljeno 7.9.2013.</ref> Bol je najčešće lokalizovan u prekordijumu iza grudne kosti, i nastaje kao posledica narušene ravnoteže između dostupnosti i potrebe [[srčani mišić|srčanog mišića]] ([[miokard]]a) za [[kiseonik]]om, usled nemogućnosti koronarne (arterijske) cirkulacije [[srce|srca]] da zadovolji sopstvene potrebe.<ref>Nacionalni komitet za prevenciju kardiovaskularnh bolesti RS: Nacionalni vodič kliničke prakse – ''Prevencija ishemijske bolesti'', septembar 2002.</ref><ref>Vulić D, Ostojić M, Marinković J, (2007) ''Primarna i sekundarna prevencija ateroskleroze, Novi pogledi u prevenciji i tretmanu ateroskleroze'', Akedemija nauka i umjetnosti Republike Srpske, Naučni skupovi, Knjiga XI, Odeljenje medicinskih nauka, Knjiga 2,Banja Luka</ref> Mehanizam nastanka bola u [[stenokardija|stenokardiji]] ili angini pektoris nije tačno poznat, ali se pouzdano zna da se javlja kada je srčani mišić izložen [[ishemija|ishemiji]] izazvanoj mnogobrojnim stanjima (uzrocima), u kojima rastu potrebe srčanog mišića za kiseonikom. Bol u grudima opisuje se kao osećaj pritiska i stezanja ili kao osećaj [[dispneja|gušenja]], najčešće iza [[grudna kost|grudne kosti]], a koji se javlja u toku i/ili nakon fizičkog napora, emotivnog [[stres]]a, nakon obilnog obroka, za vreme izlaganja hladnoći itd. Bol može da zrači u predelu levog ramena ili duž unutrašnje strane leve [[ruka|ruke]], niz [[leđa]] između [[lopatica]] (češće kod žena), u grlu, donjoj [[vilica|vilici]] ili [[zubi]]ma. Ponekad se širi i niz desnu ruku. Mnogi pacijenti anginozni bol više opisuju kao osećaj nelagodnosti, nego kao bol. On često ima karakter naizmeničnog pojačavanja i smanjivanja i obično traje 10 do 15 minuta. Istraživanja su pokazala da intenzitet bola u grudima nije uvek u korelaciji sa patoanatomski supstratom, patofiziološkim tokom događaja i najtežim srčanim komplikacijama. Uz bol u anginoznom napadu se mogu javiti i [[Psihosomatski poremećaj|neurovegetativni simptomi]]; [[tahikardija]] (ubrzan rad srca), [[povišen krvni pritisak]], [[mučnina]] itd.<ref name="Popović">Popović Miodrag, ''Liječenje bolesti srca,'' Svijetlost, Sarajevo, 1987. pp. 110-129.</ref><ref>Dr Ratomir Antić ''Interna propedevtika fizička dijagnostika'' Dečje novine 1990.</ref> Zato je veoma je značajno diferencijalno dijagnostički tačno odrediti uzrok bola u grudima, tj. razlučiti bol uzrokovan ishemijom srčanog mišića od neishemijskog bola u grudima, koji veoma često, takođe može zahtevati hitno lečenje.<ref>Harrison's ''Principles of Internal medicine'', fifteenth edition, CD version, 2001.</ref><ref>Lakka HM, Laaksonen DE et al: ''The metabolic syndrome and total and cardiovascular disease mortality in middle-aged men.'' JAMA 2002; 288: 2709-2716.</ref> ''Osoba koji ima anginu pektoris može voditi normalan život, a da bi to i ostvarila ona mora biti upoznata sa svojim stvarnim zdravstvenim stanjem i mogućim rizicima, i da redovno uzima propisanu [[terapija|terapiju]], redovno posećuje lekara i istrajno do kraja života sprovodi pravilan i zdrav način života.'' == Istorijat == Iako se otkriće [[Cirkulacija krvi (hemodinamika)|cirkulacije krvi]] pripisuje [[Vilijam Harvi|Vilijamu Harviju]],<ref>Harvey, William (1993). ''The Circulation of the Blood and Other Writings''. London: Everyman: Orion Publishing Group. {{ISBN|0-460-87362-8}}.</ref> jedan od najpoznatijih drevnih indijskih [[lekar]]a i učitelja [[Mahariši Sušruta]] još [[500. p. n. e.|500. p. n. e]], poznavao je organ kao što je srce i izučavao njegovu ulogu u kretanju „vitalne tečnosti kroz kanale“. Mahariši Sušruta je među prvima uočio tegobe (bol iza grudne kosti) identične angini pektoris, koje je pod nazivom „Hritshoola“-srčani bol opisao u svom čuvenom traktatu ''„[[Sušruta Samhita]]”.<ref name=Dwivedi&Dwivedi07>Dwivedi, Girish & Dwivedi, Shridhar (2007). [http://medind.nic.in/iae/t07/i4/iaet07i4p243.pdf ''History of Medicine: Sushruta – the Clinician – Teacher par Excellence''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010045900/http://medind.nic.in/iae/t07/i4/iaet07i4p243.pdf |date=2008-10-10 }}. [[National Informatics Centre|National Informatics Centre (Government of India)]]. Pristupljeno 7.9.2013.</ref> [[Datoteka:EdwardHyde1626.jpg|thumb|U autobiografiji Edvarda Hajda ([[1609]]—[[1674]]) otkriven je prvi opis kliničkog sindroma angine pektoris]] Prvi opis kliničkog sindroma angine pektoris datira iz [[17. vek]]a u [[autobiografija|autobiografiji]] [[Englezi|engleskog]] [[književnik]]a [[Edvard Hajd|Edvarda Hajda]] ''(Edward Hyde 1609–1674)'', [[grof]]a od Klarendona.<ref>{{en}} EDWARD HYDE [http://essays.quotidiana.org/hyde/ Biography, Essays by Edward Hyde] Pristupljeno 7.9.2013.</ref>. U njoj je Edvard ovako opisao tegobe njegovog oca, koje je on imao nakon napora; „bol u levoj ruci ga je toliko mučio da bi on pobledeo“.<ref>Clarendon E. ''The Life of Edward, Earl of Clarendon.'' Oxford at the Clarendon Press; 1827:18.</ref> Prvi naučni opis ovog sindroma objavio je [[patološki anatom]] [[Đovani Morgani|Đovani Batista Morgani]] ''(Giovanni Battista Morgani [[1682]]–[[1771]])'' u delu „O sedištu i uzrocima bolesti“ ({{jez-lat|De sedibus et causis morborum ...}}). Morgani je već [[1707]]. secirao [[leš]] jednog bolesnika koji je umro nakon [[stenokardija|stenokardičnog]] napada, ali je opažanja o ovom slučaju objavio tek [[1761]].<ref>Ventura, H O (October 2000). ''"Giovanni Battista Morgagni and the foundation of modern medicine"''. Clinical cardiology 23 (10): 792–4. doi:10.1002/clc.4960231021. {{PMID|11061062}}.</ref><ref>Thiene, G; Pennelli N (October 1983). ''"Third centenary of the birth of Giovanni Battista Morgagni (1682-1982): is there still need for the autopsy?".'' Giornale Italiano di Cardiologia 13 (10): 262–4. {{PMID|6365669}}.</ref> Na veoma upečatljiv i stručan način kliničke [[Simptomi bolesti|simptome]] angine pektoris prikazao je [[Vilijam Haberden]] ''(William Haberden [[1710]]-[[1801]])'' [[1876]].<ref>{{en}}[http://www.1911encyclopedia.org/William_Heberden William Heberden, biografija] Pristupljeno 7.9.2013.</ref>. Dok su raniji autori ukazivali samo na bol i dispneju Haberden je opisao i paroksizmalni osećaj stezanja u grudima. U jednom predavanju, održanom [[21. jul]]a [[1768]]. na Kraljevskom koledžu lekara Haberden je prvi put upotrebio izraz angina pektoris.<ref>Jay V. ''The legacy of William Heberden''. Arch Pathol Lab Med. Dec 2000;124(12):1750-1.</ref> Pari ''(Paryy [[1755]]-[[1882]])'' je prvi pretpostavio da bi koronarne [[arterije]] mogle biti odgovorni faktor u patogenezi stenokardije. [[Edvard DŽener]] ''(Edward Jenner ([[1749]]–[[1823]])'' ukazao je takođe na povezanost stenokardije i ateroskleroze srčanih krvnih sudova.<ref>{{en}}[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK2216/ Cardiology Explained Chapter 5Coronary artery disease], Ashley EA, Niebauer J, London 2004, {{ISBN|1-901346-22-6}}, Pristupljeno 14. 9. 2013.</ref> [[Alan Burn]] ''(Allan Burns [[1781]]–[[1813]])'' je zaključio da se je sindroma angine pektoris, zapravo klinička manifestacija koronarne opstrukcije{{efn|Koronarna opstrukcija je potpuni prekid kretanja [[krv]]i kroz [[Krvni sudovi|krvne sudove]] koji ishranjuju srčani mišić izazvan npr. emblusom, trombom ili vazospazmom.}}.<ref>{{Cite book|last=Hodder|first=Edwin|title=Sir George Burns: his time and friends|url=http://books.google.com/books?id=Vzp0cs1DRUQC|year=1890|publisher=Hodder and Stoughton}}</ref> [[Herman Notnagel]] ''(Hermann Nothnagel [[1881]]–[[1905]])'' opisao je vazomotorni oblik angine pektoris, od koje je i sam bolovao. Na ovaj oblik angine ukazao je je [[1806]]. i [[Leonard Landois]]. A na aortalnu genezu tog sindroma posumnjao je [[Tomas Klajford Albut]] ''(Thomas Clifford Allbutt [[1836]]–[[1925]])''. [[Datoteka:Angioplasty-scheme.svg|thumb|Zahvaljujući otkriću [[Perkutana koronarna intervencija|perkutane koronmarne intervencije]] životni vek bolesnika sa anginom pektoris značajno je produžen]] Za lečenje angine pektoris [[Tomas Brunton]] ''(Thomas Lauder Brunton)'', prvi je preporučio [[amilnitrat]] 1876.<ref>{{cite journal | author=Fye, W. Bruce | title = T. Lauder Brunton and Amyl Nitrite: A Victorian Vasodilator | year = 1986 | volume = 74 | pages=222-229 | url = http://circ.ahajournals.org/cgi/reprint/74/2/222.pdf |issue=2}}</ref>, a dve godine kasnije [[Vilijam Murel]] ''(William Murrell)'' [[nitroglicerin]]. Askenazi ''(S. Askanazi)'' je za lečenje anginoznih bolova primenio [[diuretin]]. Operativno lečenje angine paktoris započeo je [[Tomas Jonesko]] ''(Thomas Jonnesco [[1860]]–[[1926]])'' koji je [[1916]]. preporučio primenu [[vrat]]ne [[simpatektomija|simpatektomije]].<ref>{{en}}{{cite journal | author = Târcoveanu E, Angelescu N.| title = A European surgeon: Thoma Ionescu (Thomas Jonnesco)--founder of the Romanian school of surgery (1860-1926)'' Acta Chir Belg.| year = 2009 | volume = 109 | pages=824-828 | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20184082 | issue=2|accessdate=2012-06-12}}</ref> Tokom [[1924]] A. Leven u lečenju stenokardije uvodi primenu paravertebralne injekcije [[alkohol]]a, a R. Lerih [[1936]] ''(R.Lerich)'' [[stelektomija|stelektomiju]]. Nakon što je [[1974]]. [[Andreas Grincig]] izveo prvu [[angioplastika|angioplastiku]] na perifenim krvnim sudovima, u [[anestezija|lokalnoj anestaziji]] kod [[čovek]]a, on je nakon [[Intervencija u medicini|intervencije]] na animalnom modelu, prikazao i prvu uspešnu dilataciju [[stenoza|stenoziranog]] srčanog krvnog suda. Zajedno sa Milerom i Hanaom, [[1977]]. u [[San Francisko|San Francisku]] a potom u [[Cirih]]u, tokom elektivnog aortokoronarnog premošćavanja, Andreas Grincig je uradio prvu koronarnu angioplastiku, a zatim [[16. septembar|16. septembra]] 1977, prvi put u [[istorija medicine|istoriji medicine]] i samostalnu [[Perkutana koronarna intervencija|perkutanu koronarnu intervenciju]].<ref>''Biographic sketch of Andreas Gruentzig''. [http://www.ptca.org/archive/bios/gruentzig.html] Pristupljeno 7.9.2013.</ref> Važna otkrića u interventnoj kardiologiji nastaju [[1986.]] kada su, napre [[Žak Puel]] ({{jez-fr|Jacques Puel}}) u [[Tuluz]]u - [[Francuska]], a zatim i [[Ulrih Sigvar]] ''(Ulrich Sigwar)'' sa saradnici [[1987]]. godine implantirali prvi intrakoronarni [[stent]], kojim je omogućena još šira upotreba perkutanih koronarnih intervencija širom [[svet]]a. Glavni razlog za njihovo uvođenje u interventnu radiologiju bilo je smanjenje broj [[restenoza]] koje su se javljale nakon angioplastike i bolja podrška dilatiranom (proširenom) [[krvni sud|krvnom sudu]] ili cevastom kanalu.<ref>Mueller RL, Sanborn TA. T''he history of interventional cardiology: cardiac catheterization, angioplasty, and related interventions.'' Am Heart J 1995;129:146-72</ref> == Epidemiologija == Podaci o [[učestalost]]i angine pektoris variraju u različitim kliničkim studijama u zavisnosti od: geografskog položaja proučavanog stanovništva, kriterijuma koji su primenjeni u testiranju pacijenata i različito definisanih uslova istraživanja.<ref>Adlam D, Azeem T, Ali T, Gershlick A. ''Is there a role for provocation testing to diagnose coronary artery spasm?.'' Int J Cardiol. Jun 22 2005;102(1):1-7</ref> Tako se procenjuje da u [[SAD]] od angine pektoris boluje oko 9,8 miliona [[Amerikanci|Amerikanaca]], kao i da se ona svake godine javlja u 500.000 novih slučajeva. U [[2009]], oko 785.000 Amerikanaca je imalo prvi [[srčani napad]], a kod oko 470.000 on se ponovo javljao. Samo u oko 18% srčanih napada prethodi angina pektoris. Takođe procenjuje se da je pojava prvog [[srčani udar|srčanog udara]] ([[infarkt miokarda|infarkta miokarda]]) sa anginoznim napadom prisutna kod 195.000 Amerikanaca svake godine.<ref name="Lloyd">Lloyd-Jones D, Adams R, Carnethon M, De Simone G, Ferguson TB, Flegal K, et al. ''Heart disease and stroke statistics--2009 update: a report from the American Heart Association Statistics Committee and Stroke Statistics Subcommittee.'' Circulation. Jan 27 2009;119(3):e21-181. [Medline].</ref> Pre [[1990]]. godine, od kada je počela era savremenog načina lečenja [[Ishemijska bolest srca|IBS]], 60-70% bolesnika umiralo je u periodu do 5 godina od postavljanja dijagnoze, a prijemi u bolnicu zbog pogoršanje simptoma bili su česti i ponavljajući, što je dovelo do „epidemije hospitalizacija“ u mnogim zemljama sveta. Zahvaljujući savremenijim oblicima lečenja, smanjen je broj hospitalizovanih sa IBS u poslednjih nekoliko godina [[21. vek]]a i za 30-50%, sa manje značajanim padom i u mortalitetu.<ref>Stewart S, MacIntyre K, Hole DJ, Capewell S, McMurray JJ. ''More‘malignant’ than cancer? Five-year survival following a first admission for heart failure.'' Eur J Heart Fail 2001;3:315–322</ref><ref>Jhund PS, Macintyre K, Simpson CR, Lewsey JD, Stewart S, Redpath A, Chalmers JW, Capewell S, McMurray JJ. ''Long-term trends in first hospitalization for heart failure and subsequent survival between 1986 and 2003: a population study of 5.1 million people.'' Circulation 2009;119:515–523.</ref> Oko 1-2% odraslog stanovništva u razvijenim zemljama ima insuficijenciju srca, sa prevalencom raste do ≥ 10% među osobama od 70 godina ili stariji. Muškarci čine oko 70% pacijenata sa anginom pektoris.<ref>Mosterd A, Hoes AW. ''Clinical epidemiology of heart failure.'' Heart 2007;93: 1137–1146.</ref> Tipični pacijenti muškog pola sa anginom su u dobi od 40 i 60 godina ili ženskog pola između 65 i 75 godina starosti.<ref>Stewart S, Ekman I, Ekman T, Oden A, Rosengren A. ''Population impact of heart failure and the most common forms of cancer: a study of 1 162 309 hospital cases in Sweden (1988 to 2004).'' Circ Cardiovasc Qual Outcomes 2010;3:573–580</ref> === Mortalitet/Morbiditet === U prim decenijama 20. veka, od kardiovaskularnih bolesti umro je svaki 10. stanovnik, da bi se u prvim decenijama 21. veka, usled nove faze „epidemiološke tranzicije“, taj broj povećao na 30%. Svake godine u svetu od kardiovaskularnih bolesti umre preko 17 miliona stanovnika, dok samo od akutnog srčanog udara oboli preko 6 miliona stanovnika, od čega se smrtni ishod javlja kod približno 25% slučajeva.<ref>WhO. ''World health Report 2004: Changing history''. Geneva: WhO; 2004.</ref> [[Smrt]]nost uzrokovana [[koronarna bolest|koronarnom bolešću]], tri puta je veća kod muškaraca nego kod žena u dobi ispod 65 godina. Kod starijih pacijenata smrtnost u oba pola je podjednaka, a u dobi preko 65 godina, dva puta veća je kod žena. Iako je u poslednje dve dekade ukupna smrtnost nepromenjena, u dobi ispod 65 godina smrtnost je smanjena za preko 50%. Na osnovu rezultata desetogodišnjeg mortaliteta od KVB (IBS i CVB) u 12 evropskih kohortnih studija sa ukupno 205.178 ispitanika (88.080 žena i 117.098 muškaraca), sa ukupnim praćenjem od 2,7 miliona bolesnika-godina, registrovana su 7.934 smrtna ishoda od KVB od kojih čak 5.652 od ishemijske bolesti srca.<ref name="Ref8"/> Svakih 25 sekundi, u [[Severna Amerika|Severnoj Americi]] javlja se koronarni događaj, a skoro svake minute neko će umreti od posledica tog događaja. [[Koronarna bolest srca]] izazvala je najmanje jedan od pet smrtnih slučajeva [[2005]]. u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Takođe u 2005. od koronarne bolesti srca umrlo je 445.687 osoba (232.115 muškaraca i 213.572 žena). Na osnovu podataka o smrtnosti u 2005, očekuje se da će u narednim godinama oko 2.400 Amerikanaca umreti od [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] svaki dan, ili u proseku dogodiće se jedan smrtni slučaj svakih 37 sekundi.<ref name="Lloyd"/> {{izdvojeni citat|''Iako se različite zemlje nalaze u različitim fazama tranzicije, predviđa se da će do 2020. godine bolesti srca i krvnih sudova vodeći uzrok umiranja postati u svim zemljama, naročito u nerazvijenim. Već sada je procenjeno da preko 80% smrtnosti od svih kardiovaskularnih bolesti i 60% opterećenja od ishemijske bolesti srca potiče iz zemalja u razvoju i nerazvijenih zemalja.<ref>Mackay J, Mensah G. ''Atlas of heart Disease and Stroke''. Geneva: WhO; 2004.</ref>''}} Imajući u vidu napred iznete činjenice, brojni izvori navode da u strukturi umiranja od kardiovaskularnih bolesti u svetu, s početka 21. veka, dominira mortalitet od ishemijske bolesti srca, nakon čega sledi umiranje od cerebrovaskularnih i drugih bolesti srca i krvnih sudova.<ref>Vasiljević Z, Mickovski-Katalina N, Panić G, i sar. ''Klinička obeležja, lečenje i smrtnost bolesnika sa akutnim koronarnim sindromom u Srbiji od 2002. do 2005. godine: analiza podataka Nacionalnog registra za akutni koronarni sindrom.'' Srp Arh Celok Lek 2007;135(11-12):645-658.</ref><ref>Mickovski-Katalina N. ''Socijalno-demografske, bihevioralne i kliničke karakteristike bolesnika sa akutnim infarktom miokarda kao činioci načina njihovog zbrinjavanja'' (Magistraska teza). Beograd: Medicinski fakultet univerziteta u Beogradu, 2005.</ref><ref name="Ref11">Matić D. ''Analiza bolesnika sa akutnim koronarnim sindromima na teritoriji Srbije u jednogodišnjem periodu'' (Magistarska teza). Beograd: Medicinski fakultet univerziteta u Beogradu, 2011.</ref> Analizom pojedinačnih uzroka smrti u Srbiji, u strukturi svih uzroka smrtnog ishoda, smrtnost od pojedinih kliničkih oblika ishemijske bolesti srca je među prvih deset. Pomeranja uzrasne granice mortaliteta/morbiditeta od ishemijske bolesti srca, kod osoba uzrasta 20 do 64 godine, smrtnost od akutnog infarkta srca već je na drugom mestu, iza mortaliteta od raka pluća.<ref name="Institut9" >''Incidencija i mortalitet od akutnog koronarnog sindroma u 2006, 2007, 2008, 2009, Srbija.'' Institut za javno zdravlje republike Srbije „Dr Milan Jovanović Batut”, na [http:// www.batut.org.rs.] Pristupljeno 11.9.2013.</ref> Na donjoj tabeli prikazan je trend umiranja u Srbiji od angine pektoris, prema uzrastu i polu. {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" ! style="background:#E6E6FA;" colspan=17 |<center> '''Stopa mortaliteta od nestabilne angine pektoris na 100.000 stanovnika prema uzrastu i polu, u Srbiji, 2009.<ref name="Institut9"/>'''</center> |- ! Pol !!0-4 !! 5-9!!10-14 !! 15-19!! 20-24 !! 25-29 !! 30-34 !! 35-39 !! 40-44 !! 45-49!!50-54!!55-59!!60-64!!65-69!!70-74!!>75 |- | '''Muškarci'''||0.0|| 0.0|| 0.0 ||0.0|| 0.0|| 0.0|| 0.0|| 0.0|| 0.4|| 1.6||3.7|| 5.0 ||7.0 ||11.9 ||14.7 ||32.1 |- | '''Žene'''||0.0||0.0||0.0 ||0.0||0.0|| 0.0|| 0.0|| 0.0 ||0.0||0.0||0.7|| 1.3|| 4.4 ||8.2 ||10.7 ||34.2 |} === Rasa === Koronarna bolest pogađa ljude svih rasa. Godišnja stopa novih epizoda ​​angine pektoris na 1.000 stanovnika u odnosu na rasu prema podacima iz SAD prikazana je u donjoj tabeli <ref name="Lloyd"/> {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" ! style="background:#E6E6FA;" colspan=8 | '''Godišnja stopa novih epizoda ​​angine pektoris na 1.000 stanovnika u odnosu na rasu u SAD.<ref name="Lloyd"/>''' |- ! Starost !! Bela rasa !! Crna i hispano rasa |- | '''45 do 54 godina''' || * 8.5 u muškaraca * 10,6 u žena || * 11.8 u muškaraca * 20,8 u žena |- | '''55 do 64 godina''' || * 11.9 u muškaraca * 11.2 u žena || * 10.6 u muškaraca * 19.3 u žena |- | '''65 do 74 godina''' || * 13,7 u muškarca * 13.1 u žena || * 8.8 u muškarca * 10.0 u žena |} „Prema podacima Centra za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC) SAD, prevalenca angine i/ili koronarne bolesti srca je najveća i stalno se uvećava u latino-amerikanaca ([[hispano]] porekla), zatim kod belaca i crnaca koji nisu hispano porekla (5%, 4,2%, 3,7%). Ova informacija uključuje 50 američkih saveznih država, [[Distrikt Kolumbija|Distrikt Kolumbiju]], [[Portoriko]] i [[Američka Devičanska Ostrva]].“<ref name="Lloyd"/><ref name="Centers">{{en}} Centers for Disease Control and Prevention. ''Prevalence of heart disease--United States, 2005''. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. Feb 16 2007;56(6):113-8. [http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5606a2.htm Full Text] Pristupljeno 7.9.2013.</ref> === Pol === Muškarci čine oko 70% pacijenata sa anginom pektoris. Tipični pacijenti sa anginom su muškarci u dobi od 40-60 godina ili žene između 65 i 75 godina. Prema podacima iz SAD angina pektoris među Amerikancima starosti od 40-74 godina, bila je veća kod žena nego kod muškaraca <ref name="Lloyd"/>, kao jedan od [[simptom]]a koronarne bolesti, sa žensko muškim odnosom 1,7:1 i [[prevalenca|prevalencom]] od 4,6 miliona kod žena i 3,3 miliona u muškaraca. Učestalost atipičnih oblika angine je takođe češći kod žena u odnosu na muškarce. Procenjuje se da je prevalenca angine u starosti veća kod žena nego kod muškaraca. Žene imaju nešto višu stopu smrtnosti od koronarne bolesti u poređenju sa muškarcima, zbog njene pojave u kasnijem životmom dobu (između 65 i 75 godina) zbog češćeg odsustva klasičnih anginoznih simptoma.<ref name="Lloyd"/> Podaci [[CDC]] SAD iz 2005. ukazuju da muškarci imaju povećanu prevalencu angine i/ili koronarne bolesti srca (5,5%), nego žene (3,4%).<ref name="Centers"/> === Starost === Prevalencija angine pektoris se povećava sa godinama. Starost je snažan faktor rizika smrtnosti. Više od 150.000 Amerikanaca mlađih od 65 godina umrlo je od koronarne bolesti u 2005. Međutim, u 2005, 32% smrtnih slučajeva od kardiovaskularnih bolesti nastalo je pre 75 godine života, što je dobar pokazatelj ako se uzme u obzir da je prosečan očekivani životni vek čoveka oko 77,9 godina. Učestalost novih i rekurentnih slučajeva angine pektoris se povećava sa godinama, ali onda opada nakon 85 godina starosti.<ref name="Centers"/><ref name=autogenerated1>Lloyd-Jones D, Adams R, Carnethon M, De Simone G, Ferguson TB, Flegal K, et al. ''Heart disease and stroke statistics--2009 update: a report from the American Heart Association Statistics Committee and Stroke Statistics Subcommittee.'' Circulation. Jan 27 2009;119(3):e21-181.</ref>. == Etiologija == Angina pektoris je urgentno stanje u [[kardiologija|kardiologiji]], koje nastaje kao posledica ishemije srčanog mišića, uzrokovane smanjenom ili poremećenom cirkulacijom krvi i smanjenim prilivom kiseonika u [[tkivo|tkivu]] i [[ćelija]]ma srčanog mišića. Poremećaj cirkulacije krvi kroz srčani mišić uzrokuje nesklad između njegove potreba i koncentracije kiseonika, usled [[Patologija|anotomopatoloških]] promena na srčanim (koronarnim) arterijama, u kojima dominira [[spazam]] ili suženje lumena u različitom stepenu ili njihovo potpuno začepljenje.<ref>McMurray JJ, Adamopoulos S, Anker SD, Auricchio A, Bohm M, Dickstein K, Falk V, Filippatos G, Fonseca C, Gomez-Sanchez MA, Jaarsma T, Kober L, Lip GY, Maggioni AP, Parkhomenko A, Pieske BM, Popescu BA, Ronnevik PK, Rutten FH, Schwitter J, Seferovic P, Stepinska J, Seferovic P, Trindade PT, Voors AA, Zannad F, Zeiher A, ESC Committee for Practice Guidelines (CPG). ESC ''Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure 2012.'' Eur Heart J. 2012;33(14):1787-847.</ref> Jedna od najčešćih ishemija kod angine pektoris je hronična ishemija srčanog mišića, usled [[arteritis]]om izazvanih promena na krvnim sudovima srca. Ona po ''Lucariniju i Picanu'' <ref>Lucarini AR, Picano E, Lattenyi F, Camici P, Marini C, Salvetti A, L`Abbate A. ''Dipirydamole echocardiography stress testing in hypertensive patients.'' Target and Tools. Circulation 1991; 83 (suppl III): III68-III74.</ref> može da nastane na jedan od sledeća tri načina: [[Datoteka:Mogući uzroci ishemije miokarda.PNG|right|320px]] <big>1. Suženja (stenoze) epikardijalnog dela koronarne cirkulacije kao posledica</big>; * aterosklerozom izazvane opstrukcije lumena koronarne arterija; * tromboze i tromboembolije lumena koronarne arterija; * spazma zida koronarne arterije i posledične opstrukcije lumena koronarne arterije <big> 2. Hipertofija (uvećanja) mase srčanog mišića, koja nije praćena uvećanjem (umnožavanjem) cirkulacije</big> <big>3. Promene u mikrocirkulaciji, koje mogu nastati u toku;</big> * povišenog krvnog pritiska (hipertenzivna kriza) * šećerne i drugih sistemskih bolesti. U etiopatogenezi [[ishemijska bolest srca|ishemije srčanog mišića]] može da bude uključen samo jedan ili kombinacija dva, pa i sva tri mehanizma. Tako na primer, bolesnik sa aterosklerotičnim oboljenjem koronarnih arterija može da ima i hipertenzivnu hipertrofiju leve srčane komore, kao i mikrovaskularnu bolest zbog [[dijabetes]]a. [[Datoteka:Ateroskleroza koronarke.PNG|left|300px]] Angina pektoris najčešće je rezultat delimične opstrukcije koronarne arterije ateromom koji nastaje u procesu ateroskleroze. Zato se ateroskleroza u oko 95% slučajeva javlja kao najčešći uzrok hroničnom ishemijom izazvane angine pektoris. U ostalih 5% slučajeva uzroci mogu biti; [[kolagena bolest]], [[sifilis]], [[embolija]] koronarnih krvnih sudova izazvana vegetacijama u bakterijskom [[endokard]]u itd. Takođe veoma je važno razlučiti šta je uzrok grudnog bola, posebno ishemijskog, od neishemijskog bola u grudima. Neishemijski bol može biti izazvan nekim drugim ozbiljnim uzrokom, koji takođe zahteva hitno lečenje, npr, disekcija aorte, perikarditis ili plućna embolija. Takođe treba imati u vidu da kod pacijenata sa visokim rizikom, uzroci mogu biti i udruženi, tj istovremeni. Iako etiopatogeneza ateroskleroze u angini pektoris nije potpuno razjašnjena, veliku ulogu u njenom razvoju igraju [[faktori rizika]]. Među ovim faktorima najznačajniji su; povišen krvni pritisak, poremećaj srčanog ritma (npr tahikardija), povišen nivo [[masti]] u [[serum]]u uz nisku LDH frakciju [[holesterol]]a, netolerancija na [[ugljeni hidrati|ugljene hidrate]], [[pušenje duvana|pušenje]], [[ishrana]] bogata zasićenim mastima, [[psihoemocionalna napetost]]. Uz sve navedeno od velikog značaja je i životna dob, [[pol]] i porodična opterećenost ishemijskom bolešću srca. {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" ! style="background:#E6E6FA;" colspan=3 |<center> '''Faktori rizika povezani sa koronarnom aterosklerozom.<ref name="Ref15"/>'''</center> |- !<center> Faktori!!<center> Karakteristike !!Stepen dokaza |- | '''[[Hipertenzija]]''' || Rizik od koronarnog oboljenja srca progresivno raste sa rastom krvnog pritiska||<center>'''IIa''' |- |'''[[Gojaznost]]''' || Zbog napora ili uzbuđenja, nakon obroka, statičkog napora, za vreme hladnog vremena||<center>'''IIa''' |- |'''[[Hiperlipidemija]]''' || Rizik od nastanka koronarne bolesti raste ako je povećan ukupni nivo holesterola u plazmi i/ili LDL, uz istovremeno nisku vrednost HDL u plazmi.<ref>Grundy SM: ''Cholesterol and coronary heart disease.'' A new era. JAMA 256 (20): 2849-2858, 1986</ref>||<center>'''IIa''' |- |'''[[Šećerna bolest]]''' || Rizik za koronarnu bolest raste 2-3 puta za muškarce i 3-5 puta za žene||<center>'''Ib''' |- | '''[[Pušenje]]''' ||Pušenje je značajan faktor rizika za koronarna srčana oboljenja. Prestanak pušenja značajno smanjuje rizik koji je upola manji nakon prve godine nepušenja.||<center>'''Ib''' |- |'''[[Alkohol]]'''||Veza između koronarnog srčanog oboljenja i alkohola je korelativna - najniži rizik je pri umerenom konzumiranju alkohola.||<center>'''IIb''' |- |'''[[Anamneza (medicina)|Porodična anamneza]] [[Ishemijska bolest srca|ishemijske bolesti srca]]'''||Rizik od nastanka oštećenja koronarne cirkulacije je veći ukoliko je u porodici bilo ishemijskog oboljenja srca u ranijem životnom dobu (<55 kod muškaraca; <65 godina kod žena)||<center>'''IIa''' |- |'''[[Pol]]'''||Ugroženi su muškarci i žene nakon menopauze.||<center>'''IIb''' |- |'''[[uzrast|Dob]]'''||Rizik raste sa godinama.||<center>'''IIb''' |- |} == Patološka anatomija == Kliničaru je lako da opiše osnovne karakteristike [[sindrom]]a angine pektoris. Patološkom anatomu je to znatno teže, jer se pokazalo da jačina bola u grudima nije u korelaciji sa patoanatomski supstratom, patofiziološki sledom događaja i najtežim komplikacijama, pa se i do današnjih dana pouzdano ne zna pravi supstrat ovog sindroma. A ne može se znati zbog jednog od sledeća dva razloga: * ''U jednom slučaju'', napad angine pektoris izaziva trenutnu smrt [[bolesnik]]a; a patološki nalazi detektuju eventualne promene na [[koronarne arterije|koronarnim arterijama]] (aterosklerozu, [[sifilis]], arteritis sa [[tromboza|trombozom]] ili bez nje), ali bez promena na srčanom mišiću, jer nije bilo dovoljno vremena da se one razviju. Još teže je ako je smrt nastala bez promena na koronarnim arterijama a bolesnik je imao kliničku sliku angine pektoris. Tada je [[obdukcioni nalaz]] negativan * ''U drugom slučaju'', blesnici umiru pod kliničkom slikom [[hronična insuficijencija srca|hronične insuficijencije srca]], koja je nastala zbog hronične koronarne insuficijencije, ali su promene srčanog mišića toliko razvijene, da je teško reći, kako je izgledala početna lezija. Pored toga pojmovi [[insuficijencija srca]] i [[koronarna insuficijencija]] nisu identični. Svaka koronarna insuficijencija, pre ili kasnije dovodi do insuficijencije srčanog mišića, ali ne mora svaka insuficijencija srčanog mišića obavezno dovesti do sindroma koronarne insuficijencije, koja nastaje tek kod visokog stepena [[hipoksija|hipoksije]], tako da pre sindroma angine pektoris obično nastupa smrt zbog [[hipoksija|hipoksije]] vitalnih centara [[mozak|mozga]]. Zato se patološki anatom u svom izveštaju o promenama kod angine pektoris uglavnom ograničava na opisivanje koronarne insuficijencije, odnosno promena na koronarnim arterijama<ref>Kannel WB, Feinleib M.'' Natural history of angina pectoris in the Framingham study. Prognosis and survival''. Am J Cardiol. Feb 1972;29(2):154-63.</ref>. == Patofiziologija == U osnovi angine pektoris je ishemija srčanog mišića, koja nastaje kada protok krvi kroz koronarne arterije postane nedovoljan za normalno snabdevanje kiseonikom. Tada ćelije srčanog mišića prelaze sa aerobnog u anaerobni [[metabolizam]], što je praćeno progresivnim oštećenjem metaboličkih, mehaničkih i električnih funkcija. Zato se kaže da je angina pektoris najčešća klinička manifestacija [[ishemija|ishemije]] srčanog mišića, koja uzrokuje hemijsku i mehaničku stimulaciju senzornih aferentnih nervnih završetaka u koronarnim krvnim sudovima i srčanom mišiću. Ova nervna vlakana protežu se od prvog do četvrtog grudnog kičmenog nerva, pa preko kičmene moždine dosežu do [[talamus]]a, a odatle do [[Mozak|moždane kore]]. Brojne studije navode [[adenozin]] kao jedan od glavnih hemijskih medijatora anginoznom bolu. Tokom ishemije, [[ATP]] se razlaže do adenozina, koji, nakon difuzije u ekstracelularni prostor, izaziva dilataciju arteriola i anginozni bol. Adenozin, najverovatnije, izaziva anginu tako što stimuliše receptore u A1 aferentnim nervnim završecima srca <ref name="Crea">Crea F, Pupita G, Galassi AR, et al. ''Role of adenosine in pathogenesis of anginal pain. Circulation''. Jan 1990;81(1):164-72.</ref>. Ishemija srčanog mišića može biti posledica; [[Datoteka:Cause of angina.jpg|thumb|Među uzroci angine pektoris, dominira spazam ili suženje lumena krvnih sudova srca u različitom stepenu ili njihovo potpuno začepljenje]] * smanjenjnog protoka krvi kroz koronarne arterije izazvanog fiksnom i/ili dinamičkom epikardijalnom stenozom koronarnih arterija (tj smanjenjem protoka kroz krvne sudove), * abnormalnog suženja ili nedovoljnog širenja (dilatacije) koronarne mikrocirkulacije (tj. povećanog otpora u krvnim sudovima), * smanjenjenog prenosa kiseonika putem krvi. * životne dobi, muškarci starosti > 55 godina i žene posle [[menopauza|menopauze]] starosti > 65 godina. Ishemija srčanog mišića može biti i posledica faktora koji utiču na sastav krvi, kao što su smanjena sposobnost krvi za transport kiseonika, npr. kod teške anemije (hemoglobin, <8 g/dl), ili povišenog nivoa karboksihemoglobina (kao posledica udisanja ugljen-monoksida u zatvorenom prostoru ili dugorotranog pušenja). Ateroskleroza je jedan od najčešćih uzroka oštećenja koronarnih arterija, pa samim tim i angine pektoris. Pacijenti sa fiksnim koronarnim aterosklerotskim lezijama od najmanje 50% pokazuju znake ishemije srčanog mišića tokom povećanih metaboličkih zahteva, kao rezultat značajnog smanjenja koronarnog protoka krvi. Ovi pacijenti nisu u stanju da povećaju svoj koronarni protok krvi tokom stresa, tako da zbog nastalog nesklada između povećane potražnje i poremećaja metabolizma, nastaje angina. Fiksne aterosklerotske lezije od najmanje 90% skoro potpuno ukidaju rezervni protok i zato se kod ovih pacijenata promene praćene anginom mogu javiti u mirovanju. Koronarni [[spazam]] takođe može da smanji koronarni protok krvi izazivanjem dinamičke stenoze koronarnih arterija. [[Princmetalova angina]] se definiše kao anginozni sindrom sa elevacijom ST segmenta, izazvane centralnim spazmom koronarnih arterija. I ako kod većine pacijenata sa Princmetalovom anginom u osnovni postoji koronarna lezija, kod dela pacijenata [[Angiografija|angiografski nalaz]] koronarnih arterija može biti normalan. Nekoliko mehanizama se navodi kao mogući uzrok Princmetalove angine: kao glavni je nedostatak azotnog oksida zbog poremećaja u njegovoj proizvodnji <ref>Kugiyama K, Yasue H, Okumura K, et al. ''Nitric oxide activity is deficient in spasm arteries of patients with coronary spastic angina.'' Circulation. Aug 1 1996;94(3):266-71.</ref>, hiperinsulinemija, nizak nivo intraćelijskog [[magnezijum]]a, pušenje [[cigareta]], i korišćenje [[kokain]]a. == Podela == Prema kliničkoj slici, toku bolesti, lečenju i prognozi može se razlikovati nekoliko tipova angine pektoris. Tako je još Heberden vrlo tačno opisao nekoliko tipova angine pektoris. Anginu pektoris ([[MKB 10]]: {{ICD10|I|20||i|20}}) karakteriše reverzibilna ishemija i ona se prema patofiziološkom mehanizmu, prognozi, težini kliničke slike i terapiji deli na;<ref>{{en}} [[MKB 10]],'' Ischaemic heart diseases (I20-I25)'' [http://apps.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gi20.htm+i20 Angina pectoris I20] Pristupljeno 7.9.2013.</ref>. * '''[[MKB 10]]: I20.1 – stabilna angina pektoris''', (''hronična i stabilna ishemijske bolesti srca'')<ref name=" Vasiljević "/> * '''[[MKB 10]]: I20 – nestabilna angina pektoris''', ''(akutna i nestabilna forma ishemijske bolesti srca)'' <ref name=" Vasiljević "/>. * '''[[MKB 10]]: I20.1 – angina pektoris s dokazanim spazmom''' (''Princmetalovu, varijantnu, vazomotornu anginu'') * '''[[MKB 10]]: I20.8 – ostale posebne forme angine pektoris''' (''anginu na napor i stenokardija'') * '''[[MKB 10]]: I20.9 – angina pektoris-neodređena''' (''anginozni sindrom, ishemijski bol u grudima'') <center> {|style="background-color:Lavender; border-style:solid; border-width:2px; border-color:Thistle; padding:2px" |''Poslednjih godina u Srbiji u proseku 55% umrlih osoba, žrtva je neke od bolesti iz ove grupe <ref>[http://www.batut.org.rs/download/izvestaji/Odabrani%20zdravstveni%20pokazatelji%202009.pdf ''REPUBLIKA SRBIJA ODABRANI ZDRAVSTVENI POKAZATELJI ZA 2009. GODINU Bolesti sistema krvotoka''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305143928/http://www.batut.org.rs/download/izvestaji/Odabrani%20zdravstveni%20pokazatelji%202009.pdf |date=2016-03-05 }} Pristupljeno 7.9.2013.</ref>. U odnosu na sve uzroke smrti tokom 2009, u Srbiji je od bolesti srca i krvnih sudova umrlo je 25.740 muškaraca (45,2 %) i 31.211 žena (54,8%). U periodu od 2002. do 2009. stope smrtnosti od bolesti srca i krvnih sudova u Srbiji porasle su od 756,9 na 100.000 do 777,9 na 100.000 stanovnika'' ''Kao najteži oblik ishemijskih bolesti srca, akutni koronarni sindrom (AKS) predstavlja vodeći zdravstveni problem u razvijenim zemljama sveta, a poslednjih nekoliko decenija i u zemljama u razvoju. Akutni koronarni sindrom (AKS) predstavljaju akutni infarkt miokarda i nestabilna angina pektoris. '' ''Prema podacima registra za AKS, u Srbiji je u 2008. godini sa dijagnozom AKS evidentirano 22.058 slučajeva. Incidencija AKS u Srbiji iznosila je 300,1 na 100.000 stanovnika.'' ''Iste godine (2008) od ovog sindroma u Srbiji je umrlo 7.158 osoba. Mortalitet od AKS u Srbiji iznosio je 97,4 na 100.000 stanovnika.'' |} </center> === Hronična stabilna angina === Stabilna angina ili stabilna koronarna bolest srca, je klinički sindrom koji se uglavnom karakteriše epizodama reverzibilnih promena u srčanom mišiću, ali bez njegove [[Nekroza|nekroze]], izazvanih neusklađenim odnosom između „tražnje i ponude“ (usled nesklada u snabdevanju i potrebama za [[kiseonik]]om), koje se odnose na ishemiju ili hipoksiju, i obično su izazvane vežbom, emocijama ili drugim vrstama [[stres]]a ili drugim psihofizičkim naprezanjima, koja se mogu spontano dešavati. Takve epizode ​​ishemije/hipoksije se obično povezuju sa pojavom prolaznih nelagodnosti u grudima (angina pektoris). Najčešće je to bol, koji prolazi desetak minuta nakon odmora, ali se ponavlja sa malim dnevnim promenama u intenzitetu.<ref name="ref1">{{en}} ESC guidelines on the management of stable coronary artery disease The Task Force on the management of stable coronary artery disease of the European Society of Cardiology, Eur Heart J (2013) doi: 10.1093/eurheartj/eht296 First published online: August 30, 2013 [http://eurheartj.oxfordjournals.org/content/early/2013/08/28/eurheartj.eht296.full#sec-4] Pristupljeno 9.9.2013.</ref> Kod pacijenta koji imaju stabilnu anginu pektoris (ili hroničnu i stabilnu ishemijsku bolest srca<ref>Crea F. ''ESC textbook of cardiology.'' Oxford: Oxford University Press; 2010. Chronic ischaemic heart disease.</ref>) bol se uvek pojavljuje u sličnim situacijama, pri određenom stepenu napora, koji je individualno različit kod različitih osoba. Bol prolazi posle nekoliko minuta odmora ili primene nitroglicerina sublingvalno (pod jezik). Anginozni bol najčešće označava aterosklerotsko oštećenje srčanih arterija, ali se može javiti i kod bolesnika s aortnom stenozom, kod hipertrofične kardiomiopatije ili [[Hipertenzija|hipertenzije]] (obično u drugom ili trećem stadijumu bolesti) bez oštećenja srčanih arterija.<ref name=" Vasiljević "/>. U cilju brzog, boljeg i preciznijeg ocenjivanja težine anginoznih tegoba na osnovu anamnestičkih podataka, Kanadsko kardiovaskularno udruženje ''(CCS – Canadian Cardiovascular Society)''<ref>[http://www.ccs.ca/home/index_e.aspx ''Canadian Cardiovascular Society''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112142711/http://www.ccs.ca/home/index_e.aspx |date=2013-11-12 }} Pristupljeno 9.9.2013.</ref> predložilo je primenu klasifikacije stabilne angine pektoris koja je predstavljena u ovoj tabeli,<ref name="ref2">Fox K, Garcia MA, Ardissino D, Buszman P, Camici PG, Crea F, et al. ''Guidelines on the management of stable angina pectoris: executive summary: The Task Force on the Management of Stable Angina Pectoris of the European Society of Cardiology.'' Eur Heart J. 2006 Jun;27(11):1341- 81.</ref> <center> '''<big>Klasifikacija stabilne angine pektoris prema Kanadskom kardiovaskularnom udruženju.</big>''' {| class="wikitable" |- ! Klasa !! Anamnestički podaci |- |<center> '''I''' || Uobičajena fizička aktivnost ne izaziva bol (šetnja, penjanje uz stepenice) |- |<center> '''II''' || Lako ograničenje uobičajene aktivnosti dovodi do bola (šetnja ili penjanje uz stepenice, hod uzbrdo, bol posle obroka, na hladnoću, vetar, zbog emocionalnih stresova) |- |<center> '''III''' || Mala fizička aktivnost dovodi do bola (šetnja po ravnom, penjanje uz stepenice) |- |<center> '''IV''' || Nemogućnost da se izvrši bilo koja fizička aktivnost bez bola (bolovi mogu biti prisutni iu miru) |} </center > Iako je ovaj sistem rangiranja angine pektoris Kanadskog kardiovaskularnog udruženja, prema težini napora, prihvaćen širom sveta u poslednjih 30 godina, isto to udruženje danas smatra da je revizija ove klasifikacije poželjna s obzirom na moguće nepravilnosti i nedoslednosti u odnosu na stavovove koji su danas prisutni u lečenju ishemijske bolesti srca.<ref>Campeau L. ''The Canadian Cardiovascular Society grading of angina pectoris revisited 30 years later.'' Can J Cardiol 2002;18:371-379.</ref> Do skora se smatralo da pacijenti sa stabilnom anginom pektoris (bolovima u grudima) bez opstruktivne koronarne bolesti srca, kao i osobe ženskog pola imaju niži rizik za kardiovaskularne događaje (srčani udar ili smrtni ishod), međutim dokazi koji ovo podržavaju su veoma retki. Naime, brojna istraživanja pokazuju suprotno, tj da su takve osobe u povećanom riziku od smrtnog ishoda, u poređenju sa referentnim stanovništva bez ishemijske bolesti srca, kao i da je rizik za osobe ženskog, isti kao kao za osobe muškog pola.<ref>Glaser R, Selzer F, Jacobs AK, Laskey WK, Kelsey SF, Holper EM, Cohen HA, Abbott JD, Wilensky RL. ''Effect of gender on prognosis following percutaneous coronary intervention for stable angina pectoris and acute coronary syndromes.'' Am J Cardiol. 2006 Dec 1;98(11):1446-50. Epub 2006 Oct 13.</ref><ref>Hemingway H, McCallum A, Shipley M, Manderbacka K, Martikainen P, Keskimäki I. ''Incidence and prognostic implications of stable angina pectoris among women and men''. JAMA. 2006 Mar 22;295(12):1404-11.</ref> === Nestabilna akutna angina === Nestabilna angina, kao termin, primenjuje se za naglo pogoršanje angine pektoris: * ''kada napadi postanu jačeg intenziteta ili se češće ponavljaju (≥ 3 epizode ​​dnevno),'' * ''kada ih uzrokuje manji stepen napora nego prethodno,'' * ''kada se napadi angine javljju pri odmaranju,'' * ''kada se angina javlja posle nedavno preležanog srčanog udara.'' Kada su ove promene praćene objektivnim [[EKG]] nalazom ishemije srčanog mišića (depresija ST segmenta ili dinamika inverzije T talasa), znak su ozbiljne opstrukcije (začepljenja-[[tromboza|tromboze]]) nekog od glavnih krvnih sudova srca. Ovaj oblik angine se često naziva i preinfarktno stanje, i može se javiti u više oblika, koji međusobno nisu tačno razgraničeni: * ''Progresivna angina pektoris'' – ({{jez-lat|angina pectoris progresiva}}) * ''Angina pektoris intraktabilis (sa kojom se teško radi)'' – ({{jez-lat|angina pectoris intractabilis}}) * ''Inicijalna angina pektoris'' – ({{jez-lat|angina pectoris initialis}}) * ''Dekubitalna angina pektoris'' – ({{jez-lat|angina pectoris decubitus}}) * ''Noćna angina pektoris'' – ({{jez-lat|angina pectoris nocturna}}) * ''Anginozni status'' – ({{jez-lat|status anginosus}}) {{izdvojeni citat|''Nestabilna angina pektoris, infarkt miokarda bez elevacije ST segmenta, infarkt miokarda sa elevacijom ST segmenta i iznenadna (nagla) srčana smrt predstavljaju akutne, nestabilne oblike ishemijske bolesti srca pod zajedničkim nazivom akutni koronarni sindrom (AKS)<ref name=" Vasiljević "/>.''}} === Princmetalova (varijantna-vazomotorna) angina === {{glavni članak|Princmetalova angina}} U ovu grupu angina spadaju vazomotorni oblici angine pektoris kod kojih obično nema organske stenoze, već je poremećaj u koranornim arterijama izazvan spazmom. Tu spadaju pored varijantne-Princmetalove angine i:<ref name="Popović"/> '''Nikotinska angina pektoris kod pušača.'''<br />Istraživanjima je utvrđeno da pušači imaju veću tendenciju ka nižim nivoima [[Azotni oksidi|azotnog oksida]] u krvnim sudovima nego nepušači, što povećava sklonsot ka vazospazmima praćenim anginoznim bolovima. Zato se smatra da je [[pušenje]] jedan od glavni faktor [[rizik]]a za pojavu koronarnog spazama.<ref>{{en}} ''Prinzmetal's Angina'' na [http://www.hearthealthywomen.org/cardiovascular-disease/prinzmetals-angina/prinzmetals-angina.html HeartHealthyWomen.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514005154/http://www.hearthealthywomen.org/cardiovascular-disease/prinzmetals-angina/prinzmetals-angina.html |date=2013-05-14 }}, Pristupljeno 24. 4. 2013.</ref><ref>U.S. Department of Health and Human Services. ''The Health Consequences of Smoking: Nicotine Addiction: A Report of the Surgeon General.'' Atlanta: U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Office on Smoking and Health, 1988 [accessed 2010 Jun 6.]</ref> '''Ergotaminska angina pektoris''' '''Reflektorna vagovagalna angina pektoris''' Varijantna (Princmetalova) angina-rezultat je grča koronarnih arterija, najčešće udruženog sa postojećom koronarnom ateroskelrozom. Karakteristično je da se bol javlja u stanju mirovanja ili budi pacijenta iz [[san|sna]], a ne pri naporu, kao kod drugih oblika <ref name=autogenerated2>[http://emedicine.medscape.com/article/153943-overview Coronary Artery Vasospasm] Pristupljeno 7.9.2013.</ref>. Promene na elektrokardiogramu (EKG) su tipične - u toku epizode ​​angine dolazi do elevacije ili rasta ST segmenta ''(označeno crvenom strelicom na slici)''. Da bi se utvrdila dijagnoza postoji potreba za specijalizovanim proverama primenom različitih testova <ref name="ref1"/>. Oko 2% bolesnika sa anginom pektoris ima spazam koronarnih arterija. Spazam koronarnih arterija javlja se otprilike kod 4 na svakih 100.000 stanovnika, sa različitom stopom učestalosti u pojedinim delovima sveta.<ref>Sueda S, Kohno H, Oshita A, Fukuda H, Kondou T, Yano K, et al. ''Coronary abnormal response has increased in Japanese patients: Analysis of 17 years' spasm provocation tests in 2093 cases.'' J Cardiol. May 2010;55(3):354-361</ref>. Učestalost Princmetalove angine među najnižim je u [[svet]]u u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Kod oko 4% pacijenata nakon koronarne [[angiografija|angiografije]] postoje dokazi o fokalnim spazmima, (koji su definisani kao 75% smanjenje lumena koronarne arterije nakon primene [[ergonovin]]a <ref>Harding MB, Leithe ME, Mark DB, Nelson CL, Harrison JK, Hermiller JB, et al. ''Ergonovine maleate testing during cardiac catheterization: a 10-year perspective in 3,447 patients without significant coronary artery disease or Prinzmetal's variant angina.'' J Am Coll Cardiol. Jul 1992;20(1):107-11.</ref>. U [[Francuska|Francuskoj]], učestalost je tri puta veća nego u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Oko 12% pacijenata imalo je pozitivan nalaz nakon sprovedenog, na [[ergonovin]]u zasnovanog, testiranja <ref>Bertrand ME, LaBlanche JM, Tilmant PY, Thieuleux FA, Delforge MR, Carre AG, et al. ''Frequency of provoked coronary arterial spasm in 1089 consecutive patients undergoing coronary arteriography. Circulation. Jun 1982;65(7):1299-306.''</ref>, dok u [[japan]]skim studijama objavljenim u publikacijama, o spazmu koronarnih arterija, navode pozitivan nalaz kod oko 30% pacijenata<ref>Sueda S, Kohno H, Fukuda H, Ochi N, Kawada H, Hayashi Y, et al. ''Frequency of provoked coronary spasms in patients undergoing coronary arteriography using a spasm provocation test via intracoronary administration of ergonovine.'' Angiology. Jul-Aug 2004;55(4):403-11</ref>. === Ostale forme angine pektoris === ==== Tiha ili bezbolna angine pektoris ==== Tiha ili bezbolna angine pektoris, ili nemanifestna ishemijska bolest srca, je u stvari, bezbolna ishemija koja se u suštini ne razlikuje od uobičajene angine, ako uzmemo u obzir efekat ishemije na srce u celini. Glavna razlika je praktično samo u njenom nazivu, jer srčani mišić dobija manje kiseonika, a pacijent ne doživljava bol. Ova vrsta angine pektoris često je praćena osećajem nedostatka vazduha ili zamaranjem.<ref>Knatterud GL, Bourassa MG, Pepine CJ, et al. ''Effects of treatment strategies to suppress ischemia in patients with coronary artery disease: 12-week results of the asymptomatic cardiac ischemia pilot (ACIP) study.'' J Am Coll Cardiol, 1994;24:1-6.</ref> U klinčkoj slici koronarne bolesti upravo je najčešće prisutna bezbolna, tj. nemanifestna ishemija srčanog mišića, koju ne prati anginozni bol kao najprepoznatljiviji simptom, već najčeće propratni simptomi nedostatak vazduha i prisutan zamor.<ref>Đorđević P, Lalić M. ''Koronarna bolest''. U: Kardiologija III izdanje. Nedeljković S. Ed. 1956-59. D.P. za izdavačko trgovinsku delatnost. Beograd, 2000.</ref> Uz objektivne pokazatelje ishemije srčanog mišića, često nisu prisutni simptomi koji su ekvivalentni angini. {{izdvojeni citat|''Nemanifestna ishemija se karakteriše izmenjenom dijastolni funkcijom leve komore, povećanjem dijastolnog pritiska u plućnoj arteriji, poremećajem ritma srca pa i naprasnom srčanom smrću. Smatra se da je nema ishemija posledica kombinacije različite senzitivnosti na bolne draži i disfunkcije endotela u koronarnoj bolesti.<ref>Zoran Čeperković, Nemanifestna ishemijska bolest srca, Saopštenja, Opšta medicina 2005; 11 (1-2): 14-18</ref>''}} Zašto se to dešava, teško je sa potpunom tačnošću reći? Opisana su četri moguća mehanizma: * ''Postojanje autonomne neuropatije,'' * ''Visok prag za druge vrste bolnih draži'', koji postoji kod određenog broja ljudi, koji generalno dobro tolerišu bol, pa čak ga i ne osećaju. * ''Povećana produkcija endorfina'', koji povećavaju prag za bol, * ''Različit stepen težine ishemije u bolesnika sa stabilnom i nestabilnom anginom pektoris''.<ref>Nešković A, Vlahović A, Otašević P. ''Nema ishemija miokarda.'' U: Kardiologija principi i praksa. Beograd, 2000.</ref> Smanjena reakcija na bol u nekim slučajevima može se uočiti i kod bolesnika sa šećernoj bolesti. Promene na krvnim sudovima i [[nerv|nervnim završecima]], uključujući i srce u dijabetičara su takve, da ponekad čak i srčani napad kod njih može proći bez bilo kakvi tegoba, ili su one toliko male da se srčani udar dijagnostikuje tek nakon nekoliko godina kao slučajni nalaz.<ref>Boland LL, Folsom AR, Sorlie PD, Taylor HA, Rosamond WD, Chambless LE, Cooper LS. ''Occurrence of unrecognized myocardial infarction in subjects aged 45 to 65 years (the ARIC study).'' Am J Cardiol. 2002;90:927-931.</ref> [[Dijagnostika]] bezbolane ishemije je moguća u toku testa fizičkim opterećenjem, kada lekar na EKG konstatuje jasne znake ishemije, a pacijent ništa ne doživljava i nastoji da savlada opterećenje još dugo vremena. Ako se test ne prekine, pacijent može doći čak i do ivice srčanog udara, a da nije toga svestan. ==== Refraktorna angina ==== Ovaj oblik angine pektoris karakteriše stanje u kome pacijenti ne odgovaraju na konvencionalno lečenje. U današnje vreme sve je više pacijenata sa [[arterijska bolest srca|arterijskom bolešću srca]], koji imaju česte anginozne bolove, a više ne reaguju, ni na uobičajenu terapiju lekovima, niti na revaskularizaciju srčanog mišića. Vrlo česti anginozni bolovi i nemogućnost njihovog ublažavanja otežavaju život i onemogućavaju obolelom osnovne radne i životne aktivnosti, a njihova prognoza je vrlo loša. Zato se u svetu sve više istražuju novi terapijski metodi i tehnike, među kojima su najbolje rezultate pokazale; pojačana spoljašnja kontrapulzacija, transmiokardna revaskularizacija srčanog mišića, kao i neurostimulacija, koje smanjuju broj anginoznih napada i popravljaju objektivne pokazatelje ishemije srčanog mišića kod bolesnika sa refraktornom anginom pektoris<ref>Ristić A, Angelkov L, Damjanović M, Baškot B. ''Lečenje refraktorne angine pektoris.'' Srpski arhiv za celokupno lekarstvo. 2004; 132(11-12):453-457. [http://scindeks-clanci.nb.rs/data/pdf/0370-8179/2004/0370-81790412453R.pdf scindeks] Pristupljeno 7.9.2013.</ref>. == Kliničke karakteristike == {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" ! style="background:#E6E6FA;" colspan=3 | '''Kanadska klasifikacija angine pektoris kojom se određuje težina kliničke slike koronarne arterijske bolesti''' |- |<center> '''Stepen težine''' ||<center> '''Opis'''||<center> '''Primer''' |- |<center> I || Pri normalnom naporu se ne javlja angina, javlja se samo pri teškom naporu.|| |- | <center>II || Angina se javlja pri naporu.|| Tegobe kod penjanja uz stepenice ili hodanja uzbrdo. |- |<center> III || Angina se javlja pri minimalnom naporu. || Tegobe u toku obavljanja svakodnevnih kućnih poslova |- |<center> IV || Anginozni napadi se javljaju pri minimalnom naporu, ali takođe u mirovanju.|| Tegobe se mogu javiti i u mirovanju |- |} == Dijagnoza == <center> {|style="background-color:Lavender; border-style:solid; border-width:2px; border-color:Thistle; padding:2px" |'''''Dijagnoza angine pektoris se postavlja na osnovu pažljivo uzete anamneze praćene usmerenim fizikalnim pregledom, i procenom srčanih faktora rizika. Uz odgovarajuće dijagnostičke testove, ovako sproveden dijagnostički postupak omogućava postavljanje precizne dijagnoze u 90% slučajeva.''''' |} </center> === Preporuke === Verovatnoća za postojanje stabilne angine pektoris može se izračunati na osnovu kliničkih karakteristika bola u grudima, godina starosti i pola bolesnika.<ref name="Ref15"/> '''Tri najvažnije kliničke karakteristike bola u grudima su:''' : 1. retrosternalno (iza grudne kosti) lokalizacija karakterističnog kvaliteta i trajanja, : 2. provociranost fizičkim naporom ili emocionalnim stresom, : 3. prestanak bola pri odmoru ili na primenu [[nitroglicerin]]a. Na osnovu ovih karakteristika, bol u grudima se klasifikuje kao: : '''1. tipična ili definitivna angina pektoris''' - potrebno je da bol u grudima ima sve tri navedene karakteristike, : '''2. atipična ili moguća angina pektoris''' - bol ima dve od tri navedene karakteristike, : '''3. nesrčani bol u grudima''' - postoji jedna ili nijedna od navedenih karakteristika. Nakon što se ustanovi verovatnoći postojanja angine pektoris ([[Ishemijska bolest srca|ishemijska bolest srca - IBS]]) (tzv. „pretest verovatnoća“ u Bejsovoj teoremi), bolesnik se prema verovatnoći za postojanje angine pektoris (IBS) može svrstati u jednu od tri kategorije : '''1. Mala verovatnoća''' — manja od 10% (prema nekim autorima manja od 20%). Kod ovih bolesnika nije potrebno dodatno ispitivanje neinvazivnim ili invazivnim testovima (osim za procenu određenih sportskih ili profesionalnih sposobnosti). : '''2. Srednja verovatnoća''' — 10 - 90% (prema nekim autorima između 20 i 80%). Ove bolesnike potrebno je testirati neinvazivnim funkcionalnim testovima kako bi se dokazalo postojanje ishemije srčanog mišića. : '''3. Visoka verovatnoća''' — veća od 90% (prema nekim autorima veća od 80%). Kod ovih bolesnika indikovana je [[koronarna angiografija]] i to bez prethodnog neinvazivnog testiranja. Navedenih preporuka, u dijagnostici se treba obavezno pridržavati; ''zato što kod bolesnika sa niskom (odnosno visokom) pretest verovatnoćom za postojanje angine pektoris ([[Ishemijska bolest srca|IBS]]), neinvazivno funkcionalno testiranje i u slučaju lažno pozitivnog(odnosno negativnog) rezultata i dalje daje nisku (odnosno visoku) post-test verovatnoću postojanja angine pektoris ([[Ishemijska bolest srca|IBS]]) koja utiče na donošenje kliničkih odluka nezavisno od rezultata testa.<ref name="Ref4">Ostojic M. ''Preporuke za prevenciju ishemijske bolesti srca.'' Beograd: Ministarstvo zdravlja Republike Srbije; 2002.</ref>'' === Definicije nivoa dokaza i klasa preporuka === Definicije klasa preporuka i nivoa dokaza, koji su korišćeni u daljem tekstu, prikazane su na osnovu preporuka u kliničkim vodičima koji su kao literatura korišćeni za pisanje ove stranice, i predstavljeni su u dole navedenim tabelama: {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" ! style="background:#E6E6FA;" colspan=3 |<center> <big>'''Definicije klasa preporuka.<ref name="Ref5"/>'''</big> |- |<center> '''Klasa preporuke''' ||<center> '''Definicija''' |- |<center>'''Klasa I''' || Postoje dokazi i/ili opšta saglasnost da je određeni tretman ili procedura delotvoran, koristan i efektan. |- |<center>'''Klasa II''' || Postoje protivrečni dokazi i/ili različiti stavovi oko koristi/efikasnosti određenog tretmana ili procedure. |- |<center>'''Klasa IIa''' || Najveći broj dokaza govori u prilog koristi/efikasnosti. |- |<center>'''Klasa IIb''' || Korist/efikasnost je mnogo manje zasnovana na dokazima/stavovima. |- |<center>'''Klasa III''' || Postoje dokazi ili opšta saglasnost da određeni tretman ili procedura nije koristan/efikasan, i u nekim slučajevima može biti štetan. |- |} {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" ! style="background:#E6E6FA;" colspan=3 |<center> <big>'''Definicije nivoa dokaza.<ref name="Ref5"/>'''</big> |- |<center> '''Nivo dokaza A''' || Dokazi potiču iz više randomizovanih kliničkih studija ili meta-analiza. |- |<center>'''Nivo dokaza B'''|| Dokazi potiču iz jedne randomizovane studije ili velikih nerandomizovanih studija. |- |<center>'''Nivo dokaza C''' || Konsenzus ili mišljenje eksperata i/ili male studije, retrospektivne studije, registri . |- |} {{izdvojeni citat|''Postoje nedoumice i među autorima preporuka, kakva je npr razlika između '''I, IIa''' ili '''IIb'''. Diplomatsko objašnjenje je da preporuka '''I''' znači da ona ima prednost, preporuka '''IIa''' je nešto što se mora razmatrati u multidisciplinarnom timu i sa bolesnikom, a preporuka '''IIb''' se može, ali i ne mora razmatrati i uzimati u obzir. Preporuka '''III''', smatra se da je procedura nekorisna ili čak štetna.<ref name="Ref5"/>''}} === Anamneza === U [[Anamneza (medicina)|anamnezi]] angine pektoris najznačajnije podaci su oni koji opisuju osobine ili karakteristike bola;<ref name="Ref15"/> {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" ! style="background:#E6E6FA;" colspan=2 |<center> '''Karakteristike bola u angini pektoris'''</center> |- !<center> Bol !!<center> Prezentacija bola |- | '''Karakter''' || Obično čvrst, stežući, u vidu pritiska, tuposti, težine, žarenja, osećaja gušenja (dispneja), ponekad praćen povraćanjem. Disanje i promena položaja nemaju uticaja na oštrinu bola Odsutna nelagodnost u grudima (npr., dispneja, [[povraćanje]], izmenjeni senzorijum) |- | '''Lokalizacija''' || Centralni prostor grudnog koša, iza grudne kosti (često difuzno u bilo kom predelu između C7-T4 dermatoma) Retrosternalnno ili substernalno, iznad dojke, levo jednostrano, napred jednostrano, gornji deo trbuha, rame, vrat, ruke, pozadi u predeo lopatice. Lokacija bola u zubima, vilici, donjem delu lica (iznad C7 [[dermatom]]a) često je nejasne etiologije. |- | '''Širenje'''|| Jedonstrano ili obostrano u ruke, ramena, vrat, donji deo lica, vilice, uvo ili nazad u leđa i epigastrijum |- |'''Precipitacija''' || Zbog napora ili uzbuđenja, nakon obroka, statičkog napora, za vreme hladnog vremena |- | '''Trajanje''' || Do 15 minuta, ako traje duže - sumnjati na srčani udar |- | '''Pogoršanje''' || Ako se napor nastavi |- | '''Olakšanje''' || Nakon par minuta odmora ili primene nitroglicerina sublingvalno (pod jezik), kiseonika, smanjenjenja stresnog nadražaja, lekova protiv bolova ili [[placebo]] [[koktel]]a. |- |'''Ozbiljnost'''|| Blaga do ozbiljna (1/10 do > 10/10) |} Većina pacijenata anginu pektoris češće doživljava kao nelagodnost u grudima iza grudne kosti, nego kao jasno definisan bol. Jedan deo pacijenata anginu pektoris opisuje kao pritisak, težinu, stiskanje, žarenje, ili osećaj davljenja ili gušenja. Drugi deo pacijenata koristi prideve za anginozne tegobe, opisujući ih kao dosadne, bolove, ili stiskanje. Raznolikost anamnestičkih podataka u istoriji bolesti verovatno je povezana sa starošću pacijenata, polom, [[rasa|rasom]], [[kultura|kulturom]] i [[obrazovanje]]m. Anginozni bol može biti lokalizovan pre svega u [[epigastrijum]]u, [[leđa|leđima]], vratu, [[vilica|vilici]] ili ramenima. Karakteristične lokacije u koje zrači bol su [[Ruka|ruke]], [[rame]]na i vrat. Tipično, za anginu je da se ona javlja nakon napora, [[jela]], izlaganja [[hladnoća|hladnoći]], ili [[emocionalni stres|emocionalnom stresu]]. Tegobe obično traju od 1 do 5 minuta i povlače se nakon odmora ili primene nitroglicerina. [[Bol u grudima]] kod jednostavne angine pektoris traje samo nekoliko [[sekund]]i. Intenzitet anginoznih tegoba ne menja se [[disanje]]m, kašaljem ili promenom položaja tela. Bol kod Princmetalove angine često je slabo izražen pa se ponekad naziva i tihi bol u [[grudi]]ma. Ovi pacijenti mogu tegobe opisati kao „kratak dah“, [[mučnina|mučninu]] ili bol u [[stomak]]u.<ref>Almeda FQ, Kason TT, Nathan S, Kavinsky CJ. ''Silent myocardial ischemia: concepts and controversies.'' Am J Med. Jan 15 2004;116(2):112-8</ref> Bol iznad [[donja vilica|donje vilice]] i ispod epigastrijumu retko je anginozni. Takođe, pri uzimanju anamneze treba imati u vidu da sistemske bolesti, kao što su [[šećerna bolest]] ili hronični bolni sindromi, mogu izmeniti karakteristike anginoznih simptoma, dok druga oboljenja, kao što su prethodna [[cerebralna vaskularna bolest]] ili [[demencije]], mogu da ograniče sposobnost pacijenta da da pravilan opis simptoma. === Fizikalni pregled === [[Datoteka:Stethoscope (PSF).png|thumb|Auskultacijom|[[Auskultacija]] bolesnika sa anginom pektoris najčešće je bez patoloških znakova, ali se mogu otkriti i srčani šumovi kao znak oštećenja srca.]] Ovim pregledom moraju se ustanoviti svi međusobno povezani uslovi ili faktori rizika. Obavezno, prvo se proverava krvni pritisak i puls, pošto bol obično povećava obe izmerene vrednosti. Kod većine pacijenata fizikalni nalaz pokazuje da nema patoloških znakova.<ref name="Ref15"/> * ''Inspekcija'': pomodrelost, bledilo kože i vidljivih sluzokoža (ukazuje na anemiju), povećane pulsacije vratnih vena i uvećanje jetre (hronična srčana insuficijencija), generalizovani edam može biti znak perifernog vaskularnog oboljenja. * ''Palpacija'': pozitivan Levinov znak (izvodi ga lekar pritiskom pesnice na grudnu kost pacijenta) pri čemu pacijent navodi pojavu nelagodnosti, što pouzdano govori o angini pektoris. * ''[[Auskultacija]] srca'': čest je S4 srčani ton, koji je tih i teško se čuje. Pojava S3 tona i blagog apikalnog mitralnog šuma znak je da su oštećene srčane funkcije. * ''[[Perkusija (medicina)|Topografska (granična) perkusija]]'': kod promena na srcu služi za određivanje njegove veličine i eventualnih nfiltrativnih promena u sredogruđu i prisustvo izliva (kod perikarditisa) u srčanoj kesi. {{clear}} === Dijagnostički testovi <ref>{{en}} Marc D Haber ''Angina Pectoris in Emergency Medicine Workup'' [http://emedicine.medscape.com/article/761889-workup emedicine]</ref> === Kod svih bolesnika sa suspektnom ili stabilnom anginom pektoris potrebno je uraditi sledeće: biohemijske analize krvi, [[EKG]] u miru, test opterećenja, na pokretnoj traci ili ergociklu, terapijsku probu nitroglicerinom i dodatna ispitivanja. ==== Primena Bajesovog koncepta verovatnoće u izboru testa ==== Osnova svakog kliničkog odlučivanja baziranog na primeni neinvazivnih testova za procenu prisustva angine pektoris je dijagnostička mogućnost testa da proceni njeno prisustvo, odnosno odsustvo. Ovo se konvencionalno prikazuje senzitivnošću, specifičnošću i prediktivnomvrednošću datog testa i zasniva se najčešće na Bajesovom konceptu verovatnoće.<ref>M.Ostojić, P.Mitrović, J.Milosavljević, N.Milić, J.Marinković–Erić, ''3.2. Bayes-ov koncept verovatnoće za prisustvo koronarne bolesti: primena Bayesoveteoreme u kliničkom odlučivanju'' u: Preporuke za prevenciju ishemijske bolesti srca, Pod pokroviteljstvom Ministarstva zdravlja Republike Srbije, pp. 28 (2002)</ref> {{izdvojeni citat|Implikacija Bajesovog koncepta u interpretaciji nekog kardiološkog testa proizilazi iz analize odnosa verovatnoća bolesti pre i posle testa, u funkciji pozitivnih ili negativnih rezultata primenjenog testa. Po pravilu, kada lekar želi da potvrdi postojanje angine pektoris - bira test visoke specifičnosti, a ako želi da isključi neku bolest - izabrani test bi trebalo da je visoko senzitivan.<ref>Dotlić R, Maksimović R, Dragićević T, Gajić M. ''Edukacija medicinske informatike na Medicinskom fakultetu u Beogradu''. Srp Arh Celok Lek 1995, 123 Suppl 2: 1-4.</ref>}} Idealni test za procenu angine pektoris mora daima senzitivnost i specifičnost 100%, a njegova prediktivna vrednost je 100% u slučaju pozitivnog testa i 100% u slučaju negativnog, bez obzirana na verovatnoću prisustva bolesti u testiranoj populaciji pre testa. * Senzitivnost testa označava njegovu sposobnost da u odnosu na zlatni standard (koronarna angiografija ili autopsija) otkrije bolesnika. Ako je test npr 75% senzitivan, to znači da je on u 75 od 100 bolesnika bio pravo pozitivan, a u 25 lažno negativan. * Specifičnost testa je sposobnost testa da prepozna zdravog ispitanika u odnosu na zlatni standard. Ako je test npr 70% specifičan, to znači da je on u 70 zdravih ispitanika bio pravo negativan, a u 30 lažno pozitivan. {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" ! style="background:#E6E6FA;" colspan=3 |<center> <big>'''Dijagnostička tačnost testa.<ref name="Ref5"/>'''</big> |- |'''<big>Senzitivnost (Sn)'''</big><br />% bolesnika kod kojih angina pektoris postoji koji se mogu otkriti sa pozitivnim testom <big>'''PP/(PP+LN)'''</big>|| |- |<big>'''Specifičnost (Sp)'''</big><br />% zdravih osoba koje se mogu identifikovati negativnim testom <big>'''PN/(PN+LP)'''</big>||[[Datoteka:Inferno Riesenslalom-02 2007.jpg|150px|bezokvira|centar]] |- |<big>'''Skraćenice'''</big>|| <big>'''PP'''</big> = pravo pozitivan, <big>'''LP'''</big> = lažno pozitivan, <big>'''PN'''</big> = pravo negativan, <big>'''LN'''</big> = lažno negativan |- |} ==== Laboratorijske analize ==== * Kompletna [[Krv|krvna slika]] (obratiti pažnju na [[Anemija|anemiju]] - može biti uzrok angine), * Glikemija – nivo šećera u krvi – (natašte), * Lipidni status, * Kreatinin, urea, hepatogram, mokraćna kiselina, [[fibrinogen]], hsCRP, * Srčani enzimi ako je bol oštar i traje duže od 10 minuta. <center> '''<big>Preporuke za laboratorijske analize kod bolesnika sa stabilnom anginom pektoris.<ref name="ref2"/> </big>''' {| class="wikitable" |- ! Preporuke za laboratorijske analize u početnoj proceni angine pektoris (kod svih pacijenata) !! Klasa preporuke!! Nivo dokaza |- |Lipidni profil našte, ukupni [[holesterol]], HDL, LDL i [[trigliceridi]] ||<center> '''I''' || <center> '''B''' |- | Glukoza našte||<center> '''I''' ||<center> '''B''' |- | Kompletna krvna slika: [[hemoglobin]] (Hb), [[leukociti]] ||<center> '''I''' ||<center> '''B''' |- | Kreatinin||<center> '''I''' ||<center> '''C''' |- ! Preporuke za laboratorijske analize u početnoj proceni angine pektoris (zasnovane na kliničkoj slici) !! !! |- |Markeri oštećenja srčanog mišića, ako klinička slika ukazuje na nestabilnost ili akutni koronarni sindrom ||<center> '''I'''||<center> '''A''' |- |Markeri tireoidne funkcije ako je klinički indikovano||<center> '''I'''||<center> '''C''' |- |Oralni test opterećenja glukozom||<center> '''IIa'''||<center> '''B''' |- |[[C reaktivni protein|hsCRP]] <ref name="pmid17062957">{{cite journal | author=Kim H, Yang DH, Park Y, Han J, Lee H, Kang H, Park HS, Cho Y, Chae SC, Jun JE, Park WH | title = Incremental prognostic value of C-reactive protein and N-terminal proB-type natriuretic peptide in acute coronary syndrome | journal = Circ. J. | volume = 70 | issue = 11 | pages=1379–84 | year = 2006 | month = November | pmid = 17062957 | doi = }}</ref><ref name="Risk">{{cite journal | author = Clearfield MB | title = C-reactive protein: a new risk assessment tool for cardiovascular disease | journal = The Journal of the American Osteopathic Association | volume = 105 | issue = 9 | pages = 409–16 | year = 2005 | month = September | pmid = 16239491 | url = http://www.jaoa.org/content/105/9/409.full | access-date = 2014-03-23 | archive-date = 2012-01-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120110071000/http://www.jaoa.org/content/105/9/409.full | dead-url = yes }}</ref>||<center> '''IIb'''||<center> '''B''' |- |Lp(a),<ref>Nordestgaard BG, Chapman MJ, Ray K, Borén J, Andreotti F, Watts GF, Ginsberg H, Amarenco P, Catapano A, Descamps OS, Fisher E, Kovanen PT, Kuivenhoven JA, Lesnik P, Masana L, Reiner Z, Taskinen MR, Tokgözoglu L, Tybjærg-Hansen A (December 2010). ''"Lipoprotein(a) as a cardiovascular risk factor: current status".'' Eur. Heart J. 31 (23): 2844–53. doi:10.1093/eurheartj/ehq386. PMC 3295201. {{PMID|20965889}}.</ref> [[ApoA-1 Milano|ApoA-1]],<ref>Franceschini G, Sirtori CR, Capurso A, Weisgraber KH, Mahley RW (1980). ''"A-IMilano apoprotein. Decreased high density lipoprotein cholesterol levels with significant lipoprotein modifications and without clinical atherosclerosis in an Italian family"'' (PDF). J. Clin. Invest. 66 (5): 892–900. doi:10.1172/JCI109956. PMC 371523. {{PMID|7430351}}.</ref> i ApoB.<ref>Contois JH, Warnick GR, Sniderman AD (2011). ''Reliability of low-density lipoprotein cholesterol, non-high-density lipoprotein cholesterol, and apolipoprotein B measurement.'' JOURNAL OF CLINICAL LIPIDOLOGY 5 (4): 264–272. doi:10.1016/j.jacl.2011.05.004. {{PMID|17478563}}.</ref><ref>McQueen MJ, Hawken S, Wang X et al. (July 2008). ''Lipids, lipoproteins, and apolipoproteins as risk markers of myocardial infarction in 52 countries (the INTERHEART study): a case-control study.'' Lancet 372 (9634): 224–33. doi:10.1016/S0140-6736(08)61076-4. {{PMID|18640459}}</ref><ref>Benn M, Nordestgaard BG, Jensen GB, Tybjaerg-Hansen A (2007). ''Improving prediction of ischemic cardiovascular disease in the general population using apolipoprotein B: the Copenhagen City Heart Study''. Arterioscler Thromb Vasc Biol 27 (3): 661–70. doi:10.1161/01.ATV.0000255580.73689.8e. {{PMID|17170368}}</ref> ||<center> '''IIb.'''||<center> '''B''' |- |[[Homocistein]]||<center> '''IIb'''||<center> '''B''' |- |HbA1c {{efn|HbA1c ili glikozilirani hemoglobin, poznat je i pod nazivom „dugotrajni šećer“ jer pokazuje srednju vrednost nivoa šećera u krvi tokom 2-3 meseca pre uzimanja uzorka.}}||<center> '''IIb'''||<center> '''B''' |- |[[N-terminalni prohormon moždanog natriuretskog peptida|NT-proBNP]] <ref name="pmid15389242">{{cite journal | author=Atisha D, Bhalla MA, Morrison LK, Felicio L, Clopton P, Gardetto N, Kazanegra R, Chiu A, Maisel AS | title = A prospective study in search of an optimal B-natriuretic peptide level to screen patients for cardiac dysfunction | url=https://archive.org/details/sim_american-heart-journal_2004-09_148_3/page/518 | journal = Am. Heart J. | volume = 148 | issue = 3 | pages=518–23 | year = 2004 | month = September | pmid = 15389242 | doi = 10.1016/j.ahj.2004.03.014 }}</ref><ref name="pmid12020494">{{cite journal | author = Nakamura T, Sakamoto K, Yamano T, Kikkawa M, Zen K, Hikosaka T, Kubota T, Azuma A, Nishimura T | title = Increased plasma brain natriuretic peptide level as a guide for silent myocardial ischemia in patients with non-obstructive hypertrophic cardiomyopathy | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-college-of-cardiology_2002-05-15_39_10/page/1656 | journal = J. Am. Coll. Cardiol. | volume = 39 | issue = 10 | pages=1657–63 | year = 2002 | month = May | pmid = 12020494 | doi = }}</ref><ref name="pmid10995414">{{cite journal | author = Talwar S, Squire IB, Downie PF, Davies JE, Ng LL | title = Plasma N terminal pro-brain natriuretic peptide and cardiotrophin 1 are raised in unstable angina | url = https://archive.org/details/sim_british-heart-journal_2000-10_84_4/page/421 | journal = Heart | volume = 84 | issue = 4 | pages=421–4 | year = 2000 | month = October | pmid = 10995414 | pmc = 1729429 | doi =}}</ref>||<center> '''IIb'''||<center> '''B''' |- ! Preporuke za laboratorijske analize za redovnu ponovnu procenu kod bolesnika sa hroničnom stabilnom anginom pektoris!! !! |- |Lipidni profil i glukoza našte jednom godišnje||<center> '''IIa'''||<center> '''C''' |} </center> ==== EKG ==== Ova metoda u angini pektoris omogućava objektivizaciju nalaza, jer razvoj koronarne insuficijencije sa pratećom ishemijom i promenama na EKG može nastati naglo, akutno ali može postojati i tokom dugog intervala, da bi se pri fizičkim ili psihičkim naprezanjima ispoljila u vidu tipičnog anginoznog napada. Zbog toga se sa kliničkog i EKG stanovišta uočavaju sledeći oblici promena: * U miru, [[EKG]] je obično normalan kod 30 - 50% pacijenata, * Nalaz u toku napada može biti od koristi. Reverzibilna depresija ST segmenta je snažan znak koronarne arterijske bolesti, * Nalaz kratkotrajna ST depresija, inverzija T talasa ili pojava uspravnih T talasa, čest je kod angine pektoris, * Dokaz o ranijem srčanom udaru, hipertrofija leve komore ili prisustvo [[blok leve grane|bloka leve grane]] od koristi su pri postavljanju tačne dijagnoze. [[Datoteka:ECG1.png|center|500px]] <center><small>Manifestne promena na ST segmentu [[EKG]] kod bolesnika sa ishemijskim bolom</small></center> U zavisnosti od [[elektrokardiogram]]skih promena u ranoj fazi angine pektoris, izdvajaju se dve kategorije bolesnika: '''1.''' Bolesnici sa ishemijskim bolom ili njegovim ekvivalentima (najčešće dispnejom), kod kojih se elektrokardiogramski registruje perzistentna elevacija ST segmenta ili novonastali [[blok leve grane]]. Kod ovih bolesnika se najčešće kasnije razvije akutni srčani udar sa „Q“ zupcem; '''2.''' Bolesnici sa ishemijskim bolom ili njegovim ekvivalentima bez perzistentne elevacije ST segmenta i bez novonastalog bloka leve grane. Kod njih se najčešće registruje trajna ili prolazna depresija ST segmenta, inverzija, aplatiranost ili pseudonormalizacija T talasa, nespecifične promene ST segmenta, a nekada i nema promena na elektrokardiogramu. Najveći deo ovih bolesnika nema biohemijske markere nekroze srčanog mišića i predstavlja grupu bolesnika sa nestabilnom anginom pektoris. Ako su prisutni biohemijski markeri to je grupa bolesnika sa srčanim udarom, bez elevacije ST segmenta, odnosno to su uglavnom bolesnici koji imaju akutni srčani udar, bez „Q“ zupca. Takođe, mali procenat može imati akutni srčani udar, sa „Q“ zupcem <ref name="Vasiljević"/><ref>Braunwald E, et al. ''ACC/AHA Guideline Update for the Management of Patients With Unstable Angina and Non–ST–Segment Elevation Myocardial Infarction.'' A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Committee on the Management of Patients With Unstable Angina). ACC/AHA; 2002</ref> ==== Test opterećenja ==== Test opterećenja, koji se po standardizovanim protokolima izvodi na pokretnoj traci ili ergociklu, kao opšte prihvaćena metoda, rutinski se primenjuje za dijagnostikovanje angine pektoris ili ishemijskom bolesti srca (IBS) ili pak kod bolesnika sa već postavljenom dijagnozom IBS, a kod kojih se test izvodi pre svega u prognostičke svrhe. <center> {|style="background-color:Lavender; border-style:solid; border-width:2px; border-color:Thistle; padding:2px" |'''''Test se smatra pozitivnim za koronarnu bolest ukoliko dođe do pada krvnog pritiska za više od 15 mmHg, pojave ventrikularne tahiaritmije, ili pojave nishodne depresije ST segmenta veće od 1&nbsp;mm, trajanja 0,08 sec.''''' |} </center> Ovim testom se može otkriti IBS tek kada je [[Ateroskleroza|aterosklerozom]] zahvaćeno više od 75% površine poprečnog preseka srčane arterije (što odgovara 50% dijametra stenoze). {{izdvojeni citat|''Test fizičkim opterećenjem izvodi se sa ciljem postavljanja (ili odbacivanja) dijagnoze IBS. Svim ispitanicima bi trebalo isključiti digoksin, beta blokatore, antagoniste kalcijuma i nitrate, najmanje 24 h (optimalno 48 h) pre izvođenja testa (pod uslovom da isključenje ovih lekova ne utiče značajno na zdravstveno stanje pacijenta). Beta blokatore bi trebalo isključiti postepeno.<ref name="Ref5"/>''}} Zbog visoke dostupnosti i niske cene, test fizičkim opterećenjem sa EKG monitoringom se najčešće koristi za potvrđivanje uzroka bola u grudima i obezbeđivanje objektivnog dokaza postojanja IBS. [[Datoteka:Stress test.jpg|centar|mini|500px|Ispitivanje opterećenja, na pokretnoj traci rutinski se primenjuje za dijagnostikovanje angine pektoris.]] Međutim ovaj test ima mnoga ograničenja, zbog nedostatke i probleme pri interpretaciji; * osetljivost i specifičnost testa je oko 60-80%, * javlja se i veliki broj lažno pozitivnih rezultata, posebno kod žena posle menopauze, * javlja se i veliki broj lažno pozitivnih rezultata kod hipertoničara, hipertrofije leve komore, hiperlipidemija sa posledičnom endotelne disfunkcijom. Takođe test se ne može primeniti kod bolesnika sa blokom leve grane Hisovog snopa srca, nespecifičnih promena u ST segmentu i T talasu, VPV sindroma, kao i kod prisustva ritma pejsmejkera​​. U tim stanjima prednost treba dati vizuelnim metodama, u kojima se prikazuje funkcija ili perfuzija leve komore srčanog mišića (stres ehokardiografiji ili stres perfuzionoj scintigrafiji).<ref name="Ref5"/> <center> <big>'''Preporuke za primenu testa fizičkim opterećenjem sa vizuelizacionim tehnikama.<ref name="ref2"/>'''</big> {| class="wikitable" |- !Preporuke za primenu testa fizičkog opterećenja sa vizuelizacionim tehnikama(ehokardiografija ili nuklearne metode) u inicijalnoj dijagnostici angine pektoris !! Klasa preporuka!! Nivo dokaza |- |Stres ehokardiografija sa testom fizičkog opterećenja kod bolesnika sa srednjom pre-test verovatnoćom za koronarnu bolest koji imaju jednu od sledećih promena na EKG-u u miru: * VPV sindrom (sindrom preekscitacije), * ST-depresija u miru ≥ 1&nbsp;mm, * LBBB (blok leve grane), * Ritam pejsmejkera ||<center> '''I''' ||<center> '''V''' |- |Bolesnici sa neodređenim testom opterećenja na EKG-u, kod kojih postoji velika verovatnoća postojanja koronarne bolesti, gde je dijagnoza još uvek sumnjiva.||<center> '''I''' ||<center> '''V''' |- |Bolesnici sa prethodnom revaskularizacijom srčanog mišića (PCI ili CABG) kod kojih je lokalizacija ishemije značajna. ||<center> '''I''' ||<center> '''A''' |- |Farmakološko stres-test (dobutamin, adenozin, dipiridamol) kod bolesnika sa srednjom pretest verovatnoćom za IBS koji nisu sposobni da izvedu adekvatan test fizičkim opterećenjem || ||<center> '''V''' |- |Bolesnici sa malom verovatnoćom preopterećenja za postojanje IBS, kao što su žene sa atipičnim bolom u grudima ||<center> '''IIa''' ||<center> '''V''' |- |Procena funkcionalne značajnosti intermedijarnih lezija nakon koronarne arteriografije ||<center> '''IIa''' ||<center> '''S''' |- |Za određivanje lokalizacije ishemije srčanog mišića, kada se razmatra mogućnost ili planira revaskularizacija (PCI ili CABG) kod bolesnika kod kojih je već urađena arteriografija||<center> '''IIa'''||<center> '''V''' |} </center> ==== Terapijska proba ==== Ona se obavezno primenjuje. Izvodi se tako što se pacijentu probno daje nitroglicerin, (1 [[Tableta (farmacija)|tableta]] bukalno, ispod jezika ili u obliku spreja). Ukoliko pacijent nakon nitroglicerina oseti olakšanje, to ukazuje na anginu pektoris. ==== Dodatni testovi ==== U dodatne testove, koji se primenjuju u dijagnostici angine pektoris spadaju: ===== Holter EKG ===== [[Datoteka:Wireless ECG Monitor.jpg|300px|thumb|right|Savremeni bežični [[holter EKG]]]] [[Holter EKG]] je dijagnostička metoda kontinuiranog snimanja EKG, koje pokriva višečasovni period rada srca pacijenta (najčešće od 24 do 48 časa a prema potrebi i od 5 do 7 dana). Primenom, holter monitoringa mnogo je veća verovatnoća za utvrđivanje asimptomatske srčane [[ishemija|ishemije]], i abnormalnih poremećaja srčanog ritma, prisutnih u periodu anginoznih napada, u odnosu na klasični EKG čije registrovanje traje manje od jedne minute.<ref name="Ref12">{{ru}} {{Cite web |url=http://www.kardio.ru/profi_1/holter.htm |title=Holterovskoe monitorirovanie |accesdate=14. 3. 2010. |access-date=2014-03-23 |archivedate=2010-10-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101009141723/http://www.kardio.ru/profi_1/holter.htm |deadurl=yes }}</ref> Holter EKG ima i nedostatak kada se simptomi srčanih poremećaj, ne javljaju svakodnevno, i često je, najviše primenjivan, 24 časovni holter EKG bez revolucionarnih otkrića. U ovim slučajevima, duža snimanja, više dana, primenom holter EKG, često mogu pomoći da se otkriju srčane aritmija ili da se one isključe kao uzrok tegoba. Zato danas postoje holter EKG aparati koji mogu i do 7 dana da registruju signale srca i da na ovaj način pomognu u otkrivanju, napada panike i anksiozni poremećaj i koje su često posledica aritmija, a ne angine pektoris.<ref name="Ref12"/> {|style="background-color:Lavender; border-style:solid; border-width:2px; border-color:Thistle; padding:2px" |''Za 24 časovni holter EKG-a važe slična ograničanja kao i za EKG u opterećenju, a indikacije za njegovu primenu su bolesnici sa suspektnom vazospastičnom anginom pektoris (Prinzmetal) '''(klasa preporuka IIa, nivo dokaza C)''', kao i bolesnici sa anginom pektoris i pridruženim poremećajima srčanog ritma '''(klasa preporuka I, nivo dokaza B)''. |} ===== Radiološki testovi ===== '''Ehokardiografija''' [[Datoteka:Apikal4D.gif|300px|mini|Trodimenzionalni ehokardiogram vrha srca.]] [[Ehokardiografija]] je opšteprihvaćen termin koji se koristi da označi sve ultrazvučne tehnike snimanja srca, uključujući dvodimenzionalnu/trodimenzionalnu ehokardiografijue, pulsirajući i kontinuirani talasni dopler, kolor dopler protoka, TDI dopler (Tissue Doppler imaging). U toku ovog snimanja uz pomoću ultrazvučnih talasa dobija se slikovni prikaz srca i njegovih funkcija (ehokardiogram).<ref>Rudski LG, Lai WW, Afilalo J, Hua L, Handschumacher MD, Chandrasekaran K, Solomon SD, Louie EK, Schiller NB. ''Guidelines for the echocardiographic assessment of the right heart in adults: a report from the American Society of Echocardiography endorsed by the European Association of Echocardiography, a registered branch of the European Society of Cardiology, and the Canadian Society of Echocardiography.'' J Am Soc Echocardiogr 2010;23:685–713; quiz 786–688</ref><ref>Paulus WJ, Tschope C, Sanderson JE, Rusconi C, Flachskampf FA, Rademakers FE, Marino P, Smiseth OA, De Keulenaer G, Leite-Moreira AF, Borbely A, Edes I, Handoko ML, Heymans S, Pezzali N, Pieske B, Dickstein K, Fraser AG, Brutsaert DL. ''How to diagnose diastolic heart failure: a consensus statement on the diagnosis of heart failure with normal left ventricular ejection fraction by the Heart Failure and Echocardiography Associations of the European Society of Cardiology.'' Eur Heart J 2007;28:2539–2550</ref><ref>Dokainish H, Nguyen JS, Bobek J, Goswami R, Lakkis NM. ''Assessment of theAmerican Society of Echocardiography-European Association of Echocardiography guidelines for diastolic function in patients with depressed ejection fraction: an echocardiographic and invasive haemodynamic study.'' Eur JEchocardiogr 2011;12:857–864.</ref><ref>Kirkpatrick JN, Vannan MA, Narula J, Lang RM. ''Echocardiography in heart failure:applications, utility, and new horizons.'' J Am Coll Cardiol 2007;50:381–396.</ref><ref>Lancellotti P, Moura L, Pierard LA, Agricola E, Popescu BA, Tribouilloy C,Hagendorff A, Monin JL, Badano L, Zamorano JL. ''European Association ofEchocardiography recommendations for the assessment of valvular regurgitation.'' Part 2: mitral and tricuspid regurgitation (native valve disease). Eur J Echocardiogr 2010;11:307–332.</ref><ref>Lancellotti P, Tribouilloy C, Hagendorff A, Moura L, Popescu BA, Agricola E,Monin JL, Pierard LA, Badano L, Zamorano JL. European Association of Echocardiography recommendations for the assessment of valvular regurgitation. Part 1:aortic and pulmonary regurgitation (native valve disease). Eur J Echocardiogr 2010;11:223–244</ref> (TDI) .8,27-34,61-64 Ehokardiografija pruža informacije o anatomija srca (npr. zapremine, geometrija, masa) i njegovim funkcijama (npr. funkciji leve komore i zida, funkciji srčanih zalistaka, funkciji desne komore, pritisku u plućnoj arteriji, funkciji i izgledu srčane kese...). Ehokardiogram se snima u mirovanju i pri maksimalnom opterećenju (ehokardiografija sa opterećenjem). Ukoliko je prisutna ishemija pokreti zida leve komore su nenormalni.<ref name="Ref15"/> '''Rendgrenografije srca i pluća''' Korist od rutinske rendgrenografije srca i pluća nije dokazana kod svih bolesnika sa [[Ishemijska bolest srca|IBS]]. Iako se u dijagnostičkim priručnicima ona preporučuje, treba je primenjivati prvenstveno: * ''kod bolesnika sa ishemijskom kardiomiopatijom'' '''(klasa preporuke I, nivo dokaza C)''', * ''bolesnika sa klinički dokazanom značajnom bolešću pluća'' '''(klasa preporuke I, nivo dokaza B).''' '''Multidetektorska kompjuterizovana tomografija (MDCT)''' [[Multidetektorska kompjuterizovana tomografija]] (MDCT){{efn|Multidetektorska kompjuterizovana tomografija je brza, neinvazivna, bezbolna dijagnostička procedura, sa mogućnošću kateterizacije aterosklerotičnog plaka koja se koristi za otkrivanje opstruktivne koronarne bolesti, procene njene prognoze i praćenje rezultata lečenja. Ova metoda u obradi slike kombinuje korišćenje računara i rendgen-zraka. Višestruki slike koje nastaju prosvetljavanjem rendgen zracima (koje emituje rotirajuća rendgenska cev) stiču se u nizu u računaru gde se obradom dobija vizuelni prikaz promena na monitoru. }} je relativno dobra metoda za vizuelizaciju koronarnih arterija, dok je [[Magnetna rezonantna tomografija|magnetna rezonanca]] (MRT) prihvatljivija u prikazivanju strukture srčanog mišića. MDCT koronarnih arterija ima senzitivnost 94% i specifičnost 84%, pozitivnu prediktivnu vrednost 84% i visoku negativnu prediktivnu vrednost 94%. Sugerišući pri tome da je MDCT odlična metoda za isključivanje [[Ishemijska bolest srca|IBS]], dok je njena pozitivna prediktivna vrednost umerena, diskutabilno je jer MDCT angiografijom ne može precizno da se predvidi hemodinamski značaj koronarne stenoze, s obzirom na to u toku obrade ne uzima u obzir veličinu perfuzionog polja nishodno od mesta stenoze sužene koronarne arterije. U Srbiji i drugim manje razvijenim zemljama sveta dostupnost ove tehnologije i njena masovnija pristupačnost za bolesnika je relativno mala, u poređenju sa drugim neinvazivnim dijagnostičkim testovima. Uglavnom je namenjena za bolesnike koji se tim drugim testovima ne mogu proceniti (npr. loš akustički prozor). '''Kombinacija anatomskog i funkcionalnog ispitivanja''' Kombinacija anatomskog i funkcionalnog ispitivanja, iako dans veoma interesantan koncept koji u Srbiji još nije zaživeo, za sada se primenjuje samo u malom broju medicinskih centara u svetu. Kombinacija anatomskog i funkcionalnog ispitivanja se može postići uređajima koji u sebi imaju objedinjene dve različite vizuelizacione tehnike (MDCT i SPECT-Single-photon emission computed tomography; MDCT i [[Pozitronska emisiona tomografija|PET]] ). '''[[Koronarna angiografija|Koronarna arteriografija (angiografija)]]''' Angiografija srčanih arterija jedna je od radioloških invazivan metod i predstavlja „zlatni standard“ u dijagnostici koronarne bolesti. Kod bolesnika sa nemanifestnim oblikom angine pektoris (IBS) opravdano je uraditi koronarnu arteriografiju:<ref>Boncher CA, Brewster DC, Darling RC et al. ''Determination of cardiac risk by dipyridamole-thallium imaging before periferal vascular surgery.'' N Eng J Med, 1985;312:389- 94</ref> [[Datoteka:Wellens' Warning.gif|mini|desno|300p|[[Angiografija]] je jedna od metoda u [[dijagnostika|dijagnostici]] koronarna arterijska bolest]] * ako su prisutni znaci velikog rizika pri neinvazivnom ispitivanje, * znaci multisegmentnih pokreta zidova leve komore u stres eho-testu, * nalaz segmentnih defekata u više vaskularnih regiona u '''Tl'''^{<small>201</small>} scintigrafija u testu fizičkim opterećenjem, * povećano zadržavanje '''Tl'''^{<small>201</small>} u plućima u odsustvu znajne disfunkcije leve komore srčanog mišića pri mirovanju,<ref>Pohost GM, Ingwall JS, Strauss W et al. ''Thalium redistribution. Mechanism and clinical utility'', Sem Nucl Med. 1980;10:70-92.</ref> * kod osoba koja je uspešno reanimirana od komorske fibrilacije, bez jasnog uzroka, a sa sumnjom na koronarnu bolest (opravdano je uraditi koronarografiju). Angiogram srca precizno otkriva obim i ozbiljnost promena na svim koronarnim arterijama i jasno lokalizuje mesto suženja-blokade. Kod bolenika sa teškom anginom pektoris ili srčanim udarom, ili kod onih bolesnika koji imaju izrazito patološke neinvazivni testove za IBS (kao što su stres testovi), angiograma takođe pomaže lekaru da izabere optimalnu terapiju, koja uključuju primenu lekova, balon angioplastiku, ugradnju koronarnog stenta, aterektomiju („roto-ruterom“), ili primenu neke od metoda koronarne bajpas hirurgije.<ref>{{en}} Dennis Lee, ''Coronary Angiogram'' na MedicineNet.com [http://www.medicinenet.com/coronary_angiogram/article.htm] Pristupljeno 13. 9. 2013.</ref> ===== Stres-ehokardiografija ===== Stres ehokardiografija kao dijagnostika metoda primenjuje se pre odlaska bolesnika sa suspektnom anginom pektoris na invazivnu kardiološku obradu. ili u mnogim slučajevima gde je primena testa opterećenja na tredmilu (ergometru) ili ergobiciklu kontraindikovana ili neizvodljiva.<ref>Picano E. ''Stress echocardiography''. 3rd Ed. Berlin-Heidelberg, Springer-Veralg, 1997.</ref> Kod ehokardiografskih stres-testova (farmakolških i fizičkih), normalan odgovor leve komore na stres je hiperkinezija. Pokazatelj tranzitorne ishemije srčanog mišića je regionalna disinergija, koja omogućava sagledavanje lokalizacije, obima i trajanja ishemije. ===== Scintigrafija štitne žlezde ===== [[Scintigrafija štitne žlezde]], ima za cilj da utvrdi funkciju [[štitna žlezda|štitne žlezde]] i utvrdi nivo T3, T4, TSH hormona (zbog moguće [[tireotoksikoza|tireotoksikoze]]) == Diferencijalna dijagnoza == Veoma je značajno tačno diferencijalno dijagnostički odrediti uzrok anginoznog bola u grudima, tj razlučiti bol uzrokovan ishemijom miokarda od neishemičnog grudnog bola koji takođe može zahtevati hitno lečenje. Pre nego što se postavi konačna [[dijagnoza]] uzroka angine pektoris, [[diferencijalna dijagnoza|diferencijalno dijagnostički]] treba imati u vidu sledeće poremećaje koji mogu da izazovu simptome slične anginoznim ili [[spazam|vazospastičnim]] bolovima;<ref>{{en}} ''Prinzmetal's Angina, Making a Diagnosis,'' na [http://heart-disease.emedtv.com/prinzmetal's-angina/prinzmetal's-angina-p2.html heart-disease.emedtv.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415114503/http://heart-disease.emedtv.com/prinzmetal%27s-angina/prinzmetal%27s-angina-p2.html |date=2021-04-15 }} Pristupljeno 7.9.2013.</ref> {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" ! style="background:#E6E6FA;" colspan=5 |<center> '''Uzroci bola u grudima u različite kliničkim studijama.<ref>Lamberts H, Brouwer H, Mohrs J. ''Reason for encounter and episode oriented standard output form the transition project''. Department of General Practice/Family medicine, University of Amsterdam, Amsterdam 1991</ref><ref>Klinkman MS, Stevens D, Gorenflo DW. ''Episodes of carefor chest pain.'' J Fam Pract 1994; 38: 345–52.</ref><ref>Svavarsdo´ttir AE, Jo´nasson MR, Gudmundsson GH, Fjeldsted K. Chest pain in family practice. ''Diagnosis and long-term outcome in a community setting.'' Can Fam Physician 1996; 42: 1122–8.</ref><ref>Herlitz J, Ba˚ng A, Isaksson L, Karlsson T. ''Outcome for patients who call for an ambulance for chest pain in relation to dispatcher’s initial suspicion of acute myocardial infarction.'' Eur J Emerg Med 1995; 2: 75–82.</ref></center> |- ! Uzroci !! Opšta praksa % !! Dispečerski centar %!! Ekipa hitne pomoći %!! Urgentni centar % |- | <big>Srčani</big> || 20 || 60 || 69 || 45 |- | <big>Mišićno-skeletni</big> || 43 || 6 || 5 || 14 |- | <big>Plućni</big> || 4 || 4 || 4 || 5 |- | <big>Želudačno-crevni</big> || 5 || 6 || 3 || 6 |- | <big>Psihijatriski</big>|| 11 || 5 || 5 || 8 |- | <big>Ostalo</big> || 16 || 19 || 18 || 26 |} Diferencijalno dijagnostički treba imati u vidu da prevalenca bola u grudima ili nelagodnosti u grudima varira u različitim delovima [[svet]]a. Veliki deo ljudi, prema objavljenim podacima pati od neke vrste nelagodnosti u grudima ''(što najbolje ilustuje gornja tabela)''. U britanskoj studiji u 7.735 ispitanika, angina pektoris ili u istoriji bolesti naveden akutni srčani udar, zabeležen je u 14% ispitanika, dok je oko 24% bolovalo od atipičnog bola u grudima.<ref>Rose GA, Blackburn H, Gillum RF, Prineas RJ. ''Cardiovascular Survey Methods (2nd edn)''. Geneva: WHO, 1982.</ref><ref>Schaper AG, Cook DG, Walker M, Macfarlane PW. ''Prevalence of ischaemic heart disease in middle-aged British men.'' Br Heart J 1984; 51: 595–605.</ref> === Srčani bol === ==== Srčani ishemični bol ==== Kao posledica akutne ishemije i/ili [[nekroza|nekroze]] srčanog mišića, čiji je uzrok najčešće akutna koronarna lezija, nastala rupturom aterosklerotičnog plaka u koronarnoj atreriji, sa pratećom [[tromb]]ozom, inflamacijom, [[vazokonstrikcija|vazokonstrikcijom]] i mikroembolizacijom nastaje akutni koronarni sindrom (AKS), koji podrazumeva grupu različitih kliničkih stanja.<ref name="Vasiljević">Vasiljević Z. ''Akutni koronarni sindrom: patofiziološki mehanizam, klasifikacija i klinički oblici'': Acta Clinica 2006;6(1):29-36.</ref><ref>Grech ED, Ramsdale DR.'' Acute coronary syndrome: unstable angina and non-ST segment elevation myocardial infarction.'' B M J 2003;326:259-1261.</ref>. Akutni koronarni sindrom može da se ispolji kao: nestabilna angina pektoris, akutni srčani udar, bez i sa elevacijom ST segmenta ili kao iznenadna srčana smrt <ref name="Vasiljević"/> '''''Srčani udar (infarkt miokarda)''''' Kad se radi o bolu uzrokovanom ishemijom srčanog mišića, treba jasno razlikovati anginozni bol od srčanog udara. Diferencijalno dijagnostički kriterijumi dati su u tabeli: {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" ! style="background:#E6E6FA;" colspan=3 |<center> '''Diferencijalna dijagnoza angine pektoris i srčanog udara''' <ref name="Vasiljević"/></center> |- ! Karakteristike bola i pratećih simptoma !! Angina pektoris !! Srčani udar |- | '''Početak i trajanje bola''' || Bol u grudima obično se dešava bez napora ili pri naporu i traje oko 10 minuta, ali ne duže od 30 minuta || Bol u grudima obično se dešava naglo i traje najmanje 30 minuta, a može potrajati i do 1-2 sata ili čak nekoliko dana. |- | '''Karakteristike bola '''''(prema opisu bolesnika)'' || * Blag do umeren, * Stezanje, * Težak pritisak, * Duboki bol, * Napetost u grudima. || * Jak i težak pritisak, * Gnječenje, * Gušenje, * Stezanje, * Duboki bol i pečenje. |- | '''Ostale tegobe koje prate bol''' || * Nestanak daha, * Znojenje, * Mučnina, * Teskoba. || * Nedostatak vazduha, * Obilno znojenje, * Mučninu, * slabost i zamor, * Vrtoglavicu, * Veliku uznemirenost. |} '''''Anginozni bol kao prethodnik srčanom udaru''''' Preinfarktna angina pektoris ili anginozni bol kao prethodnik srčanom udaru javlja se u sledećim situacijama: * iznenadni napad angine pektoris; * ubrzan razvoj bola, veća učestalost i porasta inteniteta tegoba i dužine njihovog trajanje; * izražene promena sa tipičnom lokalizacijom ili zračenjem bola za srčani udar; * bol je udružene sa mukom ili povraćanjem * stalni ili ponovljeni anginozni dekubitus; * potpuna refrakternost na gliceril trinitrat. Preinfarktna angina pektoris se terpijski tretira kao da bolesnik boluju od srčanog udara. Ako se angina pektoris ponovo javlja, posle dužeg vremenskog perioda bez simptoma, može se ali i ne mora tretirati kao srčani udar. '''''Ateroskleroza koronarnih arterija''''' [[Ateroskleroza]] je bolest velikih i srednjih mišićnih [[arterija]]. Karakteriše se disfunkcijom endotela srčanog krvnog suda, [[vaskulitis]]om, i nakuplanjem [[mast]]i, holesterola, [[kalcijum]]a i ćelijskih elemenata u zidu krvnog suda. Ovaj proces za posledicu ima formiranje [[plak]]a, vaskularno remodelovanje, akutnu i hroničnu opstrukciju lumena krvnog suda, poremećen protok krvi i smanjeno snabdevanje srčanog mišića kiseonikom, što se manifestuje anginoznim tegobama. ==== Srčani neishemični bol ==== '''''[[Perikarditis]]''''' [[Zapaljenje srčane maramice]] može biti praćeno simptomima anginoznog bola sličnog onom kod pleuritisu ili upali pluća. Bol kod perikarditisa izazvan je iritacijom ili zapaljenjem srčane maramice i izlivom u perikardnu šupljinu, koji vrši pritisak na srčani mišić i rasteže perikardnu kesu. '''''[[Miokarditis]]''''' '''''[[Izolovane anomalije koronarnih arterija]]''''' '''''Kardiomiopatije''''' === Nesrčani bol u grudima === '''''[[Anksiozni poremećaji]] i [[panični poremećaj]]''''' Anksioznost i napadi panike često mogu izazivati bol u grudima, koji traje od nekoliko minuta, do nekoliko dana. Bol može biti oštar i jak u vidu uboda strele ili noža na vrhu srca ili preko prekordijuma. Takođe, je često praćen kratkim dahom, ili dubokim udisajima. Bol može biti pogoršan emocionalnim uzbuđenjem i obično nije povezan sa fizičkom aktivnošću. Ne prolazi posle uzimanja nitroglicerina. Pacijenti zbog ubrzanog i površnog disanja ([[hiperventilacija]]), jako često imaju blagu [[vrtoglavica|vrtoglavicu]], trnjenje i peckanje u usnama i prstima i česte žalbe na stalnu iscrpljenost. Kako često napad [[panika|panike]] ne može odmah biti potvrđen od strane lekara, pacijent mora obavezno da prođe kroz uobičajene testove kako bi se isključila angina izazvana arterijskom bolesti srca ili drugim bolestima. '''''[[Poremećaji motaliteta jednjaka]] (gastroezofagealni refluks)''''' Jednjak je mišićna cev obložena sluzokožom koja povezuje usnu duplju i želudac. Refluks ili regurgitacija-vraćanje hrane i kiselog sadržaja želuca u jednjak može izazvati gorušicu i bol u grudima sličan anginoznom. '''''[[Spazam jednjaka|Spazam (grč) jednjaka]]''''' Kada nastane spazam mišića jednjaka može doći do pojave bola u grudima, koji je veoma sličan anginoznom ili srčanom udaru. Uzrok grča mišića jednjaka je nepoznat. Bol izazvan spazmom jednjaka može prestati posle uzimanja nitroglicerina, kao i anginozni. '''''Hijatus hernija''''' Bol kod [[Hijatus hernija|hijatus hernije]] se javlja u donjim delovima grudnog koša ili gornjim delovima abdomena i to najčešće posle unosa obilnog obroka hrane u ležećem položaju ili posle savijanja. Bol se smiruje blagom dijetom, antacidima, polufovlerovim položajem i kretanjem. '''''Zapaljenje pluća i pleuritis''''' [[Upala pluća]] (bakterijska ili virusna) kao i [[pleuritis]] mogu biti praćeni bolom u grudima ali i visokom temperaturom. Bol kod bakterijske pneumonije izazvan je iritacijom ili zapaljenjem plućne maramice i njenim rastazanjem pojavom izliva u njenoj šupljini. '''''Trovanje kokainom''''' Pri dugotrajnoj i prekomernoj upotrebi, kokain dovodi do trovanja. Znaci trovanja kokainom na srcu mogu biti praćeni, ubrzanim radom srčanog mišića (tahikardijom) i drugim [[srčana aritmija|srčanim aritmijama]] koje prati i značajan [[Hipertenzija|rast krvnog pritiska]]. Ovi poremećaji mogu dovesti i do pojave bolova sličnih angineoznim, i mogu se u terminalnoj fazi trovanja završiti smrtnim ishodom, ukoliko korisnik kokaina ima srčane probleme i druge kardiovaskularne bolesti.<ref>{{cite web|last = Goldacre|first = Ben|date = juni 2008|title = Cocaine study that got up the nose of the US|url = http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2009/jun/13/bad-science-cocaine-study|work = Bad Science|publisher = The Guardian}} - [http://www.tdpf.org.uk/WHOleaked.pdf International study on cocaine executed by the World Health Organization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019061425/http://www.tdpf.org.uk/WHOleaked.pdf |date=2013-10-19 }} Pristupljeno 7.9.2013.</ref> '''''[[Embolija pluća]]''''' '''''[[Čir na dvanaestopalačnom crevu|Peptički ulkus]] (čir)''''' Često se pomišlja i na peptične ulkuse, ali se neki bolesnici oslobađaju anginoznih teškoća povraćanjem. U ovom poremećaju simptomi su povezani sa uzimanjem hrane, ali ne i sa zamaranjem. Radiografije i skopije su od izuzetnog značaja za postavljanje dijagnoze. Bol popušta nakon odgovarajuće dijete i terapije antiulkusnim lekovima. '''''[[Sindrom prednjeg zida grudnog koša]]''''' Ovaj sindrom se karakteriše jasno ograničenim bolom u međurebarnoj muskulaturi i izazvan je pritiskom koji se reprodukuje bolom u grudima. [[Iščašenje zgloba|Iščašenje]] ili inflamacija hondrokostalnih pripoja, koji su topli, natečeni i crveni (tzv. Titceov sindrom) daju bolove difuznog karaktera u grudnom košu koji su takođe izazvani lokalnim pritiskom. Dijagnozu može otežati međurebarni neuritis (herpes zoster, šećerna bolest itd). '''''[[Pankreatitis]]''''' '''''[[disekcija aorte|Akutna disekcija aorte]]''''' Poremećaj aorte koji se karakteriše uzdužnim cepanjem njenog zida, pri čemu krv ulazi u pukotinu i tako nastaje drugi, lažni lumen aorte. Najčešće nastaje kod [[aneurizma aorte|aneurizme aorte]] i karakteriše se pojavom simptoma u vidu jakih, oštrih bolova (koji se šetaju), šoka i gubitka svesti zbog iskrvarenja. '''''[[Kompresija nerva]]''''' Bol sličan anginoznom može biti i posledica kompresije (pritiska) na nervne korenove kičmene moždine, na mestima gde oni izlaze iz [[kičmena moždina|kičmenog kanala]]. Pored bola kompresiju nerva karakterišu i simptomi slabosti mišića i utrnulost u predelu podlaktice i grudima. Vratno ili grudno oboljenje kičmene moždine (degenerativno oboljenje diska, određena urođene anomalije kičme, artritis međupršljenskih zglobova), zahvataju dorzalne puteve i izazivaju oštar i jak bol sličan angini po lokalizaciji i širenju, ali je on uslovljen posebnim pokretima vrata ili kičme pri ležanju, naprezanju ili vožnji. Bol zbog oboljenja cervikalnotorakalnog međupršljenskog diska zahvata češće spoljnu stranu dorzalnog dela ruke, palca i srednjeg prsta, ponekad i do malog prsta. '''''[[Kamen u žučnim putevima]]''''' Prisustvo kamenja može ometati rad žučne kese ili žučnih puteva i izazvati oštar bol u gornjem delu stomaka, leđima i grudima. Bol može biti sličan onom kod angine pektoris i infarkta. '''''Herpes zoster''''' [[Herpes zoster]] je infektivna virusna bolest koja ako napadne međurebarne živace može biti praćena jakim bolom u predelu grudnog koša, koji treju nekoliko dana pre nego što se pojavi tipična [[ospa]]. == Terapija == Lečenje i prevencija angine pektoris kao i kod ostalih oblika koronarne bolesti srca zasniva se na sledećim principima:<ref name="Ref15">{{en}} ''ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure 2012.'' Addenda. 2012. 8 p. [http://www.escardio.org/guidelines-surveys/esc-guidelines/GuidelinesDocuments/Guidelines-Acute%20and%20Chronic-HF-FT.pdf Electronic copies: Available in Portable Document Format (PDF) from the European Society of Cardiology (ESC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140922031720/http://www.escardio.org/guidelines-surveys/esc-guidelines/GuidelinesDocuments/Guidelines-Acute%20and%20Chronic-HF-FT.pdf |date=2014-09-22 }} Pristupljeno 14. 9. 2013.</ref> === Opšte preventivne mere === Imaju za cilj zaštitu bolesnika od daljeg pogoršanja bolesti i zaustavljanje pojave (ili učestalosti) novih napada bolova uz istovremeno usporavanje razvoja koronarnog procesa. U ovu grupu mera prvenstveno spada prestanak pušenja i izbegavanje boravka u prostoru zagađenom duvanskim dimom i drugim štetnim isparenjima, fizička aktivnost itd. Evropsko udruženje kardiologa je kao svoj cilj zacrtalo da nijedno novorođeno dete u trećem milenijumu ne umre i ne oboli od kardiovaskularnih bolesti, pre svoje 65 godine života <ref name="Ref8">Graham I, Atar D, Borch-Johnsen K, Boysen G, Burell G, Cifkova R, et al. ''European guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice: full text. Fourth Joint Task Force of the European Society of Cardiology and other societies on cardiovascular disease prevention in clinical practice (constituted by representatives of nine societies and by invited experts).'' Eur J Cardiovasc Prev Rehabil. 2007 Sep;14 Suppl 2:S1-113.</ref> i kao primarnu prevenciju preporučilo je „šifru“ koja upućuje na zdrav način života i kontrolu faktora rizika, koja glasi: :::::<math>0+3+5+140+5+3+0</math></small> * <math>0</math> – ''bez pušenja (ni aktivnog ni pasivnog)'', * <math>3</math> – ''najmanje 3 km šetnje dnevno'', * <math>5</math> – ''preporučljivo je konzumirati 5 obroka dnevno sa voćem i povrćem (minimum 400-600 g)'', * <big>'''140'''</big> – ''sistolni krvni pritisak manji od 140 mmHg'', * <math>5</math> – ''ukupni holesterol manji od 5 mmol/l'', * <math>3</math> – ''LDL holesterol manji od 3 mmol/l'', * <math>0</math> – ''bez gojaznosti i šećerne bolesti.'' === Lečenje manifestnih kliničkih simptoma i sprečavanje recidiva === Pored inicijalne terapije (kupiranje akutnih napada bola) lečenje mora da uključi i sanaciju ili smanjenje uticaja osnovnih bolesti koji izazivaju nastanak ovog oboljenja, i zato se sprovodi u dva pravca; kao inicijalni medicinski tretman, sprečavanje manifestnih kliničkih simptoma i sprečavanje anginoznih napada.<ref>''Angina pektoris'' na [http://www.scribd.com/doc/6138012/Angina-Pektoris scribd.com] Pristupljeno 7.9.2013.</ref> ==== Inicijalni medicinski tretman ==== Inicijalni medicinski tretman ima za cilj ublažavanje anginoznog napada i kupiranje bola i treba da uključi; eliminaciju provocirajućeg faktora i medikamentozno lečenje.<ref>Nacionalni komitet za prevenciju kardiovaskularnh bolesti RS:''Liječenje stabilne angine pektoris – farmakoterapijske preporuke u svakodnevnoj praksi'', novembar 2000.</ref> '''1. Eliminacija provocirajućeg faktora''' Zaustaviti hodanje, prestanak sa fizičkim ili psihičkim naprezanjima, a kod noćnih napada sedanje u krevetu ili ustajanje, su najznačajniji provocirajući faktori koje treba eliminisati. Nekada dobro deluju i tople kupke ili topli oblozi podlaktica, i ako je to moguće treba ih odmah primeniti (po preporuci dr Fridberga) '''2. Medikamentozno lečenje''' Osnovni ciljevi medikamentoznog lečenja su otklanjanje ili smanjenje anginoznih simptoma i poboljšanje prognoze. Kako ishemija u srčanom mišiću nastaje usled nesklada u njegovom snabdevanju kiseonikom i njegovim potrebama, ''koje su definisane „duplim proizvodom“ ('''srčana frekvenca h sistolni krvni pritisak''')'', svi antianginozni lekovi koji se koriste u lečenju napada angine pektoris usmereni su na smanjenje potrošnje kiseonika od strane srčanog mišića (smanjenjem srčane frekvence i/ili krvnog pritiska).<ref>Nacionalni komitet za prevenciju kardiovaskularnh bolesti RS: ''Liječenje stabilne angine pektoris – farmakoterapijske preporuke u svakodnevnoj praksi'', novembar 2000.</ref> U grupu medikamenata za lečenje angine pektoris spadaju; beta blokatori, nedihidropiridinski kalcijumski antagonisti, svi vazodilatatori antihipertenzivi). Kod lečenja vazospastične angine (Prinzmetal) bitni su i vazodilatatori (dugo i kratkodelujući nitrati i kalcijumske antagonisti). Medikamentozno lečenje treba započeti podjezičnom, peroralnuom ili intravenskom terapijom. Na primer; [[nitroglicerol]]a podjezično 0,3-0,6&nbsp;mg ili ''[[nifedipin]]a'' 10&nbsp;mg podjezično ili 10–15&nbsp;mg ''[[izosobrid dinitrat]]a'' podjezično .<br />Standardni terapija, može da uključujuči i primenu antiagregacionih/antitrombotičkih lekova, [[statini|statina]], i [[beta blokatori|beta-blokatora]] (npr. ''[[atenolol]]'' ili ''[[metoprolol]]''. Kada se postavi dijagnoza koronarnog arterijskog vaszospazma, mogu se primeniti [[blokatori kalcijumskih kanala]] i dugotrajna terapija [[nitrati]]ma npr. ''izosobrid dinitrat'' ili ''[[mononitrat]]om'' (kao dugoročna profilaksa). ==== Lečenje manifestnih simptoma i sprečavanje anginoznih napada ==== Kako svaki ishemijski napad oštećuje srčani mišić i predstavlja potencijalnu opasnost od koronarne fibrilacije sa smrtnim ishodom, lečenje mora da obuhvati i kupiranje manifestnih kliničkih simptoma i sprečavanje anginoznih napada.<ref>WHO,''Prevention of Cardiovascular disease:Pocket Guidelines for Assessment and Management of Cardiovascular Ris'',Geneva 2007.</ref> {{izdvojeni citat|''Na progresiju koronarne ateroskleroze, koja je u stvari proces aterotromboze, a samim tim i na simptome, a što je još važnije, na prognozu esencijalno deluju sledeće grupe lekova: statini, antiagregacioni lekovi (prevashodno aspirin), ace-inhibitori i beta blokatori''.<ref>Sever PS, Dahlof B et al: ''Prevention of coronary and stroke events with atorvastatin in hypertensive patients wha have average or lowerthan-average cholesterol concentrations'', in the Anglo-Scandinavian Cardiac Outcomes Trial-Lipid-Lowering Arm(ASCOT-LLA): a multicentre randomised controlled trial.</ref>}} === Invazivna i kardiohirurška terapija === Revaskularizacija (stentovanje) koronarnih arterija i druge invazivne metode lečenja u ovih bolesnika, uglavnom se primenjuju kod težih oblika anginoznih bolova sa čestim recidivima koji se ne mogu lečiti konzervativnim načinom.<ref>Shanmugam G, Legare JF. ''Revascularization for ischaemic cardiomyopathy.'' Curr Opin Cardiol. 2008 Mar;23(2):148-52.</ref> Revaskularizacija srčanog mišića ima za cilj da bolesnika oslobodi od anginoznih tegoba, skrati njegov boravak u bolnici i poboljša prognozu. Postavljanje indikacija i određivanje optimalnog vremena za revaskularizaciju, kao i izbor adekvatnog pristupa, koji može biti [[perkutana koronarna intervencija]] (PCI)<ref>Čolić M., Dragica JJadranin D, Marković D,Davidović L. Lazar ''Perkutana transluminalna angioplastika i 'stenting' karotidnih arterija - rani rezultati'' BIBLID: 0370-8179, 136(2008) 9-10, pp. 494-497 DOI: 10.2298/SARH0810494C UDC: 616.133-007.27-089.819.8 [http://www.doiserbia.nb.rs/img/doi/0370-8179/2008/0370-81790810494C.pdf], Pristupljeno 23. 4. 2013.</ref> ili ugradnja [[Koronarni arterijski bajpas graft|koronarnog arterijskog bajpas grafta]] (CABG),<ref>''Bypass Surgery, Coronary Artery''. American Heart Association. Retrieved March 26, 2010.</ref> što zavisi od brojnih faktora; trenutnog bolesnikovog stanja, faktora rizika, komorbiditete, i ekstenzivnosti bolesti i značajnosti lezija otkrivenih na [[Koronarna angiografija|koronarnoj angiografiji]]. {{double image|center|Angioplasty-scheme.svg|250|Blausen 0466 Heart Bypass Surgery.png|200|[[Perkutana koronarna intervencija]]|Ugradnja koronarnog arterijskog bajpas grafta}} === Opšte higijensko-dijetetske mere === ''Dijetalna ishrana'' je jedan od najvažnijih preventivnih faktora. Pod uticajem stroge dijete evolucija bolesti je sporija, a komplikacije su značajno ređe. Jedan od glavnih pozitivnih uticaja dijete je smanjenje hiperkoagulabilnosti krvi, kao glavnog uzroka arterijske bolesti srca. ''Redovna fizička aktivnost''<ref>Laughlin MH, Oltman C, Bowles DK. Exercise training-induced adaptations in the coronary circulation. Med Sci Sports Exerc. 1998; 30: 352–360</ref> ''[[Mentalna higijena]]'' ''Prestanak pušenja''<ref>Daly, L E; Mulcahy, R; Graham, I M; Hickey, N (1983). "Long term effect on mortality of stopping smoking after unstable angina and myocardial infarction". BMJ 287 (6388): 324–6. doi:10.1136/bmj.287.6388.324. PMC 1548591. {{PMID|6409291}}.</ref><ref>Daly, L E; Graham, I M; Hickey, N; Mulcahy, R (1985). "Does stopping smoking delay onset of angina after infarction?". BMJ 291 (6500): 935–7. doi:10.1136/bmj.291.6500.935. PMC 1417185. {{PMID|3929970}}.</ref> ''Sprečavanje naglog opterećenja koronarnog krvotoka'' Poznato je da [[svađa|svađe]], teži psihički [[stres]]ovi (npr kod smrtnih slučajeva, [[rat]]a itd) mogu izazvati teške koronarne krize, pa čak i naglu smrt.<ref>↵ Leon AS, Franklin BA, Costa F, Balady GJ, Berra KA, Stewart KJ, et al. Cardiac rehabilitation and secondary prevention of coronary heart disease: an American Heart Association scientific statement from the Council on Clinical Cardiology (Subcommittee on Exercise, Cardiac Rehabilitation, and Prevention) and the Council on Nutrition, Physical Activity, and Metabolism (Subcommittee on Physical Activity), in collaboration with the American Association of Cardiovascular and Pulmonary Rehabilitation. Circulation. 2005;111(3):369-376.</ref> Zato, takve situacije treba maksimalno izbegavati, kao i nagla fizička opterećenja (trčanje ili žurbu za autobusom ili vozom uz nošenje tereta), izlaganje naglim promenama temperature (kao npr hladan tuš ili skakanje u hladnu vodu bazena ili mora itd). Naglo opterećenje koronornog sistema, ne samo da može da izazove anginozni bol, već i paroksizmalnu tahikardiju, pa ih zato treba preventivno sprečiti.<ref>Linden, Wolfgang; Stossel, Carmen; Maurice, Jeffrey (1996). "Psychosocial Interventions for Patients with Coronary Artery Disease: A Meta-analysis". Archives of Internal Medicine 156 (7): 745–52. doi:10.1001/archinte.1996.00440070065008. {{PMID|8615707}}.</ref> == Prognoza == Sa dužinom trajanja angine pektoris [[tok bolesti|tok]] i tegobe se produžavaju različitom učestalošću, i intenzitetom napada i naglašenim, povremeno kompletnim remisijama i epizodama srčanog udara, ili se mogu završiti iznenadnom smrću.<ref>Allen LA, Felker GM, Pocock S, McMurray JJ, Pfeffer MA, Swedberg K, Wang D, Yusuf S, Michelson EL, Granger CB. ''Liver function abnormalities and outcome in patients with chronic heart failure: data from the Candesartan in Heart Failure: Assessment of Reduction in Mortality and Morbidity (CHARM) program.'' Eur J Heart Fail 2009;11:170–177.</ref> Prosečna, dužina preživljavanje nakon prvog napada angine pektoris iznosi 8 do 10 godina. Smrtnost nastaje u oko 5-8% bolenika, i van učestalosti koja se očekuje na osnovu starosti i pola bolesnika.<ref>Ketchum ES, Levy WC. ''Establishing prognosis in heart failure: a multimarker approach.'' Prog Cardiovasc Dis 2011;54:86–96.</ref> Dužinu [[život]]a kod bolenika sa manifestnom anginom pektoris skraćuje i šećerna bolest, povišen krvni pritisak, [[kardiomegalija]], [[kongestivna insuficijencija]], srčanog udara, [[aritmija srca]] izazvane poremećajem u [[sprovodni sistem srca|sprovodnom sistemu srca]] itd.<ref>Jackson CE, Solomon SD, Gerstein HC, Zetterstrand S, Olofsson B, Michelson EL, Granger CB, Swedberg K, Pfeffer MA, Yusuf S, McMurray JJ. ''Albuminuria in chronic heart failure: prevalence and prognostic importance''. Lancet 2009;374:543–550.</ref> Prognoza angine pektoris je značajno lošija kod bolesnika koji su doživeli prve anginozne napade pre 40 godine života, kao i kod onih iz čije se [[anamneza|porodične anamneze]] doznaje za ranu srčanu smrt nekog od bližih rođaka. [[Insuficijencija srca]] prognostički takođe spada u jedan od mogućih uzroka prevremene smrti u angini pektoris.<ref>Rocco MB, Nabel EG, Campbell S, et al. ''Prognostic importance of myocardial ischemia detected by ambulatory monitoring in patients with stable coronary artery disease.'' Circulation. Oct 1988;78(4):877-84.</ref> Od ukupnog broja bolesnika sa anginom pektoris 50% umire iznenada, a oko 33% posle srčanog udara.<ref name="Ref11"/> == Napomene == {{notelist}} == Povezano == * [[Srce]] * [[Krvni sudovi]] * [[Krvni pritisak]] * [[Ishemija]] * [[Ishemijska bolest srca]] == Izvori == {{reflist|2}} == Literatura == * {{Cite book |ref= harv|last=Hodder|first=Edwin|title=Sir George Burns: his time and friends|url=http://books.google.com/books?id=Vzp0cs1DRUQC|year=1890|publisher=Hodder and Stoughton}} == Vanjske veze == * {{sr}} [http://www.mojlekar.com/03/01/03010023.htm Angina pektoris] Moj lekar, baza zdravstvenih resursa Srbije * {{sr}} [http://porodicnamedicina.com/download/klinicki_vodici/Oboljenja-kardiovaskularnog-sistema/AnginaPektoris.pdf Angina pektoris i bol u grudima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827003808/http://porodicnamedicina.com/download/klinicki_vodici/Oboljenja-kardiovaskularnog-sistema/AnginaPektoris.pdf |date=2017-08-27 }} * {{es}} [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/spanish/tutorials/anginaspanish/htm/_yes_50_no_0.htm Angina pectoris on line na medline plus] * {{ru}} [http://www.forens-med.ru/book.php?id=432 Kliničeskaя klassifikaciя išemičeskoй bolezni serdca VKNC AMN SSSR (1984), razrabotannaя na osnove rekomendaciй эkspertov VOZ (1979)] * {{ru}} [http://www.kardio.ru/profi_1/index_4_4.htm Serdečnaя hirurgiя i vspomogatelьnoe krovoobraщenie. Stenokardiя] * {{ru}} [http://da-med.ru/diseases/cat-81/d-131/ Da-med.ru ::: Stenokardiя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704084928/http://da-med.ru/diseases/cat-81/d-131/ |date=2014-07-04 }} * {{ru}} [http://www.libemed.ru/stenokardiya/ Libemed.ru Vse o stenokardii] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250625081045/https://libemed.ru/stenokardiya/ |date=2025-06-25 }} * {{en}} [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000198.htm Angina pectoris na ''Medline Plus'']. * {{en}} [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000159.htm Angina di Prinzmetal na ''Medline Plus''] [[Kategorija:Kardiologija]] [[Kategorija:Srčane bolesti]] c96kda9humbq79k4yac3vogbx8qktpj 0 1228111 42656265 42399376 2026-07-18T00:45:53Z Inokosni organ 160059 42656265 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Reichskommissariat'' Ukrajina}} {{Okvir bivše zemlje svijeta |ime =Reichskommissariat Ukrajina |hr_ime=Reichskommissariat Ukrajina |izvorno_ime=<small>Reichskommissariat Ukraine</small> |zastava=Flag of Germany 1933.svg |zastava_i = |grb_i = |grb=Reichsadler.svg |genitiv=Reichskommissariata Ukrajine |kontinent = [[Evropa]] |država = [[Ukrajina]] |godina_start = [[1941]]. |godina_kraj = [[1944]]. |datum_start = [[septembar]] [[1941]]. |datum_kraj = [[mart]] [[1944]]. |događaj_start = |događaj_kraj = |p1 = Sovjetski Savez |flag_p1 =Flag_of_the_Soviet_Union_(1923-1955).svg |s1 = Sovjetski Savez |flag_s1 =Flag_of_the_Soviet_Union_(1923-1955).svg |mapa = ReichskommissariatUkraineMap.png |mapa_opis = Reichskommissariat Ukrajina |glavni_grad = [[Rivne (Rivnenska oblast)|Rovno]] ({{jez-de|Rowno}}) |latd=52 |latm=31 |latNS=N |longd=13 |longm=24 |longEW=E |jezik = [[Njemački jezik|njemački]] (službeni), [[ukrajinski jezik|ukrajinski]], [[poljski jezik|poljski]], [[tatarski jezik|tatarski]] (dozvoljeni u lokalnoj administraciji) |vlada_tip = Reichskommissariat |titula_vođa = '''carski komesar''' |vođa1 = [[Erich Koch]] |godina_vođa1 = [[1941]]. – [[1944]]. |titula_predstavnik = |predstavnik1 = |godina_predstavnik1 = |predstavnik2 = |godina_predstavnik2 = |titula_zamjenik = |zamjenik1 = |godina_zamjenik1 = |era = [[Drugi svjetski rat]] |događaj1 = |datum_događaj1 = |događaj2 = |datum_događaj2 = |stat_površina1 = 33927 |stat_pop1 = 17000000 |stat_godina1 = 1943. |ref_površina1 = |valuta = |fusnote = }} '''Reichskommissariat Ukrajina'''([[Njemački jezik|njemački]]: ''Reichskommissariat Ukraine'', [[akronim]]: RKU) prevedeno: [[Car]]ski [[komesar]]ijat za [[Ukrajina|Ukrajinu]]) bio je naziv za [[Treći Reich|njemačku]] [[Državna uprava|civilnu administraciju]] u [[Ukrajina|Ukrajini]] za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]<ref name=pdf/> koja je egzistirala od [[1941]]. do [[1944]]. == Historija == Iznenađeni i sami neobično brzim i dubokim prodorom u [[SSSR|Sovjetski Savez]], [[Treći Reich|Nijemci]] su odlučili osnovati posebno [[ministarstvo]] čiji je resor bio uprava nad novoosvojenim teritorijima na istoku.<ref name=pdf/> U [[jul]]u su odlučili te teritorije podjeliti na dvije [[Državna uprava|administrativne]] jedinice; [[Reichskommissariat Ostland]] (Istočni carski komesarijat) i Ukrajinski Reichskommissariat i uvesti civilnu upravu.<ref name=pdf/> Potpuno suprotno od nadanja ukrajinskih nacionalista, [[Nacionalsocijalizam|Njemački nacisti]] odredili su da [[Galicija (srednja Europa)|Galicija]] [[Državna uprava|administrativno]] bude vezana sa poljskim krajevima, [[Bukovina|Bukovinu]] su predali [[Rumunjska|Rumunjskoj]], kao i krajeve između [[Rijeka (vodotok)|rijeka]] [[Dnjestar]] i [[Južni Bug]] i [[Transnistrija|Transnistriju]], sa [[Glavni grad|administrativnim centrom]] u [[Odesa|Odesi]], a ostatak su organizirali kao Reichskommissariat Ukrajina.<ref name=brit/> Sam [[Adolf Hitler]] pridodao je u augustu [[1941]]. oblast [[Volinj]], i krajeve oko gradova [[Rovno (Ukrajina)|Rovno]] i [[Kamjanjec-Podiljski]] Ukrajinskom Reichskommissariatu, koji na tome nije stao, već se nastavio povećavati kako je [[Wehrmacht|njemačka vojska]] sve dublje prodirala u Sovjetski Savez.<ref name=pdf/> Pojedine oblasti okupiranog [[SSSR|Sovjetskog Saveza]] su ipak ostale pod izravnom kontrolom [[Wehrmacht]]a, ali je unatoč tome Reichskommissariat Ukrajina, negdje početkom - [[1943]]. zauzimao površinu od 33 927 [[km²]], prostor na kom je živjelo gotovo 17 milijuna stanovnika.<ref name=pdf/> [[Glavni grad|Administrativni centar]] te tvorevine bio je grad [[Rovno (Ukrajina)|Rovno]], a reichskommissar ([[car]]ski [[komesar]]) [[Erich Koch]]. [[Štab]] visokog [[oficir]]a [[Šucštafel|SS]] i [[Policija|policije]] Hansa-Adolfa Pruetzmanna nalazio se u [[Kijev]]u.<ref name=pdf>{{cite web | url =http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%205785.pdf | title =''Reichskommissariat Ukraine'' | accessdate =01. 04. 2014 | language =engleski | publisher =Shoah Resource Center | archive-date =2019-02-24 | archive-url =https://web.archive.org/web/20190224150034/https://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%205785.pdf }}</ref> [[Datoteka:Gitler-vizvolitel.jpg|left|thumb|260px|[[Adolf Hitler|Hitler]] kao osloboditelj (propagandni plakat ljepljen po Reichskommissariatu Ukrajina]] U dva novoosnovana Reichskommissariata [[Nacionalsocijalizam|nacisti]] su nastojali provoditi svoju '''rasnu politiku'''. Od jeseni [[1941]].započele su kampanje masovnih likvidacija [[Židovi|Židova]], koje su se nastavile kroz [[1944]]. Procjenjuje se da je za vladavine Reichskommissariata likvidirano oko 1,5 milijuna ukrajinskih [[Židovi|Židova]], uz 800 000 raseljenih, koji su pobjegli na istok u [[SSSR|Sovjetski Savez]]. U samo prva dva dana vladavine, pobijeno je 34 000 [[kijev]]skih Židova i pobacano u [[jaruga|jarugu]] [[Babin Jar]] ([[Ukrajinski jezik|ukrajinski]]:Бабин Яр). U svoj toj groznoj raboti nacistima su svo vrijeme pomagale - [[Einsatzgruppen]] (pomoćne vojne snage) regrutirane od lokalnog stanovništva.<ref name=brit/> Na razočaranje naivnih ukrajinskih seljaka nacisti nisu rasformirali [[Kolektivizacija|kolhoze]], već su ih samo stavili pod svoju kontrolu, s druge strane zatečeni industrijski pogoni po gradovima, nisu ih previše interesirali, osim ukoliko im njihovi proizvodi nisu trebali u ratne svrhe, tako da je privreda Reichskommissariata usmjerena da pruži podršku [[Treći Reich|Trećem Reichu]], pa su gradovi ostali bez brojnih prehrambenih proizvoda. Oko 2,2 milijuna [[ukrajina]]ca odvedeno je u [[Treći Reich|Njemačku]] kao [[rob]]ovska radna snaga - [[Ostarbeiter]]i. Ograničen je broj kulturnih manifestacija i aktivnosti, a obrazovanje je svedeno na osnovnu razinu. Gotovo jedina institucija kojoj su nacisti dozvolili da nastavi raditi i čak joj pomagali bila je [[Ukrajinska pravoslavna crkva]], koja je po njihovim planovima trebala imati ključnu ulogu u oslobađanju Ukrajinaca od tuđinske ruske vlasti. Nešto bolju situaciju imali su Ukrajinci iz [[Galicija (srednja Europa)|Galicije]], jer se tamo (premda ograničeno) ipak dopuštalo puno više aktivnosti, iako pod vrlo centraliziranom kontrolom.<ref name=brit/> {{Istorija Krima}} Ukrajinski nacionalisti okupljeni oko [[Organizacija Ukrajinskih Nacionalista|OUN]] na samom početku [[Wehrmacht|njemačke]] inavazije na SSSR nisu krili svoje otvorene simpatije prema nacistima, nadajući se da će im oni dodjeliti vlast, kao što su to uradili po nekom drugim krajevima ([[ustaše]], [[Kvisling|Quisling]]). Kad su uvidjeli da od toga neće biti ništa, počeli su smanjivati svoju dotadašnju otvorenu podršku i suradnju sa vlastima, i okretati se vlastitoj ilegalnoj aktivnosti po istočnim dijelovima Reichskommissariata. Ali su ih njemačke vlasti počele proganjati, a neke od vođa i likvidirati. S druge strane [[komunizam|komunističke]] organizacije po istočnoj i centralnoj Ukrajini, prešle su u ilegalu (što im nije bilo teško, jer su tako oduvijek radili) pa su već [[1941]]. organirani i [[Sovjetski partizani]] po šumama sjevera. Nacionalisti su svoje prve partizanske jedinice počeli organizirati početkom [[1942]]. u [[Volinj]]u, kasnije su uspjeli osnovati i nešto jedinica po [[Galicija (srednja Europa)|Galiciji]]. Njihove jedinice postale su poznate pod imenom [[Ukrajinska ustanička armija]] (Українська Повстанська Армія). Ona se s jedne strane borila protiv [[Wehrmacht]]a, ali i protiv [[Sovjetski partizani|Sovjetskih partizana]].<ref name=brit/> Nakon pobjede nad jedinicama [[Wehrmacht]]a u [[Bitka za Staljingrad|Bitci kod Staljingrada]] početkom [[1943]]. [[SSSR|sovjetska]] [[Crvena armija]] krenula je u snažnu kontraofenzivu prema zapadu. Tako da su se već sredinom [[1943]]. [[Wehrmacht|Nijemci]] počeli polako izvlačiti iz Ukrajine, uništavajući pri tom sve što su stigli. [[Crvena armija]] je u [[novembar|novembru]] uspjela osloboditi [[Kijev]] i krenuti prema zapadnim granicama SSSR-a. Kako bi se front pomicao, tako se pojačavala i aktivnost partizanskih jedinica, ali je i rastao i broj civilnih žrtava rata, jer su se u pozadini odigravali i krvavi zakulisno izrežirani sukobi između [[Ukrajinci|Ukrajinaca]] i [[Poljaci|Poljaka]]. Od proljeća [[1944]]. [[Crvena armija]] je počela prodirati u [[Galicija (srednja Europa)|Galiciju]], pa je do kraja [[Oktobar|oktobra]] čitava [[Ukrajina]] opet bila pod sovjetskom kontrolom.<ref name=brit>{{cite web | url =http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/275916/The-Nazi-occupation-of-Soviet-Ukraine | title =''The Nazi occupation of Soviet Ukraine'' | accessdate = 01. 04. 2014 | language=engleski | publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * [http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%205785.pdf ''Reichskommissariat Ukraine'' na portalu Shoah Resource Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190224150034/https://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%205785.pdf |date=2019-02-24 }} {{en icon}} {{Administrativna podjela Trećeg Reicha i njemačke okupacije}} {{Authority control}} [[Kategorija:Historija Ukrajine]] [[Kategorija:Njemačka u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Države i teritorije pod kontrolom Sila osovine]] rmvloioivodgk8qqx00yvolp1p5bo8y 0 1235310 42656138 42303159 2026-07-17T15:19:10Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656138 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Guacetisal.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Guacetisal | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Guacetisal}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 55482-89-8 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = N02 | ATC_suffix = BA14 | ATC_supplemental = | PubChem = 68749 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 61994 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = Aspirin guaiacol ester; ''O''-Methoxyphenyl salicylate acetate <!-- Chemical data --> |C=16 |H=14 |O=5 | molecular_weight = 286,279 | smiles = COc1ccccc1OC(=O)c2ccccc2OC(=O)C | StdInChI = 1S/C16H14O5/c1-11(17)20-13-8-4-3-7-12(13)16(18)21-15-10-6-5-9-14(15)19-2/h3-10H,1-2H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = HSJFYRYGGKLQBT-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Guacetisal''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 16 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 286,279 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 5 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 6 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 3,0 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -3,8 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 61,8 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Guacetisal}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Guacetisal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Fenoli]] [[Kategorija:Benzojeve kiseline]] [[Kategorija:Karboksilatni estri]] [[Kategorija:Fenolni etri]] fjgef7idfjkz4agp056njzu02bgfpnd 0 1235311 42656140 42303160 2026-07-17T15:42:56Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656140 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Guaiacolsulfonic acid.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Guajakolsulfonat | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Guaiacolsulfonate}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 50855-43-1 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = R05 | ATC_suffix = CA09 | ATC_supplemental = | PubChem = 4874 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 4708 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=7 |H=7 |O=5 |S=1 | molecular_weight = 203,192 | smiles = COc1c([O-])cccc1S(=O)(=O)O | StdInChI = 1S/C7H8O5S/c1-12-7-5(8)3-2-4-6(7)13(9,10)11/h2-4,8H,1H3,(H,9,10,11)/p-1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = PSWOVMUIOCKEJX-UHFFFAOYSA-M | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Guajakolsulfonat''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 7 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 203,192 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 5 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 2 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 0,2 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -1,0 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 95,0 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Guaiacolsulfonate}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Guaiacolsulfonate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Fenoli]] [[Kategorija:Fenolni etri]] [[Kategorija:Sulfoni]] [[Kategorija:Benzensulfonske kiseline]] e3a9fbp8tjb1fa845f5idej8led6z0q 0 1235312 42656141 42272047 2026-07-17T16:03:01Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656141 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Guanazodine.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Guanazodin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Guanazodine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 32059-15-7 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = C02 | ATC_suffix = CC06 | ATC_supplemental = | PubChem = 36054 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 7N05KQ38YI | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D07169 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=9 |H=20 |N=4 | molecular_weight = 184,282 | smiles = NC(=NCC1CCCCCCN1)N | StdInChI = 1S/C9H20N4/c10-9(11)13-7-8-5-3-1-2-4-6-12-8/h8,12H,1-7H2,(H4,10,11,13) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = ZCVAIGPGEINFCX-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Guanazodin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 9 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 184,282 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 4 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 3 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 2 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 0,7 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -2,3 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 76,4 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Guanazodine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Guanazodine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} {{Simpatolitički antihipertenzivi}} [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Gvanidini]] 9met815rkyyso38p6sx2767c4hq8jzz 0 1235324 42656258 42298044 2026-07-18T00:23:28Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656258 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Haloxazolam structure.svg | width = | alt = | image2 = Haloxazolam3d.png | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Haloksazolam | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Haloxazolam}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 59128-97-1 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 3563 | PubChemSubstance = 46508327 | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = DB01476 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 3442 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=17 |H=14 |Br=1 |F=1 |N=2 |O=2 | molecular_weight = 377,208 | smiles = FC1=CC=CC=C1C12OCCN1CC(=O)NC1=C2C=C(Br)C=C1 | StdInChI = 1S/C17H14BrFN2O2/c18-11-5-6-15-13(9-11)17(12-3-1-2-4-14(12)19)21(7-8-23-17)10-16(22)20-15/h1-6,9H,7-8,10H2,(H,20,22) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = XDKCGKQHVBOOHC-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Haloksazolam''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 17 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 377,208 [[Jedinica atomske mase|Da]].<ref>{{Cite pmid|21059682}}</ref><ref>{{cite pmid|18048412}}</ref> == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 3 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 1 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o}}</ref> (''ALogP'') || 3,1 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -4,3 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|Ų]]) || 41,6 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Haloxazolam}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/DB01476 Haloxazolam]{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorija:Acetamidi]] [[Kategorija:Organofluoridi]] [[Kategorija:Organobromidi]] gol8byy0zaxucko2jabeircp0pufyc2 0 1235326 42656284 42298085 2026-07-18T03:29:09Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656284 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hetacillin structure.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hetacilin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = Hetacillin potassium, Versapen, Versapen-k | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hetacillin}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 3511-16-8 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = J01 | ATC_suffix = CA18 | ATC_supplemental = | PubChem = 443387 | PubChemSubstance = 46504545 | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = DB00739 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 391616 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = C11729 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 5683 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 1201116 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=19 |H=23 |N=3 |O=4 |S=1 | molecular_weight = 389,469 | smiles = [H][C@]12SC(C)(C)[C@@H](N1C(=O)[C@H]2N1C(=O)[C@H](NC1(C)C)C1=CC=CC=C1)C(O)=O | StdInChI = 1S/C19H23N3O4S/c1-18(2)13(17(25)26)21-15(24)12(16(21)27-18)22-14(23)11(20-19(22,3)4)10-8-6-5-7-9-10/h5-9,11-13,16,20H,1-4H3,(H,25,26)/t11-,12-,13+,16-/m1/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = DXVUYOAEDJXBPY-NFFDBFGFSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = 190 | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hetacilin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 19 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 389,469 [[Jedinica atomske mase|Da]].<ref>{{Cite pmid|21059682}}</ref><ref>{{cite pmid|18048412}}</ref> == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 6 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 2 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 3 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o}}</ref> (''ALogP'') || -2,0 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -3,3 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|Ų]]) || 115,3 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hetacillin}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/DB00739 Hetacillin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808175952/http://www.drugbank.ca/drugs/DB00739 |date=2016-08-08 }} [[Kategorija:Antibiotici]] [[Kategorija:Beta-laktamski antibiotici]] [[Kategorija:Karboksilne kiseline]] [[Kategorija:Acetamidi]] [[Kategorija:Tioetri]] scvkn3uhwbpk4zw5tjuo8inicp5kbqf 0 1235328 42656255 42298035 2026-07-18T00:16:37Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656255 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Halazepam.svg | width = | alt = | image2 = Halazepam3d.png | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Halazepam | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = Pacinone, Paxipam | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Halazepam}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = Oralno <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 23092-17-3 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = N05 | ATC_suffix = BA13 | ATC_supplemental = | PubChem = 31640 | PubChemSubstance = 46508415 | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = DB00801 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 29343 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 970 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=17 |H=12 |Cl=1 |F=3 |N=2 |O=1 | molecular_weight = 352,738 | smiles = FC(F)(F)CN1C2=C(C=C(Cl)C=C2)C(=NCC1=O)C1=CC=CC=C1 | StdInChI = 1S/C17H12ClF3N2O/c18-12-6-7-14-13(8-12)16(11-4-2-1-3-5-11)22-9-15(24)23(14)10-17(19,20)21/h1-8H,9-10H2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = WYCLKVQLVUQKNZ-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = 165 | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Halazepam''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 17 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 352,738 [[Jedinica atomske mase|Da]].<ref>Fann WE, Pitts WM, Wheless JC: Pharmacology, efficacy, and adverse effects of halazepam, a new benzodiazepine. Pharmacotherapy. 1982 Mar-Apr;2(2):72-9. [[PubMed|PMID]] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6152591 6152591]</ref><ref>{{Cite pmid|21059682}}</ref><ref>{{cite pmid|18048412}}</ref> == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 2 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 3 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o}}</ref> (''ALogP'') || 4,2 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -6,3 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|Ų]]) || 32,7 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Halazepam}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/DB00801 Halazepam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140218173559/http://www.drugbank.ca/drugs/DB00801 |date=2014-02-18 }} [[Kategorija:Anksiolitici]] [[Kategorija:Mišićni relaksanti]] [[Kategorija:Benzodiazepini]] [[Kategorija:Sedativi]] [[Kategorija:Acetamidi]] [[Kategorija:Organofluoridi]] [[Kategorija:Organohloridi]] 3o9wjw62pl0erd4m22blb1bvbi4pjb1 0 1235331 42656260 42442446 2026-07-18T00:23:32Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656260 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = 2-bromo-2-chloro-1,1,1-trifluoroethane 200.svg | width = | alt = | image2 = Halothane-3D-vdW.png | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Halotan | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = Anestan, Chalothane, Fluktan, Fluothane | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Halothane}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = Respiratorno (inhalacija) <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 151-67-7 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = N01 | ATC_suffix = AB01 | ATC_supplemental = | PubChem = 3562 | PubChemSubstance = 46506589 | IUPHAR_ligand = 2401 | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = DB01159 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 3441 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = C07515 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 5615 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 931 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=2 |H=1 |Br=1 |Cl=1 |F=3 | molecular_weight = 197,382 | smiles = FC(F)(F)C(Cl)Br | StdInChI = 1S/C2HBrClF3/c3-1(4)2(5,6)7/h1H | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = BCQZXOMGPXTTIC-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = -118 | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = 50.2 | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Halotan''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 2 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 197,382 [[Jedinica atomske mase|Da]].<ref>Bovill JG: Inhalation anaesthesia: from diethyl ether to xenon. Handb Exp Pharmacol. 2008;(182):121-42. [[PubMed|PMID]] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18175089 18175089]</ref><ref>{{Cite pmid|21059682|noedit}}</ref><ref>{{cite pmid|18048412|noedit}}</ref> == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 0 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 1 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 2,5 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -2,9 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|Ų]]) || 0,0 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Halothane}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/DB01159 Halothane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121230034/http://www.drugbank.ca/drugs/DB01159 |date=2011-11-21 }} {{Glutamatergični ligandi}} [[Kategorija:Opšti anestetici]] [[Kategorija:Organofluoridi]] [[Kategorija:Organohloridi]] [[Kategorija:Organobromidi]] 4jh4vhlhu5fwuy76elzh30j9np9ilsn 0 1235332 42656142 42277261 2026-07-17T16:08:39Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656142 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Guanoclor.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Guanohlor | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Guanochlor}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 5001-32-1 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = C02 | ATC_suffix = CC05 | ATC_supplemental = | PubChem = 71835 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=9 |H=12 |Cl=2 |N=4 |O=1 | molecular_weight = 263,124 | smiles = NC(=NNCCOc1c(Cl)cccc1Cl)N | StdInChI = 1S/C9H12Cl2N4O/c10-6-2-1-3-7(11)8(6)16-5-4-14-15-9(12)13/h1-3,14H,4-5H2,(H4,12,13,15) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = XIHXRRMCNSMUET-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Guanohlor''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 9 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 263,124 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 5 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 3 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 5 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 1,7 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -3,4 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 85,7 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Guanochlor}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Guanochlor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} {{Simpatolitički antihipertenzivi}} [[Kategorija:Fenoli]] [[Kategorija:Fenolni etri]] [[Kategorija:Organohloridi]] [[Kategorija:Hidrazini]] gqmoiddgln0zjapx4vueoja019ra8fx 0 1235333 42656143 42272048 2026-07-17T16:08:50Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656143 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Guanoxan.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Guanoksan | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Guanoxan}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 2165-19-7 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = C02 | ATC_suffix = CC03 | ATC_supplemental = | PubChem = 16564 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 9V0MRL0R5Y | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=10 |H=13 |N=3 |O=2 | molecular_weight = 207,229 | smiles = NC(=NCC1COc2ccccc2O1)N | StdInChI = 1S/C10H13N3O2/c11-10(12)13-5-7-6-14-8-3-1-2-4-9(8)15-7/h1-4,7H,5-6H2,(H4,11,12,13) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = HIUVKVDQFXDZHU-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Guanoksan''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 10 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 207,229 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 5 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 2 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 2 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 0,7 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -1,7 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 82,9 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Guanoxan}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Guanoxan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} {{Simpatolitički antihipertenzivi}} [[Kategorija:Gvanidini]] [[Kategorija:Benzodioksini]] 88h1l9g6awke6px242t0zru837cv2vc 0 1235338 42656185 42272061 2026-07-17T22:23:52Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656185 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = HA-966.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = HA-966 | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|HA-966}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 1003-51-6 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 1232 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 1195 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=4 |H=8 |N=2 |O=2 | molecular_weight = 116,119 | smiles = NC1CCN(O)C1=O | StdInChI = 1S/C4H8N2O2/c5-3-1-2-6(8)4(3)7/h3,8H,1-2,5H2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = HCKUBNLZMKAEIN-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''HA-966''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 4 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 116,119 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 3 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 2 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 0 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || -1,6 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || 0,3 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 66,6 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|HA-966}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ HA-966] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} {{Glutamatergični ligandi-lat}} [[Kategorija:Acetamidi]] [[Kategorija:Pirolidini]] [[Kategorija:Pirolidoni]] ar3gl1mrmn1941p5z6n9ymydrwop1f8 0 1235339 42656252 42303191 2026-07-18T00:04:20Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656252 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hachimycin.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hahimicin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hachimycin}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = D01 | ATC_suffix = AA03 | ATC_supplemental = {{ATC|G01|AA06}} {{ATC|J02|AA02}} | PubChem = 11979956 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 10153168 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=116 |H=168 |N=4 |O=36 | molecular_weight = 2194,580 | smiles = CC(CCC(O)CC(=O)c1ccc(N)cc1)C2OC(=O)CC(=O)CCCC(O)CC(O)CC(O)CC(O)CC3(O)CC(O)C(C(CC(O[C@@H]4O[C@H](C)[C@@H](O)[C@H](N)[C@@H]4O)\C=C/C=C\C=C/C=C\C=C/C=C\C=C/C2C)O3)C(=O)O.CC(CCC(O)CC(=O)c5ccc(N)cc5)C6OC(=O)CC(=O)CC(O)CC(O)CCCC(O)CC(O)CC7(O)CC(O)C(C(CC(O[C@@H]8O[C@H](C)[C@@H](O)[C@H](N)[C@@H]8O)\C=C\C=C\C=C\C=C\C=C\C=C\C=C/C6C)O7)C(=O)O | StdInChI = 1S/2C58H84N2O18/c1-35-17-14-12-10-8-6-4-5-7-9-11-13-15-20-46(76-57-54(71)52(60)53(70)37(3)75-57)32-49-51(56(72)73)48(68)34-58(74,78-49)33-45(66)29-44(65)28-43(64)27-40(61)18-16-19-41(62)31-50(69)77-55(35)36(2)21-26-42(63)30-47(67)38-22-24-39(59)25-23-38;1-35-17-14-12-10-8-6-4-5-7-9-11-13-15-20-46(76-57-54(71)52(60)53(70)37(3)75-57)32-49-51(56(72)73)48(68)34-58(74,78-49)33-45(66)28-41(62)19-16-18-40(61)27-43(64)29-44(65)31-50(69)77-55(35)36(2)21-26-42(63)30-47(67)38-22-24-39(59)25-23-38/h4-15,17,20,22-25,35-37,40,42-46,48-49,51-55,57,61,63-66,68,70-71,74H,16,18-19,21,26-34,59-60H2,1-3H3,(H,72,73);4-15,17,20,22-25,35-37,40-43,45-46,48-49,51-55,57,61-64,66,68,70-71,74H,16,18-19,21,26-34,59-60H2,1-3H3,(H,72,73)/b5-4-,8-6-,9-7-,12-10-,13-11-,17-14-,20-15-;5-4+,8-6+,9-7+,12-10+,13-11+,17-14-,20-15+/t35?,36?,37-,40?,42?,43?,44?,45?,46?,48?,49?,51?,52+,53-,54+,55?,57+,58?;35?,36?,37-,40?,41?,42?,43?,45?,46?,48?,49?,51?,52+,53-,54+,55?,57+,58?/m11/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = RZWQQZWPVPHLSY-UGMBPVHXSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hahimicin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 116 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 2194,580 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 40 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 24 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 20 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || -1,1 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -22,3 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 719,1 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hachimycin}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hachimycin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Karboksilne kiseline]] [[Kategorija:Karboksilatni estri]] [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Anilini]] [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Aromatični ketoni]] [[Kategorija:Ketali]] [[Kategorija:Tetrahidropiridini]] m9k186h1jxcth8fekh4a4qziz19n16u 0 1235340 42656256 42287455 2026-07-18T00:17:07Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656256 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Halcinonide.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Halcinonid | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Halcinonide}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 3093-35-4 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = D07 | ATC_suffix = AD02 | ATC_supplemental = | PubChem = | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 391997 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = SI86V6QNEG | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 1200845 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=24 |H=32 |Cl=1 |F=1 |O=5 | molecular_weight = 454,959 | smiles = CC1(C)O[C@@H]2C[C@H]3[C@@H]4CCC5=CC(=O)CC[C@@]5(C)[C@]4(F)[C@@H](O)C[C@@]3(C)[C@]2(O1)C(=O)CCl | StdInChI = 1S/C24H32ClFO5/c1-20(2)30-19-10-16-15-6-5-13-9-14(27)7-8-21(13,3)23(15,26)17(28)11-22(16,4)24(19,31-20)18(29)12-25/h9,15-17,19,28H,5-8,10-12H2,1-4H3/t15-,16-,17-,19+,21+,22+,23+,24-/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = MUQNGPZZQDCDFT-LJSNODIWSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Halcinonid''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 24 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 454,959 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 5 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 2 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 2,4 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,0 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 72,8 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Halcinonide}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Halcinonide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Steroidi]] [[Kategorija:Ketoni]] [[Kategorija:Organofluoridi]] [[Kategorija:Organohloridi]] [[Kategorija:Ketali]] slbau9bd1htbevrvpm16in78a4ye4ug 0 1235341 42656257 42298042 2026-07-18T00:23:25Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656257 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = halofuginone.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Halofuginon | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Halofuginone}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 55837-20-2 | CAS_supplemental = | ATCvet = yes | ATC_prefix = P51 | ATC_suffix = AX08 | ATC_supplemental = | PubChem = 400772 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 355164 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = L31MM1385E | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 1199540 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=16 |H=17 |Br=1 |Cl=1 |N=3 |O=3 | molecular_weight = 414,681 | smiles = O[C@@H]1CCCN[C@H]1CC(=O)CN2C=Nc3cc(Br)c(Cl)cc3C2=O | StdInChI = 1S/C16H17BrClN3O3/c17-11-6-13-10(5-12(11)18)16(24)21(8-20-13)7-9(22)4-14-15(23)2-1-3-19-14/h5-6,8,14-15,19,23H,1-4,7H2/t14-,15+/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = LVASCWIMLIKXLA-LSDHHAIUSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Halofuginon''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 16 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 414,681 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 5 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 2 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 4 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 1,6 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -4,6 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 82,0 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Halofuginone}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Halofuginone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Acetamidi]] [[Kategorija:Piperidini]] [[Kategorija:Ketoni]] [[Kategorija:Organohloridi]] [[Kategorija:Organobromidi]] p67lqmgiwlbfdqo05uxq23w4gb3y5hw 0 1235342 42656259 42287458 2026-07-18T00:23:29Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656259 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Halometasone cream.jpg | width = | alt = | image2 = Halometasone.png | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Halometazon | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Halometasone}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 50629-82-8 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = D07 | ATC_suffix = AC12 | ATC_supplemental = | PubChem = 9846332 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 8022046 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = J69Z9UU41Z | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <small>(6''S'',8''S'',9''R'',10''S'',11''S'',13''S'',16''R'',17''R'')-2-chloro-6,9-difluoro-11,17-dihydroxy-17-(2-hydroxy-acetyl)-10,13,16-trimethyl-6,7,8,11,12,14,15,16-octahydrocyclopenta[''a'']phenanthren-3-one</small> <!-- Chemical data --> |C=22 |H=27 |Cl=1 |F=2 |O=5 | molecular_weight = 444,897 | smiles = C[C@@H]1C[C@H]2[C@@H]3C[C@H](F)C4=CC(=O)C(=C[C@@]4(C)[C@]3(F)[C@@H](O)C[C@@]2(C)[C@]1(O)C(=O)CO)Cl | StdInChI = 1S/C22H27ClF2O5/c1-10-4-11-12-5-15(24)13-6-16(27)14(23)7-19(13,2)21(12,25)17(28)8-20(11,3)22(10,30)18(29)9-26/h6-7,10-12,15,17,26,28,30H,4-5,8-9H2,1-3H3/t10-,11+,12+,15+,17+,19-,20-,21-,22-/m1/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = GGXMRPUKBWXVHE-GIFMWBKYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Halometazon''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 22 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 444,897 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 5 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 3 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 2 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 1,9 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -4,9 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 94,8 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Halometasone}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Halometasone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Steroidi]] [[Kategorija:Ketoni]] [[Kategorija:Organofluoridi]] [[Kategorija:Organohloridi]] lxqjar6ajs75jepnp4sm0vnjox3ij0z 0 1235343 42656266 42272068 2026-07-18T01:07:26Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656266 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Harmalin.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Harmalin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Harmaline}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 304-21-2 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 5280951 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 10211258 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = CN58I4TOET | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = C06536 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 28172 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 340807 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=13 |H=14 |N=2 |O=1 | molecular_weight = 214,263 | smiles = COc1ccc2c3CCN=C(C)c3[nH]c2c1 | StdInChI = 1S/C13H14N2O/c1-8-13-11(5-6-14-8)10-4-3-9(16-2)7-12(10)15-13/h3-4,7,15H,5-6H2,1-2H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = RERZNCLIYCABFS-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = 232-234 | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Harmalin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 13 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 214,263 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 2 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 1 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 2,5 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -3,7 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 37,4 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Harmaline}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Harmaline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Etri]] hvsigg6ooqd8vtzry1eb0wttfqzo0uh 0 1235344 42656186 42272062 2026-07-17T22:29:15Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656186 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = HDMP-28.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = HDMP-28 | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|HDMP-28}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 9817261 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 7993011 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=18 |H=21 |N=1 |O=2 | molecular_weight = 283,365 | smiles = COC(=O)[C@@H]([C@H]1CCCCN1)c2ccc3ccccc3c2 | StdInChI = 1S/C18H21NO2/c1-21-18(20)17(16-8-4-5-11-19-16)15-10-9-13-6-2-3-7-14(13)12-15/h2-3,6-7,9-10,12,16-17,19H,4-5,8,11H2,1H3/t16-,17-/m1/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = DNRNSIJBSCBESJ-IAGOWNOFSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''HDMP-28''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 18 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 283,365 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 3 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 4 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 3,1 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,2 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 38,3 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|HDMP-28}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ HDMP-28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Karboksilatni estri]] [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Piperidini]] [[Kategorija:Naftalini]] 5edtf22gghe5f1y0ojz7ih4ds0x2s6t 0 1235345 42656277 42298071 2026-07-18T02:40:06Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656277 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hematoporphyrin.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hematoporfirin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hematoporphyrin}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 14459-29-1 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = none | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 11103 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 10632 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = HBT6M5H379 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 317840 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=34 |H=38 |N=4 |O=6 | molecular_weight = 598,689 | smiles = CC(O)C1=C(C)c2cc3[nH]c(cc4nc(cc5nc(cc1[nH]2)c(C)c5CCC(=O)O)c(CCC(=O)O)c4C)c(C)c3C(C)O | StdInChI = 1S/C34H38N4O6/c1-15-21(7-9-31(41)42)27-14-28-22(8-10-32(43)44)16(2)24(36-28)12-29-34(20(6)40)18(4)26(38-29)13-30-33(19(5)39)17(3)25(37-30)11-23(15)35-27/h11-14,19-20,37-40H,7-10H2,1-6H3,(H,41,42)(H,43,44)/b23-11-,24-12-,25-11-,26-13-,27-14-,28-14-,29-12-,30-13- | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = KFKRXESVMDBTNQ-AMPAVEGJSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hematoporfirin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 34 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 598,689 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 8 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 6 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 8 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 7,0 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -8,5 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 172,4 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hematoporphyrin}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hematoporphyrin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Karboksilne kiseline]] [[Kategorija:Tetrapiroli]] eds05v95etats442tfwqvo8viqx7s4i 0 1235346 42656278 42282407 2026-07-18T02:40:21Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656278 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hemicholinium-3.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hemiholinijum-3 | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hemicholinium-3}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 312-45-8 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 9399 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 9029 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 268697 | synonyms = <small>2-[4-[4-(2-hydroxy-4,4-dimethylmorpholin-4-ium-2-yl)phenyl]phenyl]-4,4-dimethylmorpholin-4-ium-2-ol</small> <!-- Chemical data --> |C=24 |H=34 |Br=2 |N=2 |O=4 | molecular_weight = 574,346 | smiles = [Br-].[Br-].C[N+]1(C)CCOC(O)(C1)c2ccc(cc2)c3ccc(cc3)C4(O)C[N+](C)(C)CCO4 | StdInChI = 1S/C24H34N2O4.2BrH/c1-25(2)13-15-29-23(27,17-25)21-9-5-19(6-10-21)20-7-11-22(12-8-20)24(28)18-26(3,4)14-16-30-24;;/h5-12,27-28H,13-18H2,1-4H3;2*1H/q+2;;/p-2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = OPYKHUMNFAMIBL-UHFFFAOYSA-L | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hemiholinijum-3''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 24 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 574,346 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 4 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 2 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 3 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || -5,4 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,2 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 144,9 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hemicholinium-3}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hemicholinium-3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Kvaternarna amonijum jedinjenja]] [[Kategorija:Bromidi]] [[Kategorija:Morfolini]] cgah5vxfmsic1vsiegndqb0xu47cs3k 0 1235347 42656279 42303260 2026-07-18T02:43:10Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656279 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hemin.svg | width = | alt = | image2 = Hemin edit1.jpg | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hemin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hemin}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 16009-13-5 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = B06 | ATC_suffix = AB01 | ATC_supplemental = | PubChem = 5318002 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 21160444 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 743LRP9S7N | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 1628226 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=34 |H=32 |Cl=1 |Fe=1 |N=4 |O=4 | molecular_weight = 651,940 | smiles = Cl.[Fe+3].CC1=C(C=C)c2cc3[nH]c(cc4nc(cc5nc(cc1[n-]2)c(C)c5CCC(=O)[O-])c(CCC(=O)[O-])c4C)c(C=C)c3C | StdInChI = 1S/C34H34N4O4.ClH.Fe/c1-7-21-17(3)25-13-26-19(5)23(9-11-33(39)40)31(37-26)16-32-24(10-12-34(41)42)20(6)28(38-32)15-30-22(8-2)18(4)27(36-30)14-29(21)35-25;;/h7-8,13-16H,1-2,9-12H2,3-6H3,(H4,35,36,37,38,39,40,41,42);1H;/q;;+3/p-3/b25-13-,26-13-,27-14-,28-15-,29-14-,30-15-,31-16-,32-16-;; | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = BTIJJDXEELBZFS-HXFTUNQESA-K | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hemin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 34 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 651,940 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 7 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 8 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 5,7 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -9,4 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 186,2 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hemin}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hemin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkeni]] [[Kategorija:Jedinjenja gvožđa]] ruvr5myz4we3s77a7fgy2e77p547yle 0 1235348 42656280 42308122 2026-07-18T03:02:15Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656280 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Heptobarbital.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Heptobarbital | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Heptobarbital}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 76-94-8 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 66160 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 59547 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=11 |H=10 |N=2 |O=3 | molecular_weight = 218,209 | smiles = CC1(C(=NC(=O)N=C1O)O)c2ccccc2 | StdInChI = 1S/C11H10N2O3/c1-11(7-5-3-2-4-6-7)8(14)12-10(16)13-9(11)15/h2-6H,1H3,(H2,12,13,14,15,16) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = LSAOZCAKUIANSQ-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Heptobarbital''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 11 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 218,209 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 5 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 2 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 1 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 2,2 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -2,9 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 82,3 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Heptobarbital}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Heptobarbital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Amidi]] sugc1k479qxnm1ka6hmqyo79d08yg8p 0 1235349 42656281 42272084 2026-07-18T03:02:17Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656281 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hepzidine.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hepzidin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hepzidine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 1096-72-6 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 70593 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 63761 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 72FH6333M6 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=21 |H=25 |N=1 |O=1 | molecular_weight = 307,429 | smiles = CN1CCC(CC1)OC2c3ccccc3CCc4ccccc24 | StdInChI = 1S/C21H25NO/c1-22-14-12-18(13-15-22)23-21-19-8-4-2-6-16(19)10-11-17-7-3-5-9-20(17)21/h2-9,18,21H,10-15H2,1H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = MNIZCABHARMLFF-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hepzidin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 21 [[atom]] [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 307,429 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 2 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 2 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 4,0 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,5 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 12,5 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hepzidine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hepzidine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Piperidini]] lkhn4dekfe14mm5d7obpwluevytmims 0 1235350 42656285 42272089 2026-07-18T03:29:19Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656285 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Heterocodeine.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Heterokodein | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Heterocodeine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 639-47-4 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = none | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 5462505 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 4575432 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 358043 | synonyms = Heterocodeine, Morphine 6-methyl ether <!-- Chemical data --> |C=18 |H=21 |N=1 |O=3 | molecular_weight = 299,364 | smiles = CO[C@H]1C=C[C@H]2[C@H]3Cc4ccc(O)c5O[C@@H]1[C@@]2(CCN3C)c45 | StdInChI = 1S/C18H21NO3/c1-19-8-7-18-11-4-6-14(21-2)17(18)22-16-13(20)5-3-10(15(16)18)9-12(11)19/h3-6,11-12,14,17,20H,7-9H2,1-2H3/t11-,12+,14-,17-,18+/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = FNAHUZTWOVOCTL-YUBHHTAFSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Heterokodein''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 18 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 299,364 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 4 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 1 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 1,8 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -2,6 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 41,9 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Heterocodeine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Heterocodeine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Amini]] 08hzl8s7l0z5lks2wo1jqiwlvkpqi28 0 1235352 42656269 42282400 2026-07-18T02:29:38Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656269 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hexacyclonate.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Heksaciklonat | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hexacyclonate}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 7491-42-1 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 23444 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 21921 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 2K0FP9UB6A | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=9 |H=16 |O=3 | molecular_weight = 172,222 | smiles = OCC1(CC(=O)O)CCCCC1 | StdInChI = 1S/C9H16O3/c10-7-9(6-8(11)12)4-2-1-3-5-9/h10H,1-7H2,(H,11,12) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = WMJPAYUKEVEBCN-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Heksaciklonat''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 9 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 172,222 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 3 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 2 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 3 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 1,3 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -1,7 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 57,5 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hexacyclonate}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hexacyclonate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Karboksilne kiseline]] h6dy9lj3woepggh6h0w2hd9921ljgcf 0 1235353 42656270 42272073 2026-07-18T02:29:56Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656270 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hexamethonium.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Heksametonijum | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hexamethonium}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 60-26-4 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 3604 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 3478 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 3C9PSP36Z2 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 105608 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=12 |H=30 |N=2 | molecular_weight = 202,380 | smiles = C[N+](C)(C)CCCCCC[N+](C)(C)C | StdInChI = 1S/C12H30N2/c1-13(2,3)11-9-7-8-10-12-14(4,5)6/h7-12H2,1-6H3/q+2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = VZJFGSRCJCXDSG-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Heksametonijum''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 12 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 202,380 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 0 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 7 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || -0,7 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,5 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 0,0 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hexamethonium}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hexamethonium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Kvaternarna amonijum jedinjenja]] c2s54agx1hhhn9136j5rw6rx3qt74jn 0 1235354 42656271 42303246 2026-07-18T02:30:05Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656271 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hexapradol_structure.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Heksapradol | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hexapradol}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 15599-37-8 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 219120 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 189933 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <small>α-butyl-β-hydroxy-β-phenylamphetamine</small><br /><small>α-pentyl-β-hydroxy-β-phenyl-2-phenethylamine</small><br /><small>β-phenyl-2-phenylheptanolamine</small> <!-- Chemical data --> |C=19 |H=25 |N=1 |O=1 | molecular_weight = 283,408 | smiles = CCCCCC(N)C(O)(c1ccccc1)c2ccccc2 | StdInChI = 1S/C19H25NO/c1-2-3-6-15-18(20)19(21,16-11-7-4-8-12-16)17-13-9-5-10-14-17/h4-5,7-14,18,21H,2-3,6,15,20H2,1H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = ZVRZJTRBWTVKOJ-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Heksapradol''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 19 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 283,408 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 2 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 2 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 7 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 4,1 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,6 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 46,3 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hexapradol}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hexapradol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Amini]] pggatdz197cyd708uct7fgf99fengq0 0 1235355 42656272 42272074 2026-07-18T02:30:08Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656272 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hexapropymate2d.png | width = | alt = | image2 = Hexapropymate3d.png | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Heksapropimat | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hexapropymate}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 358-52-1 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = N05 | ATC_suffix = CM10 | ATC_supplemental = | PubChem = 9661 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 9280 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 0J9RN2PRJ7 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=10 |H=15 |N=1 |O=2 | molecular_weight = 181,232 | smiles = OC(=N)OC1(CC#C)CCCCC1 | StdInChI = 1S/C10H15NO2/c1-2-6-10(13-9(11)12)7-4-3-5-8-10/h1H,3-8H2,(H2,11,12) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = MIRHIEAGDGUXKL-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Heksapropimat''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 10 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 181,232 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 3 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 2 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 3 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 3,7 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -1,1 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 53,3 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hexapropymate}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hexapropymate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} {{Hipnotici i sedativi}} [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Alkini]] cdzxpk3j0shrk3d30bejhl1qzfstok0 0 1235356 42656273 42303251 2026-07-18T02:30:10Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656273 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Sodium_Hexethal.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Heksetal | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hexethal}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 144-00-3 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = none | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 8941 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 8597 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = Sodium 5-ethyl-5-hexylbarbiturate, Ortol, Hebaral <!-- Chemical data --> |C=12 |H=19 |N=2 |Na=1 |O=3 | molecular_weight = 262,281 | smiles = [Na+].CCCCCCC1(CC)C(=NC(=O)N=C1[O-])O | StdInChI = 1S/C12H20N2O3.Na/c1-3-5-6-7-8-12(4-2)9(15)13-11(17)14-10(12)16;/h3-8H2,1-2H3,(H2,13,14,15,16,17);/q;+1/p-1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = HXUAXLUDTCGASZ-UHFFFAOYSA-M | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Heksetal''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 12 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 262,281 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 5 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 6 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 3,2 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -3,3 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 149,8 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hexethal}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hexethal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Amidi]] [[Kategorija:Jedinjenja natrijuma]] 6e4nmowzvek18qmz7jn1c64zqtfey75 0 1235357 42656274 42303252 2026-07-18T02:30:11Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656274 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hexetidine Structural Formula V.1.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Heksetidin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hexetidine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 141-94-6 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = A01 | ATC_suffix = AB12 | ATC_supplemental = | PubChem = 3607 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 852A84Y8LS | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=21 |H=45 |N=3 | molecular_weight = 339,602 | smiles = CCCCC(CC)CN1CN(CC(CC)CCCC)CC(C)(N)C1 | StdInChI = 1S/C21H45N3/c1-6-10-12-19(8-3)14-23-16-21(5,22)17-24(18-23)15-20(9-4)13-11-7-2/h19-20H,6-18,22H2,1-5H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = DTOUUUZOYKYHEP-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Heksetidin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 21 [[atom]] [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 339,602 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 3 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 12 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 5,7 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,5 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 32,5 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hexetidine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hexetidine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Amini]] 72j8gpiytg05x9hfa4k9bc4u9h22gbg 0 1235358 42656276 42303254 2026-07-18T02:30:14Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656276 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = hexocyclium.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Heksociklijum | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hexocyclium}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 6004-98-4 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = A03 | ATC_suffix = AB10 | ATC_supplemental = | PubChem = 24199 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = 323 | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = LL3147PI1T | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 1201325 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=20 |H=33 |N=2 |O=1 | molecular_weight = 317,489 | smiles = C[N+]1(C)CCN(CC(O)(C2CCCCC2)c3ccccc3)CC1 | StdInChI = 1S/C20H33N2O/c1-22(2)15-13-21(14-16-22)17-20(23,18-9-5-3-6-10-18)19-11-7-4-8-12-19/h3,5-6,9-10,19,23H,4,7-8,11-17H2,1-2H3/q+1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = ZRYHPQCHHOKSMD-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Heksociklijum''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 20 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 317,489 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 2 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 4 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 2,0 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,5 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 23,5 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hexocyclium}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hexocyclium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Piperazini]] [[Kategorija:Kvaternarna amonijum jedinjenja]] ou5xmsdiaca5120gvgpf9iatsmj0wxj 0 1235359 42656275 42298067 2026-07-18T02:30:12Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656275 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = 4-Hexylresorcinol.svg | width = | alt = | image2 = 4-Hexylresorcinol-3D-balls.png | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Heksilrezorcinol | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hexylresorcinol}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 136-77-6 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = R02 | ATC_suffix = AA12 | ATC_supplemental = | PubChem = 3610 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 21106121 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = R9QTB5E82N | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D04441 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 443605 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=12 |H=18 |O=2 | molecular_weight = 194,270 | smiles = CCCCCCc1ccc(O)cc1O | StdInChI = 1S/C12H18O2/c1-2-3-4-5-6-10-7-8-11(13)9-12(10)14/h7-9,13-14H,2-6H2,1H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = WFJIVOKAWHGMBH-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Heksilrezorcinol''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 12 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 194,270 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 2 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 2 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 5 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 4,1 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -3,3 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 40,5 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hexylresorcinol}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hexylresorcinol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Fenoli]] [[Kategorija:Alkilresorcinoli]] eftmeqg6blmi1a59afpuzdj89ko2ni1 0 1235360 42656288 42303283 2026-07-18T03:35:40Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656288 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hydracarbazine.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hidrakarbazin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hydracarbazine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 3614-47-9 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 71653 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 64713 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 6CTK2FB9QM | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=5 |H=7 |N=5 |O=1 | molecular_weight = 153,142 | smiles = NNc1ccc(nn1)C(=O)N | StdInChI = 1S/C5H7N5O/c6-5(11)3-1-2-4(8-7)10-9-3/h1-2H,7H2,(H2,6,11)(H,8,10) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = WRYZEGZNBYOMLE-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hidrakarbazin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 5 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 153,142 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 5 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 3 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 2 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || -0,5 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -0,6 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 106,9 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hydracarbazine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hydracarbazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Acetamidi]] [[Kategorija:Hidrazini]] [[Kategorija:Piridazini]] cujx6rs1q8qye7iemad7fktf7pxrp0t 0 1235361 42656289 42298086 2026-07-18T03:35:41Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656289 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hydrastine.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hidrastin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hydrastine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 118-08-1 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = none | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 197835 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 171234 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 8890V3217X | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 497942 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=21 |H=21 |N=1 |O=6 | molecular_weight = 383,395 | smiles = COc1ccc2[C@H](OC(=O)c2c1OC)[C@@H]3N(C)CCc4cc5OCOc5cc34 | StdInChI = 1S/C21H21NO6/c1-22-7-6-11-8-15-16(27-10-26-15)9-13(11)18(22)19-12-4-5-14(24-2)20(25-3)17(12)21(23)28-19/h4-5,8-9,18-19H,6-7,10H2,1-3H3/t18-,19+/m1/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = JZUTXVTYJDCMDU-MOPGFXCFSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hidrastin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 21 [[atom]] [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 383,395 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 7 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 3 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 3,0 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -3,3 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 66,5 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hydrastine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hydrastine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Karboksilatni estri]] [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Izobenzofurani]] bjfufiyf67415lwawvnftjepin6bmz6 0 1235372 42656291 42272092 2026-07-18T03:47:33Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656291 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hydrocodone.svg | width = | alt = | image2 = Hydrocodone3Dan2.gif | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hidrokodon | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = Bekadid, Codinovo, Dico, Dicodid | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hydrocodone}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = Oralno <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = 1,25-3 sati | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 125-29-1 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = R05 | ATC_suffix = DA03 | ATC_supplemental = | PubChem = 5284569 | PubChemSubstance = 46506225 | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = DB00956 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 4447623 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = C08024 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 5779 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 1457 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=18 |H=21 |N=1 |O=3 | molecular_weight = 299,364 | smiles = [H][C@@]12OC3=C(OC)C=CC4=C3[C@@]11CCN(C)[C@]([H])(C4)[C@]1([H])CCC2=O | StdInChI = 1S/C18H21NO3/c1-19-8-7-18-11-4-5-13(20)17(18)22-16-14(21-2)6-3-10(15(16)18)9-12(11)19/h3,6,11-12,17H,4-5,7-9H2,1-2H3/t11-,12+,17-,18-/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = LLPOLZWFYMWNKH-CMKMFDCUSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = 198 | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hidrokodon''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 18 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 299,364 [[Jedinica atomske mase|Da]].<ref>{{Cite pmid|21059682}}</ref><ref>{{cite pmid|18048412}}</ref> == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 4 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 1 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o}}</ref> (''ALogP'') || 1,9 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -2,6 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|Ų]]) || 38,8 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hydrocodone}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/DB00956 Hydrocodone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906061646/http://www.drugbank.ca/drugs/DB00956 |date=2011-09-06 }} [[Kategorija:Analgetici]] [[Kategorija:Antitusici]] [[Kategorija:Opioidi]] [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Ketoni]] 66o786ndl76hoj7kjlrttlp478o7kdz 0 1235380 42656324 42282448 2026-07-18T04:47:11Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656324 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Chlorambucil.svg | width = | alt = | image2 = Chlorambucil ball-and-stick.png | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hlorambucil | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = Ambochlorin, Amboclorin, Ecloril, Elcoril | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Chlorambucil}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = Oralno <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = 1,5 h | excretion = Renalno <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 305-03-3 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = L01 | ATC_suffix = AA02 | ATC_supplemental = | PubChem = 2708 | PubChemSubstance = 46506842 | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = DB00291 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 2607 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 28830 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 515 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=14 |H=19 |Cl=2 |N=1 |O=2 | molecular_weight = 304,212 | smiles = OC(=O)CCCC1=CC=C(C=C1)N(CCCl)CCCl | StdInChI = 1S/C14H19Cl2NO2/c15-8-10-17(11-9-16)13-6-4-12(5-7-13)2-1-3-14(18)19/h4-7H,1-3,8-11H2,(H,18,19) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = JCKYGMPEJWAADB-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = 65 | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hlorambucil''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 14 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 304,212 [[Jedinica atomske mase|Da]].<ref>Rai KR, Peterson BL, Appelbaum FR, Kolitz J, Elias L, Shepherd L, Hines J, Threatte GA, Larson RA, Cheson BD, Schiffer CA: Fludarabine compared with chlorambucil as primary therapy for chronic lymphocytic leukemia. N Engl J Med. 2000 Dec 14;343(24):1750-7. [[PubMed|PMID]] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11114313 11114313]</ref><ref>Yang K, Tan J, Wu T: Alkylating agents for Waldenstrom's macroglobulinaemia. Cochrane Database Syst Rev. 2009 Jan 21;(1):CD006719. [[PubMed|PMID]] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19160296 19160296]</ref><ref>Foon KA, Hallek MJ: Changing paradigms in the treatment of chronic lymphocytic leukemia. Leukemia. 2010 Mar;24(3):500-11. Epub 2009 Dec 24. [[PubMed|PMID]] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20033051 20033051]</ref><ref>{{Cite pmid|21059682|noedit}}</ref><ref>{{cite pmid|18048412|noedit}}</ref> == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 3 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 9 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 3,9 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -4,6 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|Ų]]) || 40,5 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Chlorambucil}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/DB00291 Chlorambucil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170103035818/https://www.drugbank.ca/drugs/DB00291 |date=2017-01-03 }} [[Kategorija:Hemoterapijski agensi]] [[Kategorija:Karboksilne kiseline]] [[Kategorija:Aromatični amini]] [[Kategorija:Organohloridi]] [[Kategorija:Azotni iperiti]] fp4zq3iybyiwpz61gb2vu6z4nsqomgt 0 1235382 42656326 42272125 2026-07-18T04:47:18Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656326 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Chlorphenamine.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hlorfenamin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = Aller-Chlor, Allergican, Allergisan, Antagonate | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Chlorphenamine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = Oralno <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = 21-27 h | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 132-22-9 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = R06 | ATC_suffix = AB02 | ATC_supplemental = , {{ATC|R06|AB04}} | PubChem = 2725 | PubChemSubstance = 46508253 | IUPHAR_ligand = 1213 | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = DB01114 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 2624 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = C06905 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 52010 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 505 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=16 |H=19 |Cl=1 |N=2 | molecular_weight = 274,788 | smiles = CN(C)CCC(C1=CC=C(Cl)C=C1)C1=CC=CC=N1 | StdInChI = 1S/C16H19ClN2/c1-19(2)12-10-15(16-5-3-4-11-18-16)13-6-8-14(17)9-7-13/h3-9,11,15H,10,12H2,1-2H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = SOYKEARSMXGVTM-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = 142 | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hlorfenamin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 16 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 274,788 [[Jedinica atomske mase|Da]].<ref>{{Cite pmid|21059682|noedit}}</ref><ref>{{cite pmid|18048412|noedit}}</ref> == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 2 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 5 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 3,7 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,0 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|Ų]]) || 16,1 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Chlorphenamine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/DB01114 Chlorphenamine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214100729/http://www.drugbank.ca/drugs/DB01114 |date=2013-12-14 }} {{Histaminergici}} [[Kategorija:Antipruritici]] [[Kategorija:Antagonisti H1 receptora]] [[Kategorija:Antihistamini]] [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Organohloridi]] [[Kategorija:Piridini]] k1gwd8ldtqwvqbe8ii1rticcqy6ty0d 0 1235383 42656308 42298133 2026-07-18T03:59:46Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656308 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Chiniofon.png | width = | alt = | image2 = Chiniofon-3D-spacefill.png | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hiniofon | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Chiniofon}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 547-91-1 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = P01 | ATC_suffix = AX01 | ATC_supplemental = {{ATCvet|P51|AX01}} | PubChem = 11043 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 10575 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 98F8Y85B6W | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=9 |H=6 |I=1 |N=1 |O=4 |S=1 | molecular_weight = 351,118 | smiles = Oc1c(I)cc(c2cccnc12)S(=O)(=O)O | StdInChI = 1S/C9H6INO4S/c10-6-4-7(16(13,14)15)5-2-1-3-11-8(5)9(6)12/h1-4,12H,(H,13,14,15) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = ZBJWWKFMHOAPNS-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hiniofon''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 9 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 351,118 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 5 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 2 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 1 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 1,7 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -2,7 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 95,9 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Chiniofon}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Chiniofon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Organojodidi]] [[Kategorija:Sulfoni]] [[Kategorija:Sulfonske kiseline]] fr7td5p0fc3t6w9z133ylto0mtpt5gn 0 1235384 42656325 42303345 2026-07-18T04:47:14Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656325 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Chlorbenzoxamine.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hlorbenzoksamin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Chlorbenzoxamine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 522-18-9 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = A03 | ATC_suffix = AX03 | ATC_supplemental = | PubChem = 71636 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 64700 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = N52918SLYN | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D07093 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=27 |H=31 |Cl=1 |N=2 |O=1 | molecular_weight = 435,001 | smiles = Cc1ccccc1CN2CCN(CCOC(c3ccccc3)c4ccccc4Cl)CC2 | StdInChI = 1S/C27H31ClN2O/c1-22-9-5-6-12-24(22)21-30-17-15-29(16-18-30)19-20-31-27(23-10-3-2-4-11-23)25-13-7-8-14-26(25)28/h2-14,27H,15-21H2,1H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = VEVSKUJZSMGTMM-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hlorbenzoksamin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 27 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 435,001 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 3 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 8 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 6,1 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -7,5 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 15,7 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Chlorbenzoxamine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Chlorbenzoxamine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Piperazini]] [[Kategorija:Organohloridi]] n16uk19vgdnhn8ryf5snt47dxyqhwyu 0 1235385 42656298 42303308 2026-07-18T03:49:32Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656298 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hidrosmin.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hidrosmin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hidrosmin}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 115960-14-0 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = C05 | ATC_suffix = CA05 | ATC_supplemental = | PubChem = 3087722 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 2344126 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = Venosmil<br />O-(beta-[[Hydroxyethane|Hydroxyethyl]])[[diosmin]] <!-- Chemical data --> |C=30 |H=36 |O=16 | molecular_weight = 652,597 | smiles = COc1ccc(cc1O)C2=CC(=O)c3c(OCCO)cc(O[C@@H]4O[C@H](CO[C@@H]5O[C@@H](C)[C@H](O)[C@@H](O)[C@H]5O)[C@@H](O)[C@H](O)[C@H]4O)cc3O2 | StdInChI = 1S/C30H36O16/c1-12-23(34)25(36)27(38)29(43-12)42-11-21-24(35)26(37)28(39)30(46-21)44-14-8-19(41-6-5-31)22-16(33)10-18(45-20(22)9-14)13-3-4-17(40-2)15(32)7-13/h3-4,7-10,12,21,23-32,34-39H,5-6,11H2,1-2H3/t12-,21+,23-,24+,25+,26-,27+,28+,29+,30+/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = XYFLWVOTXWXNAM-WTNNCJBMSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hidrosmin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 30 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 652,597 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 16 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 8 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 10 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || -0,7 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -2,7 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 243,5 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hidrosmin}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hidrosmin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Fenoli]] [[Kategorija:Fenolni etri]] [[Kategorija:Aromatični ketoni]] [[Kategorija:Ketali]] [[Kategorija:Aldoheksoze]] [[Kategorija:Flavonoli]] [[Kategorija:Tetrahidropiridini]] [[Kategorija:Hromeni]] fcum79suntxs54hbp54hor263irg7h4 0 1235386 42656314 42287504 2026-07-18T04:13:44Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656314 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Histamine 2HCl skeletal.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Histamin dihidrohlorid | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Histamine dihydrochloride}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 56-92-8 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = L03 | ATC_suffix = AX14 | ATC_supplemental = | PubChem = 11309913 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 5613 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=5 |H=11 |Cl=2 |N=3 | molecular_weight = 184,067 | smiles = Cl.Cl.NCCc1cnc[nH]1 | StdInChI = 1S/C5H9N3.2ClH/c6-2-1-5-3-7-4-8-5;;/h3-4H,1-2,6H2,(H,7,8);2*1H | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = PPZMYIBUHIPZOS-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Histamin dihidrohlorid''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 5 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 184,067 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 2 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 2 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 2 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || -0,1 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || 0,3 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 54,7 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Histamine dihydrochloride}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Histamine dihydrochloride] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Imidazoli]] q5smsydlcdtgg8wc9e9dul9mqfh6t48 0 1235387 42656316 42272118 2026-07-18T04:13:48Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656316 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Histapyrrodine.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Histapirodin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Histapyrrodine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 493-80-1 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = R06 | ATC_suffix = AC02 | ATC_supplemental = <br />{{ATC|R06|AC52}} (combinations) | PubChem = 68122 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 61430 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 0FYM61NG4D | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D07400 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=19 |H=24 |N=2 | molecular_weight = 280,407 | smiles = C(CN1CCCC1)N(Cc2ccccc2)c3ccccc3 | StdInChI = 1S/C19H24N2/c1-3-9-18(10-4-1)17-21(19-11-5-2-6-12-19)16-15-20-13-7-8-14-20/h1-6,9-12H,7-8,13-17H2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = MXHODDGKGSGCDI-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Histapirodin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 19 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 280,407 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 2 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 6 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 4,2 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -4,3 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 6,5 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Histapyrrodine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Histapyrrodine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} {{Histaminergici}} [[Kategorija:Aromatični amini]] [[Kategorija:Pirolidini]] 2w12m6hnw3nufipswgf6a48hjzgfaec 0 1235388 42656322 42303338 2026-07-18T04:43:47Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656322 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Histrelin.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Histrelin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Histrelin}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 76712-82-8 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = L02 | ATC_suffix = AE05 | ATC_supplemental = | PubChem = 25077993 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 10482012 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = H50H3S3W74 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D02369 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 1201255 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=66 |H=86 |N=18 |O=12 | molecular_weight = 1323,502 | smiles = CC\N=C(/O)\[C@@H]1CCCN1C(=O)[C@H](CCCNC(=N)N)\N=C(/O)\[C@H](CC(C)C)\N=C(/O)\[C@@H](Cc2cn(Cc3ccccc3)cn2)\N=C(/O)\[C@H](Cc4ccc(O)cc4)\N=C(/O)\[C@H](CO)\N=C(/O)\[C@H](Cc5c[nH]c6ccccc56)\N=C(/O)\[C@H](Cc7cnc[nH]7)\N=C(/O)\[C@@H]8CCC(=N8)O | StdInChI = 1S/C66H86N18O12/c1-4-70-64(95)55-17-11-25-84(55)65(96)48(16-10-24-71-66(67)68)76-58(89)49(26-38(2)3)77-62(93)53(30-43-34-83(37-74-43)33-40-12-6-5-7-13-40)81-59(90)50(27-39-18-20-44(86)21-19-39)78-63(94)54(35-85)82-60(91)51(28-41-31-72-46-15-9-8-14-45(41)46)79-61(92)52(29-42-32-69-36-73-42)80-57(88)47-22-23-56(87)75-47/h5-9,12-15,18-21,31-32,34,36-38,47-55,72,85-86H,4,10-11,16-17,22-30,33,35H2,1-3H3,(H,69,73)(H,70,95)(H,75,87)(H,76,89)(H,77,93)(H,78,94)(H,79,92)(H,80,88)(H,81,90)(H,82,91)(H4,67,68,71)/t47-,48-,49-,50-,51-,52-,53+,54-,55-/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = HHXHVIJIIXKSOE-QILQGKCVSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Histrelin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 66 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 1323,502 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 24 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 16 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 35 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 5,6 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -14,0 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 478,3 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Histrelin}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Histrelin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Fenoli]] [[Kategorija:Acetamidi]] [[Kategorija:Pirolidini]] [[Kategorija:Pirolidoni]] [[Kategorija:Gvanidini]] [[Kategorija:Indoli]] [[Kategorija:Imidazoli]] sx6xdamtljxv90v80iig2j2c0tg1zzf 0 1235389 42656323 42303339 2026-07-18T04:43:51Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656323 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hitachimycin.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hitahimicin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hitachimycin}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 77642-19-4 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = none | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 5384563 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 21106324 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=29 |H=35 |N=1 |O=5 | molecular_weight = 477,592 | smiles = CO[C@H]1C[C@@H]2\C=C(\C)/C=C/C=C/C(=N/[C@@H](C\C=C\CC[C@H](O)CC(=O)C2=C1O)c3ccccc3)/O | StdInChI = 1S/C29H35NO5/c1-20-11-9-10-16-27(33)30-24(21-12-5-3-6-13-21)15-8-4-7-14-23(31)19-25(32)28-22(17-20)18-26(35-2)29(28)34/h3-6,8-13,16-17,22-24,26,31,34H,7,14-15,18-19H2,1-2H3,(H,30,33)/b8-4+,11-9+,16-10+,20-17-/t22-,23-,24-,26-/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = PLQKHNPZPRTISL-QSQNXQFYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hitahimicin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 29 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 477,592 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 6 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 3 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 2 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 4,4 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -7,4 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 99,3 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hitachimycin}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hitachimycin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Ketoni]] jjwtrge58ncthybcatrdsgamvcbi3te 0 1235390 42656302 42298120 2026-07-18T03:54:42Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656302 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hycanthone.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hikanton | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hycanthone}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 3105-97-3 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = none | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 3634 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 3508 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 2BXX5EVN2A | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D00541 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 52768 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 22077 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=20 |H=24 |N=2 |O=2 |S=1 | molecular_weight = 356,482 | smiles = CCN(CC)CCNc1ccc(CO)c2Sc3ccccc3C(=O)c12 | StdInChI = 1S/C20H24N2O2S/c1-3-22(4-2)12-11-21-16-10-9-14(13-23)20-18(16)19(24)15-7-5-6-8-17(15)25-20/h5-10,21,23H,3-4,11-13H2,1-2H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = MFZWMTSUNYWVBU-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hikanton''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 20 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 356,482 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 5 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 2 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 7 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 3,6 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -4,7 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 77,9 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hycanthone}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hycanthone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Aromatični amini]] [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Aromatični ketoni]] [[Kategorija:Tioetri]] l0or4rl5c3s1i26r4atbzda1e8k9lhb 0 1235391 42656290 42303285 2026-07-18T03:35:42Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656290 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hydrastinine.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hidrastinin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hydrastinine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 6592-85-4 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = none | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 3638 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 3512 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = V1I0L48X6E | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=11 |H=13 |N=1 |O=3 | molecular_weight = 207,226 | smiles = CN1CCc2cc3OCOc3cc2C1O | StdInChI = 1S/C11H13NO3/c1-12-3-2-7-4-9-10(15-6-14-9)5-8(7)11(12)13/h4-5,11,13H,2-3,6H2,1H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = YOJQZPVUNUQTDF-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hidrastinin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 11 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 207,226 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 4 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 0 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 1,4 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -0,9 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 41,9 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hydrastinine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hydrastinine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] ojihfglmnv3alrggpo1ippzmt368v75 0 1235392 42656292 42287490 2026-07-18T03:47:35Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656292 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hydrocortisone aceponate.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hidrokortizon aceponat | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hydrocortisone aceponate}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 74050-20-7 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = D07 | ATC_suffix = AC16 | ATC_supplemental = | PubChem = 68921 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 2340UP1L2G | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D06876 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=26 |H=36 |O=7 | molecular_weight = 460,560 | smiles = CCC(=O)O[C@@]1(CC[C@H]2[C@@H]3CCC4=CC(=O)CC[C@]4(C)[C@H]3[C@@H](O)C[C@]12C)C(=O)COC(=O)C | StdInChI = 1S/C26H36O7/c1-5-22(31)33-26(21(30)14-32-15(2)27)11-9-19-18-7-6-16-12-17(28)8-10-24(16,3)23(18)20(29)13-25(19,26)4/h12,18-20,23,29H,5-11,13-14H2,1-4H3/t18-,19-,20-,23+,24-,25-,26-/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = MFBMYAOAMQLLPK-FZNHGJLXSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hidrokortizon aceponat''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 26 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 460,560 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 7 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 7 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 2,7 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -4,7 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 107,0 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hydrocortisone aceponate}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hydrocortisone aceponate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Karboksilatni estri]] [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Glukokortikoidi]] [[Kategorija:Steroidi]] [[Kategorija:Ketoni]] 9b7i62wz0glxqdat9zo8lmmmgi1ijig 0 1235393 42656293 42287491 2026-07-18T03:47:36Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656293 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hydrocortisone buteprate.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hidrokortizon buteprat | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hydrocortisone buteprate}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 72590-77-3 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = D07 | ATC_suffix = AB11 | ATC_supplemental = | PubChem = 51627 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = Hydrocortisone 17-butyrate 21-propionate <!-- Chemical data --> |C=28 |H=40 |O=7 | molecular_weight = 488,613 | smiles = CCCC(=O)O[C@@]1(CC[C@H]2[C@@H]3CCC4=CC(=O)CC[C@]4(C)C3C(O)C[C@]12C)C(=O)COC(=O)CC | StdInChI = 1S/C28H40O7/c1-5-7-24(33)35-28(22(31)16-34-23(32)6-2)13-11-20-19-9-8-17-14-18(29)10-12-26(17,3)25(19)21(30)15-27(20,28)4/h14,19-21,25,30H,5-13,15-16H2,1-4H3/t19-,20-,21?,25?,26-,27-,28-/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = FOGXJPFPZOHSQS-ZRYLFDOQSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hidrokortizon buteprat''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 28 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 488,613 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 7 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 9 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 3,8 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,2 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 107,0 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hydrocortisone buteprate}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hydrocortisone buteprate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Karboksilatni estri]] [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Steroidi]] [[Kategorija:Ketoni]] 8856e8m8xs36chso93igxd9dptrdq4h 0 1235394 42656294 42272093 2026-07-18T03:47:38Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656294 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = P-Hydroxyamphetamine.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hidroksiamfetamin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hydroxyamfetamine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 1518-86-1 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 3651 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 3525 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 1546 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=9 |H=13 |N=1 |O=1 | molecular_weight = 151,206 | smiles = CC(N)Cc1ccc(O)cc1 | StdInChI = 1S/C9H13NO/c1-7(10)6-8-2-4-9(11)5-3-8/h2-5,7,11H,6,10H2,1H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = GIKNHHRFLCDOEU-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hidroksiamfetamin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 9 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 151,206 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 2 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 2 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 2 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 1,4 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -1,9 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 46,3 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hydroxyamfetamine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hydroxyamfetamine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Fenoli]] [[Kategorija:Amini]] e1xeuqc6mfs298dg3uwi448g2dx5na7 0 1235396 42656295 42303294 2026-07-18T03:47:42Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656295 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hydroxyethylstärke.svg | width = | alt = | image2 = Hydroxyethylstarch ball-and-stick.png | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hidroksietil skrob | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hydroxyethyl starch}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 9005-27-0 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = B05 | ATC_suffix = AA07 | ATC_supplemental = | PubChem = | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 17340832 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 875Y4127EA | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=22 |H=44 |O=17 | molecular_weight = 580,575 | smiles = OCCOC[C@H]1O[C@H](OCCO)[C@H](OCCO)[C@@H](OCCO)[C@@H]1OCCO.OC[C@H]2O[C@H](O)[C@H](O)[C@@H](O)[C@@H]2O | StdInChI = 1S/C16H32O11.C6H12O6/c17-1-6-22-11-12-13(23-7-2-18)14(24-8-3-19)15(25-9-4-20)16(27-12)26-10-5-21;7-1-2-3(8)4(9)5(10)6(11)12-2/h12-21H,1-11H2;2-11H,1H2/t12-,13-,14+,15-,16+;2-,3-,4+,5-,6+/m11/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = DNZMDASEFMLYBU-RNBXVSKKSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hidroksietil skrob''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 22 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 580,575 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 17 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 10 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 17 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || -5,7 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || 0,3 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 266,9 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hydroxyethyl starch}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hydroxyethyl starch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Ketali]] [[Kategorija:Aldoheksoze]] [[Kategorija:Tetrahidropiridini]] f7g0n2tppos2lmgtbknbv9vppnzpjvu 0 1235397 42656296 42272094 2026-07-18T03:47:42Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656296 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hydroxyethylpromethazine.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hidroksietilprometazin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hydroxyethylpromethazine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 7647-63-4 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = R06 | ATC_suffix = AD05 | ATC_supplemental = | PubChem = 16406 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 15559 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=19 |H=25 |N=2 |O=1 |S=1 | molecular_weight = 329,480 | smiles = CC(CN1c2ccccc2Sc3ccccc13)[N+](C)(C)CCO | StdInChI = 1S/C19H25N2OS/c1-15(21(2,3)12-13-22)14-20-16-8-4-6-10-18(16)23-19-11-7-5-9-17(19)20/h4-11,15,22H,12-14H2,1-3H3/q+1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = PDSVTRQOBUIQBQ-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hidroksietilprometazin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 19 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 329,480 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 3 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 5 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 2,5 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,5 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 48,8 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hydroxyethylpromethazine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hydroxyethylpromethazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} {{Histaminergici}} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Kvaternarna amonijum jedinjenja]] [[Kategorija:Tioetri]] gxq2u10ycrsi6f7372c17hi2zscjmuq 0 1235398 42656297 42272095 2026-07-18T03:47:53Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656297 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = hydroxypethidine.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hidroksipetidin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hydroxypethidine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 468-56-4 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = none | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 61120 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 55068 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = W1J43H2B3K | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=15 |H=21 |N=1 |O=3 | molecular_weight = 263,332 | smiles = CCOC(=O)C1(CCN(C)CC1)c2cccc(O)c2 | StdInChI = 1S/C15H21NO3/c1-3-19-14(18)15(7-9-16(2)10-8-15)12-5-4-6-13(17)11-12/h4-6,11,17H,3,7-10H2,1-2H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = WTJBNMUWRKPFRS-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hidroksipetidin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 15 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 263,332 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 4 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 4 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 2,2 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -2,4 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 49,8 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hydroxypethidine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hydroxypethidine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Fenoli]] [[Kategorija:Karboksilatni estri]] [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Piperidini]] shfojhw1a8vjydhltb7h436ye05xqlo 0 1235399 42656301 42282426 2026-07-18T03:54:14Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656301 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hygromycin b.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Higromicin B | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hygromycin B}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 31282-04-9 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = none | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 35766 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 32900 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 1276484 | synonyms = <small>''O''-6-Amino-6-deoxy-L-glycero-D-galacto-heptopyranosylidene-(1-2-3)-''O''-β-D-talopyranosyl(1-5)-2-deoxy-N³-methyl-D-streptamine</small> <!-- Chemical data --> |C=20 |H=37 |N=3 |O=13 | molecular_weight = 527,520 | smiles = CN[C@H]1C[C@@H](N)[C@H](O)[C@@H](O[C@@H]2O[C@H](CO)[C@H](O)[C@@H]3OC4(O[C@H]([C@@H](N)CO)[C@H](O)[C@@H](O)[C@H]4O)O[C@H]23)[C@@H]1O | StdInChI = 1S/C20H37N3O13/c1-23-7-2-5(21)9(26)15(10(7)27)33-19-17-16(11(28)8(4-25)32-19)35-20(36-17)18(31)13(30)12(29)14(34-20)6(22)3-24/h5-19,23-31H,2-4,21-22H2,1H3/t5-,6+,7+,8-,9+,10-,11+,12-,13-,14-,15-,16+,17+,18-,19+,20?/m1/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = GRRNUXAQVGOGFE-KPBUCVLVSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Higromicin B''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 20 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 527,520 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 16 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 11 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 6 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || -6,0 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || 0,8 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 272,1 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hygromycin B}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hygromycin B] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} {{Antibiotici inhibitori proteinske sinteze-lat}} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Spiro jedinjenja]] [[Kategorija:Ketali]] [[Kategorija:Aldoheksoze]] 0npn7wq78gnehk3dargk3d3kjvxfbrr 0 1235400 42656299 42303309 2026-07-18T03:50:19Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656299 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Quifenadine structure.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hifenadin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Quifenadine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = <!-- 'none' if uncategorised --> | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 65600 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 59041 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = 3-quinuclidinyldiphenylmethanol <!-- Chemical data --> |C=20 |H=23 |N=1 |O=1 | molecular_weight = 293,403 | smiles = OC(C1CN2CCC1CC2)(c3ccccc3)c4ccccc4 | StdInChI = 1S/C20H23NO/c22-20(17-7-3-1-4-8-17,18-9-5-2-6-10-18)19-15-21-13-11-16(19)12-14-21/h1-10,16,19,22H,11-15H2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = PZMAHNDJABQWGS-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hifenadin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 20 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 293,403 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 2 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 3 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 3,2 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -4,4 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 23,5 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Quifenadine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Quifenadine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Amini]] muatretm9jz1hbeh2dczxtgn7rsh25z 0 1235401 42656304 42308143 2026-07-18T03:59:01Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656304 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = quinapyramine.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hinapiramin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Quinapyramine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 20493-41-8 | CAS_supplemental = | ATCvet = yes | ATC_prefix = P51 | ATC_suffix = AX20 | ATC_supplemental = | PubChem = 5351805 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=17 |H=21 |N=6 | molecular_weight = 309,389 | smiles = CN1C(=CC(=N)c2cc(Nc3cc(C)[n+](C)c(N)n3)ccc12)C | StdInChI = 1S/C17H20N6/c1-10-7-14(18)13-9-12(5-6-15(13)22(10)3)20-16-8-11(2)23(4)17(19)21-16/h5-9,18H,1-4H3,(H2,19,20,21)/p+1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = KMJWBVJQFGRCEB-UHFFFAOYSA-O | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hinapiramin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 17 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 309,389 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 5 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 3 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 2 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 2,6 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -2,7 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 81,9 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Quinapyramine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Quinapyramine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Aromatični amini]] [[Kategorija:Pirimidini]] cs9dp4so3loetbt9cjfgq8piqq3xkas 0 1235402 42656305 42298129 2026-07-18T03:59:03Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656305 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Quinbolone.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hinbolon | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Quinbolone}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 2487-63-0 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = A14 | ATC_suffix = AA06 | ATC_supplemental = | PubChem = 10360683 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 8536132 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = W59598KWLX | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D05674 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=24 |H=32 |O=2 | molecular_weight = 352,510 | smiles = C[C@@]12CC[C@H]3[C@@H](CCC4=CC(=O)C=C[C@@]34C)[C@@H]1CC[C@@H]2OC5=CCCC5 | StdInChI = 1S/C24H32O2/c1-23-13-11-17(25)15-16(23)7-8-19-20-9-10-22(26-18-5-3-4-6-18)24(20,2)14-12-21(19)23/h5,11,13,15,19-22H,3-4,6-10,12,14H2,1-2H3/t19-,20-,21-,22-,23+,24+/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = IUVKMZGDUIUOCP-RXOWOHSCSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hinbolon''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 24 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 352,510 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 2 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 2 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 5,2 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -6,7 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 26,3 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Quinbolone}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Quinbolone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Steroidi]] [[Kategorija:Ketoni]] gg7qvd7ufmgrb2wza639f05ibbwgg2k 0 1235403 42656306 42303316 2026-07-18T03:59:39Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656306 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Quingestanol structure.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hingestanol | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Quingestanol}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 10592-65-1 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = G03 | ATC_suffix = AC04 | ATC_supplemental = <br />{{ATC|G03|AA02}} (with an [[estrogen]]) | PubChem = 9842127 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 8017842 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=25 |H=34 |O=2 | molecular_weight = 366,536 | smiles = C[C@@]12CC[C@H]3[C@@H](CC=C4C=C(CC[C@H]34)OC5CCCC5)[C@@H]1CC[C@]2(O)C#C | StdInChI = 1S/C25H34O2/c1-3-25(26)15-13-23-22-10-8-17-16-19(27-18-6-4-5-7-18)9-11-20(17)21(22)12-14-24(23,25)2/h1,8,16,18,20-23,26H,4-7,9-15H2,2H3/t20-,21+,22+,23-,24+,25+/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = PCJFRMOEZQQSAX-JSFAVJLPSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hingestanol''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 25 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 366,536 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 2 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 2 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 5,8 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,6 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 29,5 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Quingestanol}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Quingestanol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Alkini]] da7bd1iy65nszepboa0onmqpo7sr5d1 0 1235404 42656307 42303317 2026-07-18T03:59:40Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656307 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Quingestanol acetate.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hingestanol acetat | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Quingestanol acetate}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 3000-39-3 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = G03 | ATC_suffix = AC04 | ATC_supplemental = <br />{{ATC|G03|AA02}} (with an [[estrogen]]) | PubChem = 18142 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 17136 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=27 |H=36 |O=3 | molecular_weight = 408,573 | smiles = CC(=O)O[C@@]1(CC[C@H]2[C@@H]3CC=C4C=C(CC[C@@H]4[C@H]3CC[C@@]12C)OC5CCCC5)C#C | StdInChI = 1S/C27H36O3/c1-4-27(30-18(2)28)16-14-25-24-11-9-19-17-21(29-20-7-5-6-8-20)10-12-22(19)23(24)13-15-26(25,27)3/h1,9,17,20,22-25H,5-8,10-16H2,2-3H3/t22-,23+,24+,25-,26+,27+/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = FLGJKPPXEKYCBY-KPBLZALBSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hingestanol acetat''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 27 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 408,573 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 3 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 4 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 6,2 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -6,4 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 35,5 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Quingestanol acetate}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Quingestanol acetate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Karboksilatni estri]] [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Alkini]] n7vaar6ke4oisnxnsdq6dgp6sfyw8ms 0 1235405 42656309 42298134 2026-07-18T03:59:47Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656309 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Quinisocaine Structural Formula V1.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hinizokain | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Quinisocaine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 86-80-6 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = D04 | ATC_suffix = AB05 | ATC_supplemental = | PubChem = 6857 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 6596 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 772EN3BH6I | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D08462 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 127643 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=17 |H=24 |N=2 |O=1 | molecular_weight = 272,385 | smiles = CCCCc1cc2ccccc2c(OCCN(C)C)n1 | StdInChI = 1S/C17H24N2O/c1-4-5-9-15-13-14-8-6-7-10-16(14)17(18-15)20-12-11-19(2)3/h6-8,10,13H,4-5,9,11-12H2,1-3H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = XNMYNYSCEJBRPZ-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hinizokain''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 17 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 272,385 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 3 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 7 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 4,1 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -4,8 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 25,4 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Quinisocaine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Quinisocaine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Izohinolini]] 5wg6l2dksw70r3wlho63x0vloysvb5l 0 1235406 42656310 42298139 2026-07-18T04:00:19Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656310 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Quinupramine.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hinupramin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Quinupramine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 31721-17-2 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = N06 | ATC_suffix = AA23 | ATC_supplemental = | PubChem = 93154 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 84098 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 29O61HFF4L | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D07336 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=21 |H=24 |N=2 | molecular_weight = 304,429 | smiles = C1CN2CCC1C(C2)N3c4ccccc4CCc5ccccc35 | StdInChI = 1S/C21H24N2/c1-3-7-19-16(5-1)9-10-17-6-2-4-8-20(17)23(19)21-15-22-13-11-18(21)12-14-22/h1-8,18,21H,9-15H2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = JCBQCKFFSPGEDY-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hinupramin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 21 [[atom]] [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 304,429 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 2 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 1 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 4,7 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -4,3 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 6,5 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Quinupramine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Quinupramine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Amini]] m7hnvu9v61z59rbkc62sakxoxhp07wh 0 1235407 42656311 42282431 2026-07-18T04:00:20Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656311 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hinupristin/dalfopristin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Quinupristin/dalfopristin}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 126602-89-9 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = J01 | ATC_suffix = FG02 | ATC_supplemental = | PubChem = 23724510 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 21106373 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=87 |H=117 |N=13 |O=19 |S=2 | molecular_weight = 1713,066 | smiles = CC[C@H]1\N=C(\O)/[C@@H](\N=C(/O)\c2ncccc2O)[C@@H](C)OC(=O)[C@@H](\N=C(/O)\[C@@H]3CC(=O)[C@H](CS[C@@H]4CN5CCC4CC5)CN3C(=O)[C@H](Cc6ccc(cc6)N(C)C)N(C)C(=O)[C@@H]7CCCN7C1=O)c8ccccc8.CCN(CC)CCS(=O)(=O)[C@@H]9CCN%10[C@H]9C(=O)O[C@H](C(C)C)[C@H](C)\C=C\C(=N\C\C=C\C(=C\[C@@H](O)CC(=O)Cc%11occ(n%11)C%10=O)\C)\O | StdInChI = 1S/C53H67N9O10S.C34H50N4O9S/c1-6-37-50(68)61-23-11-14-38(61)51(69)59(5)40(26-32-16-18-36(19-17-32)58(3)4)52(70)62-28-35(30-73-43-29-60-24-20-33(43)21-25-60)42(64)27-39(62)47(65)57-45(34-12-8-7-9-13-34)53(71)72-31(2)44(48(66)55-37)56-49(67)46-41(63)15-10-22-54-46;1-7-37(8-2)16-17-48(44,45)28-13-15-38-31(28)34(43)47-32(22(3)4)24(6)11-12-29(41)35-14-9-10-23(5)18-25(39)19-26(40)20-30-36-27(21-46-30)33(38)42/h7-10,12-13,15-19,22,31,33,35,37-40,43-45,63H,6,11,14,20-21,23-30H2,1-5H3,(H,55,66)(H,56,67)(H,57,65);9-12,18,21-22,24-25,28,31-32,39H,7-8,13-17,19-20H2,1-6H3,(H,35,41)/b;10-9+,12-11+,23-18+/t31-,35+,37-,38+,39+,40+,43-,44+,45+;24-,25-,28-,31-,32-/m11/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = PPKJUHVNTMYXOD-PZGPJMECSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hinupristin/dalfopristin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 87 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 1713,066 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 28 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 6 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 17 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 7,6 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -17,1 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 455,3 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Quinupristin/dalfopristin}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Quinupristin/dalfopristin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} {{Antibiotici inhibitori proteinske sinteze}} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Karboksilatni estri]] [[Kategorija:Acetamidi]] [[Kategorija:Aromatični amini]] [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Ketoni]] [[Kategorija:Sulfoni]] [[Kategorija:Tioetri]] [[Kategorija:Piridini]] [[Kategorija:Kombinacije antibiotika]] la57vljnodi6j7t84a0bha40sdfuo8t 0 1235408 42656312 42428883 2026-07-18T04:01:04Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656312 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Quipazine.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hipazin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Quipazine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 4774-24-7 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = none | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 5011 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = 173 | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 4WCY05C0SJ | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 18772 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=13 |H=15 |N=3 | molecular_weight = 213,278 | smiles = C1CN(CCN1)c2ccc3ccccc3n2 | StdInChI = 1S/C13H15N3/c1-2-4-12-11(3-1)5-6-13(15-12)16-9-7-14-8-10-16/h1-6,14H,7-10H2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = XRXDAJYKGWNHTQ-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hipazin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 13 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 213,278 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 3 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 1 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 2,1 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -2,6 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 28,2 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Quipazine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Quipazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Aromatični amini]] [[Kategorija:Piperazini]] fw4w86fj8gezdpiijnt2tnfsramacze 0 1235409 42656313 42303335 2026-07-18T04:13:26Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656313 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Quisinostat.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hisinostat | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Quisinostat}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 11538455 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 9713236 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = JNJ-26481585 <!-- Chemical data --> |C=21 |H=26 |N=6 |O=2 | molecular_weight = 394,470 | smiles = Cn1cc(CNCC2CCN(CC2)c3ncc(cn3)\C(=N\O)\O)c4ccccc14 | StdInChI = 1S/C21H26N6O2/c1-26-14-17(18-4-2-3-5-19(18)26)11-22-10-15-6-8-27(9-7-15)21-23-12-16(13-24-21)20(28)25-29/h2-5,12-15,22,29H,6-11H2,1H3,(H,25,28) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = PAWIYAYFNXQGAP-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hisinostat''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 21 [[atom]] [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 394,470 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 7 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 3 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 6 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 2,7 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,3 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 98,8 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Quisinostat}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Quisinostat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Aromatični amini]] [[Kategorija:Piperidini]] [[Kategorija:Indoli]] [[Kategorija:Pirimidini]] [[Kategorija:Hidroksaminske kiseline]] b4xf0iy4uc2zk3ug8t5j3pyn89uvo5h 0 1235425 42656337 42298180 2026-07-18T04:47:43Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656337 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Chloroprocaine.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hloroprokain | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = Halestyn, Nesacaine-CE, Nesacaine-MPF | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Chloroprocaine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = Intravenozno <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = 21 +/- 2 sekundi | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 133-16-4 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = N01 | ATC_suffix = BA04 | ATC_supplemental = | PubChem = 8612 | PubChemSubstance = 46508245 | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = DB01161 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 8293 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 3636 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 1179047 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=13 |H=19 |Cl=1 |N=2 |O=2 | molecular_weight = 270,755 | smiles = CCN(CC)CCOC(=O)C1=C(Cl)C=C(N)C=C1 | StdInChI = 1S/C13H19ClN2O2/c1-3-16(4-2)7-8-18-13(17)11-6-5-10(15)9-12(11)14/h5-6,9H,3-4,7-8,15H2,1-2H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = VDANGULDQQJODZ-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hloroprokain''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 13 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 270,755 [[Jedinica atomske mase|Da]].<ref>{{Cite pmid|21059682}}</ref><ref>{{cite pmid|18048412}}</ref> == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 4 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 7 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o}}</ref> (''ALogP'') || 2,4 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -3,1 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|Ų]]) || 55,6 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Chloroprocaine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/DB01161 Chloroprocaine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920134309/https://www.drugbank.ca/drugs/DB01161 |date=2018-09-20 }} [[Kategorija:Anestetici]] [[Kategorija:Benzojeve kiseline]] [[Kategorija:Karboksilatni estri]] [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Anilini]] [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Organohloridi]] bf909wrtx3vv6a85rywmi9toiwkn6ne 0 1235434 42656328 42272128 2026-07-18T04:47:23Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656328 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Chlorisondamine chloride.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hlorisondamin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Chlorisondamine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 7701-62-4 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = none | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 6244 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 6008 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = JD3M24F66I | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=14 |H=20 |Cl=4 |N=2 | molecular_weight = 358,134 | smiles = C[N+](C)(C)CC[N+]1(C)Cc2c(Cl)c(Cl)c(Cl)c(Cl)c2C1 | StdInChI = 1S/C14H20Cl4N2/c1-19(2,3)5-6-20(4)7-9-10(8-20)12(16)14(18)13(17)11(9)15/h5-8H2,1-4H3/q+2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = IXWDUZLHWJKVPX-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hlorisondamin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 14 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 358,134 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 0 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 3 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 1,7 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -8,6 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 0,0 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Chlorisondamine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Chlorisondamine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Kvaternarna amonijum jedinjenja]] [[Kategorija:Organohloridi]] 9y16oic338ci7enk40xs4mhc7nf7z86 0 1235435 42656329 42298164 2026-07-18T04:47:24Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656329 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Chlormadinone.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hlormadinon | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Chlormadinone}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 1961-77-9 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = G03 | ATC_suffix = DB06 | ATC_supplemental = | PubChem = 5284533 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 4447590 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=21 |H=27 |Cl=1 |O=3 | molecular_weight = 362,890 | smiles = CC(=O)[C@]1(O)CC[C@H]2[C@@H]3C=C(Cl)C4=CC(=O)CC[C@@]4(C)[C@H]3CC[C@@]12C | StdInChI = 1S/C21H27ClO3/c1-12(23)21(25)9-6-16-14-11-18(22)17-10-13(24)4-7-19(17,2)15(14)5-8-20(16,21)3/h10-11,14-16,25H,4-9H2,1-3H3/t14-,15+,16+,19+,20-,21-/m1/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = VUHJZBBCZGVNDZ-LPLZUFFLSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hlormadinon''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 21 [[atom]] [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 362,890 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 3 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 1 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 3,0 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,4 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 54,4 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Chlormadinone}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Chlormadinone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Steroidi]] [[Kategorija:Ketoni]] [[Kategorija:Organohloridi]] 3iig8qxlmpjvl150i9jnpvalazeeg6u 0 1235436 42656330 42303351 2026-07-18T04:47:25Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656330 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Chlormadinone acetate.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hlormadinon acetat | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Chlormadinone acetate}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 302-22-7 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = G03 | ATC_suffix = DB06 | ATC_supplemental = | PubChem = 9324 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 23089253 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=23 |H=31 |Cl=1 |O=4 | molecular_weight = 406,943 | smiles = CC(=O)O[C@@]1(CC[C@H]2C3CC(Cl)C4=CC(=O)CCC4(C)[C@H]3CCC12C)C(=O)C | StdInChI = 1S/C23H31ClO4/c1-13(25)23(28-14(2)26)10-7-18-16-12-20(24)19-11-15(27)5-8-21(19,3)17(16)6-9-22(18,23)4/h11,16-18,20H,5-10,12H2,1-4H3/t16?,17-,18-,20?,21?,22?,23-/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = DCVGANSDLNPXGO-LZPPNDBOSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hlormadinon acetat''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 23 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 406,943 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 4 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 3 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 3,6 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -6,2 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 60,4 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Chlormadinone acetate}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Chlormadinone acetate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Karboksilatni estri]] [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Steroidi]] [[Kategorija:Ketoni]] [[Kategorija:Organohloridi]] cklgc7zivpzov3cu50yyg7m7sdeljii 0 1235437 42656331 42303355 2026-07-18T04:47:27Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656331 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Chlormidazole.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hlormidazol | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Chlormidazole}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 3689-76-7 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = D01 | ATC_suffix = AC04 | ATC_supplemental = | PubChem = 53016 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 64845 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 8IKK64FJVX | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D02557 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=15 |H=13 |Cl=1 |N=2 | molecular_weight = 256,730 | smiles = Cc1nc2ccccc2n1Cc3ccc(Cl)cc3 | StdInChI = 1S/C15H13ClN2/c1-11-17-14-4-2-3-5-15(14)18(11)10-12-6-8-13(16)9-7-12/h2-9H,10H2,1H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = WNAQOLSMVPFGTE-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hlormidazol''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 15 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 256,730 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 1 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 2 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 4,1 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,5 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 17,8 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Chlormidazole}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Chlormidazole] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Organohloridi]] [[Kategorija:Benzimidazoli]] 1l0rxtxfv1zshpxbfrjo5wgmestykqo 0 1235438 42656332 42303368 2026-07-18T04:47:30Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656332 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Chloroethylclonidine.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hloroetilklonidin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Chloroethylclonidine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 98086-36-3 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = none | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 104973 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 94725 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=13 |H=17 |Cl=3 |N=4 | molecular_weight = 335,660 | smiles = CN(CCCl)Cc1cc(Cl)c(NC2=NCCN2)c(Cl)c1 | StdInChI = 1S/C13H17Cl3N4/c1-20(5-2-14)8-9-6-10(15)12(11(16)7-9)19-13-17-3-4-18-13/h6-7H,2-5,8H2,1H3,(H2,17,18,19) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = XFDVJGKSQRUEEM-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hloroetilklonidin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 13 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 335,660 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 4 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 2 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 6 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 3,1 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -4,8 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 39,7 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Chloroethylclonidine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Chloroethylclonidine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Organohloridi]] [[Kategorija:Imidazolini]] tes41qqaj55um4rkzmi3k4nmpxzs987 0 1235439 42656335 42272130 2026-07-18T04:47:38Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656335 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Chloromorphide.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hloromorfid | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Chloromorphide}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 63783-53-9 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = none | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 5745724 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 4676779 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = α-Chloromorphide <!-- Chemical data --> |C=17 |H=18 |Cl=1 |N=1 |O=2 | molecular_weight = 303,783 | smiles = CN1CC[C@@]23[C@H]4Oc5c(O)ccc(C[C@@H]1[C@@H]2C=C[C@@H]4Cl)c35 | StdInChI = 1S/C17H18ClNO2/c1-19-7-6-17-10-3-4-11(18)16(17)21-15-13(20)5-2-9(14(15)17)8-12(10)19/h2-5,10-12,16,20H,6-8H2,1H3/t10-,11-,12+,16-,17+/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = URUOTSLJEBANHA-YTUFUYLDSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hloromorfid''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 17 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 303,783 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 3 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 0 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 2,6 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -3,4 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 32,7 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Chloromorphide}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Chloromorphide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Organohloridi]] tb0crjttggjsambnf0oo6sgl1bjc6y5 0 1235440 42656333 42272129 2026-07-18T04:47:31Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656333 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Chlorophenylbiguanide.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hlorofenilbiguanid | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Chlorophenylbiguanide}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 2113-05-5 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 1354 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 27570 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 42752 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=8 |H=10 |Cl=1 |N=5 | molecular_weight = 211,651 | smiles = NC(=N)NC(=N)Nc1ccccc1Cl | StdInChI = 1S/C8H10ClN5/c9-5-3-1-2-4-6(5)13-8(12)14-7(10)11/h1-4H,(H6,10,11,12,13,14) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = MKWFJPZMYHPQIA-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hlorofenilbiguanid''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 8 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 211,651 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 2 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 5 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 4 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 1,3 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -1,0 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 97,8 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Chlorophenylbiguanide}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Chlorophenylbiguanide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Organohloridi]] [[Kategorija:Gvanidini]] t1iky2509f6v4zn7eo49qsyd5lnmlqw 0 1235441 42656334 42303371 2026-07-18T04:47:32Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656334 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = chlorophetanol.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hlorofetanol | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Chlorophetanol}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 1892-43-9 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = D01 | ATC_suffix = AE06 | ATC_supplemental = | PubChem = 15907 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 15118 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=8 |H=9 |Cl=1 |O=2 | molecular_weight = 172,609 | smiles = OCCOc1ccc(Cl)cc1 | StdInChI = 1S/C8H9ClO2/c9-7-1-3-8(4-2-7)11-6-5-10/h1-4,10H,5-6H2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = GEGSSUSEWOHAFE-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hlorofetanol''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 8 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 172,609 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 2 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 3 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 1,9 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -2,0 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 29,5 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Chlorophetanol}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Chlorophetanol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Fenoli]] [[Kategorija:Fenolni etri]] [[Kategorija:Organohloridi]] bk7xdjfl66wzevi0vb1ssblpvwjctn6 0 1235442 42656336 42303382 2026-07-18T04:47:41Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656336 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Chloroprednisone.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hloroprednizon | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Chloroprednisone}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 52080-57-6 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 3034026 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 2298578 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = 6α-Chloro-1,4-pregnadiene-17a,21-diol-3,11,20-trione <!-- Chemical data --> |C=21 |H=25 |Cl=1 |O=5 | molecular_weight = 392,873 | smiles = C[C@@]12CC(=O)[C@H]3[C@@H](C[C@H](Cl)C4=CC(=O)C=C[C@@]34C)[C@@H]1CC[C@@]2(O)C(=O)CO | StdInChI = 1S/C21H25ClO5/c1-19-5-3-11(24)7-14(19)15(22)8-12-13-4-6-21(27,17(26)10-23)20(13,2)9-16(25)18(12)19/h3,5,7,12-13,15,18,23,27H,4,6,8-10H2,1-2H3/t12-,13-,15-,18+,19+,20+,21+/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = NPSLCOWKFFNQKK-IIVRNKSNSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hloroprednizon''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 21 [[atom]] [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 392,873 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 5 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 2 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 2 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 1,3 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -4,2 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 91,7 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Chloroprednisone}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Chloroprednisone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Steroidi]] [[Kategorija:Ketoni]] [[Kategorija:Organohloridi]] bvqmlhvqwfffyo66osl701r367bdogx 0 1235443 42656338 42298183 2026-07-18T04:47:47Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656338 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Chlorozotocin.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = hlorozotocin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Chlorozotocin}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 54749-90-5 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = none | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 451706 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 397854 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 3053LTY75Z | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = C19170 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 499699 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=9 |H=16 |Cl=1 |N=3 |O=7 | molecular_weight = 313,692 | smiles = OC[C@@H](O)[C@@H](O)[C@H](O)[C@H](C=O)\N=C(/O)\N(CCCl)N=O | StdInChI = 1S/C9H16ClN3O7/c10-1-2-13(12-20)9(19)11-5(3-14)7(17)8(18)6(16)4-15/h3,5-8,15-18H,1-2,4H2,(H,11,19)/t5-,6+,7+,8+/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = MKQWTWSXVILIKJ-LXGUWJNJSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''hlorozotocin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 9 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 313,692 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 9 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 5 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 10 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || -1,2 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -1,8 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 163,3 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Chlorozotocin}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Chlorozotocin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Aldehidi]] [[Kategorija:Organohloridi]] [[Kategorija:Hidrazini]] [[Kategorija:Ureje]] [[Kategorija:Nitrozo jedinjenja]] 1o1i2lletsdrxgtd1m3psjvb724hn9o 0 1235444 42656327 42272126 2026-07-18T04:47:21Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656327 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Chlorphenoxamine.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hlorfenoksamin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Chlorphenoxamine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 77-38-3 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = D04 | ATC_suffix = AA34 | ATC_supplemental = {{ATC|R06|AA06}} | PubChem = 6475 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 6230 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 3UVD77BP8R | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D07198 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=18 |H=22 |Cl=1 |N=1 |O=1 | molecular_weight = 303,826 | smiles = CN(C)CCOC(C)(c1ccccc1)c2ccc(Cl)cc2 | StdInChI = 1S/C18H22ClNO/c1-18(21-14-13-20(2)3,15-7-5-4-6-8-15)16-9-11-17(19)12-10-16/h4-12H,13-14H2,1-3H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = KKHPNPMTPORSQE-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hlorfenoksamin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 18 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 303,826 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 2 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 6 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 4,3 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,6 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 12,5 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Chlorphenoxamine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Chlorphenoxamine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} {{Histaminergici}} [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Organohloridi]] an4tjeb6ojiodu2xv6sfdb1euovuepr 0 1235445 42656339 42277325 2026-07-18T04:47:49Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656339 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Chlortetracycline.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hlortetraciklin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Chlortetracycline}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 57-62-5 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = A01 | ATC_suffix = AB21 | ATC_supplemental = {{ATC|D06|AA02}} {{ATC|J01|AA03}} {{ATC|S01|AA02}} {{ATCvet|G51|AA08}} {{ATCvet|J51|AA03}} | PubChem = | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 10469370 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = WCK1KIQ23Q | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D07689 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 456066 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=22 |H=23 |Cl=1 |N=2 |O=8 | molecular_weight = 478,880 | smiles = CN(C)[C@H]1[C@@H]2C[C@H]3C(=C(O)[C@@]2(O)C(=O)C(=C1O)C(=N)O)C(=O)c4c(O)ccc(Cl)c4[C@]3(C)O | StdInChI = 1S/C22H23ClN2O8/c1-21(32)7-6-8-15(25(2)3)17(28)13(20(24)31)19(30)22(8,33)18(29)11(7)16(27)12-10(26)5-4-9(23)14(12)21/h4-5,7-8,15,26,28-29,32-33H,6H2,1-3H3,(H2,24,31)/t7-,8-,15-,21+,22+/m0/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = CYDMQBQPVICBEU-CMYLWPPDSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hlortetraciklin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 22 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 478,880 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 10 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 7 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 2 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 0,5 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -2,7 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 182,6 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Chlortetracycline}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Chlortetracycline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} {{Antibiotici inhibitori proteinske sinteze}} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Aromatični ketoni]] [[Kategorija:Organohloridi]] nb6w1k72f081bnw9tqrk4pd2ewkt5sg 0 1235446 42656340 42272138 2026-07-18T04:52:04Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656340 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Hodgkinsine.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Hodžkinsin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Hodgkinsine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 18210-71-4 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = none | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 442105 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = NA | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=33 |H=38 |N=6 | molecular_weight = 518,695 | smiles = CN1CC[C@]2([C@@H]1Nc3ccccc23)c4cccc5c4N[C@@H]6N(C)CC[C@]56[C@@]78CCN(C)[C@@H]7Nc9ccccc89 | StdInChI = 1S/C33H38N6/c1-37-18-15-31(21-9-4-6-13-25(21)34-28(31)37)23-11-8-12-24-27(23)36-30-33(24,17-20-39(30)3)32-16-19-38(2)29(32)35-26-14-7-5-10-22(26)32/h4-14,28-30,34-36H,15-20H2,1-3H3/t28-,29+,30-,31-,32-,33+/m1/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = DPVWJPVYOXKFRQ-BDMNMGLZSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Hodžkinsin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 33 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 518,695 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 6 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 3 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 2 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 4,6 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,9 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 45,8 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Hodgkinsine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Hodgkinsine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} {{Glutamatergični ligandi-lat}} [[Kategorija:Piroloindoli]] [[Kategorija:Mi opioidni agonisti]] [[Kategorija:Antagonisti NMDA receptora]] 1v08jow4kzx17eciq1pe0sr0p3hl8dv 0 1235448 42656344 42272142 2026-07-18T05:11:54Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656344 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Homochlorcyclizine.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Homohlorciklizin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Homochlorcyclizine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 848-53-3 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = none | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 3627 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 3501 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = N5MVC31W2N | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D08041 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 151447 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=19 |H=23 |Cl=1 |N=2 | molecular_weight = 314,852 | smiles = CN1CCCN(CC1)C(c2ccccc2)c3ccc(Cl)cc3 | StdInChI = 1S/C19H23ClN2/c1-21-12-5-13-22(15-14-21)19(16-6-3-2-4-7-16)17-8-10-18(20)11-9-17/h2-4,6-11,19H,5,12-15H2,1H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = WEUCDJCFJHYFRL-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Homohlorciklizin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 19 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 314,852 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 2 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 3 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 4,2 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -4,8 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 6,5 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Homochlorcyclizine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Homochlorcyclizine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} {{Histaminergici-lat}} [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Organohloridi]] kem4ztuv50yv77b5t3r8o7hi5usbrqc 0 1235449 42656345 42277331 2026-07-18T05:12:25Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656345 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Homopipramol.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Homopipramol | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Homopipramol}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 35142-68-8 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = none | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 216247 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 16736632 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 09YNW8E5CT | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=24 |H=25 |N=3 |O=1 | molecular_weight = 371,475 | smiles = OCCC1=CC=CN(CCCN2c3ccccc3C=Cc4ccccc24)N=C1 | StdInChI = 1S/C24H25N3O/c28-18-14-20-7-5-15-26(25-19-20)16-6-17-27-23-10-3-1-8-21(23)12-13-22-9-2-4-11-24(22)27/h1-5,7-13,15,19,28H,6,14,16-18H2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = ZINSSHRARDCSFF-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Homopipramol''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 24 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 371,475 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 4 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 6 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 3,4 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,9 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 39,1 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Homopipramol}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Homopipramol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:1,2-Diazepini]] lt5st5ooaw1rsyyxtr88yamfhi9xyar 0 1235450 42656346 42303412 2026-07-18T05:15:52Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656346 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = Homprenorphine.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = Homprenorfin | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|Homprenorphine}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 16549-56-7 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 3084250 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 2341344 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = SH57250J2D | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=28 |H=37 |N=1 |O=4 | molecular_weight = 451,598 | smiles = CCC(C)(O)C1CC23C=CC1(OC)C4Oc5c(OC)ccc6CC2N(CC7CC7)CCC34c56 | StdInChI = 1S/C28H37NO4/c1-5-25(2,30)20-15-26-10-11-28(20,32-4)24-27(26)12-13-29(16-17-6-7-17)21(26)14-18-8-9-19(31-3)23(33-24)22(18)27/h8-11,17,20-21,24,30H,5-7,12-16H2,1-4H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = QRKTXOUBZSDKCE-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''Homprenorfin''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 28 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 451,598 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 5 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 6 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 3,2 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,6 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 51,2 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|Homprenorphine}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ Homprenorphine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Etri]] [[Kategorija:Amini]] c9eep83mv69yozt9t2g26i065dzlyuh 0 1235451 42656187 42292796 2026-07-17T22:53:39Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656187 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = HT-0712.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = HT-0712 | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|HT-0712}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 617720-02-2 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 9865375 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 8041067 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = HT-0712, IPL 455,903 <!-- Chemical data --> |C=25 |H=31 |N=1 |O=3 | molecular_weight = 393,519 | smiles = COc1ccc(cc1OC2CCCC2)[C@H]3CN=C(O)[C@H](Cc4cccc(C)c4)C3 | StdInChI = 1S/C25H31NO3/c1-17-6-5-7-18(12-17)13-20-14-21(16-26-25(20)27)19-10-11-23(28-2)24(15-19)29-22-8-3-4-9-22/h5-7,10-12,15,20-22H,3-4,8-9,13-14,16H2,1-2H3,(H,26,27)/t20-,21-/m1/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = ABEJDMOBAFLQNJ-NHCUHLMSSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''HT-0712''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 25 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 393,519 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 4 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 1 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 6 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 5,9 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -7,4 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 51,0 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|HT-0712}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ HT-0712] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Fenoli]] [[Kategorija:Fenolni etri]] cz3bv9t533vzmbi0qv03k88z5658ndp 0 1235452 42656188 42575453 2026-07-17T23:00:47Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656188 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = HU-243 Structure.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = HU-243 | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|HU-243}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 140835-18-3 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 3081854 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=25 |H=40 |O=3 | molecular_weight = 388,583 | smiles = CCCCCCC(C)(C)c1cc(O)c2[C@@H]3C[C@H](CO)CC[C@H]3C(C)(C)Oc2c1 | StdInChI = 1S/C25H40O3/c1-6-7-8-9-12-24(2,3)18-14-21(27)23-19-13-17(16-26)10-11-20(19)25(4,5)28-22(23)15-18/h14-15,17,19-20,26-27H,6-13,16H2,1-5H3/t17-,19-,20-/m1/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = MVEVPDCVOXJVBD-MISYRCLQSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''HU-243''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 25 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 388,583 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 3 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 2 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 7 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 6,6 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -7,5 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 49,7 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|HU-243}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ HU-243] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Benzohromeni]] ngjyty3t13uctqm87g1alm16ct8m4n4 0 1235453 42656189 42277278 2026-07-17T23:01:09Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656189 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = HU-336 Structure.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = HU-336 | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|HU-336}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 11370880 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 9545797 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=21 |H=28 |O=3 | molecular_weight = 328,445 | smiles = CCCCCC1=CC(=O)C2=C(OC(C)(C)[C@@H]3CC=C(C)C[C@@H]23)C1=O | StdInChI = 1S/C21H28O3/c1-5-6-7-8-14-12-17(22)18-15-11-13(2)9-10-16(15)21(3,4)24-20(18)19(14)23/h9,12,15-16H,5-8,10-11H2,1-4H3/t15-,16-/m1/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = GOZGLSHDDOJPJS-HZPDHXFCSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''HU-336''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 21 [[atom]] [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 328,445 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 3 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 4 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 4,8 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,0 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 43,4 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|HU-336}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ HU-336] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Ketoni]] f6h5nf92encej7s56oobyg2w70gii50 0 1235454 42656190 42282381 2026-07-17T23:01:20Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656190 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = HU-345 Structure.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = HU-345 | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|HU-345}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 11198119 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 9373188 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 127671 | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=21 |H=24 |O=3 | molecular_weight = 324,413 | smiles = CCCCCC1=CC(=O)C2=C(OC(C)(C)c3ccc(C)cc23)C1=O | StdInChI = 1S/C21H24O3/c1-5-6-7-8-14-12-17(22)18-15-11-13(2)9-10-16(15)21(3,4)24-20(18)19(14)23/h9-12H,5-8H2,1-4H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = UFDYTRQMIXJHTH-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''HU-345''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 21 [[atom]] [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 324,413 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 3 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 4 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 4,9 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,7 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 43,4 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|HU-345}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ HU-345] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Ketoni]] kqvaft7t1rgmpcq7jfypwqdadrrmvaz 0 1235458 42656353 42308193 2026-07-18T07:53:12Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656353 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = IBNtxA_structure.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = IBNtxA | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|IBNtxA}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = none | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 51003467 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=27 |H=29 |I=1 |N=2 |O=4 | molecular_weight = 572,435 | smiles = Oc1ccc2C[C@H]3N(CC4CC4)CC[C@@]56[C@@H](Oc1c25)[C@@H](CC[C@@]36O)NC(=O)c7cccc(I)c7 | StdInChI = 1S/C27H29IN2O4/c28-18-3-1-2-17(12-18)25(32)29-19-8-9-27(33)21-13-16-6-7-20(31)23-22(16)26(27,24(19)34-23)10-11-30(21)14-15-4-5-15/h1-3,6-7,12,15,19,21,24,31,33H,4-5,8-11,13-14H2,(H,29,32)/t19-,21-,24+,26+,27-/m1/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = FGAFDGWRFOJPRY-XGTKUTNFSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''IBNtxA''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 27 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 572,435 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 5 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 3 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 4 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 3,6 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,6 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 82,0 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|IBNtxA}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ IBNtxA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Acetamidi]] [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Organojodidi]] [[Kategorija:Benzamidi]] o1irhsh2f7pxl74cr6vx2ntbe4civna 0 1235487 42656354 42272175 2026-07-18T07:53:14Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656354 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = IC-26 structure.svg | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = IC-26 | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|IC-26}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 113832 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=20 |H=27 |N=1 |O=2 |S=1 | molecular_weight = 345,499 | smiles = CCS(=O)(=O)C(CC(C)N(C)C)(c1ccccc1)c2ccccc2 | StdInChI = 1S/C20H27NO2S/c1-5-24(22,23)20(16-17(2)21(3)4,18-12-8-6-9-13-18)19-14-10-7-11-15-19/h6-15,17H,5,16H2,1-4H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = NLPGJSPLDNDKKZ-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''IC-26''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 20 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 345,499 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 3 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 0 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 7 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 3,8 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -5,3 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 45,8 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|IC-26}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ IC-26] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Amini]] [[Kategorija:Sulfoni]] r507wz0kqh027nqpijjejxiuxma8ic4 0 1235489 42656355 42308194 2026-07-18T07:53:31Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656355 wikitext text/x-wiki {{Drugbox-lat | IUPAC_name = | image = ICI-190622_structure.png | width = | alt = | image2 = | width2 = | alt2 = | imagename = | drug_name = ICI-190,622 | caption = <!-- Clinical data --> | tradename = | Drugs.com = {{drugs.com-lat|monograph|ICI-190,622}} | MedlinePlus = | licence_EU = | licence_US = | DailyMedID = | pregnancy_AU = | pregnancy_US = | pregnancy_category= | legal_AU = | legal_CA = | legal_UK = | legal_US = | legal_status = | dependency_liability = | routes_of_administration = <!-- Pharmacokinetic data --> | bioavailability = | protein_bound = | metabolism = | elimination_half-life = | excretion = <!-- Identifiers --> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|}} | CAS_number = 103586-12-5 | CAS_supplemental = | ATCvet = | ATC_prefix = None | ATC_suffix = | ATC_supplemental = | PubChem = 128415 | PubChemSubstance = | IUPHAR_ligand = | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = | synonyms = <!-- Chemical data --> |C=15 |H=17 |N=5 |O=1 | molecular_weight = 283,328 | smiles = CC#CCCn1ncc2c(N)c(cnc12)C(=O)NCC=C | StdInChI = 1S/C15H17N5O/c1-3-5-6-8-20-14-11(10-19-20)13(16)12(9-18-14)15(21)17-7-4-2/h4,9-10H,2,6-8H2,1H3,(H2,16,18)(H,17,21) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI_comment = | StdInChIKey = ZPOHUNITDKKDQD-UHFFFAOYSA-N | StdStdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | density = | melting_point = | melting_high = | melting_notes = | boiling_point = | boiling_notes = | solubility = | specific_rotation = | sec_combustion = }} '''ICI-190,622''' je [[organsko jedinjenje]], koje sadrži 15 [[atom]]a [[ugljenik]]a i ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od 283,328 [[Jedinica atomske mase|''Da'']]. == Osobine == {| class="wikitable sortable" |- ! Osobina !! Vrednost |- | [[Vodonična veza|Broj akceptora vodonika]] || 4 |- | [[Vodonična veza|Broj donora vodonika]] || 2 |- | [[Geometrija molekula|Broj rotacionih veza]] || 6 |- | [[Particioni koeficijent]]<ref>{{cite doi/10.1021/jp980230o|noedit}}</ref> (''ALogP'') || 1,3 |- | [[Rastvorljivost]]<ref>{{cite pmid|11749573|noedit}}</ref> (''logS'', log(''mol/L'')) || -4,2 |- | [[Polarna površina molekula|Polarna površina]]<ref>{{cite pmid|11020286|noedit}}</ref> (''PSA'', [[Angstrem (jedinica)|''Å''²]]) || 85,8 |} == Reference == {{reflist|2}} == Literatura == {{refbegin}} * {{GoodmanGilman10th}} * {{FoyePrinciplesMedChem6th}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal-lat|Medicina|Hemija}} {{Commonscat-lat|ICI-190,622}} * [http://www.drugbank.ca/drugs/ ICI-190,622] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905220825/https://www.drugbank.ca/drugs |date=2018-09-05 }} [[Kategorija:Acetamidi]] [[Kategorija:Aromatični amini]] [[Kategorija:Alkeni]] [[Kategorija:Alkini]] 1yluloxdhinaybp65kcs9np0avong47 0 1318597 42656230 4094137 2026-07-17T23:50:30Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 42656230 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] qadedj8rnb025ob5ea3p6my6i1zim0w 0 1363571 42656268 42531438 2026-07-18T01:48:03Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656268 wikitext text/x-wiki {{Grad u Nemačkoj | naziv = Hauzen am Tan | izvorni_naziv = ''Hausen am Tann'' | slika = | opis_slike = | gradska_zastava = | grb = Wappen Hausen am Tann.svg | država = [[Njemačka]] | pokrajina = [[Baden-Virtemberg]] | lokacija = | osnivanje = | stanovništvo = 484<ref>Broj stanovnika po [http://web.archive.org/web/20100919050210/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/AdministrativeUebersicht,templateId=renderPrint.psml njem. Saveznom zavodu za statistiku]. [http://web.archive.org/web/20100827050647/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Archiv/GV2000VJ/2Q__30062010__Auszug,property=file.xls Stanje] 30. 6. 2010.</ref> | gustina = 57 | aglomeracija = | površina = 8,5 | gšir = 48.19833 | gduž = 8.83667 | nadmorska_visina = 745 | registarska_oznaka = BL | pozivni_broj = 07436 | poštanski_kod = 72361 | dan_grada = | veb-strana = [http://www.hausen-am-tann.de/hausen/ www.hausen-am-tann.de/hausen] | gradonačelnik = ''Michael Maier'' | stranka = | ije = da }} '''Hauzen am Tan''' ({{jez-nem|Hausen am Tann}}) je opština u [[Njemačka|njemačkoj]] saveznoj državi [[Baden-Virtemberg]]. Jedno je od 25 opštinskih središta okruga [[Okrug Colernalb|Colernalb]]. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 484 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (''AGS'') 8417029. == Geografski i demografski podaci == [[Datoteka:Hausen am Tann in BL.svg|mini|levo|250px|Položaj opštine u okrugu Colernalb]] Hauzen am Tan se nalazi u saveznoj državi [[Baden-Virtemberg]] u okrugu Colernalb. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 745 metara. Površina opštine iznosi 8,5&nbsp;km². U samom mjestu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 484 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 57 stanovnika/km². == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{BergerGeographischeNamenInDeutschland}} * {{FulbrookConciseHistoryOfGermany}} * {{ShawUrbanHistoricalGeography}} * {{HomeGermany}} * {{HammDemographicChange}} * {{BerghahnModernGermany}} * {{KleinerAtlas}} * {{GrosserAtlas}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal Nemačka}} {{Commonscat|Hausen am Tann}} * [http://www.hausen-am-tann.de/hausen/ Zvanični sajt opštine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303230145/http://www.hausen-am-tann.de/hausen/ |date=2016-03-03 }} {{de}} * [http://www.destatis.de/ Nem. Savezni zavod za statistiku] {{de}} * [http://www.staedtetag.de Stalna konferencija gradova i opština] {{de}} * [http://www.kommon.de/ KommOn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429185843/http://www.kommon.de/ |date=2014-04-29 }} - Informacioni sistem gradova, opština i okruga. {{de}} {{Nezavisni gradovi i opštine u okrugu Colernalb}} e3dkn4cq4mreq5xosd3xycm1ujadw92 0 1367129 42656286 42531724 2026-07-18T03:29:40Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656286 wikitext text/x-wiki {{Grad u Nemačkoj | naziv = Hetenhauzen | izvorni_naziv = ''Hettenhausen'' | slika = | opis_slike = | gradska_zastava = | grb = DEU Hettenhausen COA.svg | država = [[Njemačka]] | pokrajina = [[Rajna-Palatinat]] | lokacija = | osnivanje = | stanovništvo = 267<ref>Broj stanovnika po [http://web.archive.org/web/20100919050210/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/AdministrativeUebersicht,templateId=renderPrint.psml njem. Saveznom zavodu za statistiku]. [http://web.archive.org/web/20100827050647/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Archiv/GV2000VJ/2Q__30062010__Auszug,property=file.xls Stanje] 30. 6. 2010.</ref> | gustina = 61 | aglomeracija = | površina = 4,4 | gšir = 49.33576 | gduž = 7.5555 | nadmorska_visina = 391 | registarska_oznaka = PS | pozivni_broj = 06375 | poštanski_kod = 66919 | dan_grada = | veb-strana = [http://www.wallhalben.de/Ortsgemeinden/hettenhausen.htm www.wallhalben.de] | gradonačelnik = ''Gerhard Gießen'' | stranka = [[Freie Demokratische Partei|FDP]] | ije = da }} '''Hetenhauzen''' ({{jez-nem|Hettenhausen}}) je opština u [[Njemačka|njemačkoj]] saveznoj državi [[Rajna-Palatinat]]. Jedno je od 84 opštinska središta okruga [[Okrug Jugozapadni Palatinat|Jugozapadni Palatinat]]. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 267 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (''AGS'') 7340018. == Geografski i demografski podaci == [[Datoteka:Hettenhausen in PS.svg|mini|levo|250px|Položaj opštine u okrugu Jugozapadni Palatinat]] Hetenhauzen se nalazi u saveznoj državi [[Rajna-Palatinat]] u okrugu Jugozapadni Palatinat. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 391 metra. Površina opštine iznosi 4,4&nbsp;km². U samom mjestu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 267 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 61 stanovnika/km². == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{BergerGeographischeNamenInDeutschland}} * {{FulbrookConciseHistoryOfGermany}} * {{ShawUrbanHistoricalGeography}} * {{HomeGermany}} * {{HammDemographicChange}} * {{BerghahnModernGermany}} * {{KleinerAtlas}} * {{GrosserAtlas}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal Nemačka}} {{Commonscat|Hettenhausen}} * [http://www.wallhalben.de/Ortsgemeinden/hettenhausen.htm Zvanični sajt opštine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011011559/http://www.wallhalben.de/Ortsgemeinden/hettenhausen.htm |date=2007-10-11 }} {{de}} * [http://www.destatis.de/ Nem. Savezni zavod za statistiku] {{de}} * [http://www.staedtetag.de Stalna konferencija gradova i opština] {{de}} * [http://www.kommon.de/ KommOn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429185843/http://www.kommon.de/ |date=2014-04-29 }} - Informacioni sistem gradova, opština i okruga. {{de}} {{Nezavisni gradovi i opštine u okrugu Jugozapadni Palatinat}} ieo48fynvhqh55naz2spf7g3xe3wjpk 0 1367581 42656341 42531874 2026-07-18T04:52:57Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656341 wikitext text/x-wiki {{Grad u Nemačkoj | naziv = Hoburg | izvorni_naziv = ''Hohburg'' | slika = | opis_slike = | gradska_zastava = | grb = Wappen hohburg.png | država = [[Njemačka]] | pokrajina = [[Saksonija]] | lokacija = | osnivanje = | stanovništvo = 2.906<ref>Broj stanovnika po [http://web.archive.org/web/20100919050210/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/AdministrativeUebersicht,templateId=renderPrint.psml njem. Saveznom zavodu za statistiku]. [http://web.archive.org/web/20100827050647/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Archiv/GV2000VJ/2Q__30062010__Auszug,property=file.xls Stanje] 30. 6. 2010.</ref> | gustina = 77 | aglomeracija = | površina = 37,6 | gšir = 51.41667 | gduž = 12.8 | nadmorska_visina = 120 | registarska_oznaka = L (alt: MTL) | pozivni_broj = 034263 | poštanski_kod = 04808 | dan_grada = | veb-strana = [http://www.hohburg.de/ www.hohburg.de] | gradonačelnik = ''Uwe Weigelt'' | stranka = | ije = da }} '''Hoburg''' ({{jez-nem|Hohburg}}) je opština u [[Njemačka|njemačkoj]] saveznoj državi [[Saksonija]]. Jedno je od 41 opštinskog središta okruga [[Okrug Lajpcig|Lajpcig]]. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 2.906 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (''AGS'') 14729200. == Geografski i demografski podaci == [[Datoteka:Hohburg_in_L.svg|mini|levo|250px|Položaj opštine u okrugu Lajpcig]] Hoburg se nalazi u saveznoj državi [[Saksonija]] u okrugu Lajpcig. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 120 metara. Površina opštine iznosi 37,6&nbsp;km². U samom mjestu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 2.906 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 77 stanovnika/km². == Međunarodna saradnja == <div style="width:30%"> {{partnerstvo_gradova_zaglavlje}} {{partnerstvo_gradova_red|[[Premyslovice]]|[[Češka]]|kontakt|[[2000]]}} {{partnerstvo_gradova_podnožje|Izvor<ref>[http://www.rgre.de/rgre-partnerschaften/?dt_orgname=Hohburg&dt_plz=&dt_einwohnerzahl_min=&dt_einwohnerzahl_max=&dt_bundesland=&aus_orgname=&aus_plz=&aus_land=&aus_kontinent=&partner_seit_von=&partner_seit_bis=&partner_form=&submit=Suche Savjet opština i regiona Evrope - Pregled međuopštinske saradnje], Pristupljeno 30. 6. 2010.</ref>}} </div> == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{BergerGeographischeNamenInDeutschland}} * {{FulbrookConciseHistoryOfGermany}} * {{ShawUrbanHistoricalGeography}} * {{HomeGermany}} * {{HammDemographicChange}} * {{BerghahnModernGermany}} * {{KleinerAtlas}} * {{GrosserAtlas}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal Nemačka}} {{Commonscat|Hohburg}} * [http://www.hohburg.de/ Zvanični sajt opštine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020165737/http://www.hohburg.de/ |date=2008-10-20 }} {{de}} * [http://www.destatis.de/ Nem. Savezni zavod za statistiku] {{de}} * [http://www.staedtetag.de Stalna konferencija gradova i opština] {{de}} * [http://www.kommon.de/ KommOn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429185843/http://www.kommon.de/ |date=2014-04-29 }} - Informacioni sistem gradova, opština i okruga. {{de}} {{Nezavisni gradovi i opštine u okrugu Lajpcig}} 0buz297vwo56uurlp6q4yjsfqkmpjo9 0 1368596 42656318 42531697 2026-07-18T04:30:35Z Gliwi 135182 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Herschdorf.jpg]] → [[File:DEU Herschdorf (Großbreitenbach) COA.svg]] JPG → SVG 42656318 wikitext text/x-wiki {{Grad u Nemačkoj | naziv = Heršdorf | izvorni_naziv = ''Herschdorf'' | slika = | opis_slike = | gradska_zastava = | grb = DEU Herschdorf (Großbreitenbach) COA.svg | država = [[Njemačka]] | pokrajina = [[Tiringija]] | lokacija = | osnivanje = | stanovništvo = 966<ref>Broj stanovnika po [http://web.archive.org/web/20100919050210/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/AdministrativeUebersicht,templateId=renderPrint.psml njem. Saveznom zavodu za statistiku]. [http://web.archive.org/web/20100827050647/http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/DE/Content/Statistiken/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Archiv/GV2000VJ/2Q__30062010__Auszug,property=file.xls Stanje] 30. 6. 2010.</ref> | gustina = 101 | aglomeracija = | površina = 9,5 | gšir = 50.62889 | gduž = 11.04917 | nadmorska_visina = 625 | registarska_oznaka = IK | pozivni_broj = 036738 | poštanski_kod = 98701 | dan_grada = | veb-strana = [http://www.vg-langerberg.de/mgg/he/he.html www.vg-langerberg.de] | gradonačelnik = ''Bernhard Zimmermann'' | stranka = [[Freie Demokratische Partei|FDP]] | ije = da }} '''Heršdorf''' ({{jez-nem|Herschdorf}}) je opština u [[Njemačka|njemačkoj]] saveznoj državi [[Tiringija]]. Jedno je od 44 opštinska središta okruga [[Okrug Ilm|Ilm]]. Prema procjeni iz 2010. u opštini je živjelo 966 stanovnika. Posjeduje regionalnu šifru (''AGS'') 16070027. == Geografski i demografski podaci == [[Datoteka:Herschdorf in IK.svg|mini|levo|250px|Položaj opštine u okrugu Ilm]] Heršdorf se nalazi u saveznoj državi [[Tiringija]] u okrugu Ilm. Opština se nalazi na nadmorskoj visini od 625 metara. Površina opštine iznosi 9,5&nbsp;km². U samom mjestu je, prema procjeni iz 2010. godine, živjelo 966 stanovnika. Prosječna gustina stanovništva iznosi 101 stanovnika/km². == Međunarodna saradnja == <div style="width:30%"> {{partnerstvo_gradova_zaglavlje}} {{partnerstvo_gradova_red|[[Brajdenbah (Francuska)|Brajdenbah]]|[[Francuska]]|kontakt|[[2000]]}} {{partnerstvo_gradova_red|[[Potoucky]]|[[Češka]]|prijateljstvo|[[2000]]}} {{partnerstvo_gradova_red|[[Brajtenbah]]|[[Švajcarska]]|prijateljstvo|[[2000]]}} {{partnerstvo_gradova_red|[[Brajtenbah am In]]|[[Austrija]]|prijateljstvo|[[2000]]}} {{partnerstvo_gradova_red|[[Kurtač]]|[[Italija]]|kontakt|[[2000]]}} {{partnerstvo_gradova_red|[[Brajtenbah]]|[[Francuska]]|prijateljstvo|[[2000]]}} {{partnerstvo_gradova_red|[[Brajtenbah]]|[[Francuska]]|kontakt|[[2000]]}} {{partnerstvo_gradova_red|[[Klajne Bregel]]|[[Belgija]]|kontakt|[[2000]]}} {{partnerstvo_gradova_podnožje|Izvor<ref>[http://www.rgre.de/rgre-partnerschaften/?dt_orgname=Herschdorf&dt_plz=&dt_einwohnerzahl_min=&dt_einwohnerzahl_max=&dt_bundesland=&aus_orgname=&aus_plz=&aus_land=&aus_kontinent=&partner_seit_von=&partner_seit_bis=&partner_form=&submit=Suche Savjet opština i regiona Evrope - Pregled međuopštinske saradnje], Pristupljeno 30. 6. 2010.</ref>}} </div> == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{BergerGeographischeNamenInDeutschland}} * {{FulbrookConciseHistoryOfGermany}} * {{ShawUrbanHistoricalGeography}} * {{HomeGermany}} * {{HammDemographicChange}} * {{BerghahnModernGermany}} * {{KleinerAtlas}} * {{GrosserAtlas}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Portal Nemačka}} {{Commonscat|Herschdorf}} * [http://www.vg-langerberg.de/mgg/he/he.html Zvanični sajt opštine]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{de}} * [http://www.destatis.de/ Nem. Savezni zavod za statistiku] {{de}} * [http://www.staedtetag.de Stalna konferencija gradova i opština] {{de}} * [http://www.kommon.de/ KommOn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429185843/http://www.kommon.de/ |date=2014-04-29 }} - Informacioni sistem gradova, opština i okruga. {{de}} {{Nezavisni gradovi i opštine u okrugu Ilm}} l9l7cbrb73q3nhr1hjfz6aj3xvfjkzj 0 1407958 42656207 4700264 2026-07-17T23:48:45Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Savezno vijeće (Švicarska)]] 42656207 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Savezno vijeće (Švicarska)]] 2a09abe5626a4s2z56prioiv31tha4x 0 1408064 42656231 4718209 2026-07-17T23:50:35Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 42656231 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] qadedj8rnb025ob5ea3p6my6i1zim0w 0 1460718 42656320 42565222 2026-07-18T04:42:09Z Akul59 131397 zastava 42656320 wikitext text/x-wiki {{Naseljeno mesto u Slovačkoj |mesto = Liptovská Anna |originalni_naziv = Liptovská Anna |slika = Liptovská Anna - obecný úrad - 2015.JPG |opis_slike = Mjesna kancelarija |gradska_zastava = Liptovska anna-liptovsky mikulas-flag.svg |kraj = [[Žilinski kraj|Žilinski]] |okrug = [[Okrug Liptovski Mikulaš|Liptovski Mikulaš]] |nadm visina = 666<ref name="base_inf">{{Cite web |title=Základná charakteristika |url=https://datacube.statistics.sk/#!/view/sk/VBD_SK_WIN/om5001rr/v_om5001rr_00_00_00_sk |author= Statistički zavod Slovačke Republike (www.statistics.sk) |language=sk |website=www.statistics.sk |accessdate=2026-07-18}}</ref> |poštanski_kod = 032 23<ref name="base_inf"/> |pozivni_broj = (+421) 44<ref name="base_inf"/> |registarska_oznaka = LM |gšir = 49.1468 |gduž = 19.4688 }} '''Liptovská Anna''' ({{jez-svk|Liptovská Anna}}) je naseljeno mjesto u [[okrug Liptovski Mikulaš|okrugu Liptovski Mikulaš]], u [[Žilinski kraj|Žilinskom kraju]], [[Slovačka|Republika Slovačka]]. == Stanovništvo == {{SK|pop|y}} Prema podacima o broju stanovnika iz {{SK|y}}. godine naselje je imalo {{SK|p}} stanovnika.<ref name="SK-P"/> === Etnički sastav === {{SK|etno}} === Religija === {{SK|relig}} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * {{Commons category-inline|Liptovská Anna}} * {{Zvanični veb-sajt}} {{sk}} {{klica-selo-Slovačka}} {{Okrug Liptovski Mikulaš}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Okrug Liptovski Mikulaš]] [[Kategorija:Žilinski kraj]] rjsgjaefuzs957eknoy5hp50u49ws55 0 1464686 42656243 5615352 2026-07-17T23:51:35Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Kvačany (Liptovský Mikuláš)]] 42656243 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kvačany (Liptovský Mikuláš)]] 5q4p5vfe2xnexops8j8ocb36d6pc2sg 0 1464746 42656238 5615412 2026-07-17T23:51:10Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Kráľova Lehota]] 42656238 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kráľova Lehota]] 59528zyb57a8tpj3oev4qia98t21dns 0 1464747 42656239 5615413 2026-07-17T23:51:15Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Konská (Liptovský Mikuláš)]] 42656239 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Konská (Liptovský Mikuláš)]] mlvdwlbvfiokwlisigo6xqag2frgkri 0 1465896 42656380 9137631 2026-07-18T10:52:24Z Minorax 135426 42656380 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Jan Henryk Dąbrowski 1.PNG|230px|desno|thumb|Jan Henryk Dąbrowski]] '''Jan Henryk Dąbrowski''' (Pierzchów, 29. ​​kolovoza [[1755]]. - Winnogóra, [[6. lipnja]] [[1818]].) - [[Poljaci|poljski]] [[general]] i nacionalni [[heroj]]. == Rat u Poljskoj == Odrastao je u [[Saska|Saskoj]] i služio nekoliko godina u saksonskoj vojsci. Bio je konjički časnik, koji se obrazovao u vojnoj školi u [[Dresden]]u. Poljski [[Sejm]] je [[1791]]. pozvao sve Poljake, koji su služili u stranim [[vojska]]ma, da se vrate u Poljsku. Kada se Dąbrowski vratio u Poljsku dobio je zadatak, da reformira konjicu. Pod zapovjedništvom [[Józef Poniatowski|Józefa Poniatowskog]] sudjelovao je u vojnoj kampanji [[1792]]. protiv [[Rusi|Rusa]]. Nalazio se u Poljskoj, kada je započeo Košćuškov ustanak 1794. Aktivno je sudjelovao u obrani [[Varšava|Varšave]] i predvodio je jedan korpus, koji je podržavao ustanak u Velikoj Poljskoj. Bio je hrabar časnik, a [[Tadeuš Košćuško]] ga je unaprijedio u generala. Ne samo da ga je Košćuško cijenio, nego i nakon sloma Košćuška ustanka ruska i [[pruska]] vojska su mu ponudili položaj. == Poljska legija == [[Datoteka:Jan Henryk Dabrowski 2.jpg|mini|desno|250px|Jan Henryk Dąbrowski ispred poljskih legija]] Dąbrowski je u povijesti Poljske poznat kao organizator [[Poljska legija|Poljske legije]] za vrijeme borbe u [[Italija|Italiji]] u okviru Francuskih revolucionarnih ratova. [[Napoleon Bonaparte]] ga je [[1796]]. pozvao u [[Pariz]]. Cisalpinska Republika je imala potrebu za poljskom vojnom pomoći. Bilo je to nakon treće podjele Poljske [[1796]]., kada je Poljska nestala s karte [[Europa|Europe]]. [[Poljaci]] su nastojali pomoći Napoleonu nadajući se da će na taj način [[Francuska]] uzvratiti uslugu i pomoći obnovu poljske neovisnosti. Bilo je to vrijeme kada [[Francuzi]] nisu mogli regrutirati dovoljno [[Talijan]]a. Poljska pomoć im je bila dragocjena. Poljske legije bile su sačinjene od poljskih emigranata. Te jedinice imale su poljske uniforme, nacionalne oznake i poljske časnike. Jedino su epolete na [[uniforma]]ma imale boje [[Lombardija|Lombardije]] i [[Zastava Francuske|francusku trobojnicu]]. Manifest Dąbrowskoga u kome je pozivao Poljake tiskao se u talijanskim, francuskim i njemačkim [[novine|novinama]] i bio je jako dobro primljen od strane poljskih emigranata. Ubrzo se u [[Milano]] skupilo nekoliko tisuća dobrovoljaca, iako su velike sile koje su podijelile Poljsku prijetile [[kazna]]ma. Dąbrowski je za kratko vrijeme sakupio 7000 dobrovoljaca, koje je obučio i napravio discipliniranu vojsku. Borio se na strani Napoleona od svibnja [[1797]]. do početka [[1803]]. Kao zapovjednik legije imao je istaknutu ulogu u ratu u Italiji. Ušao je u svibnju 1798. u Rim i istaknuo se [[19. lipnja]] [[1799]]. u bitci kod Trebije. Istakao se i u drugim [[bitka]]ma od [[1799]]. do [[1801]]. Nažalost poljske legije nikad nisu ostvarile ono o čemu je Dąbrowski maštao, da dođu do Poljske i oslobode zemlju. Napoleon je primijetio rastuće nezadovoljstvo poljskih vojnika i časnika, posebno nakon što su [[Francuska]] i [[Rusija]] potpisale mir u Lunéville. Poljaci su izgubili nadu da će Napoleon osloboditi Poljsku. Napoleon se bojao da će se poljske legije pobuniti, pa je odlučio da ih rasprši. Oko 6000 Poljaka je poslao [[1803]]. da slome pobunu na [[Haiti]]ju. S Haitija se vratilo samo 3000 Poljaka. == Varšavsko vojvodstvo == Nakon raspuštanja legija i potpisivanja mira Dąbrowski je postao general divizije u službi Talijanske Republike. Napoleon ga je ponovno pozvao [[1806]]. s namjerom, da se pokrene poljska formacija s kojom će oslobađati Veliku Poljsku od Pruske. Ponovo su se prijavili poljski dobrovoljci, ali s mnogo manje entuzijazma nego prvi put. Dombrovski se istakao u bitci kod [[Gdanjsk]]a i bitci kod Fridlanda [[1807]]. [[Varšavsko vojvodstvo]] je stvoreno [[1807]]. od poljskih dijelova Pruske. Bila je to vazalna Napoleonova država. Dąbrowskije bio razočaran, jer je Napoleon zabranio da se bori za preostale poljske teritorije. Povukao se na svoje imanje kraj Poznanja. Ipak već 1808. kreće u rat protiv Austrije pod zapovjedništvom [[Józef Poniatowski|Józefa Poniatowskog]]. Poljska vojska je ušla u Galiciju i [[15. srpnja]] [[1808]]. zauzela [[Krakov]]. Dąbrowski je zapovijedao u lipnju [[1812]]. poljskom divizijom u sastavu Napoleonove Velike armije prilikom [[Napoleonova invazija na Rusiju|Napoleonove invazije na Rusiju]]. Imali su ogromne gubitke. Prilikom prelaska rijeke [[Berezina|Berezine]] Dąbrowski je ranjen. Borio se pod zapovjedništvom maršala [[Auguste Marmont|Augustea Marmonta]] u bitci kod [[Leipzig]]a [[1813]]. Vratio se [[1814]]. u Poljsku, jer se više nije mogao boriti. == Kongresna Poljska == Poljska je po odlukama [[Bečki kongres|Bečkog kongresa]] [[1815]]. bila u personalnoj uniji s carskom Rusijom. Ruski car je imenovao Dąbrowskoga generalom konjice i palatinskom senatorom u kongresnoj Poljskoj. Povukao se u mirovinu na svoje imanje, gdje je i umro [[1818]]. Napisao je nekoliko vojno-povijesnih djela na [[poljski|poljskom jeziku]]. == Poljska himna == Poljska himna zove se Dąbrowskova mazurka (polj. [[Mazurek Dąbrowskiego]]), a [[1797]]. napisao ju je [[Józef Wybicki]]. Pjesma se u početku zvala "Pjesma poljskih legija u Italiji" (''"Pieśń Legionów Polskich we Włoszech"''), a bila je poznata i pod imenom "Još Poljska ni propala", prema početnim stihovima ''"Jeszcze Polska nie zginęła"''. Ove se riječi često krivo navode kao neslužbeni poljski državni [[moto]]. Pjesma je dobila na važnosti i postala jedna od najpopularnijih himni tijekom studenačkog ustanka 1830. i siječanjskog ustanka 1863. {{Commonscat|Jan Henryk Dąbrowski}} {{Lifetime|1755|1818|Dąbrowski, Jan Henryk}} [[Kategorija:Poljski vojskovođe]] [[Kategorija:Poljski političari]] [[Kategorija:Vojskovođe u Napoleonskim ratovima]] 9csyxxrttrod9424lnc051h78ufg8ny 0 1479007 42656216 5678613 2026-07-17T23:49:25Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće pet stotina]] 42656216 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće pet stotina]] 71487txga3sfou9n9daqwuvkyg04im3 0 1479008 42656217 5678614 2026-07-17T23:49:30Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće pet stotina]] 42656217 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće pet stotina]] 71487txga3sfou9n9daqwuvkyg04im3 0 1504044 42656385 41379594 2026-07-18T10:52:57Z Minorax 135426 42656385 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Quingnam language.png|right|280px|thumb|]] '''Quingnam''' (Kingnam), indijanski jezik sa Anda u području rijeke [[Chicama]] i [[Paramonga]], u departmanima La Libertad, Ancash i dijelu Lima, u carstvu naroda [[Chimu]], [[Peru]]. Kingnam je bio raširen u vrijeme širenja carstva Tawantinsuyu, kojom su prilikom kečuanizirane grupe Indijanaca [[Mochica]] i ostalih populacija. Quingnam je bio jedan od pet glavnih jezika carstva Chimu koji bi mogli upućivati na više plemenskih Chimu zajednica. Quingnam spominje [[Antonio de la Calancha|Calancha]] kao '' 'jezik ribara' '' ('la lengua pescadora' ili 'la lengua yunga pescadora') navodeći da se govori na centralnoj peruanskoj obali na jug do [[carabayllo|Carabaylla]] u provinciji Lima. O njemu je malo poznato jer ne postoje ni sačuvani rječnik ni gramatika<ref>[http://books.google.com/books?id=LjPrXSkf8wMC&amp;pg=PA320&amp;lpg=PA320&amp;dq=Quingnam&amp;source=bl&amp;ots=Osegos_Jej&amp;sig=9BO3aZPVQGaA6cKBJ92WMdIW7qY&amp;hl=en&amp;ei=h4L7TZvQOoWVswbe0ujHDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCAQ6AEwADgK#v=onepage&amp;q=Quingnam&amp;f=false The languages of the Andes]{{Dead link|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Izvori == {{izvori}} == Vanjske veze == * [http://sipan.inictel.gob.pe/users/acarbajal/yungas.htm Lenguas Yungas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061130094312/http://sipan.inictel.gob.pe/users/acarbajal/yungas.htm |date=2006-11-30 }} * [https://web.archive.org/web/20120206012909/http://butler.cc.tut.fi/~fabre/BookInternetVersio/Dic=Mochica.pdf#search=%22quingnam%22 Mochica (Yungha)] [[Kategorija:Yuncan]] [[Kategorija:Indijanski jezici]] [[Kategorija:Peruanski Indijanci]] [[Kategorija:Jezici po abecedi]] [[Kategorija:Indijanska plemena]] 97pr2a30n6yewg7h3hd35nkudc62rfw 0 1988118 42656218 6327726 2026-07-17T23:49:35Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće pet stotina]] 42656218 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće pet stotina]] 71487txga3sfou9n9daqwuvkyg04im3 0 2314987 42656177 42051191 2026-07-17T20:31:56Z LigaDue 34119 commonscat, slika 42656177 wikitext text/x-wiki {{Naselje u Italiji | naziv = Casalalta | izvorni_naziv = | država = {{flag|Italija}} [[Italija]] | regija = [[Umbria]] | okrug = [[Perugia (provincija)|Perugia]] | slika = CasalaltaCollazzone3.jpg | opis_slike = | grb = | gradska_zastava = | osnivanje = | stanovništvo = 60 | godina_stanovništvo = 2011 | aglomeracija = | godina_aglomeracija = | gustina = | površina = | vremenska_zona = | poštanski_kod = | pozivni_broj = | registarska_oznaka = | ostalo1l = | ostalo1 = | veb-strana = | gradonačelnik = | stranka = | gšir = 42.94651 | gduž = 12.4379 | nadmorska_visina = 317 | geonameid = 3180257 }} '''Casalalta''' je naselje u [[Italija|Italiji]] u provinciji [[Perugia (provincija)|Perugia]], u regiji [[Perugia (provincija)|Perugia]]. Prema proceni iz [[2011]]. u naselju je živelo 60 stanovnika.<ref name="GeoNames">{{GeoNames}}</ref><ref name="Istat">{{Istat}}</ref> Naselje se nalazi na [[Nadmorska visina|nadmorskoj visini]] od 317 m. == Reference == {{reflist}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{MoliternoEncyclopediaOfContemporaryItalianCulture}} * {{ArmieroNatureAndHistoryInModernItaly}} * {{GuicciardiniHistoryOfItaly}} * {{DomenicoRegionsOfItaly}} * {{AveryNewCenturyItalianRenaissanceEncyclopedia}} * {{CoppaDictionaryOfModernItalianHistory}} {{refend}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Casalalta (Collazzone)}} {{Wikiatlas|Italy}} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/it.html by the CIA Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709111211/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/it.html |date=2017-07-09 }} * [http://www.trenitalia.it/en/index.html Italian Railways] * [http://www.parks.it/Eindex.html Italian National and Regional Parks] * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Italy:_Primary_Documents History of Italy: Primary Documents] * [http://www.fastionline.org/ List and maps of archaeological sites in Italy] * [http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html WWW-VL: History: Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html |date=2021-08-15 }} at IUE {{Italijanska provincija Perugia}} {{Spisak provincija u Italiji}} {{Naselje-Italija-začetak}} [[Kategorija:Naselja u provinciji Perugia]] fxu72pbhqadhnjq3f0qh2qqwj5ix32w 0 2888743 42656267 42468953 2026-07-18T01:37:44Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656267 wikitext text/x-wiki '''Hasan Israilov''' (1910 <ref>Različiti izvori navode 1903. i 1907. godinu; 1910. navodi njegov bliski prijatelj i suradnik [[Abdurahman Avtorhanov]].</ref> - 29. decembar 1944), također poznat i po ratnom pseudonimu '''Hasan Terlojev''', bio je [[Čečeni|čečenski]] nacionalistički vođa, poznat kao pokretač [[Ustanak Hasana Israilova|ustanka]] protiv [[SSSR|sovjetske]] vlasti na [[Sjeverni Kavkaz|Sjevernom Kavkazu]] za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Rodio se u selu Galančož u Čečeniji, a školovao se u obližnjem [[Rostov na Donu|Rostovu]], gdje se priključio [[Komsomol]]u, a 1929. godine postao članom [[KPSS|Komunističke partije]]. Dobio je posao dopisnika novina [[Krestjanskaja gazeta]], a također se bavio i pisanjem poezije. Godine 1931. je zbog članaka u kojima je istaknute partijske čelnike u Čečeniji optužio za [[korupcija|korupciju]] prvi put uhapšen pod optužbom za "kontrarevolucionarnu klevetu" i osuđen na 10 godina zatvora. Međutim, nakon samo tri godine su partijski čelnici završili u zatvoru, te je Israilov rehabilitiran i pušten iz zatvora, te poslan u Moskvu na elitni [[Komunistički univerzitet radnika Istoka]]. Tamo je posao blizak sa [[Abdurahman Avtorhanov|Abdurahmanom Avtorhanovim]], mladim čečenskim komunistom sa kojim je počeo dijeliti nezadovoljstvom sovjetskom politikom prema Čečeniji. Godine 1935. je poslao pismo sovjetskom rukovodstvu u kome se požalio na Jegorova, šefa Partije i Rajeva, šefa [[NKVD]] u [[Čečensko-Inguka ASSR|Čečensko-Inguškoj ASSR]]. Nakon toga je ponovno uhapšen i osuđen na zatvorsku kaznu, ali je u januaru 1939. godine (prema nekim izvorima 1937.) pušten kada su Jegorov i Rajev sami stradali u [[Velika čistka|Velikoj čistki]]. Israilov se u rodnu Čečeniju vratio u januaru 1940. godine gdje je počeo pripreme za ustanak. Glavni poticaj za to su bili neuspjesi [[Crvena armija|Crvene armije]] u [[Zimski rat|ratu protiv Finske]], a koji su ga uvjerili da se Čečeni, pogotovo ako se udruže s drugim [[Kavkaski narodi|Kavkaskim narodima]] mogu Sovjetima pružiti uspješan otpor. Već u februaru 1940. je zajedno sa svojim pristašama zauzeo nekoliko naselja u [[Šatojski rajon|Šatojskom rajonu]] u planinskim dijelovima Čečenije te se uspio oduprijeti pokušajima [[NKVD]]-a da ga uhvate. Dalji poticaj ustanku je, pak, dala [[operacija Barbarosa|njemačka invazija]] u ljeto 1941. godine, koja je ustanicima izglednim učinila podršku moćnog saveznika u obliku [[Treći rajh|nacističke Njemačke]]. Israilov je tada formirao ''Privremenu narodnu revolucionarnu vladu Čečeno-Ingušetije'' koja je, prema kasnijim navodima Avtorhanova, imala 5000 ljudi pod oružjem i oko 25.000 simpatizera. Nastojeći proširiti ustanak na druge [[Kavkaski narodi|kavkaske narode]], Israilov je na tajnom sastanku u [[Ordžonikidze]]u (današnji Vladikavkaz u [[Sjeverna Osetija|Sjevernioj Osetiji]] 21. januara 1942. osnovao tajnu organizaciju [[Zasebna partija kavkaske braće]] (OPKB) odakle je poslano pismo sovjetskoj vlasti kojoj se obećava da će "Kavkaz postati nova Finska". Ustaničkim aktivnostima je snažan poticaj u ljeto 1942. godine pružio [[Operacija Blau|prodor njemačkih snaga]] na područje Kavkaza, a nakon čega je od Njemačka pružena logistička pomoć u obliku savjetnika, [[Abwehr]]ovih operativaca i diverzanata sa kojima su se u augustu izvodile [[sabotaža|sabotaže]] i diverzije u pozadini sovjetskog fronta. Nade u oslobođenje od sovjetske vlasti je, međutim, raspršio njemački poraz kod [[Staljingradska bitka|Staljingrada]] koji je tokom sljedeće godine doveo do povlačenja njemačkih trupa. Tada je sovjetski vođa [[Staljin]] prihvatio sugestiju [[NKVD]]-a [[Lavrentij Berija|Lavrentija Berije]] da se, koristeći ustanak Hasana Israilova kao izgovor, pripremi [[Operacija Čečevica|akcija]] u kojoj je Čečensko-Inguška ASSR likvidirana, a cjelokupno čečensko i inguško stanovništvo prisilno deportirano u [[Kazahstan]]. Ona je izvedena u februaru 1944. kada su svi članovi porodice Hasana Israilova ubijeni ili prognani iz svojih domova. Lišen naroda koji bi mu mogao dati podršku, Hasan Israilov je svejedno ostao u Čečeniju i sljedećih nekoliko mjeseci proveo skrivajući se po pećinama i šumama, sve dok 29. decembra 1944. nije ubijen u okršaju sa trupama NKVD-a. Opseg i značenje ustanka Hasana Israilova, podrška koju je uživao među svojim sunarodnjacima kao i ideologija koju je zastupao je danas predmet rasprava među historičarima. Sa druge strane, u velikom dijelu čečenske javnosti ga se danas doživljava kao nacionalnog heroja i mučenika. ==Izvori== {{izvori}} ==Vanjske veze== * [http://echo.msk.ru/programs/all/56324/ Наше всё. Исраилов Хасан] // Эхо Москвы. 18.11.2007 * [http://www.hrono.ru/biograf/bio_i/israilov.html Биография на hrono.ru] * [http://abrek.at.ua/publ/33-1-0-221 А. Авторханов. Восстание Исраилова 1940 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120111611/http://abrek.at.ua/publ/33-1-0-221 |date=2009-01-20 }} * [http://www.chechenpress.info/events/2006/02/02/01.shtml Хасан Исраилов: «Прими присягу, и готовь себя для рая!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224153903/http://www.chechenpress.info/events/2006/02/02/01.shtml |date=2008-02-24 }} * [http://www.otvaga2004.narod.ru/otvaga2004/wars1/wars_81.htm С. Чуев. Из книги «Диверсанты третьего рейха. Диверсионные службы третьего рейха против СССР»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615183951/http://www.otvaga2004.narod.ru/otvaga2004/wars1/wars_81.htm |date=2009-06-15 }} * [http://terrorunet.ru/history/details/newsdetail.html?n_no=22 О националистических выступлениях в Чечено-Ингушской АССР в годы войны и роли в их организации фашистских спецслужб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091013174156/http://www.terrorunet.ru/history/details/newsdetail.html?n_no=22 |date=2009-10-13 }} * [http://www.svoboda.org/programs/TD/2003/TD.080303.asp Разница во времени. Операция «Чечевица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080628030707/http://www.svoboda.org/programs/TD/2003/TD.080303.asp |date=2008-06-28 }} {{Lifetime|1910|1944|Israilov, Hasan}} [[Kategorija:Čečenski političari]] [[Kategorija:Kvislinzi]] [[Kategorija:Biografije, Drugi svjetski rat]] o4nlj6p52m2t7fdmci3nc7ikmnguwcd 0 3148945 42656347 42600234 2026-07-18T05:36:02Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656347 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biografija |ime = Hosea Jacobi |slika = Hosea Jacobi.jpg |širina_slike = 200px |alt = |opis = |ime_po_rođenju = Hosea Hermannn Jacoby |datum_rođenja = {{birth date|1841|1|1|df=y}} |mjesto_rođenja = [[Dobrzany|Jacobshagen]], [[Kraljevina Pruska]] |datum_smrti = {{death date and age|1924|5|21|1841|1|1|df=y}} |mjesto_smrti = [[Zagreb]], [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca]] |tijelo_otkriveno = |uzrok_smrti = |počivalište = [[Mirogoj]], Zagreb |počivalište_koordinate = <!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> |rezidencija = |nacionalnost = [[Jugoslaveni|Jugoslaven]] |etnicitet = [[Židovi u Hrvatskoj|Židov]] |državljanstvo = Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca |ostala_imena = |poznat_po = rabin Zagreba ([[1868]]. - [[1880]].)<br />nadrabin Zagreba (1880. - [[1924]].) |obrazovanje = |alma_mater = |poslodavac = |zanimanje = [[rabin]] |godine_aktivnosti = |mjesto_porijekla = |plata = |neto_vrijednost = |visina = |težina = |titula = |mandat = |prethodnik = |nasljednik = |partija = |suparnici = |odbori = |religija = [[Judaizam]] |supružnik = Hulda (Pander) Jacobi |partner = |djeca = [[Ivan Johan Jacobi]]<br />Luise Lea (Jacobi) Zaloscer<br />Klara (Jacobi) Barmaper<br />Recha (Jacobi) Barmaper<br />Marta (Jacobi) Spitzer<br />Selma (Jacobi) Strasser<br />Ivana Johana Jacobi |roditelji = Mayer Jacobi<br />Sara-Mirijam (Goldberg) Jacobi |rodbina = |pozivni_znak = |nagrade = |potpis = |website = |fusnote = |širina_kutije = }} [[Datoteka:Emperor Franz Joseph Visit to Zagreb Synagogue with Rabbi Dr. Hosea Jacobi Jakobi Chief Rabbi of Yugoslavia.jpg|mini|Istorijska poseta cara Franje Josifa zagrebačkoj sinagogi sa nadrabinom dr Hoseom Jacobijem, 1908.]] '''Hosea Jacobi''' (rođen: '''''Hosea Hermannn Jacoby''''') ([[Dobrzany|Jacobshagen]], [[Kraljevina Pruska]], [[1. 1.]] [[1841]] &ndash; [[Zagreb]], [[21. 5.]] [[1924]]), zagrebački nad[[rabin]], koji je punih 58 godina bio duhovni i vjerski vođa Židovske zajednice u [[Hrvatska|Hrvatskoj]].<ref>Snješka Knežević, 2011, str. 173</ref><ref>Ognjen Kraus, 1998, str. 173</ref><ref name="hakol1">Ha-Kol (Glasilo Židovske zajednice u Hrvatskoj); Aleksander Laslo, Nataša Maksimović Subašić; Graditelji novog Zagreba; stranica 21; broj 108, siječanj / veljača 2009.</ref> == Biografija == Nadrabin Hosea Jacobi je rođen 1. 1. 1841 u pruskom gradu Jacobshagenu (''danas [[Dobrzany]] u [[Poljska|Poljskoj]]''). Odrastao je u trgovačkoj porodici Mayera i Sare-Miriam Jacobi. Otac mu je umro 1851 kada je imao 10 godina. Djed nadrabina Jacobija sa majčine strane, Jacob Moses Goldberg, i ujak, Nachman Abraham Goldberg, su bili rabini. Pohađao je i završio gimnaziju "Kölnische" u [[Berlin]]u. Kao članu moderne ortodoksne židovske zajednice u Berlinu, nadrabinu Jacobiju su učitelji bili rabini [[Azriel Hildesheimer]] i [[Elchanan Rosenstein]]. Studirao je [[Semitski jezici|semitske jezike]], [[hebrejski jezik]] i [[Teologija|teologiju]] na veleučilištima u Berlinu i [[Halle (Saale)|Haleu]]. U Haleu je doktorirao 1865 godine iz filozofije tezom "''Die Stellung des Weibes im Judenthum''". Hebrejske studije, koje je započeo u djeda rabina Jacoba Mosesa Goldberga, dovršio je u Berlinu. [[1867]] godine nadrabin Jacobi je došao u Zagreb, na poziv tiskara [[Vilim Schwarz|Vilima Schwarza]], blagosloviti novosagrađenu [[Zagrebačka sinagoga|sinagogu]] i održati probne propovijedi. Potkraj godine [[Židovska općina Zagreb|Bogoštovna izraelska općina Zagreb]] ga je izabrala za zagrebačkoga rabina. U službu je stupio [[14. 1.]] [[1868]], a od [[1880]] do kraja života obnašao je dužnost nadrabina. Nadrabin Jacobi je djelovao na vjerskom, odgojnom, prosvjetnom, socijalnom i humanitarnom polju. Reorganizirao je "Hevru kadišu", [[1870]] godine utemeljio "Hevru gemilut hasadim" i "Hahnasat kalu". [[1887]] je potaknuo osnivanje "Izraelskoga gospojinskoga dobrotvornoga društva [[Jelena Prister|Jelene Priester]]", [[1909]] je bio zaslužan za osnutak "Doma nemoćnih" i [[1893]] za izgradnju nove židovske pučke škole. [[1898]] godine je utemeljio kulturno-prosvjetno društvo "Literarni sastanci izraelske mladeži", [[1904]] "Hrvatsko-izraelsko literarno društvo", školu "Tora-Talmud", [[1907]] "[[Savez rabina Hrvatske i Slavonije|Rabinski savez u Hrvatskoj i Slavoniji]], kojemu je bio predsjednik sve do nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskoga rata]] kada je osnovan [[Savez rabina Kraljevine SHS|Savez rabina Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca]] sa sjedištem u [[Beograd]]u. Nadrabin Jacobi je bio izabran za začasnoga predsjednika Saveza rabina Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca i podružnice "Alliance Izraelite" u Zagrebu. Zasluge je stekao kao pisac vjeronaučnih knjiga za židovsku mladež, napose onih na [[srpskohrvatski|srpskohrvatskom]] jeziku. Prvi je u Hrvatskoj držao propovijedi na srpskohrvatskom jeziku, koji je [[1885]] godine uveo u bogoslužje. Tiskao je više svojih govora i propovijedi. Nadrabin Jacobi je zaslužan za očuvanje identiteta židovske dijaspore u Zagrebu i Hrvatskoj. Hrvatsku je s poštovanjem isticao kao primjer zemlje u kojoj su Židovi, nasuprot mnogim drugim zemljama, pošteđeni neprijateljstava. U rukopisu mu je ostao srednjoškolski udžbenik "Poviest Izraelaca i njihove književnosti". Kao znak priznanja za rad rabina Jacobija, car Franjo Josip I posjetio je zagrebačku sinagogu 1908. godine u pratnji rabina. To je bio prvi i jedini takav historijski posjet zagrebačkoj sinagogi.<ref>{{Cite web |title=https://digi.landesbibliothek.at/viewer/image/AC03674064/1/ |url=https://digi.landesbibliothek.at/viewer/image/AC03674064/1/ |access-date=2026-05-18 |website=digi.landesbibliothek.at}}</ref> Nadrabin Jacobi je bio oženjen za Huldu (Pander) Jacobi sa kojom je imao sedmero djece. Dr. [[Ivan Johan Jacobi]], sin nadrabina Jacobija, kćeri Luise Lea (Jacobi) Zaloscer i Klara (Jacobi) Barmaper, te zet Dr. [[Hugo Spitzer]] su bili među vodećim i značajnim liderima Bogoštovne izraelske općine Zagreb i [[Cionizam|cionističkog]] pokreta u Hrvatskoj.<ref>Ivo Goldstein, 2005, str. 19, 31, 42, 80, 93, 165, 168, 240, 243</ref><ref name="lzmk">{{Cite web|title=Jacobi, Hosea (Jakobi)|url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=8930|author=|authorlink=|first=|coauthors=|editor=|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|format=|work=|pages=|day=|month=|year=|access-date=23. 12. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305195126/http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=8930|archive-date=2016-03-05|quote=|url-status=dead}}</ref> == Djela == * ''Ueber die Stellung des Weibes im Judenthum'', Vienna, 1865 * ''Worauf haben wir bei der Erziehung unserer Kinder zu achten?'', Zagreb, 1872 * ''Was ist der Talmud? und was hat er für Israel gethan?'', Zagreb, 1880 * ''Dereh Hakodeš, Put Svjetlosti (Derech Hakodesch)'', Zagreb, 1900 * ''Biblijska Povjesnica za izraelsku mladež pučkih i nižih srednjih škola'', Zagreb, 1923 == Reference == {{reflist}} == Literatura == * {{cite book|last=Snješka Knežević|first=Aleksander Laslo|title=Židovski Zagreb|year=2011|publisher=AGM, Židovska općina Zagreb|location=Zagreb|isbn=978-953-174-393-8|ref=harv}} * {{cite book|last=Kraus|first=Ognjen|title=Dva stoljeća povijesti i kulture Židova u Zagrebu i Hrvatskoj|year=1998|publisher=Židovska općina Zagreb|location=Zagreb|isbn=953-96836-2-9|ref=harv}} * {{Cite book|last=Goldstein|first=Ivo|title=Židovi u Zagrebu 1918 - 1941.|year=2005|publisher=Novi Liber|location=Zagreb|isbn=953-6045-23-0|ref=harv}} {{Lifetime|1841|1924|Jacobi, Hosea}} [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] [[Kategorija:Jugoslavenski Jevreji]] [[Kategorija:Austrougarski Jevreji]] [[Kategorija:Jugoslavenski rabini]] [[Kategorija:Austrougarski rabini]] [[Kategorija:Sahranjeni na groblju Mirogoj u Zagrebu]] t919qhmrchbdylc449rzjz004mjfpj7 0 4536674 42656100 42484585 2026-07-17T14:26:24Z Aca 108187 Moving from [[Category:Savet bezbednosti]] to [[Category:Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 42656100 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Graves_srebrenica_bosnia_and_herzegovina.jpg|right|thumb|250px|Pokop srebreničkih žrtava u Potočarima 2010.]] '''Rezolucija S/2015/508''' koja bi osuđivala [[genocid]] u [[Srebrenica|Srebrenici]] a koju je predložila [[Velika Britanija]] nije usvojena u [[Vijeće sigurnosti|Vijeću sigurnosti UN-a]] prilikom glasovanja 8.7. 2015. jer, iako je većina zemalja glasovala za, [[Ruska federacija]] je uložila veto, navodeći da je "ispolitizirana" i "ne doprinosi pomirenju". Usprkos ovome, ova rezolucija je podigla veliko zanimanje na području bivše [[Jugoslavija|Jugoslavije]] te dovela do raznih rasprava o tom događaju. ==Tijek događaja== Potkraj juna 2015., [[Velika Britanija]] pokrenula je inicijativu da se usvoji rezolucija koja osuđuje [[bosanski genocid]] i [[Ratni zločin|ratne zločine]] u [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratu u Bosni i Hercegovini]] povodom 20. obljetnice [[masakr u Srebrenici|genocida u Srebrenici]] 11. jula 2015. godine, naslovljenu '''S/2015/508'''. Informacija da bi rezolucija mogla biti usvojena izazvala je negodovanje vlade [[Republika Srpska|Republike Srpske]] i [[Srbija|Srbije]]. [[Milorad Dodik]] označio je rezoluciju kao antisrpsku, dodajući da "ne doprinosi pomirenju".<ref>{{cite web| title=Milorad Dodik: Rezolucija o Srebrenici je antisrpska, ne doprinosi pomirenju| date=25.6. 2015| url=http://www.radiosarajevo.ba/novost/193209| publisher=radiosarajevo.ba}}</ref> Predsjednik Srbije [[Tomislav Nikolić]] poslao je pismo predsjedniku [[Ruska Federacija|Ruske Federacije]] [[Vladimir Putin|Vladimiru Putinu]] i pozvao ga da uloži veto na rezoluciju, jer "Balkan će biti na ivici novog rata" ako se usvoji, te da je "...samo u toj regiji pobijeno je skoro 5.000 srpskih civila.{{#tag:ref|Broj poginulih Srba u [[Bratunac|Bratuncu]] i Srebrenici 1990-ih stalno se s godinama povećevao u nekim srpskim nacionalističkim izvorima, prvo sa 1.000 pa na 3.260, da bi na kraju došao do 5.000. Međutim, Istraživačko dokumentacioni centar (IDC) naveo je još 2006. da je stvaran dokaziv broj 119 za poginule srpske civile, te 448 za srpske vojnike.<ref>{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/project/the_myth_of_bratunac.html|publisher=Istraživačko dokumentacioni centar (IDC)|title=The myth of Bratunac: The blatant numbers game|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070611104506/http://www.idc.org.ba/project/the_myth_of_bratunac.html|date=2006|6=|archivedate=2007-06-11|access-date=2015-07-12|deadurl=no}}</ref>|group=nb}} Kako onda za njih tražiti pravdu, ko će za njih podnositi nacrte rezolucije u SB UN".<ref>{{cite web| publisher=B92 |title=Nikolić poslao pismo Putinu| url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2015&mm=07&dd=09&nav_category=11&nav_id=1013471|date=9. 7. 2015}}</ref> U tekstu je, između ostalog, pisalo i da je "prihvaćanje genocida u Srebrenici preduvjet za pomirenje", kao i da se ubuduće "moraju pojačati napori da se zaštite oni u opasnosti".<ref name="UN"/> Na inzistiranje Rusije, Velika Britanija je izmijenila nacrt rezolucije nekoliko puta kako bi se postigao kompromis i izbjegao veto, ali je čvrsto ustrajala u naporu da se riječ "genocid" ne smije izbaciti iz rezolucije.<ref name="UN2"/> ==Glasovanje== [[Datoteka:2012-02-22 Виталий Чуркин.jpg|right|thumb|225px|Vitalij Čurkin je u ime Ruske Federacije uložio veto na rezoluciju o osudi genocida u Srebrenici]] Završni tekst rezolucije imao je podršku većinu zemalja u Vijeću sigurnosti - 10 je bilo za, samo četiri je bilo suzdržano ([[Angola]], Kina, [[Nigerija]], [[Venecuela]]) - ali nije prošla zbog jedne jedine države, Rusije, koja je uložila veto.<ref name="UN">{{cite web| title=UN officials recall 'horror' of Srebrenica as Security Council fails to adopt measure condemning massacre| publisher=UN News Centre| date=8.7. 2015| url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=51359#.VaD81F-vHIU}}</ref> Veto je uložio stalni predstavnik Rusije pri UN-u, [[Vitalij Čurkin]]. Pri objašnjenju za svoj postupak, naveo je podatak da je "više stotina hiljada Srba moralo da napusti svoje domove", te rekao da se "može zaključiti da su Srbi patili kao drugi, ako ne i više". Završio je sa: "Pristup prema kom se iz svih ratnih zločina izdvaja samo jedan, apsolutno je neprimjeren i produbljuje ionako podijeljeno društvo u BiH."<ref>{{cite web| title=Sraman govor ruskog ambasadora u UN: Srbi su patili kao drugi, ako ne i više| url=http://www.info-ks.net/vijesti/svijet/56577/sraman-govor-ruskog-ambasadora-u-un-srbi-su-patili-kao-drugi-ako-ne-i-vise| date=8.7. 2015}}</ref> Simbolično je pitao "zašto nije obilježena 40. godišnjica kraja [[vijetnamski rat|vijetnamskog rata]]".<ref name="UN2"/> ==Odjek== Vlade Republike Srpske i Srbije su pozdravile uloženi veto i zahvalili Rusiji, te smatrali da je s time postignut "veliki uspeh".<ref>{{cite web| publisher=B92| date=8.7. 2015| title=Visković: Ruski veto diplomatski uspeh Srbije| url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2015&mm=07&dd=08&nav_category=11&nav_id=1013463}}</ref> S druge strane, reakcije su bile bile oštrije. Predstavnica SAD-a, [[Samantha Power]], je kritizirala Rusiju i izjavila da njen veto "slama srce porodica žrtava te predstavlja mrlju na njenoj savjesti".<ref name="UN2"/> Powersica je postavila [[retoričko pitanje]]: {{izdvojeni citat|Da li [[poricanje Holokausta]] pomaže u postizanju pomirenja, ili se svi možemo složiti da su priznavanje i sjećanje ključni sastojci u koracima naprijed?<ref>{{cite web|title=My Remarks Following Russia's Veto of a UN Security Council Resolution Commemorating the 20th Anniversary of the Genocide in Srebrenica| date=8.7. 2015| url=http://www.huffingtonpost.com/samantha-power/my-remarks-following-russ_b_7754554.html| publisher=[[The Huffington Post]]| author=Samantha Power}}</ref>}} Predstavnik [[Francuska|Francuske]] je rekao da je Rusija "ometala pomirenje time što je uskratila prošlost".<ref name="UN2">{{cite web| url=http://www.un.org/press/en/2015/sc11961.doc.htm| title=At Meeting Commemorating Twentieth Anniversary of Srebrenica Killings, Security Council Fails to Adopt Resolution| date=8. 7. 2015.| publisher=un.org}}</ref> Zamjenik britanskog ambasadora pri UN-u [[Peter Wilson]] je izjavio: {{izdvojeni citat|Ruske akcije kaljaju sjećanje na sve koji su ubijeni u genocidu u Srebrenici. Rusija će morati opravdati svoje ponašanje porodicama više od 8.000 ljudi ubijenih u najvećem zločinu u Evropi od [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].<ref>{{cite web| title=Rusi sada moraju Srebreničanima objasniti zašto su uložili veto| date=8.7. 2015| url=http://www.info-ks.net/vijesti/svijet/56568/rusi-sada-moraju-srebrenicanima-objasniti-zasto-su-ulozili-veto}}</ref>}} Španjolski predstavnik je izjavio da "žali što je uložen veto" te da je to "dvostruki korak unazad u naporima Vijeća da se spriječe masovne grozote".<ref name="UN2"/> Predstavnik [[Malezija|Malezije]] je izjavio da "Vijeće mora ostati čvrsto u osuđivanju genocida počinjenog u Srebrenici".<ref name="UN2"/> Munira Subašić, predsjednica Udruženja Majke enklava Srebrenica i Žepa, je izjavila da ju je pogodio uložen veto na rezoluciju: "Dok god Rusija od zločinaca pravi junake, dok god [[Poricanje genocida|negira genocid]], dok god nije prihvatila istinu i kazala šta se stvarno desilo, mislim da na ovim prostorima nema povjerenja, a kada nema povjerenja nema ni pomirenja. Nije važno meni da li ću se ja s nekim pomiriti ili neću, već je važno zbog one djece koja dolaze iza nas."<ref>{{cite web| title=BiH već 20 godina trpi Rusiju, a Vučić nek od Boga traži oprost| publisher=mojportal.ba| url=http://www.mojportal.ba/novost/216170/BiH-vec-20-godina-trpi-Rusiju-a-Vucic-nek-od-Boga-trazi-oprost| date=8.7. 2015| access-date=2015-07-12| archive-date=2016-03-08| archive-url=https://web.archive.org/web/20160308094131/http://www.mojportal.ba/novost/216170/BiH-vec-20-godina-trpi-Rusiju-a-Vucic-nek-od-Boga-trazi-oprost| dead-url=yes}}</ref> Hrvatski sabor je 10.7. 2015. održao minutu šutnje povodom 20. obljetnice masakra u Srebrenici, a zastupnik bošnjačke manjine [[Nedžad Hodžić]] je tom prigodom osudio Rusiju i ironično izjavio "kamo li sreće da je Rusija prije 20 godina uložila veto kod gospodara rata".<ref>{{cite web| publisher=index.hr| title=U Saboru minuta šutnje za žrtve Srebrenice: To je najveći zločin u Europi od 2. svjetskog|url=http://www.index.hr/vijesti/clanak/u-saboru-minuta-sutnje-za-zrtve-srebrenice-to-je-najveci-zlocin-u-europi-od-2-svjetskog-rata/830020.aspx| date=10. 7 . 2015}}</ref> Alison Smith, ravnateljica međunarodnog krivičnog odjela pravde za udurugu ''No Peace Without Justice'', je napisala komentar o nedonošenju rezolucije: {{izdvojeni citat|Današnji ruski veto na rezoluciju koja obilježava genocid u Srebrenici 1995. je jednostavno začuđujuć. Dva međunarodna suda su utvrdila da se dogodio genocid; nijekati to u ime nekakve jednakosti među žrtvama je uvreda sjećanja onima koji su umrli i na patnje onih koji su ostali iza njih... Rusija mora prestati stajati na strani poricatelja i kriminalaca i početi djelovati u najboljim interesima žrtava, čovječnosti i međunarodnog mira i sigurnosti.<ref>{{cite web| title=Genocide denial at UN Security Council| url=http://www.npwj.org/ICC/Genocide-denial-UN-Security-Council.html| author=Alison Smith| publisher=No Peace Without Justice| date=8. 7. 2015| access-date=2015-07-12| archive-date=2015-10-12| archive-url=https://web.archive.org/web/20151012035625/http://www.npwj.org/ICC/Genocide-denial-UN-Security-Council.html| dead-url=yes}}</ref>}} Organizacioni odbor za obilježavanje 11. jula u Memorijalnom centru Potočari poručio ruskom ambasadoru u BiH Petru Ivancovu da je nepoželjan na komemoraciji 11.7. Na [[facebook]]u se pojavila i stranica u kojoj se pozivaju svi Bošnjaci na bojkot ruskih proizvoda.<ref>{{cite web| title=Ambasador Rusije nepoželjan u FBiH, bojkotuju ruske proizvode!| author=Brankica Spasenić| url=http://pressrs.ba/info/vijesti/ambasador-rusije-nepozeljan-u-fbih-bojkotuju-ruske-proizvode-09-07-2015| publisher=pressrs.ba| date=9.7. 2015| access-date=2015-07-12| archivedate=2015-09-12| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150912043251/http://pressrs.ba/info/vijesti/ambasador-rusije-nepozeljan-u-fbih-bojkotuju-ruske-proizvode-09-07-2015| deadurl=yes}}</ref> Web site je za tri dana sakupio preko 13.000 lajkova. Kulminacija nezadovoljstva odigrala se kada je gomila napala premijera Srbije [[Aleksandar Vučić|Aleksandra Vučića]] u Potočarima 11.7. Ovaj incident je zaustavljen od daljnje eskalacije zahvaljujući pozivu Reis ul ulema Islamske zajednice u BiH Huseina Kavazovića.<ref>{{cite web| title=Vučić napadnut u Potočarima | publisher=B92| url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2015&mm=07&dd=11&nav_category=11&nav_id=1014411| date=11.7. 2015}}</ref> [[Amnesty International]] isto je oštro osudila ruski postupak: {{izdvojeni citat|Dvadeset godina kasnije nemogućnost Vijeća sigurnosti prizna ta ubistva kao genocid, uvreda je uspomene na mrtve... Amnesty pozdravlja to što su Velika Britanija, koja je predvodila pregovore o Nacrtu rezolucije, i druge članice Savjeta bezbjednosti koje podržavaju tekst, ostale čvrste u uvjerenju da je potrebno priznati da događaji prije 20 godina u Srebrenici predstavljaju genocid. To je preduslov za pomirenje, a [[Poricanje genocida|negiranje genocida]] znači iznevjeriti patnju žrtava i njihovih porodica.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/07/srebrenica-un-failure-to-pass-resolution-an-insult-to-the-memory-of-the-dead/| publisher=Amnesty International| date=8. 7. 2015| title=Srebrenica: UN Failure to Pass Resolution an Insult to the Memory of the Dead|}}</ref>}} == Napomene == {{Reflist|group=nb}} ==Izvori== {{izvori}} == Vanjske veze == *[http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/2015/508 Tekst predložene rezolucije] [[UN]] [[Kategorija:2015.]] [[Kategorija:Historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Historija Rusije]] [[Kategorija:Ujedinjene nacije]] [[Kategorija:Poricanje genocida]] [[Kategorija:Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 63gx67j07qyatwuxt3kjglpjc9yjca2 14 4536726 42656103 40788509 2026-07-17T14:26:38Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Kategorija:Savet bezbednosti]] na [[Kategorija:Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] bez ostavljanja preusmjerenja: (pomoću gadgeta [[WP:KM|КМ]]) 40788509 wikitext text/x-wiki {{Catmore}} {{Commonscat|United Nations Security Council}} [[Kategorija:Ujedinjene nacije]] nmcwg76w72x9z3941d5kksvxuk19dzj 0 4545445 42656133 42405152 2026-07-17T14:42:09Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Turkijski savet]] na [[Organizacija turkijskih država]] 42405152 wikitext text/x-wiki {{Infokutija organizacija | naziv = <big>Turkijski savet</big><br /> <small>Türk Şurası</small><br /> <small>Түрік кеңесі</small><br /> <small>Түрк кеңеш</small><br /> <small>Türk Keneşi</small> | slika = Flag of the Turkic Council.svg | širina_slike = 150px | sjedište = [[Istanbul]], {{flagcountry|TUR}}<br /> [[Baku]], {{flagcountry|AZE}}<br /> [[Astana]], {{flagcountry|KAZ}} | članovi_tip = države i regioni | članstvo = *Države članice **{{flagcountry|AZE}} **{{flagcountry|KAZ}} **{{flagcountry|Kirgistan}} **{{flagcountry|TUR}} | vođa_titula = Generalni sekretar | vođa_ime = Ramil Hasanov | osnivanje = 3. oktobar 2009. | website = {{URL|turkkon.org/en-US/HomePage|turkkon.org/}} }} '''Turkijski savet''' ({{lang-az|Türk Şurası}}; [[kazaški]]: Түрік кеңесі; {{lang-ky|Түрк кеңеш}}; {{lang-tr|Türk Keneşi}}) ili punim nazivom '''Savet za saradnju turkofonih zemalja''' je međunarodna organizacija čije su članice neke od turkijskih zemalja. Organizacija je osnovana 3. oktobra 2009. na sastanku u [[Nahčivan (grad)|Nahčivan]], glavnom gradu istoimene [[Nahčivan|Autonomne Republike Nahčivan]] u sastavu [[Azerbejdžan]]a. Generalni sekretarijat organizacije nalazi se u [[Istanbul]]u u [[Turska|Turskoj]]. Zemlje članice organizacije su [[Azerbejdžan]], [[Kazahstan]], [[Kirgistan]] i [[Turska]]. Preostale dve suverene turkijske države, [[Turkmenistan]] i [[Uzbekistan]], formalno nisu članice organizacije zbog njihove politike neutralnosti, ali ih se smatra potencijalnim budućim članicama organizacije.<ref>{{cite web|url=http://turkkon.org/docs/02_a_NahcivanAnlasmasi_Turkce.pdf |title=Turk Dili Konusan Ulkeler Isbirligi Konseyi'nin Kurulmasina Dair Nahcivan Anlasmasi |publisher=Turkkon.org |accessdate=2014-03-05}}</ref> Ideja o osnivanje organizacije potekla je od predsednika Kazahstana [[Nursultan Nazarbajev|Nursultana Nazarbajeva]] 2006. godine. == Mapa država članica == [[Datoteka:Conseilturcique.svg|thumb|500px|c|{{legend|#00afca|države članice.}}{{legend|#add8e6|potencijalne članice}}]] == Povezano == *[[Međunarodna organizacija turkijske kulture]] *[[Turkijski narodi]] *[[Turkijski jezici]] *[[Srednja Azija]] *[[Kavkaz (region)|Kavkaz]] *[[Anatolija]] == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == *{{URL|turkkon.org/en-US/HomePage|turkkon.org/}} [[Kategorija:Međunarodne organizacije]] [[Kategorija:Politika Turske]] [[Kategorija:Politika Azerbejdžana]] [[Kategorija:Politika Kirgistana]] g28trrj5v9sbqqscu04p8rp77qm4g2w 0 4548691 42656232 20274892 2026-07-17T23:50:40Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 42656232 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] qadedj8rnb025ob5ea3p6my6i1zim0w 0 4565668 42656237 29998236 2026-07-17T23:51:05Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće Ujedinjenih nacija za ljudska prava]] 42656237 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće Ujedinjenih nacija za ljudska prava]] bwviw3nd6xmrbthgdm5hsolke8z7l07 0 4613947 42656233 40808977 2026-07-17T23:50:45Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 42656233 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] qadedj8rnb025ob5ea3p6my6i1zim0w 0 4613948 42656234 40808978 2026-07-17T23:50:50Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 42656234 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] qadedj8rnb025ob5ea3p6my6i1zim0w 0 4614178 42656129 42183646 2026-07-17T14:40:03Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Ministarski savjet (Grčka)]] na [[Vlada Grčke]] 42183646 wikitext text/x-wiki '''Ministarski savjet''' ({{Jez-grč|Yπουργικό Συμβούλιο}}) je nosilac izvršne vlasti u [[Grčka|Grčkoj]]. Sastoji se od premijera i resornih ministara. Grčki premijer mora uživati parlamentarno povjerenje, a [[predsjednik Republike Grčke]] na njegov predlog postavlja ministre. == Povezano == {{Commonscat|Government of Greece}} * [[Vlada Aleksisa Ciprasa]] * [[Predsjednik Republike Grčke]] {{Klica-politika}} [[Kategorija:Politika Grčke]] 53b2mavkdxtuw3vdwdd4jzfo3sy9p2w 0 4614179 42656199 40809590 2026-07-17T23:48:05Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Vlada Grčke]] 42656199 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vlada Grčke]] oq8lf7w15w9eyrbl581w9mevy9x9eji 0 4630284 42656396 42645973 2026-07-18T10:57:23Z Minorax 135426 42656396 wikitext text/x-wiki {{glavni|Nesavesno lečenje}} {{Infobox Disease | Name = Jatrogena bolest | latinski = | Alt = | Width = 300 | Image = Monthly mortality rates 1841-1849.png | slika = | Caption = [[Porodiljska groznica]] mesečna stope smrtnosti kod porodilja u [[Beč]]u od 1841—1849. | Field = [[Epidemiologija]] | tekst za sliku = | DiseasesDB = | ICD10 = | ICD9 = | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D007049 | GeneReviewsID = | GeneReviewsName = | dodatna klasifikacija = }} '''Jatrogena bolest''' od ''({{jez-gr|'''iatros''', - „lekar“, '''genesis''' - „poreklo“}})'' je termin koji se koristi da označi bolest prouzrokovanu medicinskim tretmanom ili propustom bilo kog zdravstvenog radnika u procesu lečenja bolesnika. Još iz vremena Hipokrata bio je poznat mogući neželjeni efekat lečenja. Ideju da doktori zaista prouzrokuju bolesti prvi su u svojim delima dramatizovali [[Molijer]] i [[Džordž Bernard Šo|Bernard Šo]], a danas neumoljivi statistički dokazi i uznemirujuće činjenice koje govore o porastu jatrogenih bolesti, o čemu govore sve češći sudskih procesi u svetu a od nedavno i u [[Srbija|Srbiji]].<ref>Lekarske greške bez kazne? [http://www.blic.rs/Vesti/Hronika/5973/Lekarske-greske-bez-kazne blic.rs], Pristupljeno 4. 5. 2013.</ref> Samo u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Državama]], oko 44.000 do 98.000 smrtnih slučajeva godišnje se može pripisati nekom obliku „jatrogenosti“.<ref name="pmid10940133">{{Cite journal|vauthors=Weingart SN, Ship AN, Aronson MD |title=Confidential clinician-reported surveillance of adverse events among medical inpatients |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-general-internal-medicine_2000-07_15_7/page/470 |journal=[[J Gen Intern Med]] |volume=15 |issue=7 |pages=470-7|year=2000|pmid=10940133 |doi=10.1046/j.1525-1497.2000.06269.x |pmc=1495482}}</ref> „Epidemija jatrogenih bolesti“ nedvosmisleno ima svoj socijalni, pravni i etički aspekt. One su uvek teška kako za obolele tako i za društvo, međutim njihova pojava predstavlja skup brojnih malih propusta koji obično nagoveštavaju učestalost incidenata koji se javljaju u lečenju, kao sistemski nedostatak u procesu lečenja sa katastrofalnim posledicama. Jatrogenu bolest ne treba mešati sa [[nesavesno lečenje|nesavesnim lečenjem]], koje je posledica grube nepažnje, a takvih situacija je malo, i one bez sumnje, prouzrokuje ozbiljno pogoršanje zdravstvenog stanja pacijenata. Zato bi nesavesnim lečenje, trebalo da bude predmet krivične ili etičke odgovornosti. Međutim, u kontekstu mnogobrojnih sistemskih, društvenih i socijalnih faktora, njihova evaluacija je često vrlo nezahvalna.<ref>Danica Stepić,viši sudijski saradnik Drugi opštinski sud Beograd ''KRIVIČNA ODGOVORNOST LEKARA ZA NESAVESNO PRUŽANJE LEKARSKE POMOĆI'' [http://www.singipedia.com/attachment.php?attachmentid=1189&d=1283349464 Uporednopravna analiza krivičnih zakonodavstava nekih zemalja Jugoistočne Evrope] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808054118/http://www.singipedia.com/attachment.php?attachmentid=1189&d=1283349464 |date=2014-08-08 }} Posećeno 2. 8. 2014.</ref> == Istorijat == [[Datoteka:CodeOfHammurabi.jpg|mini|250px|Deo Hamurabijevog zakonika]] Prva saznanja o jatrogenim bolestima datiraju još iz vremena [[Vavilon|Starog vavilonskog carstva]], koje svoj puni razvoj dostiže u vreme Hamurabija ([[18. vek p. n. e.|1792. p. n. e]]—[[18. vek p. n. e.|1750. p. n. e.]]), kada je donet prvi pisani zakon [[ropstvo|robovlasničkog društva]] – „[[Hamurabijev zakonik|Hamurabijev zakon]]“, u kome su između ostalog u paragrafu 218 do 220, bili regulisani honarari hirurga za lečenje, ''ali i teške kazne za neuspeh'' <ref>''Código de Hammurabi '', Horacio N. Castro Dassen - Carlos A. González Sánchez. Cooperadora de Derecho y Ciencias Sociales. Buenos Aires, 1966.</ref>. {{izdvojeni citat|...''„Ko povredi nekog u tuči mora platiti lekara... Lekar koji izleči prelomljeni ud treba dobiti pet srebrnjaka... Ako lekar nekog operiše nožem neka dobije deset srebrnjaka, a ako je pacijent rob neka njegov gospodar plati lekaru pet srebrnjaka<br />...'''Ako pacijent umre krivicom lekara ili izgubi oko treba lekaru odrezati obe ruke... Ako je bolesnik bio rob lekar ga mora nadoknaditi drugim robom.'''“''}} [[Vavilonija|Vavilonci]] su kako bi poboljšali kvalitet lečenja, ali i smanjili broj grešaka, uveli i neke osnovne principe medicine kao što su [[dijagnostika|dijagnoza]], prognoza, fizikalni pregled, recepti. Osim toga, ''Dijagnostički priručnik'' iz tog doba uveo je metode [[Terapija|terapije]] i [[Etiologija|etiologije]] i korišćenje [[Empirizam|empirizma]], [[logika|logike]] i racionalnosti u [[Dijagnoza (izraz)|dijagnozi]], prognozi i terapiji. Saznanja o jatrogenim bolestima postojala su i u vreme [[Hipokrat sa Kosa|Hipokrata]] kada su lekarima bila poznata moguća neželjena dejstva lečenja. U jedanaestom delu pete knjige o [[epidemija]]ma,<ref>Volumen V: ''Epidemias''. 1989. {{ISBN|978-84-249-1384-7}}.</ref> koju je pored Hipokrat zapravo napisalo nekoliko ljudi sa različitim stavovima, stoji; ''„pomoći ali bez povreda“'' (ili u originalu na - {{jez-gr|Ofeleein i mi vlaptein}}). Ovaj izraz, po nekim istoričarima medicine, inspirisao je [[Galen]]a da izrekne poznatu latinsku izreku - {{jez-lat|Primum non nocere}}). U [[19. vek]]u u [[porodilište|porodilištima]] širom [[Evropa|Evrope]] vladala je jedna od jatrogena katastrofa toga vremena, [[porodiljska groznica]].<ref>''De la etiología, el concepto y la profilaxis de la fiebre puerperal.'' (Die Ätiologie, der Begriff und die Prophylaxis des Kindbettfiebers. Escrita en 1860, publicada en 1861)</ref> Prenos [[patogenost|patogenih bakterija]] iz obdukcionih sala u bolnička porodilišta izazivala je visok [[stopa smrtnosti|mortalitet]] trudnica porodiljskom sepsom (ili porodiljskom groznicom). Ovu jatrogenu bolest i njenog uzročnika identifikovao je [[Ignasio Felipe Semelvajs]], koji je i uveo u medicinsku praksu jednostavan metod [[dezinfekcija|dezinfekcije]], pranje ruku dezinficijentnim sredstvom., i time spasao bezbroj života porodilja. Uporedo sa razvojem medicine rasla je i potrošnja [[lek]]ova, koju su, pored njihove efikasnosti pratile i sve češće informacije o neželjenim dejstvima, na čijoj je osnovi nastala takozvana [[patologija]] jatrogeno izazvanih bolesti. Saznanje o štetnim efektima često nije pratilo njihovo povlačenje iz upotrebe. U početku su informacije o neželjenim dejstvima prikrivane, zbog čega su neki lekovi godinama korišćeni bez ozbiljnih analiza o štetama koje su izazvali. Tako se i danas na tržištu još uvek nalaze lekovi koji mogu da izazovu oštećenje jetre, bubrega, kostne srži, ulceracije na sluzokožama želuca i creva i tako dalje.<ref>Trailović D, Čupić V. ''Savremena farmakoterapija i jatrogena patologija.'' Veterinarski glasnik. 2005; 59(1-2):15-28.</ref> Razlog za ovakvog stanja je prema »Američkoj studiji iz [[2000]]« ({{jez-engl|USA Today study}}), što više od polovine angažovanih stručnjaka da savetuje vladu [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], o bezbednosti i efikasnosti leka imaju finansijske odnose sa farmaceutskim kompanijama kojima pomažu da one ne budu oštećene njihovim odlukama <ref>Dennis Cauchon, FDA advisers tied to industry, USA TODAY Newspaper Sept. 25, 2000 [http://www.cancure.org/medical_errors.htm MEDICAL ERRORS, THE FDA, AND PROBLEMS WITH PRESCRIPTION DRUGS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807220530/http://www.cancure.org/medical_errors.htm |date=2013-08-07 }}, Pristupljeno 4. 5. 2013.</ref>. ''„Stručnjaci bi trebalo da budu nezavisni, ali je danas u SAD utvrđeno da su oni 54% vremena u direktnom finansijskom interesu povezanim sa lekom ili proceduruom za koju su zamoljeni da daju ocenu..."Najbolji eksperti [[Uprava za hranu i lekove|FDA]] ({{jez-engl|U.S. Food and Drug Administration}}) su i najbolji stručnjaci koji se konsultuju sa industrijom... kaže stručni saradnik FDU komesar Linda Suidam, koja je zadužena za utvrđivanje i odlučivanje o sukobu interesa, a istovremeno Lari Sasik javni zasupnik građana, kaže, „industrija ima više uticaja na procese odlučivanja nego što ljudi mogu da shvate“. “'' == Etiologija == Na početku razvoja medicine, pojava jatrogenih bolesti je bila posledica nedovoljanog razvoja i nivoa stručnosti lekara. U današnje vreme one su posledica stalnog povećanja broja zdravstvenih radnika, kao i broja zahvata koji se primenjuju u svim oblastima zdravstvene zaštite, čineći nažalost, da su jatrogene bolesti sve prisutnije i brojnije. ''„Medicinska nauka se pod uticajem novih tehnologija raspada na mnoge discipline i specijalizacije što ima za posledicu raspadanje same vizije o čoveku kao pacijentu na njegove organske delove bez sistematskog uvažavanja celine, tj čoveka kao osobe.... Javljaju se jatrogene bolesti, tj bolesti koje izaziva sama medicinska praksa.“'' Njih u prvom redu izazivaju; ;Nepredvidljivost postupaka zdravstvenih radnika Ovi postupci sami po sebi predstavljaju opsanost po život i zdravlje bolesnika zbog nemogućnosti prediđanja toka lečenja (npr infarkt ili akutni zastoj srca u toku katetearizacije srca, masivno krvarenje nakon hirurške intervencije, bolničke infekcije, itd) ;Nusefekti (neželjena dejstva) moćnih modernih lekova i invazivne terapije U ovu grupu nežeželjenih dejstva spadaju npr. zračna terapija, dejstvo citostatika, transfuzija... ;Postupci zdravstvenih radnika koji predstavljaju grubu grešku, neznanje ili nesavesatan rad Nepoštovanje doze i kontraindikacija za pojedine lekove, nepoštovanje propisanih procedura u primeni medicinske opreme, rad pod uticajem alkohola, nepravilna sterilizacija instrumenata itd samo su neki od postupaka iz ove grupe. ;Ostali faktori * [[eutanazija]] (asistirano [[samoubistvo]] od strane lekara), * pružanje medicinskih usluga od strane mentalno i neurološki obolelih lekara * fizičko, seksualno i drugo nasilje nad pacijentom od strane medicinskog osoblja * prevara pacijenta u cilju sticanja materijalne dobiti * neukazivanje lekarske pomoći iz verskih, etničkih i drugih razloga * primena lekova i drugih metoda bez znanja i odobrenja pacijenta ili njegove rodbine. === Realnost ili prenaglašenost medicinske nekompetentnosti? === Pripisivanje, po svaku cenu, jatrogenih oboljenja, medicinskoj nekompetentnosti, nemari ili nemogućnosti velikih medicinskih institucija da pruže adekvatnu zdravstvenu brigu i odgovarajuću psihološku sredinu za bolesne ljude, parcijalno objašnjava ovaj fenomen, jer ga pojedinci (ponekad) čine prenaglašenim; bolesnici u jakom bolu i patnji u terminalnoj fazi bolesti, rodbina u bolu za izgubljenom osobom, „prevaranti“ željni sekundarne materijalne korist ili mediji u potrazi za senzacionalističkim informacijama. Brojni faktori međutim čine ovaj fenomen ponekad i „opravdanim-neizbežnim“ zbog nepredvidljivosti moćnih modernih lekova i invazivnih terapijskih procedura, a i pretpostavke i saznanja konvencionalne medicine o prirodi bolesti i ljudskog organizma, na određenom nivou njenog razvoja. Sklonost organizma, ali i specifičnost nekog poremećaja ka reaktivnim komplikacijama prema određenim specijalističkim tretmanima, čine da bolest organizma iz neobjašnjivih razloga izazove poremećaj koji medicina nije u stanju da predvidi i pobedi.<ref>B. Tang, MD; G. B. Hanna, PhD, FRCS; P. Joice, MA, MB ChB; A. Cuschieri, MD, FRSE Identification and Categorization of Technical Errors by Observational Clinical Human Reliability Assessment (OCHRA) During Laparoscopic Cholecystectomy [http://archsurg.ama-assn.org/cgi/content/full/139/11/1215 Arch Surg. 2004;139:1215-1220.], Pristupljeno 4. 5. 2013.</ref> Po profesoru Mišri {{jez-engl|Mishri: Human error in laparascopic surgery}})... ''sistemski propusti u zdravstvu su stalno prisutni u skrivenoj formi, „a greška samo čeka da se desi“ .'' === Nesavesno i nestručno lečenje (razlike) === Statut i kodeks [[Lekarska komora Srbije|Lekarske komore Srbije]] u članu 48. postavlja jasnu razliku između nesavesnog i nestručnog ishoda lečenja sa jedne strane, i neželjenog ishoda lečenja sa druge strane. Ovo je temeljni princip na kome se zasniva moguća odgovornost lekara za ishod lečenja.<ref name="Kodeks">Kodeks profesionalne etike Lekarske komore Srbije ("Službeni glasnik RS“, broj 107/05), * [http://www.lks.org.rs/index.php?option=com_content&view=article&id=51:eticki-kodeks&catid=35:kodeks-medicinske-etike&Itemid=43 Lekarska komora Sebije]{{Dead link|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Mrtva veza|date=09. 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Pristupljeno 4. 5. 2013.</ref> Pod pojmom savesno lečenje podrazumeva se svestrani i potpun odnos između lekara i pacijenata u toku lečenja <small>''(Lekarska komora)''</small>. Lekar ne može da odgovara za nepovoljne efekte lečenja pacijenta ako je svoju praksu vršio krajnje korektno, svestrano i savestno uz striktno poštovanje okvirnih standarda svoje profesije. Lako je uočiti da su svestrani korektni i potpun odnos i dužna pažnja lekara vrlo promenljive veličine koje se teško mogu konkretizovati i izmeriti ili proceniti u svakom konkretnom slučaju, a još manje uopštavati. ''„Još teže je njihovo pravno tumačenje u smislu krivične odgovornosti, ili eventualne protivpravne odštete.“''<ref>{{Cite journal|doi=10.1056/NEJM198103123041104 |vauthors=Steel K, Gertman PM, Crescenzi C, Anderson J |title=Iatrogenic illness on a general medical service at a university hospital |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1981-03-12_304_11/page/638 |journal=N. Engl. J. Med. |volume=304 |issue=11 |pages=638-42|year=1981|pmid=7453741 }}</ref> Svaka bolest, medicinska procedura, ili operacija imaju i svoj relativno stalni procenat nepovoljnog ishoda lečenja, koji ne zavise čak i od najoptimalnijih standarda medicinske profesije. Ovaj procenat može da se poveća, u zavisnosti od mnogobrojnih dešavanja u toku procesa lečenja. Razlog za ovo treba tražiti u nesavršenosti kako medicine, tako i ljudskog bića, ali i u neujednačenim materijalnim i drugim uslovima u kojima lekar obavlja svoju praksu. ''„Lekarska greška je bez sumnje sastavni deo medicinske prakse. Od nje nisu imuna ni najrazvijenija društva, a paradoksalna je činjenica da su u visoko razvijenim zdravstvenim sistemima lekarske greške možda čak i češće nego u zemljama postkomunističkih društava“'' Na sreću, grube greške lekara u Srbiji, zbog nesavesnog lečenja su veoma retke, i mnogo češće nastaju kao rezultat sistemskih problema u zdravstvu i/ili neizbežnog nepovoljnog ishoda lečenja. ''„Greške su sastavni deo naših standarda, (mal)prakse i (ne)realnih okolnosti u kojima se ta praksa odvija. Zato se odvajanje „žita od kukolja“ treba sprovesti u samom sistemu društva, a ne među doktorima.“'' == Bioetika i jatrogene bolesti == Dužnost lekara je da svoju profesionalnu aktivnost obavlja savesnio, požrtvovano, humano i prema svom najboljem znanju. U slučaju vitalne ugroženosti bolesnika lekar je dužan '''da u granicama svojih mogućnosti i stručnog znanja''', bez odlaganja pruži hitnu lekarsku pomoć.<ref name="Kodeks"/> U skladu sa tim, lekar mora da poštuje ljudski život od njegovog početka do smrti i pruži odgovarajuću zdravstvenu zaštitu, uz dužno poštovanje ljudskih prava i dostojanstva svakog pacijenta. ''„Okolnosti i ekspanzija u svim oblastima medicine (ma koliko je dobra), na neki način je i dehumanizuje, čineći da lekar na momente umesto svog mozga počinje sve više da koristi „mozak mašine“. U onim situacijama kada mašina svojim numeričkim vrednostima može pouzdanije, objektivno i bez lične subjektivnosti lekara da proceni neko stanje, njena upotreba je opravdana, ali kada treba odvojiti vreme da se čuju pacijentove tegobe i zapažanja okoline, tu lekaru mašina može samo da odmogne i odvede ga u pogrešku“'' ''<small>(dr M. Dimić, 2011)</small>''. Treba istaći da ni najsavremeniji zdravstveni sistemi u svetu nisu pošteđeni lekarskih i drugih medicinskih grešaka. Naprotiv, u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] se preventibilne medicinske greške koje su se dogodile u bolnicama godišnje (za period od 2001-2004), procenjuju na oko 195.000.<ref>[http://www.medicalnewstoday.com/sections/medical_malpractice/ Litigation/Medical Practice article 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013234305/http://www.medicalnewstoday.com/sections/medical_malpractice/ |date=2013-10-13 }}, Pristupljeno 4. 5. 2013.</ref> Zato se razvila i razvija '''[[bioetika]]''' kao nova medicinska [[etika]] koja pokušava da sačuva vezu, između medicinsko-etičkih načela i kliničke lekarske prakse u izrazito tehnologiziranim i sofisticiranim kliničkim okolnostima koji danas vladaju u svetu medicine. Opšta bioetika bavi se opštim vrednostima i načelima života, a primenjena bioetika konkretnim temama i slučajevima iz područja medicine, prava itd, vezanima uz etička pitanja života čoveka.<ref>{{Citation | last =Andre | first =Judith | year =2002 | title =Bioethics as Practice | place =Chapel Hill and London | publisher =University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-2733-8 }}</ref> ''„Ukratko, bioetika je kritička definicija društvenog i medicinskog konteksta unutar kojega i o kome se danas vode korisne filozofske, teološke, etičke, socijalne, pravne i, dakako, medicinske rasprave o različitim hereditarnim i drugim bolestima te o mogućnostima njihove prevencije, dijagnoze i terapije pod vidom bezuslovnog etičkog zahtjeva za poštovanjem dostojanstva svakog ljudskog bića nezavisno o njegovim biološkim i genetičkim kvalitetima.“'' === Mere preveniranja === ==== Identifikacija grešaka ==== U multicentričnoj studiji Odeljenje za zdravstvene nauka, Univerziteta u [[Lester]]u, [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Velika Britanija]] sprovedenoj na osnovu podataka četiri prethodne studije (od toga tri u operacionim odeljenjima) identifikovano je više ključnih empirijskih nalaza iz tih studije, sa ciljem da se priznaju i prikažu uobičajeni problemi koji bi mogli da pomognu produbljivanju razumevanja najčešćih problema koji ugrožavaju bezbednost pacijenata, a to su;<ref>{{en}}Mary Dixon-Woods, ''Why is patient safety so hard? A selective review of ethnographic studies''. Journal of Health Services Research & Policy, Volume 15, Supplement 1, pp. 11-16. [http://jhsrp.rsmjournals.com/cgi/content/full/15/suppl_1/11?ijkey=823f0883b6fffa7e2c20512c11f53b82a170dc78 J Health Serv Res Policy 2010;15:11-16 doi:10.1258/jhsrp.2009.009041 (2010) Royal Society of Medicine Press]{{Dead link|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Mrtva veza|date=09. 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Pristupljeno 4. 5. 2013.</ref> ;1. Timski rad i međusobna komunikacija Među zdravstvenim radnicima često ne funkcioniše uvek dovoljno dobro timski rad i međusobna komunikacija. Time se ne osigurala razmena osnovnih proceduralnih informacija ili zahteva za niz budućih planiranih i neplaniranih aktivnosti. Promovisanje bezbednosti mora da se nalazi u središtu sistemskog pristupa bezbednosti pacijenata. U brojnim studijima navodi se dosta dokaza da su bolnice retko usmerene ka savršenoj organizaciji bezbednosti, zbog ograničavajućih organizacionih i funkcionalnih rešenja, što stalno narušava mere bezbednosti. Zato su mnoge aktivnosti koje zdravstveni radnici trebaju da preduzmu često uslovljene brojnim ograničenjima u normativnim elaboriratima, kompleksno međusobno zavisnom zdravstvenom mrežom i procesima zbrinjavanja. Evo nekih primera ograničavajućih činilaca; * ''Promene ili kašnjenja u primeni planiranih procedura''; su veoma česte (čak u oko 71% slučajeva prema studiji Healea i sar).<ref>Reason J. ''Human error: models and management''. BMJ 2000;320:768–70 [http://www.bmj.com/content/320/7237/768.full?ijkey=82ab9298bcee2079aa2496ff3f6655ed0d239d38&keytype2=tf_ipsecsha (Free-Full Text)], Pristupljeno 4. 5. 2013.</ref> * ''Kritične situacije;'' zalihe sanitetskog materijala nisu dovoljne, kada je bilo potrebno npr hirurg i anesteziolog i ostali ključni kadrovi nisu uvek na raspolaganju kada je zakazan početak operacije, ili su kadrovi bili ponekad pozvani ili preusmereni na drugo mesto čak i nakon što je počela operacija. * ''Loša integracija delova bolnice U radnom i vanradnom vremenu (dežurstvu ustanove'') često je prisutna loša integracija delova bolnice. Ponekad i mali zastoj negde duž linije zbrinjavanja – npr. portir nije na svom mestu, lekar ili sestra nisu dostupni, nedovoljan broj angažovanih lica na dežurstvu itd, može lako da ima snažan negativni učinak i poveća rizik po bezbednost pacijenta. ;2. Osoblje uvek ne radi prave stvari Zbog širokog dijapazona različitih razloga, uključujući tu i činjenicu da pojedinci imaju nejasan odnos prema tome šta se računa kao prava stvar, osoblje uvek ne radi prave stvari. * I najiskusniji doktor biće u zoni visokog rizika i stresa u momentu ukazivanja pomoći ako nedostaju bazični standardi lečenja. Zamislimo, sada, manje iskusne doktore u ovakvim situacijama, ostavljene da se bore sa sopstvenim stresom i najkompleksnijim medicinskim problemima, često u stisci sa vremenom u trenucima kada odlučuju o sudbini pacijenata. * Sa druge strane često se praksa sreće spektar različitih odstupanja od onoga što se može očekivati kao idealan način ponašanja i rada, zbog nejasnog odnosa i samovolji sklonih pojedinaca koji često kreiraju sopstvene standarde a stroge propise izvrgavaju ruglu, nazivajući ih birokratijom. Tako se u praksi često može uočiti mnogo radnji koje odstupaju od konsenzusa kji čine osnovu bezbednosti pacijenta. Često se ne pravi legitimna razlika između jasnog stava i stručnog mišljenje. Tako se događa da određena grupa, određene aktivnosti radi improvizovano, ponekad pod uticajem pritiska tuđih, zbog neizgrađenih sopstvenih stavova, nedovoljno svesni da činie pogrešku. ;3. Strukture rukovođenja i nosioci odgovornosti Ponekad nisu uvek jasni odnosi između struktura rukovođenja i nosioci odgovornosti i zato ne funkcioniše dobro izveštavanje o narušenoj bezbednost pacijenta (greške se obično ne prijavljuju), iako ima mnogo različitih razloga za to te se može se zaključiti da je obezbeđivanje bezbednost pacijenata jako teško. ;4. Postoji više međusobnih uticaja na bezbednost, Zbog postoji više međusobnih uticaja na bezbednost, brojna rešenja treba da budu zasnovanu na osnovama razumevanja prirode problema koje približno najbolje dovode do njihovog rešavanja. ;5. Evaluacija predloženih atraktivnih rešenja Neka rešenja koja se pojavljuju kao atraktivna i jednostavna verovatno su dobra ali moraju podleći složenoj evaluaciji, pre konačne primene, jer bezbednost pacijenata nije samo tehničko pitanje, već i pitanje organizacione i stručne politike. ==== Praćenje grešaka ==== Na međunarodnoj konferenciji na temu ''"Bezbednost pacijenata i zdravstvene službe i kvalitetivna procena i primena standardandizovanih, normativa i metoda"'' održanoj početkom [[2011]]. u [[Bratislava|Bratislavi]] u organizaciji [[Svetska zdravstvena organizacija|SZO]]- Evropske unije i slovačkog Ministarstva zdravlja, više od stotinu zdravstvenih radnika iz javnog, privatnog i nevladinog sektora pokrenulo je inicijativu da se što jasnije definiše i obezbedi kvalitet zdravstvenih usluga primenom jedinstvenog sistema izveštavanja neželjenih događaja u oblasti zdravstvene zaštite.<ref name="Patient">{{en}}''Patient safety, Reporting systems enhance quality of health care services,'' (03-02-2011), [http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/Health-systems/patient-safety/news/news3/2012/3/reporting-systems-enhance-quality-of-health-care-services euro.who], Pristupljeno 4. 5. 2013.</ref> Na konferenciji <ref name="Patient"/> je zaključeno da bi svaki sistem za prijavljivanje i praćenje neželjenih događaja u zdravstvu trebalo da služi ne da bi se kaznili zdravstveni radnici, već naprotiv kao prilika za: '''Proučavanje i učenje na tuđim greškama'''. '''Praćenje bitnih pokazatelja''', koji donosiocima odluka omogućavaju da preduzmu odgovarajuće mere za poboljšanje životne sredine u zdravstvenim ustanovama, uključujući i uslove rada zaposlenih. '''Racionalno korišćenje lekova i farmakovigilence''', kao elementa strategije za bezbednost pacijenta i borbu protiv antibakterijske reziastncije i njegovog uticaja na zdravlje. '''Razmena iskustava''', primenom sistema za izveštavanje neželjenih događaja u oblasti zdravstvene zaštite. == Epidemiologija == Bez obzira na razlike u organizaciji i pružanja zdravstvene zaštite, zdravstvenom osiguranju kao i pravnoj regulativi u pojedinim zemljama sveta, politika za bezbednost pacijenata sve više postaje sveukupni svetski problem, koji zahteva preduzimanje aktivnosti kako bi se smanjila šteta koja nastaje zbog sve veće jatrogenizacije u zdravstvu (o čemu govore činjenice navedene u nastavku teksta). === Evropa i evrposka unija === Podaci iz zemalja članica [[Evropska unija|Evropske unije]], pokazuju da se medicinske greške i jatrogene bolesti povezane sa nesavestnim radom javljaju u 8% do 12% bolnički lečenih pacijenata; U Velikoj Britaniji, prema izveštaju Odeljenje za zdravstvo ove zemlje, (kojim je obuhvćeno više od 2000 zdravstvenih ustanova), procenjuje se, da je oko 850.000 neželjenih događaja godišnje (10% od ukupno bolnički lečenih) povezano sa propustima u lečenju. u Španiji (u nacionalnaoj studiji o neželjenim događajima u 2005), Francuskoj i Danskoj objavljeni su slični rezultati. U evropskim studijama propusti u lečenju najčešće su izazvani infekcijama, povezanim sa zdravstvenom zaštitom. One su uticale na rzvoj jatrogene bolesti kod 1 od 20 pacijenata lečenih u bolnici. U proseku svake godine (među 4,1 milion pacijenata, koliko se procenjuje da oboli) najčešće infekcije su; * infekcije urinarnog trakta (27%), * infekcije donjeg respiratornog trakta (24%), * hirurške infekcije (17%) i * infekcije krvi (10,5%). [[Meticilin rezistentni stafilokokus aureus]] (MRSA) je izolovan u oko 5% od svih infekcija povezanih sa zdravstvenom zaštitom. Nacionalni ured Velike Britanije za praćenje troškova lečenja, procenio je da samo troškovi ove vreste jatrogenih bolesti iznose 1 milijardu funti godišnje. Oko 23% građana Evropske unije tvrdi da su bili direktno pogođeni medicinskom greškom; * 18% da su doživeli posledice ozbiljne medicinske greške u bolnici, * 11% da su doživeli posledice zbog grešaka u propisivanju leka. ''„Dokazi o medicinskim greškama pokazuju da 50% do 70,2% jatrogenih bolesti u zemljama Evropske unije, može da se spreči sveobuhvatnim i sistematskim pristupom bezbednosti pacijenata. Strategije za smanjenje stope nepovoljnih događaja u Evropskoj uniji mogla bi da spreči više od 750.000 jatrogenih poremećaja godišnje, što bi rezurtiralo sa preko 3,2 miliona manjim brojem bolesničkih dana, 260.000 manjom incidencom trajnog invaliditeta, i 95.000 manjim brojem smrtnih slučajeva godišnje.“'' === Sjedinjene Američke Države === Dve velike studije o neželjenih događajima u zdravstvu, sprovedense su u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] u ranim [[1990]]-im. Jedna u [[Kolorado|Koloradu]] i [[Juta|Juti]], a druga u [[Njujork]]u. Studije su utvrdili da su se neželjena dejstva lečenja javila u 2,9 % ambulantno i 3,7 % bolnički lečenih pacijenata. U bolnicama u Koloradu i Juti 8 procenata neželjenih događaja doveo je do smrti u poređenju sa 13,6 % u Njujorškim bolnicama. Obe studije navode da se u više od polovine neželjenih posledica medicinska grešla mogla sprečiti. Kada se ovi statistiki podaci komparativno primene na više od 33,6 miliona lečenih u bolnicama SAD u [[1997]], na osnovu rezultata istraživanja u Koloradu i Juti može se zaključiti da je najmanje 44.000 Amerikanaca umrlo svake godine zbog medicinske grešake. Međutim ako se u komparativnim analizama primene podaci studije iz Njujorka, broj umrlih svake godine zbog medicinske grešake je značajno veći i iznosi 98.000.<ref>Kohn, L., Corrigan, J., Donaldson, M. (Eds.) (1999). ''To Err is Human: Building a Safer Health System.'' Institute of Medicine. Washington DC: National Academy Press.</ref> Dr Lučijano Lip, jedan od učesnika sprovedenog istraživa u Njujorku, smatra da čak 120.000 Amerikanaca umre svake godine zbog grešaka u bolnicama.<ref>{{en}} ''Errors in Healthcare: Scope of the Problem'' [http://www.medleague.com/Articles/medical_errors/Errors_in_Healthcare.htm Med League Support Services] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110125203629/http://www.medleague.com/Articles/medical_errors/Errors_in_Healthcare.htm |date=2011-01-25 }}, Pristupljeno 4. 5. 2013.</ref><ref>Gibbons, M. (2000), Pediatric medication errors, Advance for Nurses, Greater Philadelphia, September 25, 2000</ref><ref>Matchar, D. and Samsa, G. (1999, October). ''The role of evidence reports in evidence-based medicine: a mechanism for linking scientific evidence and practice improvement.'' The Journal of Healthcare Quality: The Joint Commission Journal, 522.</ref><ref>Pinkerton, S. (1999, July-August). ''Best nursing practices and best hospitals.'' Journal of Professional Nursing, 15 (4), 207.</ref><ref>Prager, L. (99/12/20). ''Report unleashes furious interest in medical errors''. American Medical News.</ref> == Izvori == {{reflist|2}} == Literatura == # Schuster M, McGlynn E, Brook R. ''How good is the quality of health care in the United States?'' Milbank Q. 1998;76:517-563. # Kohn L, ed, Corrigan J, ed, Donaldson M, ed. ''To Err Is Human: Building a Safer Health System.'' Washington, DC: National Academy Press; 1999. # Starfield B. ''Primary Care: Balancing Health Needs, Services, and Technology.'' New York, NY: Oxford University Press; 1998. # ''Patient-safety'', Available at:[http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/Health-systems/patient-safety/facts-and-figures euro.who] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518021921/http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/Health-systems/patient-safety/facts-and-figures |date=2013-05-18 }}. 6.mart, 2011. # Kunst A. ''Cross-national Comparisons of Socioeconomic Differences in Mortality''. Rotterdam, the Netherlands: Erasmus University; 1997. # Law M, Wald N. ''Why heart disease mortality is low in France: the time lag explanation''. BMJ. 1999;313:1471-1480. # Starfield B. ''Evaluating the State Children's Health Insurance Program: critical considerations.'' Annu Rev Public Health. 2000;21:569-585. # Leape L. ''Unnecessary surgery''. Annu Rev Public Health. 1992;13:363-383. # Phillips D, Christenfeld N, Glynn L. ''Increase in US medication-error deaths between 1983 and 1993.'' Lancet. 1998;351:643-644. # Lazarou J, Pomeranz B, Corey P. ''Incidence of adverse drug reactions in hospitalized patients.'' JAMA. 1998;279:1200-1205. # Weingart SN, Wilson RM, Gibberd RW, Harrison B. ''Epidemiology and medical error.'' BMJ. 2000;320:774-777. # Wilkinson R. ''Unhealthy Societies: The Afflictions of Inequality''. London, England: Routledge; 1996. # Evans R, Roos N. ''What is right about the Canadian health system?'' Milbank Q. 1999;77:393-399. # Guyer B, Hoyert D, Martin J, Ventura S, MacDorman M, Strobino D. ''Annual summary of vital statistics 1998''. Pediatrics. 1999;104:1229-1246. # Harrold LR, Field TS, Gurwitz JH. ''Knowledge, patterns of care, and outcomes of care for generalists and specialists.'' J Gen Intern Med. 1999;14:499-511. # Donahoe MT. ''Comparing generalist and specialty care: discrepancies, deficiencies, and excesses.'' Arch Intern Med. 1998;158:1596-1607. # Anderson G, Poullier J-P. ''Health Spending, Access, and Outcomes: Trends in Industrialized Countries.'' New York, NY: The Commonwealth Fund; 1999. # Mold J, Stein H. ''The cascade effect in the clinical care of patients''. N Engl J Med. 1986;314:512-514. # Shi L, Starfield B. ''Income inequality, primary care, and health indicators''. J Fam Pract.1999;48:275-284. # Ministarstvo za zdravlje na R. Makedonija, ''Infektologija, Upatstva za praktikuvanje medicina zasnovana na dokazi'' [https://web.archive.org/web/20111112104146/http://www.moh-hsmp.gov.mk/fileadmin/user_upload/Dokazi/Infektologija.pdf], Pristupljeno 5. 2. 2013 == Vanjske veze == * {{sr}} [http://www.batut.org.rs/download/publikacije/pub2009.pdf ZDRAVSTVENO-STATISTIČKI GODIŠNjAK REPUBLIKE SRBIJE ZA 2009.] * {{sr}} Predrag Urošević, ''Lekarska greška – istina i zablude''. [http://www.nspm.rs/ekonomska-politika/lekarska-greska-–-istina-i-zablude.html Ekonomska politika, 29. jun 2009.] * {{de}} Doktor izboden od strane pacijenta. [http://www.aerztezeitung.de/panorama/article/643493/weilheim-aerztin-patient-erstochen.html Ärzte Zeitung online, 03.03.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110307084948/http://www.aerztezeitung.de/panorama/article/643493/weilheim-aerztin-patient-erstochen.html |date=2011-03-07 }} * {{en}} Final Summary of Food and Drug Administration (FDA) Action Items - Doing What Counts for Patient Safety: Federal Actions to Reduce Medical Errors and Their Impact [http://www.fda.gov/Drugs/DrugSafety/MedicationErrors/ucm115792.htm U.S.Food and Drug Administration 22.02.2001.] * {{en}} Nancy C. Elder, Susan M. Dovey, Classification of medical errors and preventable adverse events in primary care: A synthesis of the literature. THE JOURNAL OF FAMILY PRACTICE [http://www.jfponline.com/Pages.asp?AID=1344 THE JOURNAL OF FAMILY PRACTICE, November 2002·Vol.51, No. 11] * {{en}} [http://www.vantageproed.com/mederrors/mederrorsc.htm A Guide to Medical Errors Prevention & Reporting (#093322) Vantage Professional Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017220706/http://www.vantageproed.com/mederrors/mederrorsc.htm |date=2011-10-17 }} {{Authority control}} [[Kategorija:Medicina]] [[Kategorija:Medicinska etika]] msw2kgwe2d7qv9x5gn8o4u99d1wcrnk 0 4664143 42656184 42415365 2026-07-17T22:16:03Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656184 wikitext text/x-wiki {{Naselje | ime =Głogów | ime_genitiv =Głogówa | izvorno_ime = | slika_panorama =Glogow,_Poland_-_panoramio.jpg | veličina_slike =280px | opis_slike=[[Panorama]] grada | slika_lokacijska_karta_država =Poljska | slika_lokacijska_karta_opis=Pozicija Głogówa u Poljskoj | nadimak = | širina-stupnjevi =51 | širina-minute =12 | širina-oznaka =N | dužina-stupnjevi =16 | dužina-minute =9 | dužina-oznaka =E | lokacija_ime =[[Popis država|Država]] | lokacija_info ={{flag|Poljska}} | lokacija1_ime =[[Vojvodstva Poljske|Vojvodstvo]] | lokacija1_info =[[Donjošlesko vojvodstvo|Donjošlesko]] | lokacija2_ime =[[Povjat]] | lokacija2_info =Głogów | lokacija3_ime = | lokacija3_info = | utemeljenje_ime = | utemeljenje_datum =[[1264]].<ref name=city/> | dijelovi = | vrsta_dijelova = | d1-d50 | vrsta_vlasti = | vlast_bilješke = | titula_vođe=[[gradonačelnik]] | ime_vođe=Rafael Rokaszewicz | stranka_vođe = | površina_bilješke = | površina_ukupna=35.1 [[km²]]<ref name=city/> | visina =113<ref name=city/> | visina_izvor= | visina_max = | visina_min= | stanovništvo_godina =[[2019]]. | stanovništvo_bilješke = | stanovništvo=66,980<ref name=city/> | stanovništvo_gustoća =1,908 stan. / [[km²]]<ref name=city/> | stanovništvo_uže= | stanovništvo_uže_gustoća = | stanovništvo_šire = | stanovništvo_šire_gustoća = | stanovništvo_prazno1_ime = | stanovništvo_prazno1 = | stanovništvo_gustoća_prazno1 = | stanovništvo_prazno2_ime = | stanovništvo_prazno2 = | stanovništvo_gustoća_prazno2 = | vremenska_zona =[[UTC+1]] | utc_pomak =+2 | vremenska_zona_DST = | utc_pomak_DST = | poštanski_broj = | pozivni_broj =76<ref name=city/> | gradovi_prijatelji = | web_stranica = }} '''Głogów''' ([[njemački jezik|njemački]]: ''Glogau'', [[latinski]]: ''Glogovia'') je [[grad]] od 66,980 [[Stanovništvo|stanovnika]]<ref name=city>{{cite web | url =https://www.citypopulation.de/en/poland/dolnoslaskie/ | title =''Dolnośląskie'' | accessdate =26.01. 2021. | language=engleski | publisher=City population}}</ref> na [[jugozapad]]u [[Poljska|Poljske]] u [[Donjošlesko vojvodstvo|Donjošleskom vojvodstvu]]. == Geografija == Głogów leži većinom na lijevoj [[obala|obali]] [[rijeka|rijeci]] [[Odra|Odre]], udaljen 120 [[km]] [[sjeverozapad]]no od [[Wrocław]]a. == Historija == Głogów je nastao u [[9. vijek]]u kao [[Gradina (tip naselja)|gradina]] [[Zapadni Slaveni|zapadnoslavenskog]] [[pleme]]na [[Dedošani]].<ref name=brit/> U [[10. vijek]]u je [[Popis poljskih vladara|poljski vojvoda]] [[Mješko I|Mješka I]] sagradio [[fortifikacija|utvrdu]] na [[Odra|Odri]]. Prvi put je [[dokument]]iran [[1010]]. u [[kronika|kronici]] [[prag|praškog]] [[biskup]]a Thietmara (savjetnik [[Boleslav II od Češke|Boleslava II]]).<ref name=brit>{{cite web |url =http://www.glogow.pl/turystyka/index.php/historia-miasta-w-skrocie |title =Historia miasta w skrócie |publisher =Głogów - Gmina Miejska |language =poljski |accessdate =26.01. 2021 |archive-date =2022-11-10 |archive-url =https://web.archive.org/web/20221110182036/http://www.glogow.pl/turystyka/index.php/historia-miasta-w-skrocie |url-status =dead }}</ref> [[datoteka:Glogow_kosciol_Bozego_Ciala.jpg|thumb|left|240px|Centar grada]] Postao je slavan nakon [[heroj]]ske [[Opsada Głogówa|Opsade Głogówa]] [[1109]]., koju je izdržao [[Boleslav III Krivousti]].<ref name=brit/> Głogów je dobio [[gradska prava|status grada]] [[1253]].<ref name=eng/> Za [[Tridesetogodišnji rat|Tridesetogodišnjeg rata]] je [[1630]]. sav pretvoren u [[fortifikacija|utvrdu]], koju su u sljedećim [[vijek]]ovima branile i osvajale [[vojska|vojske]] [[Habsburška Monarhija|Austrije]], [[Švedska|Švedske]], [[Prusko Kraljevstvo|Pruske]], [[Prvo Francusko Carstvo|Francuske]] i [[Rusko Carstvo|Rusije]].<ref name=brit/> Pri samom kraju [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] je tokom borbi između [[Crvena armija|Crvene armije]] i [[Wehrmacht]]a 95% grada razoreno.<ref name=brit/> Ruševine su dominirale njegovim [[pejsaž]]om sve do [[1960-e|1960-ih]], kad je započela izgradnja [[stan|stambenih]] [[kvart]]ova za ljude koji su ovdje dolazili iz cijele Poljske radi [[industrija|industrije]] [[bakar|bakra]], koja se upravo gradila u Głogówu i njegovoj okolici. Rekonstrukcija [[historija|historijskog]] centra grada počela je [[1980-e|1980-ih]] po sačuvanim nacrtima, ona se nastavlja do danas.<ref name=brit/> == Privreda == Današnji Głogów je [[raskršće]] [[željeznička pruga|željezničkih pruga]] i [[cesta]] [[sjever]]nog dijela [[Donja Šleska|Donje Šleske]]. I [[industrija|industrijski]] grad sa pogonima [[prehrambena industrija|prehrambene]] i [[Elektroindustrija|elektroindustrije]] i velikog pogona za [[elektroplatiranje]] [[bakar|bakra]]<ref name=eng>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Glogow |title =Głogów |publisher =Encyclopædia Britannica |language =engleski |accessdate =26.01. 2021}}</ref> (HM Głogów) [[kompanija|kompanije]] KGHM Polska Miedź. == Pobratimski gradovi == Głogów ima [[ugovor]]e o partnerstvu sa slijedećim gradovima; * {{flagicon|Njemačka}} [[Eisenhüttenstadt]], [[Njemačka]] * {{flagicon|Nizozemska}} [[Middelburg]], [[Nizozemska]] * {{flagicon|Švedska}} [[Laholm]], [[Švedska]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Langenhagen]], [[Langenhagen]] * {{flagicon|UK}} [[Amber Valley]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] * {{flagicon|Ukrajina}} [[Kamjanjec-Podiljski]], [[Ukrajina]] * {{flagicon|Njemačka}} [[Riesa]], [[Njemačka]] {{Panoramica|Glogow,panorama,200909,kso.jpg|1200px|<ref name=center>Panorama grada}} == Reference == {{izvori}} == Vanjske veze == {{Commonscat|Głogów}} * [http://www.glogow.pl/ ''Urząd Miasta Głogów'' (službene stranice)] {{pl icon}} [[Kategorija:Gradovi u Poljskoj]] gevbmhdptpdtx3m1z5v2dfe4o2zh643 0 4665631 42656195 42161890 2026-07-17T23:47:15Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656195 wikitext text/x-wiki '''Hadžiahmetovića kula''' je stambeno-fortifikacijski objekat iz [[Osmanlijsko Carstvo|osmanlijskog]] perioda u gradskom naselju Mostaće, opština [[Trebinje]], [[Bosna i Hercegovina]]. Proglašena je za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref name="Kula">{{Cite web |url= http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3027 |title= Hadžiahmetovića kula |work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika |accessdate= 9. 2. 2017 |archive-date= 2021-10-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211027085131/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3027 }}</ref> Nacionalni spomenik su: kuća, avlija, ekonomski objekat, ekonomsko dvorište i ogradni zidovi. == Lokacija == Hadžiahmetovića kula sa dvorima u Mostaćima smještena je u neposrednoj blizi puta [[Stolac]] – [[Ljubinje]] - Trebinje. == Historija == U selu su živjele [[Muslimani|muslimanske]] porodice Cvijetić, Fetagić, Hadžiahmetović, Hadžismajlović, Resulović, Salihović, Šabanagić i Više, čiji su se preci u drugoj polovini 17. vijeka doselili iz [[Herceg Novi|Herceg-Novog]], [[Risan]]a i drugih mjesta [[Crna Gora|Crnogorskog primorja]], nakon [[Historija Bosne i Hercegovine (1463–1878)|osmanskog gubitka]] tog područja. Za vrijeme [[Historija Bosne i Hercegovine (1463–1878)|osmanske]] vladavine, u drugoj polovini 18. vijeka, sagrađeno je preko 40 [[Osmanske kule i odžaci u Bosni i Hercegovini|kula]], stambeno-odbrambenog karaktera uz važnije komunikacije i raskrsnice puteva, prvenstveno s ciljem pojačanja bezbjednosti Trebinja i efikanosnosti njegove odbrane, ali i u svrhu stanovanja aga i begova. [[Mletačka Republika|Mlečani]] su 1687. i 1699. godine zauzeli i zapalili više kula i kuća u Trebinju i okolini.<ref name="Kule"/> Danas je graditeljska cjelina Hadžiahmetovića kule u vlasništvu Medžlisa [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Islamske zajednice]] Trebinje, koje je obnovilo krovnu konstrukciju kule i postavilo novi pokrov. == Opis == Kula je smještena u Hadžiahmetovića mahali. Cjelokupna mahala je ograđena zidom od priklesanog kamena u krečnom malteru, visine oko 2 m. Unutar mahale, u zasebnim avlijama, nalazi se pet stambenih objekata sa pratećim ekonomskim prostorima. Svaka avlija ima svoj zaseban ulaz. Svi objekti su građeni od pravilno klesanog kamena u krečnom malteru. Objekti su jedospratni i dvospratni. Završeni su dvovodnim krovom i izvorno su bili pokriveni kamenim pločama. Mahala u cjelini prezentira utvrđenu izvangradsku stambenu strukturu.<ref name="Kule">{{Cite web|url= https://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1954/6-1954.pdf|title= Hamdija Kreševljaković, KULE I ODŽACI U BOSNI I HERCEGOVINI|work= Hamdija Kreševljaković, Izabrana djela I, Veselin Masleša, 1991|accessdate= 9. 2. 2016|archive-date= 2016-04-17|archive-url= https://web.archive.org/web/20160417080351/http://www.fmks.gov.ba/download/zzs/1954/6-1954.pdf|url-status= dead}}</ref> Kula je pravougaone osnove, izvedena na tri kata. Pokrivena je dvovodnim krovom. == Literatura == * Salih Rajković, Kule i odžaci u Hercegovini Stambeno-fortifikacioni objekti, Naučno-istraživački rad, Sarajevo, 1982. * Hivzija Hasandedić, Muslimanska baština u istočnoj Hercegovini, El-Kalem, Sarajevo, 1990. * Đuro Tošić, Trebinjska oblast u srednjem vijeku. Beograd: 1998, 41; Lam. de For. III fol. 100, 14. X 1413 * Vojislav Korać, Trebinje - istorijski pregled; tom II, “Period od dolaska Turaka do 1878. godine”. Sarajevo: IKP „Svjetlost“, 19 == Reference == {{reference}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Trebinju]] [[Kategorija:Osmanske kule i odžaci u Bosni i Hercegovini]] 2pjhrqkimk4e1s3vhrewa1njo4rx5bm 0 4668006 42656144 42199280 2026-07-17T16:58:09Z Edgar Allan Poe 29250 42656144 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Robin Gosens | slika = Robin Gosens 01 (cropped).jpg | punoime = Robin Everardus Gosens | nadimak = | datumrođenja = [[5. srpnja]] [[1994.]] | rodnigrad = {{nowrap|{{flagicon|NJE}} [[Emmerich am Rhein]], [[Njemačka]]}} | rodnadržava = | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | nacionalnost = | državljanstvo = | visina = 1.84 m | pozicija = lijevi bek, lijevo krilo | trenutniklub = {{flagicon|NJE}} [[FC Schalke 04|Schalke 04]] {{small|(posudba)}} | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = | omladinskipogoni = | godine1 = 2014 – 2015 | klubovi1 = {{flagicon|NIZ}} [[SBV Vitesse|Vitesse]] | nastupi(golovi)1 = (0) | godine2 = 2014 – 2015 | klubovi2 = → {{flagicon|NIZ}} [[FC Dordrecht|Dordrecht]] | nastupi(golovi)2 = 47 (3) | godine3 = 2015 – 2017 | klubovi3 = {{flagicon|NIZ}} [[Heracles Almelo]] | nastupi(golovi)3 = 60 (4) | godine4 = 2017 – 2022 | klubovi4 = {{flagicon|ITA}} [[Atalanta B.C.|Atalanta]] | nastupi(golovi)4 = 121 (25) | godine5 = 2022 | klubovi5 = → {{flagicon|ITA}} [[Inter Milan]] | nastupi(golovi)5 = 7 (0) | godine6 = 2022 – 2023 | klubovi6 = {{flagicon|ITA}} [[Inter Milan]] | nastupi(golovi)6 = 32 (3) | godine7 = 2023 – 2025 | klubovi7 = {{flagicon|NJE}} [[1. FC Union Berlin|Union Berlin]] | nastupi(golovi)7 = 31 (6) | godine8 = 2024 – 2025 | klubovi8 = → {{flagicon|ITA}} [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] | nastupi(golovi)8 = 32 (5) | godine9 = 2025 – | klubovi9 = {{flagicon|ITA}} [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] | nastupi(golovi)9 = 26 (3) | godine10 = 2026 – | klubovi10 = → {{flagicon|NJE}} [[FC Schalke 04|Schalke 04]] | nastupi(golovi)10 = 0 (0) | godine11 = | klubovi11 = | nastupi(golovi)11 = | godine12 = | klubovi12 = | nastupi(golovi)12 = | godine13 = | klubovi13 = | nastupi(golovi)13 = | godine14 = | klubovi14 = | nastupi(golovi)14 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | godine16 = | klubovi16 = | nastupi(golovi)16 = | godine17 = | klubovi17 = | nastupi(golovi)17 = | godine18 = | klubovi18 = | nastupi(golovi)18 = | godine19 = | klubovi19 = | nastupi(golovi)19 = | godine20 = | klubovi20 = | nastupi(golovi)20 = | godine21 = | klubovi21 = | nastupi(golovi)21 = | godine22 = | klubovi22 = | nastupi(golovi)22 = | godine23 = | klubovi23 = | nastupi(golovi)23 = | godine24 = | klubovi24 = | nastupi(golovi)24 = | godine25 = | klubovi25 = | nastupi(golovi)25 = | reprezentacija = | nacionalnegodine1 = 2020 – | nacionalneekipe1 = {{NogRep|NJE}} | nacionalninastupi(golovi)1 = 24 (2) | nacionalnegodine2 = | nacionalneekipe2 = | nacionalninastupi(golovi)2 = | nacionalnegodine3 = | nacionalneekipe3 = | nacionalninastupi(golovi)3 = | nacionalnegodine4 = | nacionalneekipe4 = | nacionalninastupi(golovi)4 = | trenergodine = | trenerklubovi = | zadnjiuređaj = 17.7.2026 | zadnjiuređajrep = }} '''Robin Everardus Gosens''' ([[Emmerich am Rhein]], [[5. srpnja]] [[1994.]]), [[Njemačka|njemački]] nogometaš i reprezentativac koji igra kao lijevo krilo ili lijevi bek. Od [[2025.]] godine član je [[ACF Fiorentina|Fiorentine]]. Od [[2026.]] godine je na posudbi u [[FC Schalke 04|Schalkeu]]. Za [[Njemačka nogometna reprezentacija|reprezentaciju Njemačke]] debitirao je [[2020.]] godine, a prvo veliko natjecanje bio mu je [[UEFA Euro 2020.]] godine. U utakmici protiv [[Portugalska nogometna reprezentacija|Portugala]] postigao je svoj prvi gol za reprezentaciju u službenim utakmicama, što mu je bio ukupno drugi gol (prvi je postigao u prijateljskoj utakmici protiv [[Nogometna reprezentacija Latvije|Latvije]]). == Vanjske veze == {{commons category}} * {{NFT player}} * [http://www.fcdordrecht.nl/speler/robin-gosens/ FC Dordrecht official profile] {{Sastav Njemačka 2020 EP}} {{Authority control}} {{Životni vijek|1994||Gosens, Robin}} [[Kategorija:Njemački fudbaleri]] [[Kategorija:Fudbaleri Atalante]] [[Kategorija:Fudbaleri Intera]] [[Kategorija:Fudbaleri Fiorentine]] sb3lpkfkklde20eujor65g3bw6syzjh 42656145 42656144 2026-07-17T16:58:21Z Edgar Allan Poe 29250 dodana kategorija [[:Kategorija:Fudbaleri Schalkea|Fudbaleri Schalkea]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42656145 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Robin Gosens | slika = Robin Gosens 01 (cropped).jpg | punoime = Robin Everardus Gosens | nadimak = | datumrođenja = [[5. srpnja]] [[1994.]] | rodnigrad = {{nowrap|{{flagicon|NJE}} [[Emmerich am Rhein]], [[Njemačka]]}} | rodnadržava = | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | nacionalnost = | državljanstvo = | visina = 1.84 m | pozicija = lijevi bek, lijevo krilo | trenutniklub = {{flagicon|NJE}} [[FC Schalke 04|Schalke 04]] {{small|(posudba)}} | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = | omladinskipogoni = | godine1 = 2014 – 2015 | klubovi1 = {{flagicon|NIZ}} [[SBV Vitesse|Vitesse]] | nastupi(golovi)1 = (0) | godine2 = 2014 – 2015 | klubovi2 = → {{flagicon|NIZ}} [[FC Dordrecht|Dordrecht]] | nastupi(golovi)2 = 47 (3) | godine3 = 2015 – 2017 | klubovi3 = {{flagicon|NIZ}} [[Heracles Almelo]] | nastupi(golovi)3 = 60 (4) | godine4 = 2017 – 2022 | klubovi4 = {{flagicon|ITA}} [[Atalanta B.C.|Atalanta]] | nastupi(golovi)4 = 121 (25) | godine5 = 2022 | klubovi5 = → {{flagicon|ITA}} [[Inter Milan]] | nastupi(golovi)5 = 7 (0) | godine6 = 2022 – 2023 | klubovi6 = {{flagicon|ITA}} [[Inter Milan]] | nastupi(golovi)6 = 32 (3) | godine7 = 2023 – 2025 | klubovi7 = {{flagicon|NJE}} [[1. FC Union Berlin|Union Berlin]] | nastupi(golovi)7 = 31 (6) | godine8 = 2024 – 2025 | klubovi8 = → {{flagicon|ITA}} [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] | nastupi(golovi)8 = 32 (5) | godine9 = 2025 – | klubovi9 = {{flagicon|ITA}} [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] | nastupi(golovi)9 = 26 (3) | godine10 = 2026 – | klubovi10 = → {{flagicon|NJE}} [[FC Schalke 04|Schalke 04]] | nastupi(golovi)10 = 0 (0) | godine11 = | klubovi11 = | nastupi(golovi)11 = | godine12 = | klubovi12 = | nastupi(golovi)12 = | godine13 = | klubovi13 = | nastupi(golovi)13 = | godine14 = | klubovi14 = | nastupi(golovi)14 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | godine16 = | klubovi16 = | nastupi(golovi)16 = | godine17 = | klubovi17 = | nastupi(golovi)17 = | godine18 = | klubovi18 = | nastupi(golovi)18 = | godine19 = | klubovi19 = | nastupi(golovi)19 = | godine20 = | klubovi20 = | nastupi(golovi)20 = | godine21 = | klubovi21 = | nastupi(golovi)21 = | godine22 = | klubovi22 = | nastupi(golovi)22 = | godine23 = | klubovi23 = | nastupi(golovi)23 = | godine24 = | klubovi24 = | nastupi(golovi)24 = | godine25 = | klubovi25 = | nastupi(golovi)25 = | reprezentacija = | nacionalnegodine1 = 2020 – | nacionalneekipe1 = {{NogRep|NJE}} | nacionalninastupi(golovi)1 = 24 (2) | nacionalnegodine2 = | nacionalneekipe2 = | nacionalninastupi(golovi)2 = | nacionalnegodine3 = | nacionalneekipe3 = | nacionalninastupi(golovi)3 = | nacionalnegodine4 = | nacionalneekipe4 = | nacionalninastupi(golovi)4 = | trenergodine = | trenerklubovi = | zadnjiuređaj = 17.7.2026 | zadnjiuređajrep = }} '''Robin Everardus Gosens''' ([[Emmerich am Rhein]], [[5. srpnja]] [[1994.]]), [[Njemačka|njemački]] nogometaš i reprezentativac koji igra kao lijevo krilo ili lijevi bek. Od [[2025.]] godine član je [[ACF Fiorentina|Fiorentine]]. Od [[2026.]] godine je na posudbi u [[FC Schalke 04|Schalkeu]]. Za [[Njemačka nogometna reprezentacija|reprezentaciju Njemačke]] debitirao je [[2020.]] godine, a prvo veliko natjecanje bio mu je [[UEFA Euro 2020.]] godine. U utakmici protiv [[Portugalska nogometna reprezentacija|Portugala]] postigao je svoj prvi gol za reprezentaciju u službenim utakmicama, što mu je bio ukupno drugi gol (prvi je postigao u prijateljskoj utakmici protiv [[Nogometna reprezentacija Latvije|Latvije]]). == Vanjske veze == {{commons category}} * {{NFT player}} * [http://www.fcdordrecht.nl/speler/robin-gosens/ FC Dordrecht official profile] {{Sastav Njemačka 2020 EP}} {{Authority control}} {{Životni vijek|1994||Gosens, Robin}} [[Kategorija:Njemački fudbaleri]] [[Kategorija:Fudbaleri Atalante]] [[Kategorija:Fudbaleri Intera]] [[Kategorija:Fudbaleri Fiorentine]] [[Kategorija:Fudbaleri Schalkea]] rb9b4o2bbgixx5gkmpe4fs5xjvtc7ge 0 4674904 42656146 42485289 2026-07-17T17:04:18Z Edgar Allan Poe 29250 42656146 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Osman Bukari | slika = Osman Bukari.jpg | punoime = | nadimak = | datumrođenja = [[13. prosinca]] [[1998.]] | rodnigrad = {{flagicon|GAN}} [[Accra]] | rodnadržava = [[Gana]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | nacionalnost = | državljanstvo = {{flagicon|GAN}} [[Gana|gansko]]<br>{{flagicon|SRB}} [[Srbija|srpsko]] {{small|(od 2023.)}} | visina = 1.70 m | pozicija = krilo | trenutniklub = {{flagicon|SRB}} [[FK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] {{small|(posudba)}} | brojnadresu = 14 | datumimjestodebija = | omladinskegodine = | omladinskipogoni = | godine1 = 2018 – 2020 | klubovi1 = {{flagicon|SLK}} [[AS Trenčín]] | nastupi(golovi)1 = 51 (12) | godine2 = 2020 – 2022 | klubovi2 = {{flagicon|BEL}} [[K.A.A. Gent|Gent]] | nastupi(golovi)2 = 25 (4) | godine3 = 2021 – 2022 | klubovi3 = → {{flagicon|FRA}} [[FC Nantes|Nantes]] | nastupi(golovi)3 = 24 (2) | godine4 = 2022 – 2024 | klubovi4 = {{flagicon|SRB}} [[FK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] | nastupi(golovi)4 = 56 (19) | godine5 = 2024 – 2026 | klubovi5 = {{flagicon|SAD}} [[Austin FC]] | nastupi(golovi)5 = 42 (4) | godine6 = 2026 – | klubovi6 = {{flagicon|POLJ}} [[Widzew Łódź]] | nastupi(golovi)6 = 0 (0) | godine7 = 2026 – | klubovi7 = → {{flagicon|SRB}} [[FK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] | nastupi(golovi)7 = 0 (0) | godine8 = | klubovi8 = | nastupi(golovi)8 = | godine9 = | klubovi9 = | nastupi(golovi)9 = | godine10 = | klubovi10 = | nastupi(golovi)10 = | godine11 = | klubovi11 = | nastupi(golovi)11 = | godine12 = | klubovi12 = | nastupi(golovi)12 = | godine13 = | klubovi13 = | nastupi(golovi)13 = | godine14 = | klubovi14 = | nastupi(golovi)14 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | godine16 = | klubovi16 = | nastupi(golovi)16 = | godine17 = | klubovi17 = | nastupi(golovi)17 = | godine18 = | klubovi18 = | nastupi(golovi)18 = | godine19 = | klubovi19 = | nastupi(golovi)19 = | godine20 = | klubovi20 = | nastupi(golovi)20 = | godine21 = | klubovi21 = | nastupi(golovi)21 = | godine22 = | klubovi22 = | nastupi(golovi)22 = | godine23 = | klubovi23 = | nastupi(golovi)23 = | godine24 = | klubovi24 = | nastupi(golovi)24 = | godine25 = | klubovi25 = | nastupi(golovi)25 = | reprezentacija = | nacionalnegodine1 = 2021 – | nacionalneekipe1 = {{NogRep|GAN}} | nacionalninastupi(golovi)1 = 18 (3) | nacionalnegodine2 = | nacionalneekipe2 = | nacionalninastupi(golovi)2 = | nacionalnegodine3 = | nacionalneekipe3 = | nacionalninastupi(golovi)3 = | nacionalnegodine4 = | nacionalneekipe4 = | nacionalninastupi(golovi)4 = | trenergodine = | trenerklubovi = | zadnjiuređaj = 17.7.2026 | zadnjiuređajrep = }} '''Osman Bukari''' ([[Accra]], [[13. prosinca]] [[1998.]]), [[Gana|ganski]] nogometaš i reprezentativac koji igra na poziciji krila. Trenutno je član [[Widzew Łódź]]a. Karijeru je započeo u [[Gana|Gani]], odakle je otišao u omladinski pogon [[R.S.C. Anderlecht|Anderlechta]]. Prvi profesionalni klub bio mu je [[Slovačka|slovački]] klub [[AS Trenčín]], odakle je prešao u belgijski [[K.A.A. Gent|Gent]]. Od [[2022.]] do [[2024.]] godine igra za Crvenu zvezdu, nakon čega odlazi u [[Sjedinjene Države]]. Za [[Ganska nogometna reprezentacija|reprezentaciju Gane]] debitirao je [[2021.]] godine. Od [[2023.]] godine posjeduje i [[Srbija|srpsko]] državljanstvo. {{Sastav Gana 2022 SP}} {{Authority control}} {{Životni vijek|1998||Bukari, Osman}} [[Kategorija:Ganski fudbaleri]] [[Kategorija:Srpski fudbaleri]] [[Kategorija:Fudbaleri Crvene zvezde]] [[Kategorija:Fudbaleri Nantesa]] r69pxvla5audl804iotonygnq9b8e5p 42656147 42656146 2026-07-17T17:04:28Z Edgar Allan Poe 29250 42656147 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Osman Bukari | slika = Osman Bukari.jpg | punoime = | nadimak = | datumrođenja = [[13. prosinca]] [[1998.]] | rodnigrad = {{flagicon|GAN}} [[Accra]] | rodnadržava = [[Gana]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | nacionalnost = | državljanstvo = {{flagicon|GAN}} [[Gana|gansko]]<br>{{flagicon|SRB}} [[Srbija|srpsko]] {{small|(od 2023.)}} | visina = 1.70 m | pozicija = krilo | trenutniklub = {{flagicon|SRB}} [[FK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] {{small|(posudba)}} | brojnadresu = 14 | datumimjestodebija = | omladinskegodine = | omladinskipogoni = | godine1 = 2018 – 2020 | klubovi1 = {{flagicon|SLK}} [[AS Trenčín]] | nastupi(golovi)1 = 51 (12) | godine2 = 2020 – 2022 | klubovi2 = {{flagicon|BEL}} [[K.A.A. Gent|Gent]] | nastupi(golovi)2 = 25 (4) | godine3 = 2021 – 2022 | klubovi3 = → {{flagicon|FRA}} [[FC Nantes|Nantes]] | nastupi(golovi)3 = 24 (2) | godine4 = 2022 – 2024 | klubovi4 = {{flagicon|SRB}} [[FK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] | nastupi(golovi)4 = 56 (19) | godine5 = 2024 – 2026 | klubovi5 = {{flagicon|SAD}} [[Austin FC]] | nastupi(golovi)5 = 42 (4) | godine6 = 2026 – | klubovi6 = {{flagicon|POLJ}} [[Widzew Łódź]] | nastupi(golovi)6 = 0 (0) | godine7 = 2026 – | klubovi7 = → {{flagicon|SRB}} [[FK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] | nastupi(golovi)7 = 0 (0) | godine8 = | klubovi8 = | nastupi(golovi)8 = | godine9 = | klubovi9 = | nastupi(golovi)9 = | godine10 = | klubovi10 = | nastupi(golovi)10 = | godine11 = | klubovi11 = | nastupi(golovi)11 = | godine12 = | klubovi12 = | nastupi(golovi)12 = | godine13 = | klubovi13 = | nastupi(golovi)13 = | godine14 = | klubovi14 = | nastupi(golovi)14 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | godine16 = | klubovi16 = | nastupi(golovi)16 = | godine17 = | klubovi17 = | nastupi(golovi)17 = | godine18 = | klubovi18 = | nastupi(golovi)18 = | godine19 = | klubovi19 = | nastupi(golovi)19 = | godine20 = | klubovi20 = | nastupi(golovi)20 = | godine21 = | klubovi21 = | nastupi(golovi)21 = | godine22 = | klubovi22 = | nastupi(golovi)22 = | godine23 = | klubovi23 = | nastupi(golovi)23 = | godine24 = | klubovi24 = | nastupi(golovi)24 = | godine25 = | klubovi25 = | nastupi(golovi)25 = | reprezentacija = | nacionalnegodine1 = 2021 – | nacionalneekipe1 = {{NogRep|GAN}} | nacionalninastupi(golovi)1 = 18 (3) | nacionalnegodine2 = | nacionalneekipe2 = | nacionalninastupi(golovi)2 = | nacionalnegodine3 = | nacionalneekipe3 = | nacionalninastupi(golovi)3 = | nacionalnegodine4 = | nacionalneekipe4 = | nacionalninastupi(golovi)4 = | trenergodine = | trenerklubovi = | zadnjiuređaj = 17.7.2026 | zadnjiuređajrep = }} '''Osman Bukari''' ([[Accra]], [[13. prosinca]] [[1998.]]), [[Gana|ganski]] nogometaš i reprezentativac koji igra na poziciji krila. Trenutno je član [[Widzew Łódź]]a. Karijeru je započeo u [[Gana|Gani]], odakle je otišao u omladinski pogon [[R.S.C. Anderlecht|Anderlechta]]. Prvi profesionalni klub bio mu je [[Slovačka|slovački]] klub [[AS Trenčín]], odakle je prešao u belgijski [[K.A.A. Gent|Gent]]. Od [[2022.]] do [[2024.]] godine igra za Crvenu zvezdu, nakon čega odlazi u [[Sjedinjene Države]]. Za [[Ganska nogometna reprezentacija|reprezentaciju Gane]] debitirao je [[2021.]] godine. Od [[2023.]] godine posjeduje i [[Srbija|srpsko]] državljanstvo. {{Sastav Gana 2022 SP}} {{Authority control}} {{Životni vijek|1998||Bukari, Osman}} [[Kategorija:Ganski fudbaleri]] [[Kategorija:Srpski fudbaleri]] [[Kategorija:Fudbaleri Nantesa]] [[Kategorija:Fudbaleri Crvene zvezde]] 0gbb17jwc8ttincwdmu25c3v5ov64ee 4 4676182 42656369 42653393 2026-07-18T10:32:37Z Aca 108187 /* Kršenje WP:P3V na stranici Persepolis */ novi odjeljak 42656369 wikitext text/x-wiki {{Arhive|auto=short}} {{/zaglavlje}} <!--PIŠITE ISPOD OVE LINIJE!--> <!-- PIŠITE IZNAD OVE LINIJE --> [[Kategorija:Održavanje Wikipedije]] == [[Dojka]] == Pozdrav, sakriti ovu narednu izmjenu ovdje: [[Posebno:Razlike/42647460]]. --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 12. jula 2026. u 02:52 (CEST) :{{Urađeno}}, hvala ti! – [[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor s korisnikom:Vipz|razgovor]]) 12. jula 2026. u 02:59 (CEST) ::Fala ti, Vipz! :-) --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 12. jula 2026. u 04:05 (CEST) == Kršenje [[WP:P3V]] na stranici [[Persepolis]] == Korisnik {{korisnik3|Orijentolog}} upravo je prekršio pravilo [[WP:P3V]] na stranici [[Persepolis]]. Prvo je poništio stabilnu verziju članka bez obrazloženja, a potom je, nakon mog argumentiranja, odgovorio etiketiranjem i ''ad hominem'' napadom ([[Special:Diff/42656356|1]]). Korisnik je nastavio uređivački rat sa relativno slabom kasnijom argumentacijom, umesto da konstruktivno diskutuje o predloženim izmenama na stranici za razgovor. Zamolio bih za treće mišljenje i za zaštitu stranice na stabilnu verziju, u skladu s pravilima Wikipedije. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:32 (CEST) lps2vp40y1w4i9bhjl7yvd14k4pvf1k 42656370 42656369 2026-07-18T10:35:40Z Orijentolog 9392 /* Kršenje WP:P3V na stranici Persepolis */ 42656370 wikitext text/x-wiki {{Arhive|auto=short}} {{/zaglavlje}} <!--PIŠITE ISPOD OVE LINIJE!--> <!-- PIŠITE IZNAD OVE LINIJE --> [[Kategorija:Održavanje Wikipedije]] == [[Dojka]] == Pozdrav, sakriti ovu narednu izmjenu ovdje: [[Posebno:Razlike/42647460]]. --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 12. jula 2026. u 02:52 (CEST) :{{Urađeno}}, hvala ti! – [[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor s korisnikom:Vipz|razgovor]]) 12. jula 2026. u 02:59 (CEST) ::Fala ti, Vipz! :-) --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 12. jula 2026. u 04:05 (CEST) == Kršenje [[WP:P3V]] na stranici [[Persepolis]] == Korisnik {{korisnik3|Orijentolog}} upravo je prekršio pravilo [[WP:P3V]] na stranici [[Persepolis]]. Prvo je poništio stabilnu verziju članka bez obrazloženja, a potom je, nakon mog argumentiranja, odgovorio etiketiranjem i ''ad hominem'' napadom ([[Special:Diff/42656356|1]]). Korisnik je nastavio uređivački rat sa relativno slabom kasnijom argumentacijom, umesto da konstruktivno diskutuje o predloženim izmenama na stranici za razgovor. Zamolio bih za treće mišljenje i za zaštitu stranice na stabilnu verziju, u skladu s pravilima Wikipedije. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:32 (CEST) :Stabilna verzija bila je ona koja je stajala deceniju i pol, prije nego što si ti bez argumenata uklonio referencirani odlomak. – [[Korisnik:Orijentolog|Orijentolog]] ([[Razgovor s korisnikom:Orijentolog|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:35 (CEST) ki4xmpsb2vub0o7wdm49c58jkqm0dzl 42656371 42656370 2026-07-18T10:39:41Z Aca 108187 /* Kršenje WP:P3V na stranici Persepolis */ odgovor 42656371 wikitext text/x-wiki {{Arhive|auto=short}} {{/zaglavlje}} <!--PIŠITE ISPOD OVE LINIJE!--> <!-- PIŠITE IZNAD OVE LINIJE --> [[Kategorija:Održavanje Wikipedije]] == [[Dojka]] == Pozdrav, sakriti ovu narednu izmjenu ovdje: [[Posebno:Razlike/42647460]]. --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 12. jula 2026. u 02:52 (CEST) :{{Urađeno}}, hvala ti! – [[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor s korisnikom:Vipz|razgovor]]) 12. jula 2026. u 02:59 (CEST) ::Fala ti, Vipz! :-) --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 12. jula 2026. u 04:05 (CEST) == Kršenje [[WP:P3V]] na stranici [[Persepolis]] == Korisnik {{korisnik3|Orijentolog}} upravo je prekršio pravilo [[WP:P3V]] na stranici [[Persepolis]]. Prvo je poništio stabilnu verziju članka bez obrazloženja, a potom je, nakon mog argumentiranja, odgovorio etiketiranjem i ''ad hominem'' napadom ([[Special:Diff/42656356|1]]). Korisnik je nastavio uređivački rat sa relativno slabom kasnijom argumentacijom, umesto da konstruktivno diskutuje o predloženim izmenama na stranici za razgovor. Zamolio bih za treće mišljenje i za zaštitu stranice na stabilnu verziju, u skladu s pravilima Wikipedije. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:32 (CEST) :Stabilna verzija bila je ona koja je stajala deceniju i pol, prije nego što si ti bez argumenata uklonio referencirani odlomak. – [[Korisnik:Orijentolog|Orijentolog]] ([[Razgovor s korisnikom:Orijentolog|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:35 (CEST) ::Moja izmena je načinjena 24. septembra 2023, i dosad je postala stabilna verzija. Suvišni neenciklopedijski odeljci s ''trivia'' citatima uklonjeni su u još nekim člancima i niko dosad nije imao zamerke na to. Argumentacija je poprilično jasna i utemeljena na postojećim pravilima – [[WP:NIJE]] ([[WP:NESELEKTIVNA]]). Engleska Wikipedija ima više detalja. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:39 (CEST) lipbkh45lpryc04vs8p8z070zmnmxxi 42656372 42656371 2026-07-18T10:48:52Z Orijentolog 9392 /* Kršenje WP:P3V na stranici Persepolis */ 42656372 wikitext text/x-wiki {{Arhive|auto=short}} {{/zaglavlje}} <!--PIŠITE ISPOD OVE LINIJE!--> <!-- PIŠITE IZNAD OVE LINIJE --> [[Kategorija:Održavanje Wikipedije]] == [[Dojka]] == Pozdrav, sakriti ovu narednu izmjenu ovdje: [[Posebno:Razlike/42647460]]. --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 12. jula 2026. u 02:52 (CEST) :{{Urađeno}}, hvala ti! – [[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor s korisnikom:Vipz|razgovor]]) 12. jula 2026. u 02:59 (CEST) ::Fala ti, Vipz! :-) --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 12. jula 2026. u 04:05 (CEST) == Kršenje [[WP:P3V]] na stranici [[Persepolis]] == Korisnik {{korisnik3|Orijentolog}} upravo je prekršio pravilo [[WP:P3V]] na stranici [[Persepolis]]. Prvo je poništio stabilnu verziju članka bez obrazloženja, a potom je, nakon mog argumentiranja, odgovorio etiketiranjem i ''ad hominem'' napadom ([[Special:Diff/42656356|1]]). Korisnik je nastavio uređivački rat sa relativno slabom kasnijom argumentacijom, umesto da konstruktivno diskutuje o predloženim izmenama na stranici za razgovor. Zamolio bih za treće mišljenje i za zaštitu stranice na stabilnu verziju, u skladu s pravilima Wikipedije. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:32 (CEST) :Stabilna verzija bila je ona koja je stajala deceniju i pol, prije nego što si ti bez argumenata uklonio referencirani odlomak. – [[Korisnik:Orijentolog|Orijentolog]] ([[Razgovor s korisnikom:Orijentolog|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:35 (CEST) ::Moja izmena je načinjena 24. septembra 2023, i dosad je postala stabilna verzija. Suvišni neenciklopedijski odeljci s ''trivia'' citatima uklonjeni su u još nekim člancima i niko dosad nije imao zamerke na to. Argumentacija je poprilično jasna i utemeljena na postojećim pravilima – [[WP:NIJE]] ([[WP:NESELEKTIVNA]]). Engleska Wikipedija ima više detalja. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:39 (CEST) :::Ne radi se o nikakvim "trivijalnim" citatima nego utiscima lokaliteta na eminentne putopisce i historičare umjetnosti. Nemaš pojma o čemu pričaš. Pravilo da članci nisu zbirka citata ne znači da se treba ukloniti ama baš svaki citat, staviti 3-4 kratka je uvijek bilo u redu. – [[Korisnik:Orijentolog|Orijentolog]] ([[Razgovor s korisnikom:Orijentolog|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:48 (CEST) lg479p7zqnn24oog1gmlok76j0bahyk 42656386 42656372 2026-07-18T10:53:31Z Aca 108187 /* Kršenje WP:P3V na stranici Persepolis */ odgovor 42656386 wikitext text/x-wiki {{Arhive|auto=short}} {{/zaglavlje}} <!--PIŠITE ISPOD OVE LINIJE!--> <!-- PIŠITE IZNAD OVE LINIJE --> [[Kategorija:Održavanje Wikipedije]] == [[Dojka]] == Pozdrav, sakriti ovu narednu izmjenu ovdje: [[Posebno:Razlike/42647460]]. --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 12. jula 2026. u 02:52 (CEST) :{{Urađeno}}, hvala ti! – [[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor s korisnikom:Vipz|razgovor]]) 12. jula 2026. u 02:59 (CEST) ::Fala ti, Vipz! :-) --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 12. jula 2026. u 04:05 (CEST) == Kršenje [[WP:P3V]] na stranici [[Persepolis]] == Korisnik {{korisnik3|Orijentolog}} upravo je prekršio pravilo [[WP:P3V]] na stranici [[Persepolis]]. Prvo je poništio stabilnu verziju članka bez obrazloženja, a potom je, nakon mog argumentiranja, odgovorio etiketiranjem i ''ad hominem'' napadom ([[Special:Diff/42656356|1]]). Korisnik je nastavio uređivački rat sa relativno slabom kasnijom argumentacijom, umesto da konstruktivno diskutuje o predloženim izmenama na stranici za razgovor. Zamolio bih za treće mišljenje i za zaštitu stranice na stabilnu verziju, u skladu s pravilima Wikipedije. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:32 (CEST) :Stabilna verzija bila je ona koja je stajala deceniju i pol, prije nego što si ti bez argumenata uklonio referencirani odlomak. – [[Korisnik:Orijentolog|Orijentolog]] ([[Razgovor s korisnikom:Orijentolog|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:35 (CEST) ::Moja izmena je načinjena 24. septembra 2023, i dosad je postala stabilna verzija. Suvišni neenciklopedijski odeljci s ''trivia'' citatima uklonjeni su u još nekim člancima i niko dosad nije imao zamerke na to. Argumentacija je poprilično jasna i utemeljena na postojećim pravilima – [[WP:NIJE]] ([[WP:NESELEKTIVNA]]). Engleska Wikipedija ima više detalja. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:39 (CEST) :::Ne radi se o nikakvim "trivijalnim" citatima nego utiscima lokaliteta na eminentne putopisce i historičare umjetnosti. Nemaš pojma o čemu pričaš. Pravilo da članci nisu zbirka citata ne znači da se treba ukloniti ama baš svaki citat, staviti 3-4 kratka je uvijek bilo u redu. – [[Korisnik:Orijentolog|Orijentolog]] ([[Razgovor s korisnikom:Orijentolog|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:48 (CEST) ::::U tekst članka, da. U poseban odeljak, ne. Videti: [[:en:WP:UNDUE]]. Imamo Wikicitat za liste citata. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:53 (CEST) 1mbe25uw8q3q6f0zmno8g8ialkiurv5 42656394 42656386 2026-07-18T10:56:04Z Aca 108187 /* Kršenje WP:P3V na stranici Persepolis */ odgovor 42656394 wikitext text/x-wiki {{Arhive|auto=short}} {{/zaglavlje}} <!--PIŠITE ISPOD OVE LINIJE!--> <!-- PIŠITE IZNAD OVE LINIJE --> [[Kategorija:Održavanje Wikipedije]] == [[Dojka]] == Pozdrav, sakriti ovu narednu izmjenu ovdje: [[Posebno:Razlike/42647460]]. --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 12. jula 2026. u 02:52 (CEST) :{{Urađeno}}, hvala ti! – [[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor s korisnikom:Vipz|razgovor]]) 12. jula 2026. u 02:59 (CEST) ::Fala ti, Vipz! :-) --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 12. jula 2026. u 04:05 (CEST) == Kršenje [[WP:P3V]] na stranici [[Persepolis]] == Korisnik {{korisnik3|Orijentolog}} upravo je prekršio pravilo [[WP:P3V]] na stranici [[Persepolis]]. Prvo je poništio stabilnu verziju članka bez obrazloženja, a potom je, nakon mog argumentiranja, odgovorio etiketiranjem i ''ad hominem'' napadom ([[Special:Diff/42656356|1]]). Korisnik je nastavio uređivački rat sa relativno slabom kasnijom argumentacijom, umesto da konstruktivno diskutuje o predloženim izmenama na stranici za razgovor. Zamolio bih za treće mišljenje i za zaštitu stranice na stabilnu verziju, u skladu s pravilima Wikipedije. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:32 (CEST) :Stabilna verzija bila je ona koja je stajala deceniju i pol, prije nego što si ti bez argumenata uklonio referencirani odlomak. – [[Korisnik:Orijentolog|Orijentolog]] ([[Razgovor s korisnikom:Orijentolog|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:35 (CEST) ::Moja izmena je načinjena 24. septembra 2023, i dosad je postala stabilna verzija. Suvišni neenciklopedijski odeljci s ''trivia'' citatima uklonjeni su u još nekim člancima i niko dosad nije imao zamerke na to. Argumentacija je poprilično jasna i utemeljena na postojećim pravilima – [[WP:NIJE]] ([[WP:NESELEKTIVNA]]). Engleska Wikipedija ima više detalja. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:39 (CEST) :::Ne radi se o nikakvim "trivijalnim" citatima nego utiscima lokaliteta na eminentne putopisce i historičare umjetnosti. Nemaš pojma o čemu pričaš. Pravilo da članci nisu zbirka citata ne znači da se treba ukloniti ama baš svaki citat, staviti 3-4 kratka je uvijek bilo u redu. – [[Korisnik:Orijentolog|Orijentolog]] ([[Razgovor s korisnikom:Orijentolog|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:48 (CEST) ::::U tekst članka, da. U poseban odeljak, ne. Videti: [[:en:WP:UNDUE]]. Imamo Wikicitat za liste citata. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:53 (CEST) :::::Ne radimo ni za glumce odeljak "Rekli su o njemu" i sličnu ''triviju''. Takve stvari ne pripadaju enciklopediji i narušavaju enciklopedijski stil. Nadalje, teško je podvući crtu gde treba stavljati citate, a gde ne, čime otvaramo Pandorinu kutiju da nam svaki članak ima "zanimljivosti" i "trivije", poput Fandoma. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:56 (CEST) o57aj1oy9o4ey4izmbwbgql3wn4uln9 42656408 42656394 2026-07-18T11:42:15Z Edgar Allan Poe 29250 /* Kršenje WP:P3V na stranici Persepolis */ odgovor 42656408 wikitext text/x-wiki {{Arhive|auto=short}} {{/zaglavlje}} <!--PIŠITE ISPOD OVE LINIJE!--> <!-- PIŠITE IZNAD OVE LINIJE --> [[Kategorija:Održavanje Wikipedije]] == [[Dojka]] == Pozdrav, sakriti ovu narednu izmjenu ovdje: [[Posebno:Razlike/42647460]]. --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 12. jula 2026. u 02:52 (CEST) :{{Urađeno}}, hvala ti! – [[Korisnik:Vipz|Vipz]] ([[Razgovor s korisnikom:Vipz|razgovor]]) 12. jula 2026. u 02:59 (CEST) ::Fala ti, Vipz! :-) --[[Korisnik:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] ([[Razgovor s korisnikom:نوفاك اتشمان|razgovor]]) 12. jula 2026. u 04:05 (CEST) == Kršenje [[WP:P3V]] na stranici [[Persepolis]] == Korisnik {{korisnik3|Orijentolog}} upravo je prekršio pravilo [[WP:P3V]] na stranici [[Persepolis]]. Prvo je poništio stabilnu verziju članka bez obrazloženja, a potom je, nakon mog argumentiranja, odgovorio etiketiranjem i ''ad hominem'' napadom ([[Special:Diff/42656356|1]]). Korisnik je nastavio uređivački rat sa relativno slabom kasnijom argumentacijom, umesto da konstruktivno diskutuje o predloženim izmenama na stranici za razgovor. Zamolio bih za treće mišljenje i za zaštitu stranice na stabilnu verziju, u skladu s pravilima Wikipedije. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:32 (CEST) :Stabilna verzija bila je ona koja je stajala deceniju i pol, prije nego što si ti bez argumenata uklonio referencirani odlomak. – [[Korisnik:Orijentolog|Orijentolog]] ([[Razgovor s korisnikom:Orijentolog|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:35 (CEST) ::Moja izmena je načinjena 24. septembra 2023, i dosad je postala stabilna verzija. Suvišni neenciklopedijski odeljci s ''trivia'' citatima uklonjeni su u još nekim člancima i niko dosad nije imao zamerke na to. Argumentacija je poprilično jasna i utemeljena na postojećim pravilima – [[WP:NIJE]] ([[WP:NESELEKTIVNA]]). Engleska Wikipedija ima više detalja. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:39 (CEST) :::Ne radi se o nikakvim "trivijalnim" citatima nego utiscima lokaliteta na eminentne putopisce i historičare umjetnosti. Nemaš pojma o čemu pričaš. Pravilo da članci nisu zbirka citata ne znači da se treba ukloniti ama baš svaki citat, staviti 3-4 kratka je uvijek bilo u redu. – [[Korisnik:Orijentolog|Orijentolog]] ([[Razgovor s korisnikom:Orijentolog|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:48 (CEST) ::::U tekst članka, da. U poseban odeljak, ne. Videti: [[:en:WP:UNDUE]]. Imamo Wikicitat za liste citata. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:53 (CEST) :::::Ne radimo ni za glumce odeljak "Rekli su o njemu" i sličnu ''triviju''. Takve stvari ne pripadaju enciklopediji i narušavaju enciklopedijski stil. Nadalje, teško je podvući crtu gde treba stavljati citate, a gde ne, čime otvaramo Pandorinu kutiju da nam svaki članak ima "zanimljivosti" i "trivije", poput Fandoma. – [[Korisnik:Aca|Aca]] ([[Razgovor s korisnikom:Aca|razgovor]]) 18. jula 2026. u 12:56 (CEST) ::::::Ja sam rekao da se ja ne slažem s nekim aspektima uređivačke politike kakvu zagovara @[[Korisnik:Aca|Aca]], pri čemu je uklanjanje određene vrste sadržaja jedan primjer toga. Ovdje se po meni radi o četiri prilično bezazlena, a opet relativno korisna citata koji ovome članku ne smetaju. ''Having said that'', mislim da se oni trebaju integrirati u sam tekst članka i da ovako izdvojeno djeluju stilski ''out of place''. Dakle, citate ne treba uklanjati nego ih integrirati u tekst. Ako Aca za to nema volje/vremena, onda je bolje staviti nekakvu etiketu za sređivanje i obrazložiti istu nego jednostavno ukloniti tekst. S druge strane, ''ad hominem'' kojemu je @[[Korisnik:Orijentolog|Orijentolog]] priskočio u prvom revertu nedopustiv je i to nije način ophođenja na ovoj Wikipediji pa bih te, frende, zamolio da s tim prestaneš. Kako sada, tako i u sličnim budućim situacijama ako se one dogode. Znam da ste vi dečki imali svoju epizodu, ali ovo je stvarno nekorektno i kao takvo nema smisla. Nitko ne želi dijeliti sankcije zbog gluposti kao što su revert ratovi. ::::::Dakle, @[[Korisnik:Orijentolog|Orijentolog]] - možeš li sva 4 (mislim da su 4?) citata integrirati u tekst članka, bilo da ih ubaciš u neki opis slike, bilo da koristiš {{tl|Quote box}} pa da ih ubaciš negdje u tekst gdje su primjereni, da ovaj odjeljak ne strši stilski u odnosu na sam članak i na druge tekstove? Je li to izvedivo? :) – [[Korisnik:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Edgar A.</span>]] [[Razgovor s korisnikom:Edgar Allan Poe|<span style="color:var(--color-base); font-family:'Free Style Script';">Poe</span>]] 18. jula 2026. u 13:42 (CEST) s6fmsicph9notri0s0lbg4qc9x02mrh 0 4690505 42656176 42185692 2026-07-17T20:18:01Z Aca 108187 42656176 wikitext text/x-wiki {{Infobox Song | Name = Смело, товарищи, в ногу! | English_title = "Budi se Istok i Zapad"<br>"Crven je Istok i Zapad" | Cover = Kustodiev_The_Bolshevik.jpg | Caption = Boris Kustodijev: Bolshevik | written = [[1896]]. | Released = [[1898]]. (ruska verzija)<br>1930-ih (sh prepev) | Genre = [[revolucionarna pesma]], [[koračnica]] | Writer = [[Leonid Petrovich Radin]]<br>[[Čedomir Minderović]] (prepjev) | Composer = }} '''Budi se Istok i Zapad''' je jugoslovenska [[revolucionarna pesma]], koja predstavlja jedan od brojnih prepjeva stare ruske revolucionarne pesme "{{lang|ru|Смело, товарищи, в ногу!}}" (sh. "Hrabro, drugovi, samo tako!"), među kojima je najpoznatija nemačka verzija "{{lang|de|Brüder, zur Sonne, zur Freiheit}}" (sh. "Braćo, do sunca, do slobode"). Pesma je u Jugoslaviju došla pred drugi svjetski rat.<ref name="Ante Nazor"/> Tekst srpskohrvatske verzije napisao je [[Čedomir Minderović]],<ref name="yugopapir">http://www.yugopapir.com/2014/04/nob-budi-se-istok-i-zapad-prica-o.html</ref> a izvorni naziv je bio '''''Crven je Istok i Zapad'''''<ref name="Ante Nazor">[https://hrcak.srce.hr/clanak/85702 Ante Nazor, Pjesme međunarodnog radničkog pokreta u revolucionarnim previranjima u Jugoslaviji]</ref><ref name="yugopapir"/> (ponekad ''Crveni se istok i zapad''<ref>Kultura i umjetnost NOB u Hrvatskoj (str. 320), Zagreb 1975.</ref>). Pesma je bila veoma popularna tokom [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|narodnooslobodilačke borbe]] i perioda [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]]. U Sloveniji se ova pesma peva u prepevu '''''Bratje, le k soncu, svobodi'''''. Prema svedočenju [[Magda Simin|Magde Simin]], u subotičkom zatvoru tokom drugog svetskog rata, pjesma Budi se Istok i Zapad pjevala se "na svim jezicima Evrope".<ref name="Ante Nazor"/> [[Kosovski partizani]] su pevali ovu pesmu u prepevu pod nazivom »''Marshi i Frontit Popullor''«.<ref>Muzika i muzičari u NOB, zbornik sećanja (str. 206), Beograd 1982.</ref> == Istorijat == Pesmu ''Smjelo tovarišći, v nogu'' spjevao je [[Leonid Petrovich Radin|Leonid Radin]] 1896. u moskovskom zatvoru.<ref name="Ante Nazor"/> Prvobitni tekst bio je na usvojenu melodiju, koja sliči starijem ruskom napevu ''[[Славное море — священный Байкал|Slavnoe more]]''.<ref name="Ante Nazor"/> Melodija je bila u tročetvrtinskom taktu valcera. Ranije je bila studentska pjesma koja je prerađena u marš.<ref name="Ante Nazor"/> Nakon [[Oktobarska revolucija|oktobarske revolucije]] u redove crvenogardejaca prodrla je nova verzija: ''Družno, tovarišći, v nogu'', koju je [[1918]]. spjevao boljsevik Bogorad. Raširila se i po drugim zemljama, gdje su pored prijevoda nastajali i novi tekstovi. Tako je nastala i jedna od najraširenijih pjesama međunarodnog proletarijata - njemačka pjesma "{{lang|de|Brüder, zur Sonne, zur Freiheit}}", koju je napisao [[Hermann Scherchen]]. Slovenski je prijevod te pjesme: ''Bratje le k soncu, svobodi''. == Srpskohrvatska verzija (''Budi se Istok i Zapad'') == <poem> Budi se istok i zapad, Budi se sjever i jug! Koraci tutnje u napad, Naprijed uz druga je drug! Naprijed sve bliže i bliže, Čuje se koraka bat! Glas miliona se diže, Dolje fašizam i rat! Smrt ti od našega trona, Fašizam nek krvavi spi! Čeka nas druže sloboda, Naš bit će čitavi svijet ! Složno smrt gvozdenoj peti, Nestat će jauk i glad! Nov ćemo život početi, Sloboda, drugarstvo i rad! </poem> == Slovenska verzija (''Bratje, le k soncu, svobodi'') == <poem> Bratje, le k soncu, svobodi Bratje, le k luči na plan! Noč je bolestna za nami, Pred nami svobode je dan. Zbori brezpravnih miljonov Vstajajo že iz noči, Da uteše hrepenenje, Že trgajo svoje vezi. Strimo okove tiranov Prosto izberimo pot, Dvignimo našo zastavo, Visoko nad delavski rod. Bratje, podajmo si roke Bratje, prezirajmo smrt Sveta poslednja je borba Naprej, naš sovrag naj bo strt! Sever in jug se budita Drami se vzhod in zahod Vstani, oj ljudstvo slovensko Ter plani v poslednji pohod! </poem> == Melodija == <score sound="1"> \new Voice \relative c'' { \autoBeamOff \language "deutsch" \tempo 4 = 120 \set Score.tempoHideNote = ##t \new Voice \relative c'' { \set Staff.midiInstrument = #"trumpet" \autoBeamOff \language "deutsch" \tempo 4 = 120 \set Score.tempoHideNote = ##t \key c \major g4 g8. g16 a4 g8. f16 g2 e g4 g8. g16 a4 h8. h16 c2~ c4. r8 \repeat volta 2 { a4 a8. a16 c4 h8. a16 g4 ( e' ) e2 f4 d8. c16 h4 a8. h16 c2. r4 } \bar "|." } } </score> == Naslijeđe == Pjesma "[[Ljubi se istok i zapad]]" pop rock grupe [[Plavi orkestar]] naslovljena je po ovoj partizanskoj pesmi. == Izvori == {{Izvori|2}} == Povezano == * [[Revolucionarne pesme]] * [[Partizanske pjesme]] [[Kategorija:Partizanske pjesme]] [[Kategorija:Revolucionarne pesme]] ncbja3tbll6e6vrjwldyg35suzkfrab 0 4690760 42656178 42656063 2026-07-17T20:52:46Z ~2026-33838-53 362805 42656178 wikitext text/x-wiki {{Sređivanje|razlog=Preterana upotreba citata}} [[File:Lukačević i Nemci.jpg|thumb|Četnički potpukovnik [[Vojislav Lukačević]], dvojica nemačkih oficira i neidentifikovani četnički komandant. Fotografija je verovatno nastala tokom [[Bitka za Konjic 1943.|bitke za Konjic]], od 19. do 26. februara 1943. godine, kada su snage pod Lukačevićevom komandom sadejstvovale s Nemcima.]] [[File:Četnici i Nemci u okupiranoj Jugoslaviji.jpg|thumb|Četnici i Nijemci u okupiranoj Jugoslaviji.]] '''Kolaboracija četnika s Nemcima''' odvijala se, sa manjim ili većim intenzitetom, tokom većeg dijela perioda [[Okupacija Jugoslavije u Drugom svetskom ratu|okupacije Jugoslavije u Drugom svetskom ratu]]. Glavna usluga koju su četnici vršili Nemcima bila je borba protiv [[Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije|partizanskih jedinica]], hvatanje pripadnika [[Narodnooslobodilački pokret Jugoslavije|pokreta otpora]] po naseljenim mestima, te njihovo likvidiranje ili slanje u logore pod kontrolom okupacionih ili kvislinških vlasti. Zbog njegovog inicijalnog učešća u [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanku u Srbiji 1941]], Nemci su [[Draža Mihailović|Dražu Mihailovića]] dugo smatrali neprijateljem, za kojim je raspisana poternica.<ref>https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D0%BC_%D0%B8%D0%B7_%D0%B4%D0%B5%D1%86%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0_1941.</ref><ref>https://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D0%BC_%D0%B8%D0%B7_%D1%98%D1%83%D0%BB%D0%B0_1943.</ref> Istovremeno, njegovi odredi širom okupiranog područja sarađivali su sa nemačkom vlašću na razne načine (npr. [[legalizacija četnika u Srbiji]] 1941–1943). Saradnja četnika sa Vermahtom postala je sveobuhvatna nakon novembra 1943. godine, kada je politički vrh u [[Berlin]]u konačno odlučio da prihvati Dražu Mihailovića za saradnika, što je rezultiralo potpisivanjem niza [[Ugovori o saradnji četnika i Vermahta|ugovora o saradnji]] sa njegovim glavnim komandantima u Srbiji. Nakon potpisivanja ugovora o primirju i saradnji, okupator je počeo isporučivati municiju i vojnu opremu četničkim jedinicama koje su se, zajedno sa njemačkim trupama i pod nadzorom njemačkih oficira, borile protiv jedinica [[NOVJ]] u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]] i [[Sandžak]]u.<ref>AVII, reg. br. 8/1, kut. 276, dep. 12058.</ref> U [[NDH]], četnici su služili Nemcima za razne namene: dostavljanje obaveštenja o komunistima, pomoć nemačkim nabavkama stoke, pomoć trupama u svojstvu vodiča, pomoć u ljudstvu, učestvovanje u osovinskim operacijama (na primer [[operacija Citen|operacija Ziethen]], [[operacija Bora]]), i druge potrebne radnje za gušenje ustaničkog pokreta.<ref name="ReferenceA">[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_259.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. novembra 1943. Štabu 2. oklopne armije o saradnji četnika sa nemačkim trupama u Dalmaciji i zapadnoj Bosni]</ref> Nemci su četnike snabdevali oružjem i opremom i dozvoljavali im da po potrebi koriste njihove garnizone za smeštaj i motorizaciju za transport. Partizanske pokrete po Bosni i Hercegovini te Hrvatskoj Nijemci su u mnogo navrata doznavali na osnovu četničkih dojava.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1071&rec=314&roll=563 NAW, T-314, Roll 563, frames 001061-1062: Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja 15. brdskog korpusa (31. januar 1944.)]</ref> Prve dve godine rata, četnici su formalno bili deo [[Savezničke sile u Drugom svjetskom ratu|savezničke]] koalicije, ali zbog stavljanja [[Četnički odredi Jugoslovenske vojske|četničkih odreda Jugoslovenske vojske]] pod komandu Vermahta, krajem 1943. je došlo do konačnog napuštanja Draže Mihailovića od strane Saveznika, a potom 1944. godine i do napuštanja i osude četnika od strane jugoslovenskog kralja.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D0%B2_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%99%D0%B0_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0_II_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%9A%D0%B5_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%BE%D1%98_%D0%B2%D0%BE%D1%98%D1%81%D1%86%D0%B8_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%98%D0%B5 Poziv kralja Petra II na pristupanje Narodnooslobodilačkoj vojsci Jugoslavije]</ref> Zbog kolaboracije sa nemačkim okupatorom, mnogim je četničkim vođama, uključujući samog Dražu Mihailovića, suđeno u [[Beogradski proces|beogradskom]] i drugim procesima. Pored kolaboracije sa Nemcima, četnici na teritoriji italijanske okupacione zone su tesno [[Kolaboracija četnika s fašističkom Italijom|sarađivali sa fašističkom Italijom]]. == Nemačka politika prema četnicima == Česte njemačke promjene kursa u odnosu prema četnicima Draže Mihailovića (npr. [[Sastanak u Divcima|pregovori u Divcima]] u novembru, pa [[Operacija Mihailović|napad na štab Draže Mihailovića]] u decembru 1941, zatim ponovna obustava progona Mihailovićevih četnika i skidanje ucjene na njegovu glavu u proljeće 1942. godine, itd.) tokom čitavog ratnog perioda, bile su u potpunosti u skladu sa politikom koja je vođena u okupiranim zemljama. Najplastičniji prikaz ovakvog pristupa prezentovao je [[Felix Benzler]], opunomoćenik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova u [[Beograd]]u, u izvještaju koji je poslao u [[Berlin]] 11. marta 1942. godine ministru vanjskih poslova [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]] [[Joachim von Ribbentrop|Joachimu von Ribbentropu]]: {{izdvojeni citat|To što nemačka vojna mesta vode pregovore s pojedinim četničkim vođama, nije ništa neobično u srpskom prostoru. To se zbiva svesno, u okviru naše politike, uslovljene slabošću naših vojn[ičk]ih snaga i dosad ne bez uspeha vođene, da Srbe, a naročito ustanike usmeri jedne protiv drugih (komuniste protiv četnika, četnike među sobom, vladine dobrovoljce protiv komunista i četnika) i da se time po mogućnosti omete obrazovanje jednog jedinstvenog fronta.<ref>AVII, NAV, N-T-120, 200/153555-58.</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/154_4.pdf Milan Borković, Kontrarevolucija u Srbiji: Kvislinška uprava 1941-1944, I-II, Beograd, 1979.], str. I/272.</ref><ref>Branislav Božović – Mladen Stefanović: MILAN AĆIMOVIĆ – DRAGI JOVANOVIĆ – DIMITRIJE LJOTIĆ, Centar za informacije i publicitet, Zagreb, 1985, str. 90.</ref>}} Njemačko konstantno opiranje uspostavi saradnje s četnicima Draže Mihailovića bilo je generirano sa samog političkog vrha. U ratnom dnevniku Vrhovne komande Wehrmachta prenesena je informacija da je 23. septembra 1942. održan sastanak vođe Trećeg Reicha [[Adolf Hitler|Adolfa Hitler]]a s predsjednikom [[Rumunija|rumunjske]] vlade [[Ion Antonescu|Ionom Antonescuom]] i poglavnikom [[NDH]] [[Ante Pavelić|Antom Pavelićem]]. Na sastanku se uglavnom raspravljalo „o hrvatskim problemima“. Pored njemačkog veleposlanika u [[Zagreb]]u [[Siegfried Kasche|Siegfrieda Kaschea]], sastanku je prisustvovao i opunomoćeni general u NDH [[Edmund Glaise von Horstenau]] koji se nije ustručavao da „otvoreno kritikuje hrvatsku vlast“, ali je i „skrenuo pažnju na četnike, koje su naoružali Italijani“. General von Horstenau je predložio da bi četnike trebalo „upotrebiti da na svom području [tj. u njemačkoj okupacionoj zoni] postanu organi reda“: {{izdvojeni citat|Hitler je na taj predlog negativno odgovorio, jer da mu se čini veoma opasno da se četnicima pruži podrška. Četnici su pre svega srpske patriote, koji zastupaju [[Velika Srbija|velikosrpsku]] misao. Time hranimo zmiju koja će jednoga dana da poraste. Istina, danas je ona još mala, ali jednog dana mogla bi da bude opasna.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2022-11-04 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |dead-url=yes }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta}} Nakon sagledavanja situacije na Balkanu u jesen 1943, Nemci su jugoslovenske partizane proglasili najvećim neprijateljima.<ref>https://www.znaci.org/00001/4_12_3_156.htm PROCENA KOMANDANTA JUGOISTOKA FELDMARŠALA VAJKSA OD 1. NOVEMBRA 1943. VOJNO-POLITIČKE SITUACIJE NA BALKANU KRAJEM OKTOBRA 1943. GODINE</ref> U cilju borbe protiv partizana, tolerisali su i koristili četnike kao antikomunističku miliciju, iako im je bilo dobro poznato da oni održavaju veze sa [[London]]om. == Hronologija == === Mihailovićeva ponuda Nemcima (1941) === {{main|Ustanak u Srbiji 1941.|Sastanak u Divcima}} {{izdvojeni citat|Četnički odredi jugoslovenske vojske pod komandom pukovnika Draže Mihailovića stavljaju se na raspolaganje za borbu protiv komunista u saradnji sa nemačkim Vermahtom.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%99%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_30._%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0_1941._%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0 Извештај капетана Матла претпостављенима од 30. октобра 1941. о разговорима са представницима Драже Михаиловића]</ref>|Dražina ponuda Nemcima iz oktobra 1941.}} {{Wikisource|Izjava pukovnika Branislava Pantića o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima}} {{Wikisource|Izveštaj kapetana Matla pretpostavljenima od 30. oktobra 1941. o razgovorima sa predstavnicima Draže Mihailovića}} {{Wikisource|Zapisnik sa sastanka Mihailovića sa nemačkim predstavnicima u selu Divci 11.11.1941.}} Nemci su za gušenje [[Ustanak u Srbiji 1941.|ustanka u Srbiji 1941.]] angažovali dodatne trupe i sproveli drastične represalije nad stanovništvom, što je Mihailovića navelo da se povuče iz ustanka, napadne partizane i zatraži kontakt sa nemačkom upravom radi prekida neprijateljstva. Vezu je uspostavio preko pukovnika [[Branislav Pantić|Branislava Pantića]], njegovog predstavnika i obaveštajca u [[Beograd]]u. Pukovnik Pantić je nakon rata svjedočio da je odluka o pregovorima s predstavnicima njemačkih okupacionih snagâ donijeta krajem oktobra 1941. godine, i to na sastanku održanom u kući [[Živojin Mišić|vojvode Mišića]] u [[Struganik]]u. Sastanku su, pored Draže Mihailovića i Branislava Pantića, prisustvovali i [[Dragiša Vasić]], potpukovnik [[Dragoslav Pavlović]], major [[Aleksandar Mišić]] i kapetan [[Nenad Mitrović]]. Pukovnik Pantić piše: {{izdvojeni citat|O potrebi pregovora nije bilo reči. Situacija je svima bila jasna. Ona ih je neodstupno zahtevala. Sporno je bilo: sa kime treba razgovarati, da li sa Nemcima ili sa Nedićem? Posle duže diskusije većina se složila da treba pregovarati sa Nedićem. Ovome se odsudno usprotivio Draža i major Mišić. Njegov zaključak po ovom pitanju bio je izražen rečima: – KAD JE SITUACIJA TAKVA DA MORAM DA PREGOVARAM, ONDA ĆU DA PREGOVARAM SA NEPRIJATELJEM. NA TO ME OVLAŠĆUJE I MEĐUNARODNO RATNO PRAVO. UOSTALOM, ŠTA MI MOŽEMO DA DOBIJEMO OD NEDIĆA? SVE ŠTO NAMA TREBA, ORUŽJE I MUNICIJA, NEDIĆ MORA TRAŽITI OD NEMACA. JER OVDE NISU U PITANJU MALE I SITNE KOLIČINE. ZAŠTO IĆI POSREDNO, KAD MOŽEMO NEPOSREDNO? Njegovo odsudno držanje, po ovom pitanju, odnelo je prevagu... Isto tako bilo je sporno pitanje da li da se o pregovorima obavesti Nedić. Posle kraće diskusije, a pošto sam ja izložio da kapetan g. dr. Matl nalazi da Nedića treba obavestiti, doneta je odluka da se tako i učini. Tako je doneta odluka da se pregovara sa Nemcima.<ref>[https://sr.m.wikisource.org/sr-el/%D0%98%D0%B7%D1%98%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%BE_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%98_%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%B8_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81_%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0 Izjava pukovnika Branislava Pantića o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima]</ref><ref>Jovan Marjanović, Draža Mihailović između Britanaca i Nemaca, knjiga I, Britanski štićenik, Globus/Narodna knjiga/Prosveta, Zagreb—Beograd, 1979, str. 138.</ref><ref>Боривоје М. Карапанџић, Грађански рат у Србији 1941—1945. Друштво Хиландар, Ваљево, 2010, стр. 115.</ref>|Izjava pukovnika [[Branislava Pantića]] o Mihailovićevoj odluci da pregovara s Nemcima}} 1. novembra 1941. godine, pukovnik Draža Mihailović je uputio generalu [[Walteru Hinghoferu]], komandantu [[342. divizija|342. pješadijske divizije]], ponudu sljedeće sadržine: {{izdvojeni citat|1) Na kolubarskom frontu nema komunista. Ukoliko ih je bilo oni su postali bezopasni. <br /> 2) Organizacija četnika je u stanju da održava red na području zapadne Srbije. <br /> 3) Komunistička opasnost će prestati od momenta kada se četničkoj organizaciji pruži mogućnost da neometano radi. Broj nacionalista je tako veliki da komunista ima samo 5%. Uz pomoć svoje brojne nadmoćnosti nacionalni elemenat pod komandom četnika može rešiti komunistička pitanja bez obostrane borbe. <br /> Uslov je: dovoljno naoružanje, koje nedostaje. <br /> 4) Ulazak u pojedine gradove je bio neophodan da se ne bi komunističke jedinice predstavljale kao oslobodioci i da ne bi povukle za sobom narodne mase. To se moralo događati i radi toga da bi se sprečili komunisti da vrše teror nad stanovništvom. <br /> 5) Četnička akcija nije usmerena protiv nemačkih jedinica, ukoliko one ne napadaju četnike i narod. <br /> 6) Naš narod voli slobodu i radovao bi se kada se na njegovoj teritoriji ne bi nalazile nemačke jedinice. To odgovara četničkom načinu vođenja rata, bez obzira na žrtve koje donosi. Oblast zapadne Srbije nema nikakav vojni značaj za nemačke jedinice, i trebalo bi da bude slobodna zona, u kojoj četnici održavaju red, pod uslovom da ih se u tome ne sprečava i da su dovoljno naoružani.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_1_240.htm Izjava Draže Mihailovića od 1. novembra 1941. komandi nemačke 342. pešadijske divizije]</ref>}} Prethodno, general Hinghofer je 30. X 1941. obavijestio njemačkog opunomoćenog generala i zapovjednika u Srbiji [[Franz Böhme|Franza Böhmea]] da lokalni četnički komandanti u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]] nude saradnju, očekujući zauzvrat pomoć u oružju od okupatora: „Četničke vođe iz [[Valjevo|Valjeva]], [[Slovac|Slovca]] i [[Lajkovac|Lajkovca]] daju važne podatke o organizaciji i izjavljuju spremnost da se sa nemačkim trupama bore protiv komunista. Traže oružje.“<ref>BA-MA, RH 26-342/14, 10-odnevni Hinghoferov izvještaj Bemeu, 30. 10. 1941.</ref> Odmah po pristizanju Mihailovićeve ponude, štab 342. pješadijske divizije je istoga dana (1. XI) dostavio izvještaj svojoj pretpostavljenoj komandi u kome, između ostalog, stoji i sljedeće: {{izdvojeni citat|Masa četnika, koja se nalazi u rejonu Valjeva, do sada se držala potpuno lojalno. Oni su prema komunistima zauzeli jasan odbijajući, takoreći, neprijateljski stav i može se reći uspešno se protiv njih borili. Oni su spremni i voljni da zajedno sa Vermahtom razbiju komuniste, kao i da u zemlji ponovo uspostave red i mir i zato traže nemačku pomoć.<ref>AVII, NAV—N—T—315, rolna 2130, snimci 626—632.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_10.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje MIHAILOVIĆ TRAŽI POMOĆ OD OKUPATORA]</ref>}} No, na samom početku sastanka sa nemačkim predstavnicima u selu [[Divci]] 11.11.1941. pukovniku Mihailoviću je rečeno: {{izdvojeni citat|Pre dve nedelje poručili ste nam preko Vaših poverenika u Beogradu da je Vaša namera "da nećete više dozvoliti da se srpska krv beskorisno proliva i srpska imovina dalje uništava". Istovremeno ste ponudili da se zajedno sa nemačkim Vermahtom i organima Nedićeve vlade borite protiv komunizma. Ponuda je od strane Glavne komande odbijena jer: 1) Nemački Vermaht će sam u najkraćem vremenu okončati sa komunizmom i 2) glavni komandant ne može imati poverenja prema Vama kao savezniku.}} Nemci su procenili da Draža zna za dolazak njihovih oklopnih trupa, da kao generalštabni oficir pravilno ocenjuje da će se nastavak nemačkih operacija rđavo završiti po njega, i stoga "nemački Vermaht ne može da se optereti takvim saveznicima koji mu se privremeno priključuju iz razloga oportuniteta".<ref name="Divci">[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%81%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8%D0%BC_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D1%83_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D0%94%D0%B8%D0%B2%D1%86%D0%B8_11.11.1941. Zapisnik sa sastanka Mihailovića sa nemačkim predstavnicima u selu Divci 11.11.1941.]</ref> U daljem razgovoru pukovnik Mihailović se pravdao nacistima zbog učešća u ustanku: {{izdvojeni citat|Nije moja namera da ratujem protiv okupatora, jer kao generalštabni oficir poznajem snage obeju snaga.<ref name="Divci"/>}} On se pravdao da je morao uzeti neke gradove od Nemaca da ih komunisti ne bi uzeli<ref>"Moji ljudi su [[Bitka za Loznicu 1941.|krenuli na Loznicu]] zato da je komunisti ne zauzmu."</ref> i tvrdio da nije na strani ustanika, "onih koji žele da isteraju Nemce".<ref name="Divci"/> Draža Mihailović je izjavljivao Nemcima lojalnost i tražio da mu daju municiju da nastavi borbu protiv partizana.<ref>"Neophodno je imati municiju! Računajući s tim, došao sam ovamo."</ref> Ali, želeo je da njegovo "delovanje na nacionalnoj osnovi" ostane potajno da ne bi prošao kao [[Kosta Pećanac]], koji je sklopio otvoreni sporazum sa okupatorom, čime je izgubio ugled u narodu i stekao oznaku izdajnika.<ref name="Divci"/> Uprkos svim njegovim predlozima, Nemci mu nisu ostavili drugu mogućnost do da položi oružje: {{izdvojeni citat|„Ponuda pukovnika Mihailovića da stavi svoje snage na raspolaganje za borbu protiv komunista je odbijena i zatražena je bezuslovna predaja. Mihailović je tražio da se konsultuje sa svojim komandatima. Mihailović također tražio oružje za borbu protiv komunista. Ovo je igra, borba između bandi za izvor oružja. Ipak, čini se da jedan dio Mihailovićevih bandi iskreno želi da se bori protiv komunista.“<ref>NAW, T-311, Roll 175, 000121-2: Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja komande Jugostoka</ref>|Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja komande Jugostoka 17.11.41.}} {{izdvojeni citat|Mihailović treba da sada pokrene akciju protiv Užica, gde se navodno nalazi celokupno rukovodstvo komunista, a zbog čega treba da se stavi u izgled i bombardovanje sa nemačke strane. U kontaktima sa nemačkim okupacionim vlastima koji su niže opisani, Mihailović je navodno molio da mu se stavi na raspolaganje 100.000 metaka da bi mogao nastupiti protiv Užica.|IZVEŠTAJ OBAVEŠTAJNOG CENTRA VERMAHTA U BEOGRADU OD 14. NOVEMBRA 1941. VRHOVNOJ KOMANDI VERMAHTA O ODNOSU ČETNIKA DRAŽE MIHAILOVIĆA PREMA NOP-u, O PREGOVORIMA PREDSTAVNIKA VERMAHTA I DRAŽE MIHAILOVIĆA I O VOJNO-POLITICKOJ SITUACIJI U SRBIJI}} Za njim je decembra 1941. godine raspisana poternica, nakon čega je bio u bekstvu. === Predaja zarobljenih partizana Nijemcima (1941) === {{main|Predaja zarobljenih partizana Nijemcima novembra 1941.}} [[File:Nemci odvode na streljanje četu partizana koje su četnici na prevaru uhvatili i predali Nemcima.jpg|thumb|Nemci odvode na streljanje četu partizana koje su četnici na prevaru uhvatili i predali Nemcima]] Iako je njegov prijedlog okupacionim vlastima u Divcima odbijen, pukovnik Mihailović je želio pružiti njemačkom okupatoru dokaz četničke gotovosti za saradnju. Stoga su četnici Draže Mihailovića, uz posredstvo samozvanog vojvode [[Jovan Škavović|Jovana Škavovića]], predali 13. novembra 1941. Njemcima oko [[Predaja zarobljenih partizana Nemcima novembra 1941.|365 zarobljenih partizana]]. [[Predaja zarobljenih partizana Nijemcima novembra 1941.|Predaja zarobljenih partizana Nemcima]] se desila tokom [[ustanak u Srbiji 1941|ustanka u Srbiji]] novembra [[1941]]. godine. Tokom [[Četničko-partizanski sukob|sukoba]] između [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevih]] četnika i partizana u zapadnoj [[Srbija|Srbiji]] početkom novembra [[1941]], četnici su zarobili više stotina partizana. Jednu veću grupu od oko 500 zarobljenika, među kojima su bili partizani na prevaru zarobljeni u [[Gornji Milanovac|Gornjem Milanovcu]],<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_1_110.htm Relacija Takovskog četničkog odreda od 17. juna 1942, Zbornik NOR-a, tom XIV (četnički dokumenti), knjiga 3, dokument 110]</ref> Kosjeriću,<ref>[https://www.znaci.org/00001/59_2_124.pdf Užička republika, Zapisi i sećanja, Narodni muzej, Užice 1981]</ref> Karanu i Planinici, četnici su prikupili na [[Ravna Gora|Ravnoj Gori]]. Oko [[13. novembar|13. novembra]] [[1941]]. četnici su grupu od 365 zarobljenika odveli u [[Mionica|Mionicu]], i zatim u [[Slovac]]. Tu su prihvaćeni od [[Milan Nedić|Nedićevih]] i nemačkih snaga i prebačeni kamionima u [[Valjevo]]. Transport zarobljenika do [[Valjevo|Valjeva]] je pratio četnički vođ Jovan Škavović Škava, koji je prethodno bio [[Kosta Pećanac|Pećančev]] četovođa, dok je u tom periodu priznavao [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevu]] komandu. U predaji zarobljenika učestvovao je i ravnogorski oficir [[Pavle Mešković]]. Predaji partizana prethodio je [[Sastanak u Divcima 1941.|sastanak Draže sa Nemcima u selu Divci]]. Od ove grupe zarobljenika, Nemci su 263 streljali dana [[27. novembar|27. novembra]] [[1941]]. godine na Krušiku u Valjevu.<ref>[https://www.znaci.org/00001/38_21.htm Radoslav S. Nedović, Pantelija Vasović: ZATAMNjENA ISTINA, Čačak 2006: Streljanja na Krušiku u Valjevu]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/44_4.pdf Radoslav S. Nedović: ČAČANSKI KRAJ I NOB - SLOBODARI NA STRATIŠTIMA, Čačak 2009: Krušik, Valjevo streljanje po grupama]</ref> Ostali zarobljenici su delom streljani naknadno, delom deportovani u [[Koncentracioni logor|logore]], a delom pušteni na slobodu. Predaja zarobljenih partizana nastavila se i posle ovoga, i bila je naročito intenzivna u decembru 1941.<ref>[https://www.znaci.org/00001/38_24.htm Radoslav S. Nedović, Pantelija Vasović: ZATAMNjENA ISTINA, Čačak 2006: Decembarski pokolj]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/44.htm Radoslav S. Nedović: ČAČANSKI KRAJ I NOB - SLOBODARI NA STRATIŠTIMA, Čačak 2009]</ref> === Legalizacija četnika i hvatanje ustanika (1941-1942) === {{main|Legalizovani četnici}} [[Datoteka:Legalizovani četnici u Srbiji 1942.jpg|minijatura|Legalizovani četnici Draže Mihailovića čuvaju [[Logor Metino brdo|logor na Metinom brdu]] kod [[Kragujevac|Kragujevca]] [[1942]].]] Četnički odredi u Srbiji su delom raspustili regrute kućama i ostali u ilegali na kadrovskom sastavu, a delom se legalizovali kao pripadnici zvaničnih Nedićevih formacija. Krajem 1941. i početkom 1942. godine, pripadnici [[Legalizovani četnici|legalizovanih ravnogorskih odreda]] pružili su najznačajniji doprinos u hvatanju nekoliko hiljada odbjeglih ili pasiviziranih partizana i njihovih saradnika u [[Zapadna Srbija|zapadnoj]] i djelovima [[Centralna Srbija|centralne Srbije]], kao i u njihovoj predaji Njemcima. Učešćem u masovnom hvatanju i likvidaciji pripadnika partizanskih odreda i njihovih saradnika, čak i ako se zanemari aktivna borba protiv partizana, legalizovani ravnogorski četnici su učinili krupne usluge njemačkom okupatoru u uništenju partizanskog pokreta na području dotadašnje [[Užička Republika|Užičke republike]].<ref name="yuhistorija.com">[http://www.yuhistorija.com/serbian/drugi_sr_txt01c4.html Milan Radanović: Kolaboracija JVuO sa nemačkim okupatorom u Srbiji 1941-1944.]</ref> Već krajem novembra 1941. godine na Metinom brdu kod Kragujevca je formiran [[Logor na Metinom brdu|logor]] za zarobljene srpske ustanike i civilne taoce. Prvi dovedeni u logor bili su taoci iz Kragujevca, komunisti, odbornici narodnooslobodilačkog odbora, Romi, Jevreji i svi oni koji su nemačkim fašistima bili sumnjivi. Osim svakodnevnih likvidacija, veća masovna streljanja su vršena 2. i 19. marta 1942. godine.<ref>[http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1322 Metino brdo]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hvatani borci su predavani nemačkom sudu, ili prekom sudu [[Nikola Kalabić|Nikole Kalabića]]. Većina pohvatanih je bila iz okoline Rače, Topole i Aranđelovca. 2. marta 1942. godine na Metinom brdu je streljano 173 rodoljuba i simpatizera oslobodilačkog pokreta sa teritorije Kragujevca i okolnih opština.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1248 |access-date=2014-05-01 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304191846/http://www.gtokg.org.rs/sr/vest.php?id=1248 |deadurl=yes }}</ref> Logor je rasformiran u junu 1942. Preostali logoraši su transportovani u [[Koncentracijski logor Banjica|logor na Banjici]], gde je većina streljana, kao i u logore u Nemačkoj, Norveškoj i Grčkoj.<ref>{{Cite web |url=http://www.ikragujevac.com/kultura/15517-istorija-zrtve-fasizma-na-metinom-brdu-i-deo.html |title=Archive copy |access-date=2024-07-08 |archive-date=2024-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708214249/https://www.ikragujevac.com/kultura/15517-istorija-zrtve-fasizma-na-metinom-brdu-i-deo.html |url-status=dead }}</ref> Nakon likvidacije partizanskih ostataka, četnici Draže Mihailovića su stekli faktičku kontrolu nad ruralnim područjima Srbije, dok je okupator držao gradove. Mihailovićev stav u odnosu na njemačkog okupatora jasno je izražen u depeši, koju je opunomoćeni poslanik Ministarstva inostranih poslova Trećeg Rajha u Beogradu [[Felix Benzler]], 31. marta 1942. godine, uputio centrali u Berlinu: {{izdvojeni citat|Sve dosad se nije postiglo da se ličnost pukovnika Mihailovića stavi pod kontrolu. Po svoj prilici ni on nije u stanju ili nije voljan da na srpskom području nešto preduzme, već je, naprotiv, preko jednog posrednika ovih dana ponudio vladi Nedića da prihvata da se objavi: 1) da on ne namerava da se bori protiv Nemaca; 2) da neće ništa da preduzima protiv Nedićeve vlade; 3) da se zalaže za održanje mira i reda u zemlji; 4) da poziva na borbu protiv komunista. Posredniku je ponovo odgovoreno da za Mihailovića jedino u obzir dolazi da se bezuslovno potčini.<ref>[https://znaci.org/00001/11_18.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje POD ZAŠTITOM LEGALIZOVANIH ODREDA]</ref>}} Nemački dokument od [[15. maj]]a 1942. godine navodi četničkog majora [[Ljubomir Jovanović Patak|Ljubu Jovanovića]] kao jednog od njihovih lokalnih saradnika za [[Zaječar]].<ref>NAW, T501, roll 248 frames 0121-0126; dostupno na http://znaci.net/temp/T-501_R-248-0126.jpg</ref> [[Datoteka:SS-Obergruppenführer Werner Lorenz accompanied with unknown chetnik officer in NE Bosnia.JPG|mini|[[SS]]-[[Obergruppenführer]] [[Werner Lorenz]] u društvu neimenovanog četničkog oficira u sjeveroistočnoj [[Bosna (oblast)|Bosni]], jesen 1942. godine]] U junu 1942. Mihailović je prešao u Crnu Goru, italijansku okupacionu zonu, na teritoriju koju su držali crnogorski četnici [[Saradnja četnika sa fašističkom Italijom|uz dopuštenje Italijana]]. Aktivnosti četničkih odreda u Srbiji svedene su na najmanju meru da se ne bi izazivao okupator, i uglavnom su ograničene na organizacionu i obaveštajnu delatnost i sitnije diverzije. Uprkos tome, nemački okupator je veoma ozbiljno shvatao četničku aktivnost i povremeno organizovao racije protiv preostalih Mihailovićevih odreda, koji su se trudili da izbegnu dodir sa neprijateljem. U Srbiji, znatan broj Mihailovićevih snaga se legalizovao. Nemački popis glavnih vladinih legalnih odreda od [[15. maj]]a 1942, pod rednim brojevima 1 do 18 navodi Ljotićeve odrede, od 19 do 39 su Mihailovićevi, a od 40 do 100 Pećančevi. Tu na okupatorskom spisku snaga su neki od glavnih Mihailovićevih četnika: [[Predrag Raković]], [[Miloje Mojsilović]], [[Dušan Smiljanić]], [[Vučko Ignjatović]], [[Miloš Glišić]], [[Ljuba Jovanović]]... Do početka 1942. godine "ravnogorski pokret istopio se u redovima Nedićeve milicije i konačno se ponovo pojavio, umanjen, u Crnoj Gori."<ref name="Deakin2">[https://www.znaci.org/00001/5_3.htm William Deakin, BOJOVNA PLANINA]</ref> Kako ne bi izgubio podršku naroda kao saradnik okupatora, Mihailović je odsustvo oružane borbe u Srbiji sredinom [[1942]]. godine nastojao da nadoknadi činjenjem smicalica nemačkim vojnicima po gradovima, ubacivanjem "smrdljivih bombi", "svrabećih praškova", "praškova za kijanje", upućivanjem pretećih pisama, uznemiravanjem telefonom...<ref name="Kosta Nikolić 2004"/> Ovo nije ostalo neprimećeno. Britanski kapetan Bil Hadson je u drugoj polovini 1942. ponovo uspostavio vezu i javio da "Mihailović još sarađuje s Osovinom u Crnoj Gori i Sandžaku i miruje u Srbiji", da su "u Dalmaciji Trifunovićevi četnici legalizovani" te, podsticani od Italijana, sanjaju o nekoj "Srbo-Sloveniji i Dalmaciji". Na osnovu stanja na terenu on izvlači zaključak: {{izdvojeni citat|U trenutku kada je Mihailović u velikom stepenu igrao ulogu kvislinga bio je nagrađen najjačom britanskom propagandom.... Mihailoviću bi trebalo konačno reći da Britanci pretpostavljaju komuniste kvislinzima.<ref name="Deakin2"/>|Britanski kapetan Bil Hadson}} [[Datoteka:Chetniks and Germans in Lopare 1942.jpg|mini|[[Radivoje Kerović]] (u sredini u bijeloj košulji) sa njemačkim tenkistima, [[Lopare]] 1942.]] Posljednjeg dana kolovoza 1942, održan je sastanak kod načelnika štaba Komande Jugoistoka. Ovom prilikom je podijeljena informacija da se oko [[Banja Luka|Banje Luke]] vode žestoke borbe s partizanima, u kojima okupatoru pomažu četnici (“srpski nacionalisti“), bez preciziranja o kom odredu JVuO iz [[Bosna (oblast)|Bosne]] je riječ: {{izdvojeni citat|Velike borbe su izbile u blizini Banje Luke. Ustanici su upotrijebili teško naoružanje, topove, minobacače itd., kao i tenkove. Hiljadu srpskih nacionalista je sudjelovalo u borbi protiv ustanika na našoj strani.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=490&roll=175 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000485.] <br /> ({{jez-njem|"Bei Banja Luka größeres Gefecht, Aufständische traten mit schweren Waffen, Geschützten, Minenwerfern u.sw. auf, auch mit Panzer. 1000 serbische Nationalisten haben sich dort auf unserer Seite im Kampfe gegen die Aufständischen beteiligt."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka kod načelnika štaba Jugoistoka održanog 31. augusta 1942.}} U drugom njemačkom izvještaju iz istog perioda se navodi da je 26. augusta jedan bataljun Wehrmachta južno od Banje Luke bio priklješten od strane nadmoćnijeg neprijatelja (i ovdje se napominje da su partizani raspolagali teškim naoružanjem), kao i da je Nijemcima u pomoć priskočilo čak „2000 bosanskih četnikâ“, što će rezultirati potiskivanjem jedinicâ [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOP i DVJ]] prema jugu do kraja mjeseca.<ref>BA/MA, RH 19 XI/81 (Die Bekämpfung der Aufstandsbewegung im Südostraum, Teil I), S. 244.</ref><ref>Klaus Schmider, ''Partisanenkrieg in Jugoslawien 1941-1944'', Verlag E.S. Mittler & Sohn GmbH, Hamburg/Berlin/Bonn, 2002, s. 155. <br /> ({{jez-njem|"Bereits am 26. August sah sich ein deutsches Bataillon bei dem Versuch, südlich von Banja Luka den ersten dieser Einfälle abzublocken, weit überlegenen, auch mit erbeuteten Panzern und Geschützen bewaffneten Verbänden gegenüber; nur mit Hilfe von 2.000 bosnischen Cetniks, die den Deutschen zu Hilfe eilten, gelang es bis Ende des Monats, die Partisanen wieder nach Süden abzudrängen."}})</ref> Takođe, u jednom izvještaju upućenom iz štaba njemačkih trupa u [[NDH]] od 18. novembra 1942. o četnicima se, između ostalog, navodi sljedeće: {{izdvojeni citat|U zoni 714. pješadijske divizije nalazi se 6-8.000 četnika, naoružanih puškama i nešto automatskog oružja. Diviziji su dosad pružili vrijedne usluge time što su branili svoju teritoriju od partizana i time oslobodili njemačke i trupe NDH za dejstvo na drugim sektorima. K tome obezbjeđuju i željeznicu i pribavljaju važna obavještenja njemačkim trupama. Četnici su pri zajedničkim akcijama snabdjevani od strane NDH; također im pripada i naknada od otprilike 3 Rajshsmarke dnevno, čiju isplatu oni, međutim, dosad nisu tražili.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=361&rec=314&roll=566 Nacionalni arhiv Vašington, T-314, rolna 566, frejm 000357; Dopis štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj-/Veza sa neprijateljski orijentisanim krugovima u Srbiji/ (18. novembar 1942.).] <br /> ({{jez-njem|"Bei 714.Div. haben die im Div.–Bereich beheimateten Cetnikverbände eine ungefähre Stärke von 6–8000 Mann. Sie sind mit Gewehren und verhältnissmässig wenig automatischen Waffen ausgestattet. Sie leisten der Div. wertvolle Dienste, indem sie ihr Heimatgebiet gegen Einfälle der Partisanen schützen, sodass, von grösseren Unternehmen abgesehen, in diesem Raume weder deutsche noch kroatische Truppen gebunden werden. Sie entlasten hiedurch den Bahnschutz und versorgen die deutsche Führung mit wertvollen Feindnachrichten. </br> Die Cetnikverbände werden durch den kroatischen Staat bei Einsätzen mit Munition versorgt und verpflegt. Vertragsmässig steht ihnen neben anderen Zusagen /z.B. Versorgungsansprüchen/ auch Wehrsold von etwa RM 3.— täglich zu, den sie jedoch bisher nicht beansprucht haben."}})</ref>|Dopis štaba Komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj (18. novembar 1942. godine)}} === Operacija Weiss i bitka na Neretvi (1943) === {{main|Operacija Weiss|Bitka za Konjic 1943.}} [[File:Četnici i Nemci na Neretvi.jpg|thumb|Četnici i Nemci tokom [[Bitka na Neretvi|bitke na Neretvi]] 1943.]] Van Srbije, postojala je intenzivna saradnja četnika i Nemaca. Iako su mnogi četnici na lokalu pomagali nemačkim trupama protiv partizana, [[Hitler]] je do sredine 1943. godine strogo branio svojim jedinicama svaku saradnju sa četnicima.<ref>Nacionalni arhiv Vašington, Mikrofilm T-311, rolna 175, snimka 378: Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja komande Jugostoka za novembar 1942 (30. novembar 1942.). „Svaka, pa i privremena, veza sa antikomunistički nastrojenim četnicima u Hrvatskoj je protivna naređenju Fuehrera, Ia 3071/42 o borbi protiv bandi.“</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=383 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000378.] <br /> ({{jez-njem|"Haltung gegenüber feindluch eingestellten Kreisen in Serbien/Kroatien: An Bev.Kmdr.Gen. in Serbien, Befehlshaber der dt. Truppen in Kroatien, Kdr.Gen. in Kroatien und Dt.Verb.Kdo. bei Supersloda ergeht ein Befehl betreffend klarer und eindeutiger militärischer Haltung gegenüber allen uns feindlich eingestellten Kreisen. Jede – wenn auch nur vorübergehende – Bindung mit antikommunistisch eingestellten Cetniks in Kroatien steht im Widerspruch zu den bzgl. Bandenkämpfung gegebenen Befehlen des Führers Ia Nr. 3071/42 g.K."}})</ref> Za vrijeme izvođenja [[Operacija Weiss|operacije Weiss]], njemački komandanti na terenu su bili u nedoumici da li da se povinuju naređenjima svojih viših vojnih komandi, ali i političkih instanci, ili da nastave sarađivati s četnicima Draže Mihailovića: {{izdvojeni citat|Uprkos borbenoj pomoći hrabrih četnika, koja je doprinijela deblokadi opkoljenih dijelova 718. pješadijske divizije, njemačke trupe imaju zadatak da se brzo probiju do boksitne oblasti. One imaju instrukcije da smatraju četnike neprijateljima. Sada se ispostavilo da se situacija kod mjesta Dobro (?), čija se posada sastojala od Nijemaca, Italijana i četnika, poboljšala zahvaljujući četničkom prodoru.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=549 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000544.] <br /> ({{jez-njem|"Trotz der Waffenhilfe tapferer Cetnik, die auch zur Befreiung der eingeschlossenen Gruppe der 718.I.D. mit beigetragen haben, ergibt sich für die deutschen Truppen die Aufgabe, möglichst schnell in das Bauxitgebiet von Mostar vorzustoßen. Die deutschen Truppen haben den Auftrag die Cetniks als Feind anzusehen. Es ergab sich nun das Bild, daß die Besatzung von Dobro (?), die aus Deutschen, Italiener und Cetniks bestand durch den Vorstoß der Cetniks Luft bekam."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka kod načelnika štaba Jugoistoka (1. mart 1943.).}} Major [[Slavoljub Vranješević]], komandant Zapadne Bosne JVuO, šalje 2. marta 1943. godine dopis »bratu« [[Uroš Drenović|Urošu Drenoviću]] kojim ga obavještava da je od strane njemačke komande u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] zakazana konferencija na koju su pozvani najvažniji četnički zapovjednici s teritorije [[Bosanska krajina|Bosanske Krajine]]: {{izdvojeni citat|Pre nekoliko časova primio sam izveštaj od Komandanta Bosanskih četničkih odreda brata Rade Radića, u kome mi javlja, da su Nemci pozvali na konferenciju u Banja Luci sve Komandante i to: Radića, Tešanovića, Drenovića, Marčetića, Mišića radi rešavanja važnih pitanja. Konferencija će se održati u nemačkoj komandi u B. Luci. Ovoj konferenciji neće prisustvovati pretstavnici hrvatskih ni vojnih ni civilnih vlasti. Komandant mi je naredio, da pozovem sve Komandante na predkonferenciju, koja će se održati u Karanovcu na dan 4 o.m. u 12 časova.— Prema napred izloženom pozivam te, da bez ikakvog izgovora i odlaganja bez obzira na situaciju na položaju, dođeš 4 o.m. do određenog časa u Karanovac.— Ovo smatraj vrlo važnim i NAJHITNIJIM. Molim Te koristi sva moguća prevozna sredstva, pa i motorcikl i na vreme dođi na predkonferenciju.<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 31, str. 64.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_64.htm Naređenje Komande bosanskih četničkih odreda od 2. marta 1943. komandantu odreda »Kočić« za prisustvovanje konferenciji radi usaglašavanja stavova o saradnji sa nemačkim trupama]</ref>}} Već 3. februara 1943. godine, major Vranješević je upoznao Vrhovnu komandu JVuO o činjenici da se bosanski četnici nalaze u službi njemačkog okupatora, ali i da su potpisali [[Suradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|sporazume o saradnji sa kvislinškim vlastima Nezavisne Države Hrvatske]]: {{izdvojeni citat| NEMCI Četnički odredi učestvuju u borbi zajedno sa Nemcima češće puta, ali na zasebnim sektorima. Pre našeg dolaska, Nemci su uspeli da u borbu protiv komunista uvode četnike tako, da im ovi osiguravaju krila i da se mešaju u komandovanje. Ovome se je odmah stalo na put, ma da sa dosta poteškoća. Po sebi se razume da se mnogo interesuju o tome, da li mi imamo kakve veze sa Dražom Mihailovićem — što mi odbijamo, navodeći da je to samo komunistička propaganda kako bi izazvali Nemce protiv nas, pa nas tako priklještene, uveli u svoje redove. Ipak, često puta Nemci čuju kako svi četnici pevaju »Od Topole pa do Ravne Gore« ili »Od Manjače pa do Ravne Gore«, »sve su straže generala Draže« itd., dakle jasno primećuju, ali moraju da trpe. Njihova nemoć oseća se. HRVATI Ovi se redovno predaju komunistima, gde god ovi na njih udare. Hrvatski oficiri nalaze spas u komunizmu. Zbog sporazuma sa Hrvatima, koji su ovi [četnički — prim.] odredi sklopili pre našeg dolaska, borbe sa Hrvatima ne vode se. Naprotiv, za većinu starešina i boraca može se reći, da su taj sporazum shvatili kao definitivan svršetak rata, pa i otuda javašluk i slaba disciplina. Sada, dok se ne raščisti sa komunistima, ovakvo stanje mora da ostane.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_27.htm Izveštaj majora Slavoljuba Vranješevića od 3. februara 1943. majoru Zahariju Ostojiću o vojno-političkoj situaciji u četničkim odredima zapadne Bosne i saradnji sa nemačkim i ustaško-domobranskim jedinicama]</ref>}} Vojvoda [[Vukašin Marčetić]], komandant puka »Manjača«, bio je takođe jedan od potpisnikâ sporazuma sa vlastima satelitske NDH. Tokom operacije »Weiss«, vojvoda Marčetić se povezuje i sa njemačkim okupatorom, konkretno sa [[117. lovačka divizija (Nemačka)|117. divizijom]]: {{izdvojeni citat|Posebno: [...] [[369. legionarska divizija|369. pješ. div.]] će prvo dovršiti borbe na [[Grmeč]]u. Uspostavljena veza sa četničkom grupom Marčetića, koja će preuzeti osiguranje vlastitog istočnog boka.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=675&rec=315&roll=2263 NARA, T315, Roll 2263, frame no. 000670.] <br /> ({{jez-njem|"369. J.D. führt vorerst Kampfhandlungen in der Grmec durch. Verbindung mit Cetnikgruppe Marcetic aufgenommem, die Schutz der eigenen Ostflanke übernehmen will."}})</ref>|Ratni dnevnik 117. divizije, unos za 5. februar 1943.}} O (prinudnom) sadjejstvu 117. divizije sa četničkim odredima pod komandom kapetana [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]] u [[Bitka za Konjic 1943.|bici za Konjic]], februara 1943. godine, nakon rata će posvjedočiti i general [[Alexander Löhr]]: {{izdvojeni citat|117. lovačka divizija, koja je prodirala od Ivan-sedla ka severozapadu, vodila je od početka teške borbe, pa je na kraju odbijena i odbačena. Jedan njen deo morao je da se spasava u Konjicu, koji je bio utvrđen i posednut od Italijana i četnika. Ovo mesto su partizani okružili i tako je došlo do toga da su se ovde, pod pritiskom događaja, borili na istom frontu Nemci i četnici – doduše odvojeni jedni od drugih italijanskim jedinicama. Konjic je doduše bio oslobođen iz okruženja sa trupama iz [[Sarajevo|Sarajeva]], ali je partizanima uspelo da se probiju preko Neretve i povuku svi bez izuzetka u severnu [[Crna Gora|Crnu Goru]].<ref>{{cite web|url=http://www.srpsko-nasledje.co.rs/sr-c/1998/07/article-14.html | title = Записи Александра Лера, часопис СРПСКО НАСЛЕЂЕ, број 7/1998 | publisher = Srpsko-nasledje.co.rs |date=3. 1. 1943. | accessdate=4. 1. 2023. | archive-url = https://web.archive.org/web/20130216202528/http://www.srpsko-nasledje.co.rs/sr-c/1998/07/article-14.html# | archive-date=16. 2. 2013 |url-status=dead | df = }}</ref>|General [[Alexander Löhr]], komandant Jugoistoka}} Tokom [[Bitka na Neretvi|bitke na Neretvi]], četnici su bili obilno snabdijevani streljivom i hranom iz italijanskih i njemačkih magacina. Kapetan Vojislav Lukačević, koji se zajedno sa svojim četnicima tukao uz borbenu grupu »Anacker«, [[5. mart]]a iz [[Konjic]]a je javio majoru [[Zaharije Ostojić|Zahariju Ostojiću]] da mu »11« (tj. Nijemci) daju municiju, kao i da je vojvoda [[Dobroslav Jevđević]], sa svoje strane, zadužen za obezbjeđivanje logistike: {{izdvojeni citat|Vidim da je glavna tvoja briga kako ćemo sa 11. Verujem da si o njima dobio preterane izveštaje. Svaka njihova kolona koja nastupa ima najviše jednu trećinu Nemaca a ostalo su domobrani i po nešto ustaša. Oni sami ne mogu ništa da urade, toga su svesni. Ja mislim da je nama najpreči za sada cilj uništenje komunista i to što brže. Ne sme nas zateći iskrcavanje u borbi sa komunistima, a isto tako ne smemo početi borbu sa 11 dok komunisti nisu likvidirani a oni nisu likvidirani i pored uspeha koje smo postigli. Čvrsto sam ubeđen da nas 11 neće napasti sve dok se vode borbe sa komunistima te je strahovanje u tom pravcu preterano... Najvažnije i najbolje snabdevanje preko [[Sarajevo|Sarajeva]] koje neka Jevđo forsira. Dobio sam sinoć preko 11, 30.000 metaka obećali još čim im stigne neki transport koji očekuju u Sarajevo.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_2_71.htm IZVEŠTAJ KOMANDANTA KONJIČKE GRUPE OD 5. MARTA 1943. KOMANDANTU ISTAKNUTOG DELA ŠTABA DRAŽE MIHAILOVIĆA O BORBENOM RASPOREDU ČETNIKA I NEMACA NA SEKTORU KONJIC—JABLANICA]</ref>}} O isporuci municije jedinicama JVuO (najvjerovatnije o onoj koja je data kapetanu Lukačeviću), Komanda Jugoistoka je 7. marta javila vojnom vrhu u [[Berlin]]u: {{izdvojeni citat|– 7. mart 1943: Municija za četnike. Vrhovna komanda je obaviještena telegramom o isporuci 30.000 metaka četničkim jedinicama.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=175&broj=453 NARA, T311, Roll 175, frame no. 000448.] <br /> ({{jez-njem|"Munition für die Cetniks: </br> An OKW/WFSt. ergeht eine Meldung betraf. der Übergabe von 30.000 Schuß Inft. Munition an Cetnikverbände."}})</ref>|Izvještaj o djelatnosti operativnog odjeljenja Komande Jugostoka za mart 1943. godine (31.3.43.)}} [[File:Chetniks and German Officers meet in Bosnia, 1943.jpg|thumb|Sastanak njemačkih oficira sa četnicima u [[Bosna (regija)|Bosni]], [[1943]]. godina]] 9. [[Mart|ožujka]] 1943. godine, [[Fašizam|fašistički]] [[Poglavnik|duce]] [[Benito Mussolini]] šalje pismo [[Adolf Hitler|Adolfu Hitleru]],<ref>''Tajna pisma Hitler – Mussolini (1940—1943)'', edicija Dokumenti i svjedočanstva (priredio i preveo: Dr Bogdan Krizman), Novinarsko izdavačko poduzeće (NIP), Zagreb, 1953, str. 78.</ref> vođi [[Treći Reich|Njemačkog Reicha]], u kom navodi da je upoznat sa suradnjom njemačkih okupacionih trupa s četnicima: {{izdvojeni citat|Više tisuća četnika naoružali su, na lokalnoj bazi, komandanti talijanskih jedinica, da vode gerilu, za koju imaju, kao svi stanovnici Balkana, naročite sklonosti. Do danas su ti četnici suzbijali partizane vrlo odlučno. Upravo sam primio izvještaj. U njemu mi javljaju, da su njemačke snage, koje su uspostavile dodir sa četnicima u dolini gornje Neretve, pristale da surađuju s njima i da su naoružale četnike metcima i ručnim bombama.|[[Benito Mussolini]] u pismu [[Adolf Hitler|Adolfu Hitleru]] (9. III 1943)}} O pristizanju Mussolinijeva pisma istog je dana javila i Vrhovna komanda njemačkih oružanih snaga: {{izdvojeni citat|''9. mart'' </br> Duče poslao pismo Hitleru, u kome zastupa mišljenje da su četnici i partizani neprijatelji Osovine. O tome je razgovarao i sa nemačkim ministrom spoljnih poslova. Priznaje da su Italijani do sada naoružali nekoliko hiljada četnika za gerilski rat protiv komunista i oni su se do sada energično borili protiv partizana. Ali, sada je Duče izdao energičnu naredbu, da se četnicima više ne daje oružje i da njih, nakon što se partizani poraze, treba razoružati. Na osnovu poslednjih vesti, na prostoru gornje Neretve Nemci su takođe stupili u kontakt sa četnicima i ostavili im patrone i ručne granate.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2024-07-08 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 9. marta 1943.}} Pošto је za katastrofalni poraz četnika u bici na Neretvi optužio Jevđevića, [[Petar Baćović|Baćovića]] i [[Bajo Stanišić|Baja Stanišića]] a istakao za primjer Vojislava Lukačevića, major Ostojić im је 10. marta naredio da se kod Italijana zauzmu za dozvolu o prebacivanju četnika na zapadnu obalu Neretve. Odgovarajući na optužbe, Jevđević i Ваćоvić istoga dana izvještavaju Mihailovića da је za proboj operativne grupe NOVJ kriv upravo Lukačević, te da Ostojić, komandujući iz [[Kalinovik]]a, nema pravu predstavu о toku događaja. Jevđević navodi: „Kada sam zvao delove Vrhovne komande da komanduju nа licu mesta, odgovorili su neljubazno da neće da radе sa okupatorom, tražeći u isto doba hranu, municiju, topove i vojsku od okupatora.“ Као argument da četnici moraju bespogovorno slušati naređenja okupatorskih oficirâ, vojvoda Jevđević navodi podatak da Nijemci i Italijani hrane i snabdijevaju municijom cjelokupnu masu četnikâ od 13.200 ljudi. Riječ je o 2000 četnika pod komandom Вајa Stanišića, 4.000 iz Lukačevićeve konjičke gruре, 6.000 pod komandom majora Petra Baćovića (hercegovački četnici) i 1.200 četnika kojima komanduje major Andrija Vesković. Jevđević Mihailoviću piše i da su okupatori dali toliko hrane da је on, na osnovu lažnog brojnog stanja, uspio da uštedi 110.000 obroka, kao i da su mu za posljednjih nekoliko dana isporučili 1.100.000 metaka.<ref>AVII, reg. br. 3/1, kut. 293, dep. 2248.</ref><ref>Branko Latas, Saradnja četnika i Nemaca u borbama protiv Glavne operativne grupe divizija NOVJ u dolini Neretve (februar — mart 1943), Prilozi Instituta za istoriju (br. 17), Sarajevo, 1980, str. 214.</ref> General [[Rudolf Lüters]], zapovjednik njemačkih trupa u NDH, piše u procjeni situacije od 16. marta 1943. da je „neprijateljski otpor protiv nemačkih divizija koje su napadale uglavnom slomljen“, te da je „operacija „[[Operacija Weiss|Vajs II]]“ u suštini završena“. O četničkim snagama u njemačkoj zoni operacija, general Lüters navodi: {{izdvojeni citat|Četničko pitanje nije se dalje zaoštrilo. U području [[114. lovačka divizija (Njemačka)|714. divizije]] nisu zabeležena nikakva prekoračenja u tuđu nadležnost. Četničko rukovodstvo se potčinilo naređenjima nemačkog Vermahta i potvrdilo svoju lojalnost. Četnici koji se nalaze na području [[118. lovačka divizija (Njemačka)|718. pešadijske divizije]], naročito u rejonu [[Zenica|Zenice]] i [[Han-Pijesak|Han-Pijeska]], neprijateljski se suprotstavljaju hrvatskoj državi i nemačkom Vermahtu i pokušavaju da izazovu nemire putem sabotaža i razoružavanja hrvatskih odreda. Divizije koje su učestvovale u operaciji „Vajs II“ jedinstveno se povoljno izražavaju o držanju četničkih jedinica. Dragocenim izviđačkim podacima i napadima za rasterećenje pomagali su našim jedinicama, mada ni u jednom slučaju nije sa nemačke strane tražena podrška.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_3_38.htm Procena vojno-političke situacije komandanta nemačkih trupa u NDH od 16. marta 1943. za period od 1. do 15. marta 1943. godine]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=372&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frames no. 000366—000367.] <br /> ({{jez-njem|"Die Cetnikfrage hat sich nicht weiter zugespitzt. Im Bereich der 714.J.D. sind keine Übergriffe zu verzeichen. Die Cetnikführung hat sich den Befehlen der deutschen Wehrmacht untergeordnet und ihre Loyalität versichert. Die im Bereich der 718.J.D. befindlichen Cetniks, besonders im Raum ZENICA und HAN PIJESAK stehen kroat. Staat und deutscher Wehrmacht feindlich gegenüber und versuchen durch Sabotageakte und Entwaffnung kroat. Abteilungen Unruhe zu stiften. Die im "Weiss II"–Einsatz befindlichen Divisionen äussern sich übereinstimmend günstig über das Verhalten der Cetnikverbände. Durch wortwolle Kundschafterdienste und Entlastungsangriffe haben sie der Truppe geholfen, obwohl in keinem Falle deutscherseits Unterstützung orboten worden war."}})</ref>}} U iscrpnom izvještaju<ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knjiga 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, str. 1015—1018.</ref> koji je [[5. maj]]a 1943. godine podnio [[SAD|američki]] [[Ured za strateške usluge]] (preteča današnje [[Centralna obaveštajna agencija|Centralne obavještajne agencije]]), sumiraju se rezultati netom završene operacije »Weiss«: {{izdvojeni citat|Krajem januara 1943. godine zajedničke nemačke, hrvatske, italijanske i četničke snage povele su veliku ofanzivu protiv jugoslovenske oslobodilačke armije. Neprijatelj je potpomognut od Drenovićevih četnika uspeo da potisne jugoslovenske patriote u Hercegovini i jugoistočnoj Bosni. Glavni udar u sadašnjoj neprijateljskoj ofanzivi vrše kombinovane četničke snage u Hercegovini (V.[ojislav] Lukačević, član Mihailovićevog glavnog štaba), u Crnoj Gori (Bajo Stanišić) i u Sandžaku (Pavle Đurišić, član Mihailovićevog glavnog štaba). Ishod ove borbe je još neizvestan. Partizani govore da su oni odneli pobedu, dok četnici insistiraju na tome da su gotovo potpuno očistili ove jugoslovenske krajeve od antifašističkih snaga. Tačno je, međutim, da su jugoslovenski antifašistički gerilci pretrpeli teške teritorijalne gubitke, ali daleko je od toga da su njihove snage uništene ili razbijene. Na drugoj strani, mnogo slavljeni četnici generala Mihailovića danas su angažovani u jednoj od najžešćih ofanziva za uništenje jugoslovenskih demokratskih snaga.}} === Četnički teror u Srbiji (1943) === {{main|Srbija u Drugom svetskom ratu|Zločini četnika u Drugom svjetskom ratu}} Mihailovićeva taktika u Srbiji se početkom 1943. sastojala u tome da organizuje i štedi svoje snage za "planirani narodni ustanak". Nemci navode da je izbjegavao svaki konflikt sa okupacionim trupama.<ref>NAW, T-78, Roll 332, 6289915, 919: Procjena situacije komande Jugoistoka za feburar 1943 (2. mart 1943.).</ref> Izveštaji Nedićeve vlade konstatuju da je četnička akcija gotovo svuda upravljena na obračunavanje sa komunistima, koje se sprovodi beskompromisno, do istrebljenja. Inače, četnici na sastancima sa narodom naređuju lojalno držanje prema domaćim vlastima i okupatorskoj vojnoj sili kao i "odricanje svake pomoći partizansko-komunističkim bandama".<ref>Kopija originala (pisana na mašini, ćirilicom) u Arhivu V.I.I., reg. br. 59/1—1, k. 22.</ref><ref>Kopija originala (pisana na mašini, ćirilicom) u Arhivu V.I.I., reg. br. 54/5—1, k. 22.</ref> 12. februara 1943. godine, kapetan [[Miloš B. Marković]], komandant Ariljske brigade iz sastava Požeškog korpusa JVuO, prenosi Mihailoviću ideju poručnika [[Zvonimir Vučković|Zvonka Vučkovića]] da iskoristi vezu sa njemačkim oficirom u cilju »gonjenja komunista«: {{izdvojeni citat|Po povratku sa puta iz štaba 1a sastao sam se sa Vučkovićem koji me je zamolio da Vas izvestim o sledećem: </br> U srezu Kačerskom nalaze se dve komunističke grupe, prva jačine 60 a druga oko 150 ljudi. Ove se grupe prebacuju i u Oplenački srez. Za likvidaciju ovih grupa potrebno mu je oko 300 ljudi, no kada bi ih skupio izazvao bi potere od strane okupatora. Ima jednu drugu mogućnost a to je da uputi Nemce da gone ove grupe. Posredno, no obazrivo ima vezu sa jednim od nemačkih komandanata, koji je izjavio gotovost za usluge svake vrste a naročito u gonjenju komunista. Zvonko će ga upotrebiti no ne uspeli to preduzeće sam potrebno.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_33.htm Izveštaj komandanta Ariljske brigade od 12. februara 1943. Draži Mihailoviću o borbama protiv pripadnika NOP-a u zimu 1942. godine i dostignutoj organizaciji u brigadi]</ref>}} Poručnik [[Predrag Raković]], u svojstvu komandanta 2. ravnogorskog korpusa JVuO, informiše 3. marta 1943. generala Mihailovića o tajnom sastanku sa nemačkim potporučnikom Krigerom: {{izdvojeni citat|Okupator, kako Nemci tako i Bugari svu svoju akciju uputili su na komuniste, na njihovo gonjenje i istrebljenje. U smislu depeše koju sam podneo G. Ministru, sastao sam se 2 marta t.g. na Savincu u jednoj šumi sa Nemačkim komandantom potporučnikom Krigerom iz Gor. Milanovca. Sastanak je izveden potpuno tajno. Na sastanak je od strane Nemaca došao potporučnik Kriger i njegov tumač. A sa naše strane bio sam ja i moj Načelnik štaba p.por. Lazarević. Tema razgovora bila je isključivo uništenje komunističkih bandi, na teritoriji koju obezbeđuje Nemačka jedinica iz Gor. Milanovca. Uglavnom dolazi u obzir komunistički vođa [[Milorad Labudović|Labud]] koji ima oko 150 komunista pod svojom komandom u okolini Rudnika, u srezovima: Kačerskom i Orašačkom. Utvrdili smo plan za ovaj rad. O izvođenju ove akcije detaljno sam se dogovorio sa Zvonkom noću između 2/3 - III t.g., u čemu smo postigli potpunu saglasnost.<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kut. 127, reg. br. 7/3 (S-X-12/4).</ref><ref>[https://znaci.org/00001/4_14_2_67.htm Izveštaj komandanta 2. ravnogorskog korpusa od 3. marta 1943. Draži Mihailoviću o borbi protiv pripadnika NOP-a i pregovora sa predstavnicima nemačkih okupacionih trupa]</ref>}} I u depeši od 23. marta, Raković piše da se ponovo sastao sa nemačkim komandantom iz G. Milanovca, te je dogovoreno da se za ubijene Nemce neće više paliti kuće redom, već "samo po našem spisku", partizanske, i samo će se partizani ubijati: {{izdvojeni citat|Hapšenje naših ljudi više neće biti na reonu nemačke komande G. Milanovac. Ako pogine okupatorski vojnik na ovome terenu neće se paliti redom kuće, već samo po našem spisku i to partizanske i samo će se partizani ubijati. [...] Dobio sam 5000 metaka za čišćenje moga reona od komunista.<ref>Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu naroda Jugoslavije, tom XIV, knjiga 2, Dokumenti jedinica, komandi i ustanova četničkog pokreta Draže Mihailovića: 1. januar — 8. septembar 1943, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dok. 113, str. 550.</ref>}} [[Datoteka:Četnici batinaju narod.jpg|thumb|Četnici batinaju seljaka u Srbiji.]] Koliki je bio teror koji su četnici sprovodili nad pristalicama [[NOP|pokreta otpora]] u području doline Zapadne Morave, Dragačeva i Takova, svedoči konstatacija u biltenu kvislinškog Ministarstva unutrašnjih poslova: {{izdvojeni citat|Ilegalni odredi poručnika Vlaste Antonijevića, Dače Simovića, Milutina Jankovića, poručnika Vasića i kapetana Rakovića nemilosrdno ubijaju sve one koji su makar i jedan dan bili i sarađivali sa partizanima. Neki od ovih odreda vode tako bezumnu akciju da se njihova delatnost može ravnati sa radom običnih odmetnika.<ref>http://www.e-novine.com/srbija/srbija-tema/102680-aak-Gornji-Milanovac-Luani.html</ref>|Izveštaj kvislinškog Ministarstva unutrašnjih poslova (april 1943)}} Četnici su, poput okupatora, prema partizanima, njihovim simpatizerima i porodicama, primenjivali najsvirepije mere: {{izdvojeni citat|1) Protiv zaludele, potpuno obezglavljene i pomahnitale komunističke bande u šumi, sve određene starešine i svo nacionalno naoružano ljudstvo ima povesti beskompromisnu borbu za njihovo potpuno uništenje. Izuzetka u ovome pogledu ne može biti. 4) Ko se uhvati da nosi hranu ili druge potrebe komunistima, a to se tačno utvrdi, komandant brigade sa čije bi teritorije bio takav krivac, odmah će ga streljati i porodicu potpuno uništiti. Kuću spaliti, a stoku zapleniti za izdržavanje gorskih jedinica. 5) Ko se uhvati, a to se od strane komandanta brigade utvrdi, da je krio komuniste, primio u svoju kuću ili im slao makakva obaveštenja, biće najstrožije kažnjen. 6) Ko se uhvati i bude dokazano, da je neko lice videlo komuniste, a nije na najbrži način izvestilo najbližu četničku komandu, biće takođe kažnjeno, u čemu se komandantima brigada ostavlja puna inicijativa. 7) '''Ako u nekom selu bude ubijen makoji četnik, komandant brigade dotične teritorije odmah će streljati deset simpatizera'''.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%92%D0%B5%D1%9A%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%80%D0%B4%D0%BD%D0%BE_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B3_%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%B8_%D1%9A%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%85_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B0_4.9.1943. Naređenje komandanta Komskog korpusa za nemilosrdno uništavanje pripadnika narodnooslobodilačkog pokreta i njihovih porodica 4.9.1943.]</ref>|Naređenje komandanta Komskog korpusa za nemilosrdno uništavanje pripadnika narodnooslobodilačkog pokreta i njihovih porodica (4.9.1943).}} Zbog svega navedenog, mnogi ljudi koji su prišli četnicima na početku ustanka protiv sila Osovine, bili su razočarani preusmerenjem dejstava u borbu protiv partizana. Tako je britanski oficir za vezu Hadson zabeležio: "Nekoliko četničkih jedinica tražilo je da bude oslobođeno zadatka borbe protiv partizana".<ref name="Deakin2"/> === Zabrana sabotaža u Srbiji i učvršćivanje vezâ s Nijemcima na području NDH (1943) === {{main|Sabotaže u Srbiji u Drugom svjetskom ratu|Neil Selby}} [[Datoteka:Plakat o streljanju DM pristalica iz 1942.jpg|mini|Plakat o streljanju „50 DM pristalica“ zbog rušenja mosta na pruzi Požarevac - Petrovac na Mlavi iz decembra [[1942]].]] U Srbiji, iako su neke četničke pristalice vršile sabotaže, trpeći nemačke odmazde zbog toga, četničko vođstvo je posebno branilo ozbiljnije sabotaža na bitnim saobraćajnicama, pa su čak sprečavali britanske komandose na terenu da ih vrše: {{izdvojeni citat|[[Neil Selby|Major Selby]] imao zadatak da organizuje sabotaže i dotur materijala za iste; „Prema Selbyevim navodima, '''do sabotaža nije došlo zato što ih D.M., odn. njegovi komandanti na terenu na terenu još nisu odobrili'''.“<ref>NAW, T-313, Roll 482, 000544: Izvještaj obavještajnog odjeljenja Vojnog komandanta Jugoistoka o rezultatima istrage nad zarobljenim britanskim majorom Selbyem, uhvaćenim kod Žitkovca u noći 18./19. augusta 1943 (26. august 1943.).</ref>|Izvještaj nemačkog obavještajnog odjeljenja o rezultatima istrage nad zarobljenim britanskim majorom Selbyem, uhvaćenim kod Žitkovca (26. august 1943).}} U izvještaju potpukovnika Klamrotha iz Generalštaba njemačkih oružanih snaga, nakon inspekcijskog putovanja po Balkanu u avgustu 1943. godine,<ref>[https://znaci.org/00001/40_62.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNIČKO-NJEMAČKI SPORAZUMI O KOLABORACIJI U SRBIJI]</ref> konstatuje se da je general Mihailović najstrožije zabranio izvođenje sabotažâ protiv okupacione sile prije eventualnog savezničkog iskrcavanja. Pored toga, pominje se i to da su njemačke obavještajne strukture detaljno upoznate sa kretanjem četničkog komandanta i Vrhovne komande JVuO po Srbiji: {{izdvojeni citat|Pokret Draže Mihailovića: U Srbiji tinja latentni ustanak. Draža Mihailović je liderska priroda i veoma je aktivan. Svaki preuranjeni napad protiv okupacionih snaga u startu je strogo zabranjen. Trenutno se jedino vodi borba protiv komunista. Mora se očekivati jedinstveni napad na okupacione snage, uključujući sabotaže i prepade. Pretpostavlja se da je angloameričko iskrcavanje na Jadranu trenutak za to. Stav Draže Mihailovića prema Angloamerikancima opisan je na sledeći način: „Kao pomagači ste dobrodošli, ali ja ću sâm obnoviti Jugoslaviju!“ Nadzor nad Dražom Mihailovićem je dobar. Nemačke službe vrlo brzo saznaju za njegova boravišta koja neprestano menja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=638&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289888.] </br> ({{jez-njem|"b) Draga [sic!] Mihailowitsch Bewegung: </br> In Serbien schwelt der latente Aufstand. Draga Mihailowitsch ist eine Führernatur und sehr aktiv. Jedes vorzeitige Losschlagen gegen die Besatzungstruppen ist zunächst streng verboten. Zur Zeit nur Kampf gegen Kommunisten. </br> Mit dem einheitlichen Beginn von Sabotage, Überfallen usw. auf Besatzungstruppen muss gerechnet werden. Als Zeitpunkt dafür wird die Landung der Anglo–Amerikaner in der Adria vermutet. Die Einstellung des Draga Mihailowitsch den Anglo–Amerikanern gegenüber wird geschildert: "Als Helfer willkommen, aber ich selbst baue Jugoslawien wieder auf!" Die Überwachung des Draga Mihailowitsch ist gut. Die deutschen Dienststellen kennen sehr bald seine ständig wechselnden Standorte."}})</ref>}} Ipak, kako bi i dalje stvarao privid otpora i zadržao status saveznika, povremeno je inicirao bezazlene diverzije, koje neće izazvati nemačku odmazdu: {{citiranje|Udružite se sa apotekarima. Uzmite od njih praškova za kijanje, suzavce i supervodonik. Na igrankama svrabeće praškove. Upućujte preteća pisma, uznemiravajte telefonom, stvarajte svuda strah i zabunu.<ref name="Kosta Nikolić 2004">Bojan Dimitrijević - Kosta Nikolić: Đeneral Mihailović - biografija, Beograd : Institut za savremenu istoriju, 2004, str 378-9.</ref>|[[Draža Mihailović]] naređuje „misteriozne” sabotaže po gradovima septembra 1943.}} 1. avgusta 1943. godine, komandant njemačkih trupa u Hrvatskoj ([[NDH]]) general [[Rudolf Lüters]] na sljedeći način interpretira držanje Mihailovićevih četnika (mahom onih koji su bili obuhvaćeni [[Suradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|ugovorima sa vlastima NDH]]) po okončanju [[Operacija Schwarz|operacije »Schwarz«]]: {{izdvojeni citat|Stav četnika s obje strane [[Bosna (rijeka)|rijeke Bosne]] te na području između rijekâ Bosne i [[Una|Une]] i [[Sana|Sane]] i dalje se može opisati kao lojalan, iako ustaška politika – koju je hrvatska vlada u posljednje vrijeme iznova naglasila – nije ostala bez povratnog dejstva na njihovo držanje, što se pokazalo uzdržanošću prema komunističkim bandama.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=357&rec=314&roll=559 NARA, T314, Roll 559, frame no. 000352.] </br> ({{jez-njem|"Die Haltung der Cetniks beiderseits der Bosna und zwischen Bosna und Una–Sana kann noch als loyal bezeichnet werden, obwohl der wohl der in letzter Zeit seitens der kroat. Regierung wieder betonte Ustascha–Kurs nicht ohne Rückwirkung auf ihre Haltung geblieben ist und sich Zurückhaltung gegen die kommunistischen Banden zeigte."}})</ref>|Izvještaj komandanta njemačkih trupa u Hrvatskoj za mjesec jul 1943. upućen štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]]}} Kao paradigmatične za držanje spram nastupajućih njemačkih trupa mogu se uzeti preporuke iz naređenja kapetana Jovana Dabovića, komandanta Ličko-kordunaške četničke oblasti, upućene 6. septembra 1943. godine kapetanu Dušanu Đakoviću: {{izdvojeni citat|NAREĐUJEM 1) Svi komandanti narediće svima svojim jedinicama i patrolama da, ako Nemci budu naišli na njihov reon dejstva, ne otvaraju vatru i da se drže pasivno sve do mog daljeg naređenja. 2) Kada bude primećen dolazak Nemaca da se jedinice povlače u šume i da sa njima izbegavaju dodir. 3) Ako se desi da se neka jedinica, patrola ili pojedinac nađe u takvoj situaciji da Nemce ne može izbeći pri dodiru sa njima da kaže da se bori protivu komunizma. Napominjem ovom prilikom da su se Nemci prema četnicima u Hercegovini poneli vrlo korektno.<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dok. br. 42, str. 81.</ref><ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knjiga 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dokument br. 202, strane 942—943.</ref>}} 18. rujna 1943. godine, poručnik Lippert iz Obavještajnog odjela [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] sastavlja izvještaj o posjetu poručnika [[Milana Cvjetićanina]], komandanta Bosanskog korpusa „[[Gavrilo Princip]]” [[Dinarska četnička divizija|Dinarske četničke divizije]] JVuO, kojega je [[Kapitulacija Italije|kapitulacija Italije]] zatekla na liječenju u [[Split]]u. Tom prilikom, Cvjetićanin nedvosmisleno poentira: {{izdvojeni citat|Mi četnici znamo da se samo uz pomoć njemačkih trupa može postići efikasno uništenje bandita, jer smo mi četnici za to isuviše slabi.<ref>[https://znaci.org/00001/15.pdf Jovo Popović, Marko Lolić, Branko Latas: Pop izdaje, Stvarnost, Zagreb, 1988.], str. 273.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=984&rec=313&roll=483 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000981.] <br /> ({{jez-njem|"Wir Cetniks wissen, dass nur durch die deutschen Truppen eine wirksame Vernichtung der Banditen erfolgen kann, da wir Cetniks hierzu zu schwach sind."}})</ref><ref>[https://pescanik.net/pismo-citateljima-blica-i-gledateljima-serije-ravna-gora/ Boris Dežulović: Pismo čitateljima Blica i gledateljima serije “Ravna gora”]</ref>}} [[Datoteka:Marsz wojsk niemieckich w Dalmacji (2-515).jpg|mini|Četnici Dinarske divizije u mimohodu pored motorizovane kolone njemačke 114. divizije (Dalmacija, septembar 1943).<ref>[https://bandenkampf.blogspot.com/2018/01/bk0306.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: </br> 0306 | Photo | 114. Jäger-Division]</ref>]] Nakon [[Kapitulacija Italije u Jugoslaviji|kapitulacije Italije]] [[8. septembar|8. septembra]] [[1943]]. sve četničke snage iz italijanske okupacione zone su, nakon [[Antiosovinska ofanziva JVuO 1943.|sporadičnih sukoba]], uspostavile punu saradnju sa novouspostavljenim nemačkim okupacionim vlastima.<ref>Vidi: [[s:Uputstvo komandanta nevesinjskog korpusa od 30. decembra 1943. komandantu konjičke brigade|Uputstvo komandanta nevesinjskog korpusa od 30. decembra 1943. komandantu konjičke brigade]], [[s:Izveštaj majora JVUO Vasilija Marovića od 17. februara 1944.|Izveštaj majora JVUO Vasilija Marovića od 17. februara 1944.]], [[s:Izveštaj kapetana JVUO Franca Kovača od 23. februara 1944.|Izveštaj kapetana JVUO Franca Kovača od 23. februara 1944.]], itd.</ref> Mihailović je 7. oktobra 1943. naređivao svojim četnicima borbu protiv partizana u Sandžaku "po svaku cenu" i nesukobljavanje sa Nemcima "po svaku cenu".<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_9.htm Naređenje Draže Mihailovića od 7. oktobra 1943. komandantima kopusa u zapadnoj Srbiji za mobilizaciju ljudstva i borbu protiv NOVJ u Sandžaku]</ref> Poručnik [[Jovan Pupavac]] pojašnjava u pismu upućenom 10. februara 1944. komandantu Zapadne Bosne JVuO majoru [[Slavoljub Vranješević|Slavoljubu Vranješeviću]] kako je tekao proces prilaženja četnikâ pod komandom vojvode Momčila Đujića njemačkoj okupacionoj sili: {{izdvojeni citat|Dinarsku oblast sam napustio iz sledećih razloga: 1) Posle propasti Italije u Dalmaciju su došli Nemci. Komandant Dinarske oblasti pop Đujić stupio je u saradnju sa njima, najpre preko [[Mane Rokvić|Mane Rokvića]] koji je došao sa njima iz [[Bosanski Petrovac|Bosanskog Petrovca]]. Kasnije je delegirao kod štaba 114. Nemačke divizije svoga načelnika štaba kapetana Mijovića Novaka. Ljudstvo je postalo Nemačka milicija, primajući od njih redovnu hranu, municiju i dopunu oružja. Nemci su vrlo rado primili saradnju četnika.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_73.htm Izveštaj komandanta 1. brigade Bosanskokrajiškog četničkog korpusa od 10. februara 1944. komandantu korpusa o saradnji četnika i Nemaca u Dalmaciji]</ref>}} U odgovoru koje je 4. oktobra 1943. poslalo Obavještajno odjeljenje 114. lovačke divizije, odbacuju se navodi iz telegrama poslatog od strane štaba 15. brdskog korpusa, u kojem se vojvoda [[Momčilo Đujić]] optužuje za prepade na njemačke trupe i u kojem se traži njegovo hapšenje. Nasuprot takvom zahtjevu, za komandanta [[Dinarska divizija JVuO|Dinarske divizije JVuO]] se tvrdi sljedeće: „Uvjerljiva obavještenja i dokumenti nedvojbeno ukazuju da se Đujićeva četnička grupa u dosadašnjoj borbi protiv komunizma pokazala kao pouzdana... Sabotažni akti i prepadi na njemačke trupe dosad se nijesu događali.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=792&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000788.] <br /> ({{jez-njem|"Nach hiesigen sicheren Nachrichten und einwandfreien Unterlagen ist die Cetnikgruppe des Vojvoden Djujic im Kampf gegen die kommunistische Aufstandsbewegung bisher als zuverlässig zu bezeichnen. </br> Sabotageakte und Überfälle gegen die Deutsche Wehrmacht sind bisher nicht erfolgt."}})</ref> U poređenju sa oružanim snagama NDH, obavještajni oficiri 114. divizije Wehrmachta daju i mnogo povoljniju ocjenu za učinkovitost četnika: „Hrvatske trupe i ustaše, već zbog svoje brojnosti, ne mogu predstavljati značajniju podršku; osim toga, njihova borbena vrijednost je poznata. Četnički odredi su se dosad svuda pokazali kao izuzetno aktivni i pouzdani.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=793&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000789.] <br /> ({{jez-njem|"Die kroatische Wehrmacht und Ustaschaverbände im Bereich sind schon rein zahlenmässig keine nennenswerte Unterstützung; darüber hinaus ist deren Kampfwert hinreichend bekannt. Die Cetnikverbände erweisen sich bisher überall als äusserst rege und zuverlässig."}})</ref> [[File:Četnički komandant u zapadnoj Bosni Uroš Drenović s nemačkim oficirima na terenu.jpg|thumb|Vojvoda [[Uroš Drenović]] (desno), četnički zapovjednik u [[Zapadna Bosna|zapadnoj Bosni]], zajedno sa njemačkim oficirima na terenu.]] U jesen 1943. godine, Vrhovna komanda Vermahta konstatuje prestanak bilo kakve aktivnosti DM protiv njih: {{izdvojeni citat|U jesen 1943. Titov pokret sve je više uzimao maha, a Mihailovićev pokret bio je potisnut na teritoriju Srbije. Komunisti nisu primali samo pomoć od sovjetske Rusije, nego sve više i od Engleza. Italijanska armija je kapitulirala. U ovakvoj novonastaloj situaciji četnički pokret bio je prisiljen da preispita svoj stav prema nemačkoj okupacionoj sili… Bilo kako, od tog vremena prestali su svi napadi Mihailovićevih ljudi protiv nemačke okupacione sile.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2024-07-08 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta }}</ref>|Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta}} Četnici u Hercegovini su počeli sarađivati sa njemačkim nadležnim komandama odmah po ulasku njihovih trupa u bivšu italijansku okupacionu zonu: {{izdvojeni citat|Banda koja je napadala u području sjeverno od [[Bileća|Bileće]] i ojačana na oko 1200 ljudi ([[10. hercegovačka udarna brigada|X herceg. brigada]]), uz potporu 800 četnika je odbačena natrag na sjever.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1081&rec=313&roll=190 NARA, T311, Roll 195, frame no. 7450860.] <br /> ({{jez-njem|"Die im Raum N Bileca angreifende und auf etwa 1200 Mann verstärkte Bande (X.He.Brig.) mit Unterstützung von 800 Cetniks nach N zurückgeworfen."}})</ref>|Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja 2. oklopne armije za 18. septembar 1943. godine}} {{izdvojeni citat|SS-divizija „Prinz Eugen“: Komunistička grupa (jačine 1.200 ljudi), koja je sa sjevera nastupala ka Bileći, odbačena je ka sjeveru akcijom 6. čete 2. SS brdskog puka ojačane sa 800 četnika.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&roll=483&broj=293 NARA, T313, Roll 483, frame no. 000290.] <br /> ({{jez-njem|"Von Norden gegen Bileca vordringende komm. Gruppe (1200) durch herangeführte 6./SS 2 und 800 Cetniks nach Norden zurückgeworfen."}})</ref>|Dnevni izvještaj 15. brdskog korpusa za 18. septembar 1943.}} {{izdvojeni citat|U oblasti [[Stolac|Stoca]], kao što je već napomenuto, Stolačka i [[Ljubinje|Ljubinjska]] četnička brigada su u saradnji sa našim trupama postigle uspjeh protiv glavnine Desete herceg. brigade.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=636&rec=314&roll=559 NARA, T314, Roll 559, frame no. 000631.] <br /> ({{jez-njem|"b.) Cetniks: </br> Im Raum von STOLAC hat, wie bereits erwähnt, im Zusammengehen mit eigenen Truppen die Cetnikbrig. von STOLAC und LUBINJE gegen die Hauptkräfte der X-herzeg.Brig. Erfolge erzielt."}})</ref>|Komanda 21. brdskog korpusa, Obaveštajno odeljenje, izveštaj o stanju, 27. septembar 1943.}} U izvještaju [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS brdske divizije Prinz Eugen]] od 10. oktobra 1943. godine, poslatom štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], pohvaljuje se lojalno držanje koje su, do tog trenutka, formacije [[Hercegovina|hercegovačkih]] četnikâ pokazale spram njemačkih okupacionih jedinica: {{izdvojeni citat|Četnici: Za borbu protiv komunista u istočnoj Hercegovini mobilisane su jače snage u okruzima [[Trebinje]], [[Bileća]], [[Stolac]] i [[Nevesinje]]. Dosadašnja iskustva s hercegovačkim četnicima mogu se ocijeniti dobrim, a njihovo držanje prema vlastitim trupama lojalnim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1335&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 001329.] <br /> ({{jez-njem|"Cetniks: Zur Bekämpfung der Kommunisten in der Ost–Herzegowina wurden in den Bezirken Trebinje, Bileca, Stolac u. Nevesinje stärkere Kräfte mobilisiert. Die bisherigen Erfahrungen mit den herzegowinischen Cetniks können als gut, das Verhalten gegenüber der eigenen Truppe kann als loyal bezeichnet werden."}})</ref>}} U odlomku iz mjesečnog izvješća SS divizije »Prinz Eugen«, inače njemačke elitne postrojbe na teritoriji okupirane Jugoslavije, sastavljenog 5. septembra 1943, blagonaklon stav četnika na divizijskom području (Hercegovina) opisan je na sljedeći način: {{izdvojeni citat|Srbi [četnici — prim.] su se, djelimično, nastavili dokazivati ​​kao '''najpouzdaniji saveznici u borbi protiv crvenih bandi''', a time i protiv komunizma. U borbi protiv bandita uvijek su spremni sarađivati ​​s njemačkim Wehrmachtom, pa čak i podvrgnuti se njegovoj komandi.<ref>Klaus Schmider, ''Partisanenkrieg in Jugoslawien 1941-1944'', Verlag E.S. Mittler & Sohn GmbH, Hamburg/Berlin/Bonn, 2002, s. 307.</ref><ref>[https://www.znaci.org/NARA/T315.php?broj=1272&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frame no. 001266.] <br /> ({{jez-njem|"Die Serben haben sich z.T. weiterhin als die zuverlässigsten Verbündeten im Kampf gegen die roten Banden und damit gegen den Kommunismus erwiesen. Im Kampf gegen die Banditen sind sie jederzeit bereit, mit der deutschen Wehrmacht zusammenzugehen und sich ihr sogar zu unterstellen."}})</ref>|Mjesečni izvještaj 7. SS divizije XV brdskom armijskom korpusu za avgust 1943. godine}} U četničkim izvorima se potvrda ovih navodâ nalazi u naređenju koje je kapetanu Dušanu Đakoviću 6. septembra 1943. uputio potpukovnik [[Slavko Bjelajac]] (pseudonim »Nikola Dekić«), komandant Ličko-kordunaške četničke oblasti. Informišući svog podređenog oficira o ogromnim partizanskim gubicima u [[Bitka na Sutjesci|bici na Sutjesci]], Bjelajac zapisuje: {{izdvojeni citat|Po podatcima koje imamo partizani su kod Sutjeske strašno tučeni. Tvrdi se da su imali 5.000 mrtvih te da su samo naši s mrtvih lješeva partizanskih skinuli oko 200 puškomitraljeza. Četnici u Hercegovini drže pored ostalih mjesta i [[Kalinovik]], [[Foča|Foču]], i [[Čajniče]]. Ustaše su u [[Goražde|Goraždu]]. Njemci se također nalaze u Hercegovini. Dozvolili su bez ikakovih uslova da se na reonu svakog sreza može nalaziti i kretati 400 četnika (jednoj četničkoj grupi dali su 300 pušaka). <br /> U opšte izuzev situacija Hercegovine, Crne Gore, i Istočne Bosne stoji vrlo dobro. <br /> Ove podatke iz Hercegovine javljam Vam radi orjentacije. A u koliko se tiče Njemaca tek da naše stanovništvo zna da ih se ne treba plašiti i da neće vršiti represalije nad mirnim stanovništvom. <br /> Njemci govore u Hercegovini protiv Italijana i kažu da su oni spriječili širenje Srbije do rijeke Bosne protiv volje Njemaca. Optužuju Italiju da je ona dovela Pavelića na vlast. (To sve može i nemora biti tačno). <br /> Naši su zarobili čuvenog [[Nurija Pozderac|Nuriju Pozderca]] i [[Simo Milošević|Simu Miloševića]] u Hercegovini i streljali ih.<ref>Zbornik NOR-a, tom XIV, knj. 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dok. br. 203, str. 946.</ref>}} Novembra 1943, Nijemci nabrajaju koje su se sve četničke vojvode u NDH upustile u saradnju s njima, kao npr.: [[Mane Rokvić]] („izjašnjava se za Nemačku i u slučaju neprijateljskog iskrcavanja stoji sigurno na našoj strani“), [[Momčilo Đujić]] („Ljotićev pristalica“ čijim „prisluškivanjem je više puta dokazano da je slao lažne izveštaje D. M. kako bi se izvukao ispod njegovog uticaja“), [[Uroš Drenović]] („nepomirljiv protivnik komunista“; „više od godinu dana sarađuje otvoreno sa nemačkim Vermahtom“) i drugi.<ref name="ReferenceA"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=347&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] </br> ({{jez-njem|"Cetnikführer, mit denen zusammengearbeitet wurde: </br> Vojvode Rokvic. Energischer Führer der ohne Unterbrechung rückhaltlos mit der deutschen Truppe zusammenarbeitet. Bekennt sich zu Deutschland und steht im Falle einer feindlichen Landung sicher auf unsere Seite. </br> Vojvode Djujic, Ljotic–Anhänger. DM. sucht ihn durch ständigen Druck zu beeinflussen. Durch Überwachung ist bereits mehrfach nachgewiesen, dass Djujic falsche Meldungen an DM. abgesetzt hat, um sich seinem Einfluss zu entziehen. Djujic wird seitens der. Div. im bewusster Übertreibung als besonders aktiver Kämpfer gegen den Kommunismus in Verbindung mit der deutschen Wehrmacht herausgestellt. </br> Vojvode Drenovic. Gerade Persönlichkeit, unversöhnlicher Kommunistengegner (kommunistische Untaten an seiner Ehefrau, die den Tod herbeiführten), bezeichnet sich als Beschützer seiner pravoslavischen Volksgenossen. Arbeitet länger als 1 Jahr offen mit deutscher Wehrmacht zusammen. Von DM. angestrebte Beeinflussung bisher ohne Erfolg."}})</ref> U ovom strogo povjerljivom izvještaju, obavještajni oficiri XV brdskog armijskog korpusa dopisuju još i sljedeće: „Čitav niz drugih četničkih vođâ na području južno od [[Bihać]]a, neumoljivi su protivnici komunizma i dobri vojnici. Svi su se istakli u saradnji sa [našim] trupama, a kao svoj zadatak označavaju zaštitu pravoslavnog stanovništva od uništenja.“<ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 44, str. 86.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=347&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] </br> ({{jez-njem|"Eine Reihe weiterer Cetnikführer im Raum südl. Bihac unerbittliche Kommunistengegner und gute Soldaten haben sich in der Zusammenarbeit mit der Truppe bewährt, und sehen es als ihr Ziel an, den pravoslavischen Volksteil vor der Ausrottung zu bewahren."}})</ref> U izvještaju [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] od 5. novembra 1943. godine zaključuje se da bi osiguranje dugih linija snabdijevanja bez četnika bilo „nezamislivo“.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=343&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000339.] <br /> ({{jez-njem|"Die Sicherung der langen Nachschubwege der Division ist ohne Unterstützung det zugeteilten Cetnik–Stützpunkte, wenn nicht ausreichend deutsche Kräfte oder kampffähige kroatische Truppen zur Verfügung gestellt werden, undenkbar."}})</ref> 19. novembra 1943. potpisani su i na snagu stupaju prvi [[Ugovori o saradnji četnika i Vermahta|ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta]], koji četnicima nameću obavezu "da prekinu sve veze sa silama koje se nalaze u ratu sa Nemačkom i da izruče štabove za vezu tih sila koji se nalaze kod njih".<ref>https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm</ref> 30. novembra 1943. godine [[Dragoljub Draža Mihailović|general Mihailović]] naređuje [[Ljubomir Jovanović Patak|Ljubi Patku]], komandantu Timočkog korpusa, da protera britanskog majora Erika Grinvuda koji hoće da vrši akcije protiv Nemaca bez njegovog dopuštenja: {{izdvojeni citat|Kod vas je tamo engleski major Grinvud sa telegrafistom. To je posledica prosjačenja materijala. Nije došao da vas pomogne u materijalu već da uništi naša sela za neku sitnu sabotažu. '''Naređujem da Grinvuda sa celom pratnjom najurite kao kučku''' po mom naređenju jer je pošao na teren bez mog odobrenja. Ponavljam najurite ga kao kučku i izvestite.<ref>https://www.znaci.org/00001/4_14_3_42.htm</ref>|Depeša generala Mihailovića Ljubi Patku od 30. novembra 1943.}} Saveznički komandant Sredozemlja uskoro i sam uviđa da se Mihailović bavi sporednim aktivnostima, uz izbegavanje da preduzme nešto na komunikacijama vitalnim za [[Saveznici|Saveznike]] i za Nemce. Stoga je [[9. decembar|9. decembra]] [[1943]]. poslao [[Dragoljub Mihailović|Mihailoviću]] telegram kojim zahteva izvršenje specifikovanih napada na komunikacije, a koji počinje rečima: {{izdvojeni citat|Sloboda kojom se Nemci služe železničkim prugama od Grčke do Beograda za prevoz i izdržavanje trupa nepodnošljiva je.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_250.htm, Obaveštenje brigadira Armstronga od 9. decembra 1943. Draži Mihailoviću o zahtevu Komande britanskih trupa na Srednjem istoku da četnici izvrše dve sabotaže protiv Nemaca]{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XIV (četnički dokumenti), knjiga 3, Vojnoistorijski institut, Beograd - prilog II</ref>}} === Potpisivanje ugovora o saradnji četnika i Vermahta u Srbiji (1943-1944) === {{Poseban članak|Ugovori o saradnji četnika i Vermahta}} [[Datoteka:Zone odgovornosti četnika, prema sporazumu sa Nemcima.png|thumb|Zone odgovornosti četničkih komandanata u okupiranoj Srbiji, prema sporazumu sa Nemcima 1943. [[Jevrem Simić]] i [[Nikola Kalabić]] (roze), [[Vojislav Lukačević]] (plavo), [[Ljuba Jovanović Patak]] (zeleno) i [[Mihailo Čačić]] (sivo).]] [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova za Jugoistok, inicirao je pregovore koji će rezultirati potpisivanjem [[Ugovori o saradnji između JVuO i komande Jugoistoka|ugovora o zajedničkoj borbi]]. Mihailović je polovinom novembra 1943. svojim komandantima naredio da sarađuju sa Nemcima; on sam nije mogao javno da stupi u saradnju "zbog raspoloženja naroda".<ref>https://www.znaci.org/images/ktb_okw_III_6_1304.jpg KTB OKW (Kriegstagebuch des Oberkommando der Wehrmacht) - Ratni dnevnik vrhovne komande Vermahta, šesta knjiga</ref> Ugovore su to potpisivali ovlašćeni Mihailovićevi komandanti i ljudi iz vojnog rukovodstva. Prvi ugovor o saradnji potpisan je 19. 11. 1943. između [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]], komandanta Mileševskog korpusa JVuO i nemačkog komandanta Jugoistoka koga je predstavljao fon Frede, glasio je: {{Wikisource|Sporazum inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića i vojnoupravnog zapovednika Jugoistoka od 23.1.1944.}} {{izdvojeni citat| 2) Primirje treba da bude pretpostavka za zajedničku borbu protiv komunista. 4) Obaveza Lukačevića da nijedan pripadnik njemu potčinjenih jedinica neće delovati na strani sila koje su u ratu sa Nemačkom. 5) Prepuštanje područja borbenih dejstava četničkim odredima radi samostalnog vođenja borbe, koju vodi i nemački Vermaht. 6) Uključivanje četničkih odreda prilikom većih zajedničkih operacija pod nemačko zapovedništvo. U tom periodu nemačko vodstvo izdaje borbene naloge četničkim odredima. 8) Razmena štabova za vezu. 9) Isporuke nemačke municije radi sprovođenja zajedničkih borbenih zadataka u skladu sa vojnim potrebama. 10) Sporazum se mora držati u tajnosti.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_260.htm SPORAZUM IZMEĐU KOMANDANTA JUGOISTOKA I MAJORA VOJISLAVA LUKAČEVIĆA OD 19. NOVEMBRA 1943. O SARADNJI ČETNIKA SA NEMAČKIM TRUPAMA U BORBAMA PROTIV NARODNOOSLOBODILACKE VOJSKE JUGOSLAVIJE]</ref>|Sporazum Nemaca i majora [[Vojislav Lukačević|Vojislava Lukačevića]] (19. 11. 43.)}} 27. novembra je potpisan ugovor sa [[Nikola Kalabić|Nikolom Kalabićem]].<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_262.htm Sporazum od 27. novembra 1943. između pukovnika Jevrema Simića i kapetana Nikole Kalabića sa nemačkim predstavnikom o saradnji u borbama protiv NOVJ]</ref> U narednim nedeljama ugovori su potpisani i sa drugim komandantima korpusa od operativne važnosti. Iako Mihailović lično nije potpisao ni jedan ugovor, ovim ugovorima je bio pokriven veći deo nemačke okupacione zone u Srbiji. {{izdvojeni citat|Ovaj ugovor, kao i buduće mjere, trebalo bi da se baziraju na međusobnom povjerenju i volji da se komunizam uništi, zemlja umiri a Srbiji omogući stabilna budućnost u okvirima Evrope oslobođene od komunizma.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=974&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frames no. 000969—000970: Sporazum između Krajskomandanture Zaječar i potpukovnika Ljube Jovanovića Patka o nenapadanju i saradnji u borbi protiv NOVJ (23./25. decembar 1943.)] </br> ({{jez-njem|"Diese Vereinbarung sowie die zukünftigen Massnahmen sollen getragen sein vom gegenseitigen Vertrauen und dem Willen, den Kommunismus zu vernichten, das Land zu befrieden und Serbien einer geordneten Zukunft im Rahmen eines vom Kommunismus befreiten Europas entgegenzuführen."}})</ref>|Sporazum Nemaca i potpukovnika [[Ljuba Jovanović Patak|Ljube Jovanovića Patka]] o borbi protiv partizana u Srbiji (decembar [[1943]]).}} Generalna tendencija priklanjanja Mihailovićevih četnikâ okupacionoj vojnoj sili bila je primijećena 28. XI 1943. i od strane njemačke Komande Jugoistoka: {{izdvojeni citat|Srbija: U oblasti Kruševca borbe između [četnika] DM i komunista. Kod četnika znaci približavanja Vermahtu, verovatno zbog nestašice municije.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&broj=639&roll=485 NARA, T313, Roll 485, frame no. 000636.] </br> ({{jez-njem|"3.) Serbien: </br> Raum Krusevac: Kampf zwischen DM u. Komm. Bei Cetniks Anzeichen für Annäherung an dt. Wehrmacht vermutl. Mun. Mangel."}})</ref>|Dnevni izveštaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«), 28. novembar 1943.}} 30. novembra 1943. godine i poručnik Milorad Vasić moli generala Mihailovića da mu odobri vezu sa Nijemcima, u cilju opskrbe streljivom, garantujući mu potpunu diskreciju u radu: {{izdvojeni citat|Molim da mi dozvolite da ovu priliku iskoristim i dobijem municiju i ostalo, što mi je neophodno potrebno, a da pritom čast organizacije i Vaš autoritet u narodu ne bude ničim povređen.<ref>AVII, reg. br. 8/1, kut. 276, dep. 11690—11691.</ref><ref>Branko Latas, Četničko-nemački sporazumi o saradnji u Srbiji (1943-1944), Vojnoistorijski glasnik br. 2/1978, Beograd, str. 344.</ref>}} Ugovori su bili u znatnoj meri tipizirani, nalik na sporazum između vojnog zapovednika Jugoistoka i inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića: {{izdvojeni citat|Cilj sporazuma je zajednička borba protiv komunističkih partizana, pa će stoga sve jedinice DM-četnika, potčinjene pukovniku Jevremu Simiću, biti uključene u borbu nemačke i bugarske vojske, kao i srpskih vladinih trupa, protiv komunista. U vezi s tim predviđa se uspostavljanje zajedničke obaveštajne službe kao i uzajamna podrška.<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%88%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%9B%D0%B0_%D0%B8_%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%BE%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_23.1.1944 Sporazum inspektora četničkih odreda Draže Mihailovića pukovnika Jevrema Simića i vojnoupravnog zapovednika Jugoistoka od 23.1.1944.]</ref>|Sporazum Nemaca i potpukovnika [[Jevrem Simić|Jevrema Simića]] (januara [[1944]]).}} Komandant Jugoistoka i [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] [[Maksimilijan fon Vajhs|fon Vajhs]] izdao je [[21. novembra]] [[1943]]. uputstvo o saradnji sa četnicima koje, između ostalog, predviđa izručenje Saveznika ("da prekinu sve veze sa silama koje se nalaze u ratu sa Nemačkom i da izruče štabove za vezu tih sila koji se nalaze kod njih"). Fon Vajhs upozorava da se "lojalna orijentacija pojedinih četničkih odreda ne sme uopštiti", jer neki još uvek izvode prepade i sabotaže, ali "propagandu protiv četničkog pokreta treba obustaviti", do daljnjeg.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_3_166.htm Objašnjenje komandanta Jugoistoka od 21. novembra 1943. o cilju i načinu sklapanja sporazuma sa četničkim komandantima]</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/291.htm Karl Hnilicka: DAS ENDE AUF DEM BALKAN 1944/45], Musterschmidt-Verlag Göttingen, strana 268</ref> Sporazum između Vermahta i četničkog komandanta [[Mihajlo Čačić|Mihajla Čačića]], komandanta Ravaničke brigade JVuO, uključuje i hvatanje [[rudar]]a koji su pobegli u šumu, i njihovo vraćanje u [[rudnik]]e uglja.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_264.htm Sporazum komandanta Jugoistoka sa komandantom Ravaničke brigade od 14. decembra 1943. o saradnji četnika sa nemačkim trupama u borbama protiv NOVJ]</ref> Sporazum Vermahta i [[Jevrem Simić|Jevrema Simića]], inspektora odreda Draže Mihailovića, predviđa da "četnici DM stavljaju na raspolaganje snagama poretka svoje podatke i svoju obaveštajnu službu" za borbu protiv partizanskog pokreta.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_267.htm Izveštaj Abver-grupe od 23. januara 1944. o sklopljenom sporazumu između vojnoupravnog komandanta Jugoistoka i inspektora četničkih jedinica u Srbiji]</ref> Sporazum Vermahta i potpukovnika Ljube Jovanovića, vođe Dražinih odreda u okrugu [[Zaječar]], četnicima omogućuje punu sloboda kretanja "danju i noću na celom području na koje se odnosi sporazum".<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_266.htm Sporazum između Krajskomandanture u Zaječaru i komandanta Timočkog korpusa od 25. decembra 1943. o saradnji u borbama protiv NOVJ]</ref> {{izdvojeni citat|Srbija i Hrvatska: kao i ranije, na ovom prostoru stoje dva suprotstavljena tabora — komunistički pod Titom i nacionalistički pod generalom Mihailovićem. Zbog brojčane premoći i veće borbene vrijednosti, komunisti su u posljednje vrijeme zadali nacionalistima niz teških udaraca. To je rezultiralo u traženju njemačke pomoći od strane nekoliko D.M.-komandanata. Već je došlo i do niza sporazuma, kojima se D.M.-jedinice obavezuju na obustavljanje neprijateljstava protiv Wehrmachta, čime im se omogućuje nesmetana borba protiv komunista.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=900&rec=311&roll=175 NARA, T-311, r. 175, s. 895: Prikaz neprijateljskog stanja u Sredozemlju od strane generalštabnog majora Varnstorfa (Warnstorff) – dodatak zabelešci sa sastanka kod načelnika štaba Grupe armija „E“ od 9. decembra 1943.] </br> ({{jez-njem|"Serbien–Kroatien: Hier stehen sich nach wie vor die nationalen Kräfte des Draca Michaylovic[sic!] und die kommunistischen Kräfte des Tito gegenüber. Infolge der zahlenmässigen und in Bezug auf die Kampfstärke starken Uberlegenheit der kommunistischen Verbände ist in der letzten Zeit DM mit seinen Kräften stark angeschlagen worden. Dies hatte zur Folge, dass verschiedene DM–Führer mit ihren Verbänden Anlehnung an die deutsche Besatzungsmacht suchten. Es sind bereits Abmachungen zu Stande gekommen, auf Grund deren DM–Verbände ihre Kampfhandlungen der deutschen Wehrmacht gegenüber einstellen und ihnen ungestörte Kampfführung den Kommunisten gegenüber zugesichert wurde."}})</ref>|Nemački prikaz stanja u Sredozemlju od 9. decembra 1943.}} Njemački opunomoćeni general u [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] [[Edmund Glaise von Horstenau]] opisuje u ratnom dnevniku kontekst u kom dolazi do potpisivanja ovih ugovorâ: {{izdvojeni citat|Izgleda da je Srbija najmirnija zemlja na Balkanu, a neko reče da je ona čak i najmirnija zemlja u Evropi. Činjenica je da stanje u NDH ne može da se uporedi sa stanjem u Srbiji iako se i u Srbiji događaju neprijatne stvari... Draža Mihailović je iskoristio opšte stanje, pa su naši oblasni komandanti sklopili ugovore sa pojedinim četničkim vođama.<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 412.</ref>}} I prije nego je došlo do parafiranja ugovorâ, kapetan [[Dušan Radović (četnik)|Dušan Radović]], komandant Zlatiborskog korpusa JVuO, obavijestio je 18. novembra 1943. generala Mihailovića da njemačke i bugarske okupacione trupe, uz velike poteškoće, nastoje zaustaviti ofanzivu snaga NOVJ nadomak [[Užice|Užica]], kao i da im četničke jedinice pod njegovom komandom pružaju značajnu borbenu pomoć, tj. napadaju partizane kako bi oslabili njihov pritisak na okupatora. Iz izvještaja se vidi i da je ravnogorski kapetan Milorad Mitić bio zadužen za održavanje kontakatâ s Nijemcima: {{izdvojeni citat|Noću, 17/18 ov.m-ca oko 21,30 časova, komunisti su jačim snagama napali Bugare i Nemce u Kremnima i posle osmočasovne borbe komunisti su potpuno razbili oko 1800 Bugara i 200 Nemaca... Bugari se u najvećem neredu i bez oružja povlače za Užice. Beže glavom bez obzira. Tenkove su odvukli za Užice, dok je izgleda bugarska artilerija pala u ruke partizanima. U momentu pisanja ovog izveštaja jedan izvesni deo Bugara, koji se organizovano povlači, vodi borbu sa komunistima u Biosci. Naši delovi stupili su u borbu kod Bioske iz pravca s. Kneževići. Mišljenja sam da će u toku današnjeg dana pasti i Bioska i da će komunisti navaliti za Užice. Ja gde god mogu napadaću. Stanje je vrlo ozbiljno! Kapetan Mitić, presvučen u civilno odelo, viđen je u Užicu sa Nemcima. Posle je u jednom nemačkom automobilu otišao kako kažu za Beograd kamo ga Vi šaljete radi hvatanja neke veze i sporazuma. Ova se vest širi naglo.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_34.htm Izveštaj komandanta Zlatiborskog korpusa od 18. novembra 1943. Draži Mihailoviću o borbama četnika i nemačkih i bugarskih jedinica protiv NOVJ kod Kremana]</ref>}} 14. decembra 1943, u Vrhovnu komandu JVuO stigla je depeša od majora [[Siniša Ocokoljić|Siniše Ocokoljića]] (pseudonim »Ev-Ev«), komandanta Mlavskog korpusa JVuO, kojom se kapetan Mitić još jednom imenuje osobom koja je lično involvirana u pregovore s njemačkim okupatorom: "Tufegdžić [Vojislav, komandant Cerskog korpusa JVuO — prim.] danas je doneo sledeći izveštaj: [...] 2. — Kapetan Mitić, koji je ranije u Užicu pregovarao za naš račun sa komunistima, bio je poslednjih dana na pregovorima i sa Nemcima gde je sa njima ručao u Mažestiku. Pregovore je javno sa Nemcima vršio neki kapetan Nešković, poslat od Kalabića. 3. — Nemci su povodom toga štampali letke blizu 2.000.000 primeraka sledeće sadržine: Narodni borci četnici, u radosti pozdravljam prestanak besmislenog međusobnog prolivanja krvi i zdrav razum koji je zavladao u vašim redovima. Sada možemo da se zajednički borimo protivu komunizma, tog smrtnog neprijatelja Evrope i ja vas ubrajam u nacionalne borce zato što smo i mi sami nacionalni borci. Mi ćemo udruženim silama da odbranimo Vašu lepu Otadžbinu, da je ne bi uništile komunističke bande. Primamo u svoje redove Vašu narodnu organizaciju kao čeličnu. Nije potrebno da vam ubrizgavamo narodni duh. Herojstvo je Vama u krvi i sa vama zajedno koji dobro poznajete svoju lepu zemlju poćiće nam za rukom da je oslobodimo. Stavom koga vi zauzimate osigurana je vaša budućnost. Pozdravljam vas kao svoje ratne drugove i želim vam istu vojničku sreću kao i našim vojnicima. Komandant nemačkih trupa. br. 1243. Ovaj letak Nemci su rasturili i već se pojedini primerci nalaze i kod nas. 4. — Tufegdžić javlja dalje, da je puk. Simić naveo hotimično Kalabića da se ovim vezama sa Nemcima naša organizacija kompromituje u narodu što koriste mošinovci [tj. partizani — prim.]."<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_52.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 16. do 23. decembra 1943. godine]</ref> U depeši od 28. decembra 1943. poslatoj Vrhovnoj komandi JVuO od strane potpukovnika [[Petar Baćović|Petra Baćovića]], govori se o sastanku koji je [[Todor Perović]], predstavnik Komande operativnih jedinica istočne Bosne i Hercegovine, održao u [[Sarajevo|Sarajevu]] sa njemačkim generalom Wernerom Frommom: {{izdvojeni citat|Perović se vratio iz Sarajeva. U Sarajevu bio je kod generala Froma, komandanta pozadine celog Balkana. Između ostalog rekao mu je: »Srbi su istinski borci protivu partizana, mi Nemci cenimo borbu vaših ljudi. U tome se ističe naročito vaš kraj. Naročito cenimo saradnju majora Lukačevića. U kratko vreme prisajediniće se srpski krajevi Srbiji i u tom slučaju srpski će narod dobiti punu ekonomsku pomoć. U najkraćem roku dolazi još 12 divizija naših na teritoriju Jugoslavije radi potpunog likvidiranja partizana. Imamo jedan letak koji je izdao potpukovnik Borota za istočnu Bosnu, gde poziva narod da ga sluša kao novog komandanta, ali mi znamo da je komandant Baćović. Budite uvereni da će do proleća biti raščišćeno sa partizanima«.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_52.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 16-30. decembra 1943. godine]</ref>}} Iako je Draža Mihailović sugerisao svojim komandantima da »koriste jedne neprijatelje protiv drugih«,<ref>Arhiv VII, Ča, k. 276, reg. br. 1a/1, depeša br. 361.</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_58.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 14. januara 1944. godine]</ref> u praksi se ova floskula isključivo odnosila na borbu četnika protiv partizana, skupa sa okupatorima i kvislinzima. U depeši majoru [[Zaharije Ostojić|Zahariju Ostojiću]] (pseudonim »Sto-Sto«) od 30. januara 1944. godine, poslatoj u povodu pokušaja snagâ [[NOV i POJ]] da prodru u [[Sandžak]], general Dragoljub Mihailović otkriva što je zapravo pravi cilj četničke kolaboracije: {{izdvojeni citat|Vodite računa o Nemcima i Bugarima i iskoristite njihovu akciju protiv crvenih do krajnjih mogućnosti. Napad na [[Pljevlja|Pljevlje]] iskoristite za napad s leđa na komuniste.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_69.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 23. januara do 4. februara 1944. godine]</ref>}} Vrlo moguće da je general Mihailović samo usvojio prijedloge koje mu je major Ostojić uputio u pismu od 6. decembra 1943. godine, gdje apostrofira sljedeće: {{izdvojeni citat|Koristeći se akcijom okupatora protiv komunista, mi ćemo verovatno u roku od mesec-dva dana opet imati situaciju u Sandžaku, Crnoj Gori, Hercegovini i Bosni u našim rukama. [...] Učeći se na sopstvenim greškama, smatram da se mora najhitnije preduzeti sledeće: 1) Stvoriti u najkraćem roku što jače pokretne borbene snage — leteće brigade i korpuse — a naročito tamo gde se za to ima mogućnosti. 2) '''Koristeći se akcijom okupatora i satelita, upotrebiti sve raspoložive snage za potpuno čišćenje od komunista svih srpskih pokrajina'''. 3) U radu pod 2) ostvariti međusobno potpomaganje iz susednih pokrajina do maksimuma.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_43.htm Pismo majora Zaharija Ostojića od 6. decembra 1943. Draži Mihailoviću o potrebi većeg angažovanja četnika s okupatorskim trupama radi sprečavanja prodora jedinica NOVJ u Srbiju]</ref>|Pismo majora Ostojića generalu Mihailoviću od 6. decembra 1943. godine}} Četničko-njemački odnosi bili su opterećeni međusobnim nepovjerenjem i sviješću o suprotstavljenosti ciljeva i interesa dviju stranâ. U telegramu koji je 29. januara [[1944]]. godine [[Joachim von Ribbentrop]], njemački ministar vanjskih poslova, uputio specijalnom opunomoćeniku za Jugoistočnu Evropu [[Hermann Neubacher|Hermannu Neubacheru]], reflektuje se jasan stav političkog i vojnog vrha u [[Berlin]]u o generalu Draži Mihailoviću, dok su podređenima date precizne smjernice za držanje prema četničkom pokretu: {{izdvojeni citat|Jedino se mogu ćuteći trpeti privremeni aranžmani nižih vojnih komandi sa Dražom Mihailovićem s ciljem suzbijanja zajedničkog neprijatelja Tita. On i njegovi ljudi ostaju i dalje, na kraju, naši neprijatelji. Zato je sada, kao i do sada, potrebno biti krajnje oprezan prema Draži Mihailoviću i njegovim četnicima, a naročito se ne sme nijednog trenutka izgubiti iz vida da će pomoć koju mu mi sada direktno ili indirektno pružamo radi vođenja borbe protiv Tita, kasnije najverovatnije biti upotrebljena protiv nas... Rat na Balkanu Nemačka je vodila zato da bi jednom zauvek uništila srpsko žarište nemira... Mi nemamo, otud, nikakvog interesa da ponovo razbuktavamo velikosrpski duh.<ref>Akten zur deutschen auswartigen Politik — ADAP/E/VII, s. 374–375.</ref><ref>Vasa Kazimirović, NDH u svetlosti dokumenata, Nova knjiga/Narodna knjiga, Beograd, 1987, str. 169.</ref><ref>Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN — Službeni list SCG, Beograd, 2005. str. 20.</ref>}} Izveštaje o sklapanju ugovora četnika sa Wehrmachtom presrele su i dešifrovale savezničke obaveštajne službe, što je imalo bitnu ulogu u konačnom opredeljivanju [[Čerčil]]a za Tita, a protiv Mihailovića.<ref>Cripps, John (2001). "Mihailović or Tito? How the Codebreakers Helped Churchill Choose". {{ISBN|0593 049101}}</ref> No, Nemci nisu bili zadovoljni primenom nekih sporazuma, jer je uprkos njima dolazilo do incidenata, odnosno diverzija i napada na pripadnike [[Srpska Državna Straža|Srpske Državne Straže]] od strane četnika, usled čega je general [[Hans Felber]] pokrenuo nekoliko hapšenja i racija protiv četnika počev od februara [[1944]]. === Borbe pod nemačkom komandom (1943) === {{main|Operacija Kugelblic}} [[Datoteka:Chetniks and Germans in Herzegovina in 1943.jpg|minijatura|Četnici i Nemci u Hercegovini 1943.]] [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 101I-005-0018-07, Jugoslawien, Polizeieinsatz mit Spähpanzer.jpg|thumb|Nemačka lokalna milicija sa italijanskim bornim kolima (izvor: ''Bundesarchiv'', [[1943]]).]] {{izdvojeni citat|„Borbeno sadejstvo sa četničkim grupama duž glavne saobraćajnice [[Bihać]] — [[Gračac]] — [[Knin]] — [[Drniš]] — [[Šibenik]] sastoji se u tome što su četnici okupljeni u posebnim uporištima uz oslonac na nemačke trupe. Četničke vođe primaju naloge i uputstva o vršenju zadataka obezbeđenja i izviđanja od zapovednika nemačkih uporišta.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=346&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000342—000343.] </br> ({{jez-njem|"Kampfgemeinschaften mit Cetnikgruppen bestehen entlang der Hauptversorgungsstrasse Bihac – Gracac – Knin – Drnis – Sibenik derart, dass die Cetniks in besonderen Stützpunkten in Anlehnung an deutsche Truppen zusammengefasst sind. Die Cetnikführer erhalten Aufträge und Weisungen für Sicherungs– und Aufklärungsaufgaben durch deutsche Stützpunktführer."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_259.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. novembra 1943. Štabu 2. oklopne armije o saradnji četnika sa nemačkim trupama u NDH]</ref>|Njemački izveštaj o saradnji sa četnicima protiv partizana u Dalmaciji i Bosni (19. novembar [[1943]]).}} Kratko po zauzimanju italijanske okupacione zone od strane njemačkih trupâ, četnici s teritorije [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] stupaju u borbeno savezništvo sa njima. Kako javlja obavještajno odjeljenje [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]], u blizini [[Plitvička Jezera (općina)|Plitvičkih Jezera]] došlo je krajem septembra 1943. godine do prvog krupnijeg angažiranja lokalnih četničkih jedinicâ na njemačkoj strani. Ovom prilikom su četnici nanijeli partizanima ozbiljne gubitke: {{izdvojeni citat|Agent za vezu javlja o izviđanju od 27. IX: Jaka skupina lojalnih četnika s njemačkom opremom provalila je 20. septembra na područje [[Korenica|Korenice]], [[Prijeboj (Plitvička jezera)|Prijeboj]]a (16 km zap. od [[Bihać]]a), Babinog Potoka (28 km z. od Bihaća), [[Krbavica|Krbavice]] (23 km jz. do Bihaća), te uništila sve komunističke prometne veze. Četnici su nanijeli velike gubitke komunistima kod Mirić Štropine (3 sjz. od Prijeboja), 350 mrtvih.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=313&roll=196&broj=390 NARA, T313, Roll 196, frame no. 7457118.] <br /> ({{jez-njem|"29.9. V–Mann meldet Beobachtung vom 27.9.: </br> Starke Gruppe loyaler Cetniks mit deutscher Ausrüstung an 20.9. in Raum Korenica (1558), Prijeboj (16 W), Babin Potok (28 W), Krbavica (23 SW), alles Bihac, eingebrochen und haben alle Verkehrsverbindungen der Kommunisten vernichtet. Cetniks haben bei Miric Stropina (3 NW Prijeboj) den Kommunisten große Verluste, 350 Tote, beigebracht."}})</ref>|Dodatak dnevnom izvještaju obavještajnog odjeljenja 2. oklopne armije za 3. oktobar 1943.}} U izvorima njemačke provenijencije iz ovog perioda navodi se da su četničke jedinice asistirale okupatoru i pri izbacivanju partizana iz [[Bosansko Grahovo|Bosanskog Grahova]]: {{izdvojeni citat|Četnici na putu za snabdijevanje Gospić — Gračac, Knin — Vrlika i Knin — Drniš, i pored oprečnih poruka DM-u, nikad ne pokazuju neprijateljstvo; naprotiv, dobro su sarađivali sa 114. lovačkom divizijom u zasjedama i [zajedno] zauzeli Bos. Grahovo.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=98&rec=314&roll=560 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000093.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Lagebericht vom 27.9. bis 27.10.1943. </br> Die Cetniks an den Nachschubstrassen Gospic – Gracac, Knin – Vrlika und Knin – Drnis sind bisher trotz abweichender Meldungen an DM. nirgends feindselig aufgetreten, haben vielmehr in Hinterhalten mit der 114.Jäg.Div. gut zusammengearbeitet und Bos.Grahovo genommen."}})</ref>|Obavještajno odjeljenje [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], izvještaj za period od 27. septembra do 27. oktobra 1943.}} U naređenju poslatom 23. oktobra 1943. iz [[114. lovačka divizija (Njemačka)|114. lovačke divizije]] Wehrmachta, koja je bila smještena na teritoriji kvislinške NDH, navodi se sljedeće: {{izdvojeni citat|Od 1. novembra 1943. svi pripadnici domaćih jedinica (četnici, ustaše i hrvatska žandarmerija) moraju biti u posjedu njemačkih propusnicâ.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=315&roll=1295&broj=606 NARA, T315, Roll 1295, frame no. 000600.] <br /> ({{jez-njem|"Ab 1.11.43 müssen sämtliche Cetnik–, Ustascha–, und kroatische Gendarmerie–Angehörige im Besitz von Ausweisen der Abteilung Ic sein."}})</ref>|Divizijska naredba br. 122 od 23. X 1943. godine}} U jednoj procjeni stanja snabdijevanja, poslatoj 25. oktobra 1943. štabu [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]] iz 114. divizije, razmotreni su modaliteti „skladištenja zalihâ [hrane] tokom zime i opskrbe za 9.500 četnika, ustaša, zarobljenika i civilnog stanovništva“, i data je projekcija da bi tovarni prostor zapremine 12 [[Tona|tona]] bio dovoljan za podmirenje dnevnih potrebâ ove grupe („9.500 ustaša, četnika, itd.“).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1362&rec=314&roll=554 NARA, T314, Roll 554, frames no. 001356—001357.] <br /> ({{jez-njem|"Anlage 1 zur Beurteilung der Versorgungslage vom 25. Oktober 1943. </br> a.) Berücksichtigung der Winterbevorratung und Versorgung der 9500 Cetniks, Ustaschen, Gefangenen und Zivilbevölkerung; </br> Dabei ist die Versorgung der 9.500 Ustaschen, Cetniks usw. im hiesigen Raum nicht in Rechnung gestellt. Es würden also hierfür noch täglich 12 to Laderaum möglich sein."}})</ref> Takođe, u naredbi o snabdijevanju iz 114. divizije Wehrmachta s početka decembra 1943. godine, precizno je određeno dnevno sljedovanje četničkih jedinicâ u zoni odgovornosti divizije (najvjerovatnije je riječ o [[Dinarska divizija JVuO|Dinarskoj diviziji JVuO]] pod [[Momčilo Đujić|Đujićevom]] komandom): {{izdvojeni citat|Od sada se četnicima izdaje sljedovanje koje se sastoji od: </br> 1 porcija hljeba; 1 porcija povrća; 1 porcija namaza (mast ili marmelada); 1 porcija soli; 2 porcije napitka; 1 porcija duhana.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=822&rec=315&roll=1295 NARA, T315, Roll 1295, frames no. 000815—000816.] <br /> ({{jez-njem|"Verpflegung der Cetniks: </br> Als Verpflegung für Cetniks sind ab sofort nur folgende Portionen auszugeben bezw. zu empfangen: </br> 1 Brotportion, </br> 1 Gemüseportion, </br> 1 Brotaufstrichportion (Fett oder Marmelade), </br> 1 Salzportion, </br> 2 Getränkeportionen, </br> 1 Tabakportion."}})</ref>|Posebna direktiva za snabdijevanje br. 65/43 (2.12.43)}} {{izdvojeni citat|Četnici dobijaju snabdijevanje u skladu sa listama imena koje se stalno kontrolišu; municija za pješadijsko naoružanje se izdaje povremeno, uz strogu kontrolu potrošnje; svaki četnik nosi zvaničnu iskaznicu – oni bez iskaznice se hapse i razoružavaju.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=342&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frame no. 000338.] ({{jez-njem|"Die Division gewährt den nach eigenen Wünschen beweglich und abseits ihrer Wohnorte eingesetzten Cetniks Verpflegungszuschüsse. Der Verpflegungsempfang wird nach namentlichen Listen getätigt, die Verteilung wird überwacht. Nach den gleichen Richtlinien werden von Zeit zu Zeit Gewehr– und MG–Munition im Rahmen des nachgewiesenen Verschusses ausgegeben. Der Verbrauch wird nach der jeweiligen Lage auch einigermassen genau überprüft. Jeder Cetnik muss einen namentlichen Ausweis mit der Nummer seiner Handwaffe (Gewehr– oder Pistolen–Nr.), der Unterschrift des zuständigen Kommandanten und des Ic der Division versehen, besitzen. Ohne Ausweis angetroffene Cetniks werden im Einvernehmen mit den Cetnik–Führern festgenommen und entwaffnet."}})</ref>|Izvještaj 114. lovačke divizije o rezultatima saradnje sa četnicima (5. novembar 1943).}} U izvještaju [[114. lovačka divizija|114. lovačke divizije]] od 5. novembra 1943. detaljno se opisuje saradnja jedinica [[Wehrmacht]]a sa snagama pod komandom vojvodâ [[Momčilo Đujić|Momčila Đujića]], [[Mane Rokvić|Maneta Rokvića]] i [[Radomira Ðekića Ðeda]]. Njemački oficiri zaključuju da okupator ima veliku korist od četnika: {{izdvojeni citat|Četnički vojvoda Mane Rokvić može se opisati kao apsolutno pouzdan. Već je pružio vrijedne usluge u oblasti [[Bosanski Petrovac|Bos. Petrovca]] gdje je bio raspoređen u prethodnici tokom čitavog napredovanja divizije, svuda uspostavljajući kontakt sa lokalnim četničkim jedinicama i značajno doprinoseći uspostavljanju povjerenja civilnog stanovništva u njemački Vermaht. Njegove mjere za održavanje discipline među četnicima i njegov oštar obračun sa sumnjivim [licima] i banditima dobro su poznati. [...] Iako se Đujić ne može smatrati potpuno pouzdanim, njegova podrška u borbi protiv komunizma trenutno je dragocjena. Divizija će učiniti sve što je u njenoj moći da ga u javnosti prikaže toliko pronjemački nastrojenim kako bi njegov povratak u neprijateljski tabor jednog dana bio onemogućen. [...] Četnički vojvoda Ðedo potiče iz Crne Gore i pristalica je pokreta Koste Pećanca, koji je, na osnovu prethodnog iskustva, održavao jasnu distancu od pokreta DM. Ðedo ostavlja veoma dobar lični utisak, izrazito je drzak [u borbi] protiv bandita i sumnjivih, i jasno je naklonjen njemačkom Vermahtu.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=341&rec=314&roll=566 NARA, T314, Roll 566, frames no. 000337—000341.] </br> ({{jez-njem|"Der Cetnik–Vojvode Mane Rockvic [sic!] ist als unbedingt zuverlässig zu bezeichnen. Er hat bereits im Raum Bos. Petrovac wertvolle Dienst geleistet und war auch während des ganzen Vormarsches der Division bei der Spitze eingesetzt, stellte überall die Verbindung mit den örtlichen Cetnik–Einheiten her und hat in starken Masse für die Begründung des Vertrauens der Zivilbevölkerung zur deutschen Wehrmacht beigetragen. Seine Massnahmen zur Erhaltung der Disziplin unter den Cetniks, sein scharfes Durchgreifen gegen Verdächtige und Banditen, sind bekannt. </br> Wenn auch Djujic als nicht voll zuverlässig angesehen werden kann, so ist aber seine Unterstützung im Kampf gegen den Kommunismus z.Zt. wertvoll. Seitens der Division wird alles versucht werden, um ihm in der Öffentlichkeit soweit als deutschfreundlich herauszustellen, dass ihm eines Tages der Rückzug in das feindliche Lager unmöglich gemacht wird. </br> Der Cetnik–Vojvode Dzedo stammt aus Montenegro, ist Anhänger Richtung Kosta Pecanac, die nach bisherigen Erfahrungen klaren Abstand zur D.M.–Bewegung gehalten hat. Dzedo macht persönlich einen sehr guten Eindruck, ist ein ausgesprochener Draufgänger gegen Banditen wie Verdächtige und der Deutschen Wehrmacht eindeutig zugeneigt."}})</ref>|Izvještaj 114. lovačke divizije o rezultatima saradnje sa četnicima od 5. novembra 1943.}} {{izdvojeni citat|Glavna komanda predlaže stvaranje oficirske ispostave pri štabu XV brd. korpusa za nadzor i vođenje četničkih grupâ koje se koriste za zaštitu cesta za snabdijevanje, željezničkih pruga i važnijih ratnih pogona.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=554&broj=90 NARA, T314, Roll 554, frame no. 000084.] </br> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. beantragt Schaffung einer Offz.–Planstelle beim Stab XV.Geb.A.K. zur Überwachung und Anleitung der Cetnikverbände, die zur Sicherung von Nachschubstrassen, Eisenbahnen und kriegswichtiger Anlagen eingesetzt sind."}})</ref>}} Jedan od četničkih komandanata koji se dosljedno isticao kontinuiranom kolaboracijom sa njemačkim okupatorom bio je vojvoda [[Uroš Drenović]]. Nadležni okupacioni organi bili su zadovoljni ostvarenim stepenom saradnje s Drenovićem, što se vidi i iz izvještaja XV brdskog armijskog korpusa od 26. XI 1943, u kom se pohvaljuje njegovo „lojalno držanje“: {{izdvojeni citat|Predmet: </br> Nemačka komanda za vezu kod četničkog vođe Drenovića: </br> Četnička grupa Drenović z. i j-z od Banje Luke od jedno 1500 ljudi ima već godinu i po prema nemačkom Vermahtu i prema hrvatskoj državi lojalno držanje, i naše izviđačke i bezbednosne akcije korisno podržava. U nekim slučajeva bili su podržani sa nešto municije. Hrvatska vlada razmatrala je ideju da dovede Drenovića u Sabor za predstavnika svih pravoslavnih. Komanda Kirhner (puk Brandenburg) poslala je u dogovoru sa obaveštajnim odeljenjem [korpusa] Drenoviću komandu za vezu, i postigla je značajne rezultate u pogledu specijalnih misija.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&roll=560&broj=390 NARA, T314, Roll 560, frame no. 000384.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Kdo. XV G.A.K, Abt.Ic, Betr.: Dtsch.Verb.Kdo. bei Cetnikführer Drenovic. An Pz.A.O.K.2.Ic/AO, 26.11.43: Die Cetnikgruppe Drenovic w. u. sw. Banja Luka mit etwa 1500 Mann hat seit über 1 1/2 Jahre der deutschen Wehmacht und dem kroat. Staat gegenüber eine loyale Haltung eingenommen und die eigene Aufklärung und Sicherung stets wertvoll unterstützt. In einzelnen Fällen wurde sie mit Inf.Mun. unterstützt. Die kroatische Regierung hat die Berufung des Drenovic in den Sabor (Landtag) als Vertreter aller Pravoslaven erwogen. Das Kdo. Kirchner (Rgt.Brandenburg) hat im Einvernehmen mit der Abt.Ic für seine Zwecke ein Verbindungs–Kommando zu Drenovic entsandt und in kürzester Zeit wertvolle Ergebnisse im Sinne des Sonder–Auftrages erzielt."}})</ref>|Komanda 15. brd. korpusa, Obaveštajno odeljenje, za obav. odeljenje komande 2. okl. armije, 26.11.43.}} Četnički su odredi na teritoriji marionetske NDH pružali veoma značajnu potporu njemačkim vlastima, bez koje ove ne bi uspjele efikasno održavati okupacioni sistem. U izvještaju [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. pješadijske divizije]] [[Wehrmacht]]a iz prve nedjelje decembra 1943. provijava upravo ovakvo gledište; istaknuto je, pak, da bi četnike trebalo (zbog „ispadâ prema hrvatskom stanovništvu“) ograničiti „na rad u srpskim selima“: {{izdvojeni citat|Budući da vlastite snage i ustaše nisu dovoljne da same umire i osiguraju golemo područje, divizija se ne može odreći suradnje četnika. Trenutačno, drugačije rješenje ne bi bilo moguće zbog nedostatka dodatnih snaga. No, ne zanemaruje se da se suradnja s četnicima ne čini dugoročno održivom zbog njihovih političkih ciljeva. Stoga će se i dalje jačati utjecaj ustaša, a time i hrvatske države, kako bi se postupno udaljili od četničkih snaga i deportirali oni [četnici] koji nisu mještani.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=788&rec=314&roll=555 NARA, T314, Roll 555, frames no. 000782—000783.] <br /> ({{jez-njem|"Da die eigene Kräfte und die Ustascha allein zur Befriedung und Sicherung des weiten Raumes nicht ausreichen, kann auf eine Mitarbeit der Cetniks noch nicht verzichtet werden. Im Augenblick wäre eine Lösung von ihnen mangels anderer Kräfte nicht möglich. Es wird jedoch nicht verkannt, dass auf die Dauer eine Zusammenarbeit mit den Cetniks auf Grund ihrer politischen Zielsetzung nicht tragbar orscheint. Es wird daher der Einfluss der Ustascha und damit des kroatischen Staates weiterhin gestärkt werden, um allmählich von den Cetnik–Verbänden abrücken zu können, die nicht ortsansässigen abzuschieben. Der Anfang hierzu ist gemacht. Um die Unzuträglichkeiten zu beenden, die sich daraus ergeben, dass in rein kroatischen Gegenden die eingesetaten Cetnik–Verbände die Bevölkerung belästigen und auch ausplündern, ist in Durchführung, sie aus diesen Gebieten herauszuziehen und nur noch in Orten mit pravoslavischer Bevölkerung zu Sicherungszwecken einzusetzen."}})</ref>|Procjena situacije 264. pješadijske divizije (7.12.43)}} Komanda Jugoistoka je istog dana izvijestila Vrhovnu komandu njemačkog Wehrmachta o sadjejstvu [[114. lovačka divizija (Nemačka)|114. lovačke divizije]] i četnika u borbi protiv snaga [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]]: {{izdvojeni citat|114. lovačka divizija: čišćenje prostora oko [[Vrlika|Vrlike]] u saradnji sa četnicima završeno; neprijatelj je izgubio 22 mrtva i 20 zarobljenih; veliki plen.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=78&broj=89&roll=331 NARA, T78, Roll 331, frame no. 6287993.] <br /> ({{jez-njem|"114. JG. DIV: SAEUBERUNG IN RAUMES VRLIKA IM ZUSAMMENWIRKEN MIT CETNIKS NACH WEITEREN 22 FEINDTOTEN U. 20 GEFANGENEN BEI EINBRINGUNG GROESSERER BEUTE ABGESCHLOSSEN."}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 6. decembra 1943 (7. decembar 1943.).}} === Borbe pod njemačkom komandom u Crnoj Gori (1943-1944) === {{main|Operacija Frühlingserwachen (1944)}} [[File:Collaborationist Jakov Jovović with Germans on Cetinje.jpg|thumb|Četnički komandant [[Jakov Jovović]] sa svojim saborcima i Nemcima na [[Cetinje|Cetinju]], jesen 1943.]] Od 17. do 24. oktobra [[1943]]. godine, njemačke okupacione snage su organizovale [[Operacija Balkanski klanac|operaciju Balkanski klanac]] (njem. ''Balkanschlucht''). Osnovni cilj operacije je bio likvidacija snagâ [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] i [[Divizija Garibaldi|Italijana]] koji su prešli na stranu partizana u Crnoj Gori, kao i ovladavanje [[Jadransko more|jadranskim]] zaleđem. Pored sopstvenih snaga, njemački okupator je za ovu priliku angažovao dva italijanska fašistička puka (oko devet bataljona), čiji su štabovi bili u [[Bar]]u i [[Podgorica|Podgorici]], kao i muslimansku fašističku miliciju i ostatke četnika Draže Mihailovića.<ref>https://www.znaci.org/00001/151_5.pdf</ref> Dakle, pored dvije divizije [[Wehrmacht]]a, u operaciji je učestvovalo i oko 5.000 [[Balli Kombëtar|balista]], talijanskih fašista i četnika.<ref>https://www.znaci.org/00001/33_9.pdf</ref> U depeši Vrhovnoj komandi JVuO od 20. oktobra 1943,<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, Knjiga predatih depeša CG—3, Depeša br. 211.</ref><ref>Др Радоје Пајовић, Контрареволуција у Црној Гори: Четнички и федералистички покрет 1941—1945, Обод, Цетиње, 1977, стр. 408.</ref> delegat VK JVuO u Crnoj Gori i [[Sandžak]]u major [[Rudolf Perhinek]] piše o učešću crnogorskih četnika na strani okupatora u ovoj [[Sile Osovine|osovinskoj]] operaciji: {{izdvojeni citat|Žalosno ali tačno. Da nisu Nemci angažovali ovolike snage, nas ovde više ne bi bilo, jer se više niko nije hteo boriti, već samo begati, ali nije se više imalo kud... Mi se izvlačimo i gledamo da smo pozadi njih, da bi iskoristili njihovu borbu sa komunistima i uništavanje istih.}} Informacija o potpunoj potčinjenosti četničkih jedinica u okupiranoj Crnoj Gori njemačkim vlastima, kao i tijesnim vezama sa kvislinškom ''Narodnom upravom'' koju je okupator formirao, Draži Mihailoviću je bila dostavljena 1. decembra 1943. godine iz štaba majora [[Petar Baćović|Petra Baćovića]] (pseudonim »Nav-Nav«): {{izdvojeni citat|Nemci daju oružje i odelo s a s d j k a c a m a [nedešifrovana riječ; moguće "žandarmima" — prim.] i nešto plate. Milicija će biti formirana kao prava vojska. Za komandanta cetinjskog bataljona major Zdravko Kasalović. Za nikšićki bataljon Boško Pavić, a mene su naimenovali za komandanta žandarmerijskog bataljona za srez šavnički. Pojava Narodne uprave i svega ovoga što se sada stvara, nije izraz želje niti naroda niti naša, već je ovo nužno zlo, između dva zla, jer drugog izlaza nema. Mi nismo u stanju samo pomoću naroda da ma šta učinimo bez pomoći Nemaca.<ref>AVII, kut. 276, reg. br. 7/1-35.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, dokument br. 47, str. 89.</ref>}} [[Ljubomir Lazarević]], inženjer iz [[Kolašin]]a (pseudonim »Bene«), 28. januara 1944. godine obavještava Dražu Mihailovića da četnici u Crnoj Gori sarađuju sa njemačkim okupacionim vlastima u svakom obliku: {{izdvojeni citat|Svi komandanti u Crnoj Gori primili su saradnju sa Nemcima, potpisali obavezu a sa ostatcima vojske nalaze se u žici, ili u neposrednoj blizini nje. Nema ni jedne grupe u šumi koja bi pretstavljala našu borbu, oko koje bi se moglo okupljati. Vukadinović isto tako nalazi se u Podgorici ili u okolini. Nagovešteni dolazak Srbijanske vojske pozdravljen je burno svuda, ali dolazak Ljotićevaca učinio je Ljotićevce vrlo aktivnim i prete da ko god ne bude s njima, on je komunista. Po varošima teško će se iko održati jer ta formula svakoga će staviti pod udar okupatora kao komunistu. Ovaka saradnja sa njima je nemoguća, jer ovi traže prilazak njima, ne saradnju. Po selima Crne Gore gospodare komunisti. Naše akcije vrše se samo u cilju osiguranja ili odbrane nemačkih kolona. Nemačke snage na ovom terenu vrlo su male i nesposobne za ma kakvu širu akciju. Do sada nema ni izgleda na akciju. Svako dalje čekanje, pogoršava našu situaciju. Narod gubi veru u našu dobru volju i našu sposobnost.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_67.htm Izvod iz knjige primljenih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 15. do 31. januara 1944. godine]</ref>}} [[File:Chetniks and Germans in Podgorica 1944.jpg|thumb|Četnički komandanti i njemački okupatori u [[Crna Gora|Crnoj Gori]]. [[Đorđije Lašić]] (prvi zdesna), šef njemačke uprave za Crnu Goru pukovnik Hajnke (treći zdesna) i Jakov Jovović (drugi slijeva) u [[Podgorica|Podgorici]], proljeće 1944.]] Krajem februara i početkom marta 1944. godine, u tzv. [[staroj Crnoj Gori]] (preciznije u [[Katunska nahija|Katunskoj nahiji]]) organizovana je [[Operacija Bura (1944)|operacija »Bura«]]. Specifičnost ove operacije ogleda se u činjenici da su za njeno izvođenje većinu ljudstva obezbijedili četnici, dok su oficiri iz Feldkomandanture na [[Cetinje|Cetinju]] i komandant mjesta [[Podgorica|Podgorice]] rukovodili borbenim djejstvima: {{izdvojeni citat|1.) Sumarni i iskustveni izveštaj: Operacija »Bora« od 27. 2. do 3. 3. 44. Sprovedena je četnička operacija »Bora«, pod nemačkom komandom, radi čišćenja rejona Danilovgrad — Čevo — Cetinje — Podgorica. 2.) Jedinice koje su učestvovale: 4000 ljudi nacionalne žandarmerije, milicije, 215. abver-trup, jedna brdska baterija iz ratnog plena, lovačko poterno odeljenje 181. peš. div. [...] 5.) Sprovođenje: U delom. oštrim borbama, kolone, koje su nastupale od i,, ji., i j., polako su osvajale teren. 29. 2. zauzeto je Čevo. Neprijatelj (jačine 250 ljudi) izvukao se prema sz. Posle odlaska nemačkih snaga i započinjanja neprij. protivnapada, četnici su se delom, u paničnom strahu, povukli na svoje polazne položaje. Neprijatelj je ponovo zauzeo teren očišćen operacijom. 6.) Gubici neprijatelja: 32 mrtva, 68 ranjenih, 23 zarobljena. Plen: 2 p. mitr., 1 mitr., 15 pušaka, 1 radio-stanica, propagandni materijal i hrana. Sopstveni gubici: 20 mrtvih, 31 ranjen, 46 nestalih. 7.) Iskustva: a) Građanska zaštita, usled nedovoljne opremljenosti i slabog borbenog morala, nije pogodna za izvršavanje borbenih zadataka; žandari, milicija, četnici, uz učešće nemačkih trupa, podesni za borbene zadatke i zadatke osiguranja... e) Prilikom sličnih operacija preduslovi za uspeh su učešće nemačkih trupa, podrška teškim naoružanjem i veza do pojedinih borbenih grupa.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_30.htm Izveštaj Komande 21. brdskog armijskog korpusa od 9. marta 1944. Komandi 2. oklopne armije o zajedničkoj nemačko-četničkoj operaciji »Bora« protiv jedinica 2. korpusa NOVJ na prostoru Danilovgrad — Cetinje — Podgorica]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=314&broj=72&roll=663 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000065.]</ref>|Izvještaj komande 21. brdskog korpusa o rezultatima operacije »Bura« od 9. marta 1944. godine}} [[21. brdski armijski korpus (Nemačka)|21. nemački korpus]] u Crnoj Gori pokrenuo je [[10. april]]a [[1944]]. [[Operacija "Frilingservahen" (april-maj 1944)|operaciju "Frilingservahen"]], uz masovno učešće četnika. Operacija je pripremljena u saradnji sa [[Pavle Đurišić|Pavlom Đurišićem]] i započeta tako što su četnici zajedno sa Nemcima iz nemačkih garnizona napali na slobodnu teritoriju. Plan napada je bio sledeći: {{izdvojeni citat|'''Đurišićeve snage''': Prva borbena grupa, 700 ljudi, iz si. pravca preko rejona 5 km j. Bijelo Polje za Mojkovac. Druga borbena grupa, 1200 ljudi, pod komandom Đurišićevog Operativnog štaba, od Brodareva preko Šahovića za Mojkovac — Kolašin. Treća borbena grupa, 1000 ljudi, od sredine puta Pljevlja — Prijepolje pravcem Mojkovac. Četvrta borbena grupa, 1500 ljudi, od Pljevalja pravcem Mojkovac. Mojkovac treba da bude dostignut za 2 dana. Posle toga skretanje glavnine u rejon z. Tara — sz. Kolašin — Mojkovac. '''Nemačke snage''': 1 ojač. mot. č. prodire od Brodareva do Bijelog Polja. 1 ojač. mot. č. od Pljevalja do prelaza preko Tare 22 jjz. Pljevlja. Bat. [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]], 600 ljudi, sledi nemačke snage za Bijelo Polje, onda skreće za Mojkovac. Milicija iz Brodareva, 700 ljudi, čisti svoj rejon i prodire od Brodareva ka jjz. Početak napada: 10. 4. 44. [[181. pešadijska divizija (Nemačka)|181. peš. div.]] obezbediće odgovarajuće informisanje četničke Grupe "Jug" (major Lašić i Bukatonović [pogreška; vjerovatno je u pitanju major [[Savo Vukadinović]] — prim.] u Podgorici) kao i Grupe "Nikšić".<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=364&rec=314&roll=663 NARA, T314, Roll 663, frame no. 000357.]</ref><ref>Obaveštenje Komande 21. brdskog korpusa Komandi 181. brdske divizije od 08.04.1944., Vojnoistorijski institut, NAV--T-314, r. 663, s. 357.</ref>}} === Borbe pod nemačkom komandom u NDH (1944) === [[File:August Šmidhuber, komandant 7. SS divizije, Todor Perović, lekar Trebinjskog korpusa i kapetan Milorad Vidačić, komandant Trebinjskog korpusa JVuO.jpg|thumb|Žena u crnini moli za milost Milorada Vidačića, komandanta Trebinjskog korpusa JVuO. Prisutni su još [[August Schmidhuber]], komandant 2. puka [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS divizije]] (prvi lijevo), Todor Perović, predstavnik četničke komande istočne Bosne i Hercegovine (drugi lijevo) i neimenovani oficir [[Schutzstaffel|SS]]-a. Fotografija je nastala tokom njemačke [[Operacija Gama|operacije Gama]] protiv partizana u [[Istočna Hercegovina|istočnoj Hercegovini]] (ljeto/jesen 1943. godine).<ref>[http://bandenkampf.blogspot.com/2015/08/bk0034.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: </br> 0034 | Photo | SS-Freiwilligen-Gebirgs-Division "Prinz Eugen"]</ref>]] Kolaboracija četnika u [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]] sa njemačkim okupacionim snagama postala je intenzivnija tokom zime 1943-1944, makar u slučaju hrvatskih kvislinških snaga i četnika bila pod neprestanom tenzijom. Podaci navedeni u izvještaju generala [[Edmund Glaise von Horstenau|Glaisea von Horstenaua]] od 26. februara 1944.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=236&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000236.]</ref> zasnovani na službenim podacima NDH otkrivaju opseg kolaboracije: 11. februara bilo je na teritoriju NDH trideset i pet posebno imenovanih četničkih grupa sa procijenjenih 23.300 ljudi pod oružjem. Neke manje jedinice su brojale od 200 do 400 pripadnika, dok su ostale, poput [[Momčilo Đujić|Đujić]]eve grupe, imale i do 2.500 vojnika i oficira. Od toga je s Nijemcima i vlastima NDH kolaboriralo devetnaest grupa (ukupno 17.500 ljudi); šesnaest ostalih grupa s oko 5.800 ljudi ubrajane su u pobunjene četnike.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=237&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000237—000240.]</ref> S iznimkom odreda vojvode [[Uroš Drenović|Uroša Drenovića]] u sjeverozapadnoj Bosni (oko 400 ljudi), kojeg su vlasti NDH smatrale potpuno lojalnim, za sve druge četničke kolaborirajuće grupe ustaške su vlasti držale da se prema Nijemcima odnose osobito prijateljski kako bi od njih izvukle što više oružja i municije, dok se istovremeno drže neprijateljski prema NDH.<ref>[https://znaci.org/00001/40_64.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje KOLABORACIJA IZVAN SRBIJE DO OKTOBRA 1944.]</ref> Iako se vojvoda [[Radivoje Kerović]], komandant [[Majevica|majevičkih]] četnika, u Horstenauovom izvještaju ubraja među »pobunjene četnike« (i to kao prvi na spisku, dok se za njegov odred tvrdi da ima 1000 ljudi, tj. da je najbrojniji), u dnevnom izvještaju Komande Jugoistoka za 18. februar 1944. godine njegova lojalnost uopšte nije dovedena u pitanje: {{izdvojeni citat|Upit kod [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|Druge oklopne armije]] u vezi snabdijevanja municijom Kerovića koji se smatra lojalnim, i 200 ljudi zelenog kadra, koji se bore protiv crvenih zapadno od [[Koviljača|Koviljače]].<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=17&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000013.] <br /> ({{jez-njem|"Beim Pz.AOK. 2 wird angefragt, ob Bedenken bestehen gegen Unterstützung mit Munition der im Raume westlich Koviljaca stehenden Cetniks des Kerovic, die als loyal angesehen werden und 200 Mann des sog. "Grünen Kaders" in Kampf gegen die Roten."}})</ref>|Ratni dnevnik Vojnog zapovjednika Jugoistoka (18. februar 1944.)}} Od 23. do 25. januara 1944. godine, na području između [[Knin]]a i [[Kistanje|Kistanja]] organizovana je [[Operacija Frühlingswetter|operacija »Frühlingsgewitter«]]. Vodeći borbe protiv jedinicâ iz sastava [[19. sjevernodalmatinska divizija NOVJ|19. divizije NOVJ]], operaciju su izveli dijelovi [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. pješadijske divizije]] Wehrmachta, zatim 92. motorizovani grenadirski puk i 3. bataljon 98. brdskog lovačkog puka [[1. brdska divizija (Njemačka)|1. brdske divizije]]. Njemačkom okupatoru pridružile su se snage lokalnih četnikâ, najvjerovatnije iz [[Dinarska divizija JVuO|Dinarske divizije JVuO]]. U izvještaju 264. pješadijske divizije od 25. januara 1944, poslatom Komandi [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|15. brdskog armijskog korpusa]], njemačkim gubicima tokom operacije pribrojani su oni iz četničkih redovâ: {{izdvojeni citat| Sumarni izveštaj »Frilingsgeviter«: 1.) Delimičan ogorčeni otpor neprijatelja kod Ervenika, Bratiškovaca, Kistanja, Radučića slomljen je energičnim zahvatom. Banditi iznenađeni prodorom 92. gren. p. (mot.) od sz. prema Kistanju. 2.) Gubici: A.) sopstveni: 1 poginuo, 3 ranjena, 1 četnik poginuo. B.) neprijatelj: 66 poginulih izbrojano, procenjuje se daljih 60 do 70 poginulih i ranjenih. 35 zarobljenika u eng. uniformama iz Štaba 19. dalm. div. i 5. brig. C.) Zaplenjeno: 1 mitr., 3 puš. mitr., 42 autom., 2 pt puške, 1 l. minob., 1 telefon, 46 karab., 30 eng. mina, 10.000 metaka peš. mun., 60 kom. mina za 1. minob., 3 engl. bicikla.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_21.htm Izveštaj 264. pešadijske divizije od 25. januara 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o sopstvenim i neprijateljskim gubicima u operaciji »Frilingsgeviter« na prostoru Knin — Kistanje]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=293&rec=314&roll=561 NARA, T314, Roll 561, frame no. 000287.] <br /> ({{jez-njem|"ABSCHLUSSMELDUNG ”FRUEHLINGSGEWITTER”: </br> 1.) TEILWEISE HEFTIGER FEINDWIDERSTAND BEI ERVENIK, BRATISKOVCI, KISTANJE, RADUCIC WURDE IM ENERGISCHEN ZUGREIFEN GEBROCHEN. BANDITEN DURCH EINBRUCH GREN. RGT. (MOT) 92 VON NW NACH KISTANJE UEBERRASCHT. </br> 2.) VERLUSTE: </br> A.) EIGENE: 1 TOTER, 3 VERWUNDETE, 1 CETNIK TOT. </br> B.) FEIND: 66 GEZAEHLTE TOTE, 60 BIS 70 WEITERE TOTE UND VERWUNDETE GESCHAETZT. 35 GEFANGENE IN ENGL. UNIFORM VON STAB 19. DALM. DIV. UND ROEM. 5. BRIG. </br> C.) BEUTE: 1 S.MG., 3 LE. MG., 42 MP., 2 PZ. BUECHSEN, 1 LE. GR. W., 1 FERNSCHRECHGERAET, 46 KARAB., 30 ENGL. MINEN, 10000 SCHUSS INF. MUN., 60 SCHUSS LE. GR.W. MUN., 3 ENGL. FAHRRAEDER."}})</ref>}} [[File:Hercegovački četnici i njemački vojnici s narodnim herojem Miletom Okiljevićem uoči njegovog strijeljanja juna 1944.jpg|thumb|Pripadnici [[369. legionarska divizija|369. „Vražje“ divizije]] i četnici Gatačke brigade Nevesinjskog korpusa JVuO sa vezanim [[Miletom Okiljevićem]], zamjenikom političkog komesara II čete I bataljona XI hercegovačke brigade, zarobljenim u borbama za Gat 15. maja 1944. godine (istog mjeseca je i strijeljan). Okiljević je proglašen 1951. godine za [[Narodni heroj Jugoslavije|narodnog heroja Jugoslavije]].<ref>[https://bandenkampf.blogspot.com/2017/10/bk0272.html?m=1 Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: </br> 0272 | Photo | 369. (kroatische) Infanterie-Division]</ref>]] Vojvoda [[Dobroslav Jevđević]] je, pored Momčila Đujića i [[Pavle Đurišić|Pavla Đurišića]], vjerovatno najdalje otišao u kolaboraciji s njemačkim okupatorom, kada su u pitanju četničke jedinice van teritorije okupirane Srbije. Nakon kapitulacije Italije, boravio je u Rimu okupiranom od nacista. Nakon toga, našao se u Trstu, gdje je uspostavio čvrste veze s njemačkom obaveštajnom službom: {{izdvojeni citat|Ja sam javio Đujiću da preko naših ljudi u Sušaku i Trstu prihvate naše oficire koji idu iz Italije i upućuje u Liku i zap. Bosnu. Ovo sam javio i našima u Rim. Kap. Đaković javlja da su Nemci pobili oko 14000 partizana na prostoriji Crikvenica — Sušak — Rijeka, od kapitulacije Italije do danas.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_69.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 23. januara do 4. februara 1944. godine]</ref>}} U izvještaju od 20. februara 1944, poslatom majoru [[Slavoljub Vranješević|Slavoljubu Vranješeviću]], komandantu Zapadne Bosne JVuO, kapetan [[Ilija Jevtić]] piše o totalnoj subordinaciji [[Dinarska divizija|Dinarske divizije]] Nijemcima, koji u potpunosti kontrolišu četnike pod komandom vojvode Đujića: {{izdvojeni citat|Sem samog vojvode Đujića i jednog malog broja četnika, svi četnici Dinarske oblasti (oko hiljadu devet stotina i nekoliko) nalaze se pod nemačkom komandom. Hranu, odeću, obuću, cigarete i novac svaki četnik i njegov starešina prima kao i nemački vojnik odn. oficir. Svu municiju i oružje primaju takođe od Nemaca. Četnici pod nemačkom komandom nalaze se po bunkerima počev od Knina do Šibenika i Splita. U pojedinim bunkerima su izmešani, pola četnici pola ustaše. Nemački oficiri dolaze na Kosovo polje u četničku diviziju, a isto tako naši četnički oficiri i ostale starešine na čelu sa Đujićevim načelnikom štaba odlaze u Nemačku diviziju. Voze se na nemačkim automobilima kroz Knin i t.d. Jednom rečju između četnika i Nemaca postoji najtešnja saradnja i nemačka puna kontrola nad radom četnika. Jedino se pop Đujić, kao komandant divizije, sa svojom užom pratnjom ne pojavljuje pred njima.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_78.htm Izveštaj kapetana Ilije Jevtića od 20. februara 1944. komandantu zapadne Bosne o svom radu i saradnji četnika i Nemaca u Dalmaciji i Lici]</ref>}} Njemački poručnik [[Reinhard Kopps]], poznatiji kao ''Konrad'', bio je šef jedne obavještajne grupe [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]]. Kada je 3. marta 1944. došao iz [[Beograd]]a u [[Dalmacija|Dalmaciju]], sobom je doveo nekoliko [[ZBOR|ljotićevaca]], između ostalih i Roka Kaleba, pripadnika antikomunističke organizacije »[[Beli Orlovi]]«. Od ostataka Đačkog bataljona (ranije: Splitsko-šibenska četa), koji su uglavnom bili ljotićevci, i dijela četnika koje mu je ustupio vojvoda Đujić, poručnik Kopps je formirao odred »Konrad« čiji je zadatak bio da vrši diverzije na partizanske štabove, organe narodne vlasti, ubija simpatizere NOP-a i da spriječi veze iz unutrašnjosti sa jedinicama i štabovima NOVJ na otocima. Grupa »Konrad« brojila je oko 30 ljudi — četnika i Nijemaca, sa sjedištem u selu [[Zablaće]], pokraj [[Šibenik]]a.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_167.htm Izveštaj Štaba Dinarske četničke oblasti od 29. maja 1944. komandantu oblasti o akciji Grupe "Konrad" protiv pripadnika NOP-a na području Dalmacije]</ref> U izvještaju koji je 11. marta 1944. godine uputio komandi [[2. oklopna armija (Wehrmacht)|Druge oklopne armije]], o suradnji sa četnicima vojvode Đujića Kopps je zapisao sljedeće: {{izdvojeni citat|''Predmet: Četničke jedinice u sjevernoj Dalmaciji.'' Četnici su u sjevernoj Dalmaciji grupisani u jednu [[Dinarska divizija JVuO|diviziju »Dinara«]], čiji se štab nalazi u [[Kosovo polje (Dalmacija)|Kosovu]], 11 km južno od Knina. Komandovanje je u rukama vojvode Momčila Đujića, uz podršku majora Kapetanovića i kapetana Mijovića. Jačina grupâ, podređenih ovoj komandi, trenutno iznosi oko 6500 ljudi. Utjecajna zona se poklapa sa rajonom naseljenim Srbima unutar trokuta [[Knin]]—[[Šibenik]]—[[Zadar]] i doseže do zone [[Lika|Like]]. Operaciona zona je cijeli ovaj trokut, a naročito veće komunističke, partizanske oblasti, koje su naseljene Hrvatima. Do sada su vojne operacije izvođene u suradnji sa njemačkim divizijama, o čijim su rezultatima ove izvještavane. Znatni dijelovi ovih četničkih jedinica angažirani su na osiguranju njemačkih puteva za dotur. Posmatrano s vojne strane, trenutno se četnička suradnja sa njemačkim jedinicama ocjenjuje kao pozitivna. Na osnovu snaga, koje nam se ovdje nude, može se zaključiti da ona nije iskorištena u potpunosti, ali i ono što je do sada učinjeno upućuje na činjenicu, da bi njihovo dalje angažiranje u vojnom pogledu za nas bilo povoljno.<ref>[https://znaci.org/zb/4_21_10.pdf#page=1414 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, Narodnooslobodilačka borba u Dalmaciji, knjiga 10: siječanj—ožujak 1944. godine (tom 21, dokument br. 402, str. 1414—1418.)]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=696&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000692.] <br /> ({{jez-njem|"Betr. Cetnik–Verbaende Norddalmatien. </br> In Norddalmatien sind die Cetniks in einer Division "Dinara" zusammengefasst, deren Hauptquartier in Kosovo, 11 km s. Knin, liegt. Die Fuehrung liegt in den Haenden des Wojwoden Momcilo Djujitsch, der seinerseits unterstuetzt wird von Major Kapetanowitsch und Hauptmann Miowitsch. Die Staerke der diesem Kommando unterstellten Gruppen belaeuft sich z.Zt. auf etwa 6500 Mann. Das Einflussgebiet stimmt ueberein mit dem serbischen Siedlungsraum innerhalb des Dreiecks Knin–Sibenik–Zara und reicht bis ins Lika–Gebiet hinein. Operationsgebiet ist dieses gesamte Dreieck, insbesondere die in ihm liegenden groesseren, kroatisch besiedelten kommunistischen Partisanbereiche. Militaerische Operationen wurden bislang in Zusammenarbeit mit deutschen Divisionen durchgefuehrt und deren Ergebnisse dorthin gemeldet. Darueber hinaus sind wesentliche Teile dieser Cetnik–Verbaende zur Sicherung deutscher Nachschubstrassen eingesetzt. </br> Militaerisch gesehen ist somit die Zusammenarbeit der Cetniks mit deutschen Verbaenden zur Zeit positiv zu beurteilen. Sie fuehrt wohl noch keineswegs zu voller Ausnutzung der sich hier uns anbietenden Kraefte, doch berechtigt das bisher Geleistete zu der Auffassung, dass ein weiterer Einsatz sich fuer uns militaerisch guenstig auswirken muss."}})</ref>|Izvještaj jedinice »Konrad« od 11. ožujka 1944. Komandi Druge oklopne armije o četničkim jedinicama u sjevernoj Dalmaciji}} Na osnovu svega iznesenog, poručnik Konrad predlaže nadređenim: „Što se tiče upotrebe četničkih jedinica sjeverne Dalmacije u vojne svrhe, treba reći da one predstavljaju samo nastavak prakse talijanskih jedinica. Uz to se prije svega mora dodati i to, da se Talijani nikada nisu usuđivali — i pored svih hrvatskih suprotnih tvrdnji — da u većem obimu sprovedu vojnu suradnju, jer oni nisu željeli da se ojačaju četnici, tada još neoprobani u težoj političkoj situaciji. Dok su Talijani sprovodili samo djelomične operacije, danas je, uz strogu kontrolu i rukovođenje, moguća mnogo obimnija mobilizacija četničkih jedinica. Đujić nam je rekao da će se njegove jedinice, nakon čišćenja partizanskih oblasti u dalmatinskom području, angažirati tako što će u suradnji sa njemačkim komandama izvršiti zapriječavanja Titovih kanala za snabdijevanje. Na osnovu ovdje poznatih činjenica ovo izgleda apsolutno moguće.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=700&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000696.] <br /> ({{jez-njem|"Zur militaerischen Verwendung der Cetnikverbaende Norddalmatiens ist zu sagen, dass sie nur eine Fortsetzung der italienischen Verbindungen darstellen wuerde. Dazu muss allerdings hinzugefuegt werden, dass die Italiener es niemals gewagt haben – trotz aller gegenteiligen wiederholten kroatischen Behauptungen – in grossem Stil militaerische Zusammenarbeit durchzufuehren, da sie die damals noch nicht erprobten Cetniks in einer im uebrigen noch unreiferen groesseren politischen Lage nicht zu stark werden lassen wollten. Waehrend somit die Italiener nur Teilunternehmen durchfuehrten, waere bei straffer Kontrolle und Steuerung der Cetnikverbaende heute ein Heranziehen in weit groesserem Umfang moeglich. Djujitsch hat sich uns gegenueber bereiterklaert, seine Verbaende nach Saeuberung der Partisanengebiete im dalmatinischen Raum so einzusetzen, dass in Zusammenarbeit mit deutschen Dienststellen eine Sperrung der Versorgungskanaele Titos erfolgt. Auf Grund der hier bekannten Unterlagen erscheint dies vollkommen moeglich."}})</ref> [[File:Helmuth von Pannwitz and Chetniks.jpg|thumb|Njemački general [[Helmuth von Pannwitz]], zapovjednik [[15. SS kozački konjanički korpus|15. SS kozačkog korpusa]], u društvu četničkih oficirâ s teritorije NDH.]] U izvještaju Višeg SS i policijskog vođe u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj ''[[Gruppenführer]]a'' [[Konstantina Kammerhofera]] za mjesec mart 1944. godine, iskazano je stanovito nezadovoljstvo učinkovitošću četnikâ u Bosni i Hercegovini u borbi protiv NOVJ: {{izdvojeni citat|Policijska oblast II ([[Sarajevo]]): [...] </br> Borbena vrijednost četnika stacioniranih u policijskoj oblasti Sarajevo nastavila je opadati; borbe u okolici [[Višegrad]]a i [[Trebinje|Trebinja]] pokazale su da se oni mogu uspješno oduprijeti [neprijatelju] samo uz njemačku podršku. U [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]], četnici nisu pokazali nikakvu vlastitu inicijativu tijekom izvještajnog perioda.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=228&rec=314&roll=1548 NARA, T314, Roll 1548, frame no. 000222.] <br /> ({{jez-njem|"Polizeigebiet II (Sarajevo): </br> Der Kampfwert der im Polizeigebiet Sarajevo stehenden Cetniks ist weiter gesunken, bei den Kämpfen im Raum von Visegrad und Trebinje hat sich gezeigt, daß sie sich nur mit deutscher Unterstützung erfolgreich zur Wehr setzen können. In Ostbosnien zeigten sich die Cetniks im Berichtsmonat ohne eigene Initiative."}})</ref>|Mjesečni izvještaj za mart 1944. godine Višeg SS i policijskog vođe u Hrvatskoj (6. IV 1944).}} Njemački nadležni organi su ukazivali svojim višim komandama i na vidljivu diskrepanciju u domaćem antikomunističkom taboru u kontekstu »borbe protiv bandi«. Tako se u izvještaju 264. pješadijske divizije od 10. aprila 1944. na jednoj strani tvrdi da „hrvatske vlasti očigledno poseduju vrlo malo poverenja u trajno postojanje vlastite vlade“,<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_43.htm Izveštaj 264. pešadijske divizije od 10. aprila 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o vojno-političkoj situaciji u srednjoj Dalmaciji]</ref> dok se za četnike Dinarske divizije pod Đujićevom komandom navodi: {{izdvojeni citat|Nasuprot ovom, četnike treba ceniti kao jedini pouzdani faktor borbe protiv komunističkih bandi. Oni raspolažu, pored jednog boljeg rukovođenja i organizacije, i potrebnom inicijativom u borbi protiv bandi za sopstvena obaveštavanja i poduhvate i redovno javljaju upotrebljive rezultate izviđanja.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=494&rec=314&roll=562 NARA, T314, Roll 562, frames no. 000489—000490.] <br /> ({{jez-njem|"Die kroat. Behoerden besitzen anscheinend nur geringes Vertrauen in der dauernden Bestand der eigenen Regierung. </br> Im Gegensatz hierzu sind die Cetniks als einzig zuverlaessiger Faktor im Kampf gegen die kommunistischen Banden zu werten. Sie verfuegen neben einer besseren Fuehrung und Organisation ueber die im Bandenkampf notwendige Initiative zu eigenen Erkundungen und Unternehmen und melden regelmaessig brauchbare Aufklaerungsergebnisse."}})</ref>|Izveštaj 264. pešadijske divizije od 10. aprila 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa o vojno-političkoj situaciji u srednjoj Dalmaciji}} U telegramu poslatom 5. maja 1944. [[V SS korpusu]] iz [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], o držanju vojvode Momčila Đujića je data veoma povoljna ocjena: {{izdvojeni citat|Đujić neupitni pristalica DM. Hrvatski državljanin, lojalno radi sa vlastitim trupama protiv komunista, nasilno mobiliše pravoslavce. Prema povjerljivom izvještaju, nedavno je više puta izrazio antibritanska osjećanja. Jačina: 7000. Jesu li Đujićeve jedinice na području V SS korpusa?<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1208&rec=314&roll=565 NARA, T314, Roll 565, frame no. 001203.] <br /> ({{jez-njem|"Djujic einwandfrei DM Anhänger. Kroat. Staatsangehöriger, arbeitet mit eigener Truppe gegen Kommunisten loyal zusammen, zwangsmobilisiert Pravoslaven. In letzter Zeit nach V—Meldungen wiederholt englandfeindlich geäussert. Stärke 7000. Sind Djujic—Verbände im Bereich V. SS—Korps?"}})</ref>}} U izvještaju od 10. maja 1944, oficiri 15. brdskog korpusa navode da Nijemci snabdijevaju ukupno 6.318 četnika u NDH („Hrvatska borbena zajednica“). Za skrb 4.421 četnika starala se [[264. pešadijska divizija (Nemačka)|264. divizija]], dok se o ostalih 1.897 brinula [[373. legionarska divizija|373. divizija]] Wehrmachta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=828&rec=314&roll=565 NAW, T-314, Roll 565, frame 000823: Zabilješka o broju četnika koje snabdijeva 15. brdski korpus (10. maj 1944.).]</ref> Sredinom srpnja 1944. godine, u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]] je organizirana [[Operacija Muholovka|operacija »Muholovka«]] ({{jez-njem|Fliegenfänger}}). U ratnom dnevniku [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] zabilježeno je da je izvođenje operacije povjereno [[13. SS oružana brdska divizija Handžar|13. SS brdskoj diviziji »Handžar«]] i lokalnim četnicima: {{izdvojeni citat|14. 7. 1944: </br> ''SS-brdska divizija »Handžar«'': </br> Za operaciju »Fligenfenger«, čišćenje prostora [[Osmaci]] (25 km jugoistočno od [[Tuzla|Tuzle]] — aerodrom bandi), krenula su 2 ojačana bataljona i četnici.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_218.htm ZBORNIK DOKUMENATA VOJNOISTORIJSKOG INSTITUTA: TOM XII — DOKUMENTI NEMAČKOG RAJHA — KNJIGA 4]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=960&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000820.] </br> ({{jez-njem|"W–SS–Geb.Div. Handschar: </br> Zum Unternehmen "Fliegenfänger" Säuberung Raum Osmaci (25 SO Tuzla) (Bandenflugplatz) 2 verst. Btlne. und Cetniks angetreten."}})</ref>}} Nemački izveštaj iz jula 1944. godine ocenjuje da četnici Momčila Đujića broje oko 8.000 ljudi, od čega 7.000 naoružanih; ovi su dobro organizovani te neprijateljski orijentisani prema Englezima i bez engleske pomoći. Nijemci zaključuju da im oni zamjenjuju jednu do dvije divizije u Jugoslaviji: {{izdvojeni citat|Jedinica Konrad [srednja Dalmacija]: Saradnja sa četnicima izvanredna. '''Oni zamenjuju jednu do dve divizije'''. Samo se oni bore — ustaše manje aktivne.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=195&broj=790 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000781.] <br /> ({{jez-njem|"Zusammenarbeit der Truppe mit Cetniks hervorragend. Cetniks ersetzen 1 — 2 Divisionen. Nur sie kämpfen. Ustascha wenig aktiv."}})</ref>|Izveštaj kapetana Merrema, drugog obaveštajnog oficira Komande Jugoistoka (Armijske grupe F) o inspekcijskom putu po Srbiji, Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj u periodu 20. jun — 4. juli 1944.}} Kapetan Merrem, njemački oficir koji je sastavio ovaj izvještaj, imao je samo riječi hvale na račun četnikâ Dinarske divizije JVuO i vojvode Momčila Đujića: {{izdvojeni citat|[[373. legionarska divizija|373. pešadijska divizija]]: Saradnja sa četnicima vrlo dobra (1. lički korpus sa sedištem u [[Gračac]]u). Oni nemaju direktnu vezu sa Đujićem. Rukovođenje njima direktno od strane obaveštajnog odjeljenja divizije. Njihovim akcijama uvek prisustvuje nekoliko Nemaca koji kontrolišu isporuke municije i snabdevanja. [...] '''Oni su jedini stvarno korisni saborci''' [podvučeno u originalu — prim.]. Jedino od njih dolaze korisna obaveštenja o neprijatelju. [...] Jedan četnički komandant odaje utisak potpuno pouzdanog saborca, koji je i neprijateljski nastrojen prema Englezima. [...] Četnici su vrlo častoljubivi i drago im je kada Nemci primete njihove podvige. [...] Podoficir Bartl poznaje lično vojvodu Đujića. Đujić mu šalje čak i sopstvene naredbe u vezi s područjem [[Donji Lapac|Lapca]]. [Najbolja taktika protiv partizana sastoji se u upotrebi specijalnih jedinica] i kombinovanju četnika u jedinice snage jednog bataljona sa jednim nemačkim vodom sa radio stanicom i, po mogućstvu, teškim oružjem.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=195&broj=793 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000784.] <br /> ({{jez-njem|"Ic–Aussenstelle der 373. (kroat.) Div. – Uffz. Bartl. </br> Sehr gute Zusammenarbeit mit Cetniks. (1. Lika–Korps Sitz Gracac.) Kein unmittelbarer Einfluss Djuic. Direkte Führung durch Ic–Aussenstelle. Bei Cetnik–Einsatz nehmen meist einige deutsche Soldaten teil. Dadurch Kontrolle der Munitions– und Verpflegungslieferung gewährleistet. "Kroatische Kampfgemeinschaft" bezeichnet Bartl nur als Ausdruck im deutschen Schriftverkehr. Cetniks können diesen Begriff nicht und würden bei Bekanntgabe feindselige Haltung einnehmen. Cetniks sind die einzigen brauchbaren Mitkämpfer. Diese allein liefern auch brauchbare Feindmeldungen. </br> Kurze Rücksprache mit einem örtlichen Cetnik–Führer ergab den Eindruck eines absolut zuverlässigen, sogar englandfeindlichen Mitkämpfer. </br> Cetniks sind sehr ehrgeizig und sehen es gerne, wann ihre Taten von Deutschen beobachtet werden. Geschriebenes Wort (Flugblätter) gilt bei ihnen wenig. Das gesprochene Wort ist alles. Gute Flüsterpropaganda hat grossen Einfluss. </br> Von Invasion sprechen Cetniks kaum. </br> Uffz. Bartl kennt den Vojvoden Djuic persönlich. Djuic schickt ihm sogar die den Raum Lapac berührenden eigenen Befehle. </br> Auf die Frage, wie man nach seiner Ansicht der kommunistischen Banden Herr werden könne, antwortete Uffz. Bartl: "Durch andauerndes Jagen mit kleinen Jagdkommandos (Kleinkrieg nach Bandenart), durch Einsatz von Tarneinheiten und durch Zusammenfassen der Cetniks in Batl.–Stärke, dabei etwa 1 deutscher Zug mit Funk und möglichst mit schweren Waffen." </br> Uffz. Bartl macht einen sehr guten Eindruck, scheint sich aber doch sehr viel zuzutrauen, wenn er behauptet, er könne die gesamten Djuic–Cetniks dahin bringen, wo wir sie haben wollen, falls er an die entsprechende Stelle gesetzt werden wurde."}})</ref>}} Visoka ocjena za doprinos četničkih formacijâ s teritorije marionetske NDH ratnim naporima njemačkog okupatora data je 25. jula 1944. godine i od strane nadležnih instanci iz [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]]: {{izdvojeni citat|Hrvatska: [...] Četnici su, s obzirom na vlastitu slabost, naši prirodni saveznici u borbi protiv komunizma. '''Samo se oni bore'''! “Hrvatska borbena zajednica” postoji samo na papiru.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=716&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000707.] </br> ({{jez-njem|"Cetniks unter Berücksichtigung eigener Schwäche im Kampf gegen Kommunisten unsere natürlichen Verbündeten. Sie allein kämpfen! "Kroatische Kampfgemeinschaft" steht nur auf dem Papier."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka od 25. jula 1944.}} U izvještaju od 11. avgusta 1944, nakon proputovanja koje je Vojni zapovjednik Jugoistoka poduzeo u zoni odgovornosti V SS brdskog korpusa na teritoriju NDH, o tamošnjim četnicima te suradnji s njima kazano je: {{izdvojeni citat|Dobro iskorištavanje četničkih komandanata. Zahtjev za premještaj [[369. legionarska divizija|369. pješadijske divizije]] zbog sve češćih incidenata između četnika, o čijoj suradnji divizija apsolutno ovisi, i hrvatskih pripadnika divizije. 369. pješadijska divizija se sastoji od otprilike 70% Hrvata. Zapovjednik divizije napominje da se najmanje 40% njih smatra nepouzdanim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&roll=192&broj=445 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000440.] <br /> ({{jez-njem|"Gute Ausnutzung der Cetnikführer. Antrag auf Herauslösung der 369.I.D. da sich Zwischenfälle zwischen Cetniks, auf deren Zusammenarbeit Division unbedingt angewiesen, und kroat.Div.Angehörigen mehren. (Siehe Ic–Bericht). 369.I.D. besteht aus ca. 70 % Kroaten. Div.Kdr. bemerkt, dass hiervon minderstens 40 % als unzuverlässig anzusehen sei."}})</ref>|Izvještaj o posjeti OBSO-a zoni odgovornosti 5. SS brdskog korpusa od 7. do 11. avgusta 1944. godine (11.8.44).}} Major Adolf von Ernsthausen je bio zapovjednikom 392. artiljerijske pukovnije iz sastava [[392. legionarska divizija|392. (hrvatske) pješačke divizije]], jedne od tri njemačko-hrvatske divizije (pored [[369. legionarska divizija|369. legionarske divizije]] i [[373. pješadijska divizija|373. pješadijske divizije]]). Kao veteran [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] sa iskustvom ratovanja na [[balkanskom bojištu]], major von Ernsthausen biva upućen [[1944]]. godine u okupiranu Jugoslaviju. Von Ernsthausen će [[1959]]. godine objaviti ratne memoare pod naslovom ''Die Wölfe der Lika. Mit Legionären, Ustaschi, Domobranen und Tschetniks gegen Titos Partisanen. Erlebnisse in Kroatien 1944'' (“Vukovi [[Lika|Like]]. Sa legionarima, ustašama, domobranima i četnicima protiv Titovih partizana. Doživljaji u Hrvatskoj 1944.”).<ref>[https://winkelried-verlag.de/buecher/landser-am-feind/744/die-woelfe-der-lika Winkelried Verlag: Adolf von Ernsthausen, Die Wölfe der Lika]</ref><ref>[https://www.booklooker.de/B%C3%BCcher/Adolf-von-Ernsthausen+Die-W%C3%B6lfe-der-Lika-Mit-Legion%C3%A4ren-Ustaschi-Domobranen-und-Tschetniks-gegen/id/A02Iwx5I01ZZ3 Ernsthausen, Adolf von — Die Wölfe der Lika. Mit Legionären, Ustaschi, Domobranen und Tschetniks gegen Titos Partisanen. Erlebnisse in Kroatien 1944 — Landser am Feind, Band 5 (www.booklooker.de)]</ref> O sveobuhvatnoj saradnji Dobroslava Jevđevića s okupacionim vlastima bio je general Mihailović, u više navrata, obaviješten i od strane Jovanke Krištof (pseudonim »Mira«), četničke obavještajke u [[Slovenija|Sloveniji]]. U veoma opširnom izvještaju od 29. juna 1944, Krištof o Jevđeviću (pseudonim »Aero«) daje nedvosmislenu ocjenu: „Aero je drugi [[Milan Nedić|Nedić]].“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_198.htm Izveštaj obaveštajnog organa od 29. juna 1944. Draži Mihailoviću o stanju četničkih organizacija u Sloveniji, Hrvatskom primorju, Gorskom kotaru i Lici i saradnji sa nemačkim okupatorima]</ref> Pored toga, Krištof karakteriše Jevđevića kao „vrlo kompromitovanu osobu“ (najprije zbog „jakog sudelovanja sa okupatorom“), te zaključuje da ovaj ne bi mogao organizovati četničku ilegalu. Iz izvještaja Krištof može se zaključiti kako su vojvoda Dobroslav Jevđević i kapetan [[Dušan Đaković]], komandant 4. brigade iz sastava Ličko-kordunaške oblasti JVuO, bili podređeni okupatoru i suštinski i u simboličkoj ravni: {{izdvojeni citat|Odred u Ab.[aciji, tj. [[Opatija|Opatiji]] — prim.] likvidiran. 19 ljudi otišlo u [[Postojna|Postojnu]], a 10 ih ide u Nem.[ačku] kom. na [[Rijeka|Reci]], gde će služiti kao [[Gestapo]]. Tu će biti sa njima i Aero i kap. Đak., pa čak i r. stanica. [...] Svi su ti odredi pod Nem. kom. i bez međusobne veze, razbacani po [[Istra|Istri]], da se pokaže celom narodu, kako su Srbi Nem. sluge. Plaćeni su — vojnici 360 L.[ira] mesečno, podnar. 450 naredn. 525 podpor. mislim 3.000 a kap. Đak. 5.800 L. [...] U Josipdol je poslao Aero 11 ljudi, navodno da osnuju tamo četničku komandu. Međutim ti su ljudi Nem. tajna policija, a od četnika iz šume, koji su im dolazili u vezi, da je to četn. komanda, napravili Nem. radni bataljon, koji vode Nem. Tu je oko 40 ljudi, ostali su prestali dolaziti kad su videli šta se sa ovima desilo. [...] Kud ćemo veće poniženje za našu vojsku nego da komanduje Nem. poručnik našem kapetanu, pa i vojvodi, samo sreća, da je taj vojv. surogat, inače propadosmo od bruke... Sve ove i slične akcije vodi kap. Đaković, naravno pod komandom Nem. poručnika. Odluke o njima donosi Aero u dogovoru sa Nem. Upravo je gnusno gledati, kako se obojica klanjaju pred Nem. potpor. i por., pa kaplarima. Đak. sve pozdravlja fašistički uzdignutom rukom, a Aero samo veće činove oficire, inače našim pozdravom. [...] U Lici saradnja sa okupatorom je na čisto drugoj bazi — tamo mora okupator popuštati, jer inače odoše ljudi u šumu, a vođe su potpuno Nem. sluge i nemaju kamo bežati. [...] '''U krvi im je šurovanje sa okupatorom, a nama prikazuju kako vode vele politiku i kolike žrtve za narod s tim pridonašaju — dok u stvari nisu ništa drugo nego ponizne Nem. sluge'''. [...] Potrebno je već jednom započeti sa ozbiljnim i poštenim radom, jer će nas katastrofa preteći. Saradnju sa okupatorom trebalo bi napraviti na čisto drugoj bazi i ne sme biti vidna. Bar ovde.}} Na drugoj strani, Jovanka Krištof izdvaja kao pozitivan primjer vojvodu Momčila Ðujića: „Ovi ljudi ovde vide jedini spas u vojv. Đujiću, jer ga smatraju poštenim i iskrenim borcem za našu stvar. Isto ima org. dobro sprovedenu. Pljačkati i krasti ne dozvoljava o čemu su se uverili iz njegove prop. gde su imena poubijanih ljudi zbog nediscipline i raznih prekršaja. To ljudima imponira — pošten rad i samo to žele, a i zaslužuju, jer ih nepoštenje tuče već 3 1/2 god. I pored svega toga, ostali su verni našoj ideji. Isto saradnja sa okupatorom je na čisto drugoj bazi i ne vodi se trgovina sa ljudima, kao ovde. Ovo vodstvo se jako boji Đujića i gaji mržnju prema njemu zato hoće ljudima dokazati, da Đujić nema ništa odnosno samo par sto vojnika bez oružja koji kao čudo gledaju mitraljez. A isto, da su pod Nem. kao ovi ovde.“ U pokušaju da prebaci teret odgovornosti za sopstvenu kolaboraciju s okupatorom na komandanta Dinarske divizije JVuO, vojvoda Jevđević piše Mihailoviću 8. avgusta 1944. godine: „Garantujem i imam stotine dokaza da trupe Đujića u velikom delu stoje u tešnjoj vezi od mene, ali to niko ne vidi. Vi bi se začudili, kad bi vam sve ispričao kakve mi izveštaje pokazuju Nemci o svojim vezama sa našim jedinicama, naročito kod [[Uroš Drenović|Drenovića]] i ostalih, prebacujući mi da ih mi sabotiramo i podmuklo rušimo.“<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kut. 156, reg. br. 51/1—1.</ref> I u izvještaju od 10. avgusta 1944, Jovanka Krištof je upozorila Mihailovića na činjenicu da se [[Lika|lički]] četnici pod komandom vojvode Jevđevića nalaze u [[Istra|Istri]] u službi okupatora, kao i da su pred [[Nacionalsocijalistička njemačka radnička partija|nacistima]] (»broj 11«) dužni salutirati [[Rimski pozdrav|fašističkim pozdravom]]: {{izdvojeni citat|Kolben [potpukovnik [[Karl Novak]] — prim.] se povratio 3 ov. meseca. Zgrozio se nad ovim radom. Nije mogao svega verovati kad su mu referisali oficiri i vojnici, dok nije neke stvari i na vlastite oči video. Mislim, da je dosta ako Vam kažem da stalno uzdiše i govori pri svakoj prilici: »Jadni Čiča, kako ga upropastiše, zar [[Vermaht]] i [[Gestapo]], da predstavlja Čičinu vojsku.« Prebleđuje slušajući i gledajući ovo. 3. mu referiraše četnici da su dobili naređenje da moraju svi nacistički pozdravljati. A jučer se sam uverio da ima oficira, koji profaniraju našu uniformu, te u njoj putuju iz [[Postojna|Postojne]] u Trst i daju povoda komun. za prop. Isti oficir Korać je tako i u Ab.[aciju] došao samo da je još imao natpis na rukavu i kapi »Lika« što po naređenju moraju svi u Postojni nositi. Ja sam ga napala zbog toga, a isto tako i Jovanovog brata, te su jučer svi na putu skinuli te sramotne natpise. [...] Čujem da Jovan sad ostaje kod Vas. Neka Vam ispriča kako su part.[izani] u okolici Post.[ojne] natiskali plakate o četn. banditima sa natpisom »Lika« na rukavu i kapi, koji su pljačkali selo sa br. 11 i odveli x ljudi i t.d. [...] Nadam se da će sad sigurno uspeti četnicima, da se odele od br. 11. Samo mnogi su od njih mišljenja da su ovim radom upropas[ti]li i ovde i Liku.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_21.htm Izveštaj Jovanke Krištof od 10. avgusta 1944. Draži Mihailoviću o stanju ličkih četnika u Istri, njihovoj saradnji sa Nemcima i ponašanju Dobrosava Jevđevića u vezi sa problemom vraćanja četnika u Liku]</ref>}} === Borbe pod nemačkom komandom u Srbiji (1944) === {{main|Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|Topličko-jablanička operacija}} [[File:Nemci predaju minobacač četnicima.jpg|thumb|Nemci predaju minobacač četnicima u Srbiji 1944.]] {{Quote box | citat = „D.M.-bande dosada nisu nikad napale okupacione trupe.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1115&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 001111: Izvještaj o bandama u okolini katarakti Dunava (bez datuma, približno mart 1944).] <br /> ({{jez-njem|"Bisher haben die D.M.Banden die Besatzungstruppen noch nie angegriffen."}})</ref> | izvor = Nemački izvještaj o četnicima u okolini katarakti Dunava od marta 1944. | width = 40% | align = right}} {{Quote box | citat = „Titove bande imaju se napasti i uništiti, odn. zarobiti. Pristalice D.M.-a (četnici) ne smatrati neprijateljima.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1264&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 001260: Naredba 923. Landeschuetzen-bataljonu za akciju „Dunav“ (29. Juli 1944.).] <br /> ({{jez-njem|"Angetroffene Titobanden sind anzugreifen und zu vernichten bzw. gefangen zu nehmen. DM—Anhänger (Cetniks) sind nicht als Feind anzusehen."}})</ref> | izvor = Naredba 923. Landesschuetzen-bataljonu za akciju „Dunav“ od 29. jula 1944. | width = 40% | align = right}} Kad je sredinom marta 1944. operativna grupa sastavljena od [[Druga proleterska divizija NOVJ|Druge]] i [[Peta krajiška divizija NOVJ|Pete divizije]] NOVJ iz [[Sandžak]]a [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|prodrla u zapadnu Srbiju]], nesuglasice između četnika i Nijemaca u Srbiji potisnute su u drugi plan. Trupe sastavljene od jedinica [[Vermaht]]a i [[Vafen-SS|SS]], korpusâ JVUO, bugarskog okupacionog korpusa, [[Srpska državna straža|SDS]], [[Srpski Doborvoljački Korpus|SDK]] i [[Ruski Zaštitni Korpus|Ruskog zaštitnog korpusa]] pod objedinjenom nemačkom komandom generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] funkcionisale su kao jedinstvena operativna grupa u [[Operacija Kamerjeger|operaciji »Kammerjäger«]]. Kod nadležne je četničke komande majora [[Neško Nedić|Neška Nedića]] bio akreditovan nemački kapetan Vajel kao oficir za vezu. Zajedničke operacije trajale su nešto duže od dva meseca.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_57.htm Izveštaj Vojnoupravnog komandanta jugoistoka od 13. maja 1944.]</ref> Kao znak otopljavanja odnosa na liniji četnici–okupator, nakon unilateralnog raskidanja (sa njemačke strane) [[Ugovori o saradnji četnika i Wehrmachta|sporazuma potpisanih]] u zimu 1943/1944. godine te organiziranja [[Operacija Treibjagd|operacije »Hajka«]] protiv [[Nikola Kalabić|Kalabićevih]] četnika, u drugoj polovini marta 1944. upriličen je sastanak komandanta Drugog ravnogorskog korpusa kapetana [[Predrag Raković|Predraga Rakovića]] sa oficirom [[Schutzstaffel|SS]]-a Biermannom, inače njemačkim zapovjednikom [[Čačak|Čačka]]. Tom prilikom je kapetan Raković garantovao „da ne postoje ni najmanje namere da se planira opšti ustanak ili da se sprovedu sabotažne akcije“ protiv Nijemaca, odnosno da će „na teritoriji Srbije“ iznova nastupiti primirje. U Mihailovićevo ime, četnički komandant je iskazao spremnost „za borbu protiv komunista i izvan Srbije, uz isporuke municije“, a nije čak odbacio ni mogućnost angažovanja „na drugim evropskim frontovima“.<ref>[https://web.archive.org/web/20221206140940/https://znaci.org/00001/4_14_3_269.htm Izveštaj Feldkomandanture u Čačku od 25. marta 1944. komandantu Jugoistoka o pregovorima sa komandantom 2. ravnogorskog korpusa]</ref> U izvještaju Komandi Jugoistoka, [[obersturmführer]] Biermann navodi da Draža Mihailović od njemačke strane očekuje diskretnost u održavanju kontakata, naročito stoga što bi srpske kvislinške vlasti u JVuO mogle vidjeti konkurenciju: {{izdvojeni citat|Kapetan Raković mi je kazao lično, takoreći u povjerenju kao prijatelju, da sve što mi je do sada rekao i sve što sam ja zapisao, on rekao po nalogu Draže Mihailovića, s kojim je imao svakodnevnu radio-vezu i od koga je dobivao stalna uputstva o predmetu prethodnih razgovora. Pritom me uvjerava da će sa strane Mihailovića, naravno, sve biti demantirano, ukoliko se o sadržaju razgovorâ ponovno dozna u [[Beograd|beogradskim]] krugovima ([[Milan Nedić|Nedić]], [[Dimitrije Ljotić|Ljotić]]). Sasvim je prirodno da ovi krugovi pokušavaju svim sredstvima osujetiti sporazum između njemačke okupacijske vlasti i Draže Mihailovića, jer trenutno su oni legalni predstavnici srpskog naroda te bi možda mogli strahovati za svoje pozicije. Pregovore između DM–pokreta i njemačkih vlasti ovi bi krugovi odmah iskoristili u propagandne svrhe i predstavili ih kao kraj ili slabost DM–pokreta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=281&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000268—000269.] <br /> ({{jez-njem|"Hauptmann Rakovic sagte mit persönlich, sozusagen vetraulich zu einem Freund, dass alles, was er mir bisher gesagt und ich aufgeschrieben habe, von ihm im Auftrage von DM gesagt worden sei, mit dem er tägliche Funkverbindung habe und von dem er laufend Anweisungen für den Stoff der bisherigen Besprechungen erhalten habe. Er versichert mir gleichzeitig dass selbverstandlich von DM–Seite alles abgestritten werde, falls wieder der Inhalt der Besprechungen in Belgrader Kreisen (Nedic, Ljotic) bekannt werde. Es sei zu natürlich, dass diese Kreise mit allen Mitteln eine Verständigung zwischen der deutschen Besatzungsmacht und DM zu hintertreiben versuchen, denn sie seien ja gegenwärtig die legalen Vertreter des serbischen Volkes und müssten evtl. um ihren Posten fürchten. Verhandlungen der DM–Bewegung mit deutschen Behörden würden sofort von diesen Kreisen propagandistisch aufgeschlachtet und als Ende bezw. Schwäche der DM–Bewegung hingestellt."}})</ref>|Njemački izvještaj od 25. marta 1944. o pregovorima šefa [[Sicherheitsdienst]]a u Čačku obersturmführera Biermanna sa kapetanom [[Predrag Raković|Predragom Rakovićem]], komandantom 2. ravnogorskog korpusa JVuO}} Kapetan Predrag Raković, jedan od glavnih četničkih komandanata zaduženih za održavanje [[Saradnja četnika sa Nedićevom vladom|veze s Milanom Nedićem]] i Nijemcima, ponovo se sastaje sa Biermannom u Čačku 26. aprila.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=331&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000314.]</ref> Raković je tada naveo da mu je general Mihailović povukao punomoć za obavljanje poslovâ s Nijemcima i da zbog toga na ovom sastanku ne sudjeluje kao njegov predstavnik. Očigledno da je Draža Mihailović bio sasvim upoznat sa ovim kontaktima i davao je za njih odobrenja, dok je Raković održavao kontakte i obavljao poslove s Nijemcima, iako su mu ovlaštenja bila povučena.<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> Ubrzo je uslijedilo potčinjavanje Rakovićevog Drugog ravnogorskog korpusa JVuO (kao i Javorskog korpusa pod komandom majora [[Radomir Cvetić|Radomira Cvetića]]) njemačkim trupama u jugozapadnoj Srbiji, što se može zaključiti iz jednog izvještaja Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka s početka aprila 1944: {{izdvojeni citat|Cvetićevi četnici osiguravaju lijevi bok grupe Jug i izviđaju u pravcu [[Golija|Golije]] od Drinića ka sjeveru. Zadatak Rakovićeve grupe nepromijenjen.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=413 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000408—000409.] </br> ({{jez-njem|"Die Cvetic–Cetniks sind zum Schutz der linken Flanke der Angriffsgruppe Süd und zur Aufklärung über das Golija–Gebirge über Dramici nach Norden vorzuführen. Auftrag für Rakovic–Cetniks bleibt unverändert."}})</ref>|Izvještaj opunomoćenog komandanta Jugoistoka svim potčinjenim jedinicama za 3. april 1944. godine}} U dnevnom izvještaju iz Komande Jugoistoka za 18. april 1944, predviđa se koji će sektor zauzeti jedinice pod Rakovićevom komandom u vrijeme izvođenja operacije »Kammerjäger«, kojom prilikom je okupator s uspjehom osujetio [[Drugi prodor NOVJ u Srbiju|drugi prodor NOVJ u Srbiju]]: {{izdvojeni citat|Rakovićeva grupa dobila zadatak da postavi osiguranja prema jugu na sjevernoj obali Studenice.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=514&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000510.] <br/> ({{jez-njem|"Unternehmen Kamerjägger. II. Eigene Lage: </br> F/ Cetnik–Gruppe Rakovic erhielt Auftrag zur Abschirmung nach S gegen Feind auf dem nördl. Studenica–Ufer."}})</ref>|Dnevni izvještaj opunomoćenog komandanta Jugoistoka tokom operacije Kammerjäger, 18. april 1944.}} Iz jednog razgovora na visokom nivou (prisutni: general [[Hans Felber]], vojni zapovjednik Jugoistoka i [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova), održanom 11. aprila 1944. godine, može se nazrijeti koliko su okupacioni dužnosnici bili zadovoljni saradnjom sa četnicima i ostalim [[Kolaboracija|kolaboracionističkim]] snagama na [[Balkan]]u: {{izdvojeni citat|Neubacherovo mišljenje o vrijednosti srpskih formacijâ: [[Srpska državna straža|SDS]] loša, Hipo (pomoćna policija) isto, [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]] dobar, četnici veoma različito. U Crnoj Gori se dobro tuku [[Crnogorski dobrovoljački korpus|dobrovoljci pod njemačkim vođstvom]]. Kosovski Albanci se bore s nama. Evzoni u Grčkoj nijesu za odbranu obale, ali su korisni u unutrašnjosti zemlje i sigurno neće pucati na nas.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=462&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000458.] <br/> ({{jez-njem|"Auffassung Neubacher über den Wert der serbischen Verbände: SSW schlecht, Hipo desgleichen, SFK gut, Cetniks sehr unterschiedlich. In Montenegro schlügen sich die Freiwilligen unter deutscher Führung gut. Die Kosovoalbaner kämpfen mit uns. Evzonen in Griechenland sind nichts für Küstenverteidigung, brauchbar wohl aber im Innern des Landes, werden bestimmt nicht auf uns schiessen."}})</ref>|Vojni zapovjednik Jugoistoka (Razgovor Felber-Neubacher, 11. april 1944.)}} U izvještaju Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala Hansa-Gustava Felbera (u odjeljku naslovljenom „Stanje kod neprijatelja“), sačinjenom 22. aprila iste godine, ambivalento držanje jedinicâ JVuO prema okupatorskim vlastima smatra se glavnom karakteristikom četničkog pokreta u Srbiji: {{izdvojeni citat|Srbija: <br /> Pokret DM je podijeljen unutar sebe. Dok se neki aktivno bore na strani njemačkog Wehrmachta protiv komunista — a da nijesu odustali od temeljnih rezervi prema svakom okupatoru — manje bande DM u centralnoj i istočnoj Srbiji spremne su činiti štetu. Izvještaji koji se stalno pojavljuju o pregovorima Draže Mihailovića i Tita nijesu potvrđeni i takođe se doimaju nevjerovatnim.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&roll=256&broj=556 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000552.] <br /> ({{jez-njem|"Die DM–Bewegung ist in sich aufgespalten. Während ein Teil aktiv an der Seite der deutschen Wehrmacht gegen die Kommunisten kampft – ohne dadurch die grundsätzlichen gegen jeden Okkupator vorhandenen Vorbehalte aufgegeben zu haben – treiben kleinere DM–Banden in Mittel–und Ostserbien nach wir vor ihr Unwesen. Immer wieder auftauchende Meldungen über Verhandlungen zwischen DM und Tito bestätigen sich nicht und erscheinen auch unglaubwürdig."}})</ref>|Izvještaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka o stanju u periodu od 16. marta do 15. aprila 1944. godine}} 12. aprila 1944. godine, pukovnik [[Jevrem Simić]] izdaje jednom četničkom nižem oficiru objavu o kretanju na terenu brigade kojom komanduje, kako bi ovaj mogao što efikasnije uništavati jatake i simpatizere [[Narodnooslobodilački pokret|NOP]]-a: {{izdvojeni citat|OBJAVA Za G. Milića Majstorovića p.poručnika, komandanta II bataljona III leteće kosmajske brigade, koja mu se izdaje s tim da može slobodno da se kreće sam ili sa svojom vojskom po terenu koji je ugovoren sa našim saveznicima Nemcima i Bugarima i da u ime Kralja Petra II Karađorđevića oduzima svu rekviziciju i kolje sve partizanske jatake i simpatizere zbog čega će dobiti čin majora.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_115.htm Objava komandanta četničke oblasti u Srbiji od 12. aprila 1944. komandantu 2. bataljona 3. kosmajske brigade za nesmetano kretanje od okupatora i klanje simpatizera narodnooslobodilačkog pokreta]</ref>}} 1. maja 1944. godine, u dnevnom izvještaju Vojnoupravnog zapovjednika Jugoistoka, koji potpisuje načelnik štaba general [[Kurt Geitner]], navodi se cifra od nekoliko hiljada pripadnika JVuO koji pomažu okupatoru u zaustavljanju ofenzive NOVJ: {{izdvojeni citat|Srbija — Stanje u sopstvenim redovima: </br> Borbena grupa Weyel: 500. SS padobranski lovački bataljon, sa otprilike 1.000 četnika, odbacio je neprijatelja kod [[Seča Reka|Seče Reke]] (6 km zap. od [[Kosjerić]]a) i sa manjom borbenom grupom vrši napad na neprijatelja kod Varde. Izbrojano 10 mrtvih neprijatelja; vjerovatni veći gubici. [...] </br> Četnici su raspoređeni duž linije [[Požega]]—Kosjerić—[[Ražana]]—[[Povlen]], sa ukupnom jačinom od približno 5.000 ljudi. Pojedine grupe su poslale oficire za vezu. Draža Mihailović, koji je preuzeo jedinstveno zapovjedništvo, namjerava uspostaviti radio-vezu s njemačkom komandom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=673&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000669—000670.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien. Eigene Lage. </br> B. Kampfgruppe Weyel. Fg.Abt. 696 bis Kostojevici an Straße 4 OSO Rogacica durchgestossen. SS–Fallschirmjäger–Btl. hat mit etwa 1000 Cetniks Feind bei Sjecareka [sic!] (6 W Kosjerici) geworfen und steht mit einer schwächeren Kampfgruppe im Angriff gegen Feind bei Varda. 10 gezählte Feindtote, weitere Feindverluste wahrscheinlich. </br> F. Cetniks stehen im allg. Linie Pozega–Kosjerici–Razana–Povlen in Gesamtstärke ca. 5000 Mann. Einzelen Gruppen haben V.Offz. abgestellt. DM., der Gesamtführung übernommen hat, will Funkverbindung zu deutschem Kommando herstellen."}})</ref>}} U monografiji “Četnici u Drugom svjetskom ratu 1941—1945” [[Jozo Tomašević]] zaključuje: „Ne mogu ipak dati nikakvu potvrdu toj slutnji da je Mihailović održavao direktnu radio-vezu s Nijemcima, a uzimajući u obzir njegov način ponašanja u cijelom ratu, malo je vjerojatno da jest.“<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> Međutim, Hermann Neubacher svjedoči u memoarima kako je, makar tokom nekoliko dana u zimu [[1945]], održavao izravnu radio-vezu s Mihailovićevim štabom.<ref>Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN — Službeni list SCG, Beograd, 2005, str. 161—162.</ref> U ratnom dnevniku Vojnog zapovjednika Jugoistoka od 2. maja 1944, sa pohvalom se ističe kooperacija onih snagâ JVuO u zapadnoj Srbiji koje sačinjavaju taktički sklop pod komandom majora [[Ericha Weyela]]: {{izdvojeni citat|Borbena grupa Weyel: SS padobranski lovački bataljon, zajedno sa četnicima, razbio [[Peta krajiška divizija|Petu diviziju]] kod Varde. Veliki neprijateljski gubici. Četnici su postrijeljali sve zarobljenike. Brojke će biti objavljene naknadno.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=501&broj=677&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000673.] <br /> ({{jez-njem|"Kampfgruppe Weyel. SS–Fallschirmjägger–Btl. hat mit Cetniks bei Varda Tross[?] der 5.Div. zerschlagen. Hohe blutige Feindverluste. Cetniks haben sämtl. Gefangene erschossen. Zahlen werden nachgemeldet."}})</ref>}} U izvodu iz ratnog dnevnika generala Hansa-Gustava Felbera za 3. maj 1944. godine, navodi se da je načelnik štaba Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka general Kurt Geitner išao u posjetu njemačkim trupama na ratištu u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]]: {{izdvojeni citat|(3.5.44) 6,00: Putovanje do Parišta [svakako je riječ o [[Donje Vardište|Vardištu]] — prim.] zbog razgovora sa majorom Weyelom i nekim četničkim vođama o formiranju zajedničkog štaba za borbu protiv komunista. Povratak za Beograd 3. maja u 15 časova.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=807&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 000803.] <br /> ({{jez-njem|"3.5.44 6.oo Uhr Fahrt nach Pariste zur Besprechung mit Major Weyel und einigen Cetnik–Führern über Bildung eines gemeinsamen Stabes zur Bekämpfung der Kommunisten. Rückkehr nach Belgrad am 3.5., nachmittags 15.oo Uhr."}})</ref>|Ratni dnevnik Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka, 3. maj 1944. godine}} Kolike je razmjere poprimila kolaboracija četnikâ Draže Mihailovića sa njemačkim Wehrmachtom i srpskim kvislinškim jedinicama u proljeće 1944. godine, postaje očigledno i iz navodâ u izvještaju Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 13. maja, u kom su snage JVuO ubrojane u vlastite formacije: {{izdvojeni citat| I. Sopstvene snage A) Grupa “Holman” 696. bat. feldžand. krenuo je jutros sa četnicima u napad duž puta Nova Varoš — Ljubiš. 11/4. p. “Brand.” na maršu Sjenica — Maskova. Komandno mesto grupe “Holman” — Nova Varoš. I I/4. p. “Brand.” na maršu Užice — Ivanjica — Maskova. B) Grupa “Vajel” Napad Severne četničke grupe na jakog neprijatelja jugoistočno od Rožanstva nije uspeo uprkos visokih gubitaka i na strani četnika i na strani neprijatelja, pa će jutros biti ponovljen sa I/“Brand.”. Podređeni 1. bataljon 63. puka u obezbeđenju na visovima između Čajetine i Rožanstva. C) 24. bug. div. I I /64. nije uspeo u noći 11/12. 5. da kod Mokre Gore spreči neprijateljske zaštitnice da izmaknu ka jugu. Danas je sa 1/1. srp. puka i 1.000 četnika počelo čišćenje prostora Semegnjevo — Čajetina. 8. bataljon teških mitraljeza na maršu Požega — Arilje. 11/63. biće naknadno privučen. D) Grupa “Tatalović” Srpski dobrovoljački korpus uključio se kod Ljubovije u borbe na hrvatskoj obali Drine i prihvatio četnike koji su se povlačili. Kod Rogačice 4 prebeglice.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_57.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 13. maja 1944. Vrhovnoj komandi Vermahta o borbama sa 2. i 5. NOU divizijom na komunikaciji Užice — Višegrad]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=736&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000732—000733.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien. II. Eigene Lage. </br> A) Gruppe Hollmann. Fg.Abt.696 heute morgen mit Cetniks zum Angriff entlang Str. Nova Varos–Ljubis angetreten. II./4.Brdbg. auf Marsch Sjenica–Maskovo. Gefechtsstand Gruppe Hollmann Nova Varos. III./4.Brdbg. auf Marsch Uzice–Ivanjica–Maskovo. </br> B) Gruppe Weyel. Angriff nördl. Cetnik–Gruppe gegen starken Feind SO Rozanstvo drang bei hohen Cetnik–u. Feindverlusten nicht durch und wird seit heute morgen mit I./Brdbg. wiederholt. Unterstelltes I./63 sichert auf Höhen zwischen Cajetina u. Rozanstvo. </br> C) 24.bulg.Div. III./64 konnte in der Nacht 11./12.5. bei Mokra Gora Ausweichen feindl. Nachhuten nach S nicht verhindern und tritt heute mit I./Serb.Rgt.1 u. 1000 Cetniks zur Säuberung des Raumes Semegnjevo–Cajetina an. 8.sMG.Btl. auf Marsch Pozega–Arilje. II./63 wird nachgezogen. </br> D) Gruppe Tatalovic. Bei Ljubovija griff SFK in Kämpfe auf kroat.Drina–Ufer ein u. nahm ausweichende Cetniks auf. Bei Rogacica 4 Überläufer."}})</ref>}} U istom izvještaju je prenijeta i sljedeća informacija: {{izdvojeni citat|Prema pouzdanom izvoru, četnički komandant [[Dragoslav Račić|Račić]], koji je učestvovao u borbi protiv Grupe “[[Milutin Morača|Morača]]” u [[Valjevo|valjevskom]] kraju, zatražio je da se vrati u svoje dotadašnje operacijsko područje, jer ne želi više da se „prlja“ saradnjom sa okupatorom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=736&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000732.] <br /> ({{jez-njem|"Nach s.Qu. hat Cetnikführer Racic, der im Kampf gegen Gruppe Moraca im Raume Valjevo beteiligt war, die Rückkehr in sein bisheriges Einsatzgebiet beantragt, da er sich durch Zusammenarbeit mit der Okkupator nicht länger "beschmutzen" wolle."}})</ref>}} Istog dana, u izvještaju koji je poslao Glavnom komandantu Jugoistoka feldmaršalu [[Maximilian von Weichs|von Weichsu]], general Felber zapaža kako formiranje ''Borbene grupe Weyel'' označava novu etapu u četničko-njemačkim odnosima s ciljem saradnje u borbi protiv NOVJ, koja u tom obimu nije bila izvodiva u prethodnom periodu: {{izdvojeni citat|Utisak o upotrebljivosti pojedinih potčinjenih narodâ i jedinicâ: [...] Četnici uvjeravaju da će se uzdržati od bilo kakvog neprijateljstva prema njemačkim trupama i da će učestvovati u borbi protiv komunista do konačne pobjede. U operacijama četničke jedinice predvodi [[Neško Nedić]], a s njemačke strane major Weyel. Razgovori na bojnom polju pokazuju da su četničke vođe poput Kalabića i Rakovića spremne sarađivati sa Nijemcima. Kod ljudstva preovlađuje prijateljski pristup, uz samo nekoliko neprijateljskih lica. Naoružanje im je skromno; manjak mitraljeza. Situacija sa zalihama municije, kao i dosad, nejasna.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=727&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000723—000724.] <br /> ({{jez-njem|"2.) Eindruck über die Brauchbarkeit der einzelnen unterstellten Nationen und Verbände: </br> f) Cetniks versichern jede Feindseligkeit mit deutschen Truppen auszugeben und sich am Kampf gegen die Kommunisten bis zum Endsieg zu beteiligen. Leitung der Cetnik–Verbände durch Nesko Neditsch, deutscherseits durch Major Weyel. Besprechungen auf dem Gefechtsfeld zeigen, daß die Führer der Cetniks wie Kalabic und Rakovic gewillt sind, mit den Deutschen zusammenzuarbeiten. Unter den Leuten vielfach freundliches Entgegenkommen, nur zum Teil feindselige Gesichter. Ausrüstung mit Waffen mäßig, wenig Maschinenwaffen. Über Munitionslage nach wie vor Unklarheit."}})</ref>|Raport generala [[Hans Felber|Hansa Felbera]] feldmaršalu [[Maximilian von Weichs|Maximilianu von Weichsu]] od 13. maja 1944. godine}} Draža Mihailović je imenovao [[Milorad Mitić|Milorada Mitića]] za oficira za vezu između svojih jedinica i njemačke komande, kako bi saradnja četničkih komandanata sa okupatorom dobila organizovaniju formu. General Mihailović je preko kapetana Mitića dostavljao svoje zahtjeve njemačkoj komandi koja je snabdijevala municijom i hranom njegove jedinice, angažovane u borbi protiv NOVJ. Mitić je o situaciji na frontovima, o svome radu i o količini pomoći primljenoj od okupatora gotovo svakodnevno izvještavao generala Mihailovića. U depeši od 28. marta 1944, između ostalog, kapetan Mitić piše: {{izdvojeni citat|O nekoj akciji Bugara ili Br. 11 (šifra koja označava Njemce — nap.) protivu crvenih dublje na terenu nema ni govora. Doručak i večera su uvek u garnizonu. Ako se hoće uništenje komunista, onda to moramo mi da uradimo. Možemo da računamo na pomoć uzduž komunikacija, na municiju i avijaciju, mada ona ne može mnogo da pomogne. Ali moraju biti hitno bačene masovne snage i lično da vodite operacije, naravno kao 'siva eminencija', inače [[Peko Dapčević|Peko]] ode u Toplicu i dalje... Moral kod naših ljudi u reonima gde su prošli komunisti je mnogo opao. Sve veća sumnja u snagu naših i Br. 11 i sve veći respekt prema crvenima... Pred svim ovim mi ne možemo da zatvorimo oči. Ovoga puta opasnost je stvarno velika, skoro ogromna...<ref>AVII, arhivski fond Draže Mihailovića, S—X—57/2.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_62.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje KORPUSI DRAŽE MIHAILOVIĆA POLAŽU ISPIT PRED OKUPATOROM U SRBIJI]</ref>}} 18. aprila 1944. godine, glavni inspektor Vrhovne komande JVuO pukovnik Jevrem Simić izvještava generala Mihailovića da se kapetan [[Zvonimir Vučković]], komandant Prvog ravnogorskog korpusa, nalazi pod izravnom komandom njemačkih oficira: {{izdvojeni citat|Zvonkov odred pod komandom poručnika Nenadića zajedno sa Nemcima je u Negbini.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_120.htm Pismo delegata Vrhovne komande od 18. aprila 1944. Draži Mihailoviću o saradnji četnika sa nemačkim i bugarskim trupama u borbama protiv NOVJ u jugozapadnom delu Srbije]</ref>}} U telegramu od 20. IV 1944. pukovnik Simić piše generalu Mihailoviću: {{izdvojeni citat|Vučković sa 130 odabranih četnika stavio se pod komandu nemačkog poručnika Kerpera i nalazi se južno od Jasenova na Beloj Glavi.<ref>Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kutija 277, registarski broj 4/1—56.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, str. 99—100.</ref>}} Istog dana kada je došlo do formiranja ''Borbene grupe Weyel'' (28. april 1944), u dnevnom izvještaju Vojnoupravnog zapovjednika Jugoistoka zapisano je: {{izdvojeni citat|Srbija — I. Stanje kod neprijatelja: </br> A) Divizijska grupa “Morača” nalazi se sa istočnom kolonom u oblasti južno od Kosjerića u borbi sa vlastitim snagama i četnicima, koji su, navodno, bili lično vođeni od strane DM-a.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=632&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000628.] <br /> ({{jez-njem|"Tagesmeldung von 28.4.1944. </br> Serbien. </br> I. Feindlage. </br> A) Div.Gruppe Moraca steht mit O–Kollone im Raum S Kosjerici im Kampf mit eigenen Kräften u. Cetniks, die von DM angeblich persönlich geführt werden."}})</ref>}} U telegramu poslatom 5. maja 1944. godine generalu Mihailoviću, kapetan [[Neško Nedić]] piše o uspostavljanju fronta prema snagama NOVJ u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]], odnosno da je stvoren jedinstveni borbeni sklop koji sačinjavaju četnici, [[Srpski dobrovoljački korpus|srpski dobrovoljci]] i njemačke okupacione trupe: {{izdvojeni citat|Snage potčinjene meni prešle su trenutno u odbranu na liniji Bačevci—Kosjerić i to: valjevski korpus sa delom Nemaca drži levo obalu Graca u visini Lipa—Ravan. Juče su na ovom odseku odbijeni svi napadi komunista. Ajdačić sa delom Nemaca zatvara položaj Bukovi—Ražana. Na prostoru Ražana—Kosjerić ima jedan bataljon Nemaca. Brigada Negovanova kao rezerva drži Divčibare. Rakovićev korpus u Kosjeriću sa ofanzivnom ulogom. Moja težnja je da sa naslonom na Nemce, stvorim čvrstu odbranu linije Bačevci—Kosjerić, dok se snage ne prikupe i ne stvore preduslovi za uništavajući udar, a tada uništi prva, druga a potom peta divizija. U ovom cilju front ostaje prema drugoj diviziji danas u odbrani dok na ovu diviziju sa zapada napadaju jedan bataljon Nemaca i tri bataljona ljotićevaca a mi je dočekujemo. Prema petoj diviziji preduzima se napad danas sa angažovanjem.<ref>AVII, Ča, kut. 276, reg. br. 2/1—11.</ref><ref>''Tajna i javna saradnja četnika i okupatora 1941-1944.'' — Dokumenti (priredio Jovan Marjanović), Arhivski pregled, Beograd, 1976, str. 100.</ref>}} U prvoj polovini maja 1944. godine, Vrhovna komanda JVuO je javljala o zajedničkim borbama četnikâ i Nijemaca širom okupirane Jugoslavije: „Naši i nemački delovi zatvorili put [[Užice]] — [[Kokin Brod]]. Isto tako zatvorena i [[Lim (rijeka)|Limska dolina]]. Od strane Nemaca i naših 2. maja počela ofanziva od [[Podgorica|Podgorice]]. Komunisti u oblasti [[Bijelo Polje|Bijelog Polja]]. Nemci u [[Šavnik]]u, [[Žabljak]]u i [[Brodarevo|Brodarevu]]. U [[Istočna Bosna|Istočnoj Bosni]] šesnaesta, sedamnaesta i tridesetšesta komunistička divizija pri uništenju od dve nemačke divizije.“ General Mihailović je naređivao i majoru Dragiši Rakiću (pseudonim »Gis-Gis«), komandantu Vojvodine JVuO, da pokuša dobiti municiju od okupatora, koristeći se pritom i srpskim kvislinškim strukturama, budući da je [[Banat]] formalno bio dijelom [[Vojna uprava u Srbiji|Nedićeve Srbije]]: „Postarajte se za nabavku municije kako ste predvideli. Iskoristite raspoloženje Nemaca u Banatu za jačanje naše organizacije. Isto tako iskoristite i Nacionalnu službu rada.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref> 11. maja 1944, general Mihailović (pseudonim »Hans«) piše da je naredio »Viktoru« (major [[Mladen Mladenović]], komandant Čegarskog korpusa JVuO), »Hermanu« (potpukovnik [[Radoslav Đurić]], komandant Južne Srbije JVuO), »Orelu« (potpukovnik [[Dragutin Keserović]], komandant Rasinsko-topličkog korpusa JVuO) i »Minču« (major [[Branivoj Petrović]], komandant Deligradskog korpusa JVuO) da „iskoriste akciju“ okupatora protiv snaga NOVJ u [[Južna Srbija|južnoj Srbiji]], kao i da „na pogodan način“ nabave naoružanje i municiju: {{izdvojeni citat|Po podacima od Viktora, Hermana i Georgija [potpukovnik Milutin Radojević, delegat VK JVuO za područje Jablanice i Toplice — prim.] jedna nemačka divizija jačine oko 15.000 nalazi se u [[Kuršumlija|Kuršumliji]], [[Prokuplje|Prokuplju]], [[Žitorađa|Žitorađi]], [[Pukovac|Pukovcu]] i [[Leskovac|Leskovcu]]. Ima 70 tenkova. Pripremaju se za akciju protiv komunista. [[Gestapo]]vci iz [[Niš]]a traže Viktora i nude oružje i municiju i da ne diraju naše. Keserović 8 i 9 napadao na komuniste u okolini [[Ribarska Banja|Ribarske Banje]] sa [[Jastrebac|Jastrepca]] i od sela Zdravinja. Crveni dobili pojačanje i Orel se povukao na polazni položaj [[Zdravinje]] — [[Veliki Šiljegovac]]. Orel se sprema za ponovni napad. Naredio sam: Viktoru: Da Knjaževački korpus uputi Orelu za akciju na Jastrepcu i Moravskom srezu, ako ga već nije uputio. Sa ostalim snagama da zatvori prelaze na [[Morava|Moravi]] od Niša do Leskovca. Da iskoristi na pogodan način ponudu oružja i municije, jer sada moramo tući komuniste i treba iskoristiti nemačku akciju. 2. — Hermanu: Treba iskoristiti akciju Nemaca za rasčišćavanje Toplice i Jablanice. Da prikupi svoje snage u Jablanici i da dejstvuje najpogodnijim pravcem protivu komunista imajući u vidu akciju Nemaca. Na pogodan način da dođe do municije. 3. — Orelu: Da iskoristi akciju Nemaca za rasčišćavanje Toplice i Jablanice i da mu se stavlja pod komandu Knjaževački i Deligradski korpus. Na pogodan način da dođe do municije. 4. — Minču: Da odmah pomogne Orela u akciji na Jastrepcu i Moravskom srezu kako je već naređeno i da je pod komandom Orela.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref>}} 12. maja 1944, Draža Mihailović obavještava potpukovnika [[Zaharije Ostojić|Zaharija Ostojića]] (pseudonim »Sto-Sto«) sljedeće: „2 i 5 divizija su sada u srezu Zlatiborskom. Napadi se vrše sa svih strana.“<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_3_165.htm Izvod iz knjige poslatih depeša štaba Draže Mihailovića u vremenu od 1. do 24. maja 1944. godine]</ref> Napad su vršile njemačke i bugarske trupe, zajedno sa ljotićevcima i četnicima. U depešama<ref>Arhiv VII, Ča, k. 276, reg. br. 2/1—28.</ref> koje je komandant Cersko-majevičke grupe korpusa major [[Dragoslav Račić]] poslao Mihailoviću prethodnog dana o saradnji četnika i Njemaca, između ostalog, stoji: {{izdvojeni citat|Saznajem da su [[Užice]] pune Jankovićevih [Milutin — prim.] četnika i da [[Predrag Raković|Raković]], [[Neško Nedić|Neško]], Ajdačić, Janković i Mitić drže neke konferencije sa Nemcima. Ako boga znate sprečavajte ovo... Ako dalje budem vodio borbu protiv komunista zajedno sa Nemcima, ja ću duboko zaglaviti... Zbog ovoga molim da mi odobrite da se vratim na moj teren i povedem samo štabnu akciju u [[Istočna Bosna|Istočnoj Bosni]] i [[Srem]]u. Neko od nas mora ostati čist.}} U proljeće 1944. godine, prilikom njemačke kontraofanzive protiv partizana u jugozapadnoj Srbiji u kojoj su učestvovale i značajne četničke snage, zabilježena je i fotografija komandanta 1. ravnogorskog korpusa JVuO sa njemačkim oficirom, vjerovatno iz Wehrmachtove divizije [[Brandenburger|''Brandenburg'']].<ref name="yuhistorija.com"/> [[Datoteka:Zvonimir_Vuckovic_i_Nemci.jpg|minijatura|Kapetan [[Zvonimir Vučković]] (desno), komandant 1. ravnogorskog korpusa JVuO, pozira sa njemačkim oficirom tokom [[Prodor NOVJ u Srbiju proleća 1944.|partizanskog prodora u Srbiju]] (april/maj 1944. godine)]] General [[Hans Felber]], vojni zapovjednik Jugoistoka, 16. maja 1944. godine podvlači svojim potčinjenim: „'''Pokret DM bio je i ostaje neprijateljski.'''”<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=758&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000754.] <br /> ({{jez-njem|"Die DM–Bewegung ist und bleibt Feind."}})</ref> Felber podsjeća kako četnička saradnja u borbi protiv »crvenih« proističe samo iz činjenice da su komunisti njihov neprijatelj br. 1, ali neprijatelj br. 2 i dalje ostaje okupaciona sila. General Felber stoga preporučuje da se »borba protiv partizanskih bandi« oprezno nastavi voditi skupa s jedinicama generala Mihailovića: {{izdvojeni citat|Četničke grupe koje se nalaze u borbi protiv komunista, ne treba nikako ometati niti ih napadati, već ih podupirati u borbi. Saradnja s četnicima u borbi protiv komunista, uz najštedljiviju isporuku municije i pod nadzorom okupacione sile, može biti samo lokalna i radi akutne borbe protiv partizanskih bandi. U tom slučaju potrebno je isporučivati i sanitetski materijal i negovati ranjenike. Za svaku isporuku potrebno je odobrenje Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka. Preporučujemo da se u svim prilikama obraća nesmanjena pažnja pokretu DM i njegovim postupcima.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=759&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000755.] <br /> ({{jez-njem|"Cetnikgruppen, die sich im Kampf mit Ko. befinden, sind dagegen nicht zu hindern und nicht anzugreifen, sondern in ihrem Kampf zu fördern. Ein Zusammengehen mit Cetniks im Kampf gegen die Ko. unter sparsamter Lieferung von Munition unter Aufsicht der Besatzungsmacht darf nur örtlich und nur zum Zwecke des akuten Kampfes gegen die Partisanenbanden erfolgen. In diesem Falle ist auch Lieferung von Sanitätsmaterial und Pflege der Verwundeten erforderlich. Munitionslieferung bedarf in jedem Falle der Zustimmung des Mil.Befh. Südost. Ungeschwächte Aufmerksamkeit gegenüber der DM–Bewegung und deren Maßnahmen ist nach wie vor überall geboten."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_3_272.htm Informacije Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 16. maja 1944. potčinjenim komandama i štabovima o držanju prema četnicima]</ref>}} U zapisniku generala Felbera s kraja maja 1944, apostofira se korištenje Mihailovićevih četnika i Ljotićevih dobrovoljaca za odbranu jugozapadne granice okupirane Srbije od partizanskog prodora: {{izdvojeni citat|Predviđeno je da se veći dio četnikâ Draže Mihailovića pošalje kući, da se najpouzdaniji koriste kao izviđači na granici, i da se dobrovoljci (SDK), poslije apsolutno neophodnog odmora i osvježenja, kasnije iskoriste kao graničari.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=817&rec=501&roll=255 NARA, T501, Roll 255, frame no. 000813.] <br /> ({{jez-njem|"Es ist beabsichtigt, von den DM–Cetniks einen größeren Teil nach Hause zu schicken, die Zuverlässigsten als Aufklärer an der Grenze zu verwenden, und später das SFK nach einer unbedingt notwendigen Ruhepause und Auffrischung als Grenzschutz einzusetzen."}})</ref>|Zapisnik o putovanju za Niš i Sofiju 25-28.05.1944.}} General [[Edmund Glaise von Horstenau]], vršio je od 15. juna do 25. juna 1944. dužnost komandanta Jugoistoka, zamjenjujući generala Hansa Felbera, koji se po službenom zadatku nalazio u Njemačkoj. Opisujući u svom ratnom dnevniku stanje u Srbiji, tj. odnose između njemačkih i bugarskih okupacionih trupa, s jedne, kao i četnika i kvislinga, s druge strane, Horstenau navodi sljedeće: {{izdvojeni citat|'''Nemci gotovo da nemaju svojih trupa u Srbiji'''. Postoji samo nekoliko policijskih jedinica. Najveći deo Srbije nalazi se pod kontrolom bugarskog okupacionog korpusa. Bugarskih vojnika nema samo u severozapadnom delu Srbije i Banata. No, bugarske trupe u Srbiji jesu najlošije bugarske jedinice. Tek što sam na kratko vreme preuzeo Vrhovnu komandu u Beogradu, dve bugarske čete, zajedno sa svojim oficirima, prebegle su partizanima kod Leskovca. Jedine trupe na koje je čovek mogao da se osloni u borbi protiv partizana bili su srpski dobrovoljci, a donekle i ruski. Upotrebljivi za borbu protiv partizana bili su i ljudi Draže Mihailovića. Vezu sa njim za mene je održavao jedan nemački major [Erich Weyel], nosilac odlikovanja „viteškog krsta“.<ref>Glez fon Horstenau, Između Hitlera i Pavelića: Memoari kontroverznog generala, Nolit, Beograd, 2007, str. 508.</ref>}} U vrijeme izvođenja [[Topličko-jablanička operacija|operacije »Trumpf«]], u kojoj se [[4. grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO]] pridružila njemačkim trupama u borbi protiv partizana, došlo je 14. jula 1944. u [[Kruševac|Kruševcu]] do sastanka vojnoupravnog komandanta Jugoistoka generala Hansa-Gustava Felbera sa kapetanom [[Neško Nedić|Neškom Nedićem]], načelnikom štaba ove četničke formacije. Tom prilikom, Nedić je istaknuo da su „četnici u Englesku izgubili svako poverenje, pošto su ih Englezi izdali“, ponudivši svoje usluge u „borbi protiv komunizma“. General Felber je ocijenio da je riječ „o potpuno ozbiljnoj ponudi četnika koju treba prihvatiti“, s čim se složio i major Erich Weyel, oficir za vezu kod kapetana Nedića: {{izdvojeni citat|Neško Nedić je sada načelnik štaba četničke grupe koja se sa nama bori u akciji »Trumpf« i čija se jačina može proceniti na oko 10.000 ljudi. [...] Pošto su oni sami u borbi protiv komunizma i suviše slabi, uvideli su da moraju tražiti oslonac u nemačke oružane snage, ''kojima će se bezuslovno potčiniti sa puno poverenja''. Oni su spremni da se bore protiv komunizma svuda tamo gde bih ih ja postavio. Na drugoj strani, Nedić je molio ponovnu pomoć u vidu ''isporuke municije i naoružanja, a naročito teškog naoružanja''. Četnici su spremni da daju svaku garanciju da će se isporučeno naoružanje i municija upotrebiti samo protiv komunizma. [...] Neško Nedić je još jednom molio za poverenje ne samo ovdašnjih nemačkih komandi nego i čitavog nemačkog naroda, kao i za priznanje srpskog naroda kao najvećeg neprijatelja komunizma na Balkanu. ''Kao dokaz svog unutarnjeg raspoloženja ponudio je da se lično dalje bori na [[Istočni front|istočnom frontu]] posle čišćenja Srbije od komunizma'' i siguran je da bi to, slično njemu, učinio i jedan veliki broj četnika.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_93.htm Izveštaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od 15. jula 1944. Komandi Grupe armija »F« o razgovoru vođenom 14. jula 1944. u Kruševcu, sa četničkim komandantom Neškom Nedićem u vezi zajedničkih dejstava protiv jedinica NOV i POJ]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=734&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frames no. 000725—000726.] <br /> ({{jez-njem|"Nesko Nedić ist z.Zt. Chef des Stabes der beim Unternehmen "Trumpf" mit uns kämpfenden Cetnikgruppe, deren Stärke auf etwa 10 000 Mann zu schätzen ist. </br> Da sie im Kampf gegen den Kommunismus alleine zu schwach seien, sähen sie ein, dass sie Anlehnung an die deutsche Wehrmacht suchen müssten, der sie sich voller Vertrauen bedingungslos unterstellten. Sie seien bereit, gegen den Kommunismus zu kämpfen überall da, wo ich sie hinstellen würde. Auf der anderen Seite erbat Nedić erneut Unterstützung durch Lieferung von Munition und Waffen, insbesondere schweren Waffen. Die Cetniks seien bereit, jegliche Garantie zu bieten, dass das Gelieferte nur gegen den Kommunismus verwendet würde. </br> Nesko Nedić bat nochmals um Vertrauen nicht nur der hiesigen deutschen Stellen, sondern des ganzen deutschen Volkes und um Anerkennung des serbischen Volkes als stärksten Feind des Kommunismus auf dem Balkan. Als Beweis seiner inneren Haltung bot er sich an, nach Säuberung Serbiens vom Kommunismus für seine Person an der Ostfront weiterzukämpfen, und er sei sicher, dass auch eine grosse Anzahl Cetniks es ihm gleich tun würde."}})</ref>|Izvještaj vojnoupravnog komandanta Jugoistoka Komandi Grupe armija »F« od 15. jula 1944. godine}} Major Weyel je još od kraja aprila 1944. godine tijesno surađivao s kapetanom Neškom Nedićem (general Kurt von Geitner je 28. IV zabilježio da je formirana „nova Borbena grupa major[a] Vajel[a]“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=632&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frames no. 000628—000629.] <br /> ({{jez-njem|"Neue Kampfgruppe Major Weyel."}})</ref>) u koordiniranju njemačko-četničkih operacija protiv partizana.<ref>[https://znaci.org/00001/40_63.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje NEFORMALNA KOLABORACIJA U SRBIJI]</ref> U izvodu iz ratnog dnevnika Armijske grupe »F« za 18. jul 1944.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=978&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000837.] <br /> ({{jez-njem|"Gen.Major v.Geitner unterrichtet Oberst i.G. Selmayr über neue Lage in Serbien: Am 17.7. eröffneten rote Kräfte südl. Korsumlja [sic!] (S–Serbien) Angriff gegen Cetnikverband. unter Major Weyel. Cetnik zum Ausweichen in NW–Richtung gezwungen. Zielsetzung der Kommunisten wahrscheinlich lokale Verschiebung einer Division, da für Offensive Richtung Ibartal, vorherige Versammlung stärkerer Kräfte notwendig gewesen wäre. Abwehr nur durch Cetnik, nach Ibartal ein weiteres Russenbtl. als Sicherheitskoeffizient unter Schwächung der neu aufgebauten Drinaverteidigung verschoben."}})</ref> navedeno je da je ovo savezništvo, makar taktičko, još uvijek na snazi: {{izdvojeni citat|''General fon Gajtner obaveštava generalštabnog pukovnika Zelmajera o novoj situaciji u Srbiji'': </br> Dana 17. 7. crvene snage otpočele su napad južno od Kuršumlije (južni deo Srbije) na četničke jedinice pod komandom majora Vajela. Četnici su bili prinuđeni da se povuku u pravcu severozapada. Cilj komunista je verovatno lokalno pomeranje jedne divizije, pošto bi za ofanzivu u pravcu Ibarske doline bilo potrebno prethodno prikupljanje jačih snaga. Odbrana počiva samo na četnicima, a upućen je još jedan bataljon Rusa kao koeficijent sigurnosti, uz slabljenje organizovane odbrane na Drini.}} U dnevnom izvještaju Komande Jugoistoka za 26. jul 1944. godine, četničkim se jedinicama odaje priznanje za krupne usluge koje su u vrijeme [[Topličko-jablanička operacija|operacije »Kehraus«]] učinili okupatoru defanzivnim dejstvima pri zadržavanju glavnine snagâ NOVJ: {{izdvojeni citat|''Srbija: Operacija »Kehraus«'' [Čistka]: </br> Očigledno da je glavnina neprijateljskih snaga snažno potučena i kao takva povukla se preko srpsko-albanske demarkacione linije. Dodir sa neprijateljem održava se samo sa zaštitnicama. Operacija je time završena, naknadno čišćenje se produžava borbenim grupama koje učestvuju. Mada se u toku operacije nije uspelo u razbijanju glavnine neprijateljskih snaga, ipak je pošlo za rukom, naročito masovnom upotrebom četnika, da se osujeti namera neprijatelja da prodre u pravcu Ibra. U prostoru Sokobanje, pod pritiskom naših i četničkih snaga, delovi bandi prešli su, pod borbom sa jedinicama iz pripravnosti za zaštitu železnice, prugu Zaječar — Knjaževac u pravcu bugarske granice, dok je glavnina, uz velike gubitke u borbama sa četnicima, prodrla u prostor Aleksinca. Od 23. 7. četničke grupe su prodrle preko Save u Srem i tamo se od tog vremena nalaze u borbi sa komunistima. U ostalim delovima Srbije lokalna delatnost bandi, dok se u Banatu vrše neprekidne sabotaže u žetvi.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=204&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frames no. 6289457—6289458.] <br /> ({{jez-njem|"SERBIEN: ”KEHRAUS” MASSE FD–KRAEFTE ANSCHEIN. STARK ANGESCHLAGEN, UEBER SERB–ALB. DEMARKATIONSLINIE AUSGEWICHEN. FD–BERUEHRUNG NUR NOCH MIT NACHHUTEN. UNTERNEHMEN DAMIT ABGESCHLOSSEN, NACHSAEUBERUNG DURCH BETEILIGTE KGRN. FORTGESETZT. WENN ES IM VERLAUF DES UNTERNEHMENS NICHT GELANG MASSE FD–KRAEFTE ZU SCHLAGEN, SO IST ES DOCH, INSBESOND. DURCH MASSENEINSATZ DER CETNIKS GELUNGEN, FD–ABSICHT, IN RICHTUNG IBAR VORZUSTOSSEN, ZU VEREITELN. UNTER DRUCK EIG. UND CETNIK KRAEFTE BANDEN RAUM SOKOBANJA MIT TLN. UNTER KAMPF MIT ALARMEINHEITEN BAHNLINIE ZAJEZAR KNJAZEVAC RICHTUNG BULGAR GRENZE UEBERSCHRITTEN, MIT MASSE UNTER VERLUSTREICHEN KAEMPFEN MIT CETNIKS BIS IN RAUM ALEKSINAC VORGEDRUNGEN. SEIT 23.7. CETNIKS–GRUPPEN UEBER SAVE NACH SYRMIEN VORGEDRUNGEN UND DORT SEITDEM IM KAMPF MIT KOMM. IM UEBRIGEN SERBIEN OERTL. BANDENTAETIGKEIT, BANAT ANHALTENDE ERNSTSABOTAGE.}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga (26. VII 1944)}} Nakon dva dana, poslat je iz Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Wehrmachta sljedeći dopis: {{izdvojeni citat|Srbija: </br> Završni izvještaj [o operaciji] „Kehraus“: Uz približno 70 sopstvenih mrtvih iz svih borbenih grupa koje su učestvovale (uključujući četnike), izbrojano 363 mrtva neprijatelja, 464 zarobljenika i dezertera.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=247&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000242.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: </br> Abschlussmeldung "Kehraus": Bei etwa 70 eig. Toten aller beteiligten Kgrn. (einschl. Cetniks) 363. gez. Fd.–Tote, 464 Gefangene und Überläufer.}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga (28. VII 1944)}} 27. jula 1944, centrali u Berlinu javljali su iz komande Grupe armija »F«: „Srbija: Glavnina snažno potučenih neprijateljskih snaga u operaciji »Keraus«, koja se povukla ka jugu, ponovo je, posle neuspelog pokušaja da se povuče u oblast Albanije, napadnuta od strane Borbene grupe »Dizener« i četnika u prostoru jugoistočno od [[Medveđa|Medveđe]]. Gubici neprijatelja u akciji »Keraus« na dan 24. i 25. 7.: 29 mrtvih, 302 zarobljena, 8 mitraljeza, 2 minobacača i preko 200 pušaka.“<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=210&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289463.] <br /> ({{jez-njem|3.) SERBIEN </br> MASSE DER BEI ”KEHRAUS” STARK ANGESCHLAGENEN UND NACH S AUSGEWICHENEN FD.– KRAEFTE NACH MISSLUNGEN VERSUCH IN ALBAN. GEBIET AUSZUWEICHEN, IM RAUM SO MEDVEDJA DURCH. KGR. DIESENER UND CETNIKS ERNEUT ANGEGRIFFEN. FEINDVERLUSTE "KEHRAUS" AM 24. U. 25.7.: 29 GEZ. TOTE, 302 GEFANGENE, 8 M. G., 2 GR. W. UEBER 200 GEWEHR.}})</ref> Sjutradan, sumirani su rezultati ove operacije: „U Srbiji operacija »Keraus« je postigla potpuni uspeh; neprijatelj je bio prinuđen da izmakne u pravcu juga. Pošlo nam je za rukom da prodorom u pravcu Ibarske doline osujetimo njegovu nameru.“<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/> Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka za 30. jul 1944, takođe upućen Vrhovnoj komandi njemačkog Wehrmachta, bilježi da jedinice JVuO nastavljaju davati doprinos naporima okupatora u slamanju ofanzive koju je NOVJ poduzela u južnoj Srbiji: {{izdvojeni citat|Prilikom nastavljanja čišćenja u operaciji »Keraus«, dijelovi neprijateljskih snaga istočno od [[Lebane|Lebana]] prodrli su u pravcu sjevera. Glavnina je napadnuta u prostoru Lebana od strane Borbene grupe »Dizener« i četnikâ. 5. policijski puk (bez III bataljona) stupio je u akciju sa istoka. Borbene grupe 27. bugarske divizije (5 bataljona) ponovo će stupiti u akciju 31. 7. u cilju naknadnog čišćenja iz doline Toplice u pravcu juga. Neprijateljski gubici — 27. 29. 7. Kod Borbene grupe »Dizener« i četničke grupe »Vajel«: 117 izbrojanih mrtvih [neprijatelja], 604 zarobljenih; zaplijenjeno 9 mitraljeza, 5 automobila, 5 minobacača, 560 pušaka, 6 radio-uređaja, velike količine municije i [vojne] opreme svake vrste.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=221&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frames no. 6289474—6289475.] <br /> ({{jez-njem|"3.) SERBIEN: </br> BEI NACHSAEUBERUNG ”KEHRAUS” TLE. FD–KRAEFTE O LEBANE NACH N VORGEDRUNGEN. MASSE RAUM S LEBANE DURCH KGR. DIESENER UND CETNIKS ANGEGRIFFEN. POL. RGT. 5 OHNE ROEM 3. ) VN O ANGESETZT. </br> KGR. 27. BULG. DIV. (5 BTLNE) ANTRITT 31. 7. ERNEUT ZUR NACHSAEUBERUNG AUS TOPLICA – TAL NACH S. FEINDVERLUSTE 27.</br> 29.7.: BEI KGR. DIESENER UND CETNIK–GRUP[P]E WEYEL: 117 GEZ. TOTE, 604 GEFANGENE, 9 MG, 5 M PI, 5 GR W., 560 GEWEHRE, 6 FUNKGERAETE, GROSZE [sic!] MENGEN MUN. UND GERAET ALLER ART.}})</ref>}} Komanda Jugoistoka obavještava 11. avgusta 1944. da se Rasinsko-toplička grupa korpusa JVuO, pod komandom potpukovnika Dragutina Keserovića, i zvanično stavila pod komandu njemačkog Wehrmachta tokom [[Topličko-jablanička operacija 1944|Topličko-jablaničke operacije]]: {{izdvojeni citat|Situacija kod Borbene grupe Diesener mirna. Četnička grupa Keserovića se dobrovoljno stavila pod komandu Borbene grupe Diesener. Ponovni napad protiv neprijateljskih snaga južno od Lebana počinje 13. VIII.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=288&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289541: Dnevni izvještaj komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 10. augusta 1944 (11. august 1944.).] <br /> ({{jez-njem|"C ) LAGE BEI KGR. DIESENER RUHIG. </br> CETNIK–GRUPPE KESEROVIC FREIW. UNTER BEFEHL KGR. DIESENER GETRETEN. </br> ERNEUTER ANGRIFF GEGEN FD– KRAEFTE S LEBANE LAEUFT AM 13.8. AN."}})</ref>|Izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi Vermahta za 10. avgust 1944. godine}} Neposredna četničko-nemačka operativna saradnja ponovila se i prilikom nemačkih operacija [[Operacija "Trumpf"|"Trumpf"]] i [[Operacija "Halali"|"Hallali"]] u jablaničko-topličkoj oblasti protiv [[21. srpska divizija NOVJ|21]]. [[22. srpska divizija NOVJ|22]]. [[24. srpska divizija NOVJ|24]]. i [[25. srpska divizija NOVJ|25]]. divizije NOVJ tokom jula i avgusta 1944. {{izdvojeni citat|Ministar [[Nojbaher]] konstatuje da je premijer [[Milan Nedić|Nedić]] — ukazujući na neudovoljene zahteve za oružjem ponovno izrazio nameru da demisionira — verno služio nemačkim interesima. Slično je i s Mihailovićem, koji se do danas trudio da ne zauzme neprijateljsko držanje prema okupatoru. To isto Važi i za ostale vodeće Srbe, koji su se, pod parolom »Dajte nam oružje — onda pripadamo Vama«, lojalno držali.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_231.htm Zabeleška obaveštajne grupe nemačkih komandi na Jugoistoku od 30. avgusta 1944. sa savetovanja u štabu komande Jugoistoka o aktuelnim pitanjima saradnje sa Dražom Mihailovićem i razvoju celokupne situacije na području Jugoistoka]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=980&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000974—000978.] <br /> ({{jez-njem|"Hierzu stellt Minister Neubacher fest, dass Ministerpräsident Nedic – der unter Hinweis auf die unerfüllten Waffenwünsche erneut Rücktrittsabsichten geäussert habe – in gutem Glauben zur deutschen Sache handelte. Ähnlich verhält es sich bei DM, der sich bis heute bemüht habe, keine feindselige Haltung dem Okkupator gegenüber einzunehmen. Das gleiche gilt für die anderen führenden Serben, die sich unter dem Motto: "Gebt uns Waffen – dann gehören wir zu Euch!" loyal verhalten hätten."}})</ref>|Nemački obaveštajni izveštaj od 30. avgusta 1944.}} === Desant na Drvar (1944) === {{main|Desant na Drvar}} Za [[Desant na Drvar]] (operacija »Rösselsprung«), preduzet maja i juna 1944, komanda [[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druge oklopne armije]] je angažirala oko 16.000 njemačkih vojnika i tri hiljade [[Momčilo Đujić|Đujićevih]] četnika.<ref name="Pop izdaje">[https://www.znaci.org/00001/15.pdf Jovo Popović, Marko Lolić, Branko Latas: Pop izdaje, Stvarnost, Zagreb, 1988.]</ref> Četnici su bili dragoceni kao nemački informatori, pa su upravo oni doneli Nemcima tačan podatak o lokaciji Titovog štaba: {{izdvojeni citat|Prema četničkim podacima, Tito se nalazi u drvarskoj pećini, prema drugim izvorima u Oštrelju sjeverno od Drvara.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=459&rec=314&roll=564 NARA, T314, Roll 564, frame no. 000455.] </br> ({{jez-njem|"IIc: Tito nach Cetnikmeldg. in Höhle Drvarska Pecina bei Drvar, nach anderer Meldg. in Ostrelj N Drvar."}})</ref>|Dnevni izvještaj obavještajnog odjeljenja [[15. brdski armijski korpus (Nemačka)|15. brdskog korpusa]] za 10. mart 1944.}} U izvještaju 2. oklopnoj armiji iz [[15. brdski armijski korpus (Wehrmacht)|XV brdskog armijskog korpusa]], poslatom 19. maja 1944. godine, navedeno je da će četničke jedinice biti u potpunosti podređene njemačkom Wehrmachtu u ovoj operaciji: {{izdvojeni citat|''Telegram K-di 2. okl. armije'' Tiče se: »Reselšprunga« [...] 7) Ojačani 105. SS-izv. bat. sa potčinjenim 369. izv. bat. napada X-dana, nastupajući od Livna duž Livanjskog polja preko Bosanskog Grahova na Drvar, sprečava neprijateljske proboje prema jugoistoku i razbija neprijateljski komandni aparat. U Bosanskom Grahovu naši četnici, u Drvaru naši padobranci.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_63.htm Izveštaj Komande 15. brdskog armijskog korpusa od 19. maja 1944. Komandi 2. oklopne armije o izvršenim pripremama i zadacima potčinjenih jedinica za operaciju »Reselšprung«]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=724&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frames no. 000715—000716.] </br> ({{jez-njem|"Fernschreiben An PzAOK 2 </br> Betr. Rösselsprung </br> 7.) Verstärkte SS–AA 105 mit unterstellter AA 369 stösst am X–Tag antretend von Livno entlang Livanskopolje über Bosn.Grahovo auf Drvar vor, verhindet feindl. Ausbruch nach Südosten und zerschlägt feindl. Führungsapparat. In Bosn.Grahovo eigene Cetniks, in Drvar eigene Fallschirmjäger."}})</ref>}} Komanda Druge oklopne armije je uzvratila XV brdskom armijskom korpusu dopisom od 21. maja 1944. iz kojeg se zaključuje da se četnici nalaze pod komandom majora Ernsta Benescha iz divizije [[Brandenburger]], kao i da se za njih počeo koristiti službeni naziv »[[Suradnja četnika sa Nezavisnom Državom Hrvatskom|Hrvatska borbena zajednica]]«: {{izdvojeni citat|1) Crveni komandni centar u Drvaru (po svoj prilici Vrhovni štab Tito, u Drvaru, na staroj stočnoj pijaci, Američka vojna misija Trninić Breg, u Prnjavoru Engleska vojna misija, preostala Ruska misija neotkrivena). Treba računati sa mesnim obezbeđenjem, pre svega na visovima severoistočno, istočno i zapadno od Drvara, u datom slučaju i na protivvazdušnu odbranu. Dalji podaci o neprijatelju postepeno se saopštavaju komandantu 500. padobranskog lov. bat. od strane Ic K-de 2 okl. armije i majora Beneša. 2) Operacija »Reselšprung« treba da ukloni crveni komandni centar oko Drvara. Komandovanje »Reselšprung«: XV brd. AK, istaknuto komandno mesto Bihać. Za operaciju »Reselšprung« nastupaju X-dana (spuštanje padobranskog lov. bat.) na Drvar: [...] d) Ojačana Borbena grupa 1. puka »Brandenburg« (bez 1. bat.) sa potčinjenom Hrvat. borbenom zajednicom, od Knina na Bosansko Grahovo, odatle u više borbenih grupa protiv linije Prekaja (14 km ji. od Drvara) — Drvar. Zadatak: Doček bandi i štabova koji se povlače prema jugu. Grupe nose maskirno odelo. 3) 500. SS-padobranski lov. bat., komandant šturmbanfirer Ribka, sa potčinjenom SS-padob. nast[avnom] četom (očekuje se konačno odobrenje [[Heinrich Himmler|rajhsfirera SS]]), 40 ljudi odreda »Beneš« i 6 ljudi kontraobaveštajne službe spuštaju se X-dana, u trenutku što je moguće ranije, u crveni komandni centar Drvar i uklanjaju munjevitim napadom naročito Vrhovni štab Tito, kao i ostale crvene komandne štabove i savezničke, odnosno ruske vojne misije.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_66.htm Naređenje Komande 2. oklopne armije od 21. maja 1944. Komandi 15. brdskog armijskog korpusa za dejstva u operaciji »Reselšprung«]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=698&rec=314&roll=563 NARA, T314, Roll 563, frame no. 000690.] </br> ({{jez-njem|"1.) Rotes Führungszentrum in DRVAR (voraussichtlich Hauptstab TITO DRVAR am alten Viehmarkt, amerik.Mil.Missionen TRNIC BREG, in PRNJAVOR engl.Mil.Mission, Verbleib russ.Mission nicht geklärt). Mit örtlichen Sicherungen, vor allem auch auf den Höhen NO, O und W DRVAR, gegebenenfalls auch mit Flak, ist zu rechnen. Weitere Feindfeststellungen werden an Kdr. Fallschirmjäg.Btl.500 durch Pz.AOK.2 I c und Major BENESCH laufend übermittelt. </br> 2.) Das rote Führungszentrum um DRVAR soll durch das Unternehmen "RÖSSELSPRUNG" ausgeschaltet werden. </br> Führung "RÖSSELSPRUNG": XV.Geb.AK., vorgeschobener Gefechtsstand BIHAC. </br> Zu "RÖSSELSPRUNG" treten am x–Tag (Absprungtag des Fallschirmjäg–Btl.) auf DRVAR an: </br> d) Kampfgruppe verst. 1.Rgt.Brandenburg (ohne I.Btl.) mit unterstellten kroat. Kampfgemeinschaften von KNIN auf BOS.GRAHOVO, von dort in mehreren Kampfgruppen gegen Linie PREKAJA (14 SO DRVAR) – DRVAR. Auftrag: Auffangen von nach Süd ausweichenden Banden und Stäben. Gruppe trägt Tarnbekleidung. </br> 3.) SS–Fallschirmjäg.Btl.500, Führer Sturmbannführer RYBKA mit unterstellter SS–Fallsch.Ausb.Komp. (endgültige Genehmigung Reichsführer SS steht noch aus), 40 Mann Abt. BENESCH und 6 Mann Abwehr landet am X–Tag zum frühest möglichen Zeitpunkt in roten Führungszentrum DRVAR und schaltet in blitzatrigem Zugriff insbesondere den Hauptstab TITO sowie weitere rote Führungsstäbe und allierte bzw. russ.Mil.Missionen aus."}})</ref>}} Nemci su nakon operacije ocenili da četnici izviđačke zadatke izvršavaju besprijekorno, vođstvo im je dobro, ljudstvo naviklo na fizičke napore. Nemci zaključuju da su im četnici "neophodni su pri osiguranju komunikacija, posebno zbog pomanjkanja vlastitih trupa".<ref>NAW, T-314, Roll 566, 000048-9: Izvještaj obavještajnog odjeljenja 15. brdskog korpusa o rezultatima formiranja „Hrvatskih borbenih grupa“ (30. juni 1944).</ref> === Mihailovićeva ponuda Nemcima (1944) === {{Poseban članak|Ponuda Draže Mihailovića Adolfu Hitleru}} [[Datoteka:First Vrede sa četnicima.jpg|thumb|Nemački kapetan von Wrede i četnički komandanti kapetan [[Nikola Kalabić]], major [[Dragoslav Račić]] i kapetan [[Neško Nedić]], nakon potpisanog sporazuma o zajedničkoj borbi protiv partizana, u Topoli 11. avgusta 1944. (''nemački izvor'')<ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_536.jpg Wredeova zabeleška str.1]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_537.jpg Wredeova zabeleška str.2]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_538.jpg Wredeova zabeleška str.3]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.znaci.org/temp/T-311-R-286_539.jpg Wredeova zabeleška str.4]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>]] Tokom jula i avgusta [[1944]]. intenzivirani su kontakti između predstavnika nemačke komande Jugoistoka [[Herman Nojbaher|Nojbahera]], predsednika vlade [[Milan Nedić|Nedića]] i predstavnika Mihailovića.<ref>[http://sr.wikisource.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%83_%D1%81_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_14.7.1944. Nemački izveštaj o razgovoru s četnicima od 14.7.1944]</ref> Njemačka strana je nakon sastanka između predstavnika Obavještajnog odjeljenja komandanta Jugoistoka i trojice visokih oficira JVuO, Mihailovićevih izaslanika ([[Dragoslav Račić]], [[Neško Nedić]] i [[Nikola Kalabić]]), održanom u Topoli 11. avgusta 1944, na osnovu ponude JVuO zaključila da se „političko zauzimanje stava Draže Mihailovića i njegovog pokreta potpuno izmenilo. Oni su spremni da u potpunosti sa nama sarađuju“. Mihailovićevi izaslanici su stavili do znanja da je za JVuO najvažnije objedinjavanje domaćih antikomunističkih snaga, opšta mobilizacija i „stvaranje jedne srpske nacionalne armije za uništenje komunizma u Srbiji“. Pošto je za ostvarenje tog cilja bila neophodna njemačka dozvola i naoružanje, JVuO je bila spremna da se obaveže na lojalnost i vjernost okupatoru.<ref name="yuhistorija.com"/> Rittmeister Fürst von Wrede citira riječi četničkih oficira sa sastanka: {{izdvojeni citat|»Srbi, koje vi niste poznavali, ipak se bore za vas. Mi se obavezujemo našom časnom oficirskom rečju da ćemo biti verni. Pokret Draže Mihailovića je spreman da dâ sve garancije koje Nemci budu zahtevali. '''Naše smrtno neprijateljstvo protiv komunizma je najbolja garancija naše vernosti'''. Nas ne interesuje budućnost, svejedno kako će se rat završiti, mi smo odlučili, ako tako mora biti, da viteški propadamo.«<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_227.htm Zabeleška obaveštajnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 11. avgusta 1944. o razgovorima sa predstavnicima Draže Mihailovića o uslovima za sastanak Draže Mihailovića sa Nojbaherom]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=536&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frame no. 000502.] <br /> ({{jez-njem|"Die Serben, die Ihr nicht bekannt habt, aber kämpfen für Euch. Wir verpflichten uns mit unserem Offz.Ehrenwort, dass wir treu sein werden. Die DM—Bewegung ist bereit, sämtliche von den Deutschen verlangten Garantien zu geben. Unser Todfeindschaft gegen den Kommunismus ist die beste Garantie für unsere Treue. Die Zukunft interessiert uns nicht, gleichgültig wie der Krieg ausgehen mag, wir sind entschlossen, wenn es sein muss, ritterlich zugrunde zu gehen."}})</ref>}} Rittmeister Fürst Wrede je sumirao predloge predstavnika Draže Mihailovića na sledeći način: {{izdvojeni citat| 1. DM želi da razgovara sa opunomoćenikom [[Hitler|firera]] za jugoistočni prostor. 2. On teži okupljanju svih nacionalnih srpskih snaga. 3. Mobilizacija i naoružavanje svih za oružje sposobnih Srba za borbu protiv komunizma. Naoružavanje i vođstvo pod nemačkim Vermahtom. 4. DM moli da sam ostane u ilegali. 5. Pripadnici DM—pokreta ne treba da budu u nemačkim uniformama. 6) Mesto sastanka ne treba ni u kom slučaju da bude Beograd ili neki veći grad.<ref name="B0_11 1944">[http://sr.wikisource.org/sr/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BC%D0%B0_11.8.1944. Nemački zapisnik sa pregovora sa četnicima 11.8.1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=536&rec=311&roll=286 NARA, T311, Roll 286, frames no. 000502—000503.] <br /> ({{jez-njem|"1.) DM wünscht mit dem Bevollm. des Führers für den Südostraum zu sprechen. </br> 2.) Er fordert Zusammenschluss aller nat. serb. Kräfte. </br> 3.) Mobilisierung und Bewaffnung aller waffenfähigen nat. Serben zum Kampf gegen den Kommunismus. Ausrüstung und Führung durch die deutsche Wehrmacht. </br> 4.) DM bittet selbst illegal bleiben zu können </br> 5.) Die Angeh. der DM–Bewegung sollen nicht in dt. Uniform gekleidet werden. </br> 6.) Ort der Zusammenkunft soll keinesfalls Belgrad oder eine grössere Stadt sein."}})</ref>}} O saradnji sa četnicima Draže Mihailovića u jednoj se njemačkoj preporuci s početka avgusta 1944. navodi: {{izdvojeni citat| ''Saradnja sa četničkim bandama'' Komandantu Jugoistoka upućen je dopis Ob. od./oficir Abvera str. pov. br. 6161/44, u vidu naređenja, o isporuci oružja i municije četničkim bandama i o saradnji između nemačkih operativnih jedinica i pojedinih lojalnih četničkih bandi u cilju zajedničke borbe protiv komunističkog neprijatelja. Postavljanjem oficira za vezu u četničkim bandama treba njihovo držanje stalno nadzirati.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1035&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000893.] ({{jez-njem|"Zusammenarbeit mit Cetnik—Banden. An den Mil.Befh. Südost ergeht mit Ic/AO Nr. 6161/44 g. Kdos. v. 2.8.44 ein Befehlschreiben über die Belieferung der Cetnikbanden mit Waffen und Munition und über die Zusammenarbeit zwischen deutschen Verbänden und einzelnen lojal erscheinen den Cetnik—Banden für Zwecke des gemeinsamen Kampfes gegen den kommunistischen Feind. Durch Abstellung von Verbindungsoffzen.zu den Cetnik—Banden ist deren Verhalten laufend zu überwachen."}})</ref>}} U večernjem izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 16. avgusta 1944, prenosi se vijest da je general Draža Mihailović, u koordinaciji sa predsjednikom srpske vlade generalom Milanom Nedićem, pred okupacione vlasti iznio ponudu o »potpunom potčinjavanju četničkih jedinica«: {{izdvojeni citat| Srbija: Sporazumno sa Nedićem, Draža Mihailović je ponudio nemačkom komandovanju potpuno potčinjavanje četničkih jedinica. Pored postojanja problema davanja talaca, unutrašnjih srpskih suprotnosti i ponude za lični dogovor Draže Mihailovića sa specijalnim opunomoćenikom Ministarstva inostranih poslova, sada postoji samo zahtev za oružje za zajedničku borbu. Srpska vlada je jednovremeno zamolila prijem kod komandanta Jugoistoka i verovatno će tom prilikom biti iznesena i namera o njenoj ostavci.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944">[https://znaci.org/00001/4_12_4_218.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »F« ZA PERIOD OD 1. JULA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1090&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000948.] <br /> ({{jez-njem|"In Übereinstimmung mit Nedic hat DM dtsch. Führung volle Unterstellung der Cetnik Verbände angeboten. Bei Geiselgestellung, Einstellung alle Innerserbischen Gegensätze und Angebot persönlicher Aussprache DM mit Sonderbevollm.Ausw.Amtes liegt allein Waffenforderung für den gemeinsamen Kampf vor. Serbische Regierung hat zugleich um Empfang bei Mil.Befh. Südost ersucht und wird dabei voraussichtl. Rücktrittsabsicht vortragen."}})</ref>}} Povodom Mihailovićevog predloga, 17. i 18. avgusta je održan sastanak na najvišem nivou u nemačkoj komandi Jugoistoka. Tu su još jednom sumirani Dražini predlozi: {{izdvojeni citat| a) Bezuslovno obećanje, da nijedan nemački vojnik neće biti napadnut od četnika. Davanje talaca. b) Zajednička borba isključivo protiv komunista u cilju uspostavljanja mira i reda. Nemci i četnici ne moraju biti neprijatelji. c) Neprijatelj br. 1 su komunisti i svi oni koji ih podržavaju ili ne sadejstvuju u borbi protiv komunista. d) Draža Mihajlović moli da ga se privuče organizovanju Srpskog dobrovoljačkog korpusa i organizovanju Dobrovoljačkog korpusa. e) Bilo kakva veza s partizanima je nemoguća. f) Draža Mihailović moli da se stvori prijateljskije raspoloženje, da bi se oslobodilo četnike, koji su uhapšeni u Srbiji, bez posredovanja četnika. g) U slučaju invazije nema borbe protiv Nemaca. Borba protiv komunista će se produžiti. Četnici hoće da spreče vezu partizana s invazionim trupama. h) Draža Mihajlović nema veze s Englezima. On i ne želi više da je ima, odgovarajući engleskom držanju prema srpskom narodu.<ref name="ReferenceB">[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_229.htm ZABELEŠKA OBAVEŠTAJNOG ODELJENJA KOMANDE JUGOISTOKA OD 18. AVGUSTA 1944. POVODOM PONUDE DRAŽE MIHAILOVICA ZA SARADNJU U BORBI PROTIV JEDINICA NOVJ]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=581&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000576—000577.] <br /> ({{jez-njem|"2.) Das Verhandlungsangebot des DM sieht folgende wesentlichen Punkte vor: </br> a) Unbedingtes Versprechen, kein deutscher Soldat werde von Cetniken überfällen. Geiselgestellung. </br> b) Gemeinsamer Kampf ausschliesslich gegen Kommunisten zur Herstellung von Ruhe und Ordnung. Deutsche und Cetniken brauchen nicht Feinde zu sein. </br> c) Feind Nr. 1 sind Kommunisten und alle, die sie unterstützen oder im Kampfe gegen Kommunisten nicht mitwirken. </br> d) DM bittet, ihn zu Ausbau des SFK und Aufbau Freikorps heranzuziehen. </br> e) Irgendeine Verbindung mit Partisanen ist unmöglich. </br> f) DM bittet zur Hebung freundschaftlicher Stimmung um Freilassung der in Serbien verhafteten Cetniken ohne Vermittlung der Cetniken. </br> g) Im Invasionsfall kein Kampf gegen Deutsche. Kampf gegen Kommunisten wird weitergeführt. Verbindung der Partisanen zu Invasionstruppen wollen Cetniken verhindern. </br> h) DM ohne Verbindung zu Engländern. Er will auch keine mehr haben, entsprechend engl. Verhalten gegen serb. Volk."}})</ref>}} Jedan iskaz<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=585&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000580.] ({{jez-njem|"Durchführung der Zusammenarbeit mit dem Cetnik–Banden, Ausbildung und Führung im Kampf wird den in erster Linie hierfür zuständigen Sicherheitsdienst und SD übertragen. Dieser ist allein für die politische Kampfführung vorgesehen, hat die engsten Verbindungen zu den Cetniks und führt in einem Raume, der als eine Art Heeresgebiet Domäne des Sicherheitsdienstes und des SD ist."}})</ref> sa ovog sastanka ubjedljivo svjedoči o uspostavljenim tijesnim vezama između [[Sicherheitsdienst|njemačkih obavještajnih struktura]] i četničke Vrhovne komande: {{izdvojeni citat|Sprovođenje sadejstva s četničkim bandama, obuka i komandovanje u borbi biće preneti Službi obezbeđenja i SD koji su u prvom redu nadležni za ovo. Ta je služba isključivo predviđena za političko vođenje rata, '''ima najuže veze s četnicima''' i komanduje na jednom određenom području, koje je, kao neka vrsta vojnog područja, domen Službe obezbeđenja i SD.<ref name="ReferenceB">[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_229.htm ZABELEŠKA OBAVEŠTAJNOG ODELJENJA KOMANDE JUGOISTOKA OD 18. AVGUSTA 1944. POVODOM PONUDE DRAŽE MIHAILOVICA ZA SARADNJU U BORBI PROTIV JEDINICA NOVJ]</ref>|Zabeleška obaveštajnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 18. avgusta 1944. povodom ponude Draže Mihailovića za saradnju u borbi protiv NOVJ}} U izvještaju poslatom 20. avgusta 1944. godine iz Operativnog odjeljenja [[Beograd]] [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]], navodi se da je za prijem kod vođe [[Treći Reich|Reich]]a [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] pripremljen zajednički referat feldmaršala [[Maximilian von Weichs|Maximiliana von Weichsa]], komandanta Jugoistoka i specijalnog opunomoćenika Ministarstva inostranih poslova na Jugoistoku [[Hermann Neubacher|Hermanna Neubachera]], na temu ''saradnje sa Dražom Mihailovićem i buduće politike u Srbiji'', kao i da je sa ovim upoznat feldmaršal [[Wilhelm Keitel]].<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1114&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frames no. 000971—000972.]</ref> Tog je dana sačinjena i službena bilješka u kojoj je sadržan sljedeći prijedlog: {{izdvojeni citat|Po predmetu ponude Nedić — Draža Mihailović, ministar Nojbaher predlaže da se organizacija četničkih jedinica prenese u nadležnost Višeg SS i policijskog vođe u Srbiji. Načelnik štaba komandanta Jugoistoka se saglasio s ovim predlogom.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1114&rec=311&roll=190 NARA, T311, Roll 190, frame no. 000972.] <br /> ({{jez-njem|"In der Angelegenheit Angebot Nedic – DM schlagt Minister Neubacher vor, die Organisation der Cetnik–Verbände dem Höh.SS–Pol.Führer in Serbien zu übertragen. Chef des Gen.Stabes–O.B.Südost ist mit diesem Vorschlag einverstanden."}})</ref>}} Sâm Neubacher je 20. avgusta uputio opširan izvještaj ministru vanjskih poslova Velikonjemačkog Reicha [[Joachim von Ribbentrop|Joachimu von Ribbentropu]], u kojem je urgirao za prihvatanje ponude Nedić—Mihailović, navodeći da je Nedić garantirao da će se „pokret DM uzdržati od svake neprijateljske radnje protiv Nemaca i da ni u slučaju povlačenja Nemaca iz Srbije neće na Nemce biti ispaljen nijedan metak“. O odnosu Mihailovića i JVuO prema okupatoru od trenutka kada ga je Hitler imenovao ''Specijalnim izaslanikom Ministarstva vanjskih djela za Jugoistok'', Hermann Neubacher piše: {{izdvojeni citat|U pogledu Draže Mihailovića, upućujem na svoje mnogobrojne ranije telegrame. Svoje dosledno antikomunističko držanje dokazao je nedvosmisleno, uprkos najvećem pritisku od strane Engleza, odrekavši se njihove pomoći u naoružanju dok su Englezi istovremeno, preteći naoružavali Tita. Iskustva poslednjih 12 meseci u pogledu njegovog držanja prema nemačkim oružanim snagama, dosadašnje zajedničke borbe na antikomunističkom frontu i dosadašnja ozbiljna ugroženost srpske nacije, koju on priznaje u punom opsegu, smatram dovoljnim osnovom za to da će D. M. održati reč koju nam je dao ako u ovom odlučujućem trenutku budemo pružili preko Nedića odlučujuću pomoć. Spreman sam, posle jednog ličnog razgovora sa D. M., da preuzmem odgovornost za to da nas taj čovek neće napasti s leđa i da će on sam učiniti bezopasnim one elemente svoga pokreta koji su nepouzdani u pogledu nas.<ref>AVII, Mikroteka, NAV, N—T—312, rol. 780, f. 371746.</ref><ref>[https://znaci.org/00001/11_69.htm Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje PORAZ MIHAILOVIĆEVIH SNAGA U SRBIJI I NOVI SPORAZUMI SA OKUPATOROM I KVISLINGOM MILANOM NEDIĆEM]</ref>}} Specijalni nemački izaslanik Hermann Neubacher je ocenio da obećanja Draže Mihajlovića u pogledu lojalnog držanja treba uzeti ozbiljno, pošto je dokazao on "da je toliki antikomunista, da je '''usprkos engleskim ponudama dao prednost prosjačenju kod okupatora''' pred slogom s crvenom stranom".<ref name="ReferenceB"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=575&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000570.] <br /> ({{jez-njem|"D.M. habe zweifellos bewiesen, dass er <br /> 1. Burgfrieden mit Besatzungsmacht halten will und <br /> 2. So sehr Antikommunist ist, dass er trotz Angeboten von englischer Seite einen Bettelgang beim Okkupator der Einigung mit der roten Seite vorgezegen hat. <br /> Zusicherungen D.M.'s auf loyale Einstellung sind ernst zu nehmen, da D.M. in antikommunistischer Frage stets konsequente Haltung eingenommen hat."}})</ref> Ovi pregovori završili su formulisanjem inicijative za formiranje srpske armije od 50.000 ljudi za borbu protiv komunizma kojom bi rukovodio [[Dragoljub Mihailović|Mihailović]], a koju bi opremila nacistička Nemačka. Pored toga, Hitleru su specijalni izaslanik Neubacher i feldmaršal von Weichs prezentirali situaciju u Srbiji: „Četnici su u Srbiji od marta do avgusta 1944. izgubili u borbama sa komunistima oko 5.000 boraca, a prema nemačkoj okupacionoj sili u poslednje vreme nisu više neprijateljski raspoloženi. Oko 10.000 četnika bore se zajedno sa nemačkim trupama u južnoj Srbiji i to pod komandom nemačkog majora Vajela“.<ref name="Živković">{{Cite web |title=Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta |url=http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |access-date=2022-11-04 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803153944/http://www.scribd.com/doc/34075047/Srbi-u-Dokumentima-Vermahta |dead-url=yes }}</ref> Uz naglasak da će dato oružje „jednom kasnijom prilikom biti upravljeno protiv Nemaca“, vođa [[Treći Reich|Velikonjemačkog Reicha]] je odbacio ovu inicijativu, formulisavši konačnu svoju odluku na sljedeći način: {{izdvojeni citat|Zaključujući, Führer je ustanovio, da on a) nema ništa protiv “malih taktičkih manevara“ s pokretom DM, b) da zatraženo formiranje armije, koja bi bila jačine 50.000 ljudi, nikako ne bi moglo doći u obzir.<ref name="znaci.org">[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_112.htm Službena beleška sa referisanja Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22.8.1944]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=814&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000811.] <br /> ({{jez-njem|"Abschliessend, stellte der Führer fest, daß er <br /> a) gegen "kleine taktische Manöver" mit der DM–Bewegung keine Bedenke habe, <br /> b) daß die Aufstellung der gefordeten 50 000 Mann starken Armee auf keinen Fall in Frage kommen könne."}})</ref>|Službena beleška sa referisanja komandanta Jugoistoka Hitleru o planu saradnje sa četnicima od 22. avgusta 1944. godine}} Ipak, u skladu sa idejom o formiranju srpskog korpusa pod komandom [[Dragoljub Mihailović|Mihailovića]] koji bi se borio na strani Nemaca, [[6. septembra]] [[1944]]. [[Srpska državna straža]] i [[Srpska granična straža]] (ukupno oko 13.000 ljudi) stavljene su pod komandu Mihailovićevog komandanta Srbije generala [[Miroslav Trifunović|Trifunovića]]. Potom su jedinice [[Srpska državna straža|Srpske državne straže]] i [[Srpska granična straža|Srpske granične straže]] 6. oktobra [[1944]]. sabrane su u Jagodini gde je od njih formiran [[Srpski udarni korpus]] sa tri divizije, koji je brojao oko 6.800 ljudi. Komanda Srpske straže i Granične straže predana je naredbom generala Felbera generalu [[Miodrag Damjanović|Miodragu Damjanoviću]], šefu Nedićevog kabineta.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=875&rec=501&roll=256 NARA, T501, Roll 256, frame no. 000871.] <br /> ({{jez-njem|"An den Präsidenten den serbischen Ministerrates Herrn Generaloberst Nedić. Herr Ministerpräsident! <br /> Ich bin damit einverstanden, dass der Generalmajor Damjanović mit der Führung der serbischen bewaffneten Verbände mit Ausnahme des SFK betraut wird. Dieses Korps muss meiner Auffassung noch in den bewährten Händen des General Mušićki [sic] bleiben. Mit dem Ausdruck meiner vorzüglichen Hochachtung."}})</ref> Damjanović je bio i glavni Mihailovićev pouzdanik u Nedićevoj upravi, te su se on i komandanti Straže odmah stavili pod Mihailovićevu komandu. Ove jedinice, preimenovane u Srpski udarni korpus Jugoslovenske vojske u otadžbini, pridružile su se tako drugim četnicima u povlačenju prema Sandžaku. Njihovo je savezništvo ipak bilo nesigurno i ubrzo će se raspasti.<ref>[https://znaci.org/00001/40_74.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNICI SE POVLAČE IZ SRBIJE]</ref> === Bitka za Srbiju (1944) === {{Poseban članak|Bitka za Srbiju 1944.}} [[Datoteka:Četnici i Nemci u Srbiji 1944.jpg|minijatura|Grupa nemačkih vojnika i četnika Draže Mihailovića u vreme proboja u Srbiju 2. proleterske i 5. krajiške divizije NOVJ.]] U povjerljivom izvještaju Obavještajnog odjeljenja [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 26. avgusta 1944. godine, analizirano je stanje na [[Balkansko poluostrvo|Balkanu]] nakon objave rata Trećem Reichu od strane [[Bugarska|Bugarske]] te proglašenja neutralnosti [[Rumunija|Rumunjske]] (i jedna i druga su do tada bile potpisnicama [[Trojni pakt|Trojnog pakta]]), neposredno po ulasku jedinica [[Crvena armija|Crvene armije]] na teritorij dvije države. Oficiri Wehrmachta anticipiraju držanje četnika Draže Mihailovića u novonastaloj, kompliciranoj situaciji: {{izdvojeni citat|Ustanički pokreti na području Balkana – izuzev pokreta Draže Mihailovića – dobit će pojačan zamah, tako da ubrzo treba očekivati prekid svih vlastitih veza s cijelim južnim Balkanom. '''Pokret Draže Mihailovića predstavlja jedinu antiboljševičku organizaciju koja, uz odgovarajuću potporu, može biti dugoročno korisna našim interesima u borbi protiv boljševizma'''.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=874&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frames no. 000870—000871.] ({{jez-njem|"Darüber hinaus werden die Aufstandsbewegungen im Balkan–Raum – abgesehen von der DM–Bewegung – verstärkten Auftrieb erhalten, so dass in Kürze mit einer Unterbrechung sämtlicher eigenen Verbindungen nach gesamtem Süd–Balkan gerechnet werden muss. Die DM–Bewegung stellt bei entsprechender Unterstüzung die einzige antibolschewistische Organisation dar, die im Kampf gegen den Bolschewismus auf längere Sicht unseren Interessen nutzbar gemacht werden kann."}})</ref>}} [[Bitka za Srbiju 1944.]] je bila zajednički saveznički poduhvat sa ciljem ovladavanja središnjim komunikacijskim prostorom nemačkih snaga na Balkanu. Dejstva na tlu izvršavala je [[NOVJ]], a [[Saveznici]] su obezbeđivali borbeno sadejstvo, snabdevanje i pomoć iz vazduha. Četnici su se u ovim borbama našli direktno na strani [[Wehrmacht]]a. U to vreme, Saveznici su već promenili odnos prema [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevim]] snagama, a njihov prioritet u Jugoslaviji postalo je jačanje snaga [[NOVJ]] u Srbiji.<ref>{{Cite web |title=Ficroj Meklejn: RAT NA BALKANU, glava 11 - NOVI DOGOVOR |url=http://www.znaci.org/00001/1_11.htm |access-date=2023-08-14 |archive-date=2023-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902100016/https://www.znaci.org/00001/1_11.htm }}</ref> Vrhovni štab NOVJ nameravao je da partizanske snage u Srbiji pomogne prodorom jačih snaga iz [[Bosna|Bosne]] i [[Crna Gora|Crne Gore]]. Nemačka komanda, kao i Mihailović, bili su rešeni da to spreče. Ključnu fazu bitke za Srbiju predstavlja [[Durmitorska operacija|operacija »Rübezahl«]]. Njemačka Komanda Jugoistoka prikupila je za ovu operaciju sljedeće raspoložive snage: {{izdvojeni citat|''Predmet'': Planiranje »Ribecal«,  1.) Snage koje učestvuju: a) Južna grupa: glavni deo 1. brd. div., albanska milicija i delovi SS-divizije »Skenderbeg«, b) Bor[bena] grupa »Jugozapad«: 2 ojačana bataljona 181. peš. divizije sa III/13. SS-puka, c) S[evero] z[apadna] grupa: 2. puk Brandenburg (bez 1 bat.), 3/12. tenk. bat. z. b. V., CDK i četnici (Drinski korpus), d) S[everna] grupa: 14. SS-puk (bez III), e) I[stočna] grupa: Viša k-da III/363. puka, 696. bat. feldžandarmerije, delovi 297. izv. bat., 2/201. brig. jur. topova, f) Grupa »Krempler«, g) Padobranski lov. bat. »Brandenburg«<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=491&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000486.] <br /> ({{jez-njem|"Betr.: Plannung "Rübezahl". </br> 1.) Beteiligte Kräfte: </br> a) Südgruppe: Masse 1. Geb. Div., alban. Milizen und Tle. SS–Div. Skanderbeg. </br> b) Kgr. Südwest: 2 verst. Btlne. 181 J.D. mit III./SS–13 </br> c) NW–Gruppe: 2. Rgt. Brandenburg (o. 1 Btln.) 3./Pz. Abt. z.b.V. 12, MFK, und Cetniks (Drina–Korps). </br> d) N–Gruppe: SS–Rgt. 14 (ohne III.). </br> e) O–Gruppe: Höh. Kdo. mit III./363, Feld Gend.Abt. 696, Tle. A.A. 297, 2./Stu. Gesch.Brig 201. </br> f) Gruppe Krempler. </br> g) Fallschirm–Jg.Btl. Brandenburg."}})</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_108.htm Izveštaj Komandanta Jugoistoka od 12. avgusta 1944. Vrhovnoj Komandi Vermahta o sastavu borbenih grupa i njihovim pravcima napada u operaciji »Ribecal«], Zbornik NOR-a, tom XII, knjiga 4, dokument br. 108.</ref>}} [[NOVJ]] je nastojala da koncentriše snage na levoj strani [[Lim (reka)|Lima]] za proboj u [[Srbija|Srbiju]]. Nemačka [[Komanda Jugoistoka (Nemačka)|Komanda Jugoistoka]] je rešila da brani [[Srbija|Srbiju]] aktivnim dejstvima - sprečavanjem pokreta jedinica [[NOVJ]] kroz [[Bosna|Bosnu]] prema zapadu, kao i nizom krupnih i ambicioznih operacija u [[Sandžak]]u i istočnoj [[Bosna|Bosni]] sračunatih na razbijanje koncentracija [[NOVJ]] i njihovo onesposobljavanje za ofanzivna dejstva. Snage [[JVuO]] sa velikim entuzijazmom učestvovale su u ovim operacijama, kao i u onim koje je organizovao nemački komandant [[Srbija|Srbije]] protiv lokalnih partizana i povremenih prodora. Vrhunac ovog sadejstva nastupio je u avgustu [[1944]],<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[Službena beleška oficira Abvera Komande Jugoistoka od 22. avgusta 1944. sa referisanja komandanta Jugoistoka Adolfu Hitleru, http://www.znaci.org/00001/4_12_4_112.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230814062743/https://znaci.org/00001/4_12_4_112.htm |date=2023-08-14 }}] Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 4, Vojnoistorijski institut, Beograd - dokument 112</ref> kada su se odvijala najintenzivnija i najmasovnija dejstva. U izvještaju Vojnoprivrednog štaba Jugoistoka od 15. avgusta 1944. godine upućenom Vojnoupravnom komandantu Jugoistoka, konstatuje se ozbiljna političko-bezbjednosna kriza uzrokovana uspješnim partizanskim manevrom, tj. prodorom u Srbiju: {{izdvojeni citat|Započeo je očekivani veliki Titov napad na Srbiju. Dok su u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]], na [[Drina|Drini]], pripremljene jedinice bile tako desetkovane našim akcijama da mu tamo samo slabe snage stoje na raspolaganju, dotle je jačim delovima Titovih jedinica, koje su bile u centralnom delu [[Crna Gora|Crne Gore]], oko 3 divizije, pošlo za rukom da upadnu u [[Južna Srbija|južnu Srbiju]] i da pređu dolinu [[Ibar|Ibra]]. One sada u rejonu između Ibra i [[Južna Morava|Južne Morave]], po sjedinjavanju sa tamošnje 3 srpske crvene divizije, ugrožavaju obe glavne saobraćajne arterije prema jugu. Slobodu pokreta ovih, oko 10.000 ljudi jakih i dobro naoružanih, združenih jedinica uspeli smo, istina u teškim borbama i uz mnogo gubitaka, pomoću nemačkih, bugarskih i srpskih snaga (četnici i [[Srpski dobrovoljački korpus|SDK]]) da suzimo; ipak, one su preslabe da bi, s obzirom na otkazivanje bugarskih jedinica, izborile odlučujuće uspehe.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_109.htm Izveštaj Vojnoprivrednog štaba Jugoistoka od 15. avgusta 1944. komandantu Jugoistoka o vojno-političkoj i privrednoj situaciji u Srbiji]</ref>}} Koliki su značaj najviši okupacioni dužnosnici u Jugoslaviji pridavali upotrebi četničkih jedinicâ u borbi protiv snaga NOVJ, može se zaključiti i na osnovu jedne naredbe od 26. avgusta 1944. godine, koju potpisuje feldmaršal [[Maximilian von Weichs]]: {{izdvojeni citat| ''Naređenje komandanta Jugoistoka'' Suštinski zadatak [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]] i Vojnoupravnog komandanta Jugoistoka od sada pa nadalje jeste dovesti i držati sve četničke jedinice u Srbiji i Crnoj Gori u borbenom dodiru s crvenim snagama, kako im ne bi bilo dopušteno preuzimanje vlastite inicijative, koja bi zbog cjelokupne situacije mogla biti uperena i protiv Njemačke. Odbijanje borbe protiv komunista mora se odmah prijaviti kao prijeteći simptom.<ref name="ZA PERIOD OD 1 1944"/><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=13&rec=311&roll=191 NARA, T311, Roll 191, frame no. 000007.] <br /> ({{jez-njem|"Befehle OB.Südost <br /> Eine wesentl. Aufgabe Pz.AOk 2 und Mil.Befh.Südost ist ab sofort sämtl. in Serbien und Montenegro stehenden Cetnikverbände in Gefechtsberührung mit roten Kräften zu bringen und zu halten, um sie nicht zu einer eigenen Initiative die in Auswirkung der Gesamtlage auch gegen Deutschland gerichtet sein könnte gelangen zu lassen. Weigerung, dem Kampf gegen den Komm. aufzunehmen, ist als bedrohliches Symptom sofort zu melden."}})</ref>}} Uoči bitke sa partizanima, nemački Wehrmacht je snabdeo četnike svim raspoloživim zalihama italijanskog pešadijskog oružja i municije: {{izdvojeni citat|U nadovezi na dogovor od 15. 8. saopštava se, da se za izdavanje četničkim jedinicama mogu staviti na raspolaganje, u najboljem slučaju, sledeća oružja: 7.000 pušaka 6,5 mm (ital.) sa po 100 metaka, <br /> 50 teš. mitraljeza 8 mm (ital.) sa po 13.000 metaka, <br /> 42 laka bacača 4,5 mm (ital.) sa po 250 metaka. Upozorava se na to, da je time iscrpljena celokupna zaliha italijanske pešadijske municije u domenu Komandanta Jugoistoka i da se nove pošiljke mogu očekivati tek od oktobra 1944. godine i to u ograničenom obimu.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=587&rec=311&roll=192 NARA, T311, Roll 192, frame no. 000582.] </br> ({{jez-njem|"Im Nachgang zur Besprechung vom 15.8. wird mitgeteilt, dass für Ausgabe an Cetnik–Einheiten äusserstenfalls folgende Waffen zur Verfügung gestellt werden können: </br> 7 000 Gewehre 6,5 mm (i) mit je 100 Schuss, </br> 50 s.M.G. 8 mm (i) mit je 13 000 Schuss, </br> 42 le.Gr.W. 4,5 cm (i) mit je 250 Schuss. </br> Es wird darauf aufmerksam gemacht, dass damit der gesamte Bestand an ital. Inf. Munition im Bereich O.B.Südost erschöpft ist und Neulieferung in beschränktem Maße erst ab Oktober 44 erwartet werden darf."}})</ref><ref>[http://www.znaci.org/00001/4_14_4_228.htm Obaveštenje operativnog odeljenja komandanta Jugoistoka od 16. avgusta 1944. obaveštajnom odeljenju o odobrenim količinama oružja i municije četničkim jedinicama]</ref>|Obaveštenje komande Jugoistoka o odobravanju oružja i municije četnicima (16. avgust 1944.)}} U nacrtu jednog izvještaja, sastavljenog od strane oficirâ Armijske grupe »F« u ljeto 1944. godine, sumira se iskustvo njemačkih okupacionih organa sa Mihailovićevim četnicima u [[Okupacija Jugoslavije u Drugom svetskom ratu|okupiranoj Jugoslaviji]]: {{izdvojeni citat|Dosadašnje držanje D.M.-a ima sljedeće karakteristike: a) Aktivna borba protiv komunista u Srbiji, Crnoj Gori i Hrvatskoj, s tim što je ova borba zbog brojčane, a naročito materijalno-tehničke nadmoći komunista, uvijek rizična za snage D.M.-a, b) Neispunjavanje od Saveznika postavljenih specijalnih zadataka, c) Lokalna, ponekad vrlo aktivna saradnja sa njemačkim trupama, obavještajnim i ostalim okupacionim organima, d) Potpuna spremnost za izvršavanje taktičkih instrukcija izdatih od strane njemačkih oficira za vezu, e) Stalno ponavljanje zahtjeva za municijom i oružjem radi borbe protiv komunista, kao nagrada za dokazanu lojalnost.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=970&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000960.] <br /> ({{jez-njem|"Das bisherige Verhalten der DM–Bewegung ist gekennzeichnet: </br> a) durch eine aktive Kampfführung gegen den kommunistischen Feind in Serbien, Kroatien und Montenegro, die bei zahlenmässiger und vor allem waffentechnischer Überlegenheit der kommunistischen Banden in jedem Falle mit einem besonderen Risiko für die DM–Kräfte verbunden ist, </br> b) durch die Nichtausführung der von den Allierten generell und im Form von Spezialaufgaben gegebenen Sabotageaufträge, </br> c) durch eine örtliche, z.Zt. sehr rege Zusammenarbeit der DM–Cetniks mit der deutschen Sicherungstruppe, den Abwehrorganen und den für Ausnutzung des Landes eingesetzten deutschen Dienststellen bezw. deren Organisationen, </br> d) durch eine absolute Bereitwilligkeit, sich den taktischen Weisungen der deutschen Verbindungsoffiziere zu unterwerfen, </br> e) durch die wiederholten Versuche, für bewiesene Loyalität Munition und Waffen zum Kampf gegen den kommunistischen Feind zu erhalten."}})</ref>}} Kada su partizani konačno uspeli da se probiju u Srbiju i krenu ka Beogradu, nastupila je panika u redovima okupatora i kvislinga/kolaboracionista: {{izdvojeni citat|Titovi partizani upali su u septembru 1944. u Srbiju i to na više mesta. Zapadni deo Srbije bio je potpuno nezaštićen. Tamo je bio stacioniran samo mali broj nemačkih policijskih jedinica, koje su, zajedno sa četnicima, tu i tamo još vodile borbe. Sa svih strana neprijatelj je krenuo ka Beogradu. U gradu je vladao mir. Mi smo sedeli u Beogradu ne na buretu baruta, nego smo se nalazili u njemu.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 161–162.</ref>|[[Hermann Neubacher]], “Sonderauftrag Südost”}} U izveštaju od 18. septembra 1944, komandant Jugoistoka feldmaršal Maximilian von Weichs jasno sagledava težinu situacije u kojoj su se našle okupacione snage u Srbiji usljed nezadržive partizanske ofanzive. Von Weichs smatra da se njemačkom vođstvu poput imperativa nameće nastavak saradnje sa Mihailovićevim četnicima: {{izdvojeni citat|Loša situacija u Srbiji: zbog pomanjkanja vlastitih snaga, napredovanje partizana se može još samo usporiti; politika upotrebe četnika pri tome je od nesmanjene važnosti, te će biti nastavljena svim sredstvima.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=763&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000758.] <br /> ({{jez-njem|"Es kommt also darauf an, gegenüber den Banden in Serbien weiterhin mit unterlegenen Kräften eine Verzögerungstaktik zu betreiben in der Hoffnung, daß durch innerpolit. Gegensätze oder Versorgungsschwierigkeiten ihre Stoßkraft geschwächt wird. Ein Einspannen noch kampfbereiter Cetniks ist dabei von unverminderter Bedeutung u. wird mit allem Mitteln betrieben."}})</ref>|V. Weichs-ova ocjena situacije od 17.9.44 (18.9.44)}} Četnici su nudili okupatoru sadjejstvo u borbi protiv snaga NOVJ u zamjenu za municiju i naoružanje: {{izdvojeni citat|Više četničkih vođa s područja Beograda nudi se za borbu protiv komunista pri isporuci oružja i municije od strane Nijemaca.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=789&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000784.] <br /> ({{jez-njem|"Serbien: Kampfangebote mehrerer Cetnik–Führer Raum Belgrad gegen Kommunisten bei Waffen– und Munitionslieferung durch Deutsche."}})</ref>|Večernji izvještaj obavještajnog odjeljenja Armijske grupe »F« za 19. septembar 1944. godine}} Krajem septembra 1944, četnici učestvuju s njemačkim jedinicama u borbi protiv partizana u raznim dijelovima Srbije. Tako u zapadnoj Srbiji, [[4. grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO]] pod komandom potpukovnika [[Dragoslav Račić|Dragoslava Račića]] i trupe Wehrmachta pokušavaju spriječiti prodor snaga NOVJ: {{izdvojeni citat|Zapadna i centralna Srbija: [...] Dijelovi Borbene grupe fon Jungenfeld prebačeni u Šabac, odakle su 26. septembra, u sadejstvu sa četničkom formacijom Račića, vršili napad na [[12. vojvođanski korpus NOVJ|12. korpus NOVJ]] koji nadire s juga.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=1027&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 001015.] <br /> ({{jez-njem|"West– und Mittel– Serbien: </br> Tle. Kgr. v. Jungenfeld nach Sabac verlegt, von dort 26.9. im Zusammenwirken mit Cetnik–Verband Racic Angriff auf von Süd vordringendes XII. rotes Korps."}})</ref>}} Ova elitna četnička formacija pomagala je okupatoru u zapadnoj Srbiji već početkom septembra te godine: {{izdvojeni citat|[[Požega (Srbija)|Požegu]] zauzele vlastite trupe u sadejstvu sa četnicima (Račića).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=247&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000246.] <br /> ({{jez-njem|"Pozega durch eigene Truppe in Zusammenwirken mit Cetniks (Racic) genommen."}})</ref>|Večernji izvještaj Obavještajnog odjeljenja Armijske grupe »F« za 6. septembar 1944. godine}} Pukovnik von Jungenfeld se nalazio na čelu 5. policijskog puka, sa štabom u [[Šabac|Šapcu]]. O saradnji visokih četničkih oficira sa Jungenfeldom, poput komandanta Kolubarskog korpusa JVuO kapetana Milorada Lapčevića, generala [[Svetomira Đukića]], komandanta Severnih pokrajina JVuO (tj. [[Vojvodina|Vojvodine]] i [[Slavonija|Slavonije]]) ili majora Ilije Orelja, u vezi sa planiranjem krupnije operacije protiv snagâ [[NOV i POJ]] u [[Srem]]u avgusta 1944. godine, general Dragoljub Mihailović je bio obaviješten od strane pukovnika Dragomira Radovanovića, delegata Vrhovne komande Jugoslovenske vojske u otadžbini za Vojvodinu: {{izdvojeni citat|Dobro je što je kapetan Lapčević postavljen za komandanta Sremske jurišne grupe, no on je svojim radom za poslednji mesec dana stalno radio sa nemačkim komandantom iz [[Šabac|Šapca]]. On — kapetan Lapčević je izvodio akciju u [[Kupinovo|Kupinskom]] kutu po zapovesti nemačkog komandanta iz Šabca, javno sa njim sedeo obilazio Kupinski kut naravno da su u ovom pogledu sudelovali đeneral Đukić i major Orelj. Major Orelj je potpuno zabrljao. Nezgodno je što se svuda prestavlja za Vašeg Delegata te u ime Vaše onako pijan naređuje i govori. Sve ovo vide ovi naši mladi komandanti koji vode ljude i koji treba da nose ceo teret borbe na svojim leđima. Oni nemogu da dozvole da im neko prebaci da su saradnici Nemaca. Kapetan Lapčević, đeneral Đukić i major Orelj mogli su i trebali da rade, ali samo tajno, a nikako javno svakog dana sedeti u kafani u s. [[Ušće (Obrenovac)|Ušće]] pored puta [[Obrenovac]]—Šabac, još đeneral Đukić sa đeneralskom kapom i t.d. Da umirim ove mlade ljude i da im objasnim da će se ovo zabraniti i da će se ako se šta radi, u buduće tajno raditi, trebalo je dosta vremena i muke.<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_37.htm Izveštaj delegata Vrhovne komande za Vojvodinu od 22. avgusta 1944. Draži Mihailoviću o akcijama protiv NOV i POJ u Sremu i o saradnji sa nemačkim trupama]</ref>}} Iz Armijske grupe »F« javljeno je 13. septembra 1944. godine da Mihailovićevi četnici pomažu okupacionoj sili i prilikom defanzivnih akcijâ u zapadnoj Srbiji: {{izdvojeni citat|Sjeverozapadna Srbija: Noćni napad crvenih bandi na [[Valjevo]] odbijen od strane četnika i vlastitih snaga.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=553&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000550.] <br /> ({{jez-njem|"NW–Serbien: </br> Nachtangriff roter Banden auf Valjevo durch Cetniks und eig. Kräfte abgeschlagen."}})</ref>|Tajni dnevni izvještaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«) za 13. IX 1944.}} U [[Istočna Srbija|istočnoj Srbiji]] četnici su asistirali okupatoru pri zaštiti objekata od strateškog značaja za ratnu privredu Trećeg Reicha, čime je Nijemcima znatno olakšavana eksploatacija rudnih bogatstava u zemlji: {{izdvojeni citat|Napad bandi na rudnik uglja [[Bogovina]] odbijen od strane DM–jedinicâ i mešovite borbene grupe (Landesschützen iz [[Bor]]a i delovi 1. policijskog dobrov. bataljona).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=403&rec=78&roll=332 NARA, T78, Roll 332, frame no. 6289656.] <br /> ({{jez-njem|"BANDENANGRIFF AUF KOHLENBERGWERK BOGOVINA DURCH DM–VERBAENDE UND GEMISCHTE KGR (LDS AUS BOR UND TLE. POL. FREIW.BTL. 1) ABGEWIESEN."}})</ref>|Dnevni izvještaj Komande Jugoistoka (Armijska grupa »F«), 27. VIII 1944. godine}} Načelnik štaba Četvrte grupe jurišnih korpusa JVuO major [[Neško Nedić]] je 13. septembra izdao naređenje kapetanu Vojislavu Markoviću da u najtješnjoj vezi sa njemačkim okupacionim snagama odbace [[1. proleterska divizija|Prvu proletersku diviziju]] prilikom napada na Valjevo: {{izdvojeni citat|Tvoj korpus za sada ostaje za akciju prema Valjevu — prema komunističkoj grupi dejstvuje u Kolubari. Pošto ovu akciju vode uglavnom Nemci to će tvoja uloga biti da naslonom naših i u sporazumu sa njima izvršiš tučenje crvenih sugerišući Nemcima najpogodnija rešenja. Od Nemaca ćeš neposredno da se snabdevaš municijom, a glavni zadatak ti je da prisustvom uz nemačke trupe goniš i hvataš komuniste koje oni razbijaju.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_69.htm Naređenje načelnika štaba 4. grupe jurišnih korpusa od 13. septembra 1944. komandantu 7. jurišnog korpusa da sadejstvuje s nemačkim trupama u odbijanju napada 1. proleterske divizije NOVJ na Valjevo]</ref>}} Istovremeno, Nijemci otpočinju s izvođenjem [[Operacija Cirkus|operacije »Cirkus«]] ({{jez-njem|Zirkus}}), čiji je cilj bio ovlađivanje [[Kolubara|kolubarskim]] pobrđem. Operacija je počela 24. septembra 1944, uz učešće [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS-divizije »Prinz Eugen«]], [[Brandenburger|1. puka »Brandenburg«]] (bez 1. bataljona), 202. tenkovskog bataljona, dijelova 5. policijskog puka i pripadnikâ Šumadijske i Kolubarske grupe korpusa JVuO.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.pdf Pregled dejstava potčinjenih jedinica vojnoupravnog komandanta Jugoistoka (Armijske grupe »Srbija«) od 23. avgusta do 4. novembra 1944. godine]</ref> Prethodnog dana, ispred Komande Jugoistoka je načelnik štaba Armijske grupe »F« general [[Arthur Winter]] uputio izvještaj kojim najavljuje početak operacije, napominjući da će se i brojne četničke jedinice boriti na strani Wehrmachta: {{izdvojeni citat|Početak "Cirkusa" 24. septembra. [...] Sve naše snage u sjeverozapadnoj Srbiji potčinjene su Borbenoj grupi fon Jungenfeld. U kruševačkom kraju uspješno napredovanje većih četničkih snaga, uz podršku 12. bataljona iz sastava [[Druga oklopna armija (Wehrmacht)|2. oklopne armije]], protiv crvenih bandi u području sjeverozapadno od Kruševca. Pothvat će biti nastavljen sa 6.000 četnika.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=941&rec=311&roll=193 NARA, T311, Roll 193, frame no. 000931.] <br /> ({{jez-njem|"Beginn "Zirkus" 24.9. Durch Aufkl.– Vorstoss 1. Rgt. Brandenburg Arandjelovac stark feindbesetzt festgestellt. Sämtl. eig. Kräfte in NW–Serbien Kgr. v. Jungenfeld unterstellt. Raum Krusevac erfolgreicher Vorstoss stärkerer Cetnik–Kräfte, unterstützt durch 2./Pz.Abt.z.b.V.12 gegen rote Banden Raum NW Krusevac. Unternehmen wird mit 6000 Cetniks fortgeführt."}})</ref>|Povjerljivi izvještaj Komande Jugoistoka Vrhovnoj komandi oružanih snaga od 23. IX 1944.}} U septembru su kvislinške formacije [[Srpska državna straža|Srpska državna]] i [[Srpska granična straža|granična straža]] preformirane u [[Srpski udarni korpus]] (jačine 6.800), stavljen pod Mihailovićevu komandu.<ref>[http://www.znaci.org/00001/4_12_4_168.htm Izveštaj komandanta Armijske grupe "Srbija" od 4. novembra 1944] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230714172817/https://znaci.org/00001/4_12_4_168.htm |date=2023-07-14 }}, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII (nemački dokumenti), knjiga 4, Vojnoistorijski institut, Beograd - dokument 168</ref> U prvoj polovini septembra, četničko-nemačka odbrana [[Srbija|Srbije]] sa zapada doživela je slom usled prodora [[NOVJ]]. Bitka za [[Srbija|Srbiju]] definitivno je rešena tokom oktobra [[Beogradska operacija 1944.|Beogradskom operacijom]], uz sadejstvo [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] sa oklopnim snagama [[Crvena armija|Crvene armije]]. No, i pored toga, JVuO je nastavila sadejstvovati sa Vermahtom: {{izdvojeni citat|Usljed jakog komunističkog pritiska, još četničkih jedinica, uključujući i one iz istočne Srbije, izrazile su spremnost za dalju borbu protiv komunista u saradnji sa njem. Wehrmachtom.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=101&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame 000095: Izvještaj o neprijatelju u Srbiji, Hrvatskoj, Crnoj Gori i Albaniji (Dodatak za savjetovanje kod načelnika štaba jugoistoka od 2. oktobra 1944.)] <br /> ({{jez-njem|"Unter dem starken kommunistischen Druck haben sich weitere Cetnik–Führer, auch aus O–Serbien bereit erklärt, gemeinsam mit der Deutschen Wehrmacht gegen die Kommunisten zu kämpfen."}})</ref>|Izvještaj [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 2. oktobra 1944.}} {{izdvojeni citat|Četnička grupa [[Siniša Ocokoljić|Ocokoljića]] iz istočne Srbije osiguravala je pozadinu Müllerovom korpusu prilikom borbi protiv Rusa u rejonu okuka Dunava–Zaječar.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=568&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000562-000564: Držanje D.M.-četnika u Srbiji (dodatak za izvještaj o neprijateljskim namjerama od 19. oktobra 1944.)] </br> ({{jez-njem|"Die ostserbische Cetnikgruppe des Ocokoljic hat dem Korps Müller bei den Verteidigungskämpfen gegen die Russen im Raum Donauschleife–Zajecar Dienste zur Freihaltung der rückwärtigen Verbindungen geleistet."}})</ref>|Njemački izvještaj od 19. oktobra 1944.}} Opšta (pozitivna) ocjena o doprinosu četničkih snaga u borbi na strani njemačkog Wehrmachta tokom bitke za Srbiju, data je u izvještaju štaba [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]], poslatom 21. avgusta 1944. godine Vojnom zapovjedniku Jugoistoka generalu [[Hans Felber|Felberu]]: {{izdvojeni citat|Njemačko vođstvo u Srbiji je stoga moralo tražiti pomoć većih dijelova četnika Draže Mihailovića. Oni su slabo naoružani i nedavno su teško pogođeni usljed izostanka obuke pojedinačnih boraca. Ipak, dobro su se borili, pretrpjeli su znatne krvave gubitke i mogu se označiti kao bezuslovno antikomunistički.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=985&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000975.] ({{jez-njem|"Die deutsche Führung in Serbien mußte sich daher schon bisher der Mithilfe stärkerer Teile der DM–Cetniks bedienen. Diese sind schlecht bewaffnet und infolge geringer Ausbildung des Einzelkämpfers in der letzten Zeit stark angeschlagen worden. Sie haben sich aber gut geschlagen, erhebliche blutige Verluste zu verzeichnen und können als unbedingt antikommunistisch bezeichnet werden."}})</ref>|Njemačka procjena brojnosti partizanskih, njemačkih i kvislinških jedinica u Srbiji (21. august 1944).}} === Proboj četnika i Nijemaca iz Srbije (1944) === {{Poseban članak|Proboj četnika i Nijemaca iz Srbije|Povlačenje kolaboracionista sa Nijemcima (1944–1945)}} [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-J28413, Jugoslawien, deutscher Rückzug.jpg|thumb|Nemački vojnici se povlače iz Srbije.]] Tokom septembra [[1944]]. glavna četnička mobilna formacija u centralnoj i zapadnoj Srbiji, [[Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO|Četvrta grupa jurišnih korpusa]] pod komandom [[Dragoslav Račić|Dragoslava Račića]], skupa sa drugim pridruženim jedinicama, poražena je od nadirućih snaga [[NOVJ]] i potisnuta prema [[Beograd]]u. Ove su jedinice Nemci tokom [[3. oktobra|3]], [[4. oktobra|4.]] i [[5. oktobra]] 1944. vozovima prebacili sa željezničkih stanica Topčider i Ripanj do [[Kraljevo|Kraljeva]].<ref name="ReferenceC">Ratko Parežanin; MOJA MISIJA U CRNOJ GORI, Rim, 1974, str. 17-18.</ref><ref>Radomir Milošević-Čeda: ZAKASNELI RAPORT, Interprint, Beograd, 1996, str. 78-79.</ref> {{izdvojeni citat|Noću, iza ponoći, između 3. i 4. oktobra 1944, krenuli smo iz Beograda, sa železničke stanice u Topčideru... Uveče sam se oprostio sa komandantom Korpusa, generalom Kostom Mušickim... Kod Mušickog je u tom trenutku bio [[Nikola Kalabić]], a u štabu Dobrovoljačkog Korpusa sam primetio i Neška Nedića... Došli su da se dogovaraju sa Dobrovoljačkom komandom i da traže opremu i ostalo. Na brzinu progovorio sam nekoliko reči sa Neškom Nedićem. U vozu su s nama putovali i Kalabićevi četnici. Rekoše nam da idu do Kraljeva, gde se vrši koncentracija četnika za borbu.<ref name="ReferenceC"/>|Nedićev ministar [[Ratko Parežanin]]}} O oštrini borbi koje su se vodile između snaga NOVJ, s jedne, te okupatorsko-kolaboracionističkih jedinica s druge strane, svjedoči i jedan njemački izvještaj neposredno pred [[Beogradska operacija|pad Beograda]]. U izvještaju se apostofira strateški značaj koji je, za odbranu glavnog grada Srbije, predstavljala linija bojišnice u [[Zapadna Srbija|zapadnoj Srbiji]], gdje je bila raspoređena Četvrta grupa jurišnih korpusa JVuO pod komandom potpukovnika Račića: {{izdvojeni citat|Račićeva jurišna grupa korpusa, koja je u septembru u teškim borbama na savskom zavoju bila potisnuta iz područja Čačak–Požega–Užice zbog napredovanja Titovih snaga u zapadnoj Srbiji ka sjeveru, probila se natrag u područje Užice–Požega–Čačak zapadno ka Drini u pojedinačnim grupama, trpeći velike gubitke, nakon što su njemačke snage raspoređene u ovom području povučene na [[Istočni front]]. Usljed nedostatka streljiva i oružja te u odsustvu njemačkih snaga koje bi ga poduprle, Račić je od tada mogao izvoditi samo manje operacije protiv komunističkih grupa. </br> Brzo napredovanje Rusa preko doline Morave do saobraćajnice Beograd–Kraljevo potpuno je promijenilo situaciju kod četnika. Čini se da je bliski kontakt s njemačkim trupama bio poremećen brzim pokretima njemačkih trupa uzrokovanim borbama, tako da se s te strane teško mogao vršiti bilo kakav kontinuirani uticaj na četnike.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=568&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frame no. 000562.] </br> ({{jez-njem|"Die im September durch den Nordvormarsch der Tito–Kräfte im westserbischen Gebiet aus dem Raum Cacak–Pozega–Uzice in harten Kämpfen gegen den Savabogen zurückgedrückte Sturmkorpsgruppe Racic hat sich nach Abzug der in diesem Raum eingesetzten deutschen Kräfte an die Ostfront wiederum unter starken Verlusten in Einzelgruppen in das Gebiet westlich der Drina und den Ausgangsraum Uzice–Pozega–Cacak durchgekämpft. Wegen Mangel an Munition und Waffen und im Hinblick auf das Fehlen deutscher Kräfte als Rückhalt hat Racic seitdem nur kleinere Aktionen gegen komm. Gruppen durchführen können. </br> Das rasche Vordringen der Russen über das Moravatal bis zur Straße Belgrad–Kraljevo hat die Lage der Cetniks völlig verändert. Die Tuchfühlung mit der deutschen Truppe scheint durch die im Kampfverlauf notwendig gewordenen raschen deutschen Truppenverschiebungen unterbrochen zu sein, sodass von dieser Seite die Möglichkeit zu laufender Einwirkung auf die Cetniks kaum mehr bestand."}})</ref>|Držanje D.M.-četnika u Srbiji (dodatak za izvještaj o neprijateljskim namjerama od 19. oktobra 1944.)}} U mjesečnom izvještaju [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] ({{jez-njem|Heeresgruppe F}}) za oktobar 1944, poslatom Komandi Jugoistoka, konstatuje se da četnici u Srbiji nijesu u stanju održati svoje pozicije bez prisustva njemačkih okupacionih trupâ. Oficiri Wehrmachta tvrde da je „prebacivanje najvećeg dijela četničkih jedinica koje su se nalazile u sjevernoj i istočnoj Srbiji u suštini izvršeno da bi se izbjegli sukobi sa Rusima“, na čiju ih je „podmuklost“ upozorila Vrhovna komanda JVuO: {{izdvojeni citat|U borbi sa snagama 1. komun. korpusa koje su napredovale ka Beogradu, krajem septembra je Rudnički korpus [JVuO] u rejonu Lazarevca (32 km si. od Valjeva) potpuno uništen, dok je Kosmajski korpus uspio da se održi u rejonu sjeverno od Mladenovca (4 km j–ji. od Beograda). Nakon povlačenja njemačkih trupa, budući u nemogućnosti da zadrže dotadašnja operativna područja zbog premoći Rusa i komunista, četničke jedinice koje su se borile u sjeverozapadnoj i centralnoj Srbiji prebačene su do sredine oktobra na područje južno od Zapadne Morave.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=675&rec=311&roll=189 NARA, T311, Roll 189, frame no. 001138.] <br /> ({{jez-njem|"Die Verlegung des grössten Teiles der in Nord– und Ostserbien befindlichen Cetnik–Einheiten wurde im wesentlichen zur Vermeidung von Zusammenstössen mit den Russen vorgenommem, vor deren Hinterlist das Obkdo. die Stäbe dringend warnte. <br /> Im Kampf mit den auf Belgrad vorgehenden Kräften des I.komm.Korps wurde Ende September das im Raum Lazarevac (32 NO Valjevo) stehende Rudnik–Korps völlig zerschlagen, während das Kosmaj–Korps sich im Raum Nord Mladenovac (4 SSO Belgrad) behaupten könnte. <br /> Angesichts der Unmöglichket, nach dem Abzug der deutschen Truppen die bisherigen Einsatzräume gegen die Übermacht der Russen und Kommunisten zu halten, wurden die in Nordwest– und Mittel– Serbien kämpfenden Cetnik–Einheiten biss Mitte Oktober in den Raum südlich der Westl. Morava verlegt."}})</ref>}} Izbijanje [[Crvena armija|Crvene armije]] na severoistočnu granicu Jugoslavije izazvalo je pometnju u četničkim redovima. Znatan deo četničkih trupa tokom septembra razbijen je od strane NOVJ u zapadnoj Srbiji. Sam [[Dragoljub Mihailović|Mihailović]] sa manjom grupom boraca je nateran na povlačenje u Bosnu. Neki su pokušali da napadom na Nemce pred sam dolazak Crvene armije ponovo steknu saveznički status ([[Predrag Raković|Raković]], [[Dragutin Keserović|Keserović]], [[Dragoslav Račić|Račić]]), ali je i ovaj pokušaj bio kratkotrajan. Nakon neuspeha, glavnina se krajem oktobra koncentrisala u oblasti Ivanjice. Upravo u tom periodu vrh Armijske grupe E iz Grčke izbio je do [[Novi Pazar|Novog Pazara]]. Četnici su se priključili [[Proboj Armijske grupe E kroz Sandžak|prodoru Armijske grupe E kroz Sandžak]] u istočnu [[Bosna|Bosnu]]. {{Wikisource|Izveštaj Komande grupe armija "E" Komandantu Jugoistoka od 11.11.1944.}} {{izdvojeni citat|Draža Mihailović će nastaviti borbu protiv komunizma. Njegove jedinice se već bore sa Titovim trupama i imaju djelomično vezu sa njemačkim jedinicama (pukovnik v. Jungfeld, general Müller). Sada je stvar u tome, kako upotrebiti četničke jedinice kao prethodnice i osiguranje za komunikacije prilikom predstojećeg izmještanja njemačkih trupa iz Srbije. Pritom se neće moći izbjeći da četnici, prateći moguće pokrete njemačkih trupa ka zapadu, ne dospiju na tlo Hrvatske.<ref name="sr.wikisource.org">[http://sr.wikisource.org/wiki/Zabilje%C5%A1ka_sa_savjetovanja_visokih_njema%C4%8Dkih_politi%C4%8Dkih,_vojnih_i_policijskih_li%C4%8Dnosti_o_%C4%8Detni%C4%8Dkom_pitanju_u_Srbiji,_8._oktobra_1944. Zabilješka sa savjetovanja visokih njemačkih političkih, vojnih i policijskih ličnosti o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=51&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000045—000046.] ({{jez-njem|"D.M. wird weiterhin Kampf gegen den Kommunismus führen. Seine Verbände stehen nach wie vor gegen den Titobanden und haben zum Teil auch die notwendige Bindung an die deutsche Truppe (Oberst von Jungfeld, General Müller). Es wird nunmehr darauf ankommen, die Cetniks bei den zu erwartenden Absatzbewegungen der deutschen Truppe in Serbien als eine Art Vorhut einzusetzen, die die rückwärtigen Verbindungen durch Kampf gegen die dortständigen kommunistischen Banden öffnen. Dabei ist nicht zu vermeiden, dass die Cetniks im Zuge möglicher Rückverlegung der deutschen Kräfte in Serbien nach Westen auf kroatisches Gebiet übertreten."}})</ref>|Zabilješka sa savjetovanja njemačkog okupacionog vrha o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.}} Prvog dana oktobra 1944, u Komandi Jugoistoka je održano savjetovanje na kojem je upozoreno na promjenljivo raspoloženje četnika prema njemačkoj oružanoj sili u okupiranoj Jugoslaviji: {{izdvojeni citat|Srbija: [...] Četničko držanje i dalje različito. Srbijanski četnici se bore zajedno sa Wehrmachtom protiv komunista. Čak je i sam Draža Mihailović tražio njemačko osiguranje za planirano prebacivanje svog štaba iz sjeverozapadne Srbije u područje jugozapadno od Beograda. Ovaj plan se ipak nije ostvario. Suprotno tome, četnici u Istočnoj Bosni, Hercegovini i južnoj Crnoj Gori su neprijateljski nastrojeni. Kreću se ka obali, kako bi u slučaju savezničkog iskrcavanja s njima uspostavili kontakt i dobili savezničku zaštitu od crvenih. Iz sigurnog izvora se doznaje da D.M. izričito osudio njihovo protivnjemačko držanje.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=111&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000105—000106.] ({{jez-njem|"Cetnik–Haltung weiterhin uneinheitlich. Serbische Cetniks kämpfen zusammen mit deutscher Truppe gegen komm. Banden. DM. selbst bat sogar um deutsche Hilfe zur Sicherung beabsichtigter Verlegung seines Hauptstabes von NW–Serbien in Raum SW Belgrad. Diese Absicht jedoch nicht durchgeführt. Demgegenüber feindselige Haltung der Cetniks im O–Bosnien, Herzegovina und S–Montenegro und Bewegung dieser Kräfte zur Küste in den Raum Dubrovnik mit dem Ziel, bei erwarteter engl.Landung Verbindung mit Allierten aufzunehmen und Schutz gegen Rote zu suchen. Nach S.Qu. bekannt, dass DM. die deutschfeidliche Haltung dieser Cetniks aussdrücklich missbilligt."}})</ref>|Izvještaj sa savjetovanja kod načelnika štaba Jugoistoka od 2. oktobra 1944 (1. oktobar 1944.).}} Koliki je stepen kontrole nad četničkim snagama u Srbiji uspjela ostvariti njemačka Komanda Jugoistoka, vidljivo je i iz zapisnika sa sastanka na vrhu, održanog neposredno pred početak [[Beogradska operacija|Beogradske operacije]] (8. X 1944), kada su zabilježene i riječi Višeg SS i policijskog vođe [[Hermanna Behrendsa]]: {{izdvojeni citat|Na pitanje g-dina feldmaršala [tj. [[Maximilian von Weichs|von Weichs]]a — prim.] postoji li mogućnost komunističkog ustanka u Beogradu, Viši SS i policijski vođa Obergruppenführer Behrends je odgovorio odrečno, ističući da su stalnim pročešljavanjem u posljednje vrijeme uklonjeni svi oni komunisti koji bi na bilo koji način mogli učestvovati u takvoj akciji. Na pitanje gdje se nalaze komunisti zatvoreni u koncentracioni logor, Behrends je odgovorio da su svi pobijeni. Na kraju je skrenuo pažnju na to da je u četničke redove uspio ubaciti dovoljno jake grupe Službe sigurnosti [SD-Sicherheitsdienst], koje imaju ostati sa četnicima i ubuduće. Na to je glavnokomandujući primijetio da je samo to dovoljan razlog zašto bi se vodstvo nad četnicima trebalo povjeriti isključivo Višem SS i policijskom vođi.<ref name="sr.wikisource.org">[http://sr.wikisource.org/wiki/Zabilje%C5%A1ka_sa_savjetovanja_visokih_njema%C4%8Dkih_politi%C4%8Dkih,_vojnih_i_policijskih_li%C4%8Dnosti_o_%C4%8Detni%C4%8Dkom_pitanju_u_Srbiji,_8._oktobra_1944. Zabilješka sa savjetovanja visokih njemačkih političkih, vojnih i policijskih ličnosti o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=52&rec=311&roll=194 NARA, T311, Roll 194, frames no. 000045—000046.] ({{jez-njem|"Die Frage des Herrn Feldmarschall an den Obergruppenführer Behrends, ob er mit einem kommunistischen Aufstand in Belgrad rechne, verneinte dieser unter Hinweis darauf, dass er in letzter Zeit durch dauernde Durchkämmungen alle irgendwie für einen Putsch infrage kommenden Kommunisten beseitigt habe. Die Frage nach dem Verbleib der im Konzentrationslager erfassten Kommunisten beantwortete er dahingehend, dass diese alle umgelegt seien. Abschliessend wies Obergruppenführer Behrends noch daraufhin, dass er bei den Cetniks ausreichend starke SD—Kommandos eingebaut habe, die bei den Cetniks verbleiben würden. Von seiten O.B.Südost wurde daraufhin festgestellt, dass allein schon durch diese Tatsache die weitere Führung der Cetnikverbände durch den Höh.SS und Pol.Führer gegeben sei."}})</ref>|Zabilješka sa savjetovanja njemačkog okupacionog vrha o četničkom pitanju u Srbiji, 8. oktobra 1944.}} Nakon poraza u [[Bitka na Jelovoj gori|bici na Jelovoj gori]], Vrhovna komanda JVuO na čelu sa Dražom Mihailovićem obrela se u [[Istočna Bosna|istočnoj Bosni]]. Potpukovnik [[Zaharije Ostojić]], komandant Istaknutog dela štaba Vrhovne komande, šalje 30. septembra 1944. komandantu Zlatiborskog korpusa kapetanu Dušanu Radoviću (pseudonim »Kondor«) upozoravajuću depešu: {{izdvojeni citat| ''Za Kondora — ultra urgent'' Imam obaveštenje da ste Vi, [Miloš] Marković i [Filip] Ajdačić upućeni u [[Višegrad|višegradski]] srez sa specijalnim zadatkom i da ćete isti izvršiti u punoj vezi sa [[Gestapo]]m i Švabama. Vaši ljudi pričaju da su kaznena ekspedicija. Još u toku današnjeg dana očekujem Vaše objašnjenje, jer ću u protivnom preduzeti potrebno, a narod i istorija reći će ko je izdajnik?<ref>[https://znaci.org/00001/4_14_4_133.htm Izvod iz Knjige poslatih depeša Istaknutog dela štaba Vrhovne komande od 7. avgusta 1944. do 7. januara 1945. godine]</ref>}} Jedinice [[Crvena armija|Crvene armije]] i [[NOVJ]] u prvoj polovini oktobra [[1944]]. zaposele su komunikaciju dolinom [[Morava (reka)|Morave]] između [[Vranje|Vranja]] i [[Velika Plana|Velike Plane]], što je otežalo [[Proboj Armijske grupe "E" iz Grčke 1944|proboj Armijske grupe "E" iz Grčke]]. Ova formacija time je bila usmerena na komunikaciju [[Skoplje]] - [[Kosovska Mitrovica]] - [[Raška]], odnosno dolinom [[Ibar (reka)|Ibra]], i zatim na otvaranje puteva prema [[Sarajevo|Sarajevu]] pod borbom. Tokom ovog četvoromesečnog proboja saradnja između Armijske grupe "E" i četnika iz [[Srbija|Srbije]] i [[Crna Gora|Crne Gore]] imala je više vidova. U izvještaju [[91. armijskog korpusa]] Wehrmachta od 25. oktobra 1944. godine, što ga je potpisao general [[Werner von Erdmannsdorf]],<ref>NARA, T314, Roll 1360, frame no. 000889.</ref> odato je svojevrsno priznanje generalu Mihailoviću i njegovim četnicima kao najvrjednijim antikomunističkim (sa)borcima na čitavom okupiranom području [[Jugoistočna Evropa|jugoistočne Evrope]]: {{izdvojeni citat|Među antikomunističke grupe u Srbiji spadaju i sljedbenici srpskog pukovnika Draže Mihailovića [Mihailović je unaprijeđen u čin generala još decembra 1941. — prim.] i neke nezavisne četničke jedinice (četnik — borac za slobodu). Pukovnik Draža Mihailović igra u Srbiji ulogu sličnu onoj koju igra general [[EDES]]-a [[Napoleon Zervas|Zervas]] u Grčkoj. On jeste anglofil, ali i apsolutno antikomunistički nastrojen. Na osnovu njegova antikomunističkog stava, saradnja [četnika i Nijemaca] u borbi protiv Titovih komunističkih bandi bila je uglavnom zadovoljavajuća. Srbin je dobar vojnik i u tom pogledu nalazi se na prvom mjestu na Balkanu. Disciplinovan je, žilav i uporan, te stoga stoji iznad prosječnog Grka. Srpske bande se bore žešće od Grka i imaju se više cijeniti od grčkih bandita. Njihovo naoružanje je dobro.|Uputstvo za srpsko-albansku teritoriju, izdato od strane obavještajnog odjeljenja 91. armijskog korpusa, 25. oktobar 1944. godine}} Prilikom proboja od [[Sjenica|Sjenice]] prema [[Prijepolje|Prijepolju]] [[24. oktobra|24]]-[[31. oktobra]] [[1944]]. Nemci su nastupali zajedno sa borcima [[Srpski udarni korpus|Srpskog udarnog korpusa]] protiv snaga [[37. sandžačka divizija|37. sandžačke divizije]]. Od Prijepolja se glavnina [[Armijska grupe "E"|Armijske grupe "E"]] kroz Sandžak usmerila na pravac Prijepolje - Višegrad - Rogatica - Sarajevo. Jednim motorizovanim bataljonom Nemci su 1. novembra otvorili su put Prijepolje - Pljevlja, i usmerili celokupne četničke snage iz [[Srbija|Srbije]] na pravac [[Sjenica]] - [[Prijepolje]] - [[Pljevlja]] - [[Goražde]]. Time su iskoristili snage [[JVUO]] iz Srbije kao svoju levu pobočnicu. Nakon toga, svojim napadom na NOVJ u pravcu Tuzle ([[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944]]) sadejstvovale su snagama [[Armijska grupa E|Armijske grupe E]] u njihovom proboju na sever. U dnevnom izvještaju za 13. novembar 1944. o situaciji na teritoriji okupirane Jugoslavije iz štaba Armijske grupe »F«, u paragrafu naslovljenom “Njemačke i savezničke trupe“, navodi se, očigledno na osnovu presretnute komunikacije snaga NOVJ, da se general Dragoljub Mihailović nalazi u rejonu [[Sjenica|Sjenice]] sa „aktivnim jugoslovenskim generalom” (moguće da je riječ o [[Miroslav Trifunović|Miroslavu Trifunoviću]]).<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=719&rec=311&roll=189 NARA, T311, Roll 189, frame no. 001217.] <br /> ({{jez-njem|"I. Deutsche und verbündete Truppen. </br> Draza Mihajlovic befindet sich mit einem aktiven jugosl. General im Sjenica. (VII.mont.Brig. an 3.Div. 4.11.)"}})</ref> Dok komandant [[Armijska grupa E|Armijske grupe E]] general [[Aleksander Ler|Ler]] u svom pregledu brojnog stanja od [[16. novembra]] [[1944]]. ubraja 10.000 četnika Pavla Đurišića u vlastite (njemačke) trupe,<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_174.htm Pregled brojnog stanja jedinica potčinjenih Grupi armija »E« na dan 16. 11. 1944. godine, Zbornik dokumenata i podataka o NOR-u, tom XII - dokumenti nemačkog rajha, knjiga 4], Vojnoistorijski institut, Beograd - dokument 174.</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=382&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frames no. 000376—000377.]</ref> dotle se za četnike iz Srbije u izveštaju poslatom Vrhovnoj komandi u [[Berlin]]u kaže da se "drže u senci Vermahta". Nevoljno savezništvo veoma dobro ilustruje i sljedeći izveštaj: {{izdvojeni citat|Grupa Marković (2500—3000), u sporazumu sa nem. vojskom, osigurava odsek Mitrovica — Raška (mesta uklj.) — Novi Pazar. Izviđanje protiv Bugara, Tita i Sovjeta. Do sada nije bilo ozbiljnih incidenata. Potrebna je opreznost. [[Miroslav Trifunović|Trifunović]] sa oko 18.000 četnika [[Dragoslav Račić|Račića]] i [[Dragutin Keserović|Keserovića]], uporedno sa nem. pokretima u rejonu Prijepolje. Pravac marša Foča. U početku učešće u borbenim dejstvima na nemačkoj strani (zaštita bokova). U poslednje vreme samo saputnici. Utisak: dokle god postoje zajednički interesi — uopšte mir. Ako vide mogućnost uspeha, bezuslovno treba očekivati prepade na nemački [[Vermaht]], naročito na odvojene grupe. <br /> Moli se da se dostavi rezultat pregovora DM — [[Hermann Neubacher|zastupnik Ministarstva spoljnih poslova]].<ref>[http://sr.wikisource.org/sr-el/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%B5_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%98%D0%B0_%22%D0%95%22_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83_%D0%88%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0_%D0%BE%D0%B4_11.11.1944. Izveštaj Komande grupe armija "E" Komandantu Jugoistoka od 11.11.1944.], Vojnoistorijski institut, NAV--T-311, r. 184</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=507&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000501.] <br/> ({{jez-njem|"1.) Gruppe Markovic (2500–3000) sichert im Einvernehmen mit dt. Truppe Abschnitt Mitrovica – Raska (Orte ausschl.) – Novi Pazar. Aufklärung gegen Bulgaren, Tito und Sowjets. Bis jetzt keine ernsteren Zwischenfälle. Vorsicht geboten. <br /> 2.) Trifunovic mit ca. 18000 Cetniks des Racic und Keserovic gleichlaufend mit dt. Bewegungen im Raum Prijepolje Marschrichtung Foca. Anfangs Teilnahme an Kampfhandlungen auf deutscher Seite (Flankenschutz). Neuerdings nur Mitläufer. Eindruck: Solange gleichlaufende Interessen im allgemeinen Ruhe. Wenn erfolgversprechend, Überfälle gegen deutsche Wehrmacht, besonders Splittergruppen, unbedingt zu erwarten. <br /> 3.) Um Übermittlung des Verhandlungsergebnisses DM – Vertreter AA wird gebeten."}})</ref>}} Načelnik štaba Armijske grupe »E« general-major [[Erich Schmidt-Richberg]] piše 5. decembra 1944. godine o pokušajima da se s četnicima Draže Mihailovića nađe, u vrijeme zajedničkog povlačenja, obostrano korisno rješenje u smislu nastavka saradnje u borbi protiv snagâ [[NOV i POJ]]: {{izdvojeni citat| ''Borbenoj grupi pukovnika Bemera </br> Glavni štab [[V SS brdskog korpusa]]'': 1) Pošto nemačka Vrhovna komanda sa opunomoćenicima DM već pregovara (preko izaslanika pukovnika [[Gojko Borota|Borote]]), molimo da se generalu Trifunoviću predoči da sačeka uputstva od svog pretpostavljenog starešine. 2) Utvrđivanje neke neutralne zone ist. od [[Sokolac|Sokolca]] ne može se dovesti u sklad sa nemačkim planovima. 3) Ostali predlozi DM već su dostavljeni. 4) U držanju nemačkog Vermahta, koje je ranije utvrđeno, prema četnicima ništa se nije promenilo. Nemački Vermaht ima nameru da zadovolji potrebe četnika u što većoj meri uzimajući u obzir i pružanje materijalne pomoći.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »E« ZA PERIOD OD 1. OKTOBRA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=868&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000862.] <br/> ({{jez-njem|"An Kampfgruppe Oberst Böhmer nachrichtl.: </br> Gen.Kdo.V.SS-Geb. Korps (durch Schreiben, 2. Ausf.) </br> 1.) Da deutsches Okdo. nur mit einer DM Vertretung verhandeln kann, und dies bereits geschiet (von entsandter Oberst Borota), wird gebeten, dass General Trifunovic nahezulegen, Weisungen seiner vorgesetzten Stelle abzuwarten. </br> 2.) Festlegung eines neutralen Raumes ostw. Sokolac läst sich mit deutschen Planungen nicht in Einklang bringen. Entsprechende andere Vorschläge wurden bereits DM übermittelt. </br> 3.) An dem ursprünglich festgelegten Verhalten der deutschen Wehrmacht gegenüber den Cetniks hat sich nichts geändert. </br> 4.) Die deutsche Wehrmacht wird versuchen, den Bedürfnissen der Cetniks weitgehend gerecht zu werden und beabsichtigt hierzu auch materielle Hilfeleistung."}})</ref>}} U posljednjim mjesecima okupacije Jugoslavije, dužnosnici njemačkog Wehrmachta mogli su dati konačni i zaokruženi sud o karakteru kolaboracije JVuO sa okupacionim snagama. Tako uputstvo iz štaba 91. armijskog korpusa od 26. decembra 1944. godine sadrži veoma iznijansirano tumačenje kvaliteta dosadašnje njemačko-četničke saradnje, prvenstveno uslovljene spoznajom da [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] predstavlja zajedničkog neprijatelja. Pored toga, oficiri iz štaba 91. koprusa analiziraju kako se može proći s najmanje političke štete usljed stalno prisutnog antagonizma između vlasti NDH i četnikâ, preporučajući oprez u odnosima s potonjima zbog njihovih neprekinutih veza sa [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznicima]]: {{izdvojeni citat|Srpski četnici: </br> Upotreba četničkih jedinica dala je u raznim oblastima dobre rezultate. Poznavanje zemljišta od strane četnikâ i njihove izviđačke aktivnosti protiv Titovih snaga od koristi su njemačkom Wehrmachtu. Međutim, oslanjanje četnika na njemački Wehrmacht proizilazi isključivo iz činjenice da su inferiorni u odnosu na Titove snage — [[Angloamerika|angloamerička]] oružana intervencija bi ih navela da odmah promijene kurs. Njihovi pokušaji da se svrstaju uz angloameričkog neprijatelja se nastavljaju. Stoga se savjetuje veliki oprez kada se postupa sa četnicima. Za vlastiti stav prema četnicima presudno je sljedeće: </br> 1) Upotreba četničkih jedinica mora se sprovesti na način tako da, u slučaju nagle promjene kursa, šteta ostane u granicama podnošljivog; </br> 2) Nijemci moraju iskoristiti neprijateljstvo između četnika i boljševičkih bandi; </br> 3) Saradnja s četnicima od slučaja do slučaja u zamjenu za opskrbu borbenom municijom, zdravstvenu njegu i snabdijevanje namirnicama, ukoliko su dostupne; </br> 4) Cjelokupno hrvatsko stanovništvo mrzi četnike; kompromis između njih i hrvatskih vlasti (posebno ustaša) teško da je moguć. Stoga, moramo spriječiti njihov upad na hrvatski teritorij, posebno između [[Drina|Drine]] i [[Bosna (rijeka)|Bosne]]. Prelazak [natrag] preko Drine u Srbiju, naročito od strane četnika iz Stare Srbije [misli se na teritoriju Nedićeve Srbije — prim.], treba podržati, jer se time izbjegava konflikt s NDH. Na hrvatskom tlu, taktički nužan kontakt s četnicima tokom operacija protiv Titovih snaga treba održati što je moguće više neprimjetnijim, s obzirom na odnos s ustašama; </br> 5) Postojeća mržnja između srpskih četnika i [[Bošnjaci|Muslimana]] zahtijeva poseban oprez tokom pregovora s obje strane i njihovog upošljavanja, jer će se i jedna i druga strana ili povući ili odmah zauzeti neprijateljski stav ako se za takve pregovore sazna; </br> Da li se četnici mogu iskoristiti u njemačku svrhu u borbi protiv Titovih bandi, '''čime bi se uštedjela njemačka krv''', zavisiće od razumnog i vještog pregovaranja s njima.<ref>[https://znaci.org/ok/T317.php?sta1=etni&sta2=D.M&idem=1404 NARA, T314, Roll 1630, frame no. 000770.] <br /> ({{jez-njem|"Die serbischen Cetniks. </br> Der Einsatz von Cetnik–Verbänden hat in verschiedenen Gebieten guten Ergebnissen geführt. Von Nutzen für die Deutsche Wehrmacht ist die Landeskenntnis der Cetniks und ihre Aufklärungstätigkeit den Titobanden gegenüber. </br> Anlehnung der Cetniks an die Deutsche Wehrmacht beruht jedoch nur auf die Tatsache, daß sie den Titokräften unterlegen sind: ein bewaffnetes angloameriknisches Eingreifen wird ihr sofortiges Umschwenken veranlassen, Ihre Versuche, sich dem angloamerikanischen Gegner zu nähern, laufen weiter. Große Vorsicht den Cetniks gegenüber ist daher angebracht. </br> Für die eigene Haltung den Cetniks gegenüber ist maßgebend: </br> 1.) Der Einsatz der Cetnik–Verbände ist so durchzuführen, daß bei plötzlichem Umschwenken der Schaden in erträglichen Grenzen bleibt. </br> 2.) Die Feindschaft zwischen den Cetniks und bolschewistischen Banden muß deutscherseits ausgenützt werden. </br> 3.) Zusammenarbeit mit Cetniks von Fall zu Fall gegen Bereitstellung von Gefechtsmunition, sanitäre Betreuung und Verpflegung, soweit diese vorhanden. </br> 4.) Die Cetniks sind bei der gesamten kroatischen Bevölkerung verhasst, ein Ausgleich zwischen ihnen und den kroatischen Dienststellen (bes. Ustascha) ist kaum möglich, daher muss ein Eindringen in den innerkroatischen Raum insbesondere zwischen Drina und Bosna unsererseits verhindert werden. Ein Übertritt insbesondere der altserbischen Cetniks über die Drina nach Serbien ist zu unterstützen, da so Konflikt mit Kroatien vermieden wird. Auf kroatischem Boden ist taktisch notwendige Fühlung mit Cetniks bei Einsatz gegen Titobanden im Hinblick auf Verhältnis zur Ustascha möglichst wenig in Erscheinung treten zu lassen. </br> 5.) Der bestehende Haß zwischen serbischen Cetniks und Muselmanen verpflichtet bei Verhandlungen und Einsatz beider Teile zu besonderer Vorsicht, da bei Bekanntwerden solcher Verhandlungen beide Parteien entweder abspringen oder sofort eine feindselige Haltung einnehmen werden. </br> Von einer verständnisvoll und geschickt geführten Verhandlung mit den Cetniks wird es abhängen, ob diese durch Einsatz gegen Titobanden für deutsche Zwecke nutzbar gemacht werden können, somit also deutsches Blut gespart werden kann."}})</ref>|Uputstvo načelnika štaba 91. armijskog korpusa o „srpskim četnicima“ iz decembra 1944.}} === Proboj četnika i Nijemaca iz Crne Gore (1944) === {{Poseban članak|Proboj četnika i Nijemaca iz Crne Gore|Pavle Đurišić|Crnogorski dobrovoljački korpus}} [[File:Spisak vlastitih trupa njemačke Armijske grupe E 1944, decembra 1944.jpg|thumb|Spisak trupa njemačke Armijske grupe »E« iz decembra 1944.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=382&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000376.]</ref> Na spisku se nalazi i “10.000 Crnogoraca“ ({{jez-njem|"10.000 Montenegriner"}}). Riječ je o četnicima [[Pavle Đurišić|Pavla Đurišića]] (tj. CDK), koji su se povlačili zajedno sa okupacionim snagama.]] Dok su srbijanski četnici sadjejstvovali snagama Armijske grupe »E« u njihovom proboju na sjever, četnici iz Crne Gore uzeli su učešća u [[Proboj XXI brdskog korpusa iz okruženja|proboju XXI brdskog korpusa iz okruženja]]. Jedinice crnogorskih četnika, koje su od Njemaca takođe preformirane u dobrovoljačke pukove ("[[Crnogorski dobrovoljački korpus]]"), borile su se u sastavu njemačkog [[21. brdski armijski korpus (Nemačka)|21. brdskog korpusa]] između [[Danilovgrad]]a i [[Cetinje|Cetinja]] rame uz rame sa njemačkim vojnicima. Ove snage učestvovale su zajedno sa njemačkim snagama u operacijama protiv NOVJ ([[Operacija Frilingservahen aprila 1944|Frilingservahen]], [[Operacija Ribecal avgusta 1944|Ribecal]]). Komandant [[Armijska grupa E|Armijske grupe "E"]] je u svom izvještaju od ove četnike ubrojao u brojno stanje svojih jedinica: {{izdvojeni citat|C. D. K. od 3 puka, pod komandom potpukovnika [[Pavle Đurišić|Đurišića]], formiran neposredno od strane K-de 2. OkA ([[Druga oklopna armija (Nemačka)|Druga oklopna armija]]), bio je do sada u službenom pogledu potčinjen K-di 2. OkA a u snabdevačkom i taktičkom pogledu 181. peš. div., koja je trebalo da se obimno uključi u obuku. [...] C.D.K. se do sada dokazao u borbi protiv komunista, ali je upitna njegova pouzdanost prema njemačkom Wehrmachtu zbog Đurišićeva kontradiktornog stava.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=825&rec=314&roll=664 NARA, T314, Roll 664, frame 000817.] <br /> ({{jez-njem|"M.F.K. zu 3 Rgt. unter Führung Oberstleutnant Djurisic, wurde von Pz.AOK 2 unmittelbar aufgestellt, unterstand bisher truppendienstlich Pz.AOK, versorgungsmässig und taktisch 181.Inf.Div., die sich ausbildungsmässig weitgehend einzuschalten hatte. </br> M.F.K. im Kampf gegen Kommunisten bisher bewährt, jedoch in seiner Zuverlässigskeit gegenüber der deutschen Wehrmacht durch widerspruchsvolle Haltung Djurisic fragwürdig."}})</ref>|Izvještaj Komande 21. brdskog korpusa Komandi Grupe armija "E" od 23. septembra 1944. godine}} O odluci komandanta Crne Gore, Boke i Sandžaka JVuO potpukovnika Pavla Đurišića da slijedi kolonu njemačkih armijâ pri povlačenju s Balkana, te o značajnoj pomoći pruženoj okupatoru od strane crnogorskih četnika tom prilikom, piše u svojim ratnim memoarima i [[Hermann Neubacher]]: {{izdvojeni citat|On je bio opasan nemački saveznik. Meni je uvek bilo savršeno jasno da bismo mi za Pavla Đurišića, u slučaju invazije zapadnih sila na Balkan, ponovo postali njegov najveći neprijatelj. Kada je započelo povlačenje nemačkih trupa iz Crne Gore, Pavle Đurišić je krenuo sa njima. Tokom napornih marševa po planinskom terenu, tokom operacije povlačenja prolazili smo i kroz područja koja su kontrolisali partizani. Njegove trupe vodile su borbu sa partizanima i time nemačkim trupama olakšale evakuaciju sa tog prostora. Kasnije je Pavle Đurišić sklopio ugovor sa ustaškim trupama Ante Pavelića, da bi mogao da prođe sa svojim jedinicama kroz Hrvatsku i Istru. Tamo su se već nalazile i druge četničke jedinice, kao i Ljotićevi dobrovoljci.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN], str. 176—177.</ref>|[[Hermann Neubacher]]}} === Prelazak sa Nemcima u Bosnu (1944-1945) === {{main|Proboj Armijske grupe E kroz istočnu Bosnu|Četnička ofanziva u istočnoj Bosni 1944.|Bosanska golgota}} [[File: Četnički oficir Dinarske divizije, SS-Sturmbannführer Ernst Lerch i neidentificirani SS-Hautsturmführer tokom ofanzive protiv IX. korpusa.jpg|thumb|Oficir [[Dinarska četnička divizija|Dinarske divizije JVuO]], SS-Sturmbannführer [[Ernst Lerch]] i neidentificirani SS-Hauptsturmführer tokom ofanzive protiv [[9. korpus NOVJ|9. korpusa NOVJ]] u Sloveniji, mart 1945. godine<ref>[http://bandenkampf.blogspot.com/2016/05/bk0164.html Bandenkampf in Jugoslawien 1941–1945: </br> 0164 | Photo | Höherer SS- und Polizeiführer Adriatisches Küstenland]</ref>]] [[Armijska grupa "E"]] imala je u planu otvaranje komunikacija kroz istočnu Bosnu, pa je krajem novembra jedna njena divizija ([[11. poljska vazduhoplovna divizija (Nemačka)|11. poljska vazduhoplovna divizija]]) započela napad pravcem od [[Rogatica|Rogatice]] prema [[Zvornik]]u, protiv snaga [[Treći udarni korpus NOVJ|Trećeg udarnog korpusa]] [[NOVJ]]. Međutim, kako su tokom ofanzive [[NOVJ]] i Crvene armije od 3. decembra nemačke pozicije na [[Sremski front|Sremskom frontu]] ozbiljno ugrožene, ova divizija hitno je izvučena i transportovana prugom [[Sarajevo]] - [[Slavonski Brod]] na [[Sremski front]]. Na njeno mesto usmerena je glavnina četnika iz [[Srbija|Srbije]]. U izvještaju Operativnog odjeljenja u [[Sarajevo|Sarajevu]] Armijske grupe »E« od 10. decembra 1944, koji potpisuje potpukovnik Warnstorff, istaknuto je: {{izdvojeni citat| Telegram 34. i 91. arm. korpusu, 5. SS-brd. arm. korpusu i Korpusnoj grupi »Kibler«: 1) Četnici na maršu u širi rejon Valjeva privremeno će preći preko područja Rogatica — Ljubovija — Zvornik — Kladanj. 2) DM garantuje najlojalnije držanje prema nemačkim jedinicama i nudi saradnju. Znak raspoznavanja za saradnju između nemačkih jedinica i četnika je: Mitrovica. 3) Četnike u što većoj meri koristiti za službu izviđanja. Materijalna pomoć može im se obezbediti u ograničenim razmerama ukoliko se stave na raspolaganje za borbu protiv bandi. 4) K-da Grupe armija obavestila je hrvatske vlasti o navedenom kretanju.<ref>[https://znaci.org/00001/4_12_4_219.htm IZVOD IZ RATNOG DNEVNIKA KOMANDE GRUPE ARMIJA »E« ZA PERIOD OD 1. OKTOBRA DO 31. DECEMBRA 1944. GODINE]</ref><ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=998&rec=311&roll=184 NARA, T311, Roll 184, frame no. 000992.] ({{jez-njem| <br /> "1.) Cetniks überschreiten auf dem Marsch in den Großraum Valjevo vorübergehend das Gebiet Rogatica – Ljubovija – Zvornik – Kladanj. <br /> 2.) DM hat loyalste Haltung gegenüber deutscher Truppe zugesichert und bietet Zusammenarbeit an. Kennwort zwischen deutscher Truppe und Cetniks für Zusammenarbeit ist "Mitrovica". <br /> 3.) Die Cetniks sind weitgehend für Erkundungsaufträge zu verwenden. Materielle Hilfe darf ihnen in beschränktem Ausmaß gewährt werden, soweit sie sich zum Kampf gegen die Banden zur Verfügung stellen. <br /> 4.) Die kroatischen Behörden sind über obige Bewegung durch Okdo. unterrichtet worden."}})</ref>}} U izvještaju njemačkog opunomoćenog generala u [[NDH]] od 24. decembra 1944. godine,<ref>[https://znaci.org/00001/40_82.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje POSLJEDNJI DANI NA VUČJAKU]</ref> navodi se da je general Draža Mihailović izrazio spremnost za suradnju i sa formacijama NDH u borbi protiv NOVJ: {{izdvojeni citat|Prema izvješću pouzdanog agenta, Draža Mihajlović je izrazio namjeru da se bori skupa sa ustašama i domobranima, jer je njihov zajednički glavni cilj uništenje komunizma.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=443&rec=311&roll=196 NARA, T311, Roll 196, frame no. 000427.] <br /> ({{jez-njem|"Nach zuverlässiger V–Mann–Meldung soll Draza Mihajlovic geäussert haben, er wolle mit den Ustascha und Domobranen zusammen kämpfen, da das gemeinsame Hauptziel die Vernichtung des Kommunismus sei."}})</ref>|Izvještaj njemačkog opunomoćenog generala u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj od 24. XII 1944.}} Četnici su, pod ličnom komandom [[Dragoljub Mihailović|Mihailovića]], nakon koncentrisanja unutar nemačko-ustaških linija, izvršili [[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944|napad na snage NOVJ]]. 8. decembra [[1944]]. ujutro sa nemačko-ustaških položaja u okolini [[Rogatica|Rogatice]] krenuli u silovit napad prema [[Zvornik]]u. Ovaj napad bio je usklađen sa napadom nemačkog 34. armijskog korpusa sa druge strane, pravcem [[Užice]] - [[Ljubovija]] - [[Zvornik]]. Ovom prilikom četnicima su Nemci obezbedili snabdevanje municijom, kao i zbrinjavanje ranjenika u nemačkim bolnicama u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Pošto je prodor četnika prema [[Zvornik]]u odbijen, njihova glavnina usmerila se prema oslobođenoj [[Tuzla|Tuzli]]. U [[Ofanziva JVuO u istočnoj Bosni decembra 1944|neizvesnim borbama od 24. do 28. decembra]] [[Treći udarni korpus NOVJ]] krajnjim naporom odbio je ovaj napad. Nakon ovog poraza, glavnina [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićevih]] snaga razmestila se u [[Modriča|Modriči]] i okolini, gde su nakon kraćeg sukoba uspostavili sporazum sa snagama NDH. Tako su se našli na za Nemce vitalnoj komunikaciji Sarajevo - Brod, vodeći zajedno sa Nemcima teške dvomesečne borbe protiv [[Druga armija JA|Druge jugoslovenske armije]], koja je nastojala da je prekine. Preko pukovnika Borote, komandanta Romanijskog korpusa JVuO, uspostavljena je saradnja sa nemačkim štabom u [[Sarajevo|Sarajevu]], od kojeg je obezbeđeno snabdevanje municijom i bolničko zbrinjavanje ranjenika.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_130.htm Opšti uslovi sporazuma o saradnji između četnika i nemačkih jedinica pripremljeni za pregovore decembra 1944. godine], Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII, knjiga 4, Vojnoizdavački zavod, Beograd - dokument broj 130</ref><ref>[https://www.znaci.org/00001/4_12_4_219.htm Ratni dnevnik Armijske grupe E 1.10.1944-31.12.1944], Zbornik dokumenata i podataka NOR-a, tom XII, knjiga 4, Vojnoizdavački zavod, Beograd - prilog broj 2, (10. decembar 1944)</ref> [[Dragoljub Mihailović|Mihailovićeva]] grupacija takođe je uspostavila vezu sa Štefanom Hedrihom ({{jez-nem|Stefan Hedrich}}), SS-oberfirerom i inspektorom u glavnom štabu SS, komandantom SS-oblasti Severozapadna Bosna.<ref>[https://www.znaci.org/00001/181.htm Roland Kaltenegger: TOTENKOPF & EDELWEIß], četvrti deo: Das Kriegsjahr 1944 (Ares verlag, Graz), strana 268.</ref> [[3. april]]a 1945. godine, kada su nemačke trupe napuštale Bijeljinu i okolinu, Mihailović je pokušao da ih pridobije da ostanu pod njegovom komandom kao jugoslovenski državljani.<ref>[https://www.znaci.org/00001/4_14_4_192.htm Izvod iz Knjige poslatih depeša štaba Vrhovne komande od 12. decembra 1944. do 7. aprila 1945. godine]</ref> [[Schutzstaffel|SS]]-Sturmbannführer (major) [[Ernst Lerch]], u izvještaju od 8. marta 1945. godine, piše da je [[Aleksandar Nikolić (četnik)|Aleksandar Nikolić]], zapovjednik Sremsko-slavonske komande JVuO, zajedno sa svojim trupama (za koje navodi da broje oko 80 ljudi, ali i da bi po pristizanju ostatka jedinice ta cifra mogla dostići i 400) došao u [[Istra|Istru]], tj. u [[Operativna zona Jadransko primorje|Operativnu zonu Jadransko primorje]], gdje se stavlja na raspolaganje njemačkim vlastima. Ernst Lerch moli nadređene da naznače rejon u kojem bi »grupa pukovnika Nikolića« mogla da bude »upotrebljena«: {{izdvojeni citat|1.) U prostor [[Jurdani]], prov. [[Rijeka (grad)|Rijeka]], stigli su delovi četničke grupe pukovnika Nikoliča u jačini oko 80 ljudi. 2.) Prema telegr. Glavnog ureda SS od 7. 2. 45, delovodn. pov. br. 375/45, grupa Nikolić potčinjena je komandantu SS i policije u [Operativnoj zoni] Jadr. primorje. [...] 6.) Pukovnik Nikolić je samostalni četnički komandant i njegov načelnik Štaba major Miladinović je izjavio da ova grupa ne želi nikakvu zavisnost od ministra [[Dimitrije Ljotić|Ljotić]]a, odn. od drugih četničkih grupa. <br /> Oni obećavaju da će se stoprocentno zajedno s Nemcima boriti kako protiv komunista tako i protiv regularnih engleskih trupa koje oni navodno preziru iz dubine duše. <br /> Ovaj osnovni stav oni će zadržati u svakoj situaciji pa ma šta se desilo.<ref>[https://znaci.org/zb/4_6_19.htm Zbornik NOR-a – tom VI – Borbe u Sloveniji – knjiga 19. – 1. III – 15. V 1945. godine, Vojnoistorijski institut], Beograd, 1975, dokument br. 161, str. 822–823.</ref>|Obaveštenje komandanta SS i policije u Operativnoj zoni Jadransko primorje od 8. marta 1945. o pristizanju četnika pukovnika Nikolića u Istru}} [[Hermann Neubacher]], specijalni izaslanik njemačkog Ministarstva vanjskih poslova za [[Jugoistočna Evropa|jugoistočnu Evropu]], u svojim poslijeratnim memoarima ističe da je sa četničkim komandantom održavao vezu sve do aprila 1945, tj. do [[Povlačenje kolaboracionista sa Nijemcima (1944–1945)|zajedničkog povlačenja Nijemaca i četnika]] pred jedinicama NOVJ i [[Crvena armija|Crvene armije]]. Neubacher navodi da je postojala i zamisao o susretu između njega i generala Mihailovića, ali [[Joachim von Ribbentrop]] nije dao dopuštenje za taj sastanak: {{izdvojeni citat|Tokom sukoba četnika sa Englezima, stiglo je do mene pitanje da li bih bio spreman da razgovaram sa Dražom Mihailovićem. Ovu sam molbu prosledio ministru spoljnih poslova Ribentropu, tražeći od njega da mi dozvoli da do takvog susreta dođe. U principu, nije mi bilo zabranjeno da uspostavim kontakt. Ali, za vođenje razgovora morao sam da dobijem specijalnu dozvolu. Bilo mi je, međutim, zabranjeno da stupim na teren koji kontroliše Draža Mihailović. Moja spremnost i želja da se sretnem sa njim bili su veliki, te sam uskoro morao da sam sebi priznam da je moj glavni motiv bio – radoznalost. Da se sretnem sa četničkim vođom, a da se prethodno ne izvrše potrebne pripreme, razgovor bi bio besmislen, i jedino bi doneo neugodnost i neprilike za Dražu Mihailovića, jer bi dobio etiketu „kolaboratera“. Trebalo je susret dobro organizovati, kako bi bilo sigurno da će doneti senzacionalan rezultat. Verovatno je i sam Draža Mihailović tako razmišljao, pa zato, najzad, nije nikada ni došlo do našeg susreta. Ali, ostali smo u vezi preko naših posrednika. I jedna i druga strana bila je u tim kontaktima veoma oprezna. Jedan moj poverljiv čovek čak je tri puta bio u Dražinom glavnom štabu. Da ne bih bio suviše opširan, zadovoljiću se samo tvrdnjom da Draža Mihailović svoju politiku sve do kraja rata nije menjao. Tek početkom 1945, u vreme naših poslednjih borbi u Hrvatskoj, kada je povlačenje naših trupa sa tog prostora bilo samo pitanje dana, Draža Mihailović mi se obratio direktnom molbom – i to preko svojih poverljivih ljudi u Beču – da mu pružim pomoć u vezi sa naoružanjem njegovih jedinica. Tokom nekoliko dana ja sam čak imao direktnu radio-vezu sa njegovim glavnim štabom u Bosni. Moj poverljiv čovek bio je poslednji put kod Draže u aprilu 1945.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 161–162.</ref>}} General Mihailović je odbijao da osobno uđe u bilo kakav aranžman s okupatorom, i od ove je politike odstupio samo u četiri ili pet navrata tokom rata. Riječ je o [[Sastanak u Divcima|sastanku u Divcima]] sredinom novembra 1941. godine, zatim o dva sastanka s predstavnikom Hermanna Neubachera, [[Rudolfom Stärkerom]], u jesen 1944 (prvi u zapadnoj Srbiji na kojem je Mihailovića pratio pukovnik [[Robert H. McDowell]], šef američke vojne misije pri njegovu štabu, a drugi u sjeveroistočnoj Bosni), kao i o posljednjem sastanku sa Stärkerom na planini [[Vučjak]], početkom aprila 1945. Neubacher pokušava u svojoj knjizi ekskulpirati Mihailovića od odgovornosti za kolaboraciju.<ref>[https://znaci.org/00001/40_62.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945, poglavlje ČETNIČKO-NJEMAČKI SPORAZUMI O KOLABORACIJI U SRBIJI]</ref> == Nemci o generalu Mihailoviću i JVuO == [[Datoteka:Draža pred sudom.jpg|mini|desno|Optuženi [[Dragoljub Mihailović]] na [[Beogradski proces|suđenju u Beogradu]] [[1946]].]] {{izdvojeni citat|'''Njemačka je za D.M.-a neprijatelj br. 2 – neprijatelj br. 1 su komunisti'''.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?broj=695&rec=311&roll=195 NARA, T311, Roll 195, frame no. 000686.] <br /> ({{jez-njem|"Deutschland ist für D.M. nur noch der Feind No. 2. Feind No. 1 sind die Kommunisten."}})</ref>|Zabilješka sa sastanka Armijske grupe »F« sa izaslanikom Neubacherom održanog 30. jula 1944.}} Prilikom ispitivanja od strane istražitelja 7. američke armije avgusta 1945. godine, pisanu izjavu o svojim aktivnostima u ratnom periodu sastavio je i [[feldmaršal]] [[Maximilian von Weichs]], koji je avgusta 1943. naslijedio generala Löhra na mjestu glavnokomandujućeg Jugoistoka. U odjeljku naslovljenom »Grupe koje pomažu Njemačkoj«, von Weichs o četnicima Draže Mihailovića piše sljedeće: {{izdvojeni citat|Mihailovićeve trupe su se nekada borile protiv naših okupacionih trupa iz lojalnosti prema svome kralju. U isto vreme su se borile protiv Tita, zbog svojih antikomunističkih ubeđenja. Ovaj rat na dva fronta nije mogao dugo potrajati, posebno kada je britanska podrška počela favorizovati Tita. Sledstveno, Mihailović je pokazao pronemačka stremljenja. Bilo je angažmana tokom kojih su se srpski četnici borili protiv Tita zajedno sa nemačkim trupama. Sa druge strane, dešavalo se da neprijateljski raspoložene četničke grupe napadnu nemačke vozove za snabdevanje da bi popunili sopstvene zalihe. Mihailović je voleo da ostane u pozadini, i prepusti takve poslove svojim podređenima. On se nadao da će dočekati svoje vreme ovom igrom moći, dok mu anglo-američko iskrcavanje ne obezbedi dovoljnu podršku protiv Tita. Nemačka je prigrlila njegovu podršku, koliko god privremenu. Četničke izviđačke aktivnosti naši komandanti su visoko cenili.<ref>http://znaci.org/00002/318_4.htm ({{jez-eng|"MIHAILOVIC's troops once fought against our occupation troops out of loyalty to their King. At the same time they fought against TITO, because of anti—Communist convictions. This two front war could not last long, particularly when British support favored TITO. Consequently MIHAILOVIC showed pro-German leanings. There were engagements during which Serbian Chetniks fought TITO alongside German troops. On the other hand, hostile Chetnik groups were known to attack German supply trains in order to replenish their own stocks. ''MIHAILOVIC liked to remain in the background, and leave such affairs up to his subordinates. He hoped to bide his time with this play of power until an Anglo—American landing would provide sufficient support against TITO. Germany welcomed his support, however temporary. Chetnik reconnaissance activities were valued highly by our commanders''."}})</ref>}} Takođe, feldmaršal von Weichs na drugom mjestu podcrtava da, dok se general Mihailović nastojao držati po strani, taktička je njemačko-četnička kolaboracija na terenu poprimala sve veći obim: {{izdvojeni citat|Iako se on sâm [Mihailović] oštroumno suzdržavao od iznošenja svog ličnog stava u javnosti, bez sumnje kako bi imao odriješene ruke za svaku eventualnost (npr. savezničko iskrcavanje na Balkanu), dopustio je svojim komandantima da pregovaraju s Nijemcima te da s njima sarađuju. I oni su to činili, sve više i više...<ref>Röhr, Werner, ed. (1994). Europa unterm Hakenkreuz: Okkupation und Kollaboration (1938–1945). Berlin: Hüthig. s. 358. <br/ > ({{jez-eng|"Though he himself [Draža Mihailović] shrewdly refrained from giving his personal view in public, no doubt to have a free hand for every eventuality (e.g. Allied landing on the Balkans), he allowed his commanders to negotiate with Germans and to co-operate with them. And they did so, more and more..."}})</ref>|[[Maximilian von Weichs]]}} Specijalni [[Adolf Hitler|Hitler]]ov izaslanik [[Hermann Neubacher]] u svojim memoarima tumači politiku Draže Mihailovića. On piše da je Mihailović „ostao neprijatelj okupatoru, koji je, zbog Titovog uspona, postao njegov neprijatelj broj dva”. Neubacher primjećuje da su Mihailovićevi komandanti sarađivali sa Nijemcima, dočim je on nastavio voditi antiokupatorsku propagandu: {{izdvojeni citat|Politiku Draže Mihailovića nije bilo teško razumeti. On je bio impresioniran nemačkim vojnim podvizima. Pa ipak, sa sigurnošću je računao na to da će Nemačka izgubiti rat. Dovoljno sam čuo od pouzdanih izvora, koji su me obavestili o Dražinom stavu prema Rajhu. On je ostao neprijatelj okupatoru, koji je, zbog Titovog uspona, postao njegov neprijatelj broj dva. Saveznici su Dražu ostavili na cedilu, pa je zato pokušao da od Nemaca – koji su za njega sada bili samo neprijatelj broj dva – dobije što je moguće više oružja. Namera četničkog vođe bila je ova: da se, kada započne nemačko povlačenje, bez borbe dokopa nemačkih strateških pozicija i da se na njima utvrdi. On se spremao za konačan obračun sa Titom, koji je trebalo da se vodi beskompromisno, na život ili smrt, a u pitanju je bila budućnost Jugoslavije. Dok su, dakle, Dražini podređeni komandanti tu i tamo sarađivali sa Nemcima, on je sam nastavio da i dalje vodi propagandu protiv Nemaca.<ref>[http://www.znaci.org/00001/172_7.pdf Herman Nojbaher: SPECIJALNI ZADATAK BALKAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015170611/https://znaci.org/00001/172_7.pdf |date=2022-10-15 }}, str. 160–161.</ref>}} Čak i kada je odobravao kolaboraciju svojih komandanata sa okupatorima, general Mihailović je strogo vodio računa da se na taj način lično ne kompromituje, prvenstveno iz straha od negativne reakcije stanovništva okupirane Jugoslavije. Presretanjem komunikacije između Mihailovića i vojvode Đujića ujesen 1943, njemački nadležni organi su registrovali ovu tendenciju kod četničkog vođstva: {{izdvojeni citat|18.11. Radio-naređenje D.M. Đujiću da još više nego do sada ratuje zajedno sa njemačkim Wehrmachom protiv komunista, jer su oni izdali srpsku nacionalnu stvar. On sam ne može tako postupiti zbog stava naroda.<ref>[https://znaci.org/NARA/T316.php?rec=311&broj=235&roll=196 NARA, T311, Roll 196, frame no. 000223.] <br /> ({{jez-njem|"18. 11. FUNKBEFEHL D. M. AN DJUJIC, MIT DEUTSCHER WEHRMACHT GEGEN KOMMUNISTEN MEHR ALS BISHER ZU KAEMPFEN, DA NATIONALE SACHE SERBIENS VERRATEN. ER SELBST KOENNE WEGEN VOLKSMEINUNG NICHT MITMACHEN."}})</ref>|Depeša komande Druge oklopne armije komandi [[Armijska grupa F|Armijske grupe »F«]] od 21. novembra 1943. godine}} General [[Schutzstaffel|SS]]-a [[Otto Kumm]], treći komandant [[7. SS dobrovoljačka gorska divizija Prinz Eugen|7. SS dobrovoljačke brdske divizije »Prinz Eugen«]], u knjizi ratnih memoara naslovljenoj ''Vorwärts, Prinz Eugen! Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"'' („Naprijed, Prinz Eugen! Istorija 7. SS dobrovoljačke divizije Prinz Eugen”), ostavio je svoje tumačenje prirode odnosâ između JVuO i njemačkog okupatora: {{izdvojeni citat|Kao ostatak „u šumi“ regularne armije nakon okupacije Jugoslavije, oni su nosili stare uniforme – i nove brade, jer su se zakleli da se neće brijati dok okupator ne bude isteran iz zemlje. Oni su bili verni kraljevini i borili su se za svog mladog kralja Petra II, ali radije su se držali udaljenih sela i oblasti, ne napadajući naše jedinice, osim ako se nisu osećali dovoljno nadmoćnim. Disciplina i naoružanje bilo im je relativno dobro, a u odnosu prema drugim jugoslovenskim narodnim i verskim grupama bili su nepredvidljivi – što je često išlo do napada na hrvatska sela i muslimanske žene. Kao prijatelje još su imali Engleze – i njihov radio. Na volovskim kolima ili na konjskim leđima oni su se povremeno prebacivali u druge oblasti, najčešće neuzdrmani, jer smo ih mi puštali, smatrajući da ih dugoročno možemo pridobiti za nas – kao '''braću po oružju protiv komunizma'''. To je donekle nejasna situacija, oni nisu prijatelji, ali ni neprijatelji, i situacija se menja s vremena na vreme.<ref>[http://www.znaci.org/00001/200.htm Otto Kumm: VORWÄRTS, PRINZ EUGEN! - Geschichte der 7. SS-Freiwilligen-Division "Prinz Eugen"], [http://www.znaci.org/00001/200_5.pdf Aufstellung der Division "Prinz Eugen"] str. 52. <br /> ({{jez-njem|"Als Reste der nach der Besetzung Jugoslawiens 'in den Wald' gegangenen regulären Armee tragen sie die alte Uniform – und neue Bärte, da sie geschworen haben, sich nicht früher zu rasieren, bevor nicht der Okkupator aus dem Land gejagt ist. Sie sind königstreu und kämpfen für ihren Jung-König Peter II., doch weichen sie lieber aus in abseits gelegene Dörfer und Gebiete und stellen sich nur selten unseren Verbänden, es sei denn, sie fühlen sich in ausreichender Ubermacht. Disziplin und Bewaffnung sind relativ gut, gegenüber den anderen jugoslawischen Volks- und Glaubensgruppen sind sie unberechenbar, weshalb es oft zu Ubergriffen gegen kroatische Dörfer oder muselmanische Frauen kommt. Als stille Freunde haben sie die Engländer – und ihre Funkgeräte. Auf Ochsenkarren oder hoch zu Roß verlegen sie manchmal in eine andere Gegend, meist ungeschoren, da wir sie ziehen lassen und sie auf lange Sicht für uns gewinnen wollen – als Waffengefährten gegen den Kommunismus. Es ist eine etwas unklare Situation, sie sind nicht Freund, auch nicht Feind, die Lage wechselt von mal zu mal."}})</ref>}} Saradnju sa četničkim formacijama generala Mihailovića u borbi protiv zajedničkog neprijatelja pominje u svojim memoarima i [[Schutzstaffel|SS]]-potpukovnik [[Otto Skorzeny]], vođa njemačkih komandosa, zaslužan za izvođenje brojnih specijalnih operacija tokom rata. Neposredno pred [[Kapitulacija Nacističke Njemačke|kapitulaciju nacističke Njemačke]], ''Obersturmbannführer'' Skorzeny je tri dana (od 5. do 8. maja [[1945]]. godine) vršio dužnost šefa njemačke vojno-obavještajne službe ''[[Abwehr]]''. Po osobnom ''[[Adolf Hitler|Führer]]ovom'' naređenju, potpukovnik Skorzeny biva upućen proljeća 1944. godine u okupiranu Jugoslaviju, kako bi koordinirao [[Operacija Konjićev skok|operacijom uništenja]] [[Vrhovni štab NOVJ|Vrhovnog štaba NOVJ]] i zarobljavanja [[Josip Broz Tito|maršala Tita]]: {{izdvojeni citat|U proljeće 1944. dobio sam naredbu Vrhovne komande Wehrmachta da lociram [[Josip Broz Tito|Titov]] štab, uništim ga i uhvatim Tita, koji je, prema [[Winston Churchill|Churchill]]ovoj volji, već bio zamijenio generala Mihailovića. Mihailović, ratni ministar mladog kralja [[Petar II Karađorđević|Petra II]] od Jugoslavije, koji je živio u egzilu u [[London]]u, bio je uplašen sve većim uticajem komunizma. Na njegovo zaprepaštenje, njegovi su se četnici ponekad borili zajedno čak s mađarskim trupama, Hrvatima [[Ante Pavelić]]a, pa čak i sa našim vojnicima protiv Titovih trupâ.<ref>Otto Skorzeny, ''Meine Kommandounternehmen. Krieg ohne Fronten'', Universitas Verlag in F.A. Herbig Verlagsbuchhandlung GmbH, München, 1993, s. 201. <br /> ({{jez-njem|"Im Frühjahr 1944 bekam ich den Befehl vom OKW, das Hauptquartier Titos ausfindig zu machen, es zu zerstören und Tito gefangenzunehmen, der nach dem Willen Churchills schon den General Mihailowitsch abgelöst hatte. Der Kriegsminister des im Exil in London lebenden jungen Königs Peter II. von Jugoslawien, Mihailowitsch, war über den fortschreitenden Einfluß des Kommunismus erschreckt. Seine Tschetniks schlugen sich zu seinem Erstaunen manchmal sogar gemeinsam mit den ungarischen Truppen, den Kroaten des Ante Pawelitsch und selbst unseren Soldaten gegen die Truppen Titos."}})</ref>}} == Reference == {{izvori|2}} == Povezano == * [[Kolaboracija četnika sa silama Osovine]] * [[Saradnja četnika sa fašističkom Italijom]] == Vanjske veze == {{commonscat|Chetnik collaboration with Axis occupation}} * [https://www.znaci.org/00001/40.htm Jozo Tomasevich: ČETNICI U DRUGOM SVJETSKOM RATU 1941-1945 (Stanford University Press 1975)] {{Kolaboracija u Jugoslaviji}} {{Authority control}} [[Kategorija:Saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu| ]] 4f1buy389yfry67hztyv9e9fmgwtm2x 0 4691555 42656219 42582902 2026-07-17T23:49:40Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Lista rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o Jugoslaviji]] 42656219 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Lista rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o Jugoslaviji]] kjcq4u27kjw7vic7bwkdtu273jzjt2w 0 4702080 42656402 42228224 2026-07-18T11:05:47Z Minorax 135426 42656402 wikitext text/x-wiki {{Infookvir građevina | ime =École Militaire | izvorno ime= | slika =École_militaire_from_the_Eiffel_Tower,_August_2008.jpg | opis slike=Pogled na kompleks škole sa [[Eiffelov toranj|Eiffelovog tornja]] | mjesto = [[Pariz]], Place de Joffre 1 | država = {{flag|Francuska}} | vrijeme gradnje = [[1750]]. - [[1751]]. | otvorenje = | obnova = | rušenje = | naručitelj = [[Louis XV od Francuske|Louis XV]] | vlasnik = [[Francuska]] | korisnik = | tip građevine= [[palača]] | arhitektonski stil = [[neoklasicizam]] | arhitekt =[[Ange-Jacques Gabriel]] | suradnici= | graditelj = | podizvođači = | kvadratura= | visina= | promjer = | broj katova= | širina-stupnjevi =48 | širina-minute =51 | širina-oznaka =N | dužina-stupnjevi =2 | dužina-minute =18 | dužina-oznaka =E | lokacijska karta =Francuska | web=[https://ecole-militaire-lieu-de-memoire.fr/ École Militaire] }} '''École Militaire'' ([[vojska|vojna]] [[škola]]) današnja [[Vojna akademija]] je kompleks [[neoklasicizam|neoklasicističkih]] [[zgrada]] smješten na [[jugoistok]]u [[Champ de Mars]]a.u [[Pariz]]u == Historija i karakteristike== Škola je osnovana nakon [[Rat za austrijsko naslijeđe|Rata za austrijsko naslijeđe]] [[1750]]. na prijedlog [[maršal]]a [[Maurice de Saxe]], uz podršku [[Markiza de Pompadour|Madame de Pompadour]] i [[financije|financijera]] [[Joseph Pâris Duverney|Josepha Duverneya]].<ref name=brit>{{cite web | url =https://ecole-militaire-lieu-de-memoire.fr/ | title =''Les fondateurs de l’École militaire''' | accessdate =14.10.2024. | language=francuski | publisher=École militaire}}</ref> [[datoteka:Main_building_Ecole_Militaire_from_inside_Paris.jpg|left|thumb|240px|<div class="center">Glavna [[palača]] École Militaire</div>]] [[datoteka:École_militaire_-_OSM_2020.svg|left|thumb|240px|<div class="center">[[Tlocrt]] škole</div>]] Kopleks zgrada škole prostire se na 13 [[hektar]]a, izgrađen je po [[projekt]]u [[arhitekt]]a [[Ange-Jacques Gabriel]]a . Gabriel je monumentalne [[palača|palače]] škole [[projekt]]irao [[Inspiracija|inspiriran]] [[Andrea Palladio|paladijevskih]] idejama, povratka na [[Antika|antičke]] kanone ljepote.<ref name=arh>{{cite web | url =https://ecole-militaire-lieu-de-memoire.fr/architecture-classique-francaise/ | title =''École militaire''' | accessdate =14.10.2024. | language=francuski | publisher=École militaire}}</ref> Danas u tom kompleksu djeluje [[60|šesdesetak]] organizacija, za koje radi oko 2500 ljudi, vojnih i civilnih. Visoko vojno obrazovanje, usmjereno je na obuku budućih [[oficir]]a, a posebno mjesto ima Ratna škola, koju pohađaju i brojni [[oficir]]i iz prijateljskih zemalja.<ref name=brit/> == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == {{Commonscat|École militaire}} * [https://ecole-militaire-lieu-de-memoire.fr/ ''Association École militaire, lieu de mémoire''] {{fr icon}} [[Kategorija:Građevine u Parizu]] [[Kategorija:Obrazovanje u Parizu]] 0cz2ret2e894zkktx8vwboyo4qd9y9y 0 4714390 42656317 42498450 2026-07-18T04:28:42Z InternetArchiveBot 155863 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 42656317 wikitext text/x-wiki [[Romi]] su [[Indoarijci|indoarijska]] etnička grupa koja pretežno živi u Evropi. Pretpostavlja se da migrirali s područja današnje indijske savezne države [[Radžastan]],<ref name=":03">{{Cite book|last=Marinov|first=Aleksandar G.|url=https://books.google.com/books?id=Kl2jDwAAQBAJ|title=Inward Looking: The Impact of Migration on Romanipe from the Romani Perspective|date=3 October 2019|publisher=Berghahn Books|isbn=978-1-78920-362-2|page=31|quote=It is unclear what made this people leave the Indian sub-continent but they are generally believed to have originated from central India, possibly in the modern Indian state of Rajasthan, migrating to the northwest around 250 BC.}}</ref> krećući se ka sjeverozapadu ([[Pandžab (regija)|regija Pandžab]] na [[Indijski potkontinent|Indijskom potkontinentu]]) oko 250. godine pr. n. e.<ref name=":03" /> Njihova naknadna migracija iz Indije ka zapadu odvijala se u talasima, počevši od 5. stoljeća.<ref>{{Cite web|last=Popov|first=Shakir M.|date=2023|editor-last=Marushiakova|editor-first=Elena|editor2-last=Popov|editor2-first=Vesselin|editor3-last=Kovacheva|editor3-first=Lilyana|title=History of the Gypsies in Bulgaria and Europe: Roma|url=https://research-repository.st-andrews.ac.uk/bitstream/handle/10023/28142/Marushiakova_Popova_2023_Shakir_M_Pashov_History_CC.pdf;jsessionid=E5C04B2635D5C17D562DE4FD75B0E37D?sequence=1|website=University of St. Andrews|pages=8–10}}</ref><ref name="Bhanoo">{{Cite news|last=Bhanoo|first=Sindya N.|date=10 December 2012|title=Genomic Study Traces Roma to Northern India|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2012/12/11/science/genomic-study-traces-roma-to-northern-india.html|access-date=|issn=0362-4331}}</ref> Neki izvori sugeriraju da je jedan talas emigracije iz Indije mogao uslijediti tokom prepadâ [[Mahmud od Gaznija|Mahmuda od Gaznija]]. Pošto su ovi vojnici poraženi, sa svojim porodicama premješteni su na zapad, u [[Bizantsko Carstvo]].<ref>{{cite book|last1=Hancock|first1=Ian F|title=The Roads of the Roma: a PEN anthology of Gypsy Writers|last2=Dowd|first2=Siobhan|last3=Djurić|first3=Rajko|publisher=University of Hertfordshire Press|year=2004|isbn=978-0-900458-90-3|location=Hatfield, United Kingdom|pages=14–15}}</ref> Autor [[Ralph Lilley Turner]] iznio je teoriju prema kojoj su Romi potekli iz centralne Indije, nakon čega su migrirali ka sjeverozapadnoj Indiji. Tu teoriju podržao je činjenicom da romski jezik dijeli niz drevnih [[Izoglosa|izoglosa]] s [[Centralni indoarijski jezici|centralnim indoarijskim jezicima]] u pogledu određenih glasovnih karakteristika staroindoarijskog. Dodatnu potporu teoriji pruža i činjenica da romski jezik također dijeli jezičke obrasce sjeverozapadnih jezika, kao što su [[Kašmirski jezik|kašmirski]] i [[Šina (jezik)|šina]], koji su usvojili oblike [[Klitika|enklitičkih]] zamjenica u [[Kosi padež|kosom padežu]] kao gramatičke oznake za lica. Opća morfološka obilježja upućuju na to da je romski jezik sudjelovao u ključnim procesima razvoja novoindoarijskih jezika, što sugerira da praromska zajednica nije napustila Indijski potkontinent prije kraja druge polovine prvog milenija.<ref name="Elsevier">{{cite encyclopedia|first=Yaron|last=Matras|title=Romani|url=http://romani.humanities.manchester.ac.uk/downloads/2/Matras_Rmni_ELL.pdf|access-date=30 August 2009|encyclopedia=Encyclopedia of Language and Linguistics|editor-first=Keith|editor-last=Brown|location=Oxford|publisher=Elsevier|date=2006|pages=656–658|doi=10.1016/B0-08-044854-2/04471-0|isbn=9780080448541|archive-date=11 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011141138/http://romani.humanities.manchester.ac.uk/downloads/2/Matras_Rmni_ELL.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011141138/http://romani.humanities.manchester.ac.uk/downloads/2/Matras_Rmni_ELL.pdf |date=2017-10-11 }}</ref><ref>{{Cite book|last=Taylor|first=Becky|title=Another Darkness Another Dawn|url=https://archive.org/details/anotherdarknessh0000tayl|publisher=Reaktion Books|year=2014|isbn=978-1-78023-257-7|location=London|page=[https://archive.org/details/anotherdarknessh0000tayl/page/22 22]}}</ref> == Reference == {{reflista|30em}} == Literatura == {{Refbegin}} * {{cite book | author-last=Taylor | author-first=Becky | title=Another Darkness, Another Dawn: A History of Gypsies, Roma and Travellers | date=15 April 2014}} * {{Cite book |last=Burleigh |first=Michael |date=1996 |title=Confronting the Nazi past: new debates on modern German history |url=https://archive.org/details/confrontingnazip0000unse_c9n2 |location=London |publisher=Collins & Brown |isbn=978-0-312-16353-2 }} * {{Cite book |last=Crowe |first=David |date=2004 |title=A History of the Gypsies of Eastern Europe and Russia |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=0-312-08691-1}} * {{Cite book |last=Fonseca |first=Isabel |date=1996 |title=Bury me standing: the Gypsies and their journey |url=https://archive.org/details/burymestandinggy0000fons_f3m7 |location=New York |publisher=[[Vintage Books]] |isbn=978-0-679-73743-8 }} * {{cite book |last=Fraser |first=Angus |isbn=978-0-631-19605-1 |title=The Gypsies |url=https://archive.org/details/gypsies0000fras |series=The Peoples of Europe |edition=2nd |publisher=Blackwell |location=Oxford |date=1995 }} * {{Cite book |last=Guy |first=Will |date=2001 |title=Between past and future: the Roma of Central and Eastern Europe |location=Hatfield |publisher=University of Hertfordshire Press |isbn=978-1-902806-07-5}} * {{Cite book |last=Hancock |first=Ian |date=1987 |title=The pariah syndrome: an account of gypsy slavery and persecution |url=https://archive.org/details/pariahsyndromeac0000hanc |location=Ann Arbor |publisher=Karoma Publishers |isbn=978-0-89720-079-0 }} * {{cite book |last=Hancock |first=Ian |date=2010 |title=Danger! Educated Gypsy: Selected Essays |editor-first=Dileep |editor-last=Karanth |publisher=University of Hertfordshire Press |isbn=978-1-907396-02-1}} * {{Cite book |last=Kenrick |first=Donald |date=1993 |title=From India to the Mediterranean: the migration of the Gypsies |location=Paris |publisher=Gypsy Research Centre, University René Descartes |isbn=978-2-86565-082-8}} * {{Cite thesis |last=Kolev |first=Deyan |date=2004 |title=Shaping modern identities: social and ethnic changes in Gypsy community in Bulgaria during the Communist period |type=MA thesis |location=Budapest |publisher=Central European University}} * {{Cite book |last=Lewy |first=Guenter |date=2000 |title=The Nazi persecution of the Gypsies |url=https://archive.org/details/nazipersecutiono0000lewy |location=New York |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-512556-6 }} * {{Cite book |last1=Marushiakova |first1=Elena |last2=Popov |first2=Vesselin |date=2001 |title=Gypsies in the Ottoman Empire : a contribution to the history of the Balkans |location=Hatfield |publisher=[[University of Hertfordshire Press]] |isbn=978-1-902806-02-0}} * {{Cite journal |last=Radenez |first=Julien |date=2016 |title=Contribution à l'histoire des Tsiganes en Europe |journal=Hommes & Migrations |number=1314 |url=http://www.youscribe.com/catalogue/tous/savoirs/recherches-sur-l-histoire-des-tsiganes-2754759 |pages=151–155 |doi=10.4000/hommesmigrations.3660 |language=fr |doi-access=free }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite book |last=Ramanush |first=Nicolas |date=2012 |title=Atrás do Muro Invisível: Crenças, tradições e ativismo cigano |language=pt}} * {{Cite web |last=Thakur |first=Harish K. |date=27 October 2009 |title=Silent Flows Danube |work=Conifers |url=https://harishkthakur.blogspot.com/2009/10/silent-flows-danube.html }} * {{cite journal |last1=Thakur |first1=Harish K. |title=Theories of Roma Origins and the Bengal Linkage |journal=Mediterranean Journal of Social Sciences |date=1 October 2013 |doi=10.5901/mjss.2013.v4n10p22 |doi-access=free |volume=4 |issue=10}} * {{cite journal |last1=Turner |first1=Ralph |date=1926 |title=The Position of Romani in Indo-Aryan |journal=Journal of the Gypsy Lore Society |volume=5 |issue=4 |pages=145–189 |id={{ProQuest|1299017883}} |oclc=884343280 }} {{Refend}} {{Authority control}} [[Kategorija:Romi]] [[Kategorija:Historija po narodima|Romi]] 24wm5ixfl52s98z7ogz9lxi0itxuq6u 10 4714857 42656240 42457432 2026-07-17T23:51:20Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Šablon:Fudbalske reprezentacije – CAF]] 42656240 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Fudbalske reprezentacije – CAF]] qafr1q5n0bc4ndd835s3h0vw2mb3r76 0 4714859 42656241 42457463 2026-07-17T23:51:25Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[CAF]] 42656241 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[CAF]] bs6vwcwhuj8qijmp834h6cc61bituve 0 4714860 42656242 42457466 2026-07-17T23:51:30Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[CAF]] 42656242 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[CAF]] bs6vwcwhuj8qijmp834h6cc61bituve 0 4716291 42656105 42505780 2026-07-17T14:27:21Z Aca 108187 Moving from [[Category:Rezolucije Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija]] to [[Category:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 42656105 wikitext text/x-wiki <!-- {{Rezolucija UN-a |number = 1325 |organ = SC |date = 31. listopada |year = 2000. |meeting = 4213 |code = S/RES/1325 |document = https://undocs.org/S/RES/1325(2000) |for = 15 |abstention = 0 |against = 0 |subject = Žene, mir i sigurnost |result = Usvojena |image = New York City detail 09.jpg |caption = Sjedište UN-a }} --> '''Rezoluciju Vijeća sigurnosti Ujedinjenih naroda 1325''' (S/RES/1325), o ženama, miru i sigurnosti, [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih naroda|Vijeće sigurnosti UN-a]] usvojilo je jednoglasno 31. listopada [[2000.]] godine, nakon povlačenja rezolucija 1261 (1999), 1265 (1999), 1296 ( 2000.), i 1314 (2000.). Rezolucijom je priznat nerazmjeran i jedinstven utjecaj [[Rat|oružanog sukoba]] na [[Žena|žene]] i [[Djevojka|djevojke]]. Poziva na usvajanje rodne perspektive kako bi se uzele u obzir posebne potrebe žena i djevojaka tijekom sukoba, [[Povratnik|repatrijacije]] i preseljenja, rehabilitacije, reintegracije i obnove nakon sukoba. Rezolucija 1325 bila je prvi formalni i pravni dokument Vijeća sigurnosti koji je zahtijevao od strana u sukobu da spriječe kršenje prava [[Ženska prava|žena]], da podrže sudjelovanje žena u [[Mirovni sporazum|mirovnim pregovorima]] i u obnovi nakon sukoba te da zaštite žene i djevojke od ratnog seksualnog nasilja. To je također bila prva rezolucija [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih naroda|Vijeća sigurnosti Ujedinjenih naroda]] u kojoj se posebno spominje utjecaj sukoba na žene.<ref>{{cite web|url=http://www.peacewomen.org/SCR-1325|date=2014-12-18|title=Security Council Resolution 1325|work=[[PeaceWomen]]|access-date=2025-06-16|archive-date=2019-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190314193801/http://www.peacewomen.org/SCR-1325}}</ref> Rezolucija je od tada postala organizacijski okvir za agendu o ženama, [[Mir|miru]] i sigurnosti, koja se usredotočuje na unapređenje komponenti Rezolucije 1325. == Rezolucija == === Ključne komponente === Operativne stavke u Rezoluciji 1325 općenito pozivaju [[Države članice Ujedinjenih naroda|države članice]] da se pozabave potrebama žena i djevojaka u oružanim sukobima i podrže njihovo sudjelovanje u mirovnim pregovorima. Ključne komponente i preporuke rezolucije su: * '''Sprječavanje seksualnog i rodno uvjetovanog nasilja u oružanom sukobu:''' Rezolucija 1325 poziva sve strane u sukobu da poduzmu posebne mjere za zaštitu žena i djevojaka od nasilja u oružanom sukobu, posebno seksualnog i rodno uvjetovanog nasilja. Također poziva države da ukinu nekažnjivost [[Zločin protiv čovječnosti|zločina protiv čovječnosti]], posebno seksualnog nasilja, i procesuiraju počinitelje. * '''Mirovni pregovori:''' Rezolucija poziva na uključivanje rodne perspektive u mirovne pregovore i povećanje sudjelovanja žena u mirovnim pregovorima, s posebnom pažnjom na potporu lokalnim ženskim mirovnim inicijativama. * '''Zaštita žena i djevojaka u izbjegličkim sredinama''' : Rezolucija poziva strane u sukobu da uzmu u obzir posebne potrebe žena kod djevojčica u projektiranju i upravljanju [[Zbjeg|izbjegličkim kampovima]] . * '''Razoružanje, demobilizacija i reintegracija (DDR):''' rezolucija također poziva na razmatranje spola u DDR-u, posebice različitih potreba muškaraca i žena bivših boraca. * '''Političko sudjelovanje žena :''' Rezolucija poziva države članice da povećaju sudjelovanje žena na svim razinama donošenja odluka u nacionalnim, regionalnim i međunarodnim institucijama. * Uključivanje rodne perspektive u '''mirovne operacije''', razmotranje rodne ravnopravnost u misijama Vijeća sigurnosti i konzultacije s međunarodnim i lokalnim ženskim organizacijama. * '''Osiguravanje obuke''' za UN i države članice o zaštiti, pravima i potrebama žena; rodnoj osjetljivost; te važnost uključivanja žena u mjere očuvanja i izgradnje mira. * '''Ravnoteža spolova u UN-u''': Povećati zastupljenost žena kao posebnih predstavnika i izaslanika, te u terenskim operacijama, osobito među vojnim promatračima, policijom, te osobljem za ljudska prava i humanitarno osoblje. * '''Izvještavanje''': Rezolucijom se traži da [[Glavni tajnik Ujedinjenih naroda|glavni tajnik UN-a]] provede studiju o utjecaju oružanog sukoba na žene i djevojke, ulozi žena u izgradnji mira, rodnoj dimenziji mirovnih procesa i rješavanja sukoba te o rodno osviještenoj politici UN-a mirovne misije. Također poziva glavnog tajnika da izvjesti o nalazima ovih studija Vijeću sigurnosti. == Povijest == Rezolucija je jednoglasno donesena u listopadu 2000. nakon opsežnog lobiranja od strane [http://www.womenpeacesecurity.org/ NVO Radne skupine za žene, mir i sigurnost (NGO WG''')'''] i Fonda Ujedinjenih naroda za razvoj za žene (UNIFEM; sadačiji[[UN Women|W]]<nowiki/>je sljedbenik [[UN Women|omen]] ). Netumbo Nandi-Ndaitwah, tadašnja ministrica za ženska pitanja u [[Namibija|Namibiji]], inicirala je rezoluciju kada je zemlja došla na red predsjedavanjem [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih naroda|Vijećem sigurnosti]].<ref>{{Cite journal|url = http://www.msmagazine.com/june03/landsberg.asp|title = Resolution 1325 - Use It or Lose It|last = Landsberg|first = Michelle|date = 2003|journal = Ms. Magazine|access-date = 23 August 2014|archive-date = 22. prosinca 2017.|archive-url = https://web.archive.org/web/20171222051054/http://www.msmagazine.com/june03/landsberg.asp|url-status = dead}}</ref> Veleposlanik Anwarul Chowdhury, koji predstavlja [[Bangladeš]] u Vijeću, također je dao značajan doprinos koristeći ulogu Bangladeša kao predsjedavajućeg Vijećem kako bi skrenuo pozornost na doprinos žena miru i sigurnosti. Chowdhury je ostao glasan i aktivan zagovornik pune provedbe Rezolucije 1325.<ref>{{cite web|url = http://www.upf.org/resources/speeches-and-articles/3239-ak-chowdhury-women-essential-for-sustainable-peace|title = A.K. Chowdhury: Women Are Essential for Sustainable Peace|date = 31 October 2010|website = Universal Peace Federation|last = Chowdhury|first = Anwarul}}</ref> [http://www.womenpeacesecurity.org/ NVO Radna skupine za žene, mir i sigurnost] odigrala je ključnu ulogu u uspješnom lobiranju Vijeća da se održe otvorene sjednice o ženama, miru i sigurnosti, savjetujući se s članovima Vijeća o rezoluciji i dajući im primjenjive informacije.<ref name="Tryggestad2009">{{cite journal|last= Tryggestad|first= Torunn L.|date= 1 October 2009|title= Trick or treat? The UN and implementation of security Council resolution 1325 on women, peace, and security|url= http://www.thefreelibrary.com/Trick+or+treat%3F+The+UN+and+implementation+of+security+Council...-a0215069791|journal= Global Governance|volume= 15|issue= 4|pages= 539–557|doi= 10.1163/19426720-01504011|access-date= 7. svibnja 2022.|archive-date= 8. prosinca 2019.|archive-url= https://web.archive.org/web/20191208125626/http://www.thefreelibrary.com/Trick+or+treat%3F+The+UN+and+implementation+of+security+Council...-a0215069791|url-status= dead}}</ref> Pekinška platforma za akciju iz 1995. sadržavala je cijelo poglavlje usredotočeno na žene, mir i sigurnost. Tijekom 1990-ih, zajednica [[Nevladina udruga|nevladinih organizacija]] bila je sve zabrinutija zbog negativnih utjecaja rata na žene, posebno široko rasprostranjenog seksualnog nasilja viđenog u građanskim ratovima u [[Rat u Bosni i Hercegovini|Bosni i Hercegovini,]] zapadnoj Africi i Ruandi . Aktivisti su također bili uznemireni jer su se žene suočavale sa značajnim preprekama za ulazak u mirovne pregovore i negativnim utjecajima koje su žene doživjele nakon sukoba. Peta godišnjica Pekinške konferencije (Peking+5) pružila je ključni zamah u napretku o pitanjima žena, mira i sigurnosti u UN-u. Povijest i donošenje rezolucije značajni su po razini uključenosti nevladinih organizacija i [[Civilno društvo|civilnog društva]], koji su pomogli u izradi rezolucije. Dvodnevna rasprava o rezoluciji bila je i prvi put da je Vijeće posvetilo raspravu ženama.<ref name=":4">{{cite web|url = http://www.cynthiacockburn.org/BlogNATO1325.pdf|title = Snagged On The Contradiction: NATO, UNSC Resolution 1325, and Feminist Responses|date = 2011|access-date = 17 December 2014|last = Cockburn|first = Cynthia}}</ref> == Implementacija == === Ujedinjeni narodi === Dvije glavne komponente Rezolucije 1325 odnose se na seksualno nasilje u oružanim sukobima i povećanje sudjelovanja žena u mirovnim procesima i političkim institucijama. Unutar Ujedinjenih naroda, rezolucija je dovela do povećane pozornosti na rodno osviještenu politiku ili procjenu različitih učinaka politike na žene i muškarce. Glavne institucije koje provode rezoluciju su UN Women i Odjel za mirovne operacije, iako je u svom radu primjenjuju i mnoge druge institucije.<ref name=":3">{{cite web|url = https://undocs.org/S/2010/173 |title = Women and peace and security: Report of the Secretary-General|date = 6 April 2010|publisher = United Nations Security Council}}</ref> ==== Četiri stupa provedbe ==== Godine 2009. Rezolucija 1889 pozvala je glavnog tajnika UN-a da razvije skup indikatora za praćenje provedbe Rezolucije 1325. Indikatori se koriste za programe UN-a, ali su ih također usvojile države članice i nevladine organizacije. Razvijena indikatori predstavljaju četiri stupa prevencije, zaštite, sudjelovanja, te pomoći i oporavka.<ref name=":1" /> * '''Prevencija''' je usmjerena na prevenciju seksualnog i rodno uvjetovanog nasilja, kao i na rodnu svijesti u prevenciji sukoba i sustava ranog upozoravanja. To uključuje sprječavanje seksualnog iskorištavanja i zlostavljanja od strane mirovnih snaga. * '''Zaštita''' uključuje poboljšanje sigurnosti žena i djevojčica, fizičkog i mentalnog zdravlja, ekonomske sigurnosti i opće dobrobiti. Fokusira se također na poboljšanje prava žena i djevojaka i njihove pravne zaštite. * '''Sudjelovanje''' se odnosi na promicanje sudjelovanja žena u mirovnim procesima, povećanje broja žena na svim razinama institucija odlučivanja i povećanje partnerstava s lokalnim ženskim organizacijama. Sudjelovanje također uključuje povećanje sudjelovanja žena na visokim položajima u UN-u na pozicijama posebnog izaslanika te u mirovnim misijama i operacijama. * '''Pomoć i oporavak''' trebali bi osigurati jednaku distribuciju pomoći ženama i djevojčicama i uključiti rodnu perspektivu u napore pomoći i oporavka. Specifični indikatori uključuju brojeve za praćenje koji se odnose na ishode, kao što je broj žena u mirovnim pregovorima, broj vojnih priručnika koji uključuju mjere o zaštiti žena ili broj istraženih slučajeva nasilja nad ženama. === Nacionalni akcijski planovi === Dvije godine nakon lansiranja Rezolucije 1325, Vijeće sigurnosti počelo je poticati razvoj Nacionalnih akcijskih planova (NAP) kao alata koji bi države članice mogle koristiti za detaljiziranje koraka koje će poduzeti kako bi ispunile ciljeve Rezolucije. Do rujna 2016. [https://web.archive.org/web/20170703215409/https://actionplans.inclusivesecurity.org/ 63 zemlje] su usvojile takve planove. NAP-ovi se bave političkim, društvenim i ljudskim sigurnosnim politikama i često zahtijevaju međuagencijsku koordinaciju. Mnogi NAP-ovi zemalja donatora imaju tendenciju da budu eksterno usmjereni, prikazujući i dokumentirajući svoje obveze u promicanju načela Rezolucije 1325 u žarišnim zemljama. Zemlje u razvoju i zemlje zahvaćene sukobima općenito koriste NAP za potporu internom sudjelovanju žena u politici i mirovnim procesima, kao i za navođenje internih obveza u zaštiti od seksualnog nasilja i nasilja na temelju spola. Trenutačno su Europa (27) i Afrika (19) regije s najvećim brojem nacionalnih akcijskih planova. Dok se broj zemalja NAP-a brzo povećao uoči 10. (2010.) i 15. (2015.) godišnjice Rezolucije 1325, samo je 32% država članica UN-a implementiralo NAP. Veliki je jaz postoji kod zemalja koje doprinose vojnim snagama (TCC) i zemalja koje doprinose policiji (PCC) u mirovnim misijama – prve četiri zemlje koje osiguravaju policiju, vojne stručnjake i trupe još uvijek nemaju nacionalne akcijske planove. Mnogi NAP-ovi zemalja donatora imaju tendenciju da budu usmjereni na van, sa nacrtom promicanja načela Rezolucije 1325 u žarišnim zemljama, ocrtaju unutarnje obveze zaštite od seksualnog i rodno uvjetovanog nasilja. Trenutačno su Europa (27) i Afrika (19) regije s najvećim brojem nacionalnih akcijskih planova.<ref>{{Cite web|url=https://actionplans.inclusivesecurity.org/|title=- National Action Plan Resource Center|website=National Action Plan Resource Center|language=en-US|access-date=2016-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703215409/https://actionplans.inclusivesecurity.org/|archive-date=3 July 2017|url-status=dead}}</ref> Dok se broj zemalja NAP-a brzo povećao uoči 10. (2010.) i 15. (2015.) godišnjice Rezolucije 1325, samo je 32% država članica UN-a implementiralo NAP. Veliki je jaz u zemljama koje daju trupe (TCC) i zemljama koje doprinose policiji (PCC) u mirovnim misijama – četiri najveće zemlje koje pružaju policiju, vojne stručnjake i trupe još nemaju nacionalne akcijske planove.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/resources/statistics/contributors.shtml|title=Troop and police contributors. United Nations Peacekeeping|website=www.un.org|access-date=2016-09-06}}</ref> == Utjecaj == Rezolucija 1325 koristi se diljem svijeta kao politički alat za provedbu rodno osjetljivih politika vezanih uz sukobe. Također se koristi kao organizacijski okvir za aktere izvan Ujedinjenih naroda, kao što su države, nevladine organizacije i istraživači, na način na koji nije korištena nijedna druga rezolucija Vijeća sigurnosti. Primjerice, to je jedina rezolucija čija se obljetnica obilježava izvješćima, konferencijama i posebnim sjednicama Vijeća sigurnosti, kao i jedina rezolucija čijoj su provedbi posvećenje nevladine organizacije..<ref name=":0">{{Cite journal|url = http://genderandsecurity.org/sites/default/files/felicity_hill_carol_cohn_and_cynthia_enloe_consortium_lecture_1-20-2004.pdf|title = U.N. Security Council Resolution 1325 Three Years On: Gender, Security and Organizational Change|last1 = Hill|first1 = Felicity|date = 20 January 2004|last2 = Cohn|first2 = Carol|last3 = Enloe|first3 = Cynthia|publisher = Consortium on Gender, Security, and Human Rights}}</ref> Od 2000. godine žene, mira i sigurnosti postali su važna tema u međunarodnoj politici, nedvojbeno potaknuta usvajanjem rezolucije i kasnijim zagovaranjem njezine provedbe, kao i povećanom pozornošću na seksualno nasilje u oružanim sukobima. Još jedna velika značajnost bila je Nobelova nagrada za mir 2011., dodijeljena [[Ellen Johnson-Sirleaf|Ellen Johnson Sirleaf]], [[Leymah Gbowee]] i [[Tawakkol Karman]] "''za njihovu nenasilnu borbu za sigurnost žena i za prava žena na puno sudjelovanje u radu izgradnje mira''".<ref>{{cite web|url = https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2011/|title = Nobelprize.org}}</ref> Unutar UN-a, rezolucija je potaknula povećanu pozornost oko pitanje žena i sukoba. Prije Rezolucije 1325, Vijeće sigurnosti je rijetko razmatralo žene, osim povremenog usputnog spominjanja žena i djece kao ranjivih skupina u sukobu kojima je potrebna zaštita. Od svog donošenja, Vijeće sigurnosti donijelo je još šest rezolucija vezanih uz temu žena i oružanih sukoba. Nadalje, došlo je do značajne promjene u retorici, sa sve više UN-ovih agencija, predstavnika i država članica koje raspravljaju o tome kako nejednakost spolova utječe na mir i sigurnost. Međutim, sugerirano je da su te promjene ograničene, sa samo 33 od 225 rezolucija Vijeća sigurnosti donesenih u tri godine nakon donošenja Rezolucije 1325 u kojima se spominju riječi "rod" ili "žene".<ref name=":0" /> === Ishodi === Procjene Rezolucije 1325 uključuju godišnja izvješća glavnog tajnika u 2013. i 2014. i izvršenu desetogodišnju reviziju provedbe Rezolucije 1325 od strane Odjela za mirovne operacije promatrajući dvanaest mirovnih misija UN-a i rezultate u svim komponentama rezolucije.<ref name=":1">{{Cite journal|url = https://www.un.org/en/peacekeeping/documents/10year_impact_study_1325.pdf|title = Ten-year Impact Study on Implementation of UN Security Council Resolution 1325 (2000) on Women, Peace and Security in Peacekeeping: Final Report to the United Nations Department of Peacekeeping Operations, Department of Field Support|date = 2010|access-date = 16 December 2014|publisher = United Nations}}</ref> Zaključci uključuju: * Političko sudjelovanje žena imalo je uglavnom pozitivne rezultate, pri čemu su zemlje domaćini bilježile veće stope birača i političarki, kao i povećane zakonske odredbe koje podržavaju ravnopravnost spolova. * I dalje je bila niska razina žena u mirovnim pregovorima, pri čemu žene čine manje od 10% službeno uključenih u svim misijama. ** <span>Akademsko istraživanje pokazalo je da se žene značajno češće spominju u mirovnim procesima i sporazumima nakon Rezolucije 1325.</span><ref name="Bell 2010">{{Cite journal|title = Peace Agreements or Pieces of Paper? The Impact of UNSC Resolution 1325 on Peace Processes and Their Agreements|last1 = Bell|first1 = Christine|date = October 2010|journal = International and Comparative Law Quarterly|volume = 59|issue = 4|pages = 941–980|doi = 10.1017/S002058931000062X|last2 = O'Rourke|first2 = Catherine|url = https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/8145174/Peace_agreements.pdf|hdl = 20.500.11820/4a9922e7-e752-4a2c-a726-6821382cdbe7|s2cid = 145638872|hdl-access = free}}</ref> ** Većina mirovnih procesa uz podršku UN-a u razdoblju 2011. – 2013. održavala su redovite konzultacije sa ženskim organizacijama, a 2012. i 2013. svi timovi UN-a za podršku uključivali su žene.<ref name=":3" /> * Institucije sigurnosnog sektora zabilježile su ograničeni dobitak u ženskom uniformiranom osoblju, unatoč povećanju broja uniformiranih žena u mirovnim misijama. * Više misija mirovnih operacija ima savjetnike za rodna pitanja — od 2014. devet od šesnaest misija ima savjetnike za rodna pitanja.<ref name="Bell 2010"/> * Postoje različiti rezultati u gender mainstreamingu u DDR-u – neke su misije povećale broj demobiliziranih žena, ali ti su dobici bili neujednačeni u svim misijama i reintegracija je i dalje izazov. * Seksualno i rodno uvjetovano nasilje i dalje je široko rasprostranjeno i nekažnjeno za one koji ga počine, unatoč povećanju obuke i zakonodavstva. ** <span>Prijave o seksualnom zlostavljanju i iskorištavanju od strane mirovnih snaga nastavljaju rasti, unatoč povećanju pozornosti na ovaj problem unutar UN-a.</span><ref name=":3" /> ** Nadalje, žene graditelji mira i aktivistice redovito su žrtve nasilja i nemaju zaštitu.<ref>{{cite web|url = http://peacewomen.org/peacewomen_and_the_un/un-implementation/secretariat/entity/46/department-of-peacekeeping-operations-dpko|title = Department of Peacekeeping Operations (DPKO)|date = 28 August 2014|website = Peacewomen|access-date = 7. svibnja 2022.|archive-date = 18. prosinca 2014.|archive-url = https://web.archive.org/web/20141218085121/http://peacewomen.org/peacewomen_and_the_un/un-implementation/secretariat/entity/46/department-of-peacekeeping-operations-dpko|url-status = dead}}</ref> * Misije su uložile veći napor kako bi zaštitile žene u okruženju izbjeglica i [[Interno raseljene osobe|interno raseljenih osoba]] kroz pojačane ophodnje i pratnju, ali sredstva za tu zaštitu bila su ograničena. == Izvori == {{izvori}} [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija| 1325]] fp2f2mpvhpiexpji40y7uurmgfcwsek 0 4721494 42656220 42582303 2026-07-17T23:49:45Z Xqbot 10993 Popravak dvostrukih preusmjeravanja → [[Lista rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o Jugoslaviji]] 42656220 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Lista rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o Jugoslaviji]] kjcq4u27kjw7vic7bwkdtu273jzjt2w 0 4723261 42656406 42639087 2026-07-18T11:13:54Z Edgar Allan Poe 29250 dodana kategorija [[:Kategorija:Fudbaleri Aston Ville|Fudbaleri Aston Ville]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42656406 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Johan Manzambi | slika = | slika_širina = | punoime = | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja i dob|2005|10|14|hr=da}} | rodnigrad = {{flagicon|ŠVI}} [[Ženeva]] | rodnadržava = [[Švicarska]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | nacionalnost = | državljanstvo = | visina = 1.82 m | pozicija = vezni igrač | trenutniklub = {{flagicon|NJE}} [[SC Freiburg|Freiburg]] | brojnadresu = 44 | datumimjestodebija = | omladinskegodine = | omladinskipogoni = | godine1 = 2024 – | klubovi1 = {{flagicon|NJE}} [[SC Freiburg|Freiburg]] | nastupi(golovi)1 = 38 (7) | godine2 = | klubovi2 = | nastupi(golovi)2 = | godine3 = | klubovi3 = | nastupi(golovi)3 = | godine4 = | klubovi4 = | nastupi(golovi)4 = | godine5 = | klubovi5 = | nastupi(golovi)5 = | godine6 = | klubovi6 = | nastupi(golovi)6 = | godine7 = | klubovi7 = | nastupi(golovi)7 = | godine8 = | klubovi8 = | nastupi(golovi)8 = | godine9 = | klubovi9 = | nastupi(golovi)9 = | godine10 = | klubovi10 = | nastupi(golovi)10 = | godine11 = | klubovi11 = | nastupi(golovi)11 = | godine12 = | klubovi12 = | nastupi(golovi)12 = | godine13 = | klubovi13 = | nastupi(golovi)13 = | godine14 = | klubovi14 = | nastupi(golovi)14 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | reprezentacija = | nacionalnegodine1 = 2025 – | nacionalneekipe1 = {{NogRep|ŠVI}} | nacionalninastupi(golovi)1 = 14 (5) | nacionalnegodine2 = | nacionalneekipe2 = | nacionalninastupi(golovi)2 = | nacionalnegodine3 = | nacionalneekipe3 = | nacionalninastupi(golovi)3 = | nacionalnegodine4 = | nacionalneekipe4 = | nacionalninastupi(golovi)4 = | trenergodine = | trenerklubovi = | zadnjiuređaj = 20.6.2026 }} '''Johan Manzambi''' ([[Ženeva]], [[14. listopada]] [[2005.]]), [[Švicarska|švicarski]] nogometaš i reprezentativac koji igra kao vezni igrač. Manzambija se smatra velikim talentom, a trenutno igra za [[SC Freiburg|Freiburg]] u [[Bundesliga|Bundesligi]]. Roditelji su mu iz [[Angola|Angole]], odnosno [[DR Kongo|DR Konga]], a on je rođen u [[Ženeva|Ženevi]]. Nogomet je počeo igrati s četiri godine. Za [[Fudbalska reprezentacija Švicarske|reprezentaciju Švicarske]] debitirao je [[2025.]] godine, a prvo veliko natjecanje bilo mu je [[FIFA Svjetsko prvenstvo 2026.]] godine. {{Sastav Švicarska 2026 SP}} {{Authority control}} {{Životni vijek|2005||Manzambi, Johan}} [[Kategorija:Švicarski fudbaleri]] [[Kategorija:Fudbaleri Aston Ville]] ln566buokyoxko8o1uso6j8h16qg6bz 42656407 42656406 2026-07-18T11:15:52Z Edgar Allan Poe 29250 42656407 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Johan Manzambi | slika = | slika_širina = | punoime = | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja i dob|2005|10|14|hr=da}} | rodnigrad = {{flagicon|ŠVI}} [[Ženeva]] | rodnadržava = [[Švicarska]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | nacionalnost = | državljanstvo = | visina = 1.82 m | pozicija = vezni igrač | trenutniklub = {{flagicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | brojnadresu = 44 | datumimjestodebija = | omladinskegodine = | omladinskipogoni = | godine1 = 2024 – 2026 | klubovi1 = {{flagicon|NJE}} [[SC Freiburg|Freiburg]] | nastupi(golovi)1 = 38 (7) | godine2 = 2026 – | klubovi2 = {{flagicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | nastupi(golovi)2 = 0 (0) | godine3 = | klubovi3 = | nastupi(golovi)3 = | godine4 = | klubovi4 = | nastupi(golovi)4 = | godine5 = | klubovi5 = | nastupi(golovi)5 = | godine6 = | klubovi6 = | nastupi(golovi)6 = | godine7 = | klubovi7 = | nastupi(golovi)7 = | godine8 = | klubovi8 = | nastupi(golovi)8 = | godine9 = | klubovi9 = | nastupi(golovi)9 = | godine10 = | klubovi10 = | nastupi(golovi)10 = | godine11 = | klubovi11 = | nastupi(golovi)11 = | godine12 = | klubovi12 = | nastupi(golovi)12 = | godine13 = | klubovi13 = | nastupi(golovi)13 = | godine14 = | klubovi14 = | nastupi(golovi)14 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | reprezentacija = | nacionalnegodine1 = 2025 – | nacionalneekipe1 = {{NogRep|ŠVI}} | nacionalninastupi(golovi)1 = 14 (5) | nacionalnegodine2 = | nacionalneekipe2 = | nacionalninastupi(golovi)2 = | nacionalnegodine3 = | nacionalneekipe3 = | nacionalninastupi(golovi)3 = | nacionalnegodine4 = | nacionalneekipe4 = | nacionalninastupi(golovi)4 = | trenergodine = | trenerklubovi = | zadnjiuređaj = 20.6.2026 }} '''Johan Manzambi''' ([[Ženeva]], [[14. listopada]] [[2005.]]), [[Švicarska|švicarski]] nogometaš i reprezentativac koji igra kao vezni igrač. Manzambija se smatra velikim talentom, a trenutno igra za [[Aston Villa F.C.|Aston Villu]]. Roditelji su mu iz [[Angola|Angole]], odnosno [[DR Kongo|DR Konga]], a on je rođen u [[Ženeva|Ženevi]]. Nogomet je počeo igrati s četiri godine. Za [[Fudbalska reprezentacija Švicarske|reprezentaciju Švicarske]] debitirao je [[2025.]] godine, a prvo veliko natjecanje bilo mu je [[FIFA Svjetsko prvenstvo 2026.]] godine. {{Sastav Švicarska 2026 SP}} {{Authority control}} {{Životni vijek|2005||Manzambi, Johan}} [[Kategorija:Švicarski fudbaleri]] [[Kategorija:Fudbaleri Aston Ville]] m7ion6jlvx12py8onnsfopl9t38iw8z 0 4723826 42656092 2026-07-17T14:23:55Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Savet za ljudska prava Organizacije ujedinjenih nacija]] na [[Vijeće Ujedinjenih nacija za ljudska prava]] 42656092 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće Ujedinjenih nacija za ljudska prava]] bwviw3nd6xmrbthgdm5hsolke8z7l07 0 4723827 42656094 2026-07-17T14:24:23Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Rezolucija Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija]] na [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 42656094 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 3fhgc4k6vsoslcsb6b8w5oqp7h3luem 0 4723828 42656096 2026-07-17T14:24:40Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija]] na [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] preko preusmjerenja 42656096 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] qadedj8rnb025ob5ea3p6my6i1zim0w 0 4723829 42656098 2026-07-17T14:25:40Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Veto u Savetu bezbednosti Ujedinjenih nacija]] na [[Pravo veta u Vijeću sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 42656098 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Pravo veta u Vijeću sigurnosti Ujedinjenih nacija]] 6b4t8jftktkb1liclfppvbhagnbdgo3 0 4723830 42656110 2026-07-17T14:28:12Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Lista rezolucija Ujedinjenih nacija o Jugoslaviji]] na [[Lista rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o Jugoslaviji]] 42656110 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Lista rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o Jugoslaviji]] kjcq4u27kjw7vic7bwkdtu273jzjt2w 0 4723832 42656114 2026-07-17T14:30:29Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Savjet pet stotina]] na [[Vijeće pet stotina]]: per HE 42656114 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće pet stotina]] 71487txga3sfou9n9daqwuvkyg04im3 0 4723833 42656116 2026-07-17T14:32:13Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Savet za inostrane odnose]] na [[Vijeće za vanjske odnose]] 42656116 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vijeće za vanjske odnose]] aqe7y924b4be19s3dxv3oo24iqfkhxe 0 4723834 42656118 2026-07-17T14:33:24Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Starateljski savjet Ujedinjenih naroda]] na [[Starateljsko vijeće Ujedinjenih nacija]] 42656118 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Starateljsko vijeće Ujedinjenih nacija]] 3jqbbd02ezwx4o8b3f4qdx1vflgvnl8 0 4723836 42656122 2026-07-17T14:34:54Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Ekonomski i socijalni savjet Ujedinjenih naroda]] na [[Ekonomsko i socijalno vijeće Ujedinjenih nacija]] 42656122 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ekonomsko i socijalno vijeće Ujedinjenih nacija]] 3gqq4e1gnww0hk0uiu613ztko0nfvcf 0 4723837 42656124 2026-07-17T14:36:01Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Švajcarski federalni savet]] na [[Savezno vijeće (Švicarska)]] 42656124 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Savezno vijeće (Švicarska)]] 2a09abe5626a4s2z56prioiv31tha4x 0 4723838 42656126 2026-07-17T14:37:21Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Svetski savet crkava]] na [[Ekumensko vijeće crkava]] 42656126 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ekumensko vijeće crkava]] l1afrr6guiltku80a092s9b7pxegp1r 0 4723839 42656128 2026-07-17T14:38:37Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Federalni Savet]] na [[Savezno vijeće]] 42656128 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Savezno vijeće]] r4hziqfrtxj66t9fjtivuvqvq2c2nc3 0 4723840 42656130 2026-07-17T14:40:03Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Ministarski savjet (Grčka)]] na [[Vlada Grčke]] 42656130 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Vlada Grčke]] oq8lf7w15w9eyrbl581w9mevy9x9eji 0 4723841 42656132 2026-07-17T14:40:31Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Zapadnonordijski savet]] na [[Zapadnonordijsko vijeće]] 42656132 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Zapadnonordijsko vijeće]] 6jg7v2nubbguug3jleqt20huuflo7d1 0 4723842 42656134 2026-07-17T14:42:10Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Turkijski savet]] na [[Organizacija turkijskih država]] 42656134 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Organizacija turkijskih država]] dru2ucr68if3nabwx2x5ixvnc11sp14 0 4723843 42656136 2026-07-17T14:42:50Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Tajni savjet Tonge]] na [[Tajno vijeće Tonge]] 42656136 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Tajno vijeće Tonge]] odkrj988c8sgpac5vzk8awmsq4swtsy 10 4723844 42656149 2026-07-17T18:06:03Z Aca 108187 Preusmjereno na [[Šablon:Naslov u kurzivu]] 42656149 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Šablon:Naslov u kurzivu]] rllgnoipd6w44obv6w5f9va8fg893xx 0 4723845 42656150 2026-07-17T18:59:02Z Aca 108187 novi 42656150 wikitext text/x-wiki {{iskošeni naslov}} {{Infokutija album | naslov = Simpatija | tip = studijski album | izvođač = [[Plavi orkestar]] | izdan = 1991. | izdavač = [[Diskoton]] | žanr = [[pop rock]] | raniji album = ''[[Sunce na prozoru]]''<br />(1989) | ovaj album = '''''Simpatija'''''<br />(1991) | kasniji album = ''[[Longplay]]''<br />(1998) }} '''''Simpatija''''' je četvrti studijski album bosanskohercegovačke pop rock grupe [[Plavi orkestar]], objavljen 1991. u izdanju diskografske kuće [[Diskoton]]. Album je objavljen neposredno pred [[raspad SFR Jugoslavije]]. == O albumu == Album ''Simpatija'' snimljen je nakon trećeg studijskog albuma ''[[Sunce na prozoru]]'' (1989). Album je objavljen u proljeće 1991. u izdanju sarajevske diskografske kuće Diskoton. Sve pjesme na albumu napisao je [[Saša Lošić]], osim što je pjesmu "Rješih da se ženim" komponovao s [[Marijan Brkić|Marijanom Brkićem]]. Osim toga, Brkić je, uz članove benda, bio koproducent albuma, a tokom snimanja svirao je klavijature. Kao gost na albumu nastupio je i klarinetist [[Miroslav Sedak-Benčić]]. Dizajnerski tim Trio izradio je omot albuma, na kojem je reprodukcija slike ''Ljubavni san'' ({{Jez-fr|Rêve d'amour}}) nizozemskog slikara [[Willem Johannes Martens|Willema Johannesa Martensa]].<ref name=":0">{{Cite book |last=Janjatović |first=Petar |year=2007 |title=Ex YU rock enciklopedija: 1960–2006 |publisher=Čigoja štampa |isbn=978-86-905317-1-4 |edition=2. dopunjeno |location=Beograd |pages=175–176}}</ref><ref name="janjatović235">{{cite book |last=Janjatović |first=Petar |year=2024 |title=Ex YU rock enciklopedija: 1960–2023 |publisher=autorsko izdanje / Makart |isbn=9788687115491 |edition=5. dopunjeno |location=Beograd |page=235}}</ref> Na albumu je i obrada pjesme "[[California Dreamin']]" američko-kanadske grupe [[The Mamas & the Papas]] pod naslovom "Ljubi se istok i zapad". Naslov predstavlja parafrazu stare partizanske pjesme "[[Budi se Istok i Zapad]]". Tu obradu Lošić je prvobitno napravio za reklamnu kampanju jedne turističke agencije. Pjesma "Sačuvaj zadnji ples za mene" naslov je dobila po pjesmi "[[Save the Last Dance for Me]]" grupe [[The Drifters]], ali se muzički temelji na pjesmi "[[Rhythm of the Rain]]" grupe [[The Cascades (bend)|The Cascades]].<ref name=":0" /><ref name="janjatović235" /> == Lista pjesama == Izvor:<ref>{{Cite web |title=Plavi Orkestar: Simpatija Tracks & Reviews |url=https://www.allmusic.com/album/simpatija-mw0003562601 |access-date=2026-07-17 |website=[[AllMusic]]}}</ref> {{Popis pjesama | skladba1 = Ljubi se istok i zapad | trajanje1 = 03:53 | skladba2 = Sačuvaj zadnji ples za mene | trajanje2 = 02:18 | skladba3 = Umrijeću za tebe | trajanje3 = 04:27 | skladba4 = Mi smo pijane budale | trajanje4 = 02:09 | skladba5 = Rješih da se ženim | trajanje5 = 03:37 | skladba6 = Sex je bio njena svetinja | trajanje6 = 04:27 | skladba7 = Simpatija | trajanje7 = 05:02 | skladba8 = Beštija | trajanje8 = 03:15 | skladba9 = O mladosti | trajanje9 = 03:55 | skladba10 = Ljeto | trajanje10 = 03:44 | skladba11 = Samo ponekad na tvoj rođendan | trajanje11 = 05:03 }} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * {{Discogs master|128001-Plavi-Orkestar-Simpatija}} nwox7bmkuozsly7pll2de5fmj2g5yov 42656151 42656150 2026-07-17T19:01:26Z Aca 108187 +[[Kategorija:Albumi 1991.]]; +[[Kategorija:Albumi Plavog orkestra]] pomoću gadgeta [[Wikipedia:HotCat|HotCat]] 42656151 wikitext text/x-wiki {{iskošeni naslov}} {{Infokutija album | naslov = Simpatija | tip = studijski album | izvođač = [[Plavi orkestar]] | izdan = 1991. | izdavač = [[Diskoton]] | žanr = [[pop rock]] | raniji album = ''[[Sunce na prozoru]]''<br />(1989) | ovaj album = '''''Simpatija'''''<br />(1991) | kasniji album = ''[[Longplay]]''<br />(1998) }} '''''Simpatija''''' je četvrti studijski album bosanskohercegovačke pop rock grupe [[Plavi orkestar]], objavljen 1991. u izdanju diskografske kuće [[Diskoton]]. Album je objavljen neposredno pred [[raspad SFR Jugoslavije]]. == O albumu == Album ''Simpatija'' snimljen je nakon trećeg studijskog albuma ''[[Sunce na prozoru]]'' (1989). Album je objavljen u proljeće 1991. u izdanju sarajevske diskografske kuće Diskoton. Sve pjesme na albumu napisao je [[Saša Lošić]], osim što je pjesmu "Rješih da se ženim" komponovao s [[Marijan Brkić|Marijanom Brkićem]]. Osim toga, Brkić je, uz članove benda, bio koproducent albuma, a tokom snimanja svirao je klavijature. Kao gost na albumu nastupio je i klarinetist [[Miroslav Sedak-Benčić]]. Dizajnerski tim Trio izradio je omot albuma, na kojem je reprodukcija slike ''Ljubavni san'' ({{Jez-fr|Rêve d'amour}}) nizozemskog slikara [[Willem Johannes Martens|Willema Johannesa Martensa]].<ref name=":0">{{Cite book |last=Janjatović |first=Petar |year=2007 |title=Ex YU rock enciklopedija: 1960–2006 |publisher=Čigoja štampa |isbn=978-86-905317-1-4 |edition=2. dopunjeno |location=Beograd |pages=175–176}}</ref><ref name="janjatović235">{{cite book |last=Janjatović |first=Petar |year=2024 |title=Ex YU rock enciklopedija: 1960–2023 |publisher=autorsko izdanje / Makart |isbn=9788687115491 |edition=5. dopunjeno |location=Beograd |page=235}}</ref> Na albumu je i obrada pjesme "[[California Dreamin']]" američko-kanadske grupe [[The Mamas & the Papas]] pod naslovom "Ljubi se istok i zapad". Naslov predstavlja parafrazu stare partizanske pjesme "[[Budi se Istok i Zapad]]". Tu obradu Lošić je prvobitno napravio za reklamnu kampanju jedne turističke agencije. Pjesma "Sačuvaj zadnji ples za mene" naslov je dobila po pjesmi "[[Save the Last Dance for Me]]" grupe [[The Drifters]], ali se muzički temelji na pjesmi "[[Rhythm of the Rain]]" grupe [[The Cascades (bend)|The Cascades]].<ref name=":0" /><ref name="janjatović235" /> == Lista pjesama == Izvor:<ref>{{Cite web |title=Plavi Orkestar: Simpatija Tracks & Reviews |url=https://www.allmusic.com/album/simpatija-mw0003562601 |access-date=2026-07-17 |website=[[AllMusic]]}}</ref> {{Popis pjesama | skladba1 = Ljubi se istok i zapad | trajanje1 = 03:53 | skladba2 = Sačuvaj zadnji ples za mene | trajanje2 = 02:18 | skladba3 = Umrijeću za tebe | trajanje3 = 04:27 | skladba4 = Mi smo pijane budale | trajanje4 = 02:09 | skladba5 = Rješih da se ženim | trajanje5 = 03:37 | skladba6 = Sex je bio njena svetinja | trajanje6 = 04:27 | skladba7 = Simpatija | trajanje7 = 05:02 | skladba8 = Beštija | trajanje8 = 03:15 | skladba9 = O mladosti | trajanje9 = 03:55 | skladba10 = Ljeto | trajanje10 = 03:44 | skladba11 = Samo ponekad na tvoj rođendan | trajanje11 = 05:03 }} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * {{Discogs master|128001-Plavi-Orkestar-Simpatija}} [[Kategorija:Albumi 1991.]] [[Kategorija:Albumi Plavog orkestra]] j8jiucadqbimr4hfyj5qp0xg5rhtv7r 42656152 42656151 2026-07-17T19:07:27Z Aca 108187 /* Lista pjesama */ 42656152 wikitext text/x-wiki {{iskošeni naslov}} {{Infokutija album | naslov = Simpatija | tip = studijski album | izvođač = [[Plavi orkestar]] | izdan = 1991. | izdavač = [[Diskoton]] | žanr = [[pop rock]] | raniji album = ''[[Sunce na prozoru]]''<br />(1989) | ovaj album = '''''Simpatija'''''<br />(1991) | kasniji album = ''[[Longplay]]''<br />(1998) }} '''''Simpatija''''' je četvrti studijski album bosanskohercegovačke pop rock grupe [[Plavi orkestar]], objavljen 1991. u izdanju diskografske kuće [[Diskoton]]. Album je objavljen neposredno pred [[raspad SFR Jugoslavije]]. == O albumu == Album ''Simpatija'' snimljen je nakon trećeg studijskog albuma ''[[Sunce na prozoru]]'' (1989). Album je objavljen u proljeće 1991. u izdanju sarajevske diskografske kuće Diskoton. Sve pjesme na albumu napisao je [[Saša Lošić]], osim što je pjesmu "Rješih da se ženim" komponovao s [[Marijan Brkić|Marijanom Brkićem]]. Osim toga, Brkić je, uz članove benda, bio koproducent albuma, a tokom snimanja svirao je klavijature. Kao gost na albumu nastupio je i klarinetist [[Miroslav Sedak-Benčić]]. Dizajnerski tim Trio izradio je omot albuma, na kojem je reprodukcija slike ''Ljubavni san'' ({{Jez-fr|Rêve d'amour}}) nizozemskog slikara [[Willem Johannes Martens|Willema Johannesa Martensa]].<ref name=":0">{{Cite book |last=Janjatović |first=Petar |year=2007 |title=Ex YU rock enciklopedija: 1960–2006 |publisher=Čigoja štampa |isbn=978-86-905317-1-4 |edition=2. dopunjeno |location=Beograd |pages=175–176}}</ref><ref name="janjatović235">{{cite book |last=Janjatović |first=Petar |year=2024 |title=Ex YU rock enciklopedija: 1960–2023 |publisher=autorsko izdanje / Makart |isbn=9788687115491 |edition=5. dopunjeno |location=Beograd |page=235}}</ref> Na albumu je i obrada pjesme "[[California Dreamin']]" američko-kanadske grupe [[The Mamas & the Papas]] pod naslovom "Ljubi se istok i zapad". Naslov predstavlja parafrazu stare partizanske pjesme "[[Budi se Istok i Zapad]]". Tu obradu Lošić je prvobitno napravio za reklamnu kampanju jedne turističke agencije. Pjesma "Sačuvaj zadnji ples za mene" naslov je dobila po pjesmi "[[Save the Last Dance for Me]]" grupe [[The Drifters]], ali se muzički temelji na pjesmi "[[Rhythm of the Rain]]" grupe [[The Cascades (bend)|The Cascades]].<ref name=":0" /><ref name="janjatović235" /> == Lista pjesama == Izvor:<ref>{{Cite web |title=Plavi Orkestar: Simpatija Tracks & Reviews |url=https://www.allmusic.com/album/simpatija-mw0003562601 |access-date=2026-07-17 |website=[[AllMusic]]}}</ref> {{Lista pjesama | ukupno_trajanje = 41:50 | skladba1 = Ljubi se istok i zapad | trajanje1 = 03:53 | skladba2 = Sačuvaj zadnji ples za mene | trajanje2 = 02:18 | skladba3 = Umrijeću za tebe | trajanje3 = 04:27 | skladba4 = Mi smo pijane budale | trajanje4 = 02:09 | skladba5 = Rješih da se ženim | trajanje5 = 03:37 | skladba6 = Sex je bio njena svetinja | trajanje6 = 04:27 | skladba7 = Simpatija | trajanje7 = 05:02 | skladba8 = Beštija | trajanje8 = 03:15 | skladba9 = O mladosti | trajanje9 = 03:55 | skladba10 = Ljeto | trajanje10 = 03:44 | skladba11 = Samo ponekad na tvoj rođendan | trajanje11 = 05:03 }} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * {{Discogs master|128001-Plavi-Orkestar-Simpatija}} [[Kategorija:Albumi 1991.]] [[Kategorija:Albumi Plavog orkestra]] a9fmrm9a579rbsjncjetoif4eqj7adh 42656153 42656152 2026-07-17T19:09:03Z Aca 108187 42656153 wikitext text/x-wiki {{iskošeni naslov}} {{Infokutija album | naslov = Simpatija | tip = studijski album | izvođač = [[Plavi orkestar]] | izdan = 1991. | izdavač = [[Diskoton]] | žanr = [[pop rock]] | raniji album = ''[[Sunce na prozoru]]''<br />(1989) | ovaj album = '''''Simpatija'''''<br />(1991) | kasniji album = ''[[Longplay]]''<br />(1998) | dužina = 41:50 }} '''''Simpatija''''' je četvrti studijski album bosanskohercegovačke pop rock grupe [[Plavi orkestar]], objavljen 1991. u izdanju diskografske kuće [[Diskoton]]. Album je objavljen neposredno pred [[raspad SFR Jugoslavije]]. == O albumu == Album ''Simpatija'' snimljen je nakon trećeg studijskog albuma ''[[Sunce na prozoru]]'' (1989). Album je objavljen u proljeće 1991. u izdanju sarajevske diskografske kuće Diskoton. Sve pjesme na albumu napisao je [[Saša Lošić]], osim što je pjesmu "Rješih da se ženim" komponovao s [[Marijan Brkić|Marijanom Brkićem]]. Osim toga, Brkić je, uz članove benda, bio koproducent albuma, a tokom snimanja svirao je klavijature. Kao gost na albumu nastupio je i klarinetist [[Miroslav Sedak-Benčić]]. Dizajnerski tim Trio izradio je omot albuma, na kojem je reprodukcija slike ''Ljubavni san'' ({{Jez-fr|Rêve d'amour}}) nizozemskog slikara [[Willem Johannes Martens|Willema Johannesa Martensa]].<ref name=":0">{{Cite book |last=Janjatović |first=Petar |year=2007 |title=Ex YU rock enciklopedija: 1960–2006 |publisher=Čigoja štampa |isbn=978-86-905317-1-4 |edition=2. dopunjeno |location=Beograd |pages=175–176}}</ref><ref name="janjatović235">{{cite book |last=Janjatović |first=Petar |year=2024 |title=Ex YU rock enciklopedija: 1960–2023 |publisher=autorsko izdanje / Makart |isbn=9788687115491 |edition=5. dopunjeno |location=Beograd |page=235}}</ref> Na albumu je i obrada pjesme "[[California Dreamin']]" američko-kanadske grupe [[The Mamas & the Papas]] pod naslovom "Ljubi se istok i zapad". Naslov predstavlja parafrazu stare partizanske pjesme "[[Budi se Istok i Zapad]]". Tu obradu Lošić je prvobitno napravio za reklamnu kampanju jedne turističke agencije. Pjesma "Sačuvaj zadnji ples za mene" naslov je dobila po pjesmi "[[Save the Last Dance for Me]]" grupe [[The Drifters]], ali se muzički temelji na pjesmi "[[Rhythm of the Rain]]" grupe [[The Cascades (bend)|The Cascades]].<ref name=":0" /><ref name="janjatović235" /> == Lista pjesama == Izvor:<ref>{{Cite web |title=Plavi Orkestar: Simpatija Tracks & Reviews |url=https://www.allmusic.com/album/simpatija-mw0003562601 |access-date=2026-07-17 |website=[[AllMusic]]}}</ref> {{Lista pjesama | ukupno_trajanje = 41:50 | skladba1 = Ljubi se istok i zapad | trajanje1 = 03:53 | skladba2 = Sačuvaj zadnji ples za mene | trajanje2 = 02:18 | skladba3 = Umrijeću za tebe | trajanje3 = 04:27 | skladba4 = Mi smo pijane budale | trajanje4 = 02:09 | skladba5 = Rješih da se ženim | trajanje5 = 03:37 | skladba6 = Sex je bio njena svetinja | trajanje6 = 04:27 | skladba7 = Simpatija | trajanje7 = 05:02 | skladba8 = Beštija | trajanje8 = 03:15 | skladba9 = O mladosti | trajanje9 = 03:55 | skladba10 = Ljeto | trajanje10 = 03:44 | skladba11 = Samo ponekad na tvoj rođendan | trajanje11 = 05:03 }} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * {{Discogs master|128001-Plavi-Orkestar-Simpatija}} [[Kategorija:Albumi 1991.]] [[Kategorija:Albumi Plavog orkestra]] e53sk3wc8jby8mlzzxruk4yd5bsu1cy 42656154 42656153 2026-07-17T19:10:53Z Aca 108187 + 42656154 wikitext text/x-wiki {{iskošeni naslov}} {{Infokutija album | naslov = Simpatija | tip = studijski album | izvođač = [[Plavi orkestar]] | izdan = 1991. | sniman = 1990. | izdavač = [[Diskoton]] | žanr = [[pop rock]] | raniji album = ''[[Sunce na prozoru]]''<br />(1989) | ovaj album = '''''Simpatija'''''<br />(1991) | kasniji album = ''[[Longplay]]''<br />(1998) | dužina = 41:50 }} '''''Simpatija''''' je četvrti studijski album bosanskohercegovačke pop rock grupe [[Plavi orkestar]], objavljen 1991. u izdanju diskografske kuće [[Diskoton]]. Album je objavljen neposredno pred [[raspad SFR Jugoslavije]]. == O albumu == Album ''Simpatija'' snimljen je nakon trećeg studijskog albuma ''[[Sunce na prozoru]]'' (1989). Album je objavljen u proljeće 1991. u izdanju sarajevske diskografske kuće Diskoton. Sve pjesme na albumu napisao je [[Saša Lošić]], osim što je pjesmu "Rješih da se ženim" komponovao s [[Marijan Brkić|Marijanom Brkićem]]. Osim toga, Brkić je, uz članove benda, bio koproducent albuma, a tokom snimanja svirao je klavijature. Kao gost na albumu nastupio je i klarinetist [[Miroslav Sedak-Benčić]]. Dizajnerski tim Trio izradio je omot albuma, na kojem je reprodukcija slike ''Ljubavni san'' ({{Jez-fr|Rêve d'amour}}) nizozemskog slikara [[Willem Johannes Martens|Willema Johannesa Martensa]].<ref name=":0">{{Cite book |last=Janjatović |first=Petar |year=2007 |title=Ex YU rock enciklopedija: 1960–2006 |publisher=Čigoja štampa |isbn=978-86-905317-1-4 |edition=2. dopunjeno |location=Beograd |pages=175–176}}</ref><ref name="janjatović235">{{cite book |last=Janjatović |first=Petar |year=2024 |title=Ex YU rock enciklopedija: 1960–2023 |publisher=autorsko izdanje / Makart |isbn=9788687115491 |edition=5. dopunjeno |location=Beograd |page=235}}</ref> Na albumu je i obrada pjesme "[[California Dreamin']]" američko-kanadske grupe [[The Mamas & the Papas]] pod naslovom "Ljubi se istok i zapad". Naslov predstavlja parafrazu stare partizanske pjesme "[[Budi se Istok i Zapad]]". Tu obradu Lošić je prvobitno napravio za reklamnu kampanju jedne turističke agencije. Pjesma "Sačuvaj zadnji ples za mene" naslov je dobila po pjesmi "[[Save the Last Dance for Me]]" grupe [[The Drifters]], ali se muzički temelji na pjesmi "[[Rhythm of the Rain]]" grupe [[The Cascades (bend)|The Cascades]].<ref name=":0" /><ref name="janjatović235" /> == Lista pjesama == Izvor:<ref>{{Cite web |title=Plavi Orkestar: Simpatija Tracks & Reviews |url=https://www.allmusic.com/album/simpatija-mw0003562601 |access-date=2026-07-17 |website=[[AllMusic]]}}</ref> {{Lista pjesama | ukupno_trajanje = 41:50 | skladba1 = Ljubi se istok i zapad | trajanje1 = 03:53 | skladba2 = Sačuvaj zadnji ples za mene | trajanje2 = 02:18 | skladba3 = Umrijeću za tebe | trajanje3 = 04:27 | skladba4 = Mi smo pijane budale | trajanje4 = 02:09 | skladba5 = Rješih da se ženim | trajanje5 = 03:37 | skladba6 = Sex je bio njena svetinja | trajanje6 = 04:27 | skladba7 = Simpatija | trajanje7 = 05:02 | skladba8 = Beštija | trajanje8 = 03:15 | skladba9 = O mladosti | trajanje9 = 03:55 | skladba10 = Ljeto | trajanje10 = 03:44 | skladba11 = Samo ponekad na tvoj rođendan | trajanje11 = 05:03 }} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * {{Discogs master|128001-Plavi-Orkestar-Simpatija}} [[Kategorija:Albumi 1991.]] [[Kategorija:Albumi Plavog orkestra]] arnikz0qan6847h47l0oogkcry2t8mr 42656156 42656154 2026-07-17T19:32:01Z Aca 108187 + 42656156 wikitext text/x-wiki {{iskošeni naslov}} {{Infokutija album | naslov = Simpatija | tip = studijski album | omot = Plavi orkestar – Simpatija.jpeg | opis = Omot albuma | izvođač = [[Plavi orkestar]] | izdan = 1991. | sniman = 1990. | izdavač = [[Diskoton]] | žanr = [[pop rock]] | raniji album = ''[[Sunce na prozoru]]''<br />(1989) | ovaj album = '''''Simpatija'''''<br />(1991) | kasniji album = ''[[Longplay]]''<br />(1998) | dužina = 41:50 }} '''''Simpatija''''' je četvrti studijski album bosanskohercegovačke pop rock grupe [[Plavi orkestar]], objavljen 1991. u izdanju diskografske kuće [[Diskoton]]. Album je objavljen neposredno pred [[raspad SFR Jugoslavije]]. == O albumu == Album ''Simpatija'' snimljen je nakon trećeg studijskog albuma ''[[Sunce na prozoru]]'' (1989). Album je objavljen u proljeće 1991. u izdanju sarajevske diskografske kuće Diskoton. Sve pjesme na albumu napisao je [[Saša Lošić]], osim što je pjesmu "Rješih da se ženim" komponovao s [[Marijan Brkić|Marijanom Brkićem]]. Osim toga, Brkić je, uz članove benda, bio koproducent albuma, a tokom snimanja svirao je klavijature. Kao gost na albumu nastupio je i klarinetist [[Miroslav Sedak-Benčić]]. Dizajnerski tim Trio izradio je omot albuma, na kojem je reprodukcija slike ''Ljubavni san'' ({{Jez-fr|Rêve d'amour}}) nizozemskog slikara [[Willem Johannes Martens|Willema Johannesa Martensa]].<ref name=":0">{{Cite book |last=Janjatović |first=Petar |year=2007 |title=Ex YU rock enciklopedija: 1960–2006 |publisher=Čigoja štampa |isbn=978-86-905317-1-4 |edition=2. dopunjeno |location=Beograd |pages=175–176}}</ref><ref name="janjatović235">{{cite book |last=Janjatović |first=Petar |year=2024 |title=Ex YU rock enciklopedija: 1960–2023 |publisher=autorsko izdanje / Makart |isbn=9788687115491 |edition=5. dopunjeno |location=Beograd |page=235}}</ref> Na albumu je i obrada pjesme "[[California Dreamin']]" američko-kanadske grupe [[The Mamas & the Papas]] pod naslovom "Ljubi se istok i zapad". Naslov predstavlja parafrazu stare partizanske pjesme "[[Budi se Istok i Zapad]]". Tu obradu Lošić je prvobitno napravio za reklamnu kampanju jedne turističke agencije. Pjesma "Sačuvaj zadnji ples za mene" naslov je dobila po pjesmi "[[Save the Last Dance for Me]]" grupe [[The Drifters]], ali se muzički temelji na pjesmi "[[Rhythm of the Rain]]" grupe [[The Cascades (bend)|The Cascades]].<ref name=":0" /><ref name="janjatović235" /> == Lista pjesama == Izvor:<ref>{{Cite web |title=Plavi Orkestar: Simpatija Tracks & Reviews |url=https://www.allmusic.com/album/simpatija-mw0003562601 |access-date=2026-07-17 |website=[[AllMusic]]}}</ref> {{Lista pjesama | ukupno_trajanje = 41:50 | skladba1 = Ljubi se istok i zapad | trajanje1 = 03:53 | skladba2 = Sačuvaj zadnji ples za mene | trajanje2 = 02:18 | skladba3 = Umrijeću za tebe | trajanje3 = 04:27 | skladba4 = Mi smo pijane budale | trajanje4 = 02:09 | skladba5 = Rješih da se ženim | trajanje5 = 03:37 | skladba6 = Sex je bio njena svetinja | trajanje6 = 04:27 | skladba7 = Simpatija | trajanje7 = 05:02 | skladba8 = Beštija | trajanje8 = 03:15 | skladba9 = O mladosti | trajanje9 = 03:55 | skladba10 = Ljeto | trajanje10 = 03:44 | skladba11 = Samo ponekad na tvoj rođendan | trajanje11 = 05:03 }} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * {{Discogs master|128001-Plavi-Orkestar-Simpatija}} [[Kategorija:Albumi 1991.]] [[Kategorija:Albumi Plavog orkestra]] 1qqvguwcn2y12fh1l64i6poiunxmena 42656158 42656156 2026-07-17T19:40:12Z Aca 108187 42656158 wikitext text/x-wiki {{iskošeni naslov}} {{Infokutija album | naslov = Simpatija | tip = studijski album | omot = Plavi orkestar – Simpatija.jpeg | opis = Omot albuma | izvođač = [[Plavi orkestar]] | izdan = 1991. | izdavač = [[Diskoton]] | žanr = [[pop rock]] | raniji album = ''[[Sunce na prozoru]]''<br />(1989) | ovaj album = '''''Simpatija'''''<br />(1991) | kasniji album = ''[[Longplay]]''<br />(1998) | dužina = 41:50 }} '''''Simpatija''''' je četvrti studijski album bosanskohercegovačke pop rock grupe [[Plavi orkestar]], objavljen 1991. u izdanju diskografske kuće [[Diskoton]]. Album je objavljen neposredno pred [[raspad SFR Jugoslavije]]. == Nastanak == Album ''Simpatija'' snimljen je nakon trećeg studijskog albuma ''[[Sunce na prozoru]]'' (1989). Album je objavljen u proljeće 1991. u izdanju sarajevske diskografske kuće Diskoton. Sve pjesme na albumu napisao je [[Saša Lošić]], osim što je pjesmu "Rješih da se ženim" komponovao s [[Marijan Brkić|Marijanom Brkićem]]. Osim toga, Brkić je, uz članove benda, bio koproducent albuma, a tokom snimanja svirao je klavijature. Kao gost na albumu nastupio je i klarinetist [[Miroslav Sedak-Benčić]]. Dizajnerski tim Trio izradio je omot albuma, na kojem je reprodukcija slike ''Ljubavni san'' ({{Jez-fr|Rêve d'amour}}) nizozemskog slikara [[Willem Johannes Martens|Willema Johannesa Martensa]].<ref name="janjatović235">{{cite book |last=Janjatović |first=Petar |year=2024 |title=Ex YU rock enciklopedija: 1960–2023 |publisher=autorsko izdanje / Makart |isbn=9788687115491 |edition=5. dopunjeno |location=Beograd |page=235}}</ref> Na albumu je i obrada pjesme "[[California Dreamin']]" američko-kanadske grupe [[The Mamas & the Papas]] pod naslovom "Ljubi se istok i zapad". Naslov predstavlja parafrazu stare partizanske pjesme "[[Budi se Istok i Zapad]]". Tu obradu Lošić je prvobitno napravio za reklamnu kampanju jedne turističke agencije. Pjesma "Sačuvaj zadnji ples za mene" naslov je dobila po pjesmi "[[Save the Last Dance for Me]]" grupe [[The Drifters]], ali se muzički temelji na pjesmi "[[Rhythm of the Rain]]" grupe [[The Cascades (bend)|The Cascades]].<ref name="janjatović235" /> == Lista pjesama == Izvor:<ref>{{Cite web |title=Plavi Orkestar: Simpatija Tracks & Reviews |url=https://www.allmusic.com/album/simpatija-mw0003562601 |access-date=2026-07-17 |website=[[AllMusic]]}}</ref> {{Lista pjesama | ukupno_trajanje = 41:50 | skladba1 = Ljubi se istok i zapad | trajanje1 = 03:53 | skladba2 = Sačuvaj zadnji ples za mene | trajanje2 = 02:18 | skladba3 = Umrijeću za tebe | trajanje3 = 04:27 | skladba4 = Mi smo pijane budale | trajanje4 = 02:09 | skladba5 = Rješih da se ženim | trajanje5 = 03:37 | skladba6 = Sex je bio njena svetinja | trajanje6 = 04:27 | skladba7 = Simpatija | trajanje7 = 05:02 | skladba8 = Beštija | trajanje8 = 03:15 | skladba9 = O mladosti | trajanje9 = 03:55 | skladba10 = Ljeto | trajanje10 = 03:44 | skladba11 = Samo ponekad na tvoj rođendan | trajanje11 = 05:03 }} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * {{Discogs master|128001-Plavi-Orkestar-Simpatija}} [[Kategorija:Albumi 1991.]] [[Kategorija:Albumi Plavog orkestra]] 17q76k8w33yxf1gz3psotupv5uejwp1 42656159 42656158 2026-07-17T19:45:58Z Aca 108187 42656159 wikitext text/x-wiki {{iskošeni naslov}} {{Infokutija album | naslov = Simpatija | tip = studijski album | omot = Plavi orkestar – Simpatija.jpeg | opis = Omot albuma | izvođač = [[Plavi orkestar]] | izdan = 1991. | izdavač = [[Diskoton]] | žanr = [[pop rock]] | raniji album = ''[[Sunce na prozoru]]''<br />(1989) | ovaj album = '''''Simpatija'''''<br />(1991) | kasniji album = ''[[Longplay]]''<br />(1998) | dužina = 41:50 }} '''''Simpatija''''' je četvrti studijski album bosanskohercegovačke pop rock grupe [[Plavi orkestar]], objavljen 1991. u izdanju diskografske kuće [[Diskoton]]. Album je objavljen neposredno pred [[raspad SFR Jugoslavije]]. == Nastanak == Album ''Simpatija'' snimljen je nakon trećeg studijskog albuma ''[[Sunce na prozoru]]'' (1989). Album je objavljen u proljeće 1991. u izdanju sarajevske diskografske kuće Diskoton. Sve pjesme na albumu napisao je [[Saša Lošić]], osim što je pjesmu "Rješih da se ženim" komponovao s [[Marijan Brkić|Marijanom Brkićem]]. Osim toga, Brkić je, uz članove benda, bio koproducent albuma, a tokom snimanja svirao je klavijature. Kao gost na albumu nastupio je i [[Miroslav Sedak-Benčić]] kao klarinetist. Dizajnerski tim Trio izradio je omot albuma, a na njemu je reprodukcija slike ''Rêve d'amour'' ("Ljubavni san") nizozemskog slikara [[Willem Johannes Martens|Willema Johannesa Martensa]].<ref name="janjatović235">{{cite book |last=Janjatović |first=Petar |year=2024 |title=Ex YU rock enciklopedija: 1960–2023 |publisher=autorsko izdanje / Makart |isbn=9788687115491 |edition=5. dopunjeno |location=Beograd |page=235}}</ref> Album sadrži i obradu pjesme "[[California Dreamin']]" američko-kanadske grupe [[The Mamas & the Papas]] pod naslovom "Ljubi se istok i zapad". Naslov predstavlja parafrazu stare partizanske pjesme "[[Budi se Istok i Zapad]]". Tu obradu Lošić je prvobitno napravio za reklamnu kampanju jedne turističke agencije. Pjesma "Sačuvaj zadnji ples za mene" naslov je dobila po pjesmi "[[Save the Last Dance for Me]]" grupe [[The Drifters]], ali se muzički temelji na pjesmi "[[Rhythm of the Rain]]" grupe [[The Cascades (bend)|The Cascades]].<ref name="janjatović235" /> == Lista pjesama == Izvor:<ref>{{Cite web |title=Plavi Orkestar: Simpatija Tracks & Reviews |url=https://www.allmusic.com/album/simpatija-mw0003562601 |access-date=2026-07-17 |website=[[AllMusic]]}}</ref> {{Lista pjesama | ukupno_trajanje = 41:50 | skladba1 = Ljubi se istok i zapad | trajanje1 = 03:53 | skladba2 = Sačuvaj zadnji ples za mene | trajanje2 = 02:18 | skladba3 = Umrijeću za tebe | trajanje3 = 04:27 | skladba4 = Mi smo pijane budale | trajanje4 = 02:09 | skladba5 = Rješih da se ženim | trajanje5 = 03:37 | skladba6 = Sex je bio njena svetinja | trajanje6 = 04:27 | skladba7 = Simpatija | trajanje7 = 05:02 | skladba8 = Beštija | trajanje8 = 03:15 | skladba9 = O mladosti | trajanje9 = 03:55 | skladba10 = Ljeto | trajanje10 = 03:44 | skladba11 = Samo ponekad na tvoj rođendan | trajanje11 = 05:03 }} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * {{Discogs master|128001-Plavi-Orkestar-Simpatija}} [[Kategorija:Albumi 1991.]] [[Kategorija:Albumi Plavog orkestra]] o6n8idaby5ezslt3xi5v5cnfjwjl5h9 42656160 42656159 2026-07-17T19:46:42Z Aca 108187 /* Lista pjesama */ 42656160 wikitext text/x-wiki {{iskošeni naslov}} {{Infokutija album | naslov = Simpatija | tip = studijski album | omot = Plavi orkestar – Simpatija.jpeg | opis = Omot albuma | izvođač = [[Plavi orkestar]] | izdan = 1991. | izdavač = [[Diskoton]] | žanr = [[pop rock]] | raniji album = ''[[Sunce na prozoru]]''<br />(1989) | ovaj album = '''''Simpatija'''''<br />(1991) | kasniji album = ''[[Longplay]]''<br />(1998) | dužina = 41:50 }} '''''Simpatija''''' je četvrti studijski album bosanskohercegovačke pop rock grupe [[Plavi orkestar]], objavljen 1991. u izdanju diskografske kuće [[Diskoton]]. Album je objavljen neposredno pred [[raspad SFR Jugoslavije]]. == Nastanak == Album ''Simpatija'' snimljen je nakon trećeg studijskog albuma ''[[Sunce na prozoru]]'' (1989). Album je objavljen u proljeće 1991. u izdanju sarajevske diskografske kuće Diskoton. Sve pjesme na albumu napisao je [[Saša Lošić]], osim što je pjesmu "Rješih da se ženim" komponovao s [[Marijan Brkić|Marijanom Brkićem]]. Osim toga, Brkić je, uz članove benda, bio koproducent albuma, a tokom snimanja svirao je klavijature. Kao gost na albumu nastupio je i [[Miroslav Sedak-Benčić]] kao klarinetist. Dizajnerski tim Trio izradio je omot albuma, a na njemu je reprodukcija slike ''Rêve d'amour'' ("Ljubavni san") nizozemskog slikara [[Willem Johannes Martens|Willema Johannesa Martensa]].<ref name="janjatović235">{{cite book |last=Janjatović |first=Petar |year=2024 |title=Ex YU rock enciklopedija: 1960–2023 |publisher=autorsko izdanje / Makart |isbn=9788687115491 |edition=5. dopunjeno |location=Beograd |page=235}}</ref> Album sadrži i obradu pjesme "[[California Dreamin']]" američko-kanadske grupe [[The Mamas & the Papas]] pod naslovom "Ljubi se istok i zapad". Naslov predstavlja parafrazu stare partizanske pjesme "[[Budi se Istok i Zapad]]". Tu obradu Lošić je prvobitno napravio za reklamnu kampanju jedne turističke agencije. Pjesma "Sačuvaj zadnji ples za mene" naslov je dobila po pjesmi "[[Save the Last Dance for Me]]" grupe [[The Drifters]], ali se muzički temelji na pjesmi "[[Rhythm of the Rain]]" grupe [[The Cascades (bend)|The Cascades]].<ref name="janjatović235" /> == Lista pjesama == Izvor: [[AllMusic]]<ref>{{Cite web |title=Plavi Orkestar: Simpatija Tracks & Reviews |url=https://www.allmusic.com/album/simpatija-mw0003562601 |access-date=2026-07-17 |website=[[AllMusic]]}}</ref> {{Lista pjesama | ukupno_trajanje = 41:50 | skladba1 = Ljubi se istok i zapad | trajanje1 = 03:53 | skladba2 = Sačuvaj zadnji ples za mene | trajanje2 = 02:18 | skladba3 = Umrijeću za tebe | trajanje3 = 04:27 | skladba4 = Mi smo pijane budale | trajanje4 = 02:09 | skladba5 = Rješih da se ženim | trajanje5 = 03:37 | skladba6 = Sex je bio njena svetinja | trajanje6 = 04:27 | skladba7 = Simpatija | trajanje7 = 05:02 | skladba8 = Beštija | trajanje8 = 03:15 | skladba9 = O mladosti | trajanje9 = 03:55 | skladba10 = Ljeto | trajanje10 = 03:44 | skladba11 = Samo ponekad na tvoj rođendan | trajanje11 = 05:03 }} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * {{Discogs master|128001-Plavi-Orkestar-Simpatija}} [[Kategorija:Albumi 1991.]] [[Kategorija:Albumi Plavog orkestra]] 78uujk2tj1eginmn3fftm4av8x4dr2u 42656161 42656160 2026-07-17T19:50:12Z Aca 108187 fix 42656161 wikitext text/x-wiki {{iskošeni naslov}} {{Infokutija album | naslov = Simpatija | tip = studijski album | omot = Plavi orkestar – Simpatija.jpeg | opis = Omot albuma | izvođač = [[Plavi orkestar]] | izdan = 1991. | izdavač = [[Diskoton]] | žanr = [[pop rock]] | raniji album = ''[[Sunce na prozoru]]''<br />(1989) | ovaj album = '''''Simpatija'''''<br />(1991) | kasniji album = ''[[Longplay]]''<br />(1998) | dužina = 41:50 }} '''''Simpatija''''' je četvrti studijski album bosanskohercegovačke pop rock grupe [[Plavi orkestar]], objavljen 1991. u izdanju diskografske kuće [[Diskoton]]. Album je objavljen neposredno pred [[raspad SFR Jugoslavije]]. == Nastanak == Album ''Simpatija'' snimljen je nakon trećeg studijskog albuma ''[[Sunce na prozoru]]'' (1989). Album je objavljen u proljeće 1991. u izdanju sarajevske diskografske kuće Diskoton. Sve pjesme na albumu napisao je [[Saša Lošić]], osim što je pjesmu "Riješih da se ženim" komponovao s [[Marijan Brkić|Marijanom Brkićem]]. Osim toga, Brkić je, uz članove benda, bio koproducent albuma, a tokom snimanja svirao je klavijature. Kao gost na albumu nastupio je i [[Miroslav Sedak-Benčić]] kao klarinetist. Dizajnerski tim Trio izradio je omot albuma, a na njemu je reprodukcija slike ''Rêve d'amour'' ("Ljubavni san") nizozemskog slikara [[Willem Johannes Martens|Willema Johannesa Martensa]].<ref name="janjatović235">{{cite book |last=Janjatović |first=Petar |year=2024 |title=Ex YU rock enciklopedija: 1960–2023 |publisher=autorsko izdanje / Makart |isbn=9788687115491 |edition=5. dopunjeno |location=Beograd |page=235}}</ref> Album sadrži i obradu pjesme "[[California Dreamin']]" američko-kanadske grupe [[The Mamas & the Papas]] pod naslovom "Ljubi se istok i zapad". Naslov predstavlja parafrazu stare partizanske pjesme "[[Budi se Istok i Zapad]]". Tu obradu Lošić je prvobitno napravio za reklamnu kampanju jedne turističke agencije. Pjesma "Sačuvaj zadnji ples za mene" naslov je dobila po pjesmi "[[Save the Last Dance for Me]]" grupe [[The Drifters]], ali se muzički temelji na pjesmi "[[Rhythm of the Rain]]" grupe [[The Cascades (bend)|The Cascades]].<ref name="janjatović235" /> == Lista pjesama == Izvor: [[AllMusic]]<ref>{{Cite web |title=Plavi Orkestar: Simpatija Tracks & Reviews |url=https://www.allmusic.com/album/simpatija-mw0003562601 |access-date=2026-07-17 |website=[[AllMusic]]}}</ref> {{Lista pjesama | ukupno_trajanje = 41:50 | skladba1 = Ljubi se istok i zapad | trajanje1 = 03:53 | skladba2 = Sačuvaj zadnji ples za mene | trajanje2 = 02:18 | skladba3 = Umrijeću za tebe | trajanje3 = 04:27 | skladba4 = Mi smo pijane budale | trajanje4 = 02:09 | skladba5 = Riješih da se ženim | trajanje5 = 03:37 | skladba6 = Sex je bio njena svetinja | trajanje6 = 04:27 | skladba7 = Simpatija | trajanje7 = 05:02 | skladba8 = Beštija | trajanje8 = 03:15 | skladba9 = O mladosti | trajanje9 = 03:55 | skladba10 = Ljeto | trajanje10 = 03:44 | skladba11 = Samo ponekad na tvoj rođendan | trajanje11 = 05:03 }} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * {{Discogs master|128001-Plavi-Orkestar-Simpatija}} [[Kategorija:Albumi 1991.]] [[Kategorija:Albumi Plavog orkestra]] 47wh6svy4y7p1wm3iujst5c7vifm76k 42656162 42656161 2026-07-17T19:53:56Z Aca 108187 42656162 wikitext text/x-wiki {{iskošeni naslov}} {{Infokutija album | naslov = Simpatija | tip = studijski album | omot = Plavi orkestar – Simpatija.jpeg | opis = Omot albuma | izvođač = [[Plavi orkestar]] | izdan = 1991. | izdavač = [[Diskoton]] | žanr = [[pop rock]] | raniji album = ''[[Sunce na prozoru]]''<br />(1989) | ovaj album = '''''Simpatija'''''<br />(1991) | kasniji album = ''[[Longplay]]''<br />(1998) | dužina = 41:50 }} '''''Simpatija''''' je četvrti studijski album bosanskohercegovačke pop rock grupe [[Plavi orkestar]], objavljen 1991. u izdanju diskografske kuće [[Diskoton]]. Album je objavljen neposredno pred [[raspad SFR Jugoslavije]]. == Nastanak == Album ''Simpatija'' snimljen je nakon trećeg studijskog albuma ''[[Sunce na prozoru]]'' (1989). Album je objavljen u proljeće 1991. u izdanju sarajevske diskografske kuće Diskoton. Sve pjesme na albumu napisao je [[Saša Lošić]], osim što je pjesmu "Riješih da se ženim" komponovao s [[Marijan Brkić|Marijanom Brkićem]]. Osim toga, Brkić je, uz članove benda, bio koproducent albuma, a tokom snimanja svirao je klavijature. Kao gost na albumu nastupio je i klarinetist [[Miroslav Sedak-Benčić]]. Dizajnerski tim Trio izradio je omot albuma, a na njemu je reprodukcija slike ''Rêve d'amour'' ("Ljubavni san") nizozemskog slikara [[Willem Johannes Martens|Willema Johannesa Martensa]].<ref name="janjatović235">{{cite book |last=Janjatović |first=Petar |year=2024 |title=Ex YU rock enciklopedija: 1960–2023 |publisher=autorsko izdanje / Makart |isbn=9788687115491 |edition=5. dopunjeno |location=Beograd |page=235}}</ref> Album sadrži i obradu pjesme "[[California Dreamin']]" američko-kanadske grupe [[The Mamas & the Papas]] pod naslovom "Ljubi se istok i zapad". Naslov predstavlja parafrazu stare partizanske pjesme "[[Budi se Istok i Zapad]]". Tu obradu Lošić je prvobitno napravio za reklamnu kampanju jedne turističke agencije. Pjesma "Sačuvaj zadnji ples za mene" naslov je dobila po pjesmi "[[Save the Last Dance for Me]]" grupe [[The Drifters]], ali se muzički temelji na pjesmi "[[Rhythm of the Rain]]" grupe [[The Cascades (bend)|The Cascades]].<ref name="janjatović235" /> == Lista pjesama == Izvor: [[AllMusic]]<ref>{{Cite web |title=Plavi Orkestar: Simpatija Tracks & Reviews |url=https://www.allmusic.com/album/simpatija-mw0003562601 |access-date=2026-07-17 |website=[[AllMusic]]}}</ref> {{Lista pjesama | ukupno_trajanje = 41:50 | skladba1 = Ljubi se istok i zapad | trajanje1 = 03:53 | skladba2 = Sačuvaj zadnji ples za mene | trajanje2 = 02:18 | skladba3 = Umrijeću za tebe | trajanje3 = 04:27 | skladba4 = Mi smo pijane budale | trajanje4 = 02:09 | skladba5 = Riješih da se ženim | trajanje5 = 03:37 | skladba6 = Sex je bio njena svetinja | trajanje6 = 04:27 | skladba7 = Simpatija | trajanje7 = 05:02 | skladba8 = Beštija | trajanje8 = 03:15 | skladba9 = O mladosti | trajanje9 = 03:55 | skladba10 = Ljeto | trajanje10 = 03:44 | skladba11 = Samo ponekad na tvoj rođendan | trajanje11 = 05:03 }} == Reference == {{reflist}} == Vanjske veze == * {{Discogs master|128001-Plavi-Orkestar-Simpatija}} [[Kategorija:Albumi 1991.]] [[Kategorija:Albumi Plavog orkestra]] eapctva8ooxwwwgkzjmeozif5c3d9vw 6 4723846 42656155 2026-07-17T19:29:37Z Aca 108187 {{Infoslika |Opis=Omot albuma ''[[Simpatija (album, Plavi orkestar)|Simpatija]]'' bosanskohercegovačke pop rock grupe [[Plavi orkestar]] |Izvor=[[:hr:Datoteka:Simpatija.jpg|hrwiki]], [http://www.discogs.com/Plavi-Orkestar-Simpatija/release/1650686 Discogs] |Datum=22. 10. 2009. (postavljeno na hrwiki) |Autor=[[Diskoton]] |Objašnjenje=Ova slika podliježe zaštiti autorskih prava, ali se može koristiti pod uvjetima poštene upotrebe u skladu sa zakonom Sjedinjenih Američkih Država o poštenoj upotr... 42656155 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis=Omot albuma ''[[Simpatija (album, Plavi orkestar)|Simpatija]]'' bosanskohercegovačke pop rock grupe [[Plavi orkestar]] |Izvor=[[:hr:Datoteka:Simpatija.jpg|hrwiki]], [http://www.discogs.com/Plavi-Orkestar-Simpatija/release/1650686 Discogs] |Datum=22. 10. 2009. (postavljeno na hrwiki) |Autor=[[Diskoton]] |Objašnjenje=Ova slika podliježe zaštiti autorskih prava, ali se može koristiti pod uvjetima poštene upotrebe u skladu sa zakonom Sjedinjenih Američkih Država o poštenoj upotrebi zato što: * je riječ o slici omota muzičkog albuma u niskoj rezoluciji; * slika ne ograničava prava autora odnosno vlasnika autorskih prava da prodaje album; * slika se ne može koristiti za proizvodnju ilegalnih kopija albuma; * slika ilustrira temu članka; * slika se koristi samo u članku: [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]]; * ne postoji alternativna slobodna slika koja može zamijeniti ovu; }} == Licenciranje == {{Omot albuma}} p0rxlmld5iiqprf2g0r4z2pcnw1txz8 42656157 42656155 2026-07-17T19:34:37Z Aca 108187 + 42656157 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis=Omot albuma ''[[Simpatija (album, Plavi orkestar)|Simpatija]]'' bosanskohercegovačke pop rock grupe [[Plavi orkestar]] |Izvor=[[:sr:Датотека:Симпатија.jpeg|srwiki]] |Datum=2011-11-12 (postavljeno na srwiki) |Autor=[[Diskoton]] |Objašnjenje=Ova slika podliježe zaštiti autorskih prava, ali se može koristiti pod uvjetima poštene upotrebe u skladu sa zakonom Sjedinjenih Američkih Država o poštenoj upotrebi zato što: * je riječ o slici omota muzičkog albuma u niskoj rezoluciji; * slika ne ograničava prava autora odnosno vlasnika autorskih prava da prodaje album; * slika se ne može koristiti za proizvodnju ilegalnih kopija albuma; * slika ilustrira temu članka; * slika se koristi samo u članku: [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]]; * ne postoji alternativna slobodna slika koja može zamijeniti ovu; }} == Licenciranje == {{Omot albuma}} fmpew51rfcw3wjes16df8ek2xihcfqq 0 4723847 42656164 2026-07-17T20:06:20Z Aca 108187 Preusmjereno na [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] 42656164 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] s2s9idv4rdw70w3tec4ogkb7zrk38is 0 4723848 42656165 2026-07-17T20:06:58Z Aca 108187 + 42656165 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] s2s9idv4rdw70w3tec4ogkb7zrk38is 0 4723849 42656166 2026-07-17T20:07:31Z Aca 108187 Preusmjereno na [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] 42656166 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] s2s9idv4rdw70w3tec4ogkb7zrk38is 0 4723850 42656167 2026-07-17T20:07:50Z Aca 108187 Preusmjereno na [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] 42656167 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] s2s9idv4rdw70w3tec4ogkb7zrk38is 0 4723851 42656168 2026-07-17T20:08:29Z Aca 108187 + 42656168 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] s2s9idv4rdw70w3tec4ogkb7zrk38is 0 4723852 42656169 2026-07-17T20:08:55Z Aca 108187 Preusmjereno na [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] 42656169 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] s2s9idv4rdw70w3tec4ogkb7zrk38is 0 4723853 42656170 2026-07-17T20:09:13Z Aca 108187 Preusmjereno na [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] 42656170 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] s2s9idv4rdw70w3tec4ogkb7zrk38is 0 4723854 42656172 2026-07-17T20:10:41Z Aca 108187 Preusmjereno na [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] 42656172 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] s2s9idv4rdw70w3tec4ogkb7zrk38is 0 4723855 42656173 2026-07-17T20:12:12Z Aca 108187 Preusmjereno na [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] 42656173 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] s2s9idv4rdw70w3tec4ogkb7zrk38is 0 4723856 42656174 2026-07-17T20:12:31Z Aca 108187 Preusmjereno na [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] 42656174 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] s2s9idv4rdw70w3tec4ogkb7zrk38is 0 4723857 42656175 2026-07-17T20:13:10Z Aca 108187 Preusmjereno na [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] 42656175 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Simpatija (album, Plavi orkestar)]] s2s9idv4rdw70w3tec4ogkb7zrk38is 0 4723858 42656180 2026-07-17T21:50:56Z Aca 108187 + 42656180 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Lionel Messi]] m3druoaq8qaxzumydtbspxynpvgf538 0 4723859 42656181 2026-07-17T21:52:52Z Aca 108187 + 42656181 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kylian Mbappé]] 6vwi96wiv9rauhv00w48wygpzpw89ls 0 4723860 42656182 2026-07-17T22:04:13Z Aca 108187 Preusmjereno na [[Kylian Mbappé]] 42656182 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kylian Mbappé]] 6vwi96wiv9rauhv00w48wygpzpw89ls 4 4723861 42656192 2026-07-17T23:45:40Z Aca 108187 stvoreno pomoću ChatGPT-ja 42656192 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <templatestyles src="Wikipedija:Radionica/styles.css" /> <div class="workshop"> {{Wikipedija:Radionica/zaglavlje}} <div class="workshop-grid workshop-grid--featured"> {{Wikipedija:Radionica/kutija |vrsta=aktualno |naslov=Aktualnosti |odredište=Wikipedija:Aktualnosti na Wikipediji |uredi=Šablon:Aktuelnosti |sadržaj={{Aktuelnosti}} }} {{Wikipedija:Radionica/kutija |vrsta=poslovi |naslov=Uključite se |odredište=Šablon:Poslovi |uredi=Šablon:Poslovi |sadržaj={{Potrebno uraditi}} }} </div> <div class="workshop-grid"> {{Wikipedija:Radionica/kutija |naslov=Za nove korisnike |odredište=Wikipedija:Dobro došli |uredi=Šablon:PZ O Wikipediji |sadržaj={{PZ O Wikipediji}} }} {{Wikipedija:Radionica/kutija |naslov=Projekti |odredište=Wikipedija:Wikiprojekti |uredi=Šablon:Projekti |sadržaj={{Projekti}} }} {{Wikipedija:Radionica/kutija |naslov=Pravila i zajednica |odredište=Wikipedija:Pravila i smernice |uredi=Šablon:PZ Za Wikipedijance |sadržaj={{PZ Za Wikipedijance}} }} {{Wikipedija:Radionica/kutija |naslov=Razgovor i pomoć |odredište=Wikipedija:Pijaca |sadržaj= <div class="workshop-link-list"> * '''[[Wikipedija:Pijaca|Pijaca]]''' — pitanja, prijedlozi i rasprave zajednice * '''[[Wikipedija:Pomoć|Pomoć]]''' — pomoć pri uređivanju Wikipedije * '''[[Pomoć:Stranica za razgovor|Stranice za razgovor]]''' — komunikacija s drugim suradnicima * '''[[Wikipedija:Administratorska tabla|Administratorska tabla]]''' — zahtjevi za pomoć administratora </div> }} </div> </div> hmp7hjvi7347wv5xwloc33yo38hjz22 42656262 42656192 2026-07-18T00:36:23Z Aca 108187 42656262 wikitext text/x-wiki {{radovi u toku}} __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <templatestyles src="Wikipedija:Radionica/styles.css" /> <div class="workshop"> {{Wikipedija:Radionica/zaglavlje}} <div class="workshop-grid workshop-grid--featured"> {{Wikipedija:Radionica/kutija |vrsta=aktualno |naslov=Aktualnosti |odredište=Wikipedija:Aktualnosti na Wikipediji |uredi=Šablon:Aktuelnosti |sadržaj={{Aktuelnosti}} }} {{Wikipedija:Radionica/kutija |vrsta=poslovi |naslov=Uključite se |odredište=Šablon:Poslovi |uredi=Šablon:Poslovi |sadržaj={{Potrebno uraditi}} }} </div> <div class="workshop-grid"> {{Wikipedija:Radionica/kutija |naslov=Za nove korisnike |odredište=Wikipedija:Dobro došli |uredi=Šablon:PZ O Wikipediji |sadržaj={{PZ O Wikipediji}} }} {{Wikipedija:Radionica/kutija |naslov=Projekti |odredište=Wikipedija:Wikiprojekti |uredi=Šablon:Projekti |sadržaj={{Projekti}} }} {{Wikipedija:Radionica/kutija |naslov=Pravila i zajednica |odredište=Wikipedija:Pravila i smernice |uredi=Šablon:PZ Za Wikipedijance |sadržaj={{PZ Za Wikipedijance}} }} {{Wikipedija:Radionica/kutija |naslov=Razgovor i pomoć |odredište=Wikipedija:Pijaca |sadržaj= <div class="workshop-link-list"> * '''[[Wikipedija:Pijaca|Pijaca]]''' — pitanja, prijedlozi i rasprave zajednice * '''[[Wikipedija:Pomoć|Pomoć]]''' — pomoć pri uređivanju Wikipedije * '''[[Pomoć:Stranica za razgovor|Stranice za razgovor]]''' — komunikacija s drugim suradnicima * '''[[Wikipedija:Administratorska tabla|Administratorska tabla]]''' — zahtjevi za pomoć administratora </div> }} </div> </div> n6ro6rcgq3058q4znp6dppq37qkgoay 42656264 42656262 2026-07-18T00:45:01Z Aca 108187 - 42656264 wikitext text/x-wiki {{radovi u toku}} __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <templatestyles src="Wikipedija:Radionica/styles.css" /> <div class="workshop"> {{Wikipedija:Radionica/zaglavlje}} <div class="workshop-grid workshop-grid--featured"> {{Wikipedija:Radionica/kutija |vrsta=aktualno |naslov=Aktualnosti |uredi=Šablon:Aktuelnosti |sadržaj={{Aktuelnosti}} }} {{Wikipedija:Radionica/kutija |vrsta=poslovi |naslov=Uključite se |uredi=Šablon:Poslovi |sadržaj={{Potrebno uraditi}} }} </div> <div class="workshop-grid"> {{Wikipedija:Radionica/kutija |naslov=Za nove korisnike |uredi=Šablon:PZ O Wikipediji |sadržaj={{PZ O Wikipediji}} }} {{Wikipedija:Radionica/kutija |naslov=Projekti |uredi=Šablon:Projekti |sadržaj={{Projekti}} }} {{Wikipedija:Radionica/kutija |naslov=Pravila i zajednica |uredi=Šablon:PZ Za Wikipedijance |sadržaj={{PZ Za Wikipedijance}} }} {{Wikipedija:Radionica/kutija |naslov=Razgovor i pomoć |sadržaj= <div class="workshop-link-list"> * '''[[Wikipedija:Pijaca|Pijaca]]''' — pitanja, prijedlozi i rasprave zajednice * '''[[Wikipedija:Pomoć|Pomoć]]''' — pomoć pri uređivanju Wikipedije * '''[[Pomoć:Stranica za razgovor|Stranice za razgovor]]''' — komunikacija s drugim suradnicima * '''[[Wikipedija:Administratorska tabla|Administratorska tabla]]''' — zahtjevi za pomoć administratora </div> }} </div> </div> pgfbfyfkgnwggk16zwgib56sbjbolbj 4 4723862 42656193 2026-07-17T23:46:17Z Aca 108187 stvoreno pomoću ChatGPT-ja 42656193 wikitext text/x-wiki .workshop { box-sizing: border-box; margin: 0 auto; max-width: 1200px; } .workshop, .workshop * { box-sizing: border-box; } /* Zaglavlje */ .workshop-header { margin-bottom: 1.25rem; overflow: hidden; border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-radius: 12px; background: var(--background-color-base, #fff); } .workshop-header__main { padding: 1.5rem; background: linear-gradient( 135deg, var(--background-color-progressive-subtle, #eaf3ff), var(--background-color-base, #fff) ); } .workshop-header__title-row { display: flex; align-items: flex-start; justify-content: space-between; gap: 1rem; } .workshop-header__title { margin: 0; border: 0; font-family: inherit; font-size: 2rem; line-height: 1.2; } .workshop-header__shortcut { flex: 0 0 auto; padding-top: 0.3rem; color: var(--color-subtle, #54595d); font-size: 0.875rem; white-space: nowrap; } .workshop-header__description { max-width: 760px; margin: 0.65rem 0 0; color: var(--color-subtle, #54595d); font-size: 1.05rem; line-height: 1.6; } /* Glavne radnje */ .workshop-actions { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, minmax(0, 1fr)); gap: 1px; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); background: var(--border-color-subtle, #c8ccd1); } .workshop-actions__item { display: flex; min-height: 3.75rem; align-items: center; justify-content: center; padding: 0.75rem 1rem; background: var(--background-color-base, #fff); text-align: center; } .workshop-actions__item a { font-weight: 600; } /* Dodatna navigacija */ .workshop-navigation { display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 0.4rem 1.25rem; padding: 0.75rem 1rem; border-top: 1px solid var(--border-color-subtle, #c8ccd1); background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); font-size: 0.875rem; } /* Raspored kartica */ .workshop-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 1rem; margin-bottom: 1rem; } .workshop-grid--featured { grid-template-columns: minmax(0, 1.15fr) minmax(0, 0.85fr); } /* Kartice */ .workshop-card { min-width: 0; overflow: hidden; border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-radius: 10px; background: var(--background-color-base, #fff); } .workshop-card__header { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; padding: 0.8rem 1rem; border-bottom: 1px solid var(--border-color-subtle, #c8ccd1); background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); } .workshop-card__title { margin: 0; padding: 0; border: 0; font-family: inherit; font-size: 1.15rem; line-height: 1.3; } .workshop-card__edit { flex: 0 0 auto; font-size: 0.8rem; } .workshop-card__body { padding: 1rem; line-height: 1.55; } .workshop-card__body > :first-child { margin-top: 0; } .workshop-card__body > :last-child { margin-bottom: 0; } .workshop-card__body h3 { margin: 1.1rem 0 0.35rem; padding: 0; border: 0; font-family: inherit; font-size: 1rem; } .workshop-card__body ul { margin-top: 0.35rem; padding-left: 1.6rem; } /* Istaknute kartice */ .workshop-card--aktualno { border-top: 4px solid var(--border-color-progressive, #36c); } .workshop-card--poslovi { border-top: 4px solid var(--border-color-success, #14866d); } /* Linkovi u sadržaju */ .workshop-link-list ul { margin-bottom: 0; } /* Tablet */ @media screen and (max-width: 900px) { .workshop-actions { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .workshop-grid, .workshop-grid--featured { grid-template-columns: 1fr; } } /* Mobilni uređaji */ @media screen and (max-width: 600px) { .workshop-header__main { padding: 1.1rem; } .workshop-header__title-row { display: block; } .workshop-header__title { font-size: 1.7rem; } .workshop-header__shortcut { margin-top: 0.4rem; padding: 0; white-space: normal; } .workshop-header__description { font-size: 1rem; } .workshop-actions { grid-template-columns: 1fr; } .workshop-actions__item { min-height: auto; justify-content: flex-start; padding: 0.75rem 1rem; text-align: left; } .workshop-navigation { display: grid; grid-template-columns: 1fr 1fr; } .workshop-card__header, .workshop-card__body { padding-right: 0.85rem; padding-left: 0.85rem; } } @media screen and (max-width: 400px) { .workshop-navigation { grid-template-columns: 1fr; } } scmxufjaaul3ip9evcc1areuvdau2lr 42656194 42656193 2026-07-17T23:46:45Z Aca 108187 Aca mijenja model sadržaja stranice [[Wikipedija:Radionica/styles.css]] iz "wikitekst" u "Pročišćeni CSS" 42656194 sanitized-css text/css .workshop { box-sizing: border-box; margin: 0 auto; max-width: 1200px; } .workshop, .workshop * { box-sizing: border-box; } /* Zaglavlje */ .workshop-header { margin-bottom: 1.25rem; overflow: hidden; border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-radius: 12px; background: var(--background-color-base, #fff); } .workshop-header__main { padding: 1.5rem; background: linear-gradient( 135deg, var(--background-color-progressive-subtle, #eaf3ff), var(--background-color-base, #fff) ); } .workshop-header__title-row { display: flex; align-items: flex-start; justify-content: space-between; gap: 1rem; } .workshop-header__title { margin: 0; border: 0; font-family: inherit; font-size: 2rem; line-height: 1.2; } .workshop-header__shortcut { flex: 0 0 auto; padding-top: 0.3rem; color: var(--color-subtle, #54595d); font-size: 0.875rem; white-space: nowrap; } .workshop-header__description { max-width: 760px; margin: 0.65rem 0 0; color: var(--color-subtle, #54595d); font-size: 1.05rem; line-height: 1.6; } /* Glavne radnje */ .workshop-actions { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, minmax(0, 1fr)); gap: 1px; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); background: var(--border-color-subtle, #c8ccd1); } .workshop-actions__item { display: flex; min-height: 3.75rem; align-items: center; justify-content: center; padding: 0.75rem 1rem; background: var(--background-color-base, #fff); text-align: center; } .workshop-actions__item a { font-weight: 600; } /* Dodatna navigacija */ .workshop-navigation { display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 0.4rem 1.25rem; padding: 0.75rem 1rem; border-top: 1px solid var(--border-color-subtle, #c8ccd1); background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); font-size: 0.875rem; } /* Raspored kartica */ .workshop-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 1rem; margin-bottom: 1rem; } .workshop-grid--featured { grid-template-columns: minmax(0, 1.15fr) minmax(0, 0.85fr); } /* Kartice */ .workshop-card { min-width: 0; overflow: hidden; border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-radius: 10px; background: var(--background-color-base, #fff); } .workshop-card__header { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; padding: 0.8rem 1rem; border-bottom: 1px solid var(--border-color-subtle, #c8ccd1); background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); } .workshop-card__title { margin: 0; padding: 0; border: 0; font-family: inherit; font-size: 1.15rem; line-height: 1.3; } .workshop-card__edit { flex: 0 0 auto; font-size: 0.8rem; } .workshop-card__body { padding: 1rem; line-height: 1.55; } .workshop-card__body > :first-child { margin-top: 0; } .workshop-card__body > :last-child { margin-bottom: 0; } .workshop-card__body h3 { margin: 1.1rem 0 0.35rem; padding: 0; border: 0; font-family: inherit; font-size: 1rem; } .workshop-card__body ul { margin-top: 0.35rem; padding-left: 1.6rem; } /* Istaknute kartice */ .workshop-card--aktualno { border-top: 4px solid var(--border-color-progressive, #36c); } .workshop-card--poslovi { border-top: 4px solid var(--border-color-success, #14866d); } /* Linkovi u sadržaju */ .workshop-link-list ul { margin-bottom: 0; } /* Tablet */ @media screen and (max-width: 900px) { .workshop-actions { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .workshop-grid, .workshop-grid--featured { grid-template-columns: 1fr; } } /* Mobilni uređaji */ @media screen and (max-width: 600px) { .workshop-header__main { padding: 1.1rem; } .workshop-header__title-row { display: block; } .workshop-header__title { font-size: 1.7rem; } .workshop-header__shortcut { margin-top: 0.4rem; padding: 0; white-space: normal; } .workshop-header__description { font-size: 1rem; } .workshop-actions { grid-template-columns: 1fr; } .workshop-actions__item { min-height: auto; justify-content: flex-start; padding: 0.75rem 1rem; text-align: left; } .workshop-navigation { display: grid; grid-template-columns: 1fr 1fr; } .workshop-card__header, .workshop-card__body { padding-right: 0.85rem; padding-left: 0.85rem; } } @media screen and (max-width: 400px) { .workshop-navigation { grid-template-columns: 1fr; } } scmxufjaaul3ip9evcc1areuvdau2lr 42656251 42656194 2026-07-18T00:03:10Z Aca 108187 rađe ne 42656251 sanitized-css text/css .workshop { box-sizing: border-box; margin: 0 auto; max-width: 1200px; } .workshop, .workshop * { box-sizing: border-box; } /* Zaglavlje */ .workshop-header { margin-bottom: 1.25rem; overflow: hidden; border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-radius: 12px; background: var(--background-color-base, #fff); } .workshop-header__main { padding: 1.5rem; background: linear-gradient( 135deg, var(--background-color-progressive-subtle, #eaf3ff), var(--background-color-base, #fff) ); } .workshop-header__title-row { display: flex; align-items: flex-start; justify-content: space-between; gap: 1rem; } .workshop-header__title { margin: 0; border: 0; font-family: inherit; font-size: 2rem; line-height: 1.2; } .workshop-header__shortcut { flex: 0 0 auto; padding-top: 0.3rem; color: var(--color-subtle, #54595d); font-size: 0.875rem; white-space: nowrap; } .workshop-header__description { max-width: 760px; margin: 0.65rem 0 0; color: var(--color-subtle, #54595d); font-size: 1.05rem; line-height: 1.6; } /* Glavne radnje */ .workshop-actions { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, minmax(0, 1fr)); gap: 1px; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); background: var(--border-color-subtle, #c8ccd1); } .workshop-actions__item { display: flex; min-height: 3.75rem; align-items: center; justify-content: center; padding: 0.75rem 1rem; background: var(--background-color-base, #fff); text-align: center; } .workshop-actions__item a { font-weight: 600; } /* Dodatna navigacija */ .workshop-navigation { display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 0.4rem 1.25rem; padding: 0.75rem 1rem; border-top: 1px solid var(--border-color-subtle, #c8ccd1); background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); font-size: 0.875rem; } /* Raspored kartica */ .workshop-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 1rem; margin-bottom: 1rem; } /* Kartice */ .workshop-card { min-width: 0; overflow: hidden; border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-radius: 10px; background: var(--background-color-base, #fff); } .workshop-card__header { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; padding: 0.8rem 1rem; border-bottom: 1px solid var(--border-color-subtle, #c8ccd1); background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); } .workshop-card__title { margin: 0; padding: 0; border: 0; font-family: inherit; font-size: 1.15rem; line-height: 1.3; } .workshop-card__edit { flex: 0 0 auto; font-size: 0.8rem; } .workshop-card__body { padding: 1rem; line-height: 1.55; } .workshop-card__body > :first-child { margin-top: 0; } .workshop-card__body > :last-child { margin-bottom: 0; } .workshop-card__body h3 { margin: 1.1rem 0 0.35rem; padding: 0; border: 0; font-family: inherit; font-size: 1rem; } .workshop-card__body ul { margin-top: 0.35rem; padding-left: 1.6rem; } /* Istaknute kartice */ .workshop-card--aktualno { border-top: 4px solid var(--border-color-progressive, #36c); } .workshop-card--poslovi { border-top: 4px solid var(--border-color-success, #14866d); } /* Linkovi u sadržaju */ .workshop-link-list ul { margin-bottom: 0; } /* Tablet */ @media screen and (max-width: 900px) { .workshop-actions { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .workshop-grid, .workshop-grid--featured { grid-template-columns: 1fr; } } /* Mobilni uređaji */ @media screen and (max-width: 600px) { .workshop-header__main { padding: 1.1rem; } .workshop-header__title-row { display: block; } .workshop-header__title { font-size: 1.7rem; } .workshop-header__shortcut { margin-top: 0.4rem; padding: 0; white-space: normal; } .workshop-header__description { font-size: 1rem; } .workshop-actions { grid-template-columns: 1fr; } .workshop-actions__item { min-height: auto; justify-content: flex-start; padding: 0.75rem 1rem; text-align: left; } .workshop-navigation { display: grid; grid-template-columns: 1fr 1fr; } .workshop-card__header, .workshop-card__body { padding-right: 0.85rem; padding-left: 0.85rem; } } @media screen and (max-width: 400px) { .workshop-navigation { grid-template-columns: 1fr; } } asmgto74y1ny8y5sk5k478k5dlsuhs3 42656253 42656251 2026-07-18T00:11:20Z Aca 108187 - 42656253 sanitized-css text/css .workshop { box-sizing: border-box; margin: 0 auto; max-width: 1200px; } .workshop, .workshop * { box-sizing: border-box; } /* Zaglavlje */ .workshop-header { margin-bottom: 1.25rem; overflow: hidden; border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-radius: 12px; background: var(--background-color-base, #fff); } .workshop-header__main { padding: 1.5rem; background: linear-gradient( 135deg, var(--background-color-progressive-subtle, #eaf3ff), var(--background-color-base, #fff) ); } .workshop-header__title-row { display: flex; align-items: flex-start; justify-content: space-between; gap: 1rem; } .workshop-header__title { margin: 0; border: 0; font-family: inherit; font-size: 2rem; line-height: 1.2; } .workshop-header__description { max-width: 760px; margin: 0.65rem 0 0; color: var(--color-subtle, #54595d); font-size: 1.05rem; line-height: 1.6; } /* Glavne radnje */ .workshop-actions { display: grid; grid-template-columns: repeat(4, minmax(0, 1fr)); gap: 1px; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); background: var(--border-color-subtle, #c8ccd1); } .workshop-actions__item { display: flex; min-height: 3.75rem; align-items: center; justify-content: center; padding: 0.75rem 1rem; background: var(--background-color-base, #fff); text-align: center; } .workshop-actions__item a { font-weight: 600; } /* Dodatna navigacija */ .workshop-navigation { display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 0.4rem 1.25rem; padding: 0.75rem 1rem; border-top: 1px solid var(--border-color-subtle, #c8ccd1); background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); font-size: 0.875rem; } /* Raspored kartica */ .workshop-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); gap: 1rem; margin-bottom: 1rem; } /* Kartice */ .workshop-card { min-width: 0; overflow: hidden; border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-radius: 10px; background: var(--background-color-base, #fff); } .workshop-card__header { display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; gap: 1rem; padding: 0.8rem 1rem; border-bottom: 1px solid var(--border-color-subtle, #c8ccd1); background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); } .workshop-card__title { margin: 0; padding: 0; border: 0; font-family: inherit; font-size: 1.15rem; line-height: 1.3; } .workshop-card__edit { flex: 0 0 auto; font-size: 0.8rem; } .workshop-card__body { padding: 1rem; line-height: 1.55; } .workshop-card__body > :first-child { margin-top: 0; } .workshop-card__body > :last-child { margin-bottom: 0; } .workshop-card__body h3 { margin: 1.1rem 0 0.35rem; padding: 0; border: 0; font-family: inherit; font-size: 1rem; } .workshop-card__body ul { margin-top: 0.35rem; padding-left: 1.6rem; } /* Istaknute kartice */ .workshop-card--aktualno { border-top: 4px solid var(--border-color-progressive, #36c); } .workshop-card--poslovi { border-top: 4px solid var(--border-color-success, #14866d); } /* Linkovi u sadržaju */ .workshop-link-list ul { margin-bottom: 0; } /* Tablet */ @media screen and (max-width: 900px) { .workshop-actions { grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr)); } .workshop-grid, .workshop-grid--featured { grid-template-columns: 1fr; } } /* Mobilni uređaji */ @media screen and (max-width: 600px) { .workshop-header__main { padding: 1.1rem; } .workshop-header__title-row { display: block; } .workshop-header__title { font-size: 1.7rem; } .workshop-header__description { font-size: 1rem; } .workshop-actions { grid-template-columns: 1fr; } .workshop-actions__item { min-height: auto; justify-content: flex-start; padding: 0.75rem 1rem; text-align: left; } .workshop-navigation { display: grid; grid-template-columns: 1fr 1fr; } .workshop-card__header, .workshop-card__body { padding-right: 0.85rem; padding-left: 0.85rem; } } @media screen and (max-width: 400px) { .workshop-navigation { grid-template-columns: 1fr; } } pixdkhdx4h174c4fyrmdvru048nnhvc 4 4723863 42656196 2026-07-17T23:47:31Z Aca 108187 + 42656196 wikitext text/x-wiki <div class="workshop-header"> <div class="workshop-header__main"> <div class="workshop-header__title-row"> <h1 class="workshop-header__title">Radionica</h1> <div class="workshop-header__shortcut">[[Wikipedija:Prečica|Prečica]]: [[WP:PZ]]</div> </div> <p class="workshop-header__description"> Središnje mjesto za sudjelovanje u zajednici Wikipedije na srpskohrvatskom jeziku. Pronađite aktualne aktivnosti, zadatke, projekte, pravila i stranice za razgovor. </p> </div> <div class="workshop-actions" role="navigation" aria-label="Glavne stranice zajednice"> <span class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Pijaca|Razgovarajte sa zajednicom]]</span> <span class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Potrebni članci|Napišite članak]]</span> <span class="workshop-actions__item">[[Kategorija:Članci za sređivanje|Pomozite u održavanju]]</span> <span class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Pomoć|Zatražite pomoć]]</span> </div> <div class="workshop-navigation" role="navigation" aria-label="Ostale stranice"> <span>[[Wikipedija:Izabrani članci|Izabrani članci]]</span> <span>[[Wikipedija:Sređivanje članaka|Sređivanje članaka]]</span> <span>[[Wikipedija:Potrebni članci|Potrebni članci]]</span> <span>[[Wikipedija:Članci za brisanje|Članci za brisanje]]</span> </div> </div> l26rx6mg1mpen1tlihurfh4b015mcbu 42656211 42656196 2026-07-17T23:49:01Z Aca 108187 stvoreno pomoću ChatGPT-ja 42656211 wikitext text/x-wiki <div class="workshop-header"> <div class="workshop-header__main"> <div class="workshop-header__title-row"> <h1 class="workshop-header__title">Radionica</h1> <div class="workshop-header__shortcut">[[Wikipedija:Prečica|Prečica]]: [[WP:PZ]]</div> </div> <p class="workshop-header__description"> Središnje mjesto za sudjelovanje u zajednici Wikipedije na srpskohrvatskom jeziku. Pronađite aktualne aktivnosti, zadatke, projekte, pravila i stranice za razgovor. </p> </div> <div class="workshop-actions" role="navigation" aria-label="Glavne stranice zajednice"> <span class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Pijaca|Razgovarajte sa zajednicom]]</span> <span class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Potrebni članci|Napišite članak]]</span> <span class="workshop-actions__item">[[Kategorija:Članci za sređivanje|Pomozite u održavanju]]</span> <span class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Pomoć|Zatražite pomoć]]</span> </div> <div class="workshop-navigation" role="navigation" aria-label="Ostale stranice"> <span>[[Wikipedija:Istaknuti članci članci|Istaknuti članci]]</span> <span>[[Wikipedija:Sređivanje članaka|Sređivanje članaka]]</span> <span>[[Wikipedija:Potrebni članci|Potrebni članci]]</span> <span>[[Wikipedija:Članci za brisanje|Članci za brisanje]]</span> </div> </div> 0ouzbl54putubqf6bq6x4pwlw8q7wwx 42656244 42656211 2026-07-17T23:54:41Z Aca 108187 42656244 wikitext text/x-wiki <div class="workshop-header"> <div class="workshop-header__main"> <div class="workshop-header__title-row"> <h1 class="workshop-header__title">Radionica</h1> <div class="workshop-header__shortcut">[[Wikipedija:Prečica|Prečica]]: [[WP:PZ]]</div> </div> <p class="workshop-header__description"> Središnje mjesto za sudjelovanje u zajednici Wikipedije na srpskohrvatskom jeziku. Pronađite aktualne aktivnosti, zadatke, projekte, pravila i stranice za razgovor. </p> </div> <div class="workshop-actions" role="navigation" aria-label="Glavne stranice zajednice"> <div class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Pijaca|Razgovarajte sa zajednicom]]</span> <div class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Potrebni članci|Napišite članak]]</span> <div class="workshop-actions__item">[[Kategorija:Članci za sređivanje|Pomozite u održavanju]]</span> <div class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Pomoć|Zatražite pomoć]]</span> </div> <div class="workshop-navigation" role="navigation" aria-label="Ostale stranice"> <div>[[Wikipedija:Istaknuti članci članci|Istaknuti članci]]</span> <div>[[Wikipedija:Sređivanje članaka|Sređivanje članaka]]</span> <div>[[Wikipedija:Potrebni članci|Potrebni članci]]</span> <div>[[Wikipedija:Članci za brisanje|Članci za brisanje]]</span> </div> </div> eyvbx1uyk57tncpygahv3g1c34fy1zu 42656245 42656244 2026-07-17T23:55:45Z Aca 108187 + 42656245 wikitext text/x-wiki <div class="workshop-header"> <div class="workshop-header__main"> <div class="workshop-header__title-row"> <h1 class="workshop-header__title">Radionica</h1> <div class="workshop-header__shortcut">[[Wikipedija:Prečica|Prečica]]: [[WP:PZ]]</div> </div> <p class="workshop-header__description"> Središnje mjesto za sudjelovanje u zajednici Wikipedije na srpskohrvatskom jeziku. Pronađite aktualne aktivnosti, zadatke, projekte, pravila i stranice za razgovor. </p> </div> <div class="workshop-actions" role="navigation" aria-label="Glavne stranice zajednice"> <div class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Pijaca|Razgovarajte sa zajednicom]]</div> <div class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Potrebni članci|Napišite članak]]</div> <div class="workshop-actions__item">[[Kategorija:Članci za sređivanje|Pomozite u održavanju]]</div> <div class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Pomoć|Zatražite pomoć]]</div> </div> <div class="workshop-navigation" role="navigation" aria-label="Ostale stranice"> <div>[[Wikipedija:Istaknuti članci članci|Istaknuti članci]]</div> <div>[[Wikipedija:Sređivanje članaka|Sređivanje članaka]]</div> <div>[[Wikipedija:Potrebni članci|Potrebni članci]]</div> <div>[[Wikipedija:Članci za brisanje|Članci za brisanje]]</div> </div> </div> d9nv6ldqhk4jlx1gus41jjeof1le9xn 42656246 42656245 2026-07-17T23:56:32Z Aca 108187 fix 42656246 wikitext text/x-wiki <div class="workshop-header"> <div class="workshop-header__main"> <div class="workshop-header__title-row"> <h1 class="workshop-header__title">Radionica</h1> <div class="workshop-header__shortcut">[[Wikipedija:Prečica|Prečica]]: [[WP:PZ]]</div> </div> <p class="workshop-header__description"> Središnje mjesto za sudjelovanje u zajednici Wikipedije na srpskohrvatskom jeziku. Pronađite aktualne aktivnosti, zadatke, projekte, pravila i stranice za razgovor. </p> </div> <div class="workshop-actions" role="navigation" aria-label="Glavne stranice zajednice"> <div class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Pijaca|Razgovarajte sa zajednicom]]</div> <div class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Potrebni članci|Napišite članak]]</div> <div class="workshop-actions__item">[[:Kategorija:Članci za sređivanje|Pomozite u održavanju]]</div> <div class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Pomoć|Zatražite pomoć]]</div> </div> <div class="workshop-navigation" role="navigation" aria-label="Ostale stranice"> <div>[[Wikipedija:Istaknuti članci članci|Istaknuti članci]]</div> <div>[[Wikipedija:Sređivanje članaka|Sređivanje članaka]]</div> <div>[[Wikipedija:Potrebni članci|Potrebni članci]]</div> <div>[[Wikipedija:Članci za brisanje|Članci za brisanje]]</div> </div> </div> 63ti9snkwvyoxj3t8ijbpcdf9e5mm9p 42656247 42656246 2026-07-17T23:58:22Z Aca 108187 + 42656247 wikitext text/x-wiki <div class="workshop-header"> <div class="workshop-header__main"> <div class="workshop-header__title-row"> <h1 class="workshop-header__title">Dobro došli u Radionicu!</h1> <div class="workshop-header__shortcut">[[Wikipedija:Prečica|Prečica]]: [[WP:PZ]]</div> </div> <p class="workshop-header__description"> Radionica je središnje mjesto za sudjelovanje u zajednici Wikipedije na srpskohrvatskom jeziku. Pronađite aktualne aktivnosti, zadatke, projekte, pravila i stranice za razgovor. </p> </div> <div class="workshop-actions" role="navigation" aria-label="Glavne stranice zajednice"> <div class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Pijaca|Razgovarajte sa zajednicom]]</div> <div class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Potrebni članci|Napišite članak]]</div> <div class="workshop-actions__item">[[:Kategorija:Članci za sređivanje|Pomozite u održavanju]]</div> <div class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Pomoć|Zatražite pomoć]]</div> </div> <div class="workshop-navigation" role="navigation" aria-label="Ostale stranice"> <div>[[Wikipedija:Istaknuti članci članci|Istaknuti članci]]</div> <div>[[Wikipedija:Sređivanje članaka|Sređivanje članaka]]</div> <div>[[Wikipedija:Potrebni članci|Potrebni članci]]</div> <div>[[Wikipedija:Članci za brisanje|Članci za brisanje]]</div> </div> </div> oimpbmu8tntzh4du0dm36snhz754nmi 42656250 42656247 2026-07-18T00:02:06Z Aca 108187 42656250 wikitext text/x-wiki <div class="workshop-header"> <div class="workshop-header__main"> <div class="workshop-header__title-row"> <h1 class="workshop-header__title">Dobro došli u Radionicu!</h1> <div class="workshop-header__shortcut">[[Wikipedija:Prečica|Prečica]]: [[WP:PZ]]</div> </div> <p class="workshop-header__description"> Radionica je centralno mjesto za učestvovanje u zajednici Wikipedije na srpskohrvatskom jeziku. Pronađite aktualne aktivnosti, zadatke, projekte, pravila i stranice za razgovor. </p> </div> <div class="workshop-actions" role="navigation" aria-label="Glavne stranice zajednice"> <div class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Pijaca|Razgovarajte sa zajednicom]]</div> <div class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Potrebni članci|Napišite članak]]</div> <div class="workshop-actions__item">[[:Kategorija:Članci za sređivanje|Pomozite u održavanju]]</div> <div class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Pomoć|Zatražite pomoć]]</div> </div> <div class="workshop-navigation" role="navigation" aria-label="Ostale stranice"> <div>[[Wikipedija:Istaknuti članci članci|Istaknuti članci]]</div> <div>[[Wikipedija:Sređivanje članaka|Sređivanje članaka]]</div> <div>[[Wikipedija:Potrebni članci|Potrebni članci]]</div> <div>[[Wikipedija:Članci za brisanje|Članci za brisanje]]</div> </div> </div> dbent99kpb6770umqjxanvinriak6tg 42656254 42656250 2026-07-18T00:11:39Z Aca 108187 42656254 wikitext text/x-wiki <div class="workshop-header"> <div class="workshop-header__main"> <div class="workshop-header__title-row"> <h1 class="workshop-header__title">Dobro došli u Radionicu!</h1> </div> <p class="workshop-header__description"> Radionica je centralno mjesto za učestvovanje u zajednici Wikipedije na srpskohrvatskom jeziku. Pronađite aktualne aktivnosti, zadatke, projekte, pravila i stranice za razgovor. </p> </div> <div class="workshop-actions" role="navigation" aria-label="Glavne stranice zajednice"> <div class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Pijaca|Razgovarajte sa zajednicom]]</div> <div class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Potrebni članci|Napišite članak]]</div> <div class="workshop-actions__item">[[:Kategorija:Članci za sređivanje|Pomozite u održavanju]]</div> <div class="workshop-actions__item">[[Wikipedija:Pomoć|Zatražite pomoć]]</div> </div> <div class="workshop-navigation" role="navigation" aria-label="Ostale stranice"> <div>[[Wikipedija:Istaknuti članci članci|Istaknuti članci]]</div> <div>[[Wikipedija:Sređivanje članaka|Sređivanje članaka]]</div> <div>[[Wikipedija:Potrebni članci|Potrebni članci]]</div> <div>[[Wikipedija:Članci za brisanje|Članci za brisanje]]</div> </div> </div> 526q04mtixot8f7jzpurpnpfq792pmf 4 4723864 42656225 2026-07-17T23:50:09Z Aca 108187 stvoreno pomoću ChatGPT-ja 42656225 wikitext text/x-wiki <div class="workshop-card workshop-card--{{{vrsta|standard}}}"> <div class="workshop-card__header"> <h2 class="workshop-card__title">{{#if:{{{odredište|}}} |[[{{{odredište}}}|{{{naslov}}}]] |{{{naslov}}} }}</h2> {{#if:{{{uredi|}}} |<span class="workshop-card__edit plainlinks noprint">[{{fullurl:{{{uredi}}}|action=edit}} uredi]</span> }} </div> <div class="workshop-card__body"> {{{sadržaj}}} </div> </div><noinclude> {{Dokumentacija}} </noinclude> i2mt57c4usgn3i06ym4aook1p1p7jjq 42656263 42656225 2026-07-18T00:44:30Z Aca 108187 42656263 wikitext text/x-wiki <div class="workshop-card workshop-card--{{{vrsta|standard}}}"> <div class="workshop-card__header"> <h2 class="workshop-card__title">{{{naslov}}}</h2> {{#if:{{{uredi|}}} |<span class="workshop-card__edit plainlinks noprint">[{{fullurl:{{{uredi}}}|action=edit}} uredi]</span> }} </div> <div class="workshop-card__body"> {{{sadržaj}}} </div> </div><noinclude> {{Dokumentacija}} </noinclude> jflbva3x2t6yro78b0p23fdl80bt7zt 4 4723865 42656249 2026-07-17T23:59:03Z Aca 108187 Aca premješta stranicu [[Wikipedija:Zatraženi članci]] na [[Wikipedija:Traženi članci]]: + 42656249 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Wikipedija:Traženi članci]] ec5d4nr4awoiiflktze8crygdtvee2b 0 4723866 42656360 2026-07-18T09:54:40Z Duma 16555 Nova stranica: [[Image:Bee Collecting Pollen 2004-08-14.jpg|thumb|right|250px|[[Medonosna pčela]] sakuplja polen sa cvijeta]] [[File:Jugurtia dispar.jpg|thumb|''[[Jugurtia dispar]]'', vrsta ose koja isključivo hrani svoje [[larva|larve]] polenom. Ovo je primjer ose koja jede polen samo dio svog životnog vijeka, jer ga odrasle jedinke ne konzumiraju]] U [[zoologija|zoologiji]], '''palinivor''', što znači "onaj koji jede polen" (od [[grčki jezik|grčkog]] παλύνω ''palunō'', "pos... 42656360 wikitext text/x-wiki [[Image:Bee Collecting Pollen 2004-08-14.jpg|thumb|right|250px|[[Medonosna pčela]] sakuplja polen sa cvijeta]] [[File:Jugurtia dispar.jpg|thumb|''[[Jugurtia dispar]]'', vrsta ose koja isključivo hrani svoje [[larva|larve]] polenom. Ovo je primjer ose koja jede polen samo dio svog životnog vijeka, jer ga odrasle jedinke ne konzumiraju]] U [[zoologija|zoologiji]], '''palinivor''', što znači "onaj koji jede polen" (od [[grčki jezik|grčkog]] παλύνω ''palunō'', "posipati, škropiti", i [[latinski jezik|latinskog]] ''vorare'', što znači "proždirati") je [[biljojed|herbivorna]] životinja koja selektivno jede [[polen]] bogat hranjivim tvarima koji proizvode [[skrivenosjemenjače|skriveno-]] i [[golosjemenjače]].<ref>{{Cite journal|last1=Cembrowski|first1=A. R.|last2=Reurink|first2=G.|last3=Arcila Hernandez|first3=L. M.|last4=Sanders|first4=J. G.|last5=Youngerman|first5=E.|last6=Frederickson|first6=M. E.|date=August 2015|title=Sporadic pollen consumption among tropical ants|url=http://link.springer.com/10.1007/s00040-015-0402-x|journal=Insectes Sociaux|language=en|volume=62|issue=3|pages=379–382|doi=10.1007/s00040-015-0402-x|hdl=1807/110084 |s2cid=46421274|issn=0020-1812|hdl-access=free|url-access=subscription}}</ref> Većina pravih palinivora su [[insekti]] ili [[grinje]]. Ta kategorija u svojoj najstrožoj primjeni obuhvata većinu [[pčela]] i nekoliko vrsta [[osa]],<ref name="Hunt">{{Cite journal |last1=Hunt |first1=James H. |last2=Brown |first2=Peggy A. |last3=Sago |first3=Karen M. |last4=Kerker |first4=Jennifer A. |date=1991 |title=Vespid Wasps Eat Pollen (Hymenoptera: Vespidae) |journal=Journal of the Kansas Entomological Society |volume=64 |issue=2 |pages=127–130 |jstor=25085261 |issn=0022-8567}}</ref> budući da je polen često jedina čvrsta hrana koju ti insekti konzumiraju u svim životnim stadijima. Međutim, može se proširiti i na druge raznolikije vrste. Na primjer, palinivorne [[grinje]] i [[resokrilci]] se obično hrane tekućim sadržajem polenovih zrna, a da zapravo ne konzumiraju [[polen|egzinu]] ili čvrsti dio zrna. Osim toga, popis se znatno proširuje ako se uzmu u obzir vrste kod kojih se ili larvalni ili odrasli stadij hrani polenom, ali ne oboje. Postoje i druge ose koje spadaju u ovu kategoriju, kao i mnoge [[tvrdokrilci|bube]],<ref name="Samuelson">{{Citation |last=Samuelson |first=G. Allan |chapter=Pollen consumption and digestion by leaf beetles |date=1994 |chapter-url=http://link.springer.com/10.1007/978-94-011-1781-4_10 |title=Novel aspects of the biology of Chrysomelidae |pages=179–183 |editor-last=Jolivet |editor-first=P. H. |place=Dordrecht |publisher=Springer Netherlands |language=en |doi=10.1007/978-94-011-1781-4_10 |isbn=978-94-010-4783-8 |access-date=2022-10-19 |editor2-last=Cox |editor2-first=M. L. |editor3-last=Petitpierre |editor3-first=E.|chapter-url-access=subscription }}</ref> [[Dvokrilci|muhe]], [[leptiri]] i [[moljci]]. Jedan takav primjer vrste pčele koja konzumira polen samo u svojom larvalnom stadiju je ''[[Apis mellifera carnica]]''.<ref name="Szolderits">{{Cite journal |last1=Szolderits |first1=Maria Julia |last2=Crailsheim |first2=Karl |date=1993-10-01 |title=A comparison of pollen consumption and digestion in honeybee (Apis mellifera carnica) drones and workers |journal=Journal of Insect Physiology |language=en |volume=39 |issue=10 |pages=877–881 |doi=10.1016/0022-1910(93)90120-G |bibcode=1993JInsP..39..877S |issn=0022-1910}}</ref> Postoji širok spektar insekata koji se oportunistički hrane polenom, kao i razne [[ptice]], pauci koji pletu kugle<ref name="Eggs">{{Cite journal |last1=Eggs |first1=Benjamin |last2=Sanders |first2=Dirk |date=2013-11-29 |title=Herbivory in Spiders: The Importance of Pollen for Orb-Weavers |journal=PLOS ONE |language=en |volume=8 |issue=11 |article-number=e82637 |doi=10.1371/journal.pone.0082637 |issn=1932-6203 |pmc=3843719 |pmid=24312430|doi-access=free |bibcode=2013PLoSO...882637E }}</ref> i drugi [[nektarivori]]. [[File:Hibiscus syriacus Bombus ruderatus 2 Luc Viatour.jpg|thumb|Konzumacija polena biljke ''[[Hibiscus syriacus]]'' od strane ''[[Bombus ruderatus]]'' (velikog vrtnog bumbara)]] [[Polen]], suštinska komponenta ishrane palinivora, je muški [[gametofit]]<ref name="McCormick">{{Cite journal |last=McCormick |first=Sheila |date=2013-11-18 |title=Pollen |journal=Current Biology |language=English |volume=23 |issue=22 |pages=R988–R990 |doi=10.1016/j.cub.2013.08.016 |issn=0960-9822 |pmid=24262831|doi-access=free |bibcode=2013CBio...23.R988M }}</ref> koji se formira u [[antera|anteri]], odnosno muškom dijelu cvijeta. Polen je neophodan za oplodnju ženskog dijela cvijeta, odnosno [[ginecij]]a, i ima dugu historiju konzumiranja kod različitih vrsta. Postoje dokazi koji ukazuju na to da palinivor datiraju barem iz perioda [[perm (geologija)|perm]]a.<ref name="Krassilov">{{Cite journal |last1=Krassilov |first1=V. |last2=Rasnitsyn |first2=A. P. |last3=Afonin |first3=S. A. |date=April 2007 |title=Pollen eaters and pollen morphology: co-evolution through the Permian and Mesozoic |url=https://paleobotany.ru/pdf/Krassilov,%20Rasnitsyn%20et%20al.%202007%20-%20Pollen%20eaters%20and%20pollen%20morphology.pdf |journal=[[African Invertebrates]] |volume=48 |issue=1 |pages=3–11}}</ref> Vjerojatno je da je došlo do koevolucije između biljaka i palinivora u obliku [[mutualizam|mutualizma]], odnosno procesa kojim dvije vrste pojedinačno imaju koristi od aktivnosti druge. Na primjer, palinivori imaju koristi od primanja hranjivih tvari iz polena, te se stoga struktura oka palinivora razvila na takav način da bi bolje interpretirala vizualne znakove koje daje polen. Polen ima koristi od interakcije životinje i biljke tako što se širi dok ga životinja nosi s cvijeta na cvijet, što poboljšava reproduktivni uspjeh njegovog cvijeta. Dakle, polen se razvio da bude vizualno privlačniji palinivorima i promijenio je svoju površinsku teksturu kako bi ga taktilni [[senzorni neuron|senzorni receptori]] palinivora lakše prepoznali.<ref name="Krassilov" /> [[File:Misc pollen colorized.jpg|thumb|Kolorizirani elektronski mikrograf različitih vrsta polena]] == Evolucija == Najraniji dokazi o palinivoriji mogu se pratiti do perioda [[silur]]a (od prije 444 do prije 419 miliona godina) i ranog [[Devon (geologija)|devon]]a (od prije 419 do prije 393 miliona godina).<ref name=":0">{{Cite journal |last=Labandeira |first=Conrad C. |date=2000 |title=The Paleobiology of Pollination and its Precursors |url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/5961/Paleont_Soc_Papers_2000.pdf |journal=The Paleontological Society Papers |language=en |volume=6 |pages=233–270 |doi=10.1017/S1089332600000784 |issn=1089-3326}}</ref> Fosilni dokazi iz ovih perioda ukazuju na to da su se rani [[člankonošci]], sa nespecijaliziranim mandibularnim ustima, hranili [[spora]]ma.<ref name=":0" /> Za razliku od polena, spore su aseksualne reproduktivne čestice koje stvaraju primitivni organizmi poput [[paprati]], [[gljiva]] i [[bakterija]]. Palinivorija, za koju se smatra da se razvila od ranih organizama koji su se hranili sporama, pojavila se mnogo kasnije tokom [[Pennsylvanij|pensilvanijske]] ere (prije 323 do prije 299 miliona godina).<ref name=":0" /> Veliki dio dokaza koji se odnose na evoluciju palinivorije povezan je s promjenom strukture mandibularnih usta, što omogućava lakše sakupljanje polena.<ref name=":0" /> Takvi dokazi mogu se naći kod [[Coleoptera]] (buba), najraznolikije grupe palinivora, gdje su određene vrste razvile usnu šupljinu za sakupljanje polena, pored evolucije ranih mandibularnih nastavaka u specijalizirane strukture koje pomažu u konzumiranju polena.<ref name=":0" /> Nadalje, adaptacije usnog dijela današnjih palinivora mogu se povezati i sa evolucijom usnog dijela kod drevnih palinivora koji su konzumirali [[nektar]].<ref name=":0" /> Počeci struktura uključenih u unos nektara mogu se naći u ranim, nepovezanim [[kladus|kladama]] [[insekti|insekata]].<ref name=":0" /> Evolucija ovih struktura odvijala se u tri različita smjera: spužvasti [[labellum|labellum]] kod [[dvokrilci|muha]] i [[Trichoptera|vodenih mušica]], strukturu za sisanje kod [[leptir]]a i [[moljci|moljaca]], te ''glossa'' kod [[osa]] i [[pčela]].<ref>Smith, J.J.B (1985). "Feeding mechanisms". In G.A. Kerkut and L.E. Gilbert (eds.), ''Comprehensive Insect Physiology, Biochemistry, and Pharmacology'', Volume 4. Oxford University Press, Oxford, U.K. pp. 33-85.</ref> Unutar svakog smjera došlo je do daljnje specijalizacije ovih struktura. Na primjer, kod osa i pčela identificirano je osam varijacija struktura usnog dijela koje uključuju glosse.<ref>{{Cite journal |last=Jervis |first=M |date=2000 |title=Mouthpart evolution in adults of the basal, «symphytan», hymenopteran lineages |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0024406699903966 |journal=Biological Journal of the Linnean Society |language=en |volume=70 |issue=1 |pages=121–146 |doi=10.1006/bijl.1999.0396|bibcode=2000BJLS...70..121J |url-access=subscription }}</ref> Smatra se da je evolucija različitih strukturnih i morfoloških adaptacija današnjih palinivora također evoluirala zajedno s polenovim zrnima.<ref name="Krassilov" /> Obilje i raznolikost fosila biljaka koje stvaraju sjeme, identificiranih iz kasnog pensilvanijskog perioda, ukazuju na veću evoluciju palinivora i prilagodbe evoluirajućoj biljnoj fauni. Nadalje, ovo naglašava koevoluciju ovog ponašanja s biljnim vrstama tog vremena.<ref name=":0" /> Na osnovu morfoloških osobina fosilnih ostataka tog doba, pretpostavlja se da su rani palinivori pripadali taksonomskim skupinama [[Diaphanopterodea]], [[Protorthoptera]] i [[Hemiptera]].<ref>Richardson, E.S., JR. (1980). "Life at Mazon Creek". In R.L. Langenheim, Jr. and C.J. Mann, (eds.), ''Middle and Late Pennsylvanian Strata of [the] Margin of [the] Illinois Basin''. University of Illinois Press, Urbana, IL. pp. 217-224.</ref><ref>{{Cite journal |last1=Scott |first1=Andrew C. |last2=Taylor |first2=Thomas N. |date=1983 |title=Plant/animal interactions during the Upper Carboniferous |url=http://link.springer.com/10.1007/BF02861089 |journal=The Botanical Review |language=en |volume=49 |issue=3 |pages=259–307 |doi=10.1007/BF02861089 |bibcode=1983BotRv..49..259S |s2cid=34091045 |issn=0006-8101|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kukalová-Peck |first=Jarmila |date=1987-10-01 |title=New Carboniferous Diplura, Monura, and Thysanura, the hexapod ground plan, and the role of thoracic side lobes in the origin of wings (Insecta) |url=http://www.nrcresearchpress.com/doi/10.1139/z87-352 |journal=Canadian Journal of Zoology |language=en |volume=65 |issue=10 |pages=2327–2345 |doi=10.1139/z87-352 |issn=0008-4301|url-access=subscription }}</ref> Nakon ovog perioda, evolucija i specijaliziranije adaptacije u ustima palinivora i polenu ili predpolenu pronađenom u crijevima fosiliziranih insekata pokazale su konvergenciju u tri glavne loze: [[Orthoptera]] (skakavci i cvrčci), Coleoptera, Diptera (muhe) i Hymenoptera (ose, ose, pčele i mravi).<ref name=":0" /> Trenutno, gotovo svi palinvori spadaju u pet redova insekata za koje se smatra da su nastali tokom ranog [[mezozoik]]a (prije 248 do prije 65 miliona godina): Coleoptera, Diptera, [[Thysanoptera]], Hymenoptera i [[Lepidoptera]] (leptiri i moljci).<ref name=":0" /> == Adaptacije palinivora == Brojne vrste insekata ([[pčele]], [[ose]], [[mravi]], [[bube]], [[diptera|muhe]], [[leptiri]], [[moljci]]), [[grinja]], [[pauk]]a i [[ptica]] konzumiraju polen kao izvor hrane. Kako bi efikasnije sakupljali polen, palinivori su razvili različite adaptacije dijelova tijela i ponašanja. Te adaptacije uključuju specijalizirane dijelove usta, dlaku, probavni sistem i obrasce razmnožavanja i traženja hrane. Iako svi palinivori jedu polen, oni to čine u različitoj mjeri i na različite načine, pa se posljedično i njihove adaptacije razlikuju. Pčele i mravi, na primjer, su insekti koji u svojoj ishrani pridaju različitu pažnju polenu. === Pčele === [[Pčele]], dio natporodice [[Apoidea]], intenzivno vrše palinivioriju, naročito pružanjem polena svom potomstvu.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Szolderits |first1=Maria Julia |last2=Crailsheim |first2=Karl |date=1993 |title=A comparison of pollen consumption and digestion in honeybee (Apis mellifera carnica) drones and workers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/002219109390120G |journal=Journal of Insect Physiology |language=en |volume=39 |issue=10 |pages=877–881 |doi=10.1016/0022-1910(93)90120-G|bibcode=1993JInsP..39..877S |url-access=subscription }}</ref><ref name=":7">{{Cite journal |last=Thorp |first=Robbin W. |date=1979 |title=Structural, Behavioral, and Physiological Adaptations of Bees (Apoidea) for Collecting Pollen |journal=Annals of the Missouri Botanical Garden |volume=66 |issue=4 |pages=788–812 |doi=10.2307/2398919|jstor=2398919 }}</ref> Da bi efikasno prikupljale, prenosile i konzumirale polen, pčele su razvile specijalizirane morfološke i bihevioralne osobine. Kako bi se hranile polenom, pčele prvo moraju pronaći njegove izvore, što čine putem hemijskih, vizuelnih i taktilnih signala koje daju cvjetovi<ref name=":7" /> koji su [[koevolucija|koevoluirali]] i [[adaptacija|adaptirali]] se u tu svrhu, budući da većina cvjetnica ima koristi od oprašivanja koje se dešava dok pčele prikupljaju i transportuju polen.<ref name=":6">{{Cite journal |last1=Vaudo |first1=Anthony D. |last2=Patch |first2=Harland M. |last3=Mortensen |first3=David A. |last4=Tooker |first4=John F. |last5=Grozinger |first5=Christina M. |date=2016-07-12 |title=Macronutrient ratios in pollen shape bumble bee ( Bombus impatiens ) foraging strategies and floral preferences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=113 |issue=28 |pages=E4035-42 |doi=10.1073/pnas.1606101113 |issn=0027-8424 |pmc=4948365 |pmid=27357683|doi-access=free |bibcode=2016PNAS..113E4035V }}</ref> Vizuelni signali su od naročite pomoći pčelama u pronalaženju cvijeća. Adaptacijama vida, kao što je sposobnost da vide [[ultraljubičasto svjetlo]], pčele se fokusiraju na "mete" u vidu šarenih cvjetnih latica, koje vode pčele do [[nektar]]a i polena.<ref>{{Cite news|url=https://www.beeculture.com/bees-see-matters/|title=How Bees See And Why It Matters|last=Riddle|first=Sharla|date=May 20, 2016 |work=Bee Culture|access-date=2018-11-28}}</ref> One sakupljaju i skladište polen zajedno s nektarom na specijaliziranim [[seta|dlačicama]], a razvile su i [[skopa|peludne četke]] ili [[peludna košarica|peludne košarice]] na svojim tijelima.<ref name=":7" /> Pčele također pokazuju bihevioralne adaptacije koje uključuju određeni stepen sposobnosti učenja.<ref name=":7" /> Većina pčela je također ili [[oligoleksija|oligoleksična]] ili [[polileksija|polileksična]], gdje ciljaju specifične ili općitije grupe cvjetnica, a njihovi obrasci ishrane značajno se preklapaju tokom dana ili godišnjeg doba s periodima cvjetanja tih ciljanih cvjetova.<ref name=":7" /> U gnijezdu, pčele će također komunicirati lokacije dobrih mjesta za ishranu drugim pčelama-radilicama u procesu koji se naziva [[njišući ples]].<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Wario |first1=Fernando |last2=Wild |first2=Benjamin |last3=Rojas |first3=Raúl |last4=Landgraf |first4=Tim |date=2017-12-13 |editor-last=Ito |editor-first=Etsuro |title=Automatic detection and decoding of honey bee waggle dances |journal=PLOS ONE |language=en |volume=12 |issue=12 |article-number=e0188626 |doi=10.1371/journal.pone.0188626 |issn=1932-6203 |pmc=5728493 |pmid=29236712|doi-access=free |arxiv=1708.06590 |bibcode=2017PLoSO..1288626W }}</ref> Pčele često favoriziraju određena mjesta za prikupljanje hrane,<ref name=":7" /> dok dokazi pokazuju da su bumbari, na primjer, fleksibilni u svojim obrascima ishrane, odlučujući o različitim vrstama cvijeća na osnovu odnosa proteina i lipida u polenu.<ref name=":6" /> Ovi obrasci direktno utiču na genetiku populacija cvjetnica oko njih.<ref name=":7" /> === Mravi === [[Mravi]] su, kao dio reda [[Hymenoptera]], srodni pčelama i slično se hrane izvan svojih gnijezda kako bi prenijeli proteine ​​nazad u [[mravinjak]] za svoje potomstvo.<ref name=":9" /> Iako polen nije jedini ili primarni izvor hrane, dokazi iz istraživanja provedenih na vrstama mrava iz rodova kao što su ''[[Zacryptocerus]]'', ''[[Cephalotes]]'', ''[[Camponotus]]'', ''[[Crematogaster]]'' i ''[[Odontomachus]]'' pokazuju da se polen konzumira i ciljano konzumiran i oportunistički.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Cembrowski |first1=A. R. |last2=Reurink |first2=G. |last3=Arcila Hernandez |first3=L. M. |last4=Sanders |first4=J. G. |last5=Youngerman |first5=E. |last6=Frederickson |first6=M. E. |date=2015 |title=Sporadic pollen consumption among tropical ants |url=http://link.springer.com/10.1007/s00040-015-0402-x |journal=Insectes Sociaux |language=en |volume=62 |issue=3 |pages=379–382 |doi=10.1007/s00040-015-0402-x |hdl=1807/110084 |s2cid=46421274 |issn=0020-1812|hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref><ref name=":9">{{Cite journal |last1=Urbani |first1=C. Baroni |last2=de Andrade |first2=M. L. |date=1997-06-30 |title=Pollen Eating, Storing, and Spitting by Ants |url=http://link.springer.com/10.1007/s001140050392 |journal=Naturwissenschaften |volume=84 |issue=6 |pages=256–258 |doi=10.1007/s001140050392 |bibcode=1997NW.....84..256U |s2cid=38529513 |issn=0028-1042|url-access=subscription }}</ref> Prilikom prikupljanja hrane, mravi ne mogu letjeti do cvijeća kako bi direktno uzimali polen.<ref name=":9" /> Umjesto toga, sakupljaju ga s mjesta na koja je pao ili gdje ga je vjetar donio.<ref name=":3" /> Mravi obično pohranjuju tekuću hranu u prednjem crijevu, a kasnije ju povrate kako bi nahranili svoje potomstvo u matičnom gnijezdu.<ref name=":9" /> Nekoliko vrsta [[Neotropska ekozona|neotropskih]] mrava (npr. ''[[Cephalotes]]'') sakupljaju polen s lišća i pohranjuju ga u svojim tijelima kako bi ga kasnije povratili.<ref name=":9" /> Tokom ovog procesa, oni stvaraju komprimirane mase polena koje se nazivaju pelete ili "infrabukalne pelete", a koje omogućavaju veću efikasnost u transportu polena.<ref name=":9" /> Nakon što mravlje potomstvo ili radnici konzumiraju dijelove polena bogate hranjivim tvarima iz ovih peleta, membrane polena se odbacuju, budući da se ne mogu probaviti.<ref name=":9" /> == Budućnost palinivora == === Palinivori i cvjetnice === Palinivori su neophodni za širenje gena cvjetnica putem polena, vektora genetske raznolikosti kod tih biljaka. Iako vjetar i drugi prirodni resursi mogu pomoći u procesu širenja polena, oni nisu specifični i ne pružaju direktnu uslugu u istoj mjeri kao i palinivori koji, iako jedu polen, također rade na njegovom premještanju s jedne biljke na drugu, čime učestvuju u uslugama oprašivanja. Tokom protekle decenije, došlo je do [[Smanjenje broja oprašivača|smanjenja broja vrsta palinivora]] širom svijeta, što je imalo drastične posljedice za cvjetnice.<ref name="Thomann">{{Cite journal |last1=Thomann |first1=Michel |last2=Imbert |first2=Eric |last3=Devaux |first3=Céline |last4=Cheptou |first4=Pierre-Olivier |date=2013 |title=Flowering plants under global pollinator decline |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1360138513000629 |journal=Trends in Plant Science |language=en |volume=18 |issue=7 |pages=353–359 |doi=10.1016/j.tplants.2013.04.002|pmid=23688727 |bibcode=2013TPS....18..353T |url-access=subscription }}</ref> Kako se populacija palinivora smanjuje, tako se smanjuju i usluge oprašivanja koje oni pružaju. To zauzvrat smanjuje reproduktivni uspjeh cvjetnica i uzrokuje ukupni pad njihove populacije i broja vrsta. === Specifični palinivori naspram palinivora-generalista === Palinivori se generalno mogu podijeliti u dvije kategorije: specifične i generaliste.<ref name="Thomann" /> Specifični palinivori iskazuju [[oligoleksija|oligoleksiju]], simpatički odnos sa specifičnim rodom ili vrstom cvjetnica, dok palinivori-generalisti mogu oprašivati ​​širok spektar biljaka. Zbog specifičnosti određenih vrsta palinivora, poput medonosnih pčela, njihovi životni ciklusi su se prilagodili da budu usko povezani s periodima cvjetanja određenih vrsta biljaka. Međutim, kada se periodi oprašivanja i cvjetanja ovih biljaka promijene zbog sezonskih varijacija uzrokovanih [[klimatske promjene|klimatskim promjenama]], životni ciklusi palinivora više nisu sinhronizovani sa životnim ciklusima biljke, što uzrokuje pad obje populacije.<ref name="Thomann" /><ref name="Potts">{{Cite journal |last1=Potts |first1=Simon G. |last2=Biesmeijer |first2=Jacobus C. |last3=Kremen |first3=Claire |last4=Neumann |first4=Peter |last5=Schweiger |first5=Oliver |last6=Kunin |first6=William E. |date=2010 |title=Global pollinator declines: trends, impacts and drivers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0169534710000364 |journal=Trends in Ecology & Evolution |language=en |volume=25 |issue=6 |pages=345–353 |doi=10.1016/j.tree.2010.01.007|pmid=20188434 |bibcode=2010TEcoE..25..345P |url-access=subscription }}</ref> S druge strane, opći palinivori su prilagođeni konzumiranju polena i oprašivanju širokog spektra različitih cvjetnica s različitim periodima cvjetanja. Pad broja specifičnih palinivora može posljedično dovesti do povećanja populacija palinivora-generalista usljed smanjenja konkurencije i povećanja dostupnosti resursa.<ref name="Potts" /> ==== Populacije bumbara ==== Interakcija između generalističkih i specifičnih vrsta najbolje se može opaziti kod članova roda ''[[Bombus]]'' (bumbara). Bumbari su pokazali znakove pada populacije i u Belgiji i u Velikoj Britaniji, pri čemu šest od šesnaest neparazitskih bumbara pokazuje značajan pad brojnosti, a četiri pokazuju moguće znakove istog.<ref name="Potts" /> Ova opservacijska istraživanja su pokazala da se ovaj pad slično odražava i na populacije odgovarajućih divljih biljaka.<ref name="Potts" /> Međutim, to nije bio slučaj kod svih populacija bumbara. Naime, dok je brojnost kod mnogih opala, postojale su i one kod kojih je ona ostala konstantna ili čak porasla. U istom istraživanju šesnaest neparazitskih bumbara bilo je šest populacija kod kojih je to bio slučaj.<ref name="Potts" /> === Uzroci smanjenja broja palinivora === Istraživanja su pokazala da će niz različitih promjena u okolišu i klimatskih promjena, poput [[fragmentacija staništa|fragmentacije staništa]], uvođenja različitih [[agrohemikalija]] i [[globalno zagrijavanje|globalnog zagrijavanja]], dovesti do smanjenja populacija palinivora i posljedično do smanjenja usluga oprašivanja.<ref name="Potts" /> ==== Fragmentacija staništa ==== Za mnoge palinivore, a naročito kolonijalne insekte poput pčela i mrava, odgovarajuća staništa su veoma važna i moraju ispunjavati specifične uslove. Fragmentacija staništa može učiniti ova staništa neadekvatnim za obezbjeđivanje odgovarajućih i održivih cvjetnih resursa i odgovarajućih mjesta za gniježđenje unutar razumne udaljenosti leta od jedne lokacije do druge.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Cane|first=James|date=June 2001|title=Habitat Fragmentation and Native Bees a Premature Verdict|url=http://dlc.dlib.indiana.edu/dlc/bitstream/handle/10535/3549/habitat_fragmentation.pdf?sequence=1&isAllowed=y|journal=Conservation Ecology|volume=5|doi=10.5751/es-00265-050103|hdl=10535/3549|hdl-access=free}}</ref> U zavisnosti od toga da li je oprašivač specifičan ili opšti, potrebe populacije mogu biti različite. ===== Specifični palinivori ===== Za specifične palinivore koji pokazuju [[oligoleksija|oligoleksiju]], sezonsko pojavljivanje odraslih mora se poklapati sa sezonskim cvjetanjem biljke-domaćina.<ref name=":2" /> S obzirom na ova specifična ograničenja, može se zaključiti da se specifični palinivori mogu pronaći na mjestima koja uveliko zavise od sezonskih varijacija njihovih biljaka-domaćina i da gubitak čak i malog dijela njihovog staništa može imati drastične posljedice za veličinu populacije. ===== Palinivori-generalisti ===== Za opće palinivore, periodi ishrane obično traju duže od sezonskog cvjetanja jednog domaćina.<ref name=":2" /> Opći palinivori moraju se nalaziti na udaljenosti leta od više različitih cvjetnih područja, od kojih svako ima svoj period cvjetanja. Njihov opstanak zavisi od njihove sposobnosti da pristupe svakom od ovih cvjetnih područja u različito vrijeme tokom sezone, a nemogućnost pristupa određenim područjima zbog njihovog začepljenja ili uništavanja može rezultirati smanjenjem veličine populacije palinivora.<ref name=":2" /> ==== Agrohemikalije ==== [[File:Dinotefuran.svg|thumb|Dinotefuran, vrsta neonikotinoida koji je vrlo neurotoksičan za insekte i imitira njihov neurotransmiter acetilholin.]] [[Agrohemikalija]] je skraćenica za poljoprivrednu hemikaliju i uglavnom se koristi na farmama i u vrtovima za odvraćanje i ubijanje insekata-štetočina. Jedna uobičajena agrohemikalija su [[neonikotinoid]]i koji su visoko [[neurotoksičnost|neurotoksični]] za insekte i imitiraju njihove [[acetilholin|acetilholinske neurotransmitere]].<ref name=":1">{{Cite journal|last=Sluijs|first=Jeroen P|date=September 2013|title=Neonicotinoids, bee disorders and the sustainability of pollinator services|journal=Current Opinion in Environmental Sustainability|volume=5|issue=3–4|pages=293–305|doi=10.1016/j.cosust.2013.05.007|doi-access=free|bibcode=2013COES....5..293V }}</ref> Kada se primjenjuju, neonikotinoidi se obično pršću po širokom području i zadržavaju se na tlu, u vodi, a apsorbiraju ih i biljke. Toksični su i ulaze u tijela insekata, što rezultira smanjenjem uspjeha u traženju hrane, razvoju legla i larvi, te pamćenja i učenja; također ima štetne učinke na nervni sistem, imunološki sistem i higijenu insekata.<ref name=":1" /> Svi ovi faktori negativno utiču na performanse kolonije i imaju potencijal da dovedu do njenog kolapsa, kako kod pčela tako i kod mrava. ==== Globalno zagrijavanje ==== Klimatske promjene ili [[globalno zagrijavanje]] rezultirali su višim prosječnim temperaturama širom svijeta, što je imalo značajne posljedice na uspjeh palinivora u potrazi za hranom. Biljke su iskusile ranije cvjetanje i zrelost, a dokazano je da je oboje povezano s toplijim proljetnim temperaturama.<ref>{{Cite journal|last=Craufurd|first=P.Q.|date=July 2009|title=Climate change and the flowering time of annual crops|journal=Journal of Experimental Botany|volume=60|issue=9|pages=2529–39|doi=10.1093/jxb/erp196|pmid=19505929|doi-access=free}}</ref> Budući da su reproduktivni ciklusi mnogih palinivora usko povezani s ciklusima cvjetanja njihovih biljaka-domaćina, mnoge vrste palinivora nisu bile u stanju pratiti tu promjenu ciklusa. To je rezultiralo drastičnim smanjenjem populacija mnogih specifičnih palinivora i njihovih biljaka-domaćina.<ref name="Thomann" /> Međutim, zabilježen je i porast populacija općih palinivora. Taj porast može se pripisati smanjenju konkurencije za te specifične biljke-domaćine, kao i sposobnosti općih palinivora da se prilagode promjenjivom izvoru hrane. == Daljnja borba == Došlo je do općeg pada raznolikosti biljnih i palinivornih vrsta, za koji se predviđa da će se nastaviti s trenutnim trendovima ispuštanja [[staklenički plinovi|stakleničkih plinova]] i klimatskih promjena.<ref name=":5" /> S obzirom na obim trenutnih istraživanja i dokaza koji prikazuju korelaciju između smanjenja broja palinivornih vrsta i smanjenja reproduktivnog uspjeha biljaka koje stvaraju polen, u nastavku su predloženi koraci koji bi potencijalno mogli ublažiti gubitak palinivornih vrsta. # Obnova i zaštita staništa palinivora u obliku cvjetnih rezervata za ugrožene migratorne palinivore<ref name=":5">{{Cite journal|last=Allen Wardell|first=Gordon|date=February 1998|title=The Potential Consequences of Pollinator Declines on the Conservation of Biodiversity and Stability of Food Crop Yields|journal=Conservation Biology|volume=12|issue=1|pages=8–17|jstor=2387457|doi=10.1046/j.1523-1739.1998.97154.x|bibcode=1998ConBi..12....8. |s2cid=13797296}}</ref> # Sađenje više domaćih biljaka koje bi se privukle domaće palinivore [[File:Native plants benefit pollinators and other wildlife. Photo by Steve Henry USFWS. (16875006115).jpg|thumb|Učenici Adventističke škole Simi Valley sade domaće biljke u svom projektu staništa u školskom dvorištu. To će biti korisno za domaće oprašivače i druge divlje životinje.]] # Povećanje dostupnog staništa za palinivore na obradivim površinama i u vrtovima, kao i oko njih<ref name=":5" /> [[File:NASA Kennedy Wildlife - Bees swarm around hives.jpg|thumb|Pčele se roje oko umjetne košnice, zahvaljujući NASA-inoj organizaciji za divlje životinje Kennedy.]] # Smanjenje upotrebe pesticida, agrohemikalija i herbicida<ref name="Potts" /> == Reference == {{Reflist}} {{Wiktionary}} {{načini ishrane}} [[Kategorija:Načini ishrane]] 5jlxmvx9ceu7724dxntayshq3ra6n17 0 4723867 42656361 2026-07-18T09:54:56Z Duma 16555 Preusmjereno na [[Palinivor]] 42656361 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Palinivor]] jdx46dk45j2fpf5t09uyrdyjipi7z38 0 4723868 42656362 2026-07-18T09:55:05Z Duma 16555 Preusmjereno na [[Palinivor]] 42656362 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Palinivor]] jdx46dk45j2fpf5t09uyrdyjipi7z38 1 4723870 42656412 2026-07-18T11:58:25Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Razgovor:ATP]] na [[Razgovor:ATP (razvrstavanje)]] 42656412 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:ATP (razvrstavanje)]] oo44070c7d3hsbrf0qgibykferjxhpa 0 4723871 42656414 2026-07-18T11:58:35Z Edgar Allan Poe 29250 Edgar Allan Poe premješta stranicu [[Asocijacija teniskih profesionalaca]] na [[ATP]]: (1) ATP je poznaciji naziv i češće je korišten; (2) asocijacija se kod nas u pravilu ne koristi za udrugu kao termin 42656414 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[ATP]] 26pzzszgjg2lxzpxdumbey6azug9aci